25 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c7489c9dc45a4145120b33b4fd777c.pdf a276a051443f86f1406d552d04bb609e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:807 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:742 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.249-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К ТА О N I К А „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 I V S E M I N A R I U M N A U K O W E OLSZTYŃSKIEGO OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H POŚWIĘCONE P R Z E M I A N O M MAŁYCH M I A S T WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (IŁAWA, 29-31 M A J A 1972 R.) Było to kolejne doroczne seminarium organizowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną Pracowni Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. W lipcu 1971 roku Ośrodek Badań Naukowych podjął badania -sondażowe w trzech miasteczkach w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego: w Bisztynku, Lidzbarku Welskim i Rynie. Podstawą wyboru tych miasteczek do badań była różnorodność po­ chodzenia terytorialnego ludności oraz odmienność życia gospodarczego. W Bisztyn­ ku i Rynie mieszka duży procent ludności n a p ł y w o w e j , natomiast dla Lidzbarka charakterystyczna jest zasiedziałość mieszkańców. Bisztynek jest miasteczkiem rol­ niczym, Lidzbark rzemieślniczo-handlowym. R y n ma charakter rolniczy, a jedno­ cześnie jego położenie na szlaku jezior mazurskich stwarza korzystne warunki do rozwoju turystyki. Badania sondażowe miały na celu uchwycenie specyfiki życia tych trzech społeczności małomiasteczkowych. Interesowano się życiem gospodar­ czym i społeczno-kulturalnym. Indywidualne wywiady o rodzinie i uczestnictwie jej członków w kulturze pozwoliły badającym dokładniej uchwycić najważniejsze problemy. Kierownicy poszczególnych grup badawczych przedstawili na seminarium spe­ cyficzne cechy badanych miasteczek. W z w i ą z k u z tym w referatach można było zauważyć różne metody podejścia do problemów małych miast. Magister Bożena Beba szuka w historii Lidzbarka Welskiego wytłumaczenia jego obecnej sytuacji. Magister Regina Drewek i mgr Krzysztof Braun zatrzymują się nad współczesnoś­ cią, ukazują najważniejsze aktualnie problemy Bisztynka i Rynu. Magister B. Beba stwierdziła, że o charakterze dzisiejszego Lidzbarka zdecy­ dowało rozwijające się przez wieki rzemiosło oraz zasiedziałość mieszkańców. Po­ w s t a ł e po I I wojnie zakłady przemysłowe stały się jakby kontynuacją dawnego rzemiosła (pracują na bazie tych samych surowców). W Lidzbarku nadal jest czyn­ nych 69 warsztatów. W życiu miasteczka dużą rolę odgrywa tzw. grupa obywateli w y w o d z ą c y c h się przeważnie z rodzin rzemieślniczych. Autorka referatu zwróciła u w a g ę na patriotyzm lokalny oraz poczucie ich odrębności wobec sąsiadów. T a k a sytuacja w p ł y w a ł a mobilizująco na postawy mieszkańców wykazujących dużą aktywność w życiu społecznym. Miało to w p ł y w na rozwój działalności instytucji kulturalno-oświatowych, niektóre z nich działają do chwili obecnej. Uzyskany w wyniku badań materiał d a ł możliwość wyboru dalszej tematyki badań, która będzie dotyczyła roli tradycji w kształtowaniu specyfiki społeczności miasteczka Lidzbark Welski. O uczestnictwie w kulturze małego miasta na przykładzie Bisztynka mówiła mgr R. Drewek. Uczestnictwo w kulturze określiła za A. Tyszką jako „indywidu- �250 KRONIKA alny udział w zjawiskach kultury, przyswajanie jej treści, u ż y w a n i e dóbr, podle­ ganie obowiązującym w niej normom i wzorom, a także tworzenie jej nowych wartości oraz odtwarzanie i przetwarzanie istniejących". Autorka referatu, opie­ rając s i ę na klasyfikacji A. Kłoskowskiej dotyczącej warstw kultury, o m ó w i ł a elementy kultury o charakterze symbolicznym („tzn. elementy o charakterze ściśle lokalnym, swoiste, dające s i ę całkowicie zamknąć w ramach społeczności i zbli­ żone do typu kultury ludowej"). W wyniku badań stwierdzono, że społeczność B i ­ sztynka ma charakter tradycyjny, świadczą o tym m.in. rodzaje kontaktów oso­ bowych oraz formy wykorzystywania czasu wolnego. W dalszych badaniach uwzględniany będzie w p ł y w różnych c z y n n i k ó w na tradycyjny układ kultury. Magister K . Braun, omawiając przemiany społeczno-kulturowe miasteczka Ryn, wykorzystuje doświadczenia kierunku funkcjonalnego w geografii osadnictwa i ur­ banistyki. Opiera s i ę na ustalonej przez ten kierunek definicji miasta traktowanego jako zbiór instytucji pełniących funkcje lokalne zaspokajające potrzeby mieszkań­ c ó w i miasta (funkcje endogeniczne) bądź zaspokajających potrzeby zaplecza (funk­ cje egzogeniezne). W wyniku badań sondażowych autor stwierdził, że R y n powi­ nien pełnić funkcje usługowe w stosunku do rolniczego zaplecza, zaspokajać eko­ nomiczne i kulturalne potrzeby mieszkańców oraz rozwinąć usługi turystyczne (z racji położenia na szlaku turystycznym). W dalszych badaniach zostanie ustalona struktura funkcjonalna miasta i jego ludności. Będą badane zachowania przestrzen­ ne ludności związane z rolą Rynu jako ośrodka usługowego w stosunku do wsi gromady Ryn. Prześledzona zostanie działalność instytucji, które mogą zdecydo­ w a ć o utworzeniu w miasteczku ośrodka gospodarczo-kulturalnego. Ilustracją sytuacji małych miast w w o j e w ó d z t w i e olsztyńskim były referaty demograficzne i ekonomiczne. Docent dr hab. Mikołaj Latuch przedstawił struk­ turę pochodzenia terytorialnego aktualnych mieszkańców miast w o j e w ó d z t w a . Dok­ tor Jerzy Suchta o m ó w i ł jedną z funkcji małych miast, a mianowicie ich rolę w stosunku do rolniczego zaplecza. W celu dokonania porównania sytuacji małych miast w woj. olsztyńskim i w innych regionach kraju przedstawiono komunikaty z woj. krakowskiego (mgr H. Wachowicz m ó w i ł a o demograficznym rozwoju małych miast; przeczytano ko­ munikat doc. dra E . Pietraszka przedstawiający etnograficzno-historyczną cha­ rakterystykę małych miast) oraz komunikaty z woj. poznańskiego (mgr B. Maj ukazał perspektywy rozwoju m a ł y c h miast, a mgr B. Januszkiewicz przedstawił problematykę etnograficzną m a ł y c h miast Wielkopolski). Problematyka m a ł y c h miast znajdowała s i ę i do dziś jest na marginesie badań demografów, ekonomistów, planistów, geografów. Brali oni pod u w a g ę rolę ma­ łych miast w sieci osadniczej. Etnografowie nie podejmowali tej tematyki badaw­ czej. Na seminarium przedstawiono pierwsze próby ujęcia problemu. Socjologów interesowało tworzenie s i ę nowego społeczeństwa w małych miasteczkach oraz zachodzące w nich zmiany kulturowe. Obecnie podejmowane s ą badania nad funk­ cjami małych miast oraz czynnikami miastotwórczymi. Należałoby uwzględnić rolę tradycji historycznej w kształtowaniu specyfiki miasta. W badaniach nie należy, jak słusznie zauważyła prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, zapominać o ludziach — mieszkańcach tych miast i ich potrzebach. Małgorzata Orlewicz �KRONIKA 251 V I OGÓLNOPOLSKI F E S T I W A L F O L K L O R Y S T Y C Z N Y W PŁOCKU 1-2 L I P I E C 1972 R. Imprezy folklorystyczne w Polsce zyskały sobie w ostatnich latach dużą popu­ larność. Prócz organizowanych sporadycznie w różnych miastach Polski, od kilku lat odbywają się również imprezy stałe, posiadające już w chwili obecnej swoje tradycje. Do takich należą między innymi Ogólnopolskie Festiwale Folklorystyczne w Płocku, organizowane rokrocznie, począwszy od 1967 roku. Program festiwali płockich obejmuje koncerty zgłoszonych zespołów folklorystycznych z terenu całej Polski, w y s t ę p y kapel ludowych oraz imprezy towarzyszące, np. kiermasze sztuki ludowej, wystawy fotograficzne, plastyczne itp. Od 1970 r. na zakończenie każdego festiwalu odbywa się sesja naukowa. Tegoroczny V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku zainauguro­ w a ł koncert mazowiecki. W koncercie tym w z i ę ł y udział zespoły istniejące na tere­ nie Mazowsza, reprezentujące folklor tego regionu. I tak, jako najlepsze należy w y m i e n i ć zespoły kurpiowskie: z Kadzidła (pow. Ostrołęka) i ze wsi Wykrot k. My­ szyńca. Pierwszy z nich to istniejący od wielu lat zespół C P L i A „Kurpianka", który znany już jest ze swoich w y s t ę p ó w zarówno w kraju, jak i za granicą. Zespół ten przedstawił w sposób autentyczny folklor Puszczy Zielonej, a w i ę c pieśni (na u w a g ę zasługuje tu wspaniały głos solistki), tańce (m.in. polka trzęsiona, gonienie po zastolu, pełne temperamentu taniec „powolniak"). Obraz tego zespołu nie byłby pełny, gdyby nie w s p o m n i e ć o kapeli, którą charakteryzowały dwie zalety: auten­ tyzm i dobre przygotowanie. Drugi z wymienionych — zespół ze w s i Wykrot — jest zespołem młodym, zarówno jeśli w z i ą ć pod u w a g ę okres jego istnienia, jak i wiek jego członków. Mimo to i tu mieliśmy do czynienia z bardzo udanym poka­ zem dobrze odtworzonego folkloru. Wszystkie elementy składające się na w y s t ę p zespołu, a w i ę c strona muzyczna, choreograficzna, strój, gwara, przedstawione były (podobnie jak w przypadku poprzednio wspomnianego zespołu) bardzo wiernie. Na potwierdzenie tego wystarczy w s p o m n i e ć chociażby przytrampywanie, powolniaka lub młodsze tańce, jak olander czy stara baba. Niezwykle udane były także w y s t ę p y solistki w zespole kobiet z Celestynowa (pow. Otwock), która śpiewała stare, ludowe pieśni swego regionu. Trudno nie w s p o m n i e ć tu o autentyzmie, skoro w y k o n a w c z y n i ą była starsza kobieta, prezentująca repertuar z okresu własnej m ł o ­ dości. S ł o w a uznania należą się także muzykantom z Czermna (pow. Gostynin). W wykonywanych tańcach w y c h w y c i ć można było zanikające obecnie, charakte­ rystyczne cechy maniery wykonawczej. W omawianym koncercie inauguracyjnym Festiwalu w y s t ę p o w a ł y także inne, nie wspomniane dotychczas zespoły z następujących miejscowości: Budki (pow. Przasnysz), Karniewo (pow. M a k ó w Maz.), Słubice (pow. Gostynin), Sanniki (pow. Gostynin) oraz dziecięcy zespół z Myszyńca. Wszystkie one przygotowały s w ó j program bardzo starannie, a usterki, które zauważyć się dały w ich w y s t ę p a c h , zostaną z pewnością już Wkrótce usunięte. Nieco w i ę k s z ą u w a g ę należałoby z w r ó ­ cić na stronę muzyczną niektórych zespołów, głównie na odpowiedni dobór instru­ m e n t ó w i proporcje między nimi. Wprowadzanie akordeonów nie zawsze jest ko­ rzystne, gdyż nie tylko zmieniają charakter kapeli, ale także niejednokrotnie za­ głuszają inne instrumenty wchodzące w jej skład. Podsumowując tę pierwszą festiwalową Imprezę, należy podkreślić jej w y ­ soki, w zasadzie bardzo w y r ó w n a n y poziom. Niemała w tym zasługą etnochoreografa mgr Grażyny Dąbrowskiej, która sprawuje opiekę merytoryczną nad zespo­ łami na terenie w o j e w ó d z t w a warszawskiego. �252 KRONIKA Wydawałoby się, że po tak udanej imprezie drugi dzień Festiwalu potwierdzi przypuszczenie, iż większość stanowią zespoły dobre, prawidłowo rozumiejące sens swego istnienia i związanej z tym ściśle działalności. I tu chyba nastąpił początek rozczarowania. Otóż, spośród jedenastu zespołów, które w dwóch imprezach pre­ zentowały swój program (pominięto tu występy zespołów wybranych do udziału w programie telewizji), jedynie kilka zasługuje na wyróżnienie. Pierwszy z nich to Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej z Cieszyna, istniejący o k o ł o dwudziestu lat i posiadający w swym dorobku cały szereg imprez w kraju i za granicą. Zespół ten zdobył już niejednokrotnie c z o ł o w e miejsce na festiwalach folklorystycznych. Jego repertuar oparty jest na oryginalnych materiałach terenowych i oddaje w peł­ ni charakter i bogactwo folkloru swego regionu. Niezbyt dobrze m o ż e się stało, że autentyczny skład kapeli poszerzony został o inne instrumenty. W sumie jednak w y s t ę p tego zespołu zaliczyć można do najlepszych w tegorocznym F e s t i w a l u . N i e w ą t p l i w i e ciekawy jest Zespół Regionalny przy Kole Gospodyń Wiejskich w B u ­ kowcu Górnym (pow. Leszno, woj. poznańskie). Jest to jeden z tych niewielu zespołów, które powstały samorzutnie i które skupiają starszych ludzi (przeciętna wieku jego członków — sześćdziesiąt kilka lat) prezentujących na scenie auten­ tyczne tańce, zabawy, pieśni w tej formie, jaką zapamiętali z czasów swej m ł o ­ dości. Zespół ten przedstawił szereg pieśni i t a ń c ó w swego regionu, m.in. przewi­ jany, wiwat, mikołajek, pisany. Istotne uzupełnienie stanowiła kapela w auten­ tycznym składzie (dudy, skrzypce). Poza o m ó w i o n y m i w dniu tym wystąpiły jeszcze: Kapela z Nowego Miasta n. Pilicą (pow. Rawa Maz., woj. łódzkie) oraz zespoły regionalne z następujących miejscowości: z Rzeczycy (pow. R a w a Maz., woj. łódzkie) — „Rzeczyca", z Nowego Stawu (pow. Malbork, woj, gdańskie) — „Żuławy", z Lipska (woj. kieleckie) — „Powiśle", z Sidziny (woj. opolskie), Baborówka (pow. Szamotuły, woj. poznań­ skie), Trzciany (woj. rzeszowskie), Głuska k. Lublina. Ponadto udział w Festiwalu w z i ą ł także chór z Grodźca (pow. Będzin, woj. katowickie) . W programie wy­ mienionych zespołów można było w y c h w y c i ć szereg niekiedy bardzo znacznych usterek. Te ostatnie przeważały w występie Kapeli Ludowej z Nowego Miasta, której towarzyszyło dwoje śpiewaków. Niezbyt udany wydaje s i ę także w y s t ę p Chóru Kół Gospodyń Wiejskich Ziemi Będzińskiej z Grodźca. Program tego ze­ społu •— to mieszanina autentyzmu ze stylizacją. Przeplatanie tych form bez ko­ mentarza wprowadza z pewnością wiele nieporozumień. Nie sposób też nie wspo­ m n i e ć o Zespole Pieśni i Tańca „Żuławy", którego program oparty jest na odmien­ nych założeniach. Na Żuławach tradycyjny folklor nie zachował s i ę do chwili obecnej, a źródła pisane są tak skąpe, że nie dają podstaw do opracowania pro­ gramu. W tej sytuacji zespół sięgnął do folkloru regionów sąsiednich oraz sko­ rzystał z prób rekonstruowania folkloru muzycznego Żuław, podejmowanych przez miejscowych kompozytorów. Takie ujęcie programu jest z pewnością dyskusyjne i budzić m o ż e nawet wiele zastrzeżeń. Względy te stwarzają konieczność szerszego o m ó w i e n i a programu czy nawet jego poszczególnych pozycji przed w y s t ę p e m ze­ społu (szczególnie na Festiwalu, na którym zespoły prezentowały folklor swoich regionów). J 2 1 Wysoki poziom tego zespołu to przede wszystkim zasługa mgr Janiny Mar­ cinkowej oraz Władysława Rakowskiego i Jerzego Drozda. Bardziej szczegółowe dane o zespołach, które wystąpiły na tegorocznym F e ­ stiwalu w Płocku, znaleźć można w : Informator. VI Ogólnopolski Festiwal Folklo­ rystyczny, Płock, 1-2 lipiec 1972. 2 �ROLNICTWO CHŁOPSKIE A F R Y K I WSCHODNIEJ 243 zamieszkanej g ł ó w n i e przez p l e m i ę Luo, rozdrobnienie a f r y k a ń s k i c h gospo­ darstw j u ż pod koniec lat czterdziestych dochodziło do granic absurdu, gdy w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i gospodarz d y s p o n o w a ł a r e a ł e m ziemi z ł o ż o n y m z o k o ł o 30 s k r a w k ó w pola, rozproszonych i o d l e g ł y c h od siebie o k i l k a ­ n a ś c i e nieraz k i l o m e t r ó w . K i k u j u , jeszcze liczniejsi, w dodatku poprzez po­ l i t y k ę a l i e n a c y j n ą ś c i e ś n i e n i w s w y m stanie posiadania ziemi zdatnych pod u p r a w ę , odczuwali s k u t k i r o s n ą c e g o przeludnienia conaj mniej w dwójnasób. około 8 km f— R y c 2. Sztuczne, ufortyfikowane wsie Kikuju, zakładane przez Anglików na w z g ó ­ rzach i tworzących działy wodne grzbietach górskich podczas powstania Mau-Mau, do których pod przymusem przesiedlano ludność afrykańską z rozproszonych pier­ wotnym obyczajem zagród. Wg J . M. P r i t c h a r d a Africa, London 1969, s. 112. Przede w s z y s t k i m jednak w trakcie powstania M a u - M a u w polityce angielskiej w K e n i i n a s t ą p i ł zasadniczy z w r o t . Po pierwsze, B r y t y j c z y c y postanowili p r z y s p i e s z y ć zaplanowany j u ż uprzednio r o z w ó j r o l n i c t w a a f r y k a ń s k i e g o i w r o k u 1954 p r z y s t ą p i o n o do realizacji tak zwanego P l a n u Swynnertona. P o l e g a ł o n na szerokiej, wszechstronnej polityce rolnej, ma­ j ą c e j na celu r o z w ó j a f r y k a ń s k i e j gospodarki c h ł o p s k i e j wedle nowoczes­ n y c h w y m o g ó w . W y m a g a ł o to naturalnie u p o r z ą d k o w a n i a u s t r o j u rolnego, dostarczenia c h ł o p u a f r y k a ń s k i e m u ś r o d k ó w i podniet do inwestowania i u n o w o c z e ś n i a n i a swej gospodarki. W p r z e c i w i e ń s t w i e do c z a s ó w przed­ w o j e n n y c h p o ł o ż o n o nacisk na s p e c j a l i z a c j ę p r o d u k c j i i wprowadzenie r o ­ ślin t o w a r o w y c h , p r z y u t r z y m y w a n i u naturalnie u p r a w r o ś l i n ż y w i e n i o ­ wych. Suma n i e m a l 11 m i l . f u n t ó w w y d a n a na r e a l i z a c j ę P l a n u S w y n n e r t o n a w latach 1954-1960 p o z w o l i ł a na udzielenie c h ł o p s t w u t u b y l c z e m u k r e ­ d y t ó w , prace nawodnieniowe, a t a k ż e na z a k ł a d a n i e t e r e n o w y c h s p ó ł d z i e l skich. Do roku 1956 niemal całą ludność K i k u j u z okręgów wiejskich dystryktów Kiambu, Fort Hall i Nyeri przesiedlono do takich wsi. W sumie przesiedlono około 830 tys. Afrykanów i zbudowano przeszło 170 tys. nowych domostw. J . M. P r i tc h a r d , Africa, London 1969, s. 112. �244 L E S Z E K DZIĘGIEL Roślina 1953 1958 Kawa 4000 1300 35 3000 200 18000 12 000 2 000 10 000 10 000 Pyretrum Herbata Ananasy Trzcina cukr. 1963 43 30 6 18 25 000 000 000 000 000 1968 71 500 48 000 12000 25 000 45 000 Zamierzone fazy wprowadzania roślin towarowych do gospodarki c h ł o p a a f r y k a ń s k i e g o w K e n i i wedle przyjętego przez brytyjskie w ł a d z e kolo­ nialne planu rozwojowego z lat 1946—1955, u z u p e ł n i o n e g o tak zwanym Planem S w y n n e r t o n a . Liczby o z n a c z a j ą ilość a k r ó w , przeznaczonych pod u p r a w ę danej rośliny w poszczególnych latach 24 n i zbytu, przetwarzanie p ł o d ó w r o l n y c h i na wprowadzenie intensywnego i n s t r u k t a ż u rolnego w ś r ó d a f r y k a ń s k i c h r o l n i k ó w K e n i i . Po drugie, pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h A n g l i c y u ś w i a d o m i l i sobie ostatecznie, iż wycofanie się ich z trzech k r a j ó w A f r y k i Wschodniej jest nieuchronne i że u s i ł o w a n i a utworzenia z K e n i i p a ń s t w a , w k t ó r y m gar­ stka b i a ł y c h m i a ł a b y u p r z y w i l e j o w a n ą , r z ą d z ą c ą p o z y c j ę , s ą r ó w n i e n i e ­ realne, co szkodliwe dla d ł u g o t e r m i n o w y c h i n t e r e s ó w b r y t y j s k i c h w A f r y ­ ce. W r o k u 1962 r z ą d b r y t y j s k i w y r a z i ł g o t o w o ś ć w y k u p u f a r m i plantacji k e n i j s k i c h „ s e t t l e r s ó w " , k t ó r z y w obliczu n a d c h o d z ą c e j n i e p o d l e g ł o ś c i nie chcieli żyć w p a ń s t w i e r z ą d z o n y m przez A f r y k a n ó w . Ziemie t y c h ludzi, o b e j m u j ą c e o k o ł o 1,25 m i l . a k r ó w , z u ż y t o na osiedlanie a f r y k a ń s k i c h r o l n i ­ k ó w . D o d a ć w y p a d n i e , iż ó w w y k u p ziem od b i a ł y c h i osadzenie na n i c h A f r y k a n ó w p o c h ł o n ę ł y z n a c z n ą część sum ( p o c z y n a j ą c od r o k u 1962), j a k i e A n g l i a p r z e z n a c z y ł a na r o z w ó j r o l n i c t w a w K e n i i i z a a b s o r b o w a ł y w i ę k ­ szość personelu s ł u ż b y rolnej. S p o ś r ó d z r e s z t ą 6 0 - t y s i ę c z n e j rzeszy b i a ­ ł y c h o s a d n i k ó w w y e m i g r o w a ł o z K e n i i u progu jej n i e p o d l e g ł o ś c i zaledwie o k o ł o 20 t y s i ę c y . Reszta pozostała, d e c y d u j ą c się na mniej l u b bardziej l o j a l n ą w s p ó ł p r a c ę z r z ą d e m Jomo K e n y a t t y i z a c h o w u j ą c swe p o s i a d ł o ­ ści ziemskie. O p r ó c z w s z a k ż e d w u poprzednio opisanych e l e m e n t ó w zmiany, j a k i e p r z y n i o s ł y r o l n i c t w u a f r y k a ń s k i e m u w K e n i i lata p i ę ć d z i e s i ą t e , a w i ę c o p r ó c z rozwojowego P l a n u S w y n n e r t o n a i akcji w y k u p u ziem b i a ł y c h o s a d n i k ó w przez r z ą d b r y t y j s k i , dokonywanej na rzecz c h ł o p s t w a t u b y l ­ czego, dołączył się t u element trzeci, k t ó r e g o niepodobna w ż a d n y m w y ­ padku p o m i n ą ć . O ile z b r o j n y r u c h M a u - M a u b y ł w zasadzie z r o z u m i a ł y m przejawem protestu u p o ś l e d z o n e g o c h ł o p s t w a a f r y k a ń s k i e g o , k t ó r e po u t r a ­ cie nadziei na lepsze c h w y c i ł o się rozpaczliwych f o r m w a l k i i u s i ł o w a ł o s z u k a ć w y j ś c i a w powrocie do p l e m i e n n y c h o b r z ę d ó w , o t y l e tego rodzaju 24 De W i l d e , t. 2, op. cit., s. 3. �253 KRONIKA Podsumowując powyższe, bardzo pobieżne o m ó w i e n i e dwóch pierwszych dni Festiwalu należy chyba podkreślić, że obok zespołów wysokiej klasy istnieje jeszcze wiele takich, które niejednokrotnie nie znają w dostatecznym stopniu folkloru re­ gionów, które prezentują, czy też nie rozumieją celu, jaki powinien przyświecać ich działalności. Wydaje się jednak, że w z w i ą z k u z coraz szerzej roztaczaną mery­ toryczną opieką f a c h o w c ó w dobre chęci i zapał ludzi pragnących propagować ro­ dzimy folklor zostaną odpowiednio ukierunkowane. Potwierdzeniem tego była Sesja Naukowa, która miała miejsce w dniu 3 lipca w siedzibie Towarzystwa Naukowego Płockiego. Na posiedzeniu tym mgr J . Mar­ cinkowa przedstawiła zebranym referat „Folklor taneczny i problemy jego opra­ cowania", który poza stroną teoretyczną zawierał wiele cennych uwag mających swe źródło w długoletniej praktyce autorki. Drugi z referatów — „Środki insceni­ zacji a konwencje estetyczne w folklorze" — wygłoszony został przez mgra A. Ś l e dziewskiego. Zarówno referaty, jak i imprezy festiwalowe znalazły oddźwięk w dy­ skusji. Poruszone w niej problemy zostały zasygnalizowane już w y ż e j . Podkreślano też konieczność zwrócenia większej uwagi na poszczególne zespoły i propagowany przez nie folklor. Zastanawiano się nad potrzebą pełniejszego wykorzystywania przez instruktorów istniejących materiałów oraz nad koniecznością sięgania do autentycznych źródeł, jakie jeszcze znaleźć można w terenie. Szczególnie cenne były uwagi dwojga dyskutantów: etnochoreografa mgr G . Dąbrowskiej i muzyko­ loga dra J . Stęszewskiego, którzy zwrócili u w a g ę na wiele problemów związanych z odtwarzaniem wybranych w y c i n k ó w folkloru na scenie. Na zakończenie należy podkreślić w a g ę festiwali folklorystycznych, doniosłą rolę, jaką odgrywają w procesie popularyzowania folkloru. Niejednokrotne, p o w a ż ­ ne nawet usterki w programach zespołów, z czasem z pewnością ulegać będą re­ dukcji. Wydaje się, że poważną rolę powinny w tej kwestii odegrać pofestiwalowe sesje naukowe. Dobrze stałoby się jednak, gdyby w przyszłości w sesjach tych brali udział przedstawiciele czy instruktorzy wszystkich zespołów uczestniczących w imprezie. Fachowe rady i wskazówki, które padają pod ich adresem powinny być wzięte pod u w a g ę w ich dalszej pracy. Warta przemyślenia wydaje się także sprawa podzielenia zespołów zgłaszanych na Festiwal w Płocku na trzy grupy, aby idąc za wzorem innych festiwali uniknąć mieszania różnych form pokazu folkloru. I tak, należałoby stanowczo oddzielić zespoły prezentujące folklor autentyczny od zespołów pokazujących folklor opracowany artystycznie czy stylizowany. Festiwal ujawnił potrzebę opracowania szeroko pojętego poradnika, który stałby s i ę pomocą w codziennej pracy zespołów folklorystycznych. Poradnik taki zawierać winien w s k a z ó w k i f a c h o w c ó w (muzykologa, choreografa, etnografa), informacje o impre­ zach folklorystycznych z dokładnym komentarzem oraz bibliografię prac i mate­ riałów przydatnych dla zespołów. Kwestia wprowadzenia szerszego komentarza słownego, omawiającego tuż przed w y s t ę p e m zespołu charakterystyczne cechy fol­ kloru poszczególnych regionów, która poruszona została także w dyskusji, powinna być jeszcze gruntownie przemyślana i wprowadzona możliwie jak najszybciej. Na­ leży się spodziewać, że dopiero wtedy słuchacz będzie w stanie prawidłowo od­ bierać prezentowany program, a impreza łączyć będzie trzy aspekty: estetyczny, rozrywkowy i dydaktyczny. Krystyna Tubaja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/331ee3772068acf2bca9ea48a185a7ae.pdf 8cfa1dae7d41c03b4cca573e60c4e4e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:749 Title A name given to the resource Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.99-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T II Y К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI T E N D E N C J E KONSERWATYWNE I R E W O L U C Y J N E W RUCHACH SPOŁECZNO-RELIGIJNYCH T R Z E C I E G O ŚWIATA Uwagi teoretyczne WSTĘP Ostatnie lata rozwoju światowej antropologii społecznej i kulturowej przyniosły dalszy postęp w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Z jednej strony wzrosła znacznie liczba publikacji na ten temat, z dru­ giej zaś •— wyraźnie podniósł się poziom rozważań teoretycznych, pro­ wadzonych na kanwie studiów empirycznych. Ogólnej charakterystyki tej ogromnej już dziś literatury oraz podsumowania zawartego w niej dorobku teoretycznego dokonał wybitny specjalista amerykański — We­ ston L a Barre, reprezentujący etnopsychologiczną orientację w antro­ pologii. Zainteresowanych wypada zatem jedynie odesłać do wnikliwe­ go, poświęconego tzw. „kultom kryzysowym" (crisis cults), studium tego autora . W zamieszczonym tam obszernym przeglądzie literatury nie znajdujemy niestety prac polskich, choć np. odnotowano w nim niektóre opracowania czechosłowackie . Trudno mieć jednak o to pretensje do La Barre'a, skoro swój, opublikowany na początku 1971 г., artykuł na1 2 1 Por. W. L a B a r r e , Materials for a history of studies of crisis cults. A bibliographic essay, „Current Anthropology", t. 12: 1971, z. 1, s. 3-44. Kontynua­ cją rozważań zawartych w tym artykule s ą niektóre fragmenty słynnej najnowszej pracy tegoż autora pt. The Ghost Dance. Origins of religion, New York 1972. Por. szczególnie takie rozdziały, jak: „The culture heroes return" (VI), „The Ghost Dance" (VII) i „Crisis and cults" (VIII). Na przykład socjologiczno-politologiczne studium E . K a d l e c o v á , Socio­ logický výzkum religiosity severomoravského kraje, Praha 1967, oraz psychologiczna rozprawa V. V o n d r á č e k , Fantastické a magické z hlediska psychiatrie, Praha 1968. 2 �100 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 3 pisał już w 1968 r . . Pierwsze bowiem poważniejsze rezultaty rodzimych studiów nad różnego typu ruchami społeczno-religijnymi ukazały się drukiem dopiero w latach późniejszych. Ich autorami są badacze re­ krutujący się z różnych środowisk profesjonalnych. I tak historycy myśli filozoficznej zajęli się problematyką XIX-wiecznego mesjanizmu polskiego (A. Walicki, A. Sikora) . Socjologowieafrykaniści podjęli temat związany z analizą różnorodnych aspektów narodzin i funkcjonowania „czarnych" sekt separatystycznych (A. Za­ jączkowski, S. Chodak i inni) . W kręgu socjologów zainteresowano się również przesyconymi mistycyzmem religijnymi ruchami białoruskich chłopów (W. Pawluczuk) oraz typologią ruchów społeczno-religijnych, którą wypracowano opierając się na badaniach komparatystycznych nad ruchami melanezyjskimi i północnoamerykańskimi (indiańskimi) — (E. Nowicka) . Etnografowie zaś skoncentrowali się na problematyce amerykanistycznej. Plonem ich działalności są materiały z konferen­ cji poświęconej problematyce synkretyzmu i ruchów społeczno-religij­ nych oraz szczegółowe studia nad peyotyzmem (M. Posern-Zielińska) , 4 5 6 7 8 3 9 Artykuł W. L a Barre'a został przekazany redakcji „Current Anthropology" w poł. 1968 г., a następnie, zgodnie z pożytecznym zwyczajem, rozprowadzony zo­ stał wśród 52 specjalistów. Dopiero po uzyskaniu pisemnych odpowiedzi od zapro­ szonych do dyskusji f a c h o w c ó w — redakcja zdecydowała się opublikować ten arty­ kuł wraz z przesłanymi uwagami krytycznymi. Procedura taka przedłużyła oczy­ w i ś c i e cykl wydawniczy. A. W a l i c k i , Filozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli spoleczno-religijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970; A. S i k o r a , Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967. S. C h o d a k , Kapłani, czarownicy, wiedźmy. Z socjologii świątyń animi­ stycznych, Warszawa 1967; A. Z a j ą c z k o w s k i , Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970; t e n ż e , Ruchy religijne w Afryce, [w:] Procesy przeobrażeń tradycyjnej kultury Afryki, „Przegląd Socjologiczny", t. 23: 1969, s. 284306; P. N i k l e w i c z , Religie synkretyczne czarnej Afryki i ich rola w tworzeniu nowej afrykańskiej świadomości ponadplemiennej, [w:] Procesy przeobrażeń..., s. 260-283. W. P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społecz­ ności tradycyjnej, Warszawa 1972. E . N o w i c k a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, War­ szawa 1972. Materiały z I V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach od 23-25 I V 1971 г., opublikowane zostały w „Etnografii Polskiej", t. 16: 1972, z. 2. M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm.. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1972; t e n ż e , Roła czynników społecznoekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 304-321. 4 5 6 7 8 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIG1JNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 101 10 kultem vodu na Haiti (B. Walendowska) i ruchami Indian Ameryki Południowej (Z. M. Kowalewski, A. Posern-Zieliński) . Jest to więc już dorobek niemały, sytuujący polskie dokonania w tej dziedzinie na płaszczyźnie umożliwiającej nawiązanie naukowego dia­ logu z przedstawicielami głównych ośrodków badawczych znajdujących się w Stanach Zjednoczonych, Brazylii, NRF, Francji, i krajach skan­ dynawskich. Niestety, można z góry przewidzieć, że bariera językowa w znacznym stopniu ograniczy rezonans rodzimych prac na światowych rynkach krytyki naukowej. Fakt ten nie przeszkadza jednak dalszemu kontynuowaniu w Pol­ sce tego rodzaju badań i dlatego uzasadnione jest rozwijanie teoretycz­ nych refleksji nad omawianymi ruchami. Efekty tych poczynań, często niewątpliwie kontrowersyjne, mogą bowiem okazać się bardzo owocne, wywołując polemikę, której rezultaty będą z pewnością przydatne do dalszych studiów analitycznych, syntetycznych i komparatystycznych. Taki właśnie cel, a więc prowokowanie do dalszej dyskusji wyzna­ czony został niniejszemu artykułowi, który porusza kwestie występowa­ nia tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społecznoreligijnych prostych społeczności Trzeciego Świata. To terytorialne ogra­ niczenie wynika głównie z osobistych zainteresowań i kompetencji autora, któremu wydaje się wszakże, iż niektóre poruszone w artykule zagad­ nienia posiadają walory bardziej uniwersalne, tj. wykraczają znacznie poza zasięg problematyki ruchów społeczno-religijnych oraz przeobra­ żeń tradycyjnych społeczności marginalnych w krajach Azji, Afryki i Ameryki. Wybór uwidocznionego w tytule tematu podyktowany został potrze­ bą skonstruowania takich narzędzi badawczych, za pomocą których można by pokusić się o dokonanie anaUzy konkretnych ruchów społe­ czno-religijnych pod kątem widzenia zawartych w nich treści radykal­ nych i zachowawczych. W przeciwnym bowiem wypadku trudno byłoby pddijąć się realizacji tego zadania, które uznane zostało przez szereg renomowanych specjalistów za bardzo ważne. O przydatności tych roz­ ważań przekonał się autor osobiście podejmując w innym miejscu próbę 11 1 0 B. W a l e n d o w s k a , Wspólne elementy w religiach synkretycznych An­ tyli na przykładzie haitańskiego kultu vodu, Poznań 1971 (niepublikowana praca doktorska — Katedra Etnografii UAM). A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupi-Guaraní, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 93-116-, t e n ż e , Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świa­ ta. Oceny i propozycje, „Lud", t. 55: 1971, s. 83-113; Z. M. K o w a l e w s k i , In­ diańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, Kraków 1972 (MS — referat wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian w kwietniu 1972 r.) 1 1 �102 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI interpretacji tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społeczno-religijnych Indian Tukuna z Brazylii, Yaruro z Wenezueli i Toba z Argentyny . W ten sposób poczynione niżej spostrzeżenia i uwagi zostały już w bardzo skromnym zakresie poddane weryfikacji, co oczywiście nie zmienia jeszcze faktu, iż nadal posiadają one chara­ kter dyskusyjny. Ponieważ czytelnicy „Etnografii Polskiej" już dość dobrze zaznajo­ mieni są z ogólną problematyką ruchów społeczno-religijnych, jak 1 z konkretnymi przykładami tych zjawisk, nie uważałem za celowe wyjaśnianie pewnych podstawowych w tej materii, a nie wiążących się bezpośrednio z tematem kwestii, sądząc, iż zainteresowani z łatwo­ ścią sięgnąć mogą po wcześniejsze roczniki, odnajdując tam poszukiwane informacje i dalsze wskazówki bibliograficzne . 12 ! 13 R U C H SPOŁECZNO-RELIGIJNY I J E G O TREŚCI Przed przystąpieniem do szczegółowszej charakterystyki wyróżnio­ nych tutaj tendencji, jakie występują w ruchach społeczno-religijnych, dokonajmy najpierw ogólnego przeglądu tej problematyki z teoretycz­ nego- punktu widzenia. Chodzi mianowicie o to, aby zyskać w miarę możności' poprawną świadomość odnośnie do istoty wyabstrahowanych zjawisk i sposobu ich rozpatrywania. Wydaje się, iż wyboru takiej drogi heurystycznego postępowania nie ma potrzeby szerzej uzasadniać. Zau­ ważmy jedynie, że bez dążenia do precyzyjnego ustalenia podstawowych kategorii badawczych, nie może być mowy o właściwej analizie treści ruchów społeczno-religijnych. Bez tego zabiegu nie uda się bowiem uni­ knąć niebezpieczeństwa powstania niezamierzonej interferencji zakresów nowo wprowadzonych pojęć, które obok ugruntowanych już w nauce zna­ czeń posiadają również konotacje potoczne. Poniżej zasygnalizowane więc zostaną takie problemy, jak: 1 — cha­ rakterystyka zawartości badanych tendencji konserwatywnych i rewo­ lucyjnych w zakresie ich treści oraz pełnionych przez nie funkcji; 2 — miejsce i rola tych tendencji w ruchach społeczno-religijnych spo­ łeczności endokolonialnych trzeciego świata; 3 — ich wzajemny zwią­ zek i jego uwarunkowania; 4 — kategorie ruchów społeczno-religijnych w kontekście ich wymowy „rewolucyjnej" i „konserwatywnej"; 5 — miej- 1 2 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas. Los movimientos social-religiosos en las com,unidades indígenas margi­ nales del siglo XX en SudaméricA, „Estudios Latinoamericanos", t. 2 (w druku). Por. „Etnografia Polska", t. 11: 1967; t. 12: 1968; t. 13: 1969; t. 16: 1972, z. 1; t. 16: 1972 z. 2. 1 3 �103 R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA see tradycji i tradycjonalizmu w obu wyróżnionych tu tendencjach; 6 — hipotetyczne zagadnienie niejednorodności rozkładu tendencji kon­ serwatywnych i rewolucyjnych w poszczególnych sferach konstytuo­ wanego przez ruch systemu społeczno-kulturowego. Zanim omówimy te zagadnienia należy wyjaśnić, że podjęta w ni­ niejszym artykule problematyka nie doczekała się dotychczas istotniej­ szych rozwiązań — i to zarówno na gruncie studiów teoretycznych, jak i opracowań o charakterze empirycznym. Wprawdzie wielu badaczy zwracało uwagę na rewolucyjny aspekt niektórych ruchów, czy też na rewolucyjną wymowę pewnych ich treści ideologicznych, to jednak spra­ wy te ujmowane były dość pobieżnie, zwykle pozbawione głębszego wniknięcia w ich niejednorodną zawartość. Nie przywiązywano zresztą zbyt wielkiej wagi do terminologii, operując nią z dość dużą dowolno­ ścią. Trudności zatem do pokonania było i jest nadal jeszcze niemało. Z nich także wynika kontrowersyjny charakter wielu konstatacji wy­ magających sprawdzenia i uzupełniania w toku badań empirycznych. Ruchy społeczno-religijne w endokolonialnych społecznościach Trze­ ciego świata zwykło się rozpatrywać na szerokiej płaszczyźnie zmian społeczno-kulturowych, których istotą jest ciągły proces modyfikacji tubylczych systemów kulturowych pod wpływem akulturacji i sprzę­ żonego z nią zespołu czynników polityczno-ekonomicznych. W ramach tych przeobrażeń owe ruchy są często elementem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym, sprawiając niejednokrotnie wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym tempo innowacji kulturowych, wprowadzanych na skutek interakcji pomiędzy wchodzą­ cymi ze sobą w styczność systemami społeczno-kulturowymi . Ruch społeczno-religijny jest zatem rezultatem zmian w systemie społeczno-kulturowym, ale będąc niejako jego produktem — zyskuje poważną w swych rozmiarach autonomię, dzięki której może sam z ko­ lei wpływać na dalszy tok przekształceń. I tak czasami przyczynia się do wzrostu ich dynamiki, to znów hamuje rozwijający się zbyt szybko proces przeobrażeń. Zresztą obie te tendencje nawzajem się jednak nie wykluczają. Zwykle bowiem współ egzystują one ze sobą, przyśpiesza­ jąc tempo zmian na jednej płaszczyźnie, na innej znów im się przeciw­ stawiając. Ten dwoisty charakter ruchów jest zresztą dla tej kategorii zjawisk dość typowy. Stąd trafniejsze wydają się te definicje ruchu społeczno-religijnego, które precyzują go jako kolektywny wysiłek danej grupy społecznej skierowany na transformację pewnych tylko, ustabi14 1 4 F . M. K e e s i n g , Culture change, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b (ed.), A dictionary of the social sciences, New York—Toronto 1965, s. 170; P o s e r n Z i e l i ń s k i , Antropologiczna interpretacja..., s. 95. �104 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI lizowanych i niezadowalających w odczuciu tej społeczności, obszarów systemu społeczno-kulturowego . Dążąc bowiem do stworzenia nowego, bardziej satysfakcjonującego systemu kulturowego , do konstrukcji odmiennego porządku rzeczy, a nawet do kreacji innego układu wszech­ świata, nigdy żaden ruch nie mógł totalnie zerwać ani w koncepcjach ideologicznych, ani tym bardziej w praktyce z aktualną sytuacją oraz dorobkiem i doświadczeniem minionych pokoleń. Proponowana przez uczestników ruchu wizja nowego ładu, który pojmowano jako zwartą całość naj różnorodniej szych sfer życia, była często diametralnie od­ mienna od status quo. Jednakże pewne sfery tej projektowanej przy­ szłości zachowywały zawsze swój poprzedni kształt, opierając się zde­ cydowanie zmianom lub ulegając tylko nieznacznym modyfikacjom. Działo się tak przede wszystkim dlatego, że ruchy społeczno-religijne nie są zjawiskami jednorodnymi, a prawa nimi rządzące stanowią wypadkową ścierających się nawzajem, często sprzecznych tendencji. Ta heterogeniczność ujawnia się z dużą siłą zarówno w wewnętrznej strukturze ruchu, jego formach, funkcjach, jak i w dynamice. Do tego należy jeszcze dodać ewolucyjną perspektywę konkretnego ruchu, który przechodząc przez właściwe sobie fazy rozwoju, zaniku czy odradzania się ulega wewnętrznym przekształceniom, zmieniając z czasem swój charakter, proporcje dominujących w nim tendencji i stopień aktyw­ ności. Równocześnie każdy ruch stanowiący próbę kreacji nowego systemu społeczno-kulturowego jawi się niejako w przestrzeni trójwymiarowej. Z jednej bowiem strony preferuje on określony system wzorów, norm i wartości, który odzwierciedla predyspozycje danej grupy do takiego, a nie innego typu reakcji, będąc równocześnie podstawowym tworzy­ wem nowego proponowanego układu. Drugi wymiar wyznaczają sto­ sunki społeczne uwidoczniające wyraźnie dynamikę zmian ekonomicz­ nych i interetnicznych (politycznych). Trzecią wreszcie płaszczyzną uformowaną w oparciu o tradycyjne podłoże tworzy sfera, którą okre­ ślić tu można mianem — mitologiczno-magicznej, będącą w rzeczywis­ tości nową formą świadomości społecznej. Jej adekwatność wobec nie­ ustannie zmieniających się pod wpływem procesów akulturacyjnych warunków życia społeczno-kulturowego zależy od ilości i jakości docie15 ie 1 5 Definicję tego rodzaju podaje np. H. Blumer, który dokonując klasyfikacji ruchów społecznych wydziela kategorię tzw. „ekspresywnych ruchów społecznych" (expressive social movements), do których zaliczył również ruchy religijne. Por. H. B l u m e r , Collective behavior, [w:] J . B. G i t t l e r , (ed.), Review о/ Socio­ logy, New York 1957, s. 145. A. F . C. W a l l a c e , Revitalization movements, „American Anthropologist", t. 58: 1956, s. 658. 1 6 �105 RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA rających do uczestników ruchu informacji na temat ich aktualnego położenia oraz od rozeznania w realnych perspektywach jego zmiany . Fakt ten wpływa bez wątpienia na charakter kształtujących się w tej sferze idei przewodnich, założeń i celów ruchu społeczno-religijnego, decydujących w poważnej mierze o sile i znaczeniu tendencji rewolu­ cyjnych i konserwatywnych. Informacje te kształtowały jednocześnie utopijną ideę wyzwolenia, raz ją umacniając, to znów osłabiając. Każda bowiem doza wyniesionych idei racjonalistycznych i treści realistycznych uzmysławiała zwolennikom ruchu nieskuteczność irracjonalnych środ­ ków, a co za tym idzie zmniejszała aktywność ruchu i neutralizowała jego rewolucyjne tendencje . Na bardzo złożony i kompleksowy charakter ruchów społeczno-reli­ gijnych zwraca uwagę coraz większa liczba badaczy. Uczynili to m.in. G. Guariglia i I. Kopytoff, proponując dość szczegółowe kwestionariu­ sze, za pomocą których można by różnorodne ruchy opisać w sposób systematyczny, i co ważniejsze, nawzajem porównywalny . Jednocze­ śnie specjalista amerykański — Kopytoff zakwestionował dotychczasowe systemy klasyfikacyjne, grupujące poszczególne ruchy w zespoły i blo­ ki na podstawie jednostkowych, dość arbitralnie wybranych cech. Stwier­ dził on mianowicie, że systemy te nie łączyły w poszczególne zespoły samych ruchów, traktowanych jako strukturalne całości, lecz de facto klasyfikowały tylko wybijające się w nich na plan pierwszy pewne elementy i trendy, takie jak np. natywizm, mesjanizm czy witalizm. Idąc dalej tym tropem zauważył Kopytoff, iż słuszniej jest mówić np. o reakcji na dominację interetniczną, o wierzeniach synkretycznych (syntetycznych), o doktrynach millenarystycznych, o przywódcach pro­ fetycznych i o procesach rewitalizacyjnych, aniżeli o ruchach natywistycznych, synkretycznych, profetycznych, millenarystycznych czy rewi­ talizacyjnych . W ten sposób słusznie przeniesiony został punkt cięż17 18 19 20 " P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 102. S. M a r k i e w i c z , Socjologiczne prawo retrospekcji Kazimierza Kelles-Krauza, Warszawa 1964, s. 63. G. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais vólkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13: 1959, Horn-Wien, s. 57-59; I . K o p y t o f f , Clasifications of religious movements: analytical and synthetic, [w:] Symposium on new approaches to the study of religion, „Proceedings of the 1964 annual spring meeting of the American Ethnological Society", Seattle 1964, s. 87-89. K o p y t o f f , op. cit, s. 85-86. Podobne obiekcje w y r a ż a ł e m niezależnie od Kopytoffa w 1967 г., zastanawiając się nad treścią takich określeń, jak: „millenaryzm", „natywizm", „profetyzm" i „mesjanizm". Por. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967, s. 361-363. 1 8 19 2 0 �106 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kości z "problematyki ujmującej ruchy społeczno-religijne w sposób syntetyczno-taksonomiczny na problematykę posługującą się spojrzeniem analityczno-komparatystycznym. Jeśli w pierwszym przypadku śledzono podstawowe tendencje ruchu po dokonaniu jego ogólnej charakterystyki, to w drugim ujęciu postulowano najpierw studia nad konstytutywnymi składnikami ruchu, by dopiero po ich określeniu sprecyzować generalne ustalenia . W kwestionariuszach obu wymienionych wyżej badaczy nie znajdu­ jemy jednak explicite ujętych i wyodrębnionych tendencji konserwatyw­ nych i rewolucyjnych. Kopytoff zwraca bowiem uwagę przede wszyst­ kim na aspekty strukturalno-funkcjonalne ruchów, uwypuklając głównie wewnętrzną organizację ruchu, stosunek do własnego i obcego systemu społeczno-kulturowego, koncepcje soteryczne i wreszcie akcentuje cele, środki i funkcje ruchu . Guariglia natomiast w swym niekonsekwen­ tnym i logicznie nie dopracowanym schemacie zajął się przede wszyst­ kim aspektami morfologicznymi, wydzielając w ruchach trzy podstawo­ we tendencje, a mianowicie dążenia zorientowane na przeszłość (rewiwalizm, natywizm, synkretyzm), na współczesność (witalizm, kulty „cargo") i na przyszłość (millenaryzm, eschatologizm i mesjanizm) . Pominię­ cie interesujących nas tu szczególnie tendencji wynika — jak się zdaje — głównie z tego, iż krzyżują się one w najrozmaitszy sposób z zasygna­ lizowanymi tu treściami manifestując swą obecność lub jej brak w sze­ regu strukturalno-funkcjonalnych i morfologicznych kontekstów. Tym­ czasem śledzić je przecież można zarówno w ideologii, organizacji, sposo­ bach osiągania wytyczonych celów, jak i w postawach w stosunku do własnej przeszłości oraz w mistycznych wizjach futurologicznych. Przytoczone tu w dużym skrócie dwa ujęcia świadczyć mogą o tym, że coraz większa liczba badaczy dostrzega złożoność struktury ruchów 21 22 23 21 Taką konstruktywną postawę akceptowała także E . Nowicka, która najpierw ustaliła płaszczyznę porównawczą dla ruchów .społecznych (społeczno-religijnych), wyodrębniając podstawowe kategorie badawcze, by następnie za ich pomocą zana­ lizować w sposób jednolity dwa ruchy północno-amerykańskie i dwa melanezyjskie. Dopiero w świetle tych komparatystycznych ustaleń — sformułowała Nowicka w ł a s n ą typologię „ruchów społecznych stanowiących reakcję na polityczną domi­ nację i kontakt kulturowy". Por. N o w i c k a , op. cit., passim. Jedynie w dziale V I I I — p o ś w i ę c o n y m funkcjom ruchów religijnych (spo­ łeczno-religijnych) zwraca on u w a g ę na interesujące nas aspekty. Mianowicie pro­ ponuje badaczom, wykorzystującym ten kwestionariusz, aby starali się odpowiedzieć na takie pytania, jak: jaki charakter posiadają kulturowe i społeczne funkcje ruchu w subiektywnym odczuciu jego zwolenników, oraz: jakie podstawowe funkcje k u l ­ turowe, społeczne i psychologiczne spełnia dany ruch w świetle obiektywnej oceny badacza. Por. K o p y t o f f , op. cit., s. 89. G u a r i g l i a , op. cit, s. 57-58. 2 2 2 3 �RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 107 społeczno-religijnych, których powstanie, przebieg i funkcjonowanie nie da się wyjaśnić stwierdzeniami zdroworozsądkowymi. Dlatego też za­ biegiem interesującym wydaje się śledzenie różnorodnych, organizują­ cych te ruchy tendencji. Pewnym punktem wyjścia dla naszych dal­ szych rozważań mogą stać się cenne konstatacje badaczki brazylijskiej Marii Isaura Pereira de Queiroz. Wyodrębniła ona dwie zasadnicze ka­ tegorie ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie tzw. reformatorskie ruchy mesjanistyczne (les mouvements messianiques de reforme) i re­ wolucyjne ruchy mesjanistyczne fies mouvements messianiques révolutionnaires) , przyporządkowując im dwa odrębne typy dynamiki spo­ łecznej, które w rzeczywistości były twórczą transpozycją eliadowskiej koncepcji czasu sakralnego . I tak ruchy reformatorskie charakteryzo­ wać się mają w tym ujęciu dynamiką cykliczną (dynamisme cyclique), wynikającą z tzw. prawa „wiecznego powrotu" (1'eternel retour). Zgodnie z jego założeniami periodyczność zmian nie tylko biegnie jakby po kole, ale nadto realizuje się stale w charakterystycznej dla czasu magiczno-religijnego wiecznej teraźniejszości, dla której pojęcie „dawne" i „przyszłe" zdają się być logicznie puste. Rdzeniem tej kon­ cepcji jest jednak idea całkowitej regeneracji ulegającego cyklicznym destrukcjom wszechświata, który po okresie chaosu znów odtworzy się w dawnym kształcie, powodując powrót czasu minionego, będącego w wieczności teraźniejszością . Na płaszczyźnie ruchów społeczno-religijnych ta dynamika cykliczna sprawia, że ulegający obiektywnym perturbacjom i dezorganizacji sys­ tem społeczno-kulturowy dąży w subiektywnym przekonaniu jego no­ sicieli do usunięcia szkód i zniszczeń, słowem — do ponownego odtwo­ rzenia się w takiej postaci, aby zachowane zostały tradycyjne reguły, utrzymujące ten system w stanie ..equilibrium". W ujęciu Pereira de 2i 25 26 2 4 M. I . P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution dans les sociétés traditionnelles. Histoire et ethnologie des mouvements messianiques, Paris 1968, s. 2S8, 334. 25 Pereira de Queiroz korzystała głównie ze sformułowań Eliade'go zawartych w jego s ł y n n y m dziele Le Myth de 1'eternel retour, Paris 1949. Por. również polski przekład fragmentów tej pracy w: M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 11970, s. 249-290. Na zapładniający charakter zawartych tam konstatacji i ich przy­ datność dla badań nad ruchami społeczno-religijnymi oraz nad kształtowaniem się nowej zakulturowanej świadomości mitycznej zwracali już u w a g ę także inni ba­ dacze. Sam natomiast Eliade — również ukazał możliwość wykorzystania tezy o kosmicznej regeneracji w studiach nad „kultami cargo". Por.: M. E l i a d e , Car­ go — cults and cosmic regeneration, [w:] S. L . T h r u p p (ed.), Millenial dreams in action. Essays in comparative study, ..Comparative studies in society and history", Supplement 2, The Hague 1962, s. 139-443. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 336-400. 2 5 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Queiroz ta cykliczna dynamika spełnia w stosunku do swego systemu funkcje konserwatywne. Zakłada bowiem, mimo wprowadzonych obie­ ktywnych zmian, jego wieczną repetycję . Całkowicie odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku ruchów rewolucyjnych, odróżniających się od poprzedniej kategorii odmiennym typem dynamiki, a mianowicie tzw. dynamiką ewolucyjną (dynamisme évolutif, linéaire). Charakteryzuje się ona przede wszystkim tzw. „repetycją twórczą" (repetition inventive), tj. dążeniem do odtworzenia zniszczonego systemu, ale wzbogaconego o szereg innowacji i usytuowa­ nego na poziomie jakościowo całkowicie różnym od poprzedniego . Pro­ ces ten ma z jednej strony zapewnić przywrócenie utraconej równowa­ gi, z drugiej zaś umożliwić, przy zachowaniu ciągłości i identyczności kulturowej, wprowadzenie takich zmian, które w sposób diametralny zreorganizowałyby tradycyjne układy poszczególnych dziedzin życia. A za­ tem w tym wypadku dynamika ewolucyjna spełnia względem swego systemu społeczno-kulturowego funkcje „rewolucyjne", umożliwiając ak­ ceptację jakościowych przeobrażeń własnej kultury i organizacji spo­ łecznej oraz postulując korzystny dla lokalnej społeczności, grupy czy etnosu układ „stratyfikacji interetnicznej" w ramach gruntownie zre­ organizowanego ładu światowego. Mimo dość jednoznacznego przyporządkowania konserwatywnych i rewolucyjnych tendencji obu wymienionym typom ruchów, co mogło­ by sugerować totalną rozłączność owych dwu nurtów, Pereira de Quei­ roz zauważa jednak, iż obie te tendencje najczęściej współegzystują ze sobą. Nie ma bowiem — jak pisze — ruchów reformacyjnych, które by­ łyby wyłącznie konserwatywne, podobnie jak nie ma również ruchów rewolucyjnych, w których nie znaleźlibyśmy tendencji zachowawczych . Słowem, są to tendencje występujące łącznie. Zmienia się natomiast tylko ich układ względem siebie oraz proporcje w poszczególnych sferach sys­ temu społeczno-kulturowego organizowanego przez dany ruch. Przypu­ szczać zatem należy, iż teza Pereira de Queiroz o przystawaniu funkcji konserwatywnej do ruchu reformy i funkcji rewolucyjnej do ruchu re­ wolucyjnego może być sugestywną ilustracją, zawierającą dwie idealne sytuacje z wyraziście uwypuklonymi tendencjami dominującymi, ale nie wyłącznymi. Na niejednorodny i pełen wewnętrznych sprzeczności charakter r u ­ chów społeczno-religijnych zwracała również uwagę Y . Talmon w swym 27 28 29 " P e r e i r a d e Q u e i r o z , op. cit., s, 334. г» Ibidem, s. 314-333. Ibidem, s. 334. 29 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 109 studium na temat ruchów millenarystycznych. Wyodrębniła ona cztery pary dialektycznych sprzężeń, organizujących omawiane tu ruchy i na­ dające im tzw. „charakter pośredni" (intermediate nature), który spra­ wia, iż zjawiska te należy sytuować na pół drogi między tradycyjnym kompleksem tendencji utopijnych a modernistycznym zespołem idei ra­ cjonalistycznych . Ten pośredni charakter ruchów społeczno-religijnych pogłębiały rów­ nież znaczne różnice, zachodzące między ideą przemiany, będącą zmistyfikowaną świadomością rzeczywistego biegu wydarzeń, a podstawą materialną, z której ta świadomość wyrastała. Rozziew ten zmniejszały lub zwiększały tarcia, zachodzące między szeregiem sprzecznych ze sobą tendencji wykrywanych w różnych kombinacjach w każdym prawie ruchu. Jeśli podzielić je na dwa opozycyjne zespoły, to z jednej strony znajdą się trendy preferujące nastawienie mityczne, religijne, zoriento­ wane w przeszłość i przesiąknięte tradycjonalizmem, z drugiej zaś ten­ dencje, wynikające z doświadczeń historycznych, przepojone treściami politycznymi, zorientowane na przyszłość i niosące ze sobą spory ładunek radykalnego rewolucjonizmu. Zaproponowany przez Talmon podział po­ krywa się w pewnej mierze z koncepcją dynamiki cyklicznej i ewolu­ cyjnej Pereira de Queiroz, choć obie autorki posługiwały się odmiennym typem analizy. Jeśli pierwszą badaczkę interesowała bardziej dialektyka procesu funkcjonowania ruchu społeczno-religijnego, nazywanego przez nią ruchem millenarystycznym, to druga — w większej mierze położyła nacisk na odkrycie tendencji dominujących i decydujących o ideologicz­ nym programie „przebudowy świata". Dla naszych potrzeb najistotniej­ sze są jednak te stwierdzenia, w których widać zainteresowanie autorek rolą i znaczeniem tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Tendencje konserwatywne, jako mniej rzucające się w oczy, nie zostały głębiej zana­ lizowane przez Talmon, która głównie zajęła się problemami wzajemnych związków między ruchami millenarystycznymi a świeckimi i sakralnymi treściami rewolucyjnymi. Należy tu jednak wyjaśnić, iż posługiwała się ona pojęciem „rewolucji" bardziej w politycznym znaczeniu tego terminu, aniżeli w jego sensie antropologicznym. Widoczny często na wielu obszarach trzeciego świata związek ruchów społeczno-religijnych z walką wyzwoleńczą i postępowymi dążeniami społecznymi sprawił, iż szczególnie wzrosło zainteresowanie rewolucyj­ nym, w węższym rozumieniu tego określenia, charakterem tych ruchów. Przykładem opracowań uwypuklających ten właśnie aspekt ruchów słu30 30 Y . L . T a i m o n, Millenarian logie", t. 7: 1966, z. 2, s. 200. movements, ..Archives Europeénnes de Socio­ �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI żyć mogą studia P. Worsley'a, E . J . Hobsbawma, W. E . Mühlmanna i wspomnianej już Y . Talmon . Nie umniejsza to oczywiście w niczym wartości poczynionych tam uogólnień, w myśl których widoczny w tych ruchach rewolucjonizm religijny uznano za prototyp świeckiego rewolu­ cjonizmu społeczno-politycznego. Dzięki temu ruchy „millenarystyczne" i im podobne potraktowano jako swoiste ogniwo pośrednie w procesie emancypacji społeczności zdominowanych, doceniając w pełni znaczenie i funkcje zawartych w nich treści buntowniczych. Odwołajmy się tu znów do Yoniny Talmon, która zauważyła, iż „millenaryzm" jest stadium łączącym ruchy prepolityczne z politycznymi, stanowiąc równocześnie formę przejścia od premodernistycznych rewolt religijnych do w pełni ukształtowanego ruchu rewolucyjnego . Ten wzajemny związek nie miał jednak tak prostego i bezpośredniego charakteru, jakby się to na pierwszy rzut oka wydawało. Nie każda bowiem idea millenarystyczna posiadała charakter rewolucyjny lub protorewolucyjny w sensie poli­ tyczno-społecznych konotacji tego terminu. W tej sferze mogła spełniać nawet funkcje kontrrewolucyjne, zachowawcze, konserwatywne . Nie musiały one kolidować przy tym z występującymi równocześnie radykal­ nymi tendencjami w dziedzinie systemu kulturowego czy tradycyjnego światopoglądu uzupełnionego obawami eschatologicznymi. Okazuje się więc, iż precyzyjne oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od właściwe­ go ruchu polityczno-rewolucyjnego nie zawsze jest możliwe, bowiem obie te formy ruchów społecznych przenikają często podobne, a niekiedy na­ wet te same tendencje. I tak motyw rewolucji widoczny jest w „prymi­ tywnym eschatologizmie", podczas gdy motyw prymitywnego eschatologizmu pojawia się z kolei w ruchach rewolucyjnych . Tę samą myśl wyraziła w nieco odmienny sposób Talmon, która zauważyła, iż w pew­ nych przypadkach spotykamy się z procesami upodobniającymi świecki typ rewolucjonizmu do typu sakralnego i vice versa. Pierwszy nazwała ona procesem historyzacji i sekularyzacji religijnego rewolucjonizmu 31 32 33 34 31 P. W o r s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of „cargo" cults in Mela­ nesia, London 1957; W. E . M i i h i m a n n , Chiliasmus und Nativismus. Studien гиг Psychologie, Soziologie und historischen Kasuistik der Vmsturzbewegungen, „Studien zur Soziologie der Revolution", t. 1: 1961, Berlin; E . J . H o b s b a w m , Sozialrebellen. Archaische Sozialbewegungen im 19 und 20 Jahrhunderts, „Soziologische Texte", t. 14: 1982, Neuwied a/R — Berlin; Y . L . T a l m o n , Political messianism, London 1960. T a l m o n , Millenarian movements..., s. 196. W a l i c k i , op. cit., s. 12. M ü h l m a n n , op. cit., s. 374. 3 2 3 3 3 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 111 drugi natomiast określiła jako proces mitologizacji i sakralizacji świeckie­ go rewolucjonizmu . Analizując dotychczasowe koncepcje „rewolucyjności" ruchów spo­ łeczno-religijnych, można zauważyć w nich szereg mankamentów wyni­ kających, jak się zdaje, z dość jednostronnego typu dotychczasowych interpretacji. Wymieńmy tu kilka spośród nich: 1 — rozpatrywanie ten­ dencji rewolucyjnych w jednej tylko sferze stosunków społeczno-ekonomicznych; 2 — przenoszenie poczynionych tam uogólnień na całokształt systemu społeczno-kulturowego, co nie zawsze jest zabiegiem słusznym; 3 — mieszanie samych przekonań uczestników ruchu z wynikami intersubiektywnej analizy faktów; 4 — niedostrzeganie antynomicznego związku tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Wydaje się natomiast, że w analityczno-porównawczych badaniach tej problematyki należałoby, nie rezygnując oczywiście z całościowego spoj­ rzenia na ruch, zwrócić również dużą uwagę na przewijające się w nim trendy, wśród których na plan pierwszy wysuwa się z pewnością opozy­ cyjna para tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Być może uda się wówczas stwierdzić, na jakich płaszczyznach tendencje te mogą ze sobą współegzystować i jakie ta koegzystencja przybiera formy. Z drugiej strony interesująca może być również odpowiedź na pytania: dlaczego w niektórych ruchach dominują tendencje rewolucyjne, w innych zaś przeważają inklinacje konserwatywne; jaka jest rola tych tendencji w tzw. ruchach reformacyjnych, postulujących jedynie umiarkowane, częściowe przeobrażenia o charakterze adaptacyjnym. Ten ostatni przy­ padek jest szczególnie ciekawy, gdyż np. większość ruchów powstałych w ostatnich dwóch stuleciach wśród tradycyjnych, rodowo-plemiennych społeczności indiańskich taki właśnie pozornie posiadała charakter. Być może zbadanie tego problemu pozwoli wysunąć hipotezę, iż skłonności do rozwiązań reformatorskich, rewolucyjnych wynikają z homeostatycznego stanu równowagi, utrzymującego się między przeciwstawnymi tendencja­ mi rewolucyjnymi i konserwatywnymi. Wspomniałem już mimochodem w niniejszym artykule o tym, że dotychczas posługiwano się interesującymi nas tu pojęciami przeważnie w dość wąskim ich zakresie znaczeniowym, ograniczonym głównie do sfery aktywności społeczno-politycznej. Tymczasem dla naszych celów poznawczych konieczne jest szersze antropologiczne spojrzenie na ów 35 3 5 T a l m o n , op. cit., s. 199-200. Szczegółowiej koncepcję tę rozpracowała au­ torka w swych d w ó c h szeroko znanych pracach politologicznych. Por. Y . L . T a 1m o n , The origins of totalitarian democracy, London 1952; t e n ż e , Political messianism. W podobnym duchu w y p o w i a d a ł się również D. E . A p t e r, Political religion in the new nations, [w:] C. G e e r t z (ed.) Old societies and new nations, New York 1963, s. 57-104. �112 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konserwatyzm i rewolucyjność, polegające przede wszystkim na seman­ tycznym rozszerzeniu zakresu tych pojęć, które dzięki temu zwiększą zasięg swej stosowalności. Takie właśnie podejście niezbędne jest w przy­ padku interpretacji przedklasowych pozaeuropejskich systemów społecz­ no-kulturowych, tkwiących niejako na styku różnych formacji społecznogospodarczy ch w rezultacie zachodzących globalnie przeobrażeń. Wów­ czas także terminy te zostaną uwolnione od pochopnych niekiedy, poza­ naukowych konotacji aksjologicznych w postaci towarzyszących im często takich orzeczników oceniających, jak „dobry" — „zły", czy „po­ żyteczny — szkodliwy" . Konieczne jest również wyeliminowanie pewnych sądów o charakterze teleologicznym. A zatem w myśl tej dy­ rektywy nie będzie nas interesowało to, czy dana tendencja zawiera w sobie ładunek treści „wsteczny" czy też „postępowy", a więc np. zgod­ nych z kierunkiem rozwoju ludzkości lub też sprzeczny z regułami procesu ewolucyjnego. I wreszcie należy także odrzucić wszystkie te sądy, które przesiąknięte są europocentryzmem i łączą się bezpośrednio z analizą społeczeństwa podzielonego na klasy. Nie mogą one być ade­ kwatne względem tych systemów i sytuacji, w których ani nie występuje zróżnicowanie wewnętrzne i konflikt klasowy, ani też nie ma wykształ­ conych programów politycznych. Nawet pojęcie rewolucji społecznej i walki narodowo-wyzwoleńczej będzie tam posiadało wymiar całkowicie odmienny . Łączyć się ono bowiem będzie przede wszystkim z ideą od­ nowy tubylczych wartości kulturowych i dążeniem do zlikwidowania uciążliwego stanu „relatywnej deprywacji" (relative deprivation) , wy­ wołanego przez ekonomiczną, polityczną i kulturową supremację społe­ czeństwa należącego do kręgu cywilizacji industrialnej. Zastrzeżenie takie odnosić się będzie przede wszystkim do tych ruchów społeczno-religijnych Trzeciego Świata, czy np. konkretnie Indian Ame­ ryki Południowej, które wyrosły na gruncie społeczności określanych jako marginalne. Mam tu na myśli małe grupy ludności indiańskiej, które zamieszkują głównie refugialne rejony tropikalnych puszcz i sawann, starając się tam prowadzić egzystencję opartą o tradycyjny zestaw wzor­ ców i norm. Materialna kultura tych Indian charakteryzuje się niskim poziomem rozwoju technologicznego, organizacja społeczna reprezentuje typ ustroju rodowo-plemiennego, w wierzeniach natomiast dominują ele­ menty animizmu. Mimo tego, iż grupy te zostały w pewnym stopniu 36 37 38 2,6 G. К l o s к a, Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, s. 233. M i i h l m a n n , op. cit., s. 331. Definicja tej kategorii badawczej wraz z dokładną interpretacją zakresu jej stosowalności znajduje się u D. F . A b e r l e ' g o , The peyote religion among the Navaho, „Viking Fund Publications in Anthropology", t. 42: 1966, s. 322-328. 3 7 38 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 113 połączone siecią sprzężeń z systemem kapitalistycznej eksploatacji, to jednak zachowały one swą odosobnioną pozycję etnicznego izolatu. Jako zdominowane, często wymierające grupy mniejszościowe nie tracą one swej tożsamości społeczno-kulturowej, w związku z czym nie przekształ­ cają się w odrębną, wyzyskiwaną klasę społeczną. Sytuacja ludności tu­ bylczej w marginalnej Indoameryce wygląda zatem inaczej aniżeli na Wyżu Andyjskim czy w Meksyku, gdzie ludność indiańska — mimo swej odrębności kulturowej — stanowi w gruncie rzeczy klasę chłopską, cał­ kowicie zintegrowaną pod względem społeczno-ekonomicznym z infra­ strukturą klasowego państwa. W tych właśnie rejonach coraz rzadziej pojawiają się ruchy społeczno-religijne, wypierają je bowiem akty pro­ testu o znacznie zracjonalizowanym charakterze — np. chłopskie ruchy agrarne, zawierające tylko czasami pewne elementy mesjanizmu czy millenaryzmu . W takim właśnie przypadku możliwość adaptacji wzo­ rów analizy antropologii i socjologii politycznej, wypracowanych na gruncie współczesnych społeczeństw złożonych, jest uzasadniona i wydaje się poznawczo płodna. Przenosząc się jednak w świat społeczeństw pro­ stych o rodowo-plemiennej strukturze społecznej należy zmodyfikować instrumenty badawcze, wprowadzając odmienne kategorie opisu. Zachęty do studiów nad poruszoną w tym artykule problematyką dostarczają postulaty formułowane przez szereg specjalistów. Nakłaniając do rozpoczęcia tego rodzaju badań, stwierdzają oni równocześnie wielką wagę tej problematyki dla dalszych rozważań nad mechanizmem zmian systemów społeczno-kulturowych w trzecim świecie. Dyrektywę tę traf­ nie ujął V. Lanternari, który pisał w 1965 г., iż kluczowym problemem dalszych studiów nad ruchami społeczno-religijnymi winny stać się w przyszłości historyczne związki łączące 1) religię i rewolucję oraz 2) re­ ligię i konserwatyzm społeczno-kulturowy. Oba te aspekty — pisał dalej włoski badacz „religii uciśnionych" — winny być rozpatrywane łącznie w ramach analizy historyczno-komparatystycznej . Z postulatem tym nie sposób się dziś nie zgodzić. Na gruncie polskim podobne stanowisko w tym względzie reprezentuje J . Szacki, który w swej ostatniej pracy poświęconej tradycji pisał: „wydaje się, iż tego rodzaju ideologie (ru­ chów społeczno-religinych — APZ) należałoby badać z jednej strony 39 40 3 9 A. Q u i i a n o O b r e g o n, Los movimientos campesinos contemporáneos en Latinoamérica, Santiago de Chile, b.r.w., s. 4-7 (maszynopis powielany). V. L a n t e r n a r i , Reply, [w:] Book review of „The religions of the op­ pressed. A study of modern messianic cults" by Vittorio Lanternari, „Current Anthropology", t. 6: 1965, z. 4, s. 462. 4 0 8 — Etnografia Polska, X V m y i �114 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI jako szczególny wypadek ideologii tradycjonalistycznych, z drugiej na­ tomiast, jako swoiste ideologie rewolucyjne" . Generalny kierunek został już zatem wytyczony, obecnie zaś przyszła kolej na realizację tego programu. 41 CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI KONSERWATYWNYCH Zaglądając do słownika z łatwością stwierdzimy, że termin „konser­ watyzm" wywodzi się od łacińskiego czasownika conservare tj. „zacho­ wać". Znaczenie to w zasadniczych zarysach przetrwało do czasów współczesnych, gdyż dziś potocznie pod tym pojęciem rozumiemy zwykle postawę cechującą się przywiązaniem do tradycji, nie wykazującą inkli­ nacji w kierunku wprowadzenia szybkich zmian . Te zachowawcze funkcje konserwatyzmu uwypukla się także w definicjach naukowych, w których stwierdza się zwykle, iż polegają one na utrwalaniu zachowa­ nych pozostałości wcześniejszych epok. Zachowawcza tendencja ujawnia się jednak z dużą mocą tylko wów­ czas, gdy „istniejący od dawna porządek zostaje totalnie zagrożony, ale istnieje jeszcze, i wydaje się swoim obrońcom zdolny do przetrwania" . Jest to tzw. defensywny typ konserwatyzmu, którego mechanizm czuwa nad nienaruszalnością aktualnego status quo, zabezpieczając go w miarę możności przed siłami zmiany w postaci reformy i rewolucji. Ten typ konserwatyzmu określa wybitny znawca tego problemu S. P. Huntington mianem sytuacyjnego , odróżniając go w ten sposób od konserwatyzmu autonomicznego, wynikającego z psychicznych predyspozycji jednostek i konserwatyzmu arystokratycznego, będącego ideologią panujących, lecz zagrożonych w swej egzystencji klas posiadających. Oba ostatnie typy nie będą nas tu jednak interesowały. Konserwatyzm w znaczeniu antropologicznym będzie zatem czymś całkowicie odmiennym od konserwatyzmu w rozumieniu politycznym. Przypomnijmy, iż to ostatnie określenie rezerwujemy zwykle dla takich sił i ugrupowań politycznych, które przeciwstawiając się rewolucyjnym zmianom akceptują jednak szereg innowacji, dbając jedynie o to, aby zachowana została ciągłość w toku powolnych, stopniowych, niejako ewo­ lucyjnych przeobrażeń danego systemu. Przenosząc się na teren społe42 43 44 4 1 J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971, s. 229. Por. np. hasło „Konserwatyzm", [w:] Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5: 1965, Warszawa, s. 819-820; oraz hasło „konserwatyzm" u W. K o p a l i ń ­ skiego, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1968, s, 401. S z а с к i, op. cit., s. 223. S. P. H u n t i n g t o n , Conservatism as an ideology, „American Political Science Review", t. 1: 1957, s. 453-473. 4 2 4 3 4 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 115 czeństw prostych, o przedklasowej strukturze społecznej, można stwier­ dzić, iż tego rodzaju tendencje wypada traktować jako wyraz dążeń reformistycznych, zajmujących w kwestii przeobrażeń społeczno-kultu­ rowych stanowisko pośrednie między postawą konserwatywną i rewolu­ cyjną. A zatem właściwe tendencje konserwatywne będą się również takim dążeniom przeciwstawiały. Ich mechanizm w momentach zagrożenia czu­ wa bowiem nad nienaruszalnością aktualnego stanu posiadania, strzegąc równowagi (delicate balance) całego systemu społeczno-kulturowego lub jedynie pewnych tylko jego części i zapobiegając w ten sposób konsek­ wencjom wynikającym z wprowadzenia do wnętrza tego systemu innowacji . Konserwatyzm w tym ujęciu łączy się jednocześnie z tzw. procesem petryfikacji form społecznej aktywności. W myśl jego zasad „każdy cykl czynności, dzięki którym grupa zaspokaja jakąś potrzebę, utrwala się, petryfikuje, staje się obowiązującym wzorem" . Tendencje konserwatyw­ ne umacniają spetryfikowane formy, nie dopuszczając do ich zmiany i z zasady przeciwstawiają się radykalnym przeobrażeniom. W przypadku ruchów społeczno-religijnych zjawisko to może w znacznym stopniu sta­ nowić rezultat procesu sakralizacji pewnych wzorów praktycznego dzia­ łania, bądź też treści ideologicznych, które przez sam fakt swego uświę­ cenia stały się jeszcze mniej podatne na wszelkie tendencje transforma­ cyjne. Spróbujmy tu zatem sformułować operatywną definicję tendencji konserwatywnych, która mogłaby znaleźć zastosowanie w analizie ruchów społeczno-religijnych. Wydaje się, że tendencje konserwatywne to splot dążeń zmierzających do utrwalenia zastanego porządku i układu wartości w całokształcie systemu społeczno-kulturowego lub jedynie w jego poszczególnych sferach. Postawa taka kształtowana jest przez kon­ serwatywny światopogląd, tj. zbiór idei, uznających za podstawowe do­ bro — przetrwałe i funkcjonujące nadal dziedzictwo kulturowe, a za pod­ stawowy cel społecznej aktywności ludzi — troskę o zachowanie tej spuścizny w zasadniczo nie zmienionym kształcie. A zatem tendencje konserwatywne zaobserwowane w ruchach społeczno-religijnych będą spełniały funkcję zachowawczą wobec aktualnie istniejącego systemu społeczno-kulturowego. Ta postawa antyprospektywna, będąca afirmacją przeszłości w jej współczesnej mutacji, cechuje się przede wszystkim prze45 46 4 5 4 6 s. 58. J . C. R e es, Conservatism, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b , op. cit., s. 129. W. B i e ń k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konaniem, iż najlepszą formą obrony zagrożonego przez obcą dominację systemu są zabiegi, umacniające jego stabilność i dbające o jego popraw­ ność względem ustalonych już wzorców czy norm. Łatwo zauważyć, iż ten typ konserwatyzmu nie stanowi jakiegoś szczególnego wyznacznika, za pomocą którego można by wyodrębnić rrrteresująee nas tu ruchy od innych form oporu przeciwko nurtowi gwałtownych zmian, mającemu swe źródło na zewnątrz społeczności tu­ bylczej . Każde zbrojne działanie skierowane przeciwko intruzom, na­ ruszającym dopuszczalne normy inter etnicznej koegzystencji, jak i każdy eskapistyczny manewr, polegający na zwiększeniu dystansu od ośrodków zagrożenia, przepojony jest tendencjami konserwatywnymi. Istotą tych poczynań jest przecież utrzymanie w niezmienionym kształcie dotych­ czasowego stanu. Inaczej rzecz się ma na gruncie ruchów społeczno-reli­ gijnych i to niezależnie od ich typu, gdyż wszystkie one są przecież katalizatorami zmian. Tutaj pole działalności tendencji konserwatywnych znacznie się już zmniejsza, a ich skuteczność oddziaływania w poważnej mierze zostaje osłabiona. Zwykle dzieje się tak, iż tendencje zachowawcze utrzymują się tylko w wybranych sferach aktywności społeczno-kulturowej. Mimo to, jeśli mają one dość siły i natrafią na sprzyjające warunki, dążą do rewindykacji traconych przez grupę suwerennych pozycji, stara­ jąc się równocześnie umocnić dotychczasowy zestaw wzorów i norm. Z tą treścią konserwatyzmu ruchów społeczno-religijnych wiązać się będą takie pojęcia, jak etnocentryzm danej grupy etnicznej, sprzyjający jej izolacji od świata zewnętrznego, który nie jest przecież jej własnym światem, oraz sprzężona z tym zjawiskiem postawa ksenofobiczna . W sumie wszystkie te czynniki sprawiają, że tendencje konserwatywne w ruchach społeczno-religijnych, występujących wśród społeczności ple­ miennych, nabierają walorów kontrakulturacyjnych, tj. przeciwstawiają się wszelkim zmianom, i stawiają sobie za cel odrzucenie wpływów obcej, politycznie silniejszej kultury . Na ten właśnie aspekt ruchów niejedno­ krotnie zwracali uwagę G. Balandier, B. Barber, R. Linton, R. H. Lowie 47 48 49 4 7 Zauważyć także należy, iż w ramach tego samego ruchu — zmieniają s i ę w nim proporcje tendencji w miarę u p ł y w u czasu. Z reguły obserwuje się proces wzrostu znaczenia konserwatywnych tendencji, wypierających stopniowo dążenia rewolucyjne — charakterystyczne przede wszystkim dla pierwszych faz narodzin i aktywności ruchu. Niektórzy badacze uważają пр., iż zjawisko to leży u podłoża przekształcania się ekspansywnego ruchu w ultrakonserwatywne sekty religijne. Por. R. В a s t i d e, Messianism and social and economic development, [w:] I. W a l l e r s t e i n (ed.), Social change. The colonial situation, New York—London— Sydney 1966, s. 475. M ü h 1 m a n n, op. cit., s. 377-379. N o w i c k a , op. cit., s. 20. 4 8 4 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 117 50 i M. J . Herskovits . Zastrzec się tu jednak trzeba, iż tendencje kontrakulturacyjne posiadają w istocie ambiwalentny charakter, raz łącząc się z konserwatyzmem, w innym przypadku wspierając dążenia rewolucyjne. Zagadnienie to zostanie jednak omówione nieco dalej. Wreszcie zadajmy sobie pytanie, czy teoretycznie konserwatyzm może przybrać postać rewolucyjną, czy też stanowi on tendencję antyrewolucyjną. Zgodnie z przyjętymi do analizy ruchów społeczno-religijnych za­ łożeniami, pierwsza możliwość jest wykluczona. Zawsze bowiem będziemy mówili o różnych współwystępujących w danym ruchu tendencjach, z których każda dominować może w innej jego warstwie. I tak np. ruch posiadający ogólną wymowę konserwatywną będzie z pewnością zawierał także pewną dozę treści rewolucyjnych i vice versa. Na pytanie o drugą ewentualność też nie można odpowiedzieć zupełnie twierdząco. Wprawdzie tendencje konserwatywne przybierają na ogół postać antyrewolucyjną, ale — jak już o tym wyżej pisałem — mogą one również występować w tym samym ruchu równolegle z tendencjami rewolucyjnymi. Każdy z tych trendów oddziały wuj e jedynie na odrębne sfery ludzkiej egzysten­ cji. Rozkład owych tendencji w ruchu może być zatem bardzo zróżnico­ wany w zależności od tego, czy rozpatrywany on będzie w systemie ekonomicznym, strukturze społecznej, materialnym wyposażeniu kultu­ rowym, ideologii religijnej, czy wreszcie w relacjach interetnicznej do­ minacji podporządkowania. Stąd słuszniejsze wydaje się stwierdzenie J. Szackiego, iż „konserwatyzm jest konsekwentnie arewolucyjny" . 31 Jest rzeczą oczywistą, iż w trakcie analizy materiału empirycznego należy również wziąć pod uwagę ewentualne „niekonsekwencje", uwi­ doczniające się w obu zestawianych tu tendencjach. Chodzi mianowicie o rozziew, jaki powstać może między świadomym wyborem zachowawcze­ go czy rewolucyjnego programu, dążącego do utrwalenia lub przekształ­ cenia w całości pewnego zasobu wzorów i norm, a realizowaną w praktyce selekcją poszczególnych elementów tego podlegającego afirmacji, bądź negacji zbioru treści kulturowych. Proces ten posiada bardziej charakter instynktowny aniżeli refleksyjny, gdyż przebiega on zwykle „poniżej poziomu świadomości" . 5a so p p g B a r b e r , Acculturation and messianic movements, „American Sociological Review", t. 6: 1941, z. 5; R. L i n t o n , Nativistic movements, „Ameri­ can Anthropologist", t. 45: 1943, z. 2; R. H. L o w i e , Le messianisme promitif: contribution á un probléme d'ethnologie, „Diogene", t. 19: 1957; M. J . H e r s k o ­ v i t s , Acculturation. The study of culture contact, New York 1938. S z a c k i , op. cit, s. 223. Ibidem, s. 218. o r 51 52 n �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI REWOLUCYJNYCH Na tle charakterystyki konserwatyzmu łatwiej nam będzie dokonać określenia tendencji rewolucyjnych, które w tym układzie są negacją dążeń zachowawczych, zajmując w stosunku do nich opozycyjne stano­ wisko. Rozpatrując zjawisko przeobrażeń rewolucyjnych w kontekście całokształtu zmian systemu społeczno-kulturowego należy je również traktować jako rezultat zakłócenia mechanizmu równowagi, który spo­ wodowany być może, czy to przez czynniki endogenne, czy egzogenne, a najczęściej przez jedne i drugie równocześnie. Celem tych gwałtownych przekształceń jest więc także przywrócenie podlegającemu perturbacjom systemowi społeczno-kulturowemu pożądanej stabilności. Program ten realizowany jest przez eliminację tych elementów struktury, które roz­ sadzały dany system od wewnątrz, odgrywając w nim dysfunkcjonalną rolę. Usuwaniu owych negatywnie ocenianych przez społeczność czyn­ ników towarzyszy równocześnie proces wprowadzania szeregu doniosłych innowacji w postaci idei, wzorów zachowań lub rzeczy jakościowo całko­ wicie odmiennych od egzystujących już form . A zatem tendencje re­ wolucyjne pojmować należy jako inicjowanie procesów gwałtownych, jakościowych przeobrażeń rzeczywistości, ocenianej jako niezadowalającą, lub też tylko dążenie do takowych zmian. Tak rozumiane pojęcie „rewolucyjności" może dotyczyć zarówno pewnych poszczególnych, wyodręb­ nionych sfer tej rzeczywistości, np. religii, technik, organizacji społecznej itp., jak i całego systemu społeczno-kulturowego, którego przejście z jed­ nego stadium rozwojowego do następnego odbywa się drogą przewrotu i skoku jakościowego. Tego rodzaju rozwój następujący dzięki „trans­ formacji wszystkich ważniejszych instytucji i wartości" określa celnie P. Sorokin, jako tzw. „rewolucję totalną" (total revolution) . Opanowa­ nie bowiem przez tendencje rewolucyjne wszystkich kluczowych dla funkcjonowania danego systemu społeczno-kulturowego sfer musi także wywrzeć swój wpływ na te płaszczyzny rzeczywistości, które np. cechuje inercja i konserwatyzm. W nowym bowiem układzie stosunków nawet te zachowane w dalszym ciągu wzory będą przecież stopniowo nabierały nowego znaczenia i wymowy. 53 5 i Dla naszych jednak potrzeb bardziej operatywny okaże się wariant pierwszy, zawierający pojęcie rewolucji selektywnej. A zatem za ten­ dencje rewolucyjne uznamy szereg strumieni gwałtownych, jakościo­ wych i doniosłych w swym znaczeniu przeobrażeń, lub też tylko dążenia 5 3 G. H. В a r n e 11, Innovation. The basis of culture change, New York— Toronto—London 1953, s, 7. P. S o r o k i n , Society, culture and personality, New York 1947, s, 482. 5 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 119 do takowych właśnie zmian, zachodzących w różnorakich sferach ludzkiej egzystencji. Tendencji rewolucyjnych nie można wyłącznie utożsamiać ani z tzw. postawą prospektywno-akulturacyjną, ani też z nastawieniem retrogresywno-kontrakulturacyjnym. Pierwsza charakteryzuje się negacją włas­ nego dziedzictwa kulturowego i akceptacją wzorów obcych. Druga — przeciwnie — dąży do przywrócenia utraconych wartości autochtonicz­ nych, odrzucając równocześnie możliwość wprowadzania innowacji zapo­ życzonych z obcej kultury. Obie te postawy zawierają w sobie sporą dozę treści rewolucyjnych, obie także, każda na swój sposób, prą do zmiany istniejącego status quo. Jednakże nie zmienia to w niczym faktu, iż tworzą one w gruncie rzeczy pewne modele idealne w stosunku wobec obcej i własnej kultury. Stykając się natomiast z bogactwem form kon­ kretnych ruchów społeczno-religijnych zauważymy, iż tendencje rewolu­ cyjne występują w najrozmaitszych układach, których swoistym probie­ rzem może być jedynie opozycja zaprezentowanych wyżej stanowisk . Zastanówmy się teraz, co łączy na gruncie ruchów społeczno-religij­ nych tendencje rewolucyjne i konserwatywne. Wydaje się, że mimo opo­ zycyjnego charakteru tych tendencji, pełniących z jednej strony radykal­ ne funkcje transformacyjne, z drugiej zaś funkcje petryfikujące, mogą się one doskonale uzupełniać. Właściwość ta jest w pewnym stopniu spe­ cyficzną cechą wszystkich ruchów społeczno-religijnych. Niezależnie bo­ wiem od tego, czy ich programy ideologiczne i działalność praktyczna przesiąknięte są w większej mierze tendencjami konserwatywnymi, czy też rewolucyjnymi, to i tak zmierzają one do tego samego celu. W obu ewentualnościach chodzi przecież o ochronę zagrożonej własnej osobo­ wości i identyczności kulturowej oraz o likwidację historycznie uwarun­ kowanych stanów deprywacji, które zaliczane są do podstawowych czyn­ ników kształtujących tego rodzaju ruchy . 55 56 55 Zagadnienie to w sposób interesujący porusza także E . Nowicka przedsta­ wiając w formie graficznej rozkład podstawowych typów postaw. Por. N o w i c k a , op. cit., s. 21-22. Wydaje się jednak, że w zastosowaniu do naszych rozważań po­ dział na postawę kontrakulturacyjną z tendencją natywistyczną i postawę autonegatywistyczną z tendencją witalistyczną — nie jest wystarczający. Należy bo­ wiem zwrócić u w a g ę na fakt, iż tzw. „natywizm kontrakulturacyjny może w y s t ę ­ p o w a ć w dwóch wersjach. Mianowicie — jako obejmujący swym natywistycznym programem całokształt aktualnego zasobu w ł a s n e j kultury będzie wyrazem ten­ dencji konserwatywnych. Natomiast, gdy natywizm stanie się ideologią rekonstruk­ cji i nawrotu do utraconego stanu posiadania (tradycji), będziemy mieli do czy­ nienia z tendencją rewolucyjną. D. F . A b e r 1 e, A note on relative deprivation theory as applied to millenarian and others movements, [w:] T h r u p (ed.), op. cit., s. 193-214. 5 6 �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI NIEKTÓRE K A T E G O R I E RUCHÓW A T E N D E N C J E I KONSERWATYWNE REWOLUCYJNE Pisałem już o tym, że większość dotychczas wyodrębnionych, na pod­ stawie bardziej lub mniej precyzyjnie ustalonych kryteriów, kategorii ruchów społeczno-religijnych odzwierciedla jedynie specyfikę pewnych najwyraziściej rysujących się treści, uwidocznionych następnie na ogół w nazewnictwie. Mamy zatem ruchy natywistyczne i millenarystyczne, mesjanistyczne i profetyczne, rewitalizacyjne i kryzysowe. Listę tę można by znacznie wydłużyć, ale przecież nie jest to naszym zadaniem. Wydaje się, iż zabiegiem pożyteczniejszym będzie zwrócenie uwagi na wzajemne związki zachodzące między niekórymi tradycyjnie badanymi składnikami ruchów a interesującymi nas tu szczególnie tendencjami rewolucyjnymi i koserwatywnymi. Przez długie lata, bo co najmniej od r. 1940, za jedną z najistotniej­ szych cech ruchów społeczno-religijnych uważano natywizm, poddany interpretacji przez R. Lintona, a następnie wykrywany w różnego typu społecznościach i kontekstach historycznych. Zgodnie z intencją autora tej koncepcji (kategorii) natywizm wyrażać miał dążenia członków społeczności do odnowy (revive) lub uwiecznienia (perpetuate) wybranych aspektów własnej kultury . Nie ma tu niestety miejsca, by przeprowa­ dzać krytykę tej dość już przebrzmiałej definicji. Celne uwagi na ten temat znajdziemy choćby u P. Worsley'a lub też w znanej pracy W. E . Miihlmanna Chiliasmus und Nativismus . Zwróćmy jednak uwagę tylko na to, iż pierwszy z opozycjonistów Lintona zarzucał mu zbyt wielkie położenie nacisku na ideologiczny aspekt gloryfikacji przeszłości i próbę zachowania jej dziedzictwa w teraźniej­ szości. Tak sformułowany zarzut dotyczył zatem problemu zbytniego przeceniania tendencji konserwatywnych, które pod płaszczykiem natywizmu miały występować w większości ruchów. Inaczej postępuje Miihlmann, który krytykując lintonowską koncepcję natywizmu za su­ biektywizm, tkwiący implicite w ocenie tego, co należy do własnej, a co do obcej kultury, sam uwypuklał jego aspekty rewolucyjne. Wg niego natywistyczna ideologia była w gruncie rzeczy symbolem oporu przeciwko dominacji obcej kultury, stając się niejako „substrukturą" ruchu społeczno-religijnego, z której wyrastały „impulsy rewolucyjno-nacjonalistyczne" . Oczywiście impulsy te traktuje autor w znacznie węższym zakresie, aniżeli uczyniliśmy to w naszych rozważaniach, ale i tak w analizowanej 57 58 59 5 7 5 8 5 9 L i n t o n , op. cit, s. 230-240. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 9-11; W o r s 1 e у, op. ciť., s. 263. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 12. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 121 tu kwestii fakt ten nie posiada większego znaczenia. Istotne jest dla nas tylko to, że w jednym przypadku przypisuje się natywizmowi cechy kon­ serwatywne, w innym znów rewolucyjne. Należałoby zatem wyjaśnić, czy ta dwoistość cech wynika z ambiwalentnego charakteru natywizmu, czy też jest tylko skutkiem błędnych interpretacji. Odpowiedzi na ten dyle­ mat udzielił już w zasadzie sam Linton, odróżniając dwie podstawowe odmiany natywizmu. Pierwszy typ określił on mianem natywizmu rewiwalistycznego, czyli odncwicielskiego, drugi natomiast nazwał natywizmem uwieczniającym (perpetuative). Występujące pomiędzy nimi różnice posiadają dla nas podstawowe znaczenie . Na pozornie lub faktycznie utraconą bezpowrotnie przeszłość zorien­ towana jest postawa rewiwalistyczna. Stawia sobie ona zatem za cel wy­ dobycie z zapomnienia minionych już treści kulturowych i ożywienie dawnych wzorców społecznej egzystencji. Z tą właśnie postawą typu natywistycznego należy łączyć tendencje rewolucyjne. Utopijna idea po­ wrotu do jakiegoś szczęśliwego czasu utraconego, mitycznego złotego wieku ludzkości lub plemienia sprzyjała nie tylko narodzinom haseł rewolucyjnych w sensie społeczno-politycznym, ale także prowokowała do gwałtownego zerwania z teraźniejszością, obejmującą zarówno aktu­ alny stan kultury, jak i system społeczny. Postawa odnowicielska, na­ cechowana opozycją teraźniejszości wobec przeszłości, zawierała więc ideę powrotu do wyidealizowanego status quo ante . Jest przeto po prostu rewolucyjną koncepcją przewrotu zakładającą likwidację negowa­ nej aktualnie rzeczywistości. Powrót do tradycji i gotowość jej kontynuo­ wania nie musi więc być w każdym przypadku wyrazem tendencji zacho­ wawczych, gdyż łączyć się może ściśle z postawą rewolucyjną. Natywizm uwieczniający posiadał pod tym względem diametralnie odmienny charakter. Jego kwintesencją było pragnienie zachowania i utrwalenia istniejącego dorobku kulturowego danej grupy społecznej, w ramach której rozwijał się ruch społeczno-religijny. Ta obrona niena­ ruszalności aktualnie funkcjonującego systemu kulturowego miała być najlepszym gwarantem realizacji celów stawianych sobie przez ruch 60 61 6 0 Wyrażony tu pogląd przeczy zatem opinii Nowickiej, która pisała, iż „mniej­ sze znaczenie w tej klasyfikacji ruchów społecznych ma odróżnianie natywizmu odnowy i uwiecznienia, gdyż w konkretnych doktrynach postawy te są ze sobą ściśle związane". N o w i c k a , op. cit., s. 248. Wspólne w y s t ę p o w a n i e obu postaw jest takim samym faktem empirycznym, jak jednoczesna obecność tendencji rewo­ lucyjnych i konserwatywnych w jednym ruchu. Stan taki nie może nas jednak upoważniać do rezygnacji z badań nad strukturą doktryny i funkcjami spełnianymi przez jej poszczególne elementy. Wówczas zaś te wspomniane w y ż e j podziały stają się przydatne. S z а с к i, op. cit., s. 229. 61 �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 62 owładnięty tą tendencją . W tej postaci natywizmu dostrzegamy silne funkcje konserwatywne. Ich podstawowym celem jest niedopuszczenie do jakichkolwiek gwałtownych zmian, zachowanie cyklicznej ciągłości rozwojowej i czystości wzorów kultury, które, choć wypracowane przez minione . pokolenia, są i powinny być nadal obowiązujące. Restauracja jakiejś zniszczonej przeszłości nie wchodzi tu w rachubę, gdyż w idei tej kryłoby się przecież niebezpieczeństwo kolejnych rewolucyjnych przeo­ brażeń . Podsumowując powyższe uwagi na temat dwoistego charakteru naty­ wizmu, stwierdzić można, iż postawa rewiwalistyczna, spełniająca funkcje rewolucyjne, traktuje forsowane przez siebie zmiany jako najskutecz­ niejszy środek oswobodzenia się od nierównoprawnej sytuacji, będącej rezultatem kontaktów interetniczych i kulturowych. Tymczasem ideologia natywizmu uwieczniającego o funkcjach konserwatywnych traktuje za­ chodzące zmiany za przyczynę wszelkich kulturowych perturbacji, któ­ rych opanowanie możliwe jest pod warunkiem rozwinięcia arsenału środków przeciwakulturacyjnych. Oczywiście każda z tych postaw poja­ wia się w ściśle określonej sytuacji społecznej i warunkach historycznych, ale jest to już całkowicie odrębne zagadnienie, nie mieszczące się w tym nurcie rozważań. 6Э O rewolucyjnych aspektach millenaryzmu mówiliśmy już w pierwszej części niniejszego artykułu, nie ma więc potrzeby tego zagadnienia znów w tym miejscu szerzej rozwijać. Zwróćmy jednak jeszcze nieco uwagę na pewne nieporuszone dotąd kwestie. Ideologia millenarystyczna pod niektórymi bowiem względami jest pokrewna natywizm owi rewiwalistycznemu, choć w zasadzie są to pojęcia dotyczące odrębnych sfer nadbu­ dowy ruchu społeczno-religijnego. Pierwsze z nich dotyczy bowiem kon­ cepcji zbawienia (soteriologii), drugie natomiast oddaje istotę zawartego w tym ruchu programu przebudowy własnego systemu kulturowego. Mimo to, oba te aspekty łączy wspólnota tendencji rewolucyjnych. Wy­ nikają one z millenarystycznej idealizacji, która akceptując natywistyczny program restauracji utraconej przeszłości, wykorzystuje ją z kolei do konstrukcji swego utopijnego obrazu świata przyszłości . W tych kreacjonistyczych cechach ideologii millenarystycznej, propagującej odmien­ ny od dotychczasowego układ stosunków interetnicznych i kulturowych, 64 6 2 Zbliżony pogląd do stanowiska Lintona reprezentował F . Voget, który ten typ natywizmu (natywizm uwieczniający) nazywał — „dynamicznym". Por. F . V o ­ g e t , Toward, a classification of cult movements, some futher contributions, „Man", t. 59: 1959, z. 2. S z a c k i , op. cit., s. 229. T a l m o n , op. cit., s. 195, 200. 6,3 6 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 123 ujawnia się właśnie jego rewolucyjna natura. To ona przede wszystkim czyni z millenaryzmu — jaki pisze Y . Talmon — „a very potent agent of change" . Ideologia ta w swej najradykalniejszej postaci głosi bowiem konieczność fundamentalnej transformacji, a nie ulepszenia czy reformy istniejącego systemu, który •— poprzez jego pełną negację — odrzuca. Tego rodzaju hasła sprawić mogą, iż obecna początkowo wyłącznie w płaszczyźnie programu tendencja rewolucyjna przenieść się może rów­ nież na płaszczyznę praktyki społecznej. W takich przypadkach mamy do czynienia z tzw. aktywistyczną i agresywną formą millenaryzmu, któ­ ra — dążąc do antycypacji zapowiedzianego zbawienia — nakłania do wzniecenia rewolty, mającej przyśpieszyć likwidację czynników uniemo­ żliwiających budowę nowego, harmonijnego ładu . 65 66 W podobnym duchu wypowiadał się D. F . Aberle, który w swym in­ teresującym systemie klasyfikacyjnym ruchów społecznych włączył millenaryzm do kategorii tzw. ruchów transformacyjnych, cechujących się wg niego dążeniem do całościowej zmiany tzw. systemu ponadindywidualnego, tj. stosunków społecznych. W tej właśnie klasie umieścił on ruchy rewolucyjne, i to zarówno te, które posługują się środkami racjonalnymi, jak i takie, które swój radykalny program realizują na drodze magiczno-rytualnej. Oryginalność koncepcji Aberlego polega na większym niż dotychczas zwróceniu uwagi na zindywidualizowane, psychologiczne as­ pekty ruchów społeczno-religijnych. Odpowiednikiem ruchu transfor­ macyjnego na takiej właśnie jednostkowej płaszczyźnie doświadczeń i przeżyć religijnych jest wg niego tzw. ruch kompensacyjny (redempti­ ve) , wyrównujący i neutralizujący szkodliwe skutki relatywnej deprywacji, powstałej np. w warunkach politycznego zdominowania oraz interetnicznych i kulturowych konfrontacji. Jego celem jest również dokonanie totalnej zmiany, ale nie w aktualnym systemie społeczno-kul67 65 Ibidem, s. 194. Taką formę ruchów społeczno-religijnych określił Lanternari jako typową dla „rewolucyjnej fazy w życiu religijnym l u d ó w tubylczych". Wyraża ona dla niego — jak pisze — „pewien „moment" w dziejach, w którym siły innowacji, antykonserwatyzmu i anty tradycjonalizmu zbiegają się razem, by ostatecznie zerwać z trady­ cją". Jednakże przerwanie tych w i ę z ó w z przeszłością jest tylko połowiczne, gdyż ruchy te posiadają także „swój moment konserwatywnego przywiązania do ofi­ cjalnej tradycji" oraz „swój moment konfrontacji między starożytnością a w s p ó ł ­ czesnością, konserwatyzmem a rewolucją". V. L a n t e r n a r i , The religions of the oppressed. A study of modern messianic cults, New York 1965, s, 254. W pracy N o w i c k i e j , Bunt i ucieczka, autorka niezbyt precyzyjnie prze­ łożyła termin wprowadzony przez Aberlego, tłumacząc go jako „ruchy zbawienia". W istocie rzeczy cały kontekst, w jakim określenie to zostało użyte w oryginale, wskazuje iż chodzi tu o ruch typu „kompensacyjnego", co zresztą odpowiada rów­ nież przymiotnikowi — „redemptive". Por. N o w i c k a , op. cit. s. 250-251; A b e r1 e, The peyote religio..., s. 329-333. C6 6 7 �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI turowym, lecz przede wszystkim w samej jednostce, w jej postawach, dążeniach i aspiracjach, po to, aby ją uodpornić przeciwko różnorakim doczesnym trudnościom, dostarczając jej równocześnie satysfakcji reli­ gijnej . Wydaje się, że tendencje rewolucyjne, w sprecyzowanym już wyżej znaczeniu tego określenia, muszą odgrywać poważną rolę w obu wyróżnionych tu typach ruchów. Zresztą — jak zauważył sam Aberle. — typy te występują niezmiernie rzadko w postaci „czystej", przeważ­ nie bowiem wzajemnie się przenikają, tworząc ruchy o transíormacyjnokompensacyjnym charakterze. W takich przypadkach — a są one dość liczne, np. na gruncie amerykańskim — wielce obiecującą byłaby odpo­ wiedź na pytanie: w jakiej mierze tendencje rewolucyjne i konserwa­ tywne mogą mieć wpływ na przebudowę lub zachowanie dotychczaso­ wej osobowości jednostki (wyznawcy). Problematyka ta winna być jednak rozpatrywana i rozwiązywana przy szerokim współudziale psychologów, w przeciwnym wypadku trudno byłoby tym badaniom zapewnić powo­ dzenie. 68 TRADYCJA I TRADYCJONALIZM A TENDENCJE I REWOLUCYJNE KONSERWATYWNE Trudno wprost nie zauważyć, iż poruszone w tym artykule problemy występowania tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych łączą się bezpośrednio z kwestią tradycji. Wypada zatem przy końcu niniejszych rozważań poczynić na temat tych wzajem­ nych związków kilka generalnych uwag. Jako punkt wyjścia służyła w tym przypadku cytowana już praca Szackiego poświęcona różnorodnym teoretycznym aspektom tradycji . Ambiwalentny charakter tradycji — raz konserwatywny, to znów rewolucyjny — nie ulega w świetle poczynionych uprzednio spostrze­ żeń wątpliwości. W istocie bowiem żaden ruch społeczno-religijny nie może sobie pozwolić na całkowite ignorowanie własnej spuścizny kul­ turowej; przeważnie zaś właśnie problemy z nią związane wysuwają się w tego typu zjawiskach na plan pierwszy. Mówiąc o tradycji należałoby spojrzeć na to pojęcie, podobnie jak Szacki, który odróżnił tradycję w jej sensie przedmiotowym od tradycji w znaczeniu podmiotowym. Przypomnijmy, iż w pierwszym przypadku spotykamy się ze zjawiskiem tzw. dziedzictwa kulturowego, w drugim natomiast — ukryty jest „stosunek danego pokolenia do przeszłości, jego zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu" . Konserwatyzm 69 70 6 8 6 9 7 0 A b e r l e , op. cit., s. 315-322. Por. przypis 40. S z а с к i, op. cit., s. 97-98. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 125 i tendencje rewolucyjne łączą się z obu tymi tradycjami, z tym jedynie zastrzeżeniem, że w przypadku dziedzictwa kulturowego silniej ujawnia­ ją się tendencje konserwatywne, natomiast przy tradycji sensu stricto — tendencje rewolucyjne. Należy jednak wątpić, aby było to regułą. Immanentną cechą tendencji konserwatywnych jest umacnianie i zachowy­ wanie dziedzictwa kulturowego w takim stanie funkcjonalnym, by tę odziedziczoną po przodkach spuściznę móc następnie przekazać kolejnym pokoleniom. Tymczasem tendencje rewolucyjne, wymierzone przeciwko ustalonym hierarchiom wartości, jeśli nie mają charakteru całkowicie innowatorskiego przybierać mogą formę afirmacji martwych nawet wzorów, któ­ rych restauracja i selekcja poprzez pryzmat teraźniejszości zapewnić ma bezkonfliktowe, a jednocześnie w pełni satysfakcjonujące zaspokojenie materialnych i duchowych potrzeb w wyidealizowanej, utopijnej przy­ szłości. Można by tu jeszcze wskazać na różnice między refleksyjnym sto­ sunkiem do tradycji, występującym wówczas, gdy np. pojawia się świa­ doma chęć przywrócenia do życia zapomnianych już treści, a bezrefle­ ksyjnym i niemal intuicyjnym stosunkiem do dziedzictwa kulturowego, cechującym głównie te społeczności, które w małym stopniu podlegały procesom akulturacji . W przypadku ruchów społeczno-religijnych pier­ wsza postawa towarzyszy zwykle tendencjom rewolucyjnym, podczas gdy druga częściej łączy się z konserwatyzmem. Wszystkie te hipotetyczne zależności można również przedstawić w skrótowej postaci graficznej, mając oczywiście na względzie walory komunikatywne tego typu sche­ matów. 71 Tradycja 71 Tendencje rewolucyjne I Tendencje j konserwatywne przedmiotowa totalne lub selektywne odrzucenie dziedzictwa przywrócenie utraconego dziedzictwa, jego akceptacja totalna lub selektywna utrwalenie dziedzictwa podmiotowa „tradycja . negatywna" czyli negatywny stosunek do przeszłości I „tradycja pozy­ tywna" czyli pozytywny stosunek do przeszłości „tradycja neutralna" czyli instynktowna Ibidem, s. 70. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Warto również zwrócić uwagę na relację zachodzącą między konser­ watyzmem a tradycjonalizmem, choćby tylko z tego względu, iż oba te pojęcia w odczuciu potocznym traktowane są często synonimicznie. Pod­ stawą kształtowania się wszelkiego tradycjonalizmu, jako apologetycznej postawy względem tradycji, jest według szeregu badaczy tzw. trady­ cjonalizm pierwotny, który Szacki za Dasnoy'em określa jako integra­ lny . W największym skrócie zasygnalizujmy tylko, iż jest to świato­ pogląd społeczeństwa prostego, które w sposób intuicyjny utożsamia się z odziedziczoną po przodkach i obdarzoną sankcją sakralną spuścizną kulturową. Dziedzictwo to jest integralną częścią niezmiennego porzą­ dku wszechświata. Sama zaś postawa tradycjonalistyczna jest — jak pisze znów Szacki — „bezalternatywna", ponieważ dopóki system kul­ turowy, którego ona dotyczy, nie ulega zmianom, dopóty „nie istnieje w nim problem wyboru takich lub innych zasad postępowania" . A za­ tem w tym wypadku nie możemy w ogóle mówić o jakichkolwiek ten­ dencjach konserwatywnych czy rewolucyjnych. Sytuacja ulega jako­ ściowej zmianie dopiero wówczas, gdy system społeczno-kulturowy nie spełnia warunków względnej stabilizacji. Pojawiają się wtedy nowe typy tradycjonalizmu, które wyrastają „z poczucia totalnego rozkładu (braku) jakiegokolwiek porządku oraz z rozpaczliwego poszukiwania pun­ któw oparcia" w celu uchwycenia równowagi . Sytuacja taka odpowia­ da zatem w pełni warunkom, w jakich zwykle kształtuje się ruch społeczno-religijny, będący przecież taką próbą przywrócenia stanu pożą­ danego. 72 73 74 Pierwszym z tych dwu typów jest tzw. tradycjonalizm konserwaty­ wny, którego zadaniem jest utrwalanie zachowanych pozostałości wcze­ śniejszych okresów rozwojowych. Drugi typ tradycjonalizmu — jest ide­ ologią skierowaną przeciw zastanemu układowi stosunków, starającą się go zniszczyć, aby na jego miejscu •— odwołując się do wyrugowanych już dawno wzorów — odbudować przeszłość na użytek przyszłości. Ten nurt określał Szacki za Toynbee'm jako trądycjonalistyczny archaizm , natomiat ja konsekwentnie nazwałbym go tradycjonalizmem rewolu­ cyjnym. Nie bez zdziwienia w całej tej dość rozbudowanej konstrukcji Szackiego napotykamy na zbieżności z lintonowską systematyką natywizmu. Tradycjonalizm konserwatywny jest przecież odpowiednikiem natywi75 7 2 A. D a s n o y , Le prestige du passé, s. 204. 7 3 74 75 S z а с к i, op. cit., s. 207. Ibidem, s. 210. Ibidem, s. 223. Paris 1959, s. 116, za S z a c k i , op. cit., �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 127 zmu uwieczniającego, a tradycjonalistyczny archaizm stanowi analogon natywizmu rewiwalistycznego. Mamy więc tu do czynienia — jak się wydaje — tylko z trafnym przetransponowaniem na grunt analizy my­ śli europejskiej — idei wypracowanych w oparciu o studia nad spo­ łeczeństwami „prymitywnymi". Zatem dwudzielną klasyfikację trady­ cjonalizm ów uważać można z pewnymi obwarowaniami za prawo ściśle ogólne, podczas gdy typologia natywizmów zdaje się być uszczegółowie­ niem tego czasoprzestrzennie nieograniczonego prawa . Na podkreślenie zasługuje tutaj fakt, iż wyodrębnienie i podziały natywizmu pokrywają się niemal idealnie pod względem struktury i fun­ kcji z w.w. klasyfikacją, dysponującą tak uniwersalnymi walorami. Na­ daje to pierwszym ustaleniom szczególną wartość, rozszerzając znacznie w związku z tym zakres ich stosowalności. Rozważania oraz teoretyczne refleksje nad rolą tendencji konserwa­ tywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych są w moim osobistym przekonaniu niezbędnym etapem postępowania, który ułatwić może analizę empirycznego materiału oraz zwiększyć logiczną popraw­ ność wnioskowania. Czy zawarte w niniejszym artykule stwierdzenia są słuszne i uzasadnione pokaże prawdopodobnie dalsza praktyka bada­ wcza, która w myśl słynnych marksowskich sformułowań jest podsta­ wowym kryterium prawdy. 76 Aleksander Posern-Zielinski CONSERVATIVE A N D R E V O L U T I O N A R Y TENDENCIES I N S O C I A L - R E L I G I O U S M O V E M E N T S OF T H E T H I R D W O R L D A Summary Social-religious movements (SRM) i n endo-colonial communities oí the T h i r d W o r l d are a product of acculturation and of unequal economic relationships between ethnic groups. A n S R M can be a factor either enhancing or impeding the dynamics of general transformations. They are net products of clashing heterogenuous t e n ­ dencies that can be traced i n the structures, forms and functions of SRMs, There are both revolutionary and conservative tendencies among them. These can be ar­ ranged along three dimensions: (,1) the system of models for i m i t a t i o n , norms and values preferred by an S R M ; (2) the programme and dynamics of economic and interethnic change; (3) the sphere of the m y t h and magic. The t w o tendencies usually come together; w h a t is changing is their pattern and proportions i n each of the dimensions of a social-cultural system (SCS) integrated by the given SRM. 7 6 J. S u c h , 1972, s. 208. O uniwersalności praw nauki. Studium metodologiczne, Warszawa �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI As conceps relevant to the study on S R M , the two terms should be construed in the broad anthropological meaning, rather than i n the narrower social and political one. This is necessary in the analysis of pre-elass, noneuropean SCSs. At the same time, the concepts of the conservative and the revolutionary should be made free of value associations, theology and Europe-mindedness. Conservative tendencies in S R M are a bundle of strivings aiming at the perpe­ tuation of the actual pattern of values within the whole S C S or in some of its areas. Those tendencies defend the equilibrium of the S C S by opposing innovation and intesifying the processes of petrification and sacralization of the forms of social activity. Their opposite are revolutionary tendencies; they aim at restoring the required stability to the changing S C S . They strive at the elimination of disfunctional and negatively appreciated factors and they substitute qualitatively novel forms for them. Thus, the revolutionary tendencies spark violent transformations in what is judged as unsatisfactory, or they at least attempt to do so. They may embrace the whole SCS, aiming at the total revolution, or more frequently they operate in limited spheres only, provoking selective radical change. Thus, within any given S R M the two tendencies coexist in various proportions, with either one or the other predominating in each of its particular spheres. A movement which is in general conservative will contain a certain amount of revolutionary contents, and vice versa. We can also encounter a discrepancy be­ tween a conscious choice of an overall conservative or revolutionary programme and the actual selection of the elements of a set cultural contents as subject to acceptance or rejection. Though the two tendencies are opposed as they serve radical transformation on one hand and petrification on the other, they are also complementary. This is an essential peculiarity of all the SRMs. Their general objectives are the same, irrespective of the more or less revolutionary or conservative tendencies permea­ ting their ideologies and actual endeavours. The objective is the protection of the endangered cultural personality and identity, as well as the abolition of historically •conditioned states of deprivation. Revolutionary and conservative tendencies are variously related to tradition and traditionalism, as well as to nativism and millenarism. Tradition is always ambi­ guous as it can be used for either conservative or revolutionary purposes. A turn towards tradition and a readiness to continue i t need not amount to an acceptance of a conservative programme. A n example can be the attitude labelled by Linton as revivalistie nativism, containing the idea of the return to an idealized status quo ante. Thus, it is a revolutionary attitude, aiming at the abolition of the negatively appreciated actual reality. On the other hand, conservatism is more strictly related to perpetuative nativism. Millenarism is apt to go together with revolutionary ten­ dencies. The revolutionary character of millenaristic idealization consists mainly in its acceptance of the programme of a restoration of the last tradition which is used for the construction of the Utopian image of the future world. This paper is an attempt to develop on the theoretical ground the postulate of V. Lanternari, formulated in 1965, who stressed the necessity to study the relation­ ships between religion and revolution, as well as between religion and social-cultu­ ral conservatism, i n the S R M . Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fd8e88c1c559ae2e4935e96bded7e3.pdf a54f35436b14f405f449428ca05a9982 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2522 Title A name given to the resource Ten, który wędruje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.148-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ten, który wędruje historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu* Krzysztof Cibor Kilkanaście lat temu pojawił się po raz pierwszy. Począt­ kowo stanowił nie lada sensację, jak zresztą wszystko, co ist­ nieje początkowo. Dziś, kiedy jest wszędzie, kiedy spotkać go można na ulicy, w supermarketach, czytelniach, autobu­ sach (zwłaszcza tam!), a nawet na uniwersyteckich wykła­ dach, nie budzi już takich emocji. Po prostu jest i , zgodnie ze swoją nazwą, SPACERUJE... Walkman.' Emocje wygasły, walkman przestał być status symbolem, a stał się zwielokrotnioną i stechnologizowaną wersją Żyda Wiecznego Tułacza, który błąka się po świecie, ukrywając przed przypadkowym przechodniem swoją prawdziwą histo­ rię. Uważam, że od kiedy odtwarzacz spacerowy przestał krzyczeć: „jestem zamożniejszy od ciebie!", jego przekaz stał się o wiele bardziej wielowarstwowy i skomplikowany. Zacznę od najprostszego pytania: dlaczego słucham walk­ mana? Kiedy zadawałem to pytanie użytkownikom odtwarzacza spacerowego, często pojawiała się odpowiedź: „aby zagłu­ szyć ulicę". Miasto ze swoim coraz częściej nieprzyjaznym, zdehumanizowanym uniwersum dźwięków postrzegane jest jako żywioł konieczny, ale obcy. Walkman w tej sytuacji sta­ je się dźwiękowym akwalungiem - pomaga zanurzyć się w nieznaną głębię, czyniąc ją na pewnym poziomie swojską. Akwalung ten nie jest jednak zupełnie szczelny. Ekspansyw­ ne miasto wlewa się w nas wszystkimi otworami ciała i nawet najlepsze słuchawki nie zapewniają stuprocentowej izolacji od jazgotu autobusów, budów czy bankowych konwojów. W rezultacie to, co zagłuszamy walkmanem, to „dźwięki na­ tury". Nie może więc taka odpowiedź stanowić wystarczają­ cego wyjaśnienia postawionej na początku kwestii. Tym bar­ dziej że wytłumaczenie znacznie bardziej popularne i oczy­ wiste brzmi: „bo lubię słuchać muzyki". 2 Rzeczywiście stosunkowo łatwo mogę sobie wyobrazić melomana, który, już to z braku czasu w domu, już to ze względu na poważne uzależnienie, słucha swoich ulubionych kawałków na ulicy. Tu jednak też muszą zrodzić się pewne wątpliwości. Po pierwsze: poruszana już kwestia niezagłuszalnego zgiełku, który może popsuć całą przyjemność wiel- * Praca ta została napisana w oparciu o rozmowy, jakie przeprowa­ dziłem ze znajomymi, oraz o moje własne doświadczenia. Siłą rzeczy nie może więc mieć ambicji do formułowania prawd ogólnych. Jest raczej opisem pewnej możliwości, i to możliwości wcale nie bezustannej n a bicielowi muzyki; po drugie: sprawa stosunkowo niskiej ja­ kości dźwięku odsłuchiwanego ze sprzętu przenośnego (szczególnie w porównaniu z dźwiękiem wydobywanym z wież Technicsa); po trzecie wreszcie: wielu moich rozmów­ ców podkreślało, że chodząc słucha się szczególnych rodza­ jów muzyki. Trzecia wątpliwość rzuca nowe światło na sprawę, którą się zajmuję. Jeżeli przynajmniej w tym samym stopniu co walkman, specyficzna jest słuchana za jego pomocą muzyka, należy przyjrzeć się jej tu bliżej. Problem polega na tym, że rozsadziłoby to ramy mojej pracy, każdy bowiem ma swoje własne idealne kawałki na miasto. To, jaki rodzaj muzyki znajdzie się w przenośnym odtwarzaczu zależy oczywiście od osobistych preferencji, które niewele odbiegają od tych kształtujących muzyczne gusta danego słuchacza w ogóle. Muzyka na spacer musi jednak według mnie odznaczać się specyficzną sugestywnością, która niezbędna jest walkmano­ wi do jego magii. Chciałbym oto postawić hipotezę, że od­ twarzacz spacerowy czerpie swoją siłę z umiejętności de­ strukcji i rekonstrukcji światów. Jak obronić to aż nazbyt śmiałe zdanie? Po pierwsze przez odwołanie do wzmiankowanego już zagłuszenia. Ma­ jąc na uszach słuchawki, likwidujemy integralność komuni­ katu, jaki nadaje do nas Świat. Dostajemy obraz, ale już bez dźwięku. Tak, jak potrawa, która nie pachnie, nie jest całą potrawą, a kształt, który wyczuwamy tylko palcami, nie w pełni staje się dotykanym przedmiotem, tak Świat, który tylko widzimy, jest tylko pół-Światem. Nie jest to jednak ofiara degradacji, a Świat w sytuacji liminalnej (już nie A, jeszcze nie B), założenie słuchawek zaś to dopiero połowa drogi. Kiedy dźwięki już do mnie nie docierają, włączam ich własne, autonomiczne źródło, które, co bardzo ważne, zale­ ży w pełni od mojego wyboru. Ta druga, audytywna połowa Świata może być zgodna z połową wizualną (kiedy jeżdżąc rowerem po zdegradowanych ekologicznie terenach wokół puławskich Azotów słucham tak zwanej muzyki industrial­ nej), skontrastowana z nią (kiedy w zatłoczonym autobusie, w połowie mroźnego stycznia z mojego walkmana wydoby­ wają się pieśni malijskie), jak też dobrana na zupełnie in­ nych zasadach (пр.: Johann Sebastian Bach do nocnego bie­ gu przez las). 3 To, co wydaje mi się tu ważne, to fakt, że muzyka słu­ chana przez słuchawki nie jest po prostu muzyką ilustracyj­ �ną. Świat, w którym nie ma dźwięków, jest tylko tym, co widzę - i to jest pierwszy etap, dezintegracja. Świat, które­ mu nadaję wybrane przez siebie dźwięki, staje się Nowym Światem, zreintegrowanym przez mnie. Kroki przecho­ dniów odbijają się echem basu czy perkusji, pasażerowie autobusu mówią do siebie głosem irlandzkiej wokalistki, ptaki krążą po szarym niebie poganiane ostrymi, gitarowy­ mi riffami. Pieśń, którą słyszę, opowiada o ulicy, którą wi­ dzę. Wizja i fonia dopełniają się we mnie, przez mój wybór (to ja decyduję o tym, co usłyszę, i o tym, co zobaczę, to ja decyduję o tym, w jaki Świat złożą mi się dwie niezależne rzeczywistości). Muszę wyjaśnić jeszcze jedną rzecz. Sformułowanie, którego użyłem, owa dezintegracja może być rozumiana dwojako. Pałac Kultury nie pasuje do żebrzącego Roma, który nie pasuje do sklepu Estee Lauder. Świat nie układa mi się w zgrabną całość, nie mogę go objąć, jest zdezinte­ growany. Chodzi mi tu jednak o inną dezintegrację, o roz­ pad postrzegania, o odcięcie obrazu od jego naturalnych dźwięków. W tym sensie włączenie walkmana jest zlepie­ niem nie przystających do siebie obrazów jednorodną Muzyką. Do tak rozumianego tworzenia porzebne jest zagłuszenie. Powiedziałem jednak już wcześniej, że całkowite odcięcie od dźwięków naturalnych jest niemożliwe. Nie widzę tu nie­ ścisłości. Czym innym jest zagłuszenie dla zagłuszenia, czym innym zagłuszenie dla tworzenia. Wycie psa, sygnał karetki pogotowia czy wrzask dziecka miesza się z materią dźwiękową płynącą z walkmana i daje nową jakość. Z dru­ giej strony naturalne dźwięki zdarzające się na taśmie potra­ fią wpełznąć w to, co widzimy. Te konfuzje podkreślają tyl­ ko zjednoczenie rzeczywistości z jednej i drugiej strony słu­ chawek. Zagłuszenie nie tyle likwiduje dźwięki naturalne, co przytłumia je, a te, których nie udało się wystarczająco przy­ ciszyć, anektuje. Igor Strawiński, w czasach, kiedy nie słyszano nawet o magnetofonie, napisał: „Nigdy nie znosiłem słuchania mu­ zyki z zamkniętymi oczyma, bez uczestnictwa wzroku. Wi­ dzenie gestu i ruchu różnych części ciała, które biorą udział w tworzeniu muzyki, jest zasadniczym warunkiem uchwyce­ nia jej w całości, gdyż wszelka muzyka tworzona czy kom­ ponowana wymaga jeszcze jakiegoś sposobu uzewnętrznie­ nia, aby słuchacz mógł ją odebrać (...). Brak przeszkód wzrokowych stwarza im [słuchaczom - K.C.] sposobność do oddania się marzeniom kołysanym dźwiękami muzyki i wła­ śnie to lubią o wiele bardziej niż samą muzykę" (Strawiński, 1974, 72). Strawiński zwraca uwagę na niepełność muzyki bez obrazu. To, że jedynym dopełnieniem jest dla niego wi­ dok wykonawcy, jest jednak dzisiaj, gdy muzykę mogą wy­ konywać komputery, niezrozumiałe. Z kolei młodszy od Strawinskiego o pokolenie amerykański kompozytor Harry Partch, twórca nurtu zwanego korporalizmem, twierdził, że muzyka to współgranie trzech warstw: dźwiękowej, wizual­ nej i rytualnej. Aby sprostać wymaganiom warstwy wizual­ nej, Partch skonstruował cały szereg nowych instrumentów muzycznych, zadziwiających nie tylko brzmieniem, ale rów­ nież formą. Moim chromatodeonem jest komin Elektrocie­ płowni Żerań. Idea związku muzyki z obrazem, żywa przynajmniej od czasu pierwszych oper, a jako niezbywalna pomyślana przez Strawinskiego i Partcha, apogeum swojej nośności osiągnęła wraz z powstaniem MTV. Telewizja nadająca przez całą dobę wideoklipy wpłynęła w sposób znaczący zarówno na postrze­ ganie muzyki, jak i na samą muzykę (Czubaj, 1995). Chciał­ bym tu podkreślić, że tak jak bez doświadczeń muzyki kon­ kretnej (która już dawno opuściła studia eksperymentalne pu­ blicznych radiofonii i wypłynęła na szerokie wody popu) szu­ my spoza taśmy postrzegane byłyby jako szkodliwe dla utwo­ ru, tak bez eksplozji wideoklipu walkman nie zdobyłby swo­ jej mocy kreatywnej. Przeżycia związane ze słuchaniem muzyki na mieście po­ równywane są często przez moich rozmówców do tworzenia teledysku. Mariusz Czubaj pisze o tym gatunku, raczej tele­ wizyjnym niż filmowym: „cięcia dopasowano do rytmu mu­ zycznego, do rzadkości należy pokazywanie całej postaci wykonawcy, został on pokawałkowany, pocięty, przestał być postacią, stał się śpiewającym, a przede wszystkim ruszają­ cym się ciałem. Osoby zastąpiono ich częściami, podobnie fragmentaryczny, a nie całościowy charakter mają stosunki międzyludzkie. Podstawowym zabiegiem rządzącym poety­ ką teledysku jest zatem metonimia" (Czubaj, 1995, 78). W teledysku tworzonym za pomocą walkmana „szybkich cięć dopasowanych do rytmu" dokonuję rzucając spojrzenia to tu, to tam. W ten sam sposób wykluczam resztę pozawalkmanowej rzeczywistości (której ani widu, ani stychu). Idąc ulicą ze słuchawkami na uszach, fragmentary żuję nie tylko ludzi i stosunki między nimi, ale także świat, w którym się oni poruszają. Dodatkowo poetyka uzupełniona jest o oksymorony, których część określana pochodzi z zupełnie innego porządku niż część określająca - fragmentaryzuje po to, aby scalić. 4 John Ellis w książce Visible Fictions zauważa, że widza telewizyjnego różni od widza kinowego rozproszenie i brak koncentracji (ewokowane przez samą gramatykę przekazu) oraz patrzenie w, w przeciwieństwie do patrzenia na. Podkre­ śla on też, że słyszenie zaczyna dominować nad patrzeniem. To dźwięk zapewnia ciągłość uwagi (Ellis, 1982). Widzę po­ ważne związki pomiędzy Ellisowską koncepcją a poetyką te­ ledysku i moim ujęciem słuchania walkmana. Istotną różnicę między wideoklipem a słuchaniem muzy­ ki przez słuchawki dostrzec można, odwołując się raz je­ szcze do artykułu Czubaja, w którym czytamy: „teledysk do­ konuje uprzedmiotowienia dźwięku, daje muzyce bardziej konkretny i uchwytny odpowiednik obrazowy" (Czubaj 1995, 78). Pseudoteledyski tworzone dzięki odtwarzaczowi space­ rowemu nie mogą być oczywiście uznane za konkretne i uchwytne. Obraz, jaki wiążę z muzyką, jest nie do opowie­ dzenia, nie może funkcjonować jako dobro wspólne, podczas gdy wizje rodem z MTV z powodzeniem karmią współczesną masową ikonosferę. 5 Rozpad rzeczywistości, nadaktywne, choć rozproszone postrzeganie, zaskakujące, niepowtarzalne skojarzenia dźwięku z obrazem, wszystko to nasuwa na myśl jeszcze jed­ ną sprawę. Walkman jest według mnie środkiem psychotro­ powym. Bardzo delikatnym i raczej nie prowadzącym do uza­ leżnienia, ale zdolnym wywoływać pewne nadnaturalne sta­ ny psychiczne. Ta właściwość przenośnego odtwarzacza nie jest tak oczywista jak jego umiejętność tworzenia wideoklipów. Nie wszyscy z moich rozmówców zwracali na nią uwa­ gę, byli jednak i tacy, którzy doświadczenia okołotransowe 149 �(związane często z transowymi właściwościami samej muzy­ ki) stawiali na pierwszym miejscu. Takie postawienie sprawy każe mi (nad)interpretować tekst z instrukcji obsługi mojego walkmana. Stwierdzenie: „zbyt głośne słuchanie muzyki może być szkodliwe" ma dla mnie obecnie przynajmniej taki ciężar gatunkowy jak ostrze­ żenia Ministra Zdrowia na reklamach wyrobów tytonio­ wych. Również fragment pewego opowiadania dotyczący niemożliwości słuchania muzyki na ulicy jest chyba czymś więcej niż tylko opowieścią o nieuważnych przechodniach i brawurowych kierowcach: „odcinając ją od wszystkich od­ głosów miasta, tych przeważnie złych, ale prawdziwych, można by ją pewnie zabić (...). Nie trzeba nawet czelesty Be­ li Bartoka, wystarczyłoby rzewne mezzoforte Vivaldiego" (Kosakowska, 1996). Chcę teraz zwrócić uwagę na relacje między kulturą słu­ chania walkmana a współczesnymi subkulturami młodzieżo­ wymi. I tu, i tu ważna jest muzyka, jako coś więcej niż tylko nośnik przyjemności czy doznań estetycznych; i tu, i tu nie bez znaczenia jest możliwość zdobywania odmiennych sta­ nów świadomości, i tu, i tu wreszcie uczestnik eliminuje nieuczestników ze wspólnoty postrzegania (subkultury - ideolo­ gicznie, słuchacze walkmana - technologicznie). Ale właśnie owa wspólnota postrzegania jest czymś, czego porównać nie można. Słuchając muzyki przez słuchawki izoluję się, elimi­ nuję wszystkich, jestem jedynym uczestnikiem, pozostali zaś są jedynie przedmiotami w moim własnym teledysku - „ja je­ stem Światem", jak powiedział jeden z rozmówców. Żeby to zrozumieć, nie trzeba śledzić moich wydumanych spekulacji. Prosty gest założenia słuchawek jest sygnałem, który znaczy: „nie chce mi się z tobą gadać", jest trzaśnięciem drzwiami, 6 przerwaniem połączenia. Jeżeli walkmanowcy są subkulturą, to jest to bodaj pierwsza absolutnie antygrupowa subkultura... jest to subkultura samotnego tłumu, do której doskonale pa­ sują słowa Rauleta o interaktywności, która zastąpiła interak­ cje społeczne (Raulet, 1995). Podsumowując, chciałbym poruszyć dwie kwestie. Po pierwsze, bez względu na to, czy słuchacze odtwarzaczy spa­ cerowych tworzą subkulturę, nie może umknąć naszej uwagi fakt, że we współczesnym społeczeństwie, uważanym po­ wszechnie za zatomizowaną zbiorowość ludzi samotnych, ale pragnących złączenia przez unifikację, istnieją jednostki, które dążą do jeszcze większej samotności, negując jednocze­ śnie uwspólnienie doznań i przeżyć. Być może jednak jest tak, że nie jest to samotność, lecz wręcz przeciwnie - chęć jej przezwyciężenia przez internalizację Świata. Czy Bóg może być samotny? 7 Druga sprawa dotyczy związku technologii z kulturą. Za­ rysowałem przed chwilą historię urządzenia, które miało być prostą kontynuacją magnetofonu. Jednak tak samo, jak telewi­ zja nie jest domowym kinem, gry wideo - animowaną wersją gier planszowych, a Internet - ulepszoną siecią telefoniczną, tak i różnica pomiędzy walkmanem a odtwarzaczem stacjo­ narnym jest różnicą jakościową. Walkman nie nadaje się do słuchania muzyki, ponieważ jakość dźwięku jest zbyt niska (aczkolwiek wciąż się poprawia), ale niedociągnięcia techno­ logiczne zostały załatane przez kulturę. Dzięki ogólnej do­ stępności estetyki wideoklipu, a także (w mniejszym stopniu) muzyce konkretnej i rozpowszechnieniu narkotyków, to, co w założeniu inżynierów było tylko mizernym ersatzem innego ersatzu, stało się kolejnym władcą naszej wyobraźni. Niedo­ skonały przekaźnik stał się oszałamiającym przekazem. PRZYPISY 1 Walkman jest nazwą zastrzeżoną dla produktów firmy Sony, czym akurat nie przejęli się twórcy najnowszego Słownika współczesnej pol­ szczyzny. Jednak już handlowcy nie mogąc pozwolić sobie na stosowanie tej nazwy, zgodnie z jej potocznym rozumieniem, do wszystkich typów przenośnych, miniaturowych magnetofonów zaproponowali inne okre­ ślenia, jak na przykład odtwarzacz spacerowy, czym wpisali się na chlub­ ną listę współczesnych słowotwórców, pozostając jednak daleko w tyle za autorami francuskiego, o wiele bardziej popularnego, baladeura, czy­ li po prostu spacerowicza. 2 Do personifikacji, którą obarczam to stosunkowo proste, masowo produkowane urządzonko, upoważnia mnie jego nazwa z symptomatycz­ nym MAN na końcu (dokładnie tak samo jak w imionach innych bohate­ rów masowej kultury: Supermana czy Batmana!). ...oczywiście również czujemy i możemy go dotknąć, dla człowie­ ka przy pierwszym kontakcie najważniejsze są jednak zmysły wzroku i słuchu. 3 4 Czubaj nie zwrócił uwagi na fakt, że teledysk jest nie tyle pokawał­ kowanym Światem, ile Nowym Światem sklejonym z fragmentów stare­ go. Pomijam tutaj oczywiste różnice w kanałach komunikacyjnych i relacjach nadawca - odbiorca. Muszę jednak zaznaczyć, że badaczy mediów elektronicznych właśnie sprawy kodu, kanału komunikacyj­ nego i rzeczonych relacji interesują bardziej niż treść i poetyka prze­ kazu. 5 6 Leksykon Tony'ego Thorna Fads, Fashions & Cults (spolszczony dumnie na Słownik pojęć kultury postmodernistycznej, jakby moda była wyłączną domeną postmodernizmu) nie informuje o istnieniu takiej sub­ kultury ani nawet o kreującym ją artefakcie. Znaczy to, że nie wszyscy podzielają moje zdanie o specyfice badanego przedmiotu. 7 Nie umyka mojej uwagi fakt pojawienia się na rynku rozgałęziaczy do słuchawek, które umożliwiają wspólne słuchanie muzyki na ulicy. BIBLIOGRAFIA Czubaj, M . 1995 Teledyskowy obraz świata, „PSL. Konteksty" nr 2 Ellis, J. 1982 Visible Fictions. Cinema: Television: Video, London. Grove 1980 The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Washington-Hong Kong. 150 London- Kosakowska, J. 1996 Historia dwóch nitek [maszynopis]. Raulet, G. 1994 Nowa Utopia. Socjologiczne i filozoficzne konsekwencje nowych technologii komunikowania, [w:] Po kinie?..., Kraków. Strawiński, I. 1974 Kroniki mojego życia. Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/492ddb175b87da9c1b62d7e2c282e643.pdf 01ba46ba0757142eac699d03bb2eca3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1471 Title A name given to the resource Koncepcja mimesis René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s. 21-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Urbańska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA URBAŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA W różnorodności form kulturowych jawią się liczne elementy wspólne, mające istotny wpływ na kształtowanie życia społeczno-kulturowego ludzi. Na podstawie cech wspólnych dla wielu kultur niektórzy badacze (np. Z. Freud, G. Hegel, K.G. Jung, C. Lévi-Strauss, К. Marks) wnioskują o jed­ nym źródle ich powstania, o wspólnym dla wszystkich fundamencie zjawisk społeczno-kulturowych. Próbują odkryć ów pierwszy czynnik wpływający na powstanie i rozwój grapy społecznej i jej wytworów kulturowych. René Girard, optując za monogenicznością życia społecznego i kultury, stara się udowodnić, że tym znamiennym motorem działań ludzkich, przy­ czyniającym się do powstania bogatej mozaiki kulturowej jest mimetyzm. Dla Girarda jest to podstawowy mechanizm rządzący społecznościami, „prawda o ludziach w ogólności". Swą hipotezę wspólnego początku tłuma­ czy następująco: mimetyzm jako naśladowanie jest elementem konstytutyw­ nym istoty ludzkiej. Każde zwierzę przejawia zachowania imitatywne, jed­ nakże człowiek jest istotą okazującą najwyższy znany nauce stopień imitatywności. Owa zintensyfikowana imitacja rozwinęła się dzięki sprzężeniu zwrotnemu między genetycznym mimetyzmem człowieka a rozwojem jego mózgu. Hominizacja udoskonaliła się dzięki relatywnie dużym umiejętnoś­ ciom imitatywnym a równocześnie wpłynęła na przyspieszenie wzrostu natu­ ralnego mimetyzm w istocie ludzkiej. Doprowadziło to do wzrostu potrzeb, a co za tym idzie do konieczności życia w grupie i stworzenia organizacji społecznych w celu lepszego i szybszego zaspokajania rosnących wciąż po­ trzeb ludzkich. Naturalne naśladownictwo i pragnienie, nie będące pier­ wotnie konfliktogenne, zaczęły nabierać cech negatywnych w postaci wzma­ gającego się pożądania tego, co posiada lub czego pragnie ktoś inny. Wywo­ łało to pierwsze społeczne konflikty, efektem których był pierwszy mimetyczny i ofiarniczy kryzys zakończony mordem kolektywnym. Po nim doszło do zjednoczenia wspólnoty i zaprowadzenia ładu społecznego. Zjawiska mimetyczne nazywane mimesis są motorem działań ludzkich w czasie kryzysu społecznego. Dzięki przelaniu przemocy na jedną ofiarę uzyskują konotację pozytywno-naśladowczą i stają się ponownie czynnikiem scalającym wspólnotę. Mechanizm ofiarniczy, w którym mimesis odgrywa �22 ANNA URBAŃSKA ważną rolę, przyczynia się do powstania sacrum i religii. W ten sposób, uważa Girard, zjawiska mimetyczne stają się fundamentem życia społecz­ nego, kultury i religii. Ponieważ jednak co jakiś czas kulturowe środki prewencyjne zawodzą, mimesis konfliktogenna wymyka się spod kontroli i dochodzi, jak za pierwszym razem, do kryzysu społecznego. Wspólnoty wykorzystują wtedy znane im i skuteczne rozwiązanie ofiarnicze. Dzięki temu, istnienie społeczeństw, religii i kultur opartych na mimetycznej prze­ mocy to nie historia, lecz wciąż aktualny obraz życia społecznego. René Girard określa mimetyzm w różny sposób w zależności od funkcji, jaką pełni. Daje to możliwość skonstruowania dwustronnej definicji mimetyzmu. Strukturo- i kulturotwórczym mimetyzmem określa imitaq'e, czyli naślado­ wanie i odwzorowanie . Konfliktogenny natomiast nazywany jest „mimesis", mimo że greckie określenie tyczy całej rzeczywistości mimetycznej. Mimetyzm imitatywny można porównać do pojęcia mimetyzmu w psy­ chologii, jako zewnętrznego upodobnienia się do modela lub odtwarzania czynności na wzór postępowania modela. Pojęcie imitacji w psychologii określa, na czym polega uczenie się i przyswajanie wzorów zachowań, myśle­ nia, mówienia i działania uwarunkowanych konkretnym środowiskiem. Psy­ chologia potwierdza więc istotowy charakter mimetyzmu ludzkiego. W biologii mimetyzm jako upodobnienie się jest najlepszym wypracowa­ nym w toku ewolucji gatunków sposobem ujawniania się instynktu samoza­ chowawczego. W kryzysie społecznym jednostki upadabniają się do tłumu w swym zachowaniu, myśleniu i postrzeganiu rzeczywistości, by nie ściąg­ nąć na siebie oskarżeń prześladowyczych i nie stać się ofiarą agresywnego tłumu dążącego do wyładowania własnej przemocy na kimkolwiek, kto choć trochę wyróżnia się spośród ogółu. Mimesis natomiast jest czynnikiem destruktywnym, ponieważ wprowa­ dza społeczność w zamknięte koło przemocy, przez co przyczynia się do zniszczenia struktur społecznych i kulturowych. Mimesis jest rosnącym po­ żądaniem, nieodpartą chęcią przywłaszczenia tego, co ma ktoś inny. Pożą­ danie nabiera charakteru rosnącej zawiści, która może zostać zaspokojona jedynie poprzez przemoc. Mimesis przejawia się więc tylko w kontekście społecznym, gdyż cała społeczność z czasem bierze w niej udział. Aby koncepcja mimesis była pełniejsza przedstawiony został modelo­ wy kryzys poprzez pryzmat wydzielonych poniżej kategorii mimetycznych, dzięki którym można scharakteryzować działanie i myślenie społeczności w ekstremalnych warunkach, w których grupa jako całość oraz jako po­ szczególne jednostki odczuwa zagrożenie egzystencji, bądź tylko naruszenia spokoju i porządku społecznego. 1 1 Por. Kolczyński (1995, s. 66). Pojęcie w formie imitacji znane jest nauce już z dziel Platona i wykorzystywane jest w różnych dziedzinach, m.in. literaturoznawstwie, sztuce, bio­ logii i psychologii. O ile określenie mimesis w sztuce nie przystaje do antropologicznej definicji, o tyle mimetyzm psychologiczny i biologiczny nadają pełniejszy obraz pojęciu. �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 23 POJĘCIE M I M E S I S W MYŚLI G I R A R D A Girard uważa, że stosunki międzyludzkie można ująć w jedną całość przy zastosowaniu jednego czynnika tkwiącego u podstaw ludzkiej natury: MIMESIS. Mimesis ma dwa oblicza. Z jednej strony stanowi praprzyczynę moralnego ifizycznegocierpienia ludzi i w konsekwencji wszelkiego nieładu. Jest czynnikiem destrukcyjnym, gdyż nieuchronnie prowadzi społeczeństwo ku rozkładowi. Z drugiej zaś strony jest też przyczyną wszelkiego ładu ustanowionego za pośrednictwem kozłów ofiarnych przynoszących spon­ taniczne pojednanie . Jest więc także czynnikiem pozytywnym, scalającym społeczeństwa i tworzącym kulturę. Girard wyprowadza podstawową definicję mimesis z klasycznego pojęcia imitacji, czyli naśladowania, odwzorowania (Arystoteles 1989). Jednakże w kontekście koncepcji kozła ofiarnego pojęcie to nabiera nowej perspektywy, perspektywy pożądania, która rozwija i wzbogaca definicję. Ponieważ wprowa­ dzone przez Girarda sformułowania dotyczące mimesis, mimetyzmu oraz imitatywności są równocześnie elementami koncepq'i mechanizmu założyciel­ skiego, kozła ofiarnego i przemocy, dlatego treść mimesis zmienia się w zależ­ ności od pełnionej funkcji w konkretnym momencie życia grupy społecznej. Zarysowują się trzy podstawowe pojęcia mimetyzmu: imitacja jako na­ śladowanie, pożądanie oraz przywłaszczanie, przy czym dwa ostatnie okreś­ lane są mianem mimesis. Mimetyzm jako naśladowanie jest cechą naturalną, charakterystyczną dla wszystkich ludzi. Procesy hominizacji i imitacji są ze sobą związane relacją spiralną: hominizacja rozwinęła się dzięki mocy naśladowczej, a na­ stępnie wpłynęła na przyspieszenie wzrostu tejże mocy. Daje to nieograni­ czone możliwości ludzkiego mózgu. Imitacja otoczenia lub drugiej osoby nie jest w swej naturze konfliktogenna. Sam bowiem proces uczenia się nie jest w swej istocie niebezpieczny, wręcz przeciwnie. Bo jak stwierdza sam Girard „w zachowaniu człowieka nie ma niczego lub prawie niczego, co nie byłoby wyuczone, a każde uczenie się można określić jako imitację. Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszelkie formy kulturowe" (Girard 1983, s. 75). Zjawisko imitacji jest zatem podstawą ludzkiej natury i społeczno-kulturowej harmonii. Girard oddzielając pojęcie imitatywności jako naśladownictwa od poję­ cia mimesis, przypisuje mimesis określenie mimetyzmu, zdefiniowane jako podwojone naśladownictwo łączące jednostki w pary rywali i spajające je w zafascynowany tłum. Ów charakterystyczny pierwiastek pożądania kon­ fliktogennego odróżnia mimetyzm od imitacji. 2 3 2 Girard (1991, s. 241). Ofiary te zespalają bowiem przeciwko sobie w finalnym i zawsze mimetycznym, choć jednomyślnym paroksyzmie ludzi, którzy byli najpierw skłóceni na skutek uprzednich efektów mimetycznych. Mechanizm kozła ofiarnego to główny temat publikacji Girarda (zob. Literatura). 3 �24 ANNA URBAŃSKA Przy badaniu skłonności do naśladowania, Girard zauważa szczególną formę u wyższych ssaków, którą nazywa mimesis przywłaszczania. Charak­ teryzuje się ona siłą destrukcyjną. „Pragnienie posiadania nie jest cechą wrodzoną", lecz od pierwszych dni życia człowiek uczy się mimetycznie być i mieć (199 lb, s. 313). Konfliktogenność przywłaszczania polega na wzroście pożądania posiadania tego, co mają inni przy jednoczesnej niemożności pomnożenia przedmiotu pożądania. Tego rodzaju naśladowanie (jeśli wciąż możemy tego określenia używać) jest do głębi przesycone pragnieniem i po­ żądaniem. Pożądanie charakterystyczne dla człowieka współczesnego różni się zasadniczo od wszelkich form pożądania naturalnego. Nie jest ono spontaniczne; potrzebuje zawsze pośredników i wzorów do naśladowania. Rozgrywa się zawsze w przestrzeni społecznej, nie może istnieć bez zjawiska rywalizacji, prestiżu i współzawodnictwa. Jest to pragnienie bycia kimś innym. U Girarda zatem termin mimesis oznacza pożądanie naśladowcze. Pożądanie to przyjmuje w swym pierwszym etapie formę przywłaszczania. Przywłaszczanie posiada formę licytacji, która polega na wzmaganiu się pragnienia zawłaszczenia przedmiotem, tym większe, im bardziej inny prag­ nie. Girard uważa, że rola mimesis przywłaszczania jest najważniejsza, bazo­ wa, w mechanizmie kulturo-twórczym czy konfliktogennym. Jest zatem punktem wyjścia: dwaj mimetyczni rywale starają się sobie wydrzeć jeden obiekt, który poprzez każdego z nich został wskazany drugiemu jako obiekt pożądany. Mimetyzm zatem to siła, która rządzi ludźmi zorganizowanymi w grupę. Jest głównym składnikiem przemocy, gdyż wzorce przemocy mno­ żą się właśnie poprzez naśladownictwo. A ponieważ przez nie gromadzi się przemoc, tworzy się błędne koło przemocy (1993, s. 112). Automatycznie wzrastająca przemoc nadaje wartość obiektom pożądania w kryzysie ofiarniczym, o którym będzie mowa dalej. Strukturę mimetyczną charakteryzującą się pożądaniem i przywłaszcza­ niem określa filozof jako trójkąt mimetyczny. Składa się on z trzech zasad­ niczych elementów połączonych ze sobą w następującym modelowym sche­ macie, w którym transfer z В do С jest wtórny do transferu z A do C: С przedmiot pożądania В model zmieniający się w rywala - przeszkodę „Podmiot pożąda przedmiotu, gdyż pożąda go rywal" (1993, s. 202). Przyczyną tego pożądania nie jest obiektywna wartość wybranego przed­ miotu do zdobycia, lecz pożądanie innego determinuje pojawienie się, wzrost albo zanik poczucia głębokiego, wszechogarniającego pożądania. Człowiek bowiem nie potrafi sam z siebie pożądać, stwierdza Girard. Przedmiot �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 25 pożądania musi być wyznaczony przez kogoś innego lub wzorce kulturowe objawione w innym człowieku. Podmiot przywiązuje się do osoby pośred­ nika, jawiącego się jako rywal, którym, paradoksalnie, jednocześnie pogar­ dza się i podziwia. „Wartość przedmiotu zależy już tylko od spojrzeń dru­ giego człowieka" (Domenach 1992, s. 7). Zatem pożądanie trójkątne realizu­ je się tylko w przestrzeni społecznej, gdyż nie może istnieć bez rywalizacji i współzawodnictwa. Kiedy zanika powoli perspektywa obiektu, pożądanie przemienia się w dwustronną rywalizację (podmiot-rywal): model budzi w podmiocie, czyli w pożądającym, uczucie fascynacji, które stopniowo przemienia się w zawiść i zostaje przejęte przez model. Model staje się rywalem i przeszkodą dla podmiotu. Sam zaczyna postrzegać swój przed­ miot pożądania poprzez pożądanie podmiotu. Zaczyna odczuwać rosnącą fascynację i zawiść względem podmiotu. Dla rywala podmiot staje się prze­ szkodą, a on sam podmiotem. To specyficzne naśladowanie prowadzi do odróżnorodnienia, czyli do ujednolicenia obu stron rywalizujących o jeden przedmiot. W konsekwencji przyczynia się do kryzysu społecznego. Zatem „mimetyczny trójkąt niszczy podstawy społecznego ładu, bo zaciera róż­ nice [...], a ład społeczny tworzy się na fundamencie zróżnicowania" (Girard 1992, s. 7). Trójkąt mimetyczny oparty jest na heglowskiej relacji pana i niewolnika. Jest więc modelem wszelkich stosunków, w których , jedna strona dążąc do zdominowania drugiej, zostaje przez nią niepostrzeżenie kształtowana i uzależniana [...]. A jeśli się mu to nie udaje (tzn. nie zdobywa tego, co pożąda ktoś inny), opanowuje go duch negacji, który poprzez przemoc i gwałt chciałby zniszczyć nie tylko otaczający go świat, a w nim rywali i konkurentów, których uważa za szczęśliwych, ale także i samego siebie" (Rowiński 1981, s. 51). Ostatecznie realizacja pożądania może na­ stąpić dopiero, gdy model przemieniony w rywala - przeszkodę zostanie usunięty. Wtedy jednak pierwotny przedmiot pożądania nie jest już widocz­ ny, a przedmiotem już zdobytym jest pokonany rywal. Przemiana modela w przeszkodę określona jest przez Girarda pojęciem scandalonu. „Imitując pożądanie brata, pożądam tego, czego on pożąda i obaj uniemożliwiamy sobie zaspokojenie naszego wspólnego pożądania. Im bardziej rośnie obustronny opór, tym intensywniej rośnie pożądliwość". Pożądliwość, zintensyfikowany stopień pożądania, jest cechą charaktery­ styczną scandalonu. „Ta reakcja łańcuchowa jest do tego stopnia skuteczna, że pożądliwość przestaje się interesować czymkolwiek poza tym, co miesza jej szyki. Przywiązuje się jedynie do przeszkód przez nią samą powołanych do istnienia" (Girard 199 lb, s. 190). Pożądliwość ta ujednolica osoby dra­ matu. Girard przedstawia jej działanie na ewangelicznym opisie śmierci Jana Chrzciciela (Pismo św. 1971, Mk6, 14-28). Herodiada pragnie śmierci Jana Chrzciciela, gdyż jest on dla niej przeszkodą do osiągnięcia celu: całkowitego zawładnięcia Herodem. Salome, na rozkaz swej matki, tańcząc wywołuje pożądliwość Heroda, który obiecuje jej wszystko, o cokolwiek poprosi. Salome nie potrafi sama z siebie pożądać. Modelem dla niej jest �26 ANNA URBAŃSKA matka. Chce tego, co chce Herodiada i „pochwyciwszy matczyne pożądanie dziewczynka już nie odróżnia siebie od matki" (Girard 1991b, s. 192). Mimetyczna intensyfikacja pożądliwości niszczy indywidualność i powoduje, że osoby dramatu stają się współwymienne. Oto schemat działania pożądliwości. Proces ten określany jest pojęciem scandalonu. Wyprowadzone jest z greckie­ go słowa skadzein, co znaczy kuleć. Polskie słowo skandal oznacza zgorsze­ nie, kamień obrazy, kamień-zawada. Girard używa przeważnie określenia scandalonu oznaczającego „przeszkodę, która odpycha, aby przyciągnąć, przyciąga, aby odepchnąć". Pierwsze potknięcie, a potem następne po kolej­ nych powrotach sprawiają, że coraz bardziej ta przeszkoda zaczyna fascyno­ wać i wciągać w mimetyczny taniec (1991b, s. 223n). W pożądającym wzrasta pożądliwość do tej przeszkody. Pożądliwość przeradza się w namiętną niena­ wiść. W ten sposób podmiot poddaje się scandalonowi jako przeszkodzie. Scandalon jako zjawisko można utożsamić z modelem-rywalem. Scandalon to niejako przetworzona forma trójkąta mimetycznego i jego przejś­ ciowa forma do mimesis antagonistycznej. Pojęcie scandalonu można więc wprowadzić w model trójkąta mimetycznego w momencie, w którym dwaj rywale zatracają perspektywę obiektu do zdobycia, a koncentrują się na sobie. Scandalon posiada trzy elementy: przedmiot skandalu, operatora i ofiarę skandalu. Można to odczytać w podanym przez Girarda przykładzie relacji, jaka zachodzi między Janem Chrzcicielem, Herodiadą i Salome. Przedmiotem skandalu, a więc samym skandalem jest Jan Chrzciciel, opera­ torem Herodiada, a ofiarą Salome. Skandal - przeszkoda przemienia się w rywala i staje w poprzek drogi operatorowi i ofierze. Ofiara poprzez totalne zimitowanie operatora staje się jakby ujednoliconą jego częścią. Ten mimetyczny model scandalonu wygląda następująco: Na schemacie obiekt pożądania znajduje się w większej odległości od pozostałych elementów i połączony jest liniami przerywanymi. W scandalonie perspektywa obiektu zanika, a jej miejsce wypełnia przeszkoda będąca przedmiotem skandalu, samym skandalem. Pojęcie mimesis posiada zatem trojakie znaczenie: imitacji, pożądania i przywłaszczania. Kiedy mimesis przejawia się jako siła konstrukcyjna, postrzegana jest w znaczeniu imitacji - naśladownictwa z dodatkiem łagod- �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 27 nej formy pożądania. Mimesis konfliktogenna odznacza się pożądaniem i przywłaszczaniem. Posiada dwa podstawowe i ewoluujące modele: model trójkąta mimetycznego oraz oparty na pożądliwości model scandalonu. Oba zjawiska wpływają na życie i kształtowanie się grapy społecznej i same ulegają przekształceniom w rezultacie oddziałujących na nie czynników spo­ łecznych i kulturowych. K A T E G O R I E MIMESIS I I C H F U N K C J E René Girard opisuje życie grupy społecznej kategoryzując je poprzez etapy rozwoju mechanizmu kozła ofiarnego. W opisie tym znajdujemy istot­ ne dla mechanizmu założycielskiego elementy zjawiska mimetycznego, które możemy nazwać kategoriami, gdyż określają poszczególne etapy wchodzenia i wychodzenia grupy z kryzysu społecznego. Kategorie mimetyczne po­ rządkujące rzeczywistość społeczną oparte są na definicjach przywłaszczania i pożądania oraz na podstawowych modelach mimetycznych: trójkąta i scandalonu. Wydzielić można pięć kategorii: podwójny mimetyzm, mimesis rywaliza­ cji wraz z pojęciem hubris, mimesis antagonistyczna z układem bliźniaczym, mimesis tłumu i mimesis pojednawcza. O podwójnym mimetyzmie Girard pisze w Dawnej drodze, którą kroczyli ludzie niegodziwi, opisując sytuację Hioba ze Starego Testamentu. Kategoria ta charakterystyczna jest dla etapu, w którym w łonie grupy nie ma jeszcze zasadniczych oznak kryzysu. Może, ale nie musi wyłonić się kryzys. Podwój­ ny mimetyzm ma dwojaki charakter: pozytywny, będący naśladownictwem charakterystycznym dla społecznego i kulturowego rozwoju oraz negatywny, będący mimetyczną pożądliwością. Rzeczywistość poddana takiemu mimetyzmowi charakteryzuje się nieumiarkowaniem, sprzężeniem braku i nad­ miaru oraz stawianiem w hierarchii wartości wyżej przeszkody niż modelu. Pożądliwość podwójnego mimetyzmu „bierze swoje urojenia za rzeczywi­ stość" (Girard 1992, s. 65). Girard, rozważając problem kozła ofiarnego, stawia sobie pytanie: „Co popycha ludzkie wspólnoty do ślepego podążania za jakimiś jednostkami, a następnie do nie mniej ślepego odwracania się od nich?" (1992, s. 69). Odpowiedź znajduje w mechanizmie podwójnego mime­ tyzmu. Oparty jest on na modelu trójkąta mimetycznego, a zasadniczą rolę odgrywa mimetyzm modelu przeszkody. Jeśli zachowana jest równowaga sił między grupą będącą podmiotem, a grupą będącą modelem, zdobywanie obiektu i rywalizacja nie powodują dezintegracji społecznej i konfliktowej jednorodności. Gdy jednak równowaga sił zostaje zachwiana, wtedy roz­ poczyna się kryzys ukoronowany śmiercią lub wygnaniem kozła ofiarnego. Na przykładzie Hioba Girard przedstawia charakterystyczne w podwójnym mimetyzmie sprzężenie zwrotne modelu i przeszkody. Hiob należy do naj­ wyższej klasy w swej społeczności. Jest bogaty, szanowany, dobrze mu się �28 ANNA URBAŃSKA wiedzie, posiada prestiż i wpływy. Hiob zostaje utożsamiony z sukcesem. „Przyjaciele" Hioba, członkowie tej samej klasy, realnie pragną osiągnąć to, co Hiob. „Pragnąć sukcesu, to pragnąć samego Hioba, to pragnąć w niczym się od niego nie różnić" (1992, s. 53). Hiob staje się więc najpierw fas­ cynującym modelem, a następnie znienawidzoną przeszkodą. „Fascynacja wzbudzona przez zbyt szczęśliwego rywala, przez to samo, że polega na pożądliwości mimetycznej, może łatwo obrócić się w nieprzejednaną niena­ wiść" (1992, s. 54). Jest to pierwszy etap wytypowania ofiary, która za­ spokoiłaby wciąż wzrastającą frustrację społeczną. Mimetyzm adoracji mo­ dela szybko zamienia się, poprzez przemianę modela w przeszkodę, w mime­ tyzm zawiści. Tak więc podwójny mimetyzm charakteryzuje się relacją pod­ miotu do modela określaną jako adoracja, która zmienia się w relację nienawiści podmiotu do przeszkody, przy czym model i przeszkoda to jedna i ta sama osoba lub grupa. W tym momencie rozpoczyna się pierwszy etap kryzysu mimetycznego, w którym zaczyna działać druga kategoria mimetyczna - mimesis rywaliza­ cji. Trójkąt mimetyczny, w którym istotną rolę odgrywa mimesis zawłasz­ czania oraz model scandalonu, nieuchronnie przechodzą w mimesis rywali­ zacji. Rywalizacja jest rozwinięciem negatywnego charakteru podwójnego mimetyzmu. W wyniku skupienia się mimetycznych pragnień na jednym przedmiocie, podmiot i model stają się rywalami. Postrzegają siebie na­ wzajem jako różniących się. Od zewnątrz jednak są ujednoliceni. Cechą charakterystyczną dla mimesis rywalizacji jest przemienność, czyli pasmo zmian cech i losów rywali. Przez sam fakt dążenia do zdobycia jednego obiektu pożądania, zaczynają się upodabniać do siebie. Dochodzi do ciągłej wymiany pozycji podmiotu i przeszkody między rywalami. Ta przemienność wymusza pogłębiającą się rywalizację. Ciągła wymiana pozycji jest jednym ze wskaźników kryzysu ofiarniczego. Rywale starają się prześcignąć jeden drugiego w zdobyciu celu. W swej pogoni stają się histerycznie mimetyczni. Każdy „chce być modelem dla innych samemu nie mając modelu" (1991b, s. 94). Taką skrajnie posuniętą rywalizację Girard określa pojęciem hubris i obrazuje na przykładzie bohaterów azteckiego mitu o stworzeniu słońca i księżyca. Bóg księżyc, Tecuciztecatl, domagał się bycia pierwszym w rywa­ lizacji z bogiem słońcem zwanym buboso. Chciał być wzorcem dla innych, samemu nie mając wzorca. Nie był jednak do tego zdolny, bo sam był zbyt mimetyczny: wahał się wskoczyć w ogień, dopiero przykład buboso zmusił go do naśladowania poprzednika. Zatem, żeby być wzorem nie można być hubris, tzn. nie można być „histerycznie mimetycznym" i za wszelką cenę pożądać pierwszego miejsca, a potem się wycofać nie mając przykładu. Kontynuacją mimesis rywalizacji jest mimesis antagonistyczna. W miarę zaostrzania, się rywalizacji, gdy obie strony utraciły już świadomość obiektu pożądania, gdy pozostaje czyste współzawodnictwo, rywale postrzegają siebie jako odmiennych od siebie antagonistów. Zaczyna działać mimesis antagonistyczna, czyli mimetyczne podstawienie antagonistów w miejsce �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 29 pożądania. Mimesis ta łączy kilku rywali i ukierunkowuje przeciw jednemu. Jest to etap rozwiniętego kryzysu mimetycznego, kiedy zaczyna dochodzić do jego przesilenia. Antagoniści tworzą układy bliźniacze. Girard przypisuje temu układowi właśnie taką nazwę ze względu na intensyfikację wspólnych cech między naturalnymi bliźniakami oraz ze względu na bardzo częste występowanie w mitologii braci - nieprzyjaciół. W przypadku bliźniąt w mi­ tologii brak różnicy jawi się jako monstrualna różnica; brakuje akceptacji wewnątrz układu i dochodzi do rywalizacji między braćmi (por. Girard 1991b, s. 34). Układ bliźniaczy polega na tym, że pomiędzy prześladowcą i prześladowanym powstaje układ odbicia lustrzanego, czyli relacja odwza­ jemnionego mimetycznego antagonizmu. Antagoniści odpowiadają gwałtem na gwałt. Przemoc od samego początku jest nierozerwalnie związana ze zjawiskiem mimesis, a w mimesis antagonistycznej nabiera monstrualnych kształtów (por. Stodolny 1993). Układy bliźniacze są charakterystyczne dla społeczności będącej w stanie zaawansowanego kryzysu mimetycznego. Równocześnie obok mimesis antagonistycznej pojawia się mimesis tłumu. Girard określa tłum jako spontaniczne gromadzenie się ludzi. W naturze tłumu leży dążenie do działania, lecz tłum nie jest w stanie oddziaływać na przyczyny naturalne, stąd automatycznie znajduje dostępną „zastępczą" przyczynę, by móc zaspokoić odczuwany głód przemocy (Girard 1991b, s. 26). Według Girarda, tłum charakteryzuje się odróżnorodnieniem i jedno­ myślnością. Tłum przejawia tendencje do całkowitego podstawienia się pod instytucje lub stosowania presji wobec nich, by wymusić decyzje. Gdy two­ rzy się tłum, zaczynają ulegać zniszczeniu społeczne struktury i przestaje obowiązywać tzw. zasada różnic, która określa społeczny porządek. Działa za to odróżnorodnienie przez wzajemność. Polega ono na pomieszaniu akceptowanej dotąd hierarchii wartości, funkcji oraz struktur społecz­ nych. W kryzysie elementy wzajemności, dotąd zakryte, są odsłonięte i prze­ kształcają się w tzw. „złą wzajemność", która, mimo że przeciwstawia sobie ludzi, ujednolica jednak ich zachowania. Każdy bowiem walcząc przeciwko drugiemu, zachowuje się w podobny, agresywny sposób i stosuje podobne środki przeciw rywalom. Zło wciąż wzrasta, a identyczność zachowań wywołuje wrażenie pomieszania, totalnego odróżnorodnienia. Tłum z chwilą zmobilizowania ma najwyższą władzę. Zmusza wszystkie instytucje, aby się weń wtopiły. Girard ukazuje to na przykładzie Wielkiego Piątku, kiedy dochodzi do konfrontacji poncjusza Piłata z tłumem (Girard 199 lb, s. 55). W czasie kryzysu tłum jest jak tygiel, w którym wszystko się stapia - i władze, i autorytety. Grapa społeczna ujednolicona charakteryzuje się mimetycznym zjednocze­ niem. Wszystko, co czyni jest bezbłędne, bo jednomyślne. Tłum staje się jednomyślny w punkcie kulminacyjnym odróżnorodnienia, a owa jednomyśl­ ność zaczyna umacniać wspólnotę wcześniej całkiem zdezintegrowaną. Mime­ sis tłumu charakteryzująca się więc zanikiem różnic społecznych, upodobnie­ niem się jednych do drugich, opiera się na zasadzie „wszyscy przeciwko �30 ANNA URBAŃSKA jednemu". Jest to jedyna porządkująca tłum zasada. Kategoria ta określa zatem zasadniczy etap kryzysu mimetycznego, w którym punktem kulmina­ cyjnym jest kolektywny mord na niewinnej ofierze. Jednomyślne wytypowanie ofiary przez wszystkich zwraca się przeciwko niej. Girard dowodzi w ten sposób, że mimesis jest podstawą przemocy. W wyniku działania mimesis doszło do pierwszego spontanicznego mordu kolektywnego, który zakończył kryzys społeczny. Mord na niewinnej ofierze stał się jedynym znanym ludziom rozwiązaniem kryzysów społecznych. Mimesis tłumu jest charakterystyczna zatem i dla kolejnych kryzysów mimetycznych, a jej jednomyślność doprowadza do wytypowania kozła ofiarnego, co w efekcie przynosi czasowy ład społeczny. I tu wkraczamy w następny etap życia grupy charakteryzujący się po­ wracaniem do stanu zróżnicowania społecznego, porządku i pokoju. Etap ten kategoryzuje mimesis pojednawcza. Mord założycielski przerywa wzajem­ ne gwałty i daje początek jednoczącemu mimetyzmowi, który scala społecz­ ności i tworzy kulturę. Następuje powrót do starych lub wytworzenie no­ wych struktur i hierarchii społecznych. Zaczynają działać funkcje społeczno-kulturowe wcześniej obumarłe. Mimesis pożądliwości ponownie staje się mimetyzmem naśladowczym, niezbędnym w systemie uczenia i wychowywa­ nia młodych pokoleń oraz w przekazywaniu elementów kultury. Społeczność zaczyna się znów różnicować. Porządek kulturowy jest bowiem zorganizowa­ nym systemem różnic między ludźmi, a tożsamość pozwala ludziom pozostać w określonych związkach między sobą. Mimetyzm schodzi do pozycji naśla­ downictwa bez aspektu konfliktogennego. Znów staje się mimesis strukturoi kulturotwórczą. R O L A M I M E S I S W R O Z P A D Z I E G R U P Y SPOŁECZNEJ Girard nakreśla dwa typy rozpadu grupy. Pierwszy to czasowa dezinte­ gracja społeczna, która jednak po zastosowaniu mechanizmu kozła ofiarne­ go powraca do stanu ładu społecznego. Drugi to całkowity rozpad, w którym mechanizm ofiarniczy nie przynosi oczekiwanych efektów i społeczność ginie, a jednostki ją tworzące wtapiają się w inne grapy lub zaczynają budować zupełnie nowe społeczeństwo. Kryzys społeczny, czyli częściowy lub pełny rozpad grapy, to ciąg wyda­ rzeń i zjawisk, które posiadają następującą strukturę: początek kryzysu, rozwój, punkt kulminacyjny kryzysu (totalna dezintegracja i odróżnorodnienie), przesilenie (wydarzenie zażegnujące kryzys, np. wytypowanie i skazanie ofiary) i czas powrotu do sytuacji porządku społecznego. Kryzys jest rozprzę­ żeniem aż do zniszczenia struktur społecznych, na których zbudowana jest wspólnota. Im rozpad sięga głębszych struktur, tym mniejsza szansa na ponowne scalenie ludzi w tej samej grapie społecznej. Kryzys może ujawnić się na skutek jednej przyczyny, ale zazwyczaj jest to kompilacja kilku. �31 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA Najważniejsze przyczyny to: przyczyny ekonomiczne (np. niesprawiedliwy podział zysków lub żywności, wykorzystywanie pracowników przez praco­ dawców, zmiany w polityce ekonomicznej władz, nagła pauperyzacja spo­ łeczna, regres gospodarczy), kulturowo-religijne (na terenach, gdzie jedna religia jest dominująca, a inne mniejszościowe lub tam, gdzie ścierają się wpływy dwóch lub więcej dużych religii czy kultur), etniczno-narodowościowe (tereny „mieszanek" etniczno-narodowościowych, walki wyzwoleńczo-separatystyczne itp.) oraz agresja z zewnątrz (np. konflikt wojenny) . Dla Girarda czynnikiem sprawczym kryzysu nie są idee kierujące myśleniem i wyobrażeniem ludzkim, lecz bardziej podświadome bodźce w postaci zjawisk mimetycznych, będące najpierw właściwością naturalną człowieka, a następnie rozszerzające się w konstrukcję społeczną wciągającą w swój krąg oddziaływania wszystkie jednostki żyjące w danej społecz­ ności. Idee i wierzenia, jako przetworzone wytwory ludzkiej inteligencji, podlegają również zjawiskom mimetycznym. Są więc wtórne do mimesis jako czynnika sprawczego. Konfliktogenna mimesis przywłaszczania charakteryzująca się rozjątrzo­ ną pożądliwością jest przyczyną kryzysu mimetycznego (udowadnia swą teorię poprzez analizę zakazów, o których mowa dalej). Początek konfliktu wynika z faktu walki dwóch rywali o jeden i ten sam niepodzielny obiekt pożądania. Ktoś może przegrać, nie zdobyć tego, o co walczy, stąd roz­ pętanie walki o obiekt i podsycanie nienawiści. Girard jednak nie wyjaśnia dokładnie, w jakich warunkach konflikt przeradza się w kryzys. Podaje wprawdzie, że pewną rolę odgrywają czynniki zewnętrzne, jak np. epidemia, powódź bądź susza, czy atak najeźdźców, lecz nie tłumaczy, w jakim stopniu i kiedy wpływają one na konflikt mimetyczny tak, że przeradza się w kryzys społeczny. Nie pisze również, czy istnieją inne czynniki wpływające na konflikt czy kryzys. Można stwierdzić, podążając za myślą Girarda, że kryzys społeczny, to suma następujących po sobie w krótkim stosunkowo czasie konfliktów, które powodują zmiany w życiu społecznym na tyle głębokie, że doprowadzają 4 4 Według L e Bona (1994, s. 11), głębokie zmiany w sposobie i charakterze myślenia lu­ dów wchodzących w skład społeczeństw cywilizacji, są rzeczywistą przyczyną przeobrażeń wewnątrz-społecznych, są głównym motorem kryzysów i powstawania nowych formacji spo­ łecznych. Zmiany zachodzące w ideach, pojęciach i wierzeniach nie są widoczne, lecz sięgają rdzenia społecznego i kierują przemianą, a wydarzenia historyczne, nawet te najbardziej gwałtowne, są tylko dostępnymi dla badacza skutkami owych wewnętrznych zmian. L e Bon uważa, że są dwa podstawowe czynniki zmian: a) upadek dogmatów religijnych, społecznych i politycznych; b) powstawanie nowych warunków bytu i myślenia pod wpływem rozwoju cywilizacyjnego. A. Toynbee natomiast (Skudrzyk 1992, s. 4) nazwał etap, w którym dochodzi do kryzysu społecznego załamaniem się rozwoju cywilizacji. Jest to brak prawidłowej od­ powiedzi ze strony społeczeństwa na wezwania zmieniającej się wewnętrznie rzeczywistości. Dochodzi do reakcji proletariatu (nietwórczej warstwy społecznej) opartej na gwałtowności i przemocy. Toynbee, podobnie jak Girard, zwracał uwagę na obecność tłumu w momencie kryzysu oraz na towarzyszącą mu przemoc. �32 ANNA URBAŃSKA do stopniowej dezintegracji, aż do wybuchu kryzysu społecznego. Może on być zażegnany jedynie poprzez ofiarę, której nikt nie pomści, tak, aby przemoc, rozprzestrzeniającą się wewnątrz społeczności jak zaraza, można było wyrzucić na zewnątrz grupy. Kryzys już trwa. W kryzysie mimetycznym pojawiają się wszystkie kate­ gorie mimesis. „W miarę jak kryzys utwierdza się, wszyscy członkowie wspólnoty stają się bliźniakami przemocy [...], stają się swoimi sobowtórami, odbiciem siebie samych" (1993, s. 109). Autor używa monstrualnego okreś­ lenia „sobowtór", by uwypuklić tragiczną, choć realną symetrię zachowań ludzkich w kryzysie, będących wyrazem złej wzajemności. Członkowie wspólnoty, mimo że obracają się przeciw sobie, zajmują jednak symetryczne pozycje w układzie mimetycznym, stają się „bliźniakami". Przemoc, która wypełnia kryzys uniformizuje ludzi. Każdy może stać się odbiciem drugiego, czyli obiektem fascynacji i nienawiści jednocześnie. Jedynym przedmiotem pożądania staje się przemoc, której struktura przesycona jest zresztą pożą­ daniem. „Przemoc staje się oznaką tego, co absolutnie godne pożądania" (1993, s. 109). Przemoc charakteryzuje się zaraźliwością, która polega na systemie cyklotymii (1993, s. 13n): rywale antagoniści wydzierają sobie to, co wydaje im się najistotniejsze w bycie, jego tożsamość, postrzegając ją jako przemoc, którą posiada przeciwnik. Dochodzi do dwustronnej huśtawki. Owa tragicz­ na cyklotymia wciąga coraz więcej jednostek, aż do zagarnięcia przez prze­ moc całej społeczności. Celem cyklotymii jest doprowadzenie grupy do stanu walki wszystkich przeciwko wszystkim, do stanu, w którym wszyscy zaraże­ ni są przemocą. Zacierają się różnice między klasami społecznymi oraz między samymi jednostkami, przy czym Girard traktuje zacieranie się różnic między jednostkami o wiele poważniej z racji ich pierwotności w stosunku do problemów między klasami społecznymi. Zwraca przy tym uwagę, że skutkiem takiego odróżnorodnienia są mitologiczne przykłady kazirodz­ twa, ojcobójstwa czy matkobójstwa traktowane jako jedne z najgorszych zbrodni, gdyż atakują pierwotne podstawy egzystencji ludzkiej. Zacieranie się różnic powoduje ciągłą wymianę pozycji, tzn. że różnica między antagonistami nie ginie, lecz ulega odwróceniu. To odwrócenie róż­ nic Girard definiuje jako zamazaną różnicę, symetrię lub wzajemność. Wza­ jemność polega tutaj na tym, że dwaj przeciwnicy zajmują na zmianę tę samą pozycję. Jest to typowa cyklotymia. Po obu stronach wszystko na zmianę jest takie samo: pożądanie, strategia, uniesienia, depresje, zwycięstwa i porażki. Przemienność pozycji staje się coraz szybsza, aż do całkowitego zmieszania wszystkich rywali. Girard ową przyspieszającą przemienność pozycji nazywa gwałtowną mimesis. Polega ona na wzrastającym tempie złej wzajemności, przemienności pozycji. Jest układem odwzajemnionego anta­ gonizmu mimetycznego. Jest to czysta forma przemocy. Konfliktowość wzajemności jest kwestią subiektywnego postrzegania ry­ wali - antagonistów. Dostrzegając możliwość identyczności z przeciwnikiem, �33 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA starają się oni wyróżnić, co doprowadza oczywiście do rozjątrzonej pożąd­ liwości osiągnięcia czegoś, czego rywal nie mógłby zdobyć. Powoduje to postrzeganie rozczłonkowane. Antagoniści widzą siebie jako monstra. Po­ strzeganie rozczłonkowane kierowane jest determinującymi stereotypami, nazwanymi przez Girarda stereotypami prześladowczymi (1991b, s. 24-30). Podlega ono najpierw dekompozycji, a następnie, kierowane przez stereoty­ py prześladowcze, rekompozycji. Oczywiście podmioty nie są świadome zachodzących manipulacji w ich postrzeganiu. W ich oglądzie rodzą się monstra - antagoniści, co wzbudza jeszcze większą agresję. W ten sposób zła wzajemność ujednolica zachowania i zmusza, by „nierozróżnialni" wciąż toczyli walki, by się wyróżnić spośród innych. Jest to totalne odróżnorodnienie. Zasada społecznego odróżnorodnienia jest więc tożsama z zasadą mimetycznej pożądliwości. I to jest właśnie istota kryzysu społecznego. Efektem odróżnorodnienia jest bezkształtna mieszanina istot, czyli zde­ zintegrowany tłum. Ów etap dezintegracji społecznej nazwany został kryzy­ sem mimetycznym. Aby zrozumieć, czym jest kryzys mimetyczny, trzeba przedstawić najpierw społeczność wolną od kryzysu. W takiej społeczności bardzo istotne jest wrażenie zróżnicowania, które wynika z dwóch pod­ stawowych czynników. Jednym z nich jest system wymiany, dzięki któremu istnieją różnice. Muszą być dopuszczone, by kultura mogła istnieć, lecz nie mogą być powszechnie uświadomione, np. wymiana matrymonialna lub konsumpcyjna w wolnym od kryzysu społeczeństwie nie jest postrzegana przez ogół jedynie jako wymiana. Gdy wymiany zaczynają być traktowane tylko jako wymiana wzajemności, znaczy to, że dochodzi do kryzysu . Drugi czynnik, z którego wynika wrażenie zróżnicowania, to różnorodność realiów czyli kultura. W każdej kulturze człowiek czuje się „różny" od innych. Traktuje te różnice jako usprawiedliwione i konieczne. Ugruntowują one jego tożsamość osobową. Każda jednostka wewnątrz danej kultury postrze­ ga siebie jako „bardziej inną" od innych członków tej samej społeczności i równocześnie jako bardziej związaną, zbliżoną przez kulturowe podobień­ stwa, z innymi ludźmi jednej grupy społecznej w porównaniu z inną, obcą grupą. „Każda grupa przejawia tendencję do myślenia o sobie nie tylko jak o różnej od innych, lecz ponadto jak o maksymalnie różnej od innych, każda kultura bowiem podtrzymuje owo uczucie „inności" wśród pozostających w jej kręgu jednostek" (1991b, s. 34). Kryzys mimetyczny polega zatem na tym, że wymiany przestają być zakryte, stają się bezpośrednie, a elementy wzajemności podlegają przekształ­ ceniom mimetycznym, co doprowadza do odróżnorodnienia społeczeństwa. W kryzysie mimetycznym jednostki odczuwają zagrożenie stania się totalnie odmiennymi od innych członków tej samej społeczności. Boją się „zarazić" nie akceptowaną kulturowo innością od mniej zintegrowanych z grupą 5 5 Dlatego kultury tradycyjne, nie posiadające trwałych instytucji prawnych, unikają bez­ pośredniej wzajemności. �34 ANNA URBAŃSKA mniejszości. Skoro indywidua niezintegrowane mogą zarazić swoją monstrualnością, to znaczy, że społeczność jako odrębna wspólnota nie będzie się wyróżniać spośród innych grup czy kultur. Dochodzi więc do świadomości realnego nieróżnienia się od obcych zbiorowości czy kultur. Świado­ mość taka jest dla kultury destrukcyjna. Przyczynia się do wzrostu chaosu i przemocy, a w efekcie ujednolica społeczeństwo, czyli doprowadza do kryzysu mimetycznego. Cechą charakterystyczną kryzysu mimetycznego jest tłum, który wyłania się z chaosu dezintegracji społecznej. W pierwszej fazie kryzysu tłum to bezkształtna masa, w której każdy walczy przeciwko każdemu. Szybko jednak dochodzi do ujednolicenia świadomości tłumu, a co za tym idzie, do spolaryzowania na tłum, czyli „wszystkich" i ofiarę, czyli , jednego", zgod­ nie z porządkującą tłum zasadą: wszyscy przeciwko jednemu. Tłum zaczyna kierować się tą zasadą pod wpływem stereotypów prześladowczych. W okre­ sie wolnym od kryzysu stereotypy te również istnieją w ludzkiej mentalności, ale ich wpływ na podejmowanie decyzji nie jest powszechny, lecz jed­ nostkowy i nie ma decydującego znaczenia. Zaczynają decydować dopiero w momencie krystalizacji tłumu. Tłum bowiem nie kieruje się rozsądkiem poszczególnych jednostek, lecz specyficznym myśleniem magicznym opar­ tym w przypadku kryzysów społecznych na stereotypach prześladowczych . Myślenie stereotypiczne jest możliwe ze względu na mimetyczne właściwości tłumu, który imituje siebie nawzajem. Dlatego tłum ujednolica się także w sferze poglądów, a tradycyjne systemy i hierarchie wartości ulegają znisz­ czeniu lub stłumieniu. Tłumem kieruje mimesis, która w miejsce uznawanych norm wprowadza własne kategorie i modele. Dochodzi w końcu do momentu kulminacyjnego: tłum typuje ofiarę (pharmacoś), która zresztą w oczach tłumu nie jest ofiarą, lecz odpowiedzialnym za kryzys społeczny. Po krótkim okresie prześladowania ofiary (lub bez tego etapu) tłum skazuje pharmacosa zazwyczaj na śmierć. Dochodzi do jednoczącej przemocy: jedność minus wykluczona jednostka (1993, s. 34). Jest to wzorcowa jednomyślność kolektywnego morderstwa . Zadaniem ofiary (we wtórnej refleksji religijnej grupy) jest opanowanie i skierowanie przemocy na zewnątrz grupy. Ofiara nie jest zdolna do zemsty, ustaje gwałt. Zachodzi mimetyczna współpraca ofiary z oprawcami. Kozioł ofiarny w czasie wytypowania i prześla­ dowania staje się modelem - przeszkodą do osiągnięcia celu, jakim jest zaspokojenie przemocy. Ofiara w oczach prześladowców imituje przemoc. Dzięki temu wspólnota czuje się solidarna i niewinna. 6 7 6 Girard wymienia ich cztery: stereotyp kryzysu odróżnorodnienia (okoliczności zaistnienia kryzysu), stereotyp oskarżenia (charakterystyczny opis zbrodni odróżnorodniających), stereo­ typ selekcji ofiarniczej (według zasady, że każda społeczność poddaje swoje mniejszości niedo­ statecznie zintegrowane bądź tylko wyróżniające się grupy pewnym formom dyskryminacji), stereotyp samej przemocy. Girard (1993, s. 224) przedstawia tu jednomyślność kolektywnego morderstwa na przy­ kładzie ewangelicznego opisu skazania Jezusa. 7 �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 35 Kończy się w ten sposób kryzys mimetyczny. Zaczynają stopniowo wracać różnice społeczne. Ofiara kolektywnego mordu „przywraca har­ monię i wzmacnia więź społeczną" (Girard, 1993 s. 12) ze względu na dwa uzupełniające się czynniki: zjawisko mimesis będące istotą kryzysu mimetycznego oraz tzw. zasadę Kajfaszową . Girard twierdzi, że rozją­ trzonej przemocy nie można uśmierzyć bez jakiejkolwiek ofiary. Ofiara złożona być musi, chodzi jednak o to, by społeczeństwo jako całość najmniej na tym ucierpiało i mogło wrócić do stanu harmonii społecznej. Dlatego na ofiarę wybiera się grupę lub przedstawiciela grupy naznaczonej stygmatami ofiarniczymi. W momencie skazania ofiary na śmierć nikt z grupy narażonej na prześladowania nie będzie kontynuował łańcucha przemocy pod postacią zemsty albo ze względu na mniejszą siłę (sieroty, wdowy, ułomni), albo ze względu na nieporównywalnie mniejszą liczebność (mniej­ szość etniczna, religijna). Poza tym grupa taka wciąż jest grupą najbardziej zagrożoną w obliczu kolejnych kolektywnych linczów na wypadek chęci pomszczenia pierwszej ofiary. Mimesis będąca podstawą przemocy, konfliktu i kryzysu zaczyna prze­ mieniać się w mimetyzm socjo- i kulturotwórczy. Do głosu dochodzi aspekt imitacji w zjawisku mimetycznym. Ofiara jednoczy społeczeństwo, które nie czuje się winne jej śmierci, wręcz przeciwnie, panuje poczucie sprawiedliwości i konieczności podjętego działania. Owo poczucie solidarności grupowej jest pojednaniem społecz­ nym, które z kolei wymusza konieczność powrotu do zróżnicowania społecz­ nego, podziału na struktury i funkcje, niezbędne w życiu i rozwoju wspól­ noty. Podstawowe zadanie w pojednaniu i zróżnicowaniu społecznym ma do spełnienia mimesis pojednania. Jako jednoczący mimetyzm działa nie po­ przez pożądanie i przywłaszczanie, jak to ma miejsce w przypadku wszyst­ kich kategorii mimetyzmu konfliktogennego, lecz poprzez aspekt naśladow­ nictwa. Dzięki nasyceniu pożądliwości podmiotów, osiągnięciu celów - prze­ szkód, istota mimetyzmu będąca w kryzysie społecznym pożądliwością, przemienia się w naśladownictwo kulturotwórcze. Girard uważa, że społeczności naturalnie dążą do ładu społecznego, do uregulowanego, sfunkcjonalizowanego systemu życia, zapewniającego bez­ pieczeństwo i rozwój. Podświadomie kierują się zasadami podtrzymującymi naśladowcze formy mimetyczne. Kiedy jednak ulegają one zniszczeniu, wspólnoty pragną ich powrotu jak najmniejszym kosztem społecznym. Zna­ ją tylko jeden sposób: kolektywny mord i dlatego jest on zaczątkiem tworze­ nia się społeczności i kultur, gdyż przywraca w miejsce już wypartej pożąd­ liwości naśladowczy charakter mimesis. 8 8 Girard (1991b, s. 163). „Lepiej jest dla was, gdy jeden człowiek umrze za lud, niż miałby zginąć cały naród". �36 ANNA URBAŃSKA ZWIĄZEK M I M E S I S Z K U L T U R Ą I RELIGIĄ Kolektywna i jednomyślna przemoc, wywołana i kierowana przez zjawi­ sko mimesis, kończy kryzys mimetyczny i daje zaczątek strukturom społecz­ nym i kulturowym. Aby kultura trwała i rozwijała się, przemoc musi być skanalizowana. Ludzkość wypracowała skomplikowany system zabezpiecza­ jący przed wybuchem przemocy „nie-do-opanowania", czyli przed spiral­ nym działaniem mimesis. Jest to system rytuałów, zakazów, a w rozwiniętym społeczeństwie także sądownictwo. Mord na koźle ofiarnym podlega stopniowej rytualizacji dla celów pre­ wencyjnych. Społeczność bowiem kieruje się myślą, że jeśli mord, który zakończył spory będzie powtarzany w sztucznych warunkach, to zapobiega­ nie ewentualnym realnym niepokojom społecznym. Ofiara podlega sakrali­ zacji, gdyż uznaje się ją za mogącą zesłać zło i przemoc. Prawdziwe początki zostają stopniowo zatajone ze względu, jak twierdzi Girard, na zdrowy, „bezstresowy" rozwój psychiczny grupy. W ten sposób tworzą się najważ­ niejsze elementy kultury: religia, rytuał i tabu. Religia jest symboliczną matrycą kultury ludzkiej (Kłoczowski 1985, s. 14). Fenomen religii polega na podwójnym transferze: w agresję i w pojednanie. W pojednaniu następuje sakralizacja, która jednak nie jest trwała. Dlatego i ład społeczny nie jest trwały. Gdy sacrum przestaje istnieć, nie ma nikogo, na kim można by było skupić przemoc bez konsekwencji zemsty. Sacrum i religia są efektem zjawisk mimetycznych: przywłaszczania, agresji i gwałtu, nazwanych ogólnie transferem agresji z grupy na jednostkę. Transfer ten przemienia się w transfer pojednania z jednostki na grupę. Oznacza to, że ofiara pojednawcza - jednostka - dzięki swej śmierci koncentruje w sobie, a następnie przekazuje grupie moc pojednawczą, dzięki której jednostki tworzące grupę przestają być względem siebie rywalami i antagonistami. Zaczynają się jednać. Transfer pojednania tłumaczy postrzeganie prześladowcze sacrum, gdyż przypisuje mu moc przekazywania pokoju i ładu społecznego. Przedmiotem religii w girardowskiej koncepcji jest mechanizm ofiarniczy, a funkcją religii jest mimetyczne powtarzanie lub odnawianie efektów tego mechanizmu. Podmiotami religii są: zsakralizowana ofiara i społeczność. Relacja międzypodmiotowa przyjmuje formę mimetyczną, jednak nie kon­ fliktogenną, lecz sterowaną przez instytucje społeczne. Dzięki temu religia spełnia rolę zapory przed przemocą, utrzymuje ją z dala od wspólnoty, a zarazem przesuwa ową przemoc w transcendencję, staje się pośrednikiem między wspólnotą a sprawcą przemocy, czyli istotą sacrum. Trzeba jednak dodać, że funkcjonalna koncepcja religii w ujęciu Girarda nie zaprzecza koncepcji personalistycznej (podmiotowej), tłumaczy jedynie społeczne i kul­ turowe zadania religii narzucone przez jej twórców bądź wyznawców. Aby religie i kultury mogły ustanawiać się i trwać, muszą ukrywać przemoc i prawdę o początkach, czyli o kolektywnym gwałcie. Do tego służy system zakazów, rytuałów i mitologia. Religia stara się stłumić przemoc za �37 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA paradoksalnym pośrednictwem przemocy w postaci rytuału obejmującego całość życia religijnego i moralnego. Religia oswaja przemoc, reguluje ją i ukierunkowuje, aby w końcu użyć jej przeciwko każdemu przejawowi przemocy nietolerowanej, w atmosferze zachowania społecznego porządku. Związek religii z mimesis jest więc bardzo ścisły: religia bierze swe początki z mechanizmu ofiarniczego. Określa siebie poprzez mimetyczne przyjęcie gestów i języka ogółu, najpierw wobec kozła ofiarnego, potem wobec wszystkiego, co wywodzi się z tego zrytualizowanego już procesu. W ten sposób tworzy się kultura. Religia jest więc pierwszym, podstawowym prze­ jawem kultury i źródłem porządku społecznego. Społeczność zaczyna uznawać ofiarę za mogącą - mocą zła - nie tylko przysparzać ludziom nieszczęścia, ale także uzdrawiać ich i obdarzać dobrem. To typowy przejaw myślenia magicznego (por. Buchowski 1993). Dochodzi więc do sakralizacji ofiary, czyli do jej uświęcenia przez przypisanie jej ponadnaturalnych możliwości. Ofiara jest sacrum, gdyż w prześladowczym postrzeganiu jest „przyczyną" zarówno niepokojów jak i porządków społecz­ nych. Epizod prześladowczy staje się religijnym i kulturowym punktem wyjścia. Przypisując ofierze zdolność do manipulowania własną śmiercią, wspólnota zrzuca nieświadomie z siebie ciężar odpowiedzialności moralnej za jej śmierć. Girard określa sacrum jako zespół wymagań utrwalający się w ludzkiej świadomości poprzez uczestnictwo w kolektywnym transferze spolaryzowanym ku ofierze pojednawczej w warunkach kryzysu mimetyczne­ go (Girard 1983, s. 107). Sacrum utrwala akt skupienia całej przemocy i winy na jednostce, która staje się zbrodniczym sobowtórem wszystkich pozosta­ łych. Owo utrwalenie jest możliwe dzięki skazywaniu na śmierć ofiar symbo­ licznych i narzucaniu sieci zakazów . Dzięki temu mechanizmowi wspólnota bezdyskusyjnie wierzy w nadprzyrodzoną moc ofiary, a powstała w ten sposób więź religijna jest pierwszą ważniejszą więzią grupy. Pierwszym sa­ crum jest sacrum „przodków-założycieli" przekształconych w bóstwa. Transcendentność, istota sacrum, polega tu na wierze, że ofiara została wskrzeszo­ na lub że nie umarła naprawdę. Jest to wysnuty kolektywnie wniosek z wiary w moc zsyłania z zaświatów przez ofiarę dobra na tych, którzy ją zabili . Powstanie sacrum Girard tłumaczy również poprzez relację przemocy nielegalnej do legalnej. Aby stworzyć przeciwwagę dla przemocy, która zaraża, potrzebna jest przemoc porównywalna mocą, lecz już legalna i świę­ ta. Trzeba więc poświęcić ofiarę najbardziej znaczącą, by przemoc „nielegal­ na" nie zarażała i nie powodowała kryzysu mimetycznego. Sacrum jest więc świętą i legalną przemocą. Działa jako obrońca, lecz nie przeciw złu a mocą zła. Ponieważ przemoc jest „ukrytym sercem i duszą sacrum" (1993, s. 41), więc im bardziej ludziom wydaje się, że są zdolni zapanować nad sacrum, 9 10 9 Por. Otto (1968); Eliade (1993b); Ricoeur (1988, s. 216, 240). Girard podaje kilka przykładów takiej świadomości magicznej, m.in. stosunek mieszkań­ ców średniowiecznej Europy do Żydów (1991b), stosunek przyjaciół do Hioba (1992). 1 0 �38 ANNA URBAŃSKA tym mocniej ono panuje nad nimi. Człowiek pragnie nad nim zapanować, bo kieruje się mimetyczną potrzebą naśladownictwa i upodobnienia się do sacrum. Im bardziej tego pragnie, tym szybciej charakter imitatywny prze­ mienia się w pożądanie zawłaszczenia cech sacrum lub bycia nim samym. Do totalnego zakłócenia hierarchii i struktur społecznych nie dopuszczają instytucje kanalizujące przemoc, jak system zakazów i rytuałów. F O R M Y Z A B E Z P I E C Z E N I A SPOŁECZNEGO P R Z E D K R Y Z Y S E M M I M E T Y C Z N Y M Wszelkie struktury, jakie tworzy społeczność, by bezpieczniej, lepiej i trwalej egzystować, oparte są na systemie zależności mimetycznej w obawie przed spiralnym działaniem przemocy: naucza się, naśladuje i pragnie takich zachowań i działań, które nie wywołują konfliktów i nie atakują grupy jako całości, nie podkopują fundamentów społecznych. Z pierwotnych form pre­ wencji ludzkość wypracowała systemy i instytucje pokrewne, mniej lub bardziej doskonałe, które Girard dzieli na trzy kategorie środków przeciwko przemocy. Pierwsze, to znane już rytuały, zakazy i mitologia, które mają za zadanie skanalizować demoniczną energię przemocy. Drugie, to hamulce przeciw przemocy, np. ugody, a trzecie to środki, które funkcjonują w ra­ mach systemu sądowniczego. Wszystkie rytuały mają wspólny początek w mechanizmie założyciel­ skim. Odtwarzają wydarzenia na mocy zasady, że trzeba ciągle powtarzać to, co uczyniła lub czemu została poddana ofiara ze względu na dobroczyn­ ny finał: ład we wspólnocie. Rytuał jest więc mimetycznym powtórzeniem kryzysu mimetycznego. Sam rytuał jako taki to czysta postać imitacji, skru­ pulatne powtórzenie konkretnego kryzysu ofiarniczego będącego momentem założycielskim dla odtwarzającej go społeczności. Rytuał jest wtórny do kryzysu mimetycznego i sztucznie (w ramach systemu kulturowego a nie spontanicznie) odtwarzany. Poza tym wspólnota nie dopuszcza, by przemoc mimetyczną, będąca motorem działań, przybrała formę rozjątrzonej nie do opanowania pożądliwości. Przemoc jest skanalizowana i ograniczona rama­ mi rytu i zakazu, pozostając pod postacią kontrolowanego pożądania. Rytuał jest więc rodzajem przemocy bez ryzyka zemsty. Pomiędzy rytuałem a szczytowym momentem kryzysu mimetycznego zachodzi nie tylko podobieństwo funkcjonalne, ale i ścisły związek: oba systemy doskonale się pokrywają. Zjawiska rytualne nakładają się na mime­ tyczną strukturę kryzysu. Rozwija się ona podobnie w trakcie rytuału, jak podczas kryzysu mimetycznego: od podwójnego mimetyzmu, poprzez mime­ sis rywalizacji, mimesis antagonistyczna, zjawisko hubris, mimesis tłumu wraz z charakterystycznym odróżnorodnieniem, aż do punktu kulminacyj­ nego, czyli powtórzenia mordu kolektywnego, by uzyskać społeczne pojed­ nanie, a w przypadku rytuału przede wszystkim większą integrację wspól­ noty i potwierdzenie jej tożsamości. �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDÁ 39 Gdy obserwujemy rytuały, wydaje nam się, że większość z nich nie ma nic wspólnego z kolektywną przemocą. Girard jednak uważa, że wszystkie rytuały wywodzą się z mechanizmu założycielskiego. Podlegają one jednak stopniowemu zacieraniu w nich aspektu kolektywnego mordu i przemocy w ogólności, gdyż ludzkość podświadomie stara się wyrzucać poza obręb świadomości zbiorowej wszelkie dowody własnej przemocy. Można to na­ zwać społecznym odruchem przeżycia. Powszechna świadomość własnej przemocy dezintegruje bowiem i niszczy wspólnotę. Im rytuał jest brutalniejszy, tym bardziej zbliżony jest do historycznego pierwowzoru, gdyż mniej posiada kamuflażu mordu. Sam ryt zachowuje jednak strukturę mimetyczną. Aby jednak istniały warunki dla regularnego odtwarzania konfliktu mimetycznego, forma rytuału musi stopniowo oczyszczać się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu. Przykładem takiej przemiany rytuału są tańce rytual­ ne, w których aspekt przemocy został ograniczony do minimum. Zadaniem rytuału jest troska o skuteczność, o zachowanie porządku społecznego. By zachować ów porządek i pogłębiać związki międzyludzkie w grupie, rytuały odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego ze względu na jego zakończenie: zjednoczenie grupy i ustanowienie sacrum. Ze względu na nie, społeczność włącza się w akcję rytuału przez dobrowolne poddanie się mimetycznej dezintegracji wspólnoty. Społeczność, znając zakończenie rytuału, nie boi się owej dezintegracji, która w naturalnych warunkach jest zabójcza. Podstawowym i pierwotnym rytuałem jest rytuał ofiarniczy. Jest to kla­ syczny przejaw mimesis pierwszego mordu kolektywnego, czyli powtórzenie pierwszej spontanicznej przemocy. Rytuał ofiarniczy opiera się na podwójnej substytucji. Pierwszą - nie do uchwycenia - jest zastąpienie całej społecz­ ności przez jedną ofiarę zwaną kozłem ofiarnym. Druga zamiana jest typo­ wo rytualna, gdyż nakładając się na pierwszą, zastępuje pierwotną ofiarę przez ofiarę należącą do kategorii „istot do poświęcenia" (np. baranek u Izraelitów). Warunkiem aktywności rytuału ofiarniczego jest traktowanie pożądliwości rytualnej (czyli kulturowo kontrolowanej) przychylnie przez społeczność. Pożądliwość rytualna skłania do działań przeciwko wytypowa­ nej ofierze, dzięki czemu akcja rytu posuwa się w stronę wypełniania się obrzędu. We współczesnym społeczeństwie rytuał ofiarniczy posiadać może formę świątecznej ceremonii (Girard 1993, s. 169). Skrajną formą mimetyczną wśród rytuałów jest opętanie rytualne. Jego struktura jest oparta na mimetycznym podwójnym widzeniu. W momencie, kiedy w wyobraźni rywali - antagonistów rodzi się monstrualne postrzega­ nie sobowtóra, w kulminacyjnym momencie rytuału zła wzajemność wywo­ łuje halucynacje. Objawiają się one nadawanymi cyklicznie dwiema takimi samymi seriami obrazów „podwójnego widzenia". Podmiot, postrzegając swego antagonistę jako monstrum, zaczyna widzieć w samym sobie przejawy monstrualności. Raz monstrum widzi na zewnątrz, raz w sobie, raz równo­ cześnie. Podmiot zaczyna traktować antagonistę jako nadprzyrodzoną wszechobecną moc i ulega takiej wizji monstra. Zjawisko to nazwane jest �40 ANNA URBAŃSKA opętaniem. Podmiot posłuszny sile z zewnątrz całą walkę odbywa w swojej jaźni. Społeczność widzi wtedy opętanego w rob* tancerza wykonującego mechaniczne ruchy marionetki. Opętanie jest przykładem doskonałego od­ różnorodnienia w osobowości jednostki. Innym kulturowym przykładem ścisłego związku mimesis z rytuałem doskonałego odróżnorodnienia jest obrzędowe użycie masek. Maska ma za zadanie wchłonąć w siebie różnice i ułożyć je na nowo w oryginalny sposób. Dzięki temu każdy może skryć się za maską i być maską, gdyż maska nie ma swej natury, jest „wszystkim naraz". Staje się monstrualnym sobow­ tórem, a podmiot ulega masce jako monstrum i staje się jej częścią. Ob­ rzędowe użycie masek pozwala członkom społeczności na swobodne wcho­ dzenie w niebezpieczną skądinąd rzeczywistość odróżnorodnienia bez uszczerbku dla fundamentów wspólnoty i na równie swobodne wychodzenie z rytualnego kręgu mimetycznej przemocy. Bardzo istotną formą zabezpieczenia społecznego są zakazy. Funkcjonu­ ją one na mocy zasady, że nie należy czynić tego, co uczyniła ofiara, jako że sprowadziła ona także i zło. „Nie ma kultury, która by nie zakazywała stosowania gwałtu wewnątrz grupy" (1983, s. 83). Zakazy można podzielić na dwie grupy: bezsprzecznie uzasadnione (np. zakaz gwałtu, kazirodztwa, kradzieży itp.) oraz pozornie absurdalne (np. zakaz zachowań imitacyjnych, nadawania rodzeństwu tych samych imion). Formy obu grup nie różnią się między sobą. Zakazy, które pozornie wydają się absurdalne, w swym po­ czątkowym istnieniu były zrozumiałe dla społeczności i odbierane jako bez­ sprzecznie uzasadnione. Ze względu na postępujący kamuflaż założyciel­ skiego początku, podobnie jak w rytuałach, sens zakazów ulega zamazaniu. Na pozór bezsensowny zakaz zachowań imitacyjnych chroni podstawy kul­ tury. Ludy pierwotne dostrzegały związek między mimesis i gwałtem roz­ budowując cały system antymimetycznych zakazów (np. dotyczących okreś­ lania stopnia pokrewieństwa). Pierwsze zakazy tyczą wszystkiego, co mogłoby stać się przyczyną rywa­ lizacji mimetycznej, przede wszystkim rywalizacji o obiekty. Narzucają pro­ hibicję na jakąkolwiek postać przemocy mimetycznej w grupie. Łamanie zakazu, to niejako uczestnictwo w przemocy ofiary - sacrum, to „zarażanie" siebie i innych przemocą . Girard udowadnia dzięki tezie mimetycznej, że zakaz kazirodztwa jest typowym zakazem antymimetycznym, jednym z najstarszych i najważniej­ szych, ale nie jedynym. Jednakże obecnie zakaz kazirodztwa jest wzorcem dla innych zakazów ze względu na jego ścisły związek z niebezpieczną mimesis przywłaszczania i pożądania. Został ustanowiony, by pełnić funkcję obawy przed konfliktem i ewentualnej eliminacji przejawów konfliktu. Girard stwier11 1 1 Freud uznaje za pierwotny i podstawowy zakaz kazirodztwa. Zabity przez synów ojciec ożywa pod postacią totemu, który strzeże przestrzegania zakazu. Lévi-Strauss uznaje zakaz kazirodztwa za wzorzec dla wszystkich zakazów jako zabezpieczenie społecznej wymiany. �41 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA dza w efekcie, że „nie ma zakazów, których nie można by sprowadzić do wspólnego mianownika konfliktu mimetycznego" (1983, s. 87). Ponieważ przemoc wynika z zakorzenionego w człowieku pożądania mimetycznego, zakazy mają na celu skrępowanie przemocy poprzez prewen­ cyjne ograniczanie i hamowanie zachowań konfliktogenno-mimetycznych. Jednym z najwcześniejszych powodów ustanowienia zakazów jest pragnienie natychmiastowego zaspokojenia popędu seksualnego i głodu poprzez zdoby­ cie najbliżej znajdujących się kobiet i żywności. Mimesis przywłaszczania niewątpliwie prowadziła do ostrej rywalizacji. Dzięki ustanowieniu reguł i zakazów wspólnota ma możliwość spokojnego i harmonijnego rozwoju. O ile rytuały i normy stanowią zewnętrzne formy kulturowe budujące i utrzymujące w jedności i pokoju grupę społeczną i jej religię, o tyle mitologia jest formą wewnętrzną kształtującą światopogląd jednostek i kie­ rującą społecznym postrzeganiem rzeczywistości, tej otaczającej i tej trans­ cendentnej bez rozróżnienia. Mitologia stanowi pierwotną formę myślenia religijnego. Mitologia ma przedstawiać wydarzenia założycielskie jako reli­ gijną epifanię i ukrywać prawdę o kolektywnym mordzie. Zdaniem badacza „mit [...] jest tekstem przekształconym przez wiarę katów w winę ich ofiary, podobnie zresztą jak i w jej boskość; [...] mity wyrażają punkt widzenia wspólnoty pojednanej przez ów kolektywny mord, jednomyślnie przekonanej, że akt ten był legalny i sakralny, chciany przez same bóstwo oraz że nie ma powodu, aby się od niego odżegnać, krytyko­ wać czy też analizować" (1983, s. 128). Mit tworzy się, gdy mechanizm założycielski kończy się pomyślnie dla wspólnoty, tzn. gdy kończy się lin­ czem ofiary, po którym następuje pojednanie i jej zsakralizowanie. Mit jest fenomenem jednomyślności, który polega na tym, że oskarżenie kozła ofiar­ nego uchodzi za prawdziwe, ponieważ nikt mu nie zaprzecza. Przyjęta wersja wydarzeń traci polemiczny charakter, staje się faktem. Fenomen ten Girard nazywa mitycznym znieruchomieniem prawdy (1993, s. 108). Mit zatem, to zbiór przyjętych faktów uważanych jednomyślnie i bezkrytycznie za prawdziwe. W ten sposób mit kamufluje prawdę, na mocy której powstał (prześladowanie ofiar). Treść mitów, podobnie jak rytuałów, krąży zazwy­ czaj wokół motywów ściśle związanych z kryzysami raimetycznymi, jak np. zbrodnie odróżnorodniające lub stygmaty ofiarnicze. W micie brak jest świadomej manipulacji treścią; przetwarzanie mitu jest procesem nieświadomym, by nie dopuścić do destrukcyjnej samoświadomości przemocy. Girard zjawisko to określa jako społeczną anatemę . Przekształce­ nia w mitologii nie są dowolne, lecz zdeterminowane zasadą kolektywnej przemocy opartej na haśle „wszyscy przeciwko jednemu" oraz zasadą zaciera­ nia przedstawień przemocy. W każdym micie występuje brak zróżnicowania, zazwyczaj pod postacią monstrualności. Prześladowcza mentalność i wyobraź­ nia nie tylko kreują, ale i podtrzymują monstrualne postrzeganie rzeczywistości. 12 O historii ewolucji i cenzurze mitologii patrz Girard (1991b, 1993). �42 ANNA URBAŃSKA W mitologii sfery fizyczna i moralna są nierozdzielne i monstrualne. W nie­ których tekstach mitologicznych ofiara nie daje się dostrzec lub można dostrzec ją z trudem, gdyż jest całkowitym monstrum, ale nadal jest ofiarą. Monstrualność mitologiczna to odzwierciedlenie monstrualnego postrzegania antagonistów podczas realnego kryzysu mimetycznego. Dzięki temu w micie elementy mimetyczne krążą schowane pod powierzchnią, konstytuują boha­ terów mitologicznych, ich wypowiedzi i zachowanie. Mit zatem jako środek zapobiegawczy, kształtuje ludzką świadomość i wyobrażenie rzeczywistości podług oglądu tejże rzeczywistości oczyma przodków - prześladowców. Mit ukrywa kolektywną zbrodnię, przedsta­ wia ofiarę jako monstrum, by umotywować postępowanie bohaterów. Po zsakralizowaniu ofiary, na którą przerzuca zbrodnie, zamazuje i samą prze­ moc sacrum oraz wszelkie jej ślady. Girard twierdzi, że mimo wszystko pewne ślady pierwotnej wersji pozostają, dzięki czemu można dostrzec mechanizm założycielski mitu. Sama społeczność, będąca „właścicielem" mitu i wyznawcą konkretnego światopoglądu mitologicznego nie dostrzega owej pierwotnej wersji, gdyż mit jaki zna, uważa za fakt i nie podważa jego prawdziwości. Dzięki temu społeczność ma zapewniony komfort psychiczny i moralny, a rytuały i zakazy motywację ideologiczną. W nowożytnym społeczeństwie, opartym na kulturze racjonalno-filozoficznej, funkcjonuje wiele systemów zabezpieczających porządek i jedność społeczną, lecz w opinii Girarda najbardziej skutecznym jest system sądow­ niczy. Wychodząc z założenia, że wszystkie instytucje społeczne mają swe źródło w mechanizmie ofiarniczym, Girard uważa, że w skuteczności sądow­ niczej, podobnie jak w rytuałach, pomaga kamuflaż instytucji ofiarniczej. Postępujący kamuflaż tworzy mitologię będącą ideologią kultury pierwotnej. Kiedy mitologia zostaje przetransformowana w teologię, staje się ideologią kultury racjonalno-filozoficznej o światopoglądzie dualistycznym. W świato­ poglądzie takim istnienie racji nadrzędnych w postaci bóstwa lub wartości absolutnych uprawomocnia podział świata na dobro i zło. Oznacza to, że współczesne sacrum nie działa już mocą zła, a decyzje podejmowane w imie­ niu sacrum (np. pod postacią systemu wartości) posiadają akceptowany powszechnie autorytet moralny. Na takim systemie autorytarnym opiera się sądownictwo. Teologia uprawomocnia jego sprawiedliwość, a system otrzy­ muje cechy transcendentne (Girard 1993, s. 31), ponieważ tylko transcenden­ cja potrafi na dłuższy czas „oszukać zemstę". Z drugiej strony system sądowniczy to rodzaj ukierunkowanej przemocy. Już społeczności pierwotne stosowały w instytucji rytuału przemoc legalną. Jest to skanalizowana i zaaprobowana przemoc stosowana świadomie przez wspólnotę, np. jako kara przeciwko przestępcy (wydalenie). Tylko jedno­ myślna akceptacja kategoryzuje przemoc jako legalną lub nielegalną. Na takiej samej relacji przemocy legalnej do nielegalnej opiera się sądownictwo. Jest ono odgórnie, mocą autorytetu, narzuconym sposobem wykonania zemsty. Sąd racjonalizuje zemstę, podczas gdy społeczność prymitywna od- �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 43 wraca się od winy i sprawiedliwości (we współczesnym rozumieniu) po to, by nie dać zemście pożywki. Oznacza to, że o ile we wspólnotach, prymitywnych system norm i zakazów zabrania jakiejkolwiek zemsty, a nagromadzoną przemoc kanalizuje w rytuałach, o tyle w sądownictwie wykorzystuje się mechanizm zemsty, lecz nie łańcuchowej, a tzw. zemsty ostatecznej i niepod­ ważalnej. Racjonalizowanie zemsty nie jest oparte na wspólnocie, lecz na niezależności autorytetu sądowego. Dzięki temu zemsta jest pod kontrolą . System sądowniczy przejął więc dawną rolę sacrum, jest nosicielem prze­ mocy, a zarazem tym, który niszczy przemoc społecznie destrukcyjną. Są­ downictwo zatem to wyspecjalizowana forma prewencyjna i karna oparta na autorytecie racji wyższych i przewadze przemocy legalnej nad nielegalną. Prewencja w tym przypadku polega na kalkulacji sił: w obliczu przeważają­ cej siły przemocy legalnej w postaci kary, nie opłaca się stosować przemocy nielegalnej. W antropologicznej koncepcji zjawisko mimesis jest zatem fundamentem życia społeczno-kulturowego, katalizatorem działań społecznych niszczących jak i rekonstruujących grupę oraz jednym z podstawowych elementów struktury wytworów społeczno-kulturowych, przede wszystkim religii. Jest jedną z przy­ czyn (obok mechanizmu kozła ofiarnego) powstania sacrum i religii. Jest rzeczywistością trwałą, tzn. wciąż działającą, a zarazem stale ewoluującą między poszczególnymi swoimi starymi i nowymi formami w życiu ludzi. Mimo swych redukcjonistycznych właściwości koncepqa mimesis, jak zauważa Girard, rzuca światło na problemy antropologii dotąd nie zawsze w pełni zbadane i wyjaśnio­ ne. Daje logiczne i przejrzyste, choć kontrowersyjne, wyobrażenie „przyczyn i początków". Jako odpowiedź na pytanie o źródło religii i kultury, o przyczyny działania społecznego, może koncepcja ta częściowo satysfakcjonować, dopóki nie zaczniemy sprawdzać, co jest pod numerycznymi „korzeniami ludzkiego postępowania", dopóki nie udowodnimy sobie, że mimesis to jeszcze jedna „monstrualna maska" tego, co „ukryte od założenia świata". 13 LITERATURA Arystoteles 1989 Poetyka, Wrocław. Auerbach E. b.r. Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, t. 1-2, Warszawa. Bronfenbrenner U. 1970 Czynniki społeczne w rozwoju osobowości, [w:] Psychologia wychowawcza, t. 1, Warszawa. Buchowski M. 1993 Magia i rytuał, Warszawa. 1 3 W sytuacji poważnego kryzysu faktyczna tożsamość między zemstą, rytuałem ofiarniczym i karą sądową ujawnia się w społeczności jako brak między nimi różnicy, jako nieokiełznana przemoc. �44 ANNA URBAŃSKA Carrithers M. 1994 Dlaczego ludzie mają kultury. Uzasadnienie antropologii i różnorodności społecznej, Warszawa. D o m e n a c h J.-M. 1983 René Girard - Hegel chrystianizmu, „Literatura na świecie", nr 12, s. 309-317. E l i a d e M. 1993a Sacrum, mit historia - wybór esejów, Warszawa. 1993b Traktat o historii religii, Łódź. F r e u d Z. 1993 Totem i tabu, Warszawa. G i r a r d R. 1983 Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na świecie", nr 12, s. 296-308. 1986 Bóg, człowiek i dzika bestia, „Maski", 1.1, Gdańsk, s. 100-101. 1988a Logos Heraklita i Logos Jana, „Studia Filozoficzne", nr 10, s. 181-193. 1988b Mord założyciełski w myśl Nietzschego, „Literatura na świecie", nr 8/9, s. 414^134. 1991a Edyp z plemienia Ugadugu. Obrzędy rytualne plemion afrykańskich, „Brulion", nr 16, s. 84-88. 199 lb Kozioł ofiarny, Łódź. 1992 Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa. 1993 Sacrum i przemoc, Poznań. Gniazdowska E. 1990 Kozioł ofiarny. Na marginesie książki René Girarda, „Społeczeństwo Otwarte", nr 12, s. 26-29. Grabowski M. 1990 René Girard - antropolog czy profeta! [recenzja Kozia ofiarnego], „W Drodze", nr 12, s. 97-104. K ł o c z o w s k i J.A. 1985 Przemoc, sacrum, Ewangelia. O teorii religii René Girarda, „W Drodze", nr 4, s.9-16. K o l c z y ń s k i J. 1995 „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 65-75. Kontrowersje 1983 Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda. I . Badowska [oprać], „Litera­ tura na świecie", nr 10, s. 318-329. R o s i e w i c z J. 1988a Koncepcja sacrum René Girarda, „Euhemer", nr 2, s. 97-116. 1988b Mimesis i przemoc jako źródła religii i kultury. Twórczość René Girarda, „Eduka­ cja Filozoficzna", nr 5, s. 163-182. 1988c Przemoc i sacrum. Poglądy na religię René Girarda, „Argumenty", nr 29, s. 11. 1989 Zaklęte koło przemocy i sacrum. Koncepcje religioznawcze René Girarda, „Prze­ gląd Humanistyczny", nr 8/9, s. 77-93. Le Bon G. 1994 Psychologia tłumu, Warszawa. O t t o R. 1968 Świętość, Warszawa. Pismo Święte 1971 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Poznań-Warszawa. Psychologia 1975 Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, M . Żebrowska (red.), Warszawa. R i c o e u r P. 1985 Egzystencja i hermeneutyka: rozprawy o metodzie, Warszawa. �45 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 1988 Metafora i symbol, „Literatura na świecie", nr 8/9, s. 233-254. R o w i ń s k i C. 1981 Filozoficzne podstawy koncepcji człowieka René Girarda, „Studia Filozoficzne", nr 9, s. 47-69. 1983 Myśl René Girarda, „Literatura na świecie", nr 12, s. 296-308. S k u d r z y k P. 1992 Losy cywilizacji według Arnolda J. Toynbee'go, Katowice. S k ó r s k a M. 1987 Objawienie Girarda, [recenzja Kozła ofiarnego], „Fantastyka", nr 10, s. 59. Słownik Etnologiczny 1987 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), PWN, Warszawa. S t o d o l n y R. 1993 Oblicza przemocy, [recenzja], „Kultura i społeczeństwo", nr 3, s. 231-234. S z a c k a B. 1987 René Girard - Einstein i Jan Chrzciciel w jednej osobie?, „Nowe Książki", nr 9, s. 79-81. 1985 „Wstęp" do: W kręgu kozła ofiarnego. Rozmowa z René Girardem, „Forum", nr 23, s. 20-21. Z i e m i ń s k i I. 1993 Hiob René Girarda, [recenzja], „Znak", nr 4, s. 179-181. ANNA URBAŃSKA T H E RENÉ GIRARD'S CONCEPTION O F MIMESIS Summary According to René Girard, mimesis, a socio-cultural phenomenon belongs to basic phe­ nomena of collective life and is a kind of catalyser for social activities both destructive and constructive for the group. Its two aspects - generating conflicts and cultural creativity allow to distinguish two complementary parts of the conception - one explaining the role of mimesis for disintegration of social groups, and the other one telling about the construction of society and culture. Mimetic concepts, categories and models presented here define the socio-cultural reality before, during and after a social crisis. Association of mimesis with sacrum, rites, systems of norms and taboos as well as mythology ensue from mimetic structure of religion and culture. Mimesis is a constant reality, working constantly and, at the same time evolving between old and new forms in socio-cultural life. Supporting the idea of monogenesis of society and culture René Girard tries to prove that it was mimetism which contributed to creation of rich variety of cultural forms. Mimetism, imitating, is a constitutive for the essence of humanity. In course of time that natural imitation and desires not leading to conflicts at first, later begun to acquire negative aspects, i.e. growing desire and greed for objects owned or desired by other people. This led to first social conflicts resulting in mimetic and sacrificial crisis ending with collective murder. After that event re-unification of community and restoration of social order took place. Due to transferring agression onto one selected victim mimetism became the factor of re-integration of the community. The mechanism of mimesis contributed to the origin of sacrum and religion. Mimetic phenomena became the foundation of society, religion and culture. The conception presented above has been reconstructed according to anthropological and philological works by René Girard. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d835229e6413f372803600aa3013f6b.pdf 466b6c32ab1a997a21068fdf3e03e8f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1479 Title A name given to the resource "Fenomen" poetycki Brasławszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYNSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 1 Brasławszczyzna to ziemie na północy dzisiejszej Białorusi ograniczone od północy i zachodu granicą z Łotwą i Litwą. Przed I I wojną światową należały one do województwa wileńskiego. Tereny te charakteryzował duży procent ludności o pochodzeniu polskim (52,5% z danych z 1919 г., przy 15,3% Białorusinów ), przez co zaliczano go do jednego z najbardziej pol­ skich miejsc Wileńszczyzny. Dzisiaj Ziemia Brasławska wchodzi w skład obwodu witebskiego. Według spisów ludności z 1989 r. osób deklarujących się jako Polacy jest 1,8%, Białorusinów zaś 79,4% . Brasławszczyzna była i jest malowniczą krainą. Teren ten jednak jest interesujący nie tylko ze względu na walory krajoznawcze: liczne jeziora, lasy, a wśród nich położone wioski i miasta, ale także ze względu na mieszankę narodowości i religii, które wzajemnie się przenikają sprawiając, że Brasławsz­ czyzna to miejsce szczególnie interesujące badawczo. Jest ona, w pewnym sensie, miejscem unikalnym, stanowiąc obraz Białorusi w mikroskali. Podczas badań etnologicznych, które prowadziłam na terenie Brasławszczyzny w 1996 г., spotkałam się ze zjawiskiem poetyckości. Prawie każdy z moich rozmówców prezentował mi własną twórczość poetycką lub też przerobioną przez siebie i dostosowaną do własnych potrzeb twórczość innych. Fakt poetyzowania rzeczywistości i w ten sposób wyrażania swoich myśli, refleksji zaciekawił mnie do tego stopnia, że postanowiłam bliżej poznać życiorysy i sylwetki twórcze miejscowych poetek (poetów), jak też ich ulubione wątki wykorzystywane w licznych wierszach i poematach. W ten sposób chciałam odpowiedzieć na pytanie, co jest przyczyną tego zjawiska tak powszechnego na Brasławszczyźnie. W swoich rozważaniach 2 3 4 1 Tekst ten został przygotowany na sesję krajoznawczo-naukową, która odbyła się w Brasławiu na Białorusi w dniach 24—26 kwietnia 1997 roku. Dane statystyczne za: Eberhardt P., Przemiany narodowościowe na Białorusi, br, s. 51. Tamże, s. 162. * Moimi rozmówcami byli przede wszystkim ludzie, którzy deklarowali swoje pochodzenie polskie. Takich też informatorów dotyczy poniższy tekst. 2 3 �196 KATARZYNA WASZCZYNSKA chciałabym wykorzystać twórczość przykładowo wybranych trzech poetek: Józefy Michniewicz z Muraży, Marii Kusznierewicz z Widz i Leokadii Siemieńczuk z Brasławia. Józefa Michniewicz urodziła się we wsi Szałtenie położonej między jezio­ rami Drywiaty i Bałto. Według samej Józefy Michniewicz, jej rodzina ma rodowód francuski (rodowe nazwisko Józefy Michniewicz brzmi Szulie; rodzinę tę sprowadzili na Brasławszczyznę Platerowie i osiedlili w Szałtenie). Jednakże w domu, przede wszystkim, hołdowano tradycjom polskim. Miłość do polskości, do ziemi na której przyszło żyć rodzinie Szulie, wpajano dzieciom od najmłodszych lat. Uczono postrzegania nie tylko piękna otacza­ jącego ich krajobrazu, ale także szukania wartości w kontaktach międzyludz­ kich, kierowania się normami wyznaczonymi przez wiarę katolicką. Dzisiaj Józefa Michniewicz mieszka wraz z mężem Janem w Murażach, niewielkiej wiosce koło Brasławia. Ich dom stoi na wysokim brzegu jeziora Niespiż. Prowadzi do niego alejka fioletowych bzów, podobnie jak do majątku w Belmoncie. Z pewnością, na poetycką duszę pani Józefy Michniewicz wpłynęło wychowanie wyniesione z domu, ale wydaje się, że przede wszyst­ kim wpływ miała wrażliwość na otaczającą ją rzeczywistość, a także głębokie przekonanie o konieczności zachowania od zapomnienia wydarzeń historycz­ nych, jak i w równym stopniu ważnych dla poetki legend lokalnych. Twór­ czość Józefy Michniewicz można więc podzielić na trzy główne grupy: pierw­ sza z nich obejmuje pisaną prozą i wierszem kronikę Ziemi Brasławskiej oraz kościoła w Brasławiu, druga - opowiadania podejmujące przede wszystkim tematykę przyrodniczą, do trzeciej należy zaliczyć wiersze o tematyce religij­ nej, przeplatanej wątkami przyrodniczymi. Jako podgrupę można wyodrębnić niezbyt liczne wiersze obyczajowe, stanowiące w większości przerabiane wiersze czy pieśni innych autorów. Chciałabym zatrzymać się przy każdej z wymienionych grup, aby po­ krótce je scharakteryzować. Pierwsza, jak już zaznaczyłam, dotyczy historii samej Brasławszyzny, jak i kościoła w Brasławiu. Obie historie pisane są z zacięciem literackim, można by rzec, ze swadą i to zarówno wersja prozą, jak i wierszem. To, co przede wszystkim w nich uderza czytelnika to połączenie historii powszechnej osad­ nictwa, chrześcijaństwa z lokalną historią Ziemi Brasławskiej czy kościoła z cudownym obrazem Matki Boskiej Brasławskiej. Wszystkie ważniejsze momenty obydwu historii (powszechnej i lokalnej) są jednakowo podkreś­ lane i uznane za ważne. Jednocześnie włączane są wątki legendarne, jak np. historia o cudownym pojawieniu się obrazu Matki Boskiej Brasławskiej i Jej wędrówek, aż po ostateczne umieszczenie cudownego obrazu w specjalnie fundowanym kościele. Splatanie wątków rzeczywistych historycznie z legen­ dami czy opowieściami baśniowymi, co prawda podnosi walor artystyczny tego typu twórczości, ale jednocześnie obniża wartość jej jako swego rodzaju źródła pisanego do historii tej Ziemi. Bez wątpienia jednak, stanowi ona jedyną kronikę wydarzeń minionych i obecnych Brasławszczyzny. �„FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 197 Grupa druga mieści w sobie opowiadania pisane przez Józefę Michniewicz za czasów szkolnych. Są to głównie wypracowania na zadany temat, np. „Idzie wiosna", „Piękny maj" itd. Stąd też wartość artystyczna ich nie przedstawia zbyt dużej wartości literackiej. I wreszcie grupa trzecia, najobszerniejsza w dorobku poetyckim Józefy Michniewicz, czyli wiersze o tematyce religijnej. Najchętniej poetka podejmuje temat Matki Boskiej Brasławskiej i jej cudownego objawienia w obrazie, podkreśla także pełnioną przez obraz opiekę nad okolicznymi mieszkańcami. Tak oto pisze o pojawieniu się obrazu w wierszu „Jezioro Nieśpiż" z 1968 г.: Pięć wieków wstecz temu Nad Nieśpiżą wzeszła Jutrzenka I zbliżyła się ku niemu Maryja Najświętsza Panienka. Uroczo piękne jezioro Nieśpiż Z a jego piękno Maryja upodobała Że na jego pięknej wyspie Zamieszkać sama zachciała. Zamieszkać tu zachciała T a jasna Zorza Porankowa Piękne jezioro Nieśpiż ukochała T a jego Pani i Królowa. W innym wierszu pt. „Monasterska Pani Jeziora" (z 1968 r.) przed­ stawiona została historia obrazu: Krysztalą się Wojsa wody W nich niebo swój błękit odbija W całym pięknie przyrody Malownicze Nieśpiż obrała Maryja. [...] Jezioro Nieśpiż Maryja upodobała Za tron upatrzyła lipę rozłożystą Z a królestwo Nieśpiż sobie obrała I jego wodę jasnoczystą. [...] Jezioro ciche z uśpienia budzi Bo na pięknym Nieśpiży pośród wód Maryja okazała dla przyrody, ludzi Stał się Jej wielkiej miłości cud . s Gdy Ją w inne miejsca zapraszali Na to zgody swej nie dawała Gdy obraz w kościół brasławski przenosili Znów na wyspę Święconą powracała. 5 Jak podaje Józefa Michniewicz, zjawienie się Matki Bożej na wyspie jeziora Nieśpiż miało miejsce w 1467 roku. �198 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Wreszcie na prośby brasławskiego kapłana Objawiła po swej świętej woli I we śnie mu wskazała Panna Że na drugiej wyspie zostać woli. Wzniósł się kościół na wyspie drugiej W nim Maryja zamieszkała I przez jakiś tam czas długi Na Niespiży Pani królowała. Z kolei w wierszu „Jezioro Drywiaty" (z 1968 r.) autorka podkreśla cudowność obrazu Matki Boskiej Brasławskiej, jak i jego funkcje opiekuńcze: A najwięcej wszystkiego ludzi ukochała Matczyną miłością darzy swój lud Ona życie ludzkie dobrze poznała Zna jego nędzę i jego trud. Ona Matka dobra i czuła Otacza Opieką dziatki swe Ona swe łaski wokół rozsyła Do serca swego przygarnia je. Ona wszystkim na pomoc śpieszy Z ołtarza na wszystkich spoziera Ona w smutku, niedoli cieszy I łzy gorzkie z oczu ociera. Jej obraz ozdobion wotami I modlitwa ku Niej w niebo wzbija I tu słynie licznymi cudami Matka Brasławska Maryja. To tylko fragmenty wybrane jedynie z trzech wierszy, ale stanowiące, jak mi się wydaje, dostateczną próbkę poetycką. Doskonale widać tu, w jaki sposób prezentowany jest wątek pojawienia się i funkcjonowania w świado­ mości powszechnej obrazu Matki Boskiej Brasławskiej. Wprowadzenie wąt­ ków przyrodniczych z jednej strony wzbogaca treść wierszy, wprowadza w nastrój, pomaga działać wyobraźni, a z drugiej strony podkreśla wszech­ moc Bożą i wieczność Jego działań. Podsumowując: charakterystyczna dla tej grupy wierszy jest ich głęboka religijność, co sugeruje, że autorka dużą wagę przywiązuje do kwestii wiary. Świadczyć mogą o tym także wiersze poświęco­ ne już bezpośrednio Stwórcy, np. wiersz pt. „Stwórco Panie" z 1968 r. I ostatnia grupa, o której wspomniałam, dotycząca wierszy pisanych pod wpływem innych autorów. Przykładem mogą być wiersze: „Ojczyzna" (z 1969 r.) napisany na podstawie pieśni rosyjskiej, czy „Szczęście" (z 1968 г.), dla którego wzorem były wiersze Adama Asnyka. Kolejną poetką, na którą - moim zdaniem - warto zwrócić uwagę jest Maria Kusznierewicz z Widz. Pochodzi z rodziny ziemiańskiej Minkiewiczów z okolic Dalekiego. Prawie cała rodzina została wywieziona na Syberię. Ocalała jedynie matka pani Kusznierewicz. Nie przyznając się do swojego rodowodu �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 199 zamieszkała w Opsie, gdzie wyszła za mąż za człowieka niewykształconego, człowieka ze wsi. Dla bezpieczeństwa swojej córki nie wspominała o swoim pochodzeniu, skupiając się jedynie na jej wykształceniu. Dopiero umierając przyznała się do pochodzenia ziemiańskiego. Maria Kusznierewicz, po ukończe­ niu szkoły i kursu pielęgniarskiego, rozpoczęła pracę jako pielęgniarka w Wi­ dzach. Tutaj poznała swojego męża. Tutaj też, w Widzach, mieszka do dziś. Także twórczość Marii Kusznierewicz można podzielić na grupy: pierw­ sza to wiersze miłosne, druga - wiersze religijne. Przyczyny powstawania jednych i drugich były różne. Inspiracją wierszy miłosnych była niespełniona miłość poetki do Polaka - żołnierza, który zaraz po wojnie wyjechał do Polski i już nie wrócił na Brasławszczyznę. Mimo to, miłość z tych dawnych lat pozostała na tyle silna, by wciąż stawać się bodźcem do pisania wierszy. Jedyną zauważalną różnicą pomiędzy wczesnymi wierszami tej grupy i tymi z ostatnich lat jest dojrzałość autorki, widoczna w prawie każdym wersie, świadomość upływu lat i pogodzenia się, w pewnym sensie, z utratą mło­ dzieńczej miłości. Fragment wiersza „Nie szukaj dawnych chwil" (z 1944 г.): Ach! Spokój utracony, zatrute młode dnie, Gorzkie łzy tłumione i niepokoje w śnie. Czy długo jeszcze czekać, wiosennych złotych zórz? Czy szczęście me umarło, na wieczne czasy już? Już chyba młodą pierś przetoczy zgryzota - ćma. I nigdy już nie będzie jaśniejszego dnia. Chyba już umrę z tęsknoty, pożegnam biały świat. A po mnie nie zostanie najmniejszy nawet ślad. I dla porównania fragment wiersza „Spotkanie" (z 1996 г.): Nie wracajmy na drogę, gdzie się spotkali, Na drogę zarosłą kwiatami wśród drzew zieleni. Wspomnienia zostały z tych dni znikłych w dali, Nie depczmy tych dawnych cieni. Choć tak samo jak wówczas słońce świeci, I niebo gwiazdami usiane. Tak samo brzozy szumią, jak w tamtym lecie I śpiew skowronka tak samo kochany. Lecz chłopcze kochany, co się stało, Że serce Twe, jakoś się zmieniło. Twe serce niby twarda skała Niby jak lód zimne się zrobiło. Więc po co wracać na dawną drogę. Po co powtarzać słowa. Wszak pożegnania u nas nie było. A może przyjść ta chwila grobowa. oraz fragment wiersza „Nadeszła jesień" (z 1995 г.), w którym poetka pod­ kreśla motyw przemijania: �200 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Kona serce moje z młodości stratą Kona cicho w tajemnicy skryte. A zdaje się, że świat cały umiera Z liśćmi co lecą z drzew wiatrem zbite. I patrzę z żalem, jak ginie ten świat Jak kona z uśmiechem spokoju i w ciszy. Z a oknem na zimnie drży suchy kwiat, Którym wiatr srogi kołysze. Tę grapę wierszy charakteryzuje nie tylko podkreślanie wątku upływają­ cego czasu, a z nim młodości, szczęścia i miłości, ale także refleksyjność, o czym świadczą liczne powtórzenia, zdrobnienia, które mają za zadanie wytworzenie odpowiedniego nastroju do zwierzeń autorki. Draga grupa wierszy to wiersze religijne. Jednakże nie odnoszą się one, jak było w przypadku wierszy Józefy Michniewicz, jedynie do wątku Maryj­ nego. Maria Kusznierewicz bowiem, pisuje wiersze religijne przede wszyst­ kim „na zamówienie", jako okazjonalne mowy i modlitwy. Dlatego pojawią się w nich opowiedziane historie np. dzwonu kościelnego z Opsy, czy wież kościelnych z miejscowego kościoła w Widzach. Fragment wiersza „O zagi­ nionym dzwonie" (z 1993 г.): Dzwon w Opsie, inwalida wojny. Twa klatka piersiowa skaleczona srogo. Lecz ty żyjesz w kościele taki strojny, Gdy patrzę na Ciebie, słyszę twój głos hojny. Ciebie dobrzy ludzie schowali od wroga, Ty spałeś długie lata w spokoju i ciszy. Lecz wciąż marzyłeś wzywać ludzi do Boga. [...] Armatnich strzałów ty nie słyszałeś, I bluźnierczych słów i złorzeczenia. T y w ziemi ojczystej spokojnie spałeś I serce twe było niby z kamienia. [...] Lecz gdy Bóg zniszczył bezbożne siły, Wieść z Polski otrzymali, że dzwon jest schowany. Że nie zginął, nasz dzwon miły, A na czystym polu on jest zakopany. [...] Jednego dnia i szczęścia i niedoli Przez traktorzystę był dzwon znaleziony, Przyczyniono dla dzwona tyle boli, Bo on okrutnie był skaleczony. Fragment wiersza „Wieże" (z 1996 г.): W dalekiej przestrzeni W chmurach czy w słońcu Dwie Widzkie wieże stoją milczące. Gdy dzień pogodny, błyszczą się oni. I wówczas są widoczne niby na dłoni. [...] �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 201 Nikt mnie na świecie, tak nie wysłucha, Nikt nie ma tak czujnego ucha, Tylko te ciche, wysokie, kochane, Te widzkie wieże, dla mnie oddane. W grapie tej pojawiają się jednak i wiersze pisane z potrzeby wyrażenia swoich uczuć religijnych. Przybierają one wówczas charakter pieśni religij­ nych, swego rodzaju litanii, np. fragment wiersza „Moje prośby i dzięk­ czynienia" (z 1995 г.): [...] Prowadź mię Matko, po bezpiecznej fali, Matko Nieustającej Pomocy, opiekuj się nade mną stale. Przyjdź zawsze Matko, na moje wołanie. Oto Cię proszę, ja nieustannie. Proszę Cię Matko i Tobie dziękuję, za łaski Twoje, co ja otrzymuję, Za wszystko, wszystko, co mam ja od Ciebie, Dziękuje C i Matko na wysokim niebie. Ostatnią poetkę, którą chciałabym przedstawić jest Leokadia Siemieńczuk z Brasławia. Pochodzi ona z rodziny szlacheckiej zarówno ze strony ojca (Skuriat), jak i matki (Giedziun). Rodzina Skuriatów zastała osadzona, w połowie X I X wieku na 10 hektarach ziemi we wsi Dukiele. Dziad praco­ wał u Platerów jako zarządca. Ojciec był słynnym w całej okolicy szew­ cem. Zarówno w domu, jak i w okolicy, w której żyli podkreślano polskość, przestrzegano mówienia w języku polskim oraz tradycji polskiej. Leokadia wyszła za mąż za Jana Siemieńczuka, także pochodzącego z rodziny szla­ checkiej. Do Brasławia państwo Siemieńczukowie sprowadzili się kilkanaście lat po wojnie, w 1960 r. Mieszkają tutaj do dzisiaj. Twórczość Leokadii Siemieńczuk zdecydowanie różni się od twórczości przedstawionych już poetek. Podejmuje ona przede wszystkim tematykę bieżąca, mówi w swych wierszach o problemach współczesnych, takich jak: alkoholizm, aborcja, gnębiących nie tylko społeczność Brasławszczyzny, ale całą ludzkość. Oprócz charakterystycznych tematów, wiersze te wyróżniają się moralizatorstwem i wielością zwrotek, np. wiersz „Odezwa nie narodzo­ nego dziecka do matki, zabitego przez abort" (z 1996 r.) liczy 60 zwrotek. Fragment tego wiersza: [...] T y kłopotu ze mną się pozbyła, Bóg mię stworzył, a tyś nie urodziła, Jak już było, tak już było, Pamiętaj mamo! Że dusza moja żywa. Czemu mamo, ty na świat mnie nie puściła, Czemu ty w kościele, Chrztu Św. nie udzieliła, Jeszcze my z tobą porozmawiamy, I wówczas, gdy na Sądzie Bożym się spotkamy. �202 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tyś mamo ze mną bezbożnie postąpiła, Żeby mnie nie urodzić, lekarzowi płaciła, T y mamo nie wiesz, kim twe dziecko mogło być W głębokiej starości twej może przy mnie ty mogła żyć. [...] Fragmenty wiersza bez tytułu (z 1996 г.): [...] Szatan biega po świecie, Sieje nienawiść, kłamstwo, pychę i obłudę, A kto zanim pobiegnie i na zawsze mu się pokłoni, Odda swą duszę na wieczna zgubę. Nie jest ten bogaty, kto pysznie ubrany, A ten bogaty, kto w miłość doskonały, Nie szukajcie ludzie, nie szukajcie złota, A szukajcie ludzie, gdzie prawdziwa miłość i cnota. [...] A co się nie raz dzieje w rodzinie? Wejdziesz w dom, na ścianie obraz widać, Na stole stoi butelka wódki, Rodzina podpita, zaczyna gwizdać. [...] Gdzie alkohol w domu gości, Tam nie ma żadnej miłości, tam płacze i narzekanie, Jeden drugiemu ślą przeklinanie. [...] We wszystkich tych wierszach podkreślane jest szerzące się zło, które zagraża ludziom. Wiersze te zaś mają uświadomić ludziom niebezpieczeń­ stwa, z jakimi się spotykają, by mogli z nimi walczyć. Przedstawione powyżej fragmenty wierszy prezentują nie tylko różne typy twórczości, odmienną wrażliwość poetycką, ale także inne przyczyny, dla których wymienione poetki zaczęły pisać. I tak, Józefa Michniewicz chce przede wszystkim zachować historię Ziemi, którą tak ukochała, a jej wiersze są pełne natchnionej religijności. Maria Kusznierewicz z kolei, zaczęła pisać, aby w ten sposób wyrazić swoje uczucia wobec niespełnionej miłości. Z cza­ sem zaś, do swojego repertuaru wprowadziła wiersze religijne, pisane przede wszystkim na zamówienie. Leokadia Siemieńczuk natomiast, podjęła się walki z problemami współczesnego życia, próbując w ten sposób przeciw­ działać szerzącemu się złu. Oceniając zaprezentowaną twórczość pod względem literackim , należy podkreślić, że nie są to wiersze trudne w odbiorze, nie mają również zbytnio rozwiniętej warstwy poetyckiej. Wszystkie poetki posługują się prostymi rymami, szeregiem powtórzeń nie tylko słów, ale i tematów (chodzi o pod­ kreślenie ważności poruszanej problematyki), częste są także rusycyzmy (co wynika, bez wątpienia, z mieszanki narodowościowej Brasławszczyzny), 6 6 Konsultacja wartości literackiej wierszy: mgr I . Burkacka, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego. �203 „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY zdrobnienia, szyk przestawny zdań. Jednakże nie chodzi tutaj o ocenę jako­ ści wierszy, ale o stwierdzenie ich przydatności dla samych poetek, jak i ich otoczenia. Poetki, które zaprezentowałam znane są przede wszystkim lokal­ nie, we własnych środowiskach, głównie sąsiedzkich. Wiedza o ich twór­ czości nie jest powszechnie znana, dlatego trudno mówić, o jakimś ogromnym oddziaływaniu ich wierszy. Mimo to, autorki dumne są ze swojego pisania. Daje im to poczucie spełnienia, możliwość wyrażania swoich uczuć religij­ nych, miłości do ziemi, gdzie się urodziły, do ludzi, refleksji nad współczes­ nym światem. Tak na prawdę, to dla tego typu twórczości nie jest ważna ani ich warstwa poetycka, ani wysoki kunszt twórczy, najważniejsza jest bowiem chęć pisania, zrodzona przede wszystkim z miłości do Brasławszczyzny. Właśnie to potrafią docenić ludzie, którzy urodzili się na Brasławszczyźnie lub są z nią w jakiś sposób związani. Dla nich twórczość ta ma ogromne znaczenie, stanowi bowiem część ich Brasławszczyzny, ich małej ojczyzny. KATARZYNA WASZCZYŃSKA F O L K P O E T R Y I N T H E R E G I O N O F BRASŁAWSZCZYZNA ( B E L A R U S ) Summary The article is the author's paper prepared for the conference in Brasław, Belarus, in April 1997. It concerns the phenomenon called by her "poetization of reality" and refers to amateur poetry written by common people. During her field researches in northern Belarus the author came across folk poets among local people; here she presents three of them, women belonging to Polish national minority. Each of them represents a different type of creativity, poetic sensitivity and sources of inspiration. Józefa Michniewicz in her poetry wants to perpetuate the history of her beloved homeland. Her verses are also full of religious sentiments. Maria Kusznierewicz started writing poetry in order to express her frustrated love. Later she began to write religious verses, most of them commisioned for particular occasions in her community. The third woman, Leokadia Siemieńczuk was inspired by her protest against the evils of contemporary world. Trying to estimate literary standard of the presented samples of folk poetry the author finds it not very high (rhymes are simple, phrases repeated, numerous Russicisms, diminutives, grammar faults etc.) but their value and importance lies elsewhere - in the role the verses play in the life of the folk authors themselves and that of their community. Writing poetry means personal fulfillment, possibility of putting freely into voice their feelings and affections for their homeland and people. The poems are also means of expressing the community's attachment to the "little homeland" - the region of Brasław. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c21e16d44a5ffc4c80e94f1682b5f872.pdf b77318c841154d81dc85e8fecdc42ce0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1740 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1611 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.347-363 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANTROPOLOGICZNE B A D A N I A WŁASNOŚCI W NIEMCZECH Mimo, że Niemcy są dla Polski jednym z najważniejszych i najbliższych sąsiadów, to do dzisiaj niewiele wiadomo na temat współczesnej, niemieckiej etnologii i antropologii kulturowej: instytucji i prowadzonych badań. W ostatnich latach czołowe miejsce wśród tamtejszych pla­ cówek prowadzących badania społeczne zajął bezspornie Max Planck Institut für Ethnologische Forschung (MPI) w Halle. Jest to instytucja w pracach której dominuje język angielski, więc znacznie częściej spotkać się można z nazwą Max Planck Institute for Social Anthropology. Został on założony w roku 1999 w ramach Towarzystwa Maxa Plancka (odpowiednika Pol­ skiej Akademii Nauk), przez dwóch antropologów: prof. Günthern Schlee (z University of Bielefeld, Niemcy) i prof. Chrisa Hanna (z University of Kent, Wielka Brytania). Instytut składa się z dwóch departamentów: „Integration and Conflict" (Integracja i konflikt), prowadzonego przez pierwszego z założycieli i „Postsocialist Eurasia" (Postsocjalistyczna Eurazja), którego dyrektorem jest prof. C. Hann. Ponadto działają tam dwie grupy: „Legal Pluralism" (Prawny pluralizm), kierowana przez prof. prof. Keebet i Franza von Benda-Beckmann (Erasmus Univer­ sity i Wageningen University, Holandia) oraz „Siberia Project" (Projekt syberyjski), nad którą pieczę trzymają obaj dyrektorowie instytutu. Od roku 1999 w Instytucie realizowany był szeroki program badawczy „Property relations" (Stosunki własnościowe), zakończony w tym (2003) roku konferencją „Changing Properties of Property" (Zmieniające się właściwości własności), która odbyła się w dniach 2-4 lipca. Konferencja rozpoczęła się w środę (02.07.) o 9:30 w głównej sali seminaryjnej Max Planck Institute for Social Anthropology, przywitaniem, wygłoszonym przez prof. C. Hanna. Następnie głos zabrali: prof. prof. K. i F. von Benda-Beckmann oraz Melanie Wiber (z University of New Brunswick, Kanada), którzy wygłosili wspólny referat „The properties of property: an intro­ duction to the Workshop (Właściwości własności: wprowadzenie do sesji). Wystąpienie to skła­ dało się głównie z pytań badawczych, dotyczących własności i kwestii z nią związanych. Prof. K. von Benda-Beckmann zauważyła, że w ostatnich latach powstało wiele nowych typów włas­ ności oraz diametralnie zmieniły się stosunki własnościowe. Jej zdaniem, ma to ogromny wpływ na życie społeczne ludzi. Wspomniała także o problemach definicyjnych, trudnościach w roz­ dzieleniu własności prywatnej i publicznej oraz narzucaniu innym kulturom europejskiego rozumienia własności. Wypowiedź prof. F. von Benda-Beckmann dotyczyła przede wszystkim uosabiania własności z prawami człowieka oraz różnorodności form własności i ich powiązań. Prof. M . Wiber, dodała, że rodzaje własności zmieniają się ponieważ człowiek jest wyposażany w coraz to nowsze przedmioty i obiekty. Zwróciła także uwagę na kwestie własności intelektual­ nej i dziedzictwa kulturowego, regionalnego i lokalnego rozumienia własności oraz trudności w znalezieniu wspólnych punktów w stosunkach własnościowych. O 10:00 rozpoczęła się pierwsza sesja: „Property, the state and beyond" (Własność, państwo i dalej), którą poprowadził gospodarz - prof. C. Hann. Jako pierwszy głos zabrał dr Toon van Meijl (Univeristy of Nijmegen, Holandia), który wygłosił referat pt. „Who owns the fishe­ ries? Changing views of property and its distribution in postcolonial Maori society" (Kto jest 1 1 Towarzystwo Maxa Plancka zostało założone w roku 1948, jako spadkobierca Towarzystwa Kaisera Wilhelma. Nazwane na cześć znanego niemieckiego fizyka, żyjącego w latach 1858-1947. �348 KRONIKA właścicielem terenów rybackich? Zmieniająca się perspektywa własności i jej rozpowszechnia­ nie w postkolonialnej społeczności Maorysów). W swoim wystąpieniu przedstawił on proces przekazywania Maorysom ich terenów rybackich przez rząd Nowej Zelandii. Po przerwie na kawą, konferencję prowadził dr Thomas Widlok (z MPI), a jako pierwsza głos zabrała dr Deborah James (z London School of Economics and Political Science). Jej wystą­ pienie, zatytułowane „The tragedy of the private: owners, communities and the state in South Africa's land reform programme" (Tragedia prywatnego: właściciele, społeczności i państwo w południowo-afrykańskim programie reformy ziemskiej), dotyczyło przekazywania ziemi bia­ łych posiadaczy („sprzedających z własnej woli") w ręce ludności murzyńskiej („kupujących z własnej woli") oraz trudności w przezwyciężeniu rozumienia własności z okresu apartheidu. Diametralnie inne było wystąpienie prof. Esther Kingston-Mann (z University of Massachu­ setts, USA), zatytułowane „The romance of privatization: historical case studies from England, Russia and Kenya" (Romantyka prywatyzacji: historyczne studia przykładów z Anglii, Rosji i Kenii). Autorka przedstawiła w nim podejście do prywatyzacji: posiadaczy ziemskich i chłopów w Anglii, chłopów w Rosji po roku 1906 oraz rolników postsocjalistycznych (ze szczególnym uwzględnieniem Kenii w połowie X X wieku). Po godzinnej przerwie na lunch, o godzinie 14:00 kolejną część sesji poprowadziła dr Julia Eckert (z MPI). Jako pierwszy wystąpił dr Tilman Hannemann (z University of Bremen, Niemcy) z referatem pt. „Disposal rights on property and women's inheritance in greater Kabylia: from local notions and religious politics to colonial emancipationist ideology" (Prawo rozporządzania własnością i kobiecym spadkiem w Dużej Kabylii: od lokalnego rozumienia i polityki religijnej po kolonialną ideologię emancypacyjną). Przedstawił on historyczny proces kształtowania się praw kobiet w Kabylii do własności: spadku lub posagu, w okresie francuskiej kolonizacji. Rozdźwięk między przepisami a praktyką został opisany jako uwikłany w lokalne rozumienie własności, w praktykę religijną, ale także inteligencki ruch na rzecz emancypacji kobiet. Kolejny referat, zatytułowany „Land regulation in a Mexican community. A practice approach to property rights" (Regulacje ziemskie w społeczności meksykańskiej. Podejście praktyczne do praw własności), został przedstawiony przez dr Monique Nuijten (z Wageningen University, Holandia). Był on w całości poświęcony meksykańskiemu prawu rolnemu z lat 90-tych X X wieku i rządowemu programowi PROCEDE oraz trudnościom w ich wprowadzeniu, ze względu na tra­ dycyjne więzi społeczne i rozumienie własności w Meksyku. Po przerwie na kawę, dalszą część konferencji poprowadziła prof. K. von Benda-Beckmann, a jako pierwszy głos zabrał prof. Charles Geisler (z Cornell University, USA). W swoim referacie zatytułowanym „Ownership and the edges of globalization" (Posiadanie i granice globalizacji), zastanawiał się on nad przyszłością własności i posiadania w globalizującym się świecie. Szcze­ gólny nacisk autor położył na de-terytorializację państw i utratę ich suwerenności. Jako ostatni wystąpił prof. G. Schlee z referatem pt. „Restitution and compensation in postwar Somalia" (Restytucja i kompensacja w powojennej Somalii), poświęconym pracom organizacji międzynarodowych nad zwrotem własności lub kompensacjami dla ludzi, którzy stracili swoją własność podczas wojny w Somalii. Szczególny nacisk położył autor na kwestię powiązań własności z procesem pokojowym oraz trudnością, wręcz niemożliwością wprowadze­ nia w życie rezolucji dotyczących własności ze względu na panującą w Somalii przemoc. W czwartek (03.07) kolejną sesję, zatytułowaną „Lessons from post-socialist developments" (Lekcje z rozwoju postsocjalistycznego), rozpoczął prof. G. Schlee, a jako pierwsza wystąpiła prof. Pauline Peters (z Harvard University, USA) z referatem „Beyond embeddedness: a challange raised by a comparison of the struggles over land in African and postsocialist countries" (Wychodzenie z kryzysu: wyzwanie rzucone przez porównanie walki o ziemię w Afryce i kra­ jach postsocjalistycznych). Na podstawie badań terenowych, porównała ona proces prywatyzacji ziemi w Afryce z krajami postsocjalistycznymi Europy, znanymi jej głównie z literatury. Kolejny referat pt. „Land as asset, land as liability: property politics in rural Central and Eastern Europe" (Ziemia jako środek, ziemia jako odpowiedzialność: polityka własnościowa na obszarch wiejskich Europy Środkowej i Wschodniej), przedstawił dr Thomas Sikor (z Humboldt �KRONIKA 349 University, Niemcy). Bazując na przykładach z Bułgarii, Czech i Polski przedstawił on pro­ ces prywatyzacji w kontekście wypełniania przez nowych właścicieli ziemskich obowiązku ochrony środowiska. Po krótkiej przerwie, dalszą część konferencji poprowadziła prof. M . Wiber, a jako pierwszy wystąpił prof. C. Hann z referatem pt. „The moral economy of decollectivisation: historical justice and contemporary survival in the postsocialist countryside" (Moralna ekonomia de-kolektywizacji: historyczna sprawiedliwość i współczesne przetrwanie w postsocjalistycznej wsi). Referat ten był podsumowaniem badań pracowników instytutu w ramach programu badawczego „Property relations", którego owocem będzie praca zbiorowa pod redakcją C. Hanna pt. „The postsocialist agrarian question". Kolejny referat, zatytułowany „Land reform and farm restructuring in Russia. Property and production relations in post-Soviet farm enterprises" (Reforma ziemska i transformacja rolna w Rosji. Własność i stosunki produkcyjne w post-sowieckich przedsiębiorstwach rolnych), przed­ stawił mgr Oane Visser (z University of Nijmegen, Holandia). Autor, na podstawie badań prze­ prowadzonych w obszarach wiejskich w północnej, środkowej i południowej Rosji, opisał funk­ cjonowanie prywatyzowanych sowchozów, które obecnie zmieniają się w przedsiębiorstwa rolne. Jako ostatni tego dnia wystąpił dr John Eidson (z MPI) z referatem pt. „Real existing socialist property. Orthodox theory and heterodox practices among cooperative farmers in the German Democratic Republic" (Realnie istniejąca własność socjalistyczna. Teoria ortodoksyjna i heterodoksyjna praktyka wśród rolników kolektywnych w NRD). Wypowiedź ta koncentrowała się wokół pytania „jak faktycznie wpłynął socjalizm na stosunki własnościowe?". Autor wyróżnił cztery poziomy tych stosunków: partyjną definicję własności, wprowadzenie reformy rolnej i kolektywizacji, zmianę struktury stosunków własnościowych na wsi oraz doświadczenia ludzi uwikłanych w te procesy. Piątek (04.07) rozpoczął się kolejną sesją „Between private and public" (Między prywatnym i publicznym), którą otworzyła i poprowadziła dr Anne Griffiths (z University of Edinburgh, Wielka Brytania). Prof. M . Wiber przedstawiła referat pt. „Relative publics, repatriation, and cultural property: Which public? Whose culture?" (Względność publicznego, repatriacji i włas­ ności kulturowej: Jakie publiczne? Czyja kultura?). Na przykładzie kradzieży szamańskich atry­ butów z kanadyjskiego muzeum etnograficznego, wskazała szerokie grono „rzekomych" właś­ cicieli tych przedmiotów i dowiodła względności pojęć własność publiczna - prywatna. Niezwykle ciekawe ujęcie własności przedstawił także prof. Gisli Palsson (University of Iceland, Islandia) w referacie „Appropriating family trees: genealogies in the age of genetics" (Dopasowanie drzew genealogicznych: genealogie w erze genetyki). Opisał on islandzki projekt stworzenia bazy z danymi genetycznymi Islandczyków i ich przodków oraz sporu dotyczącego praw własności do rzeczonej bazy danych. Po krótkiej przerwie dalszą część sesji poprowadził prof. Robert Layton (z University of Durham, Wielka Brytania). Kolejny referat, zatytułowany „How communal is communal, and whose communal is it? Lessons from Minangkabau" (W jaki sposób komunalne jest komunalne i czyje jest? Lekcje z Minangkabau), przedstawili prof. prof. K. i F. von Benda-Beckmann. Opie­ rając się na przykładach z Indonezji, zauważyli, że istnieje wiele rodzajów własności komunal­ nych i wynikających z nich praw. Z kolei, prof. Edella Schlager (z University of Arizona, USA) w swoim wystąpieniu pt. „Cooperation and opportunism among property rights holders" (Współpraca i oportunizm mię­ dzy beneficjantami praw własności), opisała strukturę i zasady korzystania z zasobów wodnych rzeki Kolorado. Funkcjonujący tam system, przyznaje pierwszeństwo eksploatacji rzeki, tym, którzy osiedli nad nią jako pierwsi. Po przerwie na lunch, rozpoczął się ostatni blok konferencji: „Property and economics" (Włas­ ność i ekonomia), który poprowadził prof. C. Hann. Mgr Frank Muttenzer (z Ecole Supérieure des Sciences Agronomiques, Madagaskar) wystąpił z referatem pt. „The folk conceptualization of property and forest-related going concerns in Madagascar" (Ludowa konceptualizacja włas­ ności i rozgrywających się kwestii związanych z lasami na Madagaskarze). Był on poświęcony �350 KRONIKA przejmowaniu kontroli nad otaczającymi lasami przez wspólnoty wiejskie na Madagaskarze, w kontekście tak zwanej postkolonialnej demokratyzacji . Dr Uta-Maria Niederle (z Max Planck Institute for Research into Economic Systems, Niem­ cy) zaprezentowała zupełnie odmienne spojrzenie na własność - z punktu widzenia ekonomisty. Jej wystąpienie zatytułowane „Naturę and evolution of property: an economic view on anthro­ pological findings" (Natura i ewolucja własności: ekonomiczne spojrzenie na antropologiczne znaleziska), opierało się w całości na braku wspólnych punktów w ekonomicznych i antropo­ logicznych definicjach własności. Po krótkiej przerwie, ostatnią część konferencji poprowadził prof. F. von Benda-Beckmann, a referat przedstawił prof. Robert Hunt (z Brandeis University, USA). Jego wystąpienie pt. „Work, property, incentive: the curious case of forager food sharing" (Praca, własność, stymulacja: przypadek podziału pożywienia w społecznościach myśliwsko-zbierackich), dotyczyło różnego rodzaju form własności i ich różnorodności wśród tradycyjnych społeczności myśliwskich. Prof. C. Hann podziękował serdecznie uczestnikom i poruszył kwestię publikacji przedsta­ wionych referatów w pracy zbiorowej we wrześniu b.r., na zakończenie otworzył dyskusję. W jej trakcie uczestnicy zauważyli brak zadowalających podejść teoretycznych i metodologicznych do stosunków własnościowych. Podkreślali także, że tytuł konferencji dobrze oddał zawartość prezentowanych referatów. Końcowa część dyskusji poświęcona była niejasności i wieloznaczności pojęcia „własność". Poszczególne osoby zastanawiały się nad słusznością umieszczania wielu kwestii w tzw. „koszyku własności". Jako ostatni głos zabrał prof. F. von Benda-B eckmann, który postulował kontynuację prac na teoretycznymi ujęciami własności, podziękował również wszyst­ kim uczestnikom za wkład w konferencję. Podczas konferencji nie zabrakło także okazji do bliższego poznania uczestników. Po zakoń­ czeniu pierwszego dnia, odbyło się przyjęcie w Instytucie. Drugiego dnia natomiast organizatorzy zaprosili wszystkich do restauracji na uroczystą kolację. Konferencja była wydarzeniem niezwykle ciekawym, mieszczącym się w ramach nowych antropologii, takich jak 'antropologia prawa' czy 'antropologia organizacji'. Wśród wszystkich wystąpień, moje szczególne zainteresowanie wzbudziły wystąpienia dr Toona van Meijl, prof. Charlesa Geislera, prof. Chrisa Hanna, prof. Melanie Wiber, prof. Gisli Palssona oraz prof. Roberta Hunta. Oczywiście, nie chcę przez to powiedzieć, że pozostałe były mniej ciekawe, jednak te wymienione były związane z moimi własnymi zainteresowaniami badawczymi lub po prostu przedstawione w inspirujący i niekonwencjonalny sposób. 2 Jarosław Der lic ki SYMPOZJUM JEDWABNEGO SZLAKU W X I A N (CHINY) W dniach 18-21 listopada 2002 r. odbyło się w Xian (Chiny) sympozjum LTNESCO poświę­ cone podsumowaniu 10-letniego projektu przyznającego stypendia na badania naukowe dotyczące tematów związanych ze starożytnym Jedwabnym Szlakiem (Hirayama Silk Roads Fellowship Programme). Dlatego też na podsumowaniu sympozjum gośćmi honorowymi byli organizatorzy projektu, w tym fundator stypendium, japoński artysta malarz prof. Ikuo Hirayama, oraz inni działacze UNESCO - m.in. Ahmed Jalali, Noboru Noguchi. Oprócz organizatorów w spotkaniu udział wzięło 50 naukowców - w tym 10 wybitnych specjalistów w tej dziedzinie oraz 40 wy­ branych stypendystów. Organizatorami sympozjum byli: Stowarzyszenie Przyjaźni z Zagranicą w Shaanxi, Biuro do Spraw Kulturowych Reliktów prowincji Shaanxi, Komitety UNESCO w Chinach i w Japonii, Fundacja Dziedzictwa Kulturowego w Chinach oraz Stowarzyszenie Przy­ jaźni Japońsko-Chińskiej. Gospodarzem sympozjum był rząd prowincji Shaanxi, a sale wykła­ dowe udostępnił uniwersytet im. Jiao Tong w stolicy prowincji Xian. Przeprowadzanej przez rząd na siłę, bez uwzględnienia ludzkich potrzeb czy zwyczajów. �KRONIKA 351 Program stypendium „Jedwabnego Szlaku" objął ogółem 100 stypendystów z 29 krajów (w tym 5 z Polski). Sympozjum wieńczyło także obchody roku Dziedzictwa Kulturowego, za który ONZ uznało rok 2002. Interesującą postacią jest fundator stypendiów prof. Ikuo Hirayama. Jako dziecko przeżył on wybuch bomby atomowej w Hiroszimie. Uratował się, lecz dopiero po wielu latach uwolnił się od chorób spowodowanych napromieniowaniem. Był stypendystą UNESCO w 1963 r. jako artysta malarz. Pamiętając tragedię Hiroszimy postanowił głosić pokój i zrobić wszystko, aby przyczynić się do ratowania pozostałości i śladów różnych historycznych kultur rozkwitających w przeszłości wzdłuż Jedwabnego Szlaku. Tworząc programy w ramach UNESCO i finansując je, zainicjował ideę stworzenia „kulturowego Czerwonego Krzyża". Według tej koncepcji, wiele obiektów dawnych kultur, które np. skradziono i nielegalnie wywieziono z kraju, w którym powstały, należy traktować jako „kulturowych uchodźców", tak jak np. dzieła sztuki pochodzące z Muzeum Sztuki w Kabulu lub doliny Bamiyan w Afganistanie. Sympozjum wieńczące ten projekt było zatem tylko niewielką częścią szerokiej działalności zmierzającej do poznawania i ochrony zabytków dawnych kultur. Referaty wygłoszone na nim dotyczyły wielu dziedzin nauki - historii, archeologii, historii sztuki, architektury, sztuki, antro­ pologii, lingwistyki, numizmatyki i metod konserwacji. Poruszały również zakres problematyki z różnych obszarów, będących częścią starożytnego Jedwabnego Szlaku, prowadzącego z róż­ nych stron, z Bliskiego Wschodu, Europy, Indii, Azji Centralnej, do chińskiego miasta Changan (współczesne Xian). To historyczne miasto, niejednorodne kulturowo, z dość liczną ludnością muzułmańską, było początkiem starożytnego szlaku. Interesujące były referaty specjalistów z różnych dziedzin, zajmujących się Jedwabnym Szla­ kiem, zaproszonych na sympozjum w charakterze ekspertów. „Zagadki starożytnego Jedwabnego Szlaku" (Richard N . Frye), „Odmiany kultu przodków odzwierciedlone w sacrum i profanum" (Isenbike Togan), „Nowe dokumenty baktryjskie z Guzgan" (Nicholas Sims-Williams), „Gdzie Wschód styka się z Zachodem: kamienne meble pogrzebowe obcokrajowców żyjących w Chinach" (Judith Lerner, Annette Juliano), „Wpływy buddyjskie na obrzędy Bema" (Yutaka Yoshida), „Doli­ na Orkhon jako obszar cywilizacji koczowniczej i miejsce wymiany kulturowej" (Norov Urtnasan). Prezentowane przez stypendystów materiały można podzielić na: referaty dotyczące stoso­ wania nowych metod i analiz, służących np. konserwacji zabytków; referaty analizujące odkryte dokumenty (Baktria, Persja), stare teksty (Mezopotamia) czy inskrypcje nestoriańskie. Osobną dziedzinę obejmowały referaty poświęcone wpływom Jedwabnego Szlaku na islamską sztukę (kaligrafia, miniatury), architekturę (karawanseraje), czy rzemiosło, np. wyrób szkła. Pozostałe prezentacje obejmowały wiele innych aspektów tej starożytnej drogi - szlaki morskie, fortyfikacje wojskowe, ruchy nomadów, drogi ekspansji buddyzmu w Azji, czy też indyjską odnogę Jedwab­ nego Szlaku, łącząca Azję Południową z Azją Centralną. Kilka prezentacji poruszało tematy antropologiczne. Przeważały rozważania nad kulturą nomadów pojawiających wzdłuż rożnych odcinków jedwabnego szlaku („Etniczne aspekty dzie­ j ó w nomadów wzdłuż Jedwabnego Szlaku", Bilegt Luvsanvandan z Mongolii). Omawiano wpływ dawnych koczowników przybyłych do Azji Południowej z Azji Centralnej na kulturę miejsco­ wych ludów oraz wkład ich kultury w formowanie się cywilizacji indyjskiej. Wskazano również na pewne elementy kulturowe potencjalnie łączące współczesnych koczowników i pasterzy tego obszaru, obcego pochodzenia ze starożytnymi nomadami („Koczowniczy wzdłuż indyjskiej od­ nogi Jedwabnego szlaku", Dagnosław Demski z Polski). Poza tym Zulyani Hidayah z Indo­ nezji przedstawił referat pt. „Żywność malajska w erze Srivijaya i jej związki z Jedwabnym Szlakiem", a Raushan Mustafina z Kazachstanu - „Kobiety i religie na granicy stepu intensyw­ nych Jedwabnego Szlaku". Obok prezentacji osiągnięć naukowych, uczestnicy sympozjum dyskutowali również na temat, co należałoby uczynić obecnie, kiedy wiele zabytków i materiałów etnicznych znika z terenów położonych na szlaku z upływem czasu. Dochodzi do zniszczeń zabytków lub wywo­ żenia ich za granicę. Proceder ten wymaga zdecydowanych działań na szczeblu rządów poszcze­ gólnych krajów i na forum ONZ. Stąd apel zebranych naukowców i działaczy UNESCO, aby �352 KRONIKA Jedwabny Szlak uznać za dziedzictwo kultury ludzkości. Dzięki temu uzyskałby on status gwaran­ tujący większą troskę o zachowanie obiektów leżących na tej trasie, liczącej tysiące kilometrów. Deklarację przyjęto jednogłośnie, podkreślając m. in., że ludzkość zostawiła po sobie wiele przykładów dziedzictwa kulturowego, zarówno namacalnego, w postaci obiektów materialnych, jak i nieuchwytnego, w formie idei. Utrata tego dziedzictwa będzie nieodwracalna. Z nastaniem X X I w. obowiązek ten nabrał szczególnej wagi. Obiekty należące do dziedzictwa kultur przesz­ łości są stale zagrożone zniszczeniem nie tylko z powodów naturalnych, ale dzieje się też tak w konsekwencji działalności człowieka (urbanizacja, trzęsienia ziemi, konflikty międzynarodowe, wojny domowe i terroryzm). Chociaż do tej pory już 33 miejsca zostały umieszczone na liście zagrożeń światowego dziedzictwa, to w istocie dużo większa liczba takich obiektów wymaga natychmiastowej ochrony i konserwacji. W związku z ideą przekazywania cennych obiektów światowego dziedzictwa następnym gene­ racjom, UNESCO ustanowiło „Konwencję dla Ochrony Kulturowej Własności na Wypadek Kon­ fliktów Zbrojnych". UNESCO nalega, by społeczność międzynarodowa ratyfikowała tę konwen­ cję. Deklaracja z Xian została przesłana w liście do sekretarza generalnego ONZ Kofi Annana. O trafności i dalekowzroczności tej idei świadczą wypadki zaistniałe w trakcie wojny w Ira­ ku, w lutym 2003 roku, kiedy to łupem złodziei padły cenne zbiory dziedzictwa narodowego z kolekcji Muzeum Narodowego w Bagdadzie. Dagnosław Demski „KULTURA I ŚWIADOMOŚĆ POLAKÓW N A WSCHODZIE. TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ" Wrocław-Krzydlina Mała, 10-12 października 2002 Tematyka konferencji, zorganizowanej przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich tegoż Uniwersytetu oraz Oddział Dolnośląski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", została zakreślona bardzo szeroko. Umożliwi­ ło to jej uczestnikom przedstawienie wielu zagadnień, składających się na niezwykle ciekawą całość, ukazującą różne oblicza polskości, jej przejawy, działania podejmowane dla zachowania i rozwoju polskiego dziedzictwa (obecnie i w przeszłości), jak też wskazującą na problemy, z jakimi borykają się Polacy na Wschodzie (w tym przypadku termin 'Wschód' dotyczy przede wszystkim wybranych obszarów dawnego Związku Radzieckiego). Podczas sesji plenarnej prof. Ewa Nowicka przypomniała - przedstawione już w jednej z publikacji (Nowicka 2000) - typy polskości, odwołując się do przykładów Litwy (polskość zagrożona), Białorusi (polskość ograniczona), Syberii (polskość sentymentalna) i Kazachstanu (polskość rezydualna). Moim zdaniem, przypisywanie jednego typu polskości zbiorowości za­ mieszkującej poszczególne państwa czy obszary geograficzne prowadzi do znacznych uprosz­ czeń, schematów, do tworzenia modeli nie mających odniesienia do rzeczywistości. W każdym z wymienionych państw czy obszarów geograficznych można bowiem z pewnością spotkać różne odmiany polskości. Można też, być może, wskazać jeszcze wiele innych ich rodzajów. Do takich wniosków prowadzą m.in. badania, jakie przeprowadziłam wśród Polaków mieszkających w za­ chodnich i centralnych rejonach Białorusi (Kabzińska 1999). Do referatu E. Nowickiej odniosła się też krytycznie w swoim wystąpieniu (w drugim dniu konferencji) prof. Elżbieta Smułkowa. Polaków na Białorusi, ich historii i perspektyw, aktualnych problemów i zagrożeń, koniecz­ ności obrony przed asymilacją, powstrzymania migracji, tworzenia polskiej inteligencji w Repu­ blice Białoruś, dotyczył referat dr. Tadeusza Kruczkowskiego, prezesa Związku Polaków na Białorusi (z referatu tego jasno wynika, że polskość na Białorusi jest dziś nie tylko ograniczona, r 1 1 W związku z nieobecnością dr. Kruczkowskiego we Wrocławiu, referat został odczytany przez p. mgr Helenę Giebień. �KRONIKA 353 ale i zagrożona). Tematem referatu ks. prof. Franciszka Rosińskiego była natomiast nieznana szerzej sytuacja religijno-kulturowa Polaków na Sachalinie w połowie X X wieku. Z uwagi na dużą liczbę zgłoszonych wystąpień, organizatorzy zmuszeni byli dokonać po­ działu na dwie sekcje, co - jak zawsze w takich przypadkach - pozbawiło uczestników Konfe­ rencji możliwości wysłuchania wszystkich referatów. W Sekcji I dominowała tematyka tożsamościowa. Mówiono o niej m.in. na przykładzie twór­ czości literackiej osób związanych z Wileńszczyzną (regionem będącym „małą ojczyzną" dla wielu Polaków) reprezentujących jeden z nurtów pisarstwa narodowego. Autorka referatu, dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, z Opola, operowała terminami 'antropologia miejsca', 'geografia pamięci i emocji', 'antropologia refleksyjna'... Warto zastanowić się nad tym, co kryje się pod tymi efektownymi nazwami . Grupa słuchaczy pomaturalnej szkoły rolniczej w Białej Wace (Wileńszczyzną), studiujących w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (m.in. na kierunkach: agroturystyka i dziedzictwo kulturowe w regionie) stała się obiektem obserwacji mgr Anny Adamowicz (Wilno) i dr Ireny Kotowicz-Borowy (Warszawa). Badaczki interesował wpływ pobytu w Polsce i w środowisku studencki na tożsamość narodową młodych Polaków z Litwy. Okazało się, że badana grupa czuła się w Polsce (wśród „swoich") bardziej obco niż na Litwie (wśród „obcych" - Litwinów), co w wielu przypadkach przyczyniło się do zmian identyfikacji narodowej oraz do wzrostu pozytywnych ocen Wileńszczyzny jako miejsca zamieszkania. O tym, jak złożonym pojęciem jest 'polskość', jak wiele ma ona twarzy i jak różne są typy i poziomy polskiej tożsamości, mówiła prof. dr hab. Elżbieta Smułkowa (Warszawa). Wymieniła ona i scharakteryzowała następujące kategorie: Polacy o bardzo wyraźnej świadomości narodo­ wej, Polacy z pochodzenia oraz „kościelni Polacy", opierający swą identyfikację wyłącznie na katolicyzmie. E. Smułkowa podkreśliła, że - mówiąc o Polakach na Wschodzie - powinniśmy pamiętać o zróżnicowaniu tej zbiorowości i unikać generalizacji. Również badając szczegółowe zagadnienia, np. relacje „swoi" - „obcy", musimy wziąć pod uwagę to, że może ona kształtować się i funkcjonować odmiennie na różnych terenach. O kilku typach polskości mówiła także dr Anna Engelking (Białystok), odwołując się do własnych badań terenowych przeprowadzonych na Grodzieńszczyźnie. Wyróżniła ona Polaków świadomych narodowo oraz Polaków-katolików, reprezentujących - jej zdaniem - przednarodowy lub anarodowy wariant polskości. Z takim stwierdzeniem trudno się zgodzić. Z badań prze­ prowadzonych przeze mnie (również na obszarze Grodzieńszczyzny) wynika np., że katolicyzm - utożsamiany z polskością - jest często traktowany jako podstawowy wyznacznik tożsamości narodowej, a zarazem znaczący element polskiej kultury (Kabzińska 1999). W wielu przypad­ kach ponadto, kategorie polskości wymienione przez autorkę referatu występują łącznie. Wiele kontrowersji i ożywioną dyskusję wzbudził referat dr. Juliana Z. Winnickiego (Wro­ cław). Autor szczegółowo przeanalizował białoruskie - obowiązujące współcześnie - podręczni­ ki szkolne i akademickie do nauki historii, by ukazać, w jaki sposób budowana jest dziś historia Białorusi, jakim warsztatem posługują się twórcy podręczników i jaki jest ich stosunek do dzie­ jów Polski i Polaków (szerzej na ten temat patrz: Winnnicki 2003). O Polakach na Białorusi mówił dr Mirosław Sobecki (Białystok), przedstawiając wyniki ba­ dań pilotażowych dotyczących m.in. różnych typów identyfikacji (religijnej, narodowej, regio­ nalnej, kulturowej, europejskiej) członków tej grupy. Poruszył on także bardzo ważną kwestię, jaką jest zakres znajomości polskiej kultury przez Polaków mieszkających na Białorusi, ich funk­ cjonowanie w polskiej przestrzeni kulturowej i jej wpływ na identyfikację poszczególnych osób. Wyniki wstępnych badań nad stanem świadomości narodowej i środowiskowo-grupowej mieszkańców wybranych zaścianków szlacheckich na Grodzieńszczyźnie przedstawił Paweł Masłowski (Wrocław). Autor postawił bardzo ważne pytanie: Czy istnieje polskość na badanych przez niego terenach i jaki jest jej stan? Dalsze badania pokażą, jaka będzie odpowiedź. 2 2 O znaczeniu pojęć takich jak: 'geografia pamięci i emocji', a także wielu innych, należą­ cych do obszaru tzw. 'geografii kulturowej', pisze m.in. Roch Sulima (2001, s. 129-130). �354 KRONIKA Inne pytanie dotyczy pozytywnych i negatywnych czynników wpływających na stan świado­ mości narodowej Polaków. Kwestia ta (rozpatrywana na przykładzie Białorusi i Ukrainy) była przedmiotem referatu ks. prof. Romana Dzwonkowskiego SAC (Lublin). Do czynników pozy­ tywnych ks. Dzwonkowski zaliczył: wybór Polaka na papieża, rozwój polskiego szkolnictwa i polskojęzycznej prasy oraz odrodzenie życia religijnego. Czynnikami negatywnymi są: niski stopień pamięci historycznej i poziomu wykształcenia polskiej społeczności w badanych krajach, a także brak wychowania religijnego młodego pokolenia. Ksiądz Dzwonkowski stwierdził po­ nadto, że usuwanie języka polskiego z Kościoła na Ukrainie i Białorusi prowadzi do „samobój­ stwa etnicznego" mieszkających tam Polaków, dla których od wieków Kościół był bastionem polskości, a katolicyzm - „polską wiarą". Sytuacja Polaków na Litwie i Białorusi była przedmiotem referatu dr. Cezarego Żołędowskiego (Warszawa). Ukazał on różnice w relacjach Polaków z grupą dominującą w tych krajach, szukając ich przyczyn w odmiennych realiach politycznych, historycznych, ekonomicznych oraz różnych modelach społeczeństwa. Wiele uwagi poświęcono kwestiom językowym, ich związkom z zachowaniem polskiej toż­ samości, w tym również - bolesnemu dla znacznej większości Polaków mieszkających na tere­ nach byłego Związku Radzieckiego - problemowi ograniczania dostępu do języka polskiego w kościołach. Irena Czerniak (Grodno) przedstawiła wyniki swoich badań nad językiem kazań wygłasza­ nych przez księży pracujących na Grodzieńszczyźnie oraz związkiem wyboru języka homilii z identyfikacją narodową duchowieństwa. Językowi liturgii poświęcony był także bardzo intere­ sujący referat mgr Heleny Giebień (Lida - Wrocław), oparty również na wynikach badań tereno­ wych, przeprowadzonych przez nią w wybranych parafiach powiatu lidzkiego. Zgromadzone materiały znakomicie ilustrują sytuację językową w poszczególnych parafiach. Ukazują ponadto relacje między wiernymi i duchowieństwem, konflikty na tle językowym, spadek autorytetu księży w związku z ich udziałem w procesie depolonizacji Kościoła. Autorka podkreśliła, że księża nie mówią poprawnie w żadnym języku, posługują się mieszanką językową, co jest negatywnie odbierane przez wiernych. Ogranicza też możliwość nauczania któregoś z języków używanych w kościołach na Białorusi za pośrednictwem duchowieństwa. Z dużym zainteresowaniem wysłuchano referatu mgr. Koj ego Mority (Kioto - Warszawa) na temat „mowy prostej" - funkcjonującej współcześnie na Białorusi i w przeszłości na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zmian w sposobie rozumienia tego terminu i znaczenia, jakie mu przypisywano - od opozycji wobec języka sakralnego po język „drugiej kategorii", przeciw­ stawiany językom pisanym, literackim. W kilku wystąpieniach wskazano na rolę prasy polskiej w upowszechnianiu polszczyzny i kształtowaniu polskiej tożsamości. Przedmiotem uwagi badaczy były zarówno tytuły wydawane w przeszłości, np. wychodząca w latach 1912-1914 gazeta Nad Swisłoczą (referat dr. Dariusza Tarasiuka z Lublina), jak też ukazujące się współcześnie. Takim tytułem jest m.in. Głos znad Niemna - pismo Związku Polaków na Białorusi. Mówiła o tym mgr Tatiana Zaleska (Grodno), jedna z redaktorek Głosu, przypominając również tradycje polskiej prasy na Białorusi. Beata Biesiadowska (Warszawa) omówiła natomiast szereg tytułów prasowych przeznaczonych dla Polaków na Łotwie {Słowo polskie, Nasz czas, Echo Rygi, Polak na Łotwie, Czas Łatgałii). Autorka stwierdziła, że sytuacja prasy polskiej na Łotwie jest bardzo trudna, przede wszystkim ze względów finansowych, ale też np. z uwagi na kłopoty z dystrybucją. Niektóre tytułu (przede wszystkim wydawane w Warszawie Echo Rygi) znane są tylko z nazwy; żaden z rozmówców mgr Biesiadowskiej nie widział ich na oczy. Dwa referaty dotyczyły cmentarzy. Grzegorz Tokarz (Wrocław) omówił kwestię cmentarza Orląt Lwowskich we współczesnej publicystyce polskich nurtów politycznych. Nieznane szerzej źródła, przytoczone przez dr. Tokarza, ukazały w nowym, niezwykle ciekawym świetle problem lwowskiego cmentarza, jednostronnie i wybiórczo ukazywany w krajowych mediach. Bardzo interesujący referat, dotyczący polskich grobów na cmentarzu katolickim w Kiszyniowie (Mołdawia), przedstawiła mgr Regina Bogucka-Lebiedź (Wrocław). Ukazała ona drama- �KRONIKA 355 tyczną walkę Polaków o ocalenie pamiątek polskiej przeszłości, jak też rolę cmentarza w za­ chowaniu ich tożsamości narodowej i ciągłości kulturowej. Podkreśliła również, że cmentarz katolicki odegrał znaczącą rolę w tworzeniu poczucia wspólnoty kiszyniowskich Polaków. Podobne znaczenie ma Cmentarz Orląt dla ludności polskiej mieszkającej we Lwowie (mówił o tym G. Tokarz). Zdecydowana większość referatów przedstawionych w Sekcji I dotyczyła Białorusi. Poje­ dyncze wystąpienia poświęcone były Litwie, Ukrainie, Łotwie i Mołdowie. Dwa referaty doty­ czyły natomiast Polaków z Bukowiny (Rumunia). Przedmiotem uwagi dr. Eugeniusza Kłoska (Wrocław) i mgr Heleny Krasowskiej (Warszawa) był język badanej grupy, jej „małe ojczyzny", działania na rzecz odrodzenia polskości i zachowania polskiej kultury. Badaczy zainteresowały też np. sposoby świętowania, widziane jako element tożsamości. Przedstawione referaty oparte były na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w bukowińskich wioskach. Obserwacjami z pobytu wśród Polaków na Kaukaskich Wodach Mineralnych podzielił się z uczestnikami konferencji ksiądz Stanisław Draguła (Wrocław). Opowiedział on również o ak­ cjach podejmowanych na rzecz polskiej mniejszości mieszkającej w tym odległym i nieznanym w Polsce zakątku świata, m.in. o działalności charytatywnej i duszpasterskiej. W swoim referacie omówiłam bardzo trudną sytuację Kościoła Rzymskokatolickiego w Rosji, zastanawiając się nad wpływem nasilającego się obecnie konfliktu między Kościołem i Cerkwią Prawosławną na wiernych, przede wszystkim na Polaków, stanowiących większość wśród rosyj­ skich katolików. Ukazałam przyczyny kryzysu i zagrożenia dla przyszłości Kościoła, wynikające m.in. z ponawianych przez Cerkiew oskarżeń o prozelityzm i żądań ograniczenia działalności misyjnej (również katechetycznej, charytatywnej i zakonnej), jak też z podkreślania obcości ka­ tolicyzmu na „kanonicznych terytoriach prawosławia". Część referatu poświęciłam problemowi depolonizacji Kościoła na Białorusi, Ukrainie i Litwie. Wystąpienia prelegentów z I I Sekcji zasadniczo można podzielić na dwie grupy: do pierwszej zaliczają się referaty dotyczące sytuacji Polaków na Kresach Wschodnich oraz w Imperium Rosyjskim, zaś do drugiej - wystąpienia traktujące o problemach adaptacji Polaków ze Wschodu, którzy - w ostatnich latach - zdecydowali się na osiedlenie w naszym kraju. W trakcie prac I I sekcji przedstawiono łącznie 30 referatów, po których odbywała się dyskusja. Ze względu na ograniczony charakter tego sprawozdania omawiamy zaledwie kilka wystąpień, które, naszym zdaniem, były szczególnie cenne. Jan Trynkowski w referacie pt. Polscy zesłańcy wobec ludów autochtonicznych Zabajkala podkreślił przede wszystkim konieczność adaptacji Polaków do zupełnie nowych, nieznanych warunków. Autor miał na myśli zarówno konieczność przystosowania się do odmiennej przy­ rody, jak też przymus przewartościowania sposobu myślenia w kontaktach z ludnością auto­ chtoniczną. Warto powtórzyć za autorem, iż polscy zesłańcy w nowych warunkach podejmowali nie tylko wyzwanie przetrwania, lecz także prowadzili szereg przedsięwzięć o charakterze oświa­ towym i cywilizacyjnym, szczególnie w końcu lat 30-tych i 40-tych X I X wieku, gdy na Zabaj­ kalu pojawili się znakomicie wykształceni i zorganizowani zesłańcy ze Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Postawy Polaków względem ludów autochtonicznych były spolaryzowane: z jednej strony dominowało poczucie wyższości i pogarda, z drugiej - zainteresowanie, tolerancja, spora­ dycznie nawet fascynacja. W dalszej części prac sekcji referat przedstawił dr Marek Gawęcki {Kontakty z ojczyzną a tożsamość Polaków w postsowieckim Kazachstanie). W pierwszej części swego wystąpienia ustosunkował się do wydarzeń historycznych ostatniego wieku, w tym do kolejnych akcji zsyłek Polaków do Kazachstanu i osiedlania na wieczność, bez nadziei na powrót w ojczyste strony. Losy ludności polskiej w Kazachstanie wpisane były w sekwencje kolejnych wydarzeń histo­ rycznych - a szczególnie I I wojny światowej; w dalszych latach nawet te ułomne związki pomię­ dzy drewnimi Poljakami a ojczyzną zaniknęły. Po okresie przemian początku lat 90-ych władze RP przystąpiły do odbudowywania związków pomiędzy krajem a Polakami w Kazachstanie. Warto tu - za Autorem - wskazać na wyznanie jako ważki czynnik stanowiący element określenia narodo­ wego Polaków. Położenie naszych rodaków w Kazachstanie zmieniło się wraz z rozbudzeniem �356 KRONIKA aspiracji narodowych Kazachów. Szereg dyspozycji prawnych przyjętych w połowie lat 90-ych nastawionych było na dyskryminację ludności napływowej, w tym również Polaków. W pewnym sensie efekty działań władz kazachskich można dostrzec nawet na podstawie spisu ludności z 1999 roku. Zgodnie z nimi, na obszarze całej republiki mieszkało ponad 47 tysięcy naszych rodaków (w 1989r. było ich prawie 60 tys.). Jak zauważył sam Autor, podjęte w latach 90-ych działania władz polskich nie wpłynęły znacząco na rozwój polskiej kultury i odrodzenie świa­ domości narodowej Polaków mieszkających w Kazachstanie. O losach Polaków w azjatyckiej części byłego ZSRR mówił w trakcie swego wystąpienia (Cena polskości - spojrzenie na tożsamość Polaków na Dalekim Wschodzie w oparciu o losy wspólnot z Błagowieszczeńska i Wladywostoku) ks. Włodzimierz Siek SVD. Na podstawie wła­ snych doświadczeń duszpasterskich opisał losy i sytuację wiernych z podległej mu parafii. Zaznaczył on m.in., że osoby narodowości polskiej, które w każdym kolejnym pokoleniu odczu­ wają coraz mniejszą więź z ojczyzną, nie zawsze trafiały na Daleki Wschód z przymusu. Bez wątpienia stosunek władz RP do ludności polskiej zmienił się po 1989 roku. O jednym z najważniejszych elementów tej zmiany traktowało wystąpienie p. Krystyny Staroń. Referat pt. Wspomaganie nauczania polskiego na Wschodzie przez nauczycieli z Polski zawierał bardzo szczegółowe (i aktualne) dane o rozmiarach i kierunkach pomocy udzielanej polskojęzycznym szkołom w byłym ZSRR. Autorka przybliżyła początki pracy nauczycieli w 1989r. (jeszcze w czasach ZSRR), a następnie zaznaczyła, iż początek nowego wieku oznaczał rozpoczęcie dzia­ łalności polskich pedagogów w Armenii, Kirgistanie oraz w Estonii. Dla wielu osób może być zaskoczeniem, że na tak olbrzymim terytorium byłego ZSRR pracuje łącznie 152 nauczycieli z Polski, których praca nie ogranicza się do przeprowadzenia lekcji. Polski nauczyciel w odległej syberyjskiej osadzie jest także instytucją, osobą darzoną zaufaniem przez lokalną społeczność, kimś, kto dzieli los z ludnością autochtoniczną. Do efektów pracy nauczycieli Autorka zaliczyła rozbudzenie zainteresowania polską kulturą, a także wzrost poczucia tożsamości kulturowej i etnicznej wśród pobierających naukę dzieci i dorosłych. O podobnej problematyce traktował referat pt. Szkolnictwo polskie w obwodzie lwowskim na Ukrainie, dr Aleksandry Lubonewicz. Autorka zaznaczyła na wstępie, że do 1989r. na obszarze republiki funkcjonowały zaledwie dwie szkoły z wykładowym polskim. Współcześnie funkcjonują przedszkola, szkoły oraz szkoły sobotnie (narodowościowe). Autorka podkreśliła, iż najbardziej efektywną formą przybliżenia do polskości są szkoły podstawowe, w których naucza kadra peda­ gogiczna, często posiadająca dyplomy ukończenia szkół wyższych w Polsce. Jednak, jak wynikało z referatu, szkolnictwo polskie nie dociera do wszystkich skupisk Polaków w tym kraju. Trwające dwa dni wystąpienia I I sekcji pozwoliły jej uczestnikom na jeszcze pełniejsze roz­ poznanie historii, a także współczesności Polaków w byłym ZSRR. Autorzy licznych wystąpień podkreślali, stosunkowo mało znaną polskiemu społeczeństwu, kwestię roli cywilizacyjnej na­ szych rodaków w byłym Imperium Rosyjskim. Kilkoro autorów, którzy zdecydowali się na opi­ sanie teraźniejszości ludności polskiej w post-radzieckich republikach, wskazało na problemy wynikające z konieczności funkcjonowania Polaków na tych terenach w zmieniających się wa­ runkach ustrojowych. Burzliwa dyskusja, jaka toczyła się po wielu referatach i uwaga, z jaką słuchano każdego wystąpienia świadczą o tym, że konferencja była niezwykle potrzebna. Jeden z uczestników zapytał, jakie korzyści przyniesie ona Polakom na Wschodzie. Pytanie to łączy się m.in. z kwe­ stią udziału badaczy, również tych, którzy prezentowali efekty swoich prac podczas Konfe­ rencji, w rozwiązywaniu problemów polskiej zbiorowości, mieszkającej za naszą wschodnią granicą. Jako badacze nie mamy najczęściej możliwości podejmowania decyzji o znaczeniu politycznym, ani też np. wpływania na rządy krajów, w których - poza granicami Macierzy - mieszkają Polacy, by pomóc im w rozwiązywaniu trudnych problemów. Ważne jest natomiast samo zaangażowanie się w badania, informowanie o ich wynikach, odkrywanie kolejnych kart z przeszłości i współczesności naszych rodaków, tworzących grupy mniejszościowe w różnych krajach świata. Stąd - potrzeba publikowania efektów badań, także prezentowanych podczas omawianej tu Konferencji. �357 KRONIKA Wielkie uznanie, a także słowa podziękowania za trud i wysiłek należą się organizatorom: dr Małgorzacie Michalskiej i dr. Antoniemu Kuczyńskiemu, a także księżom klaretynom, w których Ośrodku (w Krzydlinie Małej) mogliśmy gościć. Mamy nadzieję, iż spotkania przybli­ żające wiedzę o historii i współczesności Polaków w byłym ZSRR będą odbywały się częściej. Tematów do rozmów na pewno nie zabraknie. LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród„kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Wydaw­ nictwo „Nomos". S u l i m a R. 2001, Glosy tradycji, Warszawa, Wydawnictwo DiG. W i n n i c k i Z.J. 2003, Współczesna doktryna i historiografia białoruska {po roku 1989) wobec Polski i polskości, Wrocław, Oficyna Wydawnicza Arboretum. Paweł Hut, Iwona Kabzińska „ODKRYWANIE HUCULSZCZYZNY" 11 października 2002 roku Muzeum Etnograficzne w Gdańsku Oliwie otworzyło wystawę pt. „Odkrywanie Huculszczyzny", która prezentowana była do końca lutego 2003 roku. Jej drugą edycję wyeksponowano w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu w dniach - od 10 kwietnia do końca sierpnia 2003 roku. Wystawa ta poświęcona została polskiej fascynacji terenem Huculszczyzny. Region ten, na­ leżący w okresie międzywojennym do I I Rzeczypospolitej, niegdyś modny i często odwiedzany przez turystów, kuracjuszy, twórców i badaczy, zostając na skutek decyzji jałtańskich po drugiej stronie granicy, na długie lata znika prawie całkowicie z horyzontu naszej świadomości. Rene­ sans zainteresowań Huculszczyzną obserwujemy od lat 90-tych, co wiąże się z powstaniem nie­ podległej Ukrainy i otwarciem regionu na ruch turystyczny. Huculszczyzną oczarowywała przy­ byszów przed 100 laty i podobnie oddziałuje teraz. Wystawa ukazywała przejawy tej fascynacji w malarstwie, literaturze, etnografii, krajoznaw­ stwie, fotografii, kolekcjonerstwie huculskich pamiątek, zarówno dawniej, jak i dziś. Celem wy­ stawy było ukazanie fenomenu Huculszczyzny i jego odzwierciedlenia w polskiej, zbiorowej świadomości. Oliwska wystawa była pierwszą tak szeroką i wieloaspektową prezentacją zjawi­ ska „Huculszczyzną" w Polsce. Wykorzystano w niej zbiory wielu muzeów polskich, bibliotek oraz kolekcje prywatne. Wystawa składała się z dwóch integralnych części. Pierwsza, pt. „Huculszczyzną w sztuce", prezentowała obraz regionu utrwalony przez malarzy, grafików, rysowników, drzeworytników głównie z końca X I X i 1 poł. X X wieku. Na płótnach wielu malarzy można było odnaleźć oma­ wianą krainę i zamieszkujących j ą ludzi. Pokazano prace czterech największych malarzy Hu­ culszczyzny: Fryderyka Pautscha, Kazimierza Sichulskiego, Teodora Axentowicza i Władysława Jarockiego. Obok tych słynnych nazwisk znaleźć można było inne: Stanisława Daczyńskiego, Józefa Jaroszyńskiego, Karola Zyndrama Maszkowskiego, Stanisława Jankowskiego, Józefa Jaśniewicza, Leona Kowalskiego, Michała Borucińskiego, Seweryna Obsta, Zygmunta Józefczyka, Juliusza Zubera. Poprzez grafikę i rysunek Huculszczyznę przybliżali: Edmund Bartłomiejczyk, Leon Wyczółkowski, Wacław Wąsowicz, Władysław Żurowski. Postaci Hucułów ukazane zo­ stały także na rycinach publikowanych w różnych czasopismach z przełomu X I X i X X wieku. Wielu malarzy zafascynowanych było postaciami Hucułów i ich grekokatolickimi obrzędami, stąd najczęstszymi tematami były portrety Hucułów, sceny z życia obrzędowego, wizerunki cerkwi. �358 KRONIKA Niewiele powstało prac pejzażowych. Artyści na pierwszym planie umieszczali z reguły postacie Hucułów oraz sceny z ich życia. Płótna malarzy stanowiły cenne uzupełnienie drugiej części wystawy nazwanej „Huculszczyzna w etnografii i krajoznawstwie". Tę część wystawy otwierały mapy tego terenu. Towarzystwo Karpackie w Warszawie specjalnie na wystawę przygotowało mapę zasięgów Huculszczyzny według różnych badaczy. Zaprezentowane zostały także czeskie, austriackie i polskie wojskowe mapy Czarnohory. Obok map ukazane zostały najstarsze i międzywojenne przewodniki po tym terenie. Można było zobaczyć oryginalny przewodnik Jana Gregorowicza z 1881 roku oraz nieco późniejszy przewodnik Leopolda Wajgla. Obok górskich, znanych przewodników - Mieczysława Orłowicza czy Henryka Gąsiorowskiego - zaprezentowany został kajakarski przewodnik po Prucie i Czeremoszu Stanisława Szymborskiego. Poprzez publikacje w czasopismach i wydane prace zaprezentowany został dorobek naukowy badaczy Huculszczyzny. Wielki wkład w pozna­ nie etnografii Huculszczyzny wnieśli tacy badacze jak: Wincenty Pol, Oskar Kolberg, Adam Fischer, Jan Falkowski, Włodzimierz Harasymiuk, Włodzimierz Szuchiewicz.. Podkreślono także wielki wkład Oskara Kolberga w tworzenie słynnej wystawy etnograficznej w 1880 roku w Koło­ myi, która w znacznej mierze spopularyzowała i rozsławiła region. Mocnym akcentem zaznaczony został na wystawie dorobek badawczy Henryka Gąsiorowskiego. Po raz pierwszy pokazane zostały jego oryginalne albumy z najstarszymi fotografiami Czarnohory, wykonanymi przez niego na pocz. X X w oraz widokówkami, które także sam wydawał. Rodzina Gąsiorowskich udostępniła również na wystawę dyplom nadania honorowego członkostwa PTT w Kołomyi dla H. Gąsiorowskiego oraz zakupioną przez niego w 1906 roku, w Szkole Przemysłu Drzewnego Kołomyi, kołyskę. Eksponat nie doczekał się końca wystawy z uwagi na przyjście na świat kolejnego Gąsiorowskiego (kołomyjska kołyska służy bowiem kolejnym pokoleniom Gąsiorowskich, jest swoistą sztafetą, wciąż obecną w życiu rodziny). Henryk Gąsiorowski był nie tylko znakomitym krajoznawcą, autorem do dziś cenionego przewodnika po Beskidach Wschodnich, ale także fotografem, etno­ grafem, kolekcjonerem zabytków huculskich. Jego kolekcja, złożona w Muzeum w Grudziądzu, dzięki wystawie mogła być zaprezentowana szerokiej publiczności, a postać niezwykle zasłużo­ nego dla popularyzacji Huculszczyzny człowieka mogła wyjść z cienia. Na wystawie ukazane zostały też prace literackie związane z Huculszczyzną. Wymienić tu należy dramat Józefa Korzeniowskiego Karpaccy górale, od którego zaczęła się kariera pieśni „Czerwony pas", oraz słynną tetralogię Stanisława Vincenza Na wysokiej połoninie, która rozsła­ wiła Huculszczyznę daleko poza jej granicami. Zaprezentowane na planszach fotografie ukazy­ wały Huculszczyznę z początku X X wieku i współczesną. Porównując je można było odnaleźć wiele podobieństw w krajobrazie. I choć dużo się przez lata zmieniło, wciąż jeszcze można od­ naleźć na Huculszczyźnie drewniane cerkiewki, stare kapliczki, charakterystyczne ogrodzenia zwane woiyniami, ludzi śpieszących na odpusty w strojach ludowych i oczywiście piękno dzikich, ukwieconych gór. Autentyczne stroje Hucułów, z mnóstwem ozdób i dodatkowych atrybutów, również zostały pokazane na wystawie. W klimat Huculszczyzny wprowadzała zaaranżowana na wystawie izba huculska z charak­ terystycznym piecem, kolorowymi tkaninami, obrazkami na szkle malowanymi, skrzyniami zdo­ bionymi w typowe dla tego regionu rozety, sprzętami domowymi, naczyniami. Zwiedzających zachwycała różnorodnością form, ciepłymi, zielono-brązowymi barwami i bogactwem orna­ mentyki ceramika pokucka. Na wystawie znalazły się dzbany, talerze, świeczniki (trijce), kropielniczki, szkatułki, solniczki wykonane na przełomie X I X i X X wieku przez huculskich mistrzów ceramicznych z Kosowa, Kut, Kołomyi, Pistynia. Niedościgłym mistrzem tego rzemio­ sła był Aleksander Bachmiński (Oleksa Bachmatiuk). W swoim życiu ozdobił około 150 pieców, które często sam stawiał. Piec u Bachmatiuka zamówił także cesarz Franciszek Józef I , który zachwycił się wyrobami huculskimi na wielkiej wystawie etnograficznej w 1880 roku w Koło­ myi. Nieograniczony był zakres kafli piecowych Bachmatiuka - to prawdziwa feeria obrazów i tematów, w których rzeczywistość splata się z baśnią i światem ludowych wierzeń. Na piecach huculskich tworzona była swoista ikonografia życia Hucułów, przedstawiona za pomocą pro­ stego, naiwnego malarstwa. Odnaleźć można na kaflach scenki z życia codziennego, postacie �KRONIKA 359 żołnierzy, muzykantów, tancerzy, zwierząt, sylwetki domów i cerkwi. Piece huculskie do dziś stanowią niezwykłą wartość kolekcjonerską. Huculi słynęli także z wyrobu bogato zdobionych przedmiotów drewnianych i mosiężnych. Wyroby te bardzo chętnie nabywali turyści. Rozwinął się więc swoisty przemysł ludowy nastawiony na wytwarzanie pamiątek. Na wystawie pokazane zostały intarsjowane i inkrustowane koralikami i macicą perłową talerze, laski, szkatułki, noże do papieru, papierośnice, kielichy, potrójne świeczniki będące wyrobami słynnych mistrzów: Szkryblaków, Siemieniukow, Hrymaluków działających pod koniec X I X i w 1 poł. X X w. Do dzisiaj tworzy się na Huculszczyźnie podobne wyroby, choć już bez takiej pieczołowitości i mi­ strzostwa, jak dawniej. Współczesne polskie i ukraińskie publikacje poświęcone Huculszczyźnie zamykały tę część wystawy. Na otwarcie wystawy przybyły tłumy miłośników Hucułszczyzny, nie tylko z Trójmiasta. Już w drzwiach muzeum witała gości kapela „Czeremosz" Romana Kumłyka z Werchowyny (d. Żabie­ go), która później dała mały koncert. Całonocny występ kapeli odbył się w Bacówce na Jantarowej. Znakomity muzyk huculski Roman Kumłyk jest już w Polsce znany, toteż na koncert jego kapeli przybyło wielu wielbicieli muzyki huculskiej. 12 października odbyła się w Pałacu Opatów w Oliwie całodniowa, międzynarodowa sesja popularnonaukowa towarzysząca wystawie. Zorganizowana została we współpracy Muzeum Etno­ graficznego w Oliwie z Towarzystwem Karpackim w Warszawie. Konferencja w znakomity spo­ sób poszerzała zagadnienia zasygnalizowane na wystawie. Towarzystwo Karpackie, na którym spoczywał główny ciężar organizacji sesji, uznało, że jej celem jest nie tylko przedstawienie polskiego i ukraińskiego dorobku w zakresie poznawania Huculszczyzny, ale także próba okreś­ lenia obszarów możliwej współpracy obu narodów w działaniach na rzecz ochrony środowiska kulturowego i przyrodniczego tej części Karpat oraz jego promocja. Intencje organizatorów naj­ lepiej oddają sformułowane w komunikacie słowa: „Huculszczyznę odkrywano już wielokrotnie. Odkrywali ja Polacy i odkrywali j ą Ukraińcy, jak dotychczas - z reguły osobno. Chcielibyśmy, aby nasza sesja była pierwszym krokiem do wspólnego jej odkrywania, ale też do wspólnych wysiłków na rzecz chronienie jej unikatowego środowiska przyrodniczo-kulturowego". List intencyjny organizatorów spotkał się z nadspodziewanie dużym zainteresowaniem. To­ też listę chętnych referentów dość szybko zamknięto, z uwagi na ograniczony czas konferencji. Materiały dotyczące Huculszczyzny zaprezentowali naukowcy i krajoznawcy, specjaliści róż­ nych dziedzin z Polski i Ukrainy. Przedstawione referaty poświęcone były etnografii i architektu­ rze Huculszczyzny, jej percepcji w literaturze i malarstwie, badaniom tego terenu, turystyce w kontekście przeszłości i teraźniejszości. Referat wprowadzający Andrzeja Wielochy (Towa­ rzystwo Karpackie w Warszawie) zaznajamiał z granicami Huculszczyzny, wyznaczanymi przez różnych badaczy, oraz kryteriami oceny zasięgów tego obszaru. Roman Czmełyk (Muzeum Etnograficzne we Lwowie) przybliżył ukraińskie badania etnograficzne prowadzone po I I wojnie światowej. Mówił też o wspólnej austriacko-ukraińskiej inicjatywie badań Huculszczyzny. Temat badań etnograficznych kontynuowała autorka wystawy, Wiktoria Blacharska (Muzeum Etnogra­ ficzne w Gdańsku), koncentrując się na osiągnięciach polskich etnografów i muzealników w tym zakresie. Iwan Hreczko ze Lwowa mówił o złej kondycji kultury ludowej Hucułów za czasów władzy radzieckiej i o trudnościach, na jakie napotykali wówczas kolekcjonerzy i zbieracze za­ bytków kultury materialnej Hucułów. Ihor Czehowskij - etnograf z Uniwersytetu w Czerniowcach - zaprezentował swój materiał poświęcony praktykom magicznym Hucułów. Urszula Janicka-Krzywda (Muzeum Etnograficzne w Krakowie) mówiła o opryszkach huculskich na podstawie mitów i folkloru słownego Huculszczyzny. O tym jak pisano o Hucułach w literaturze austriac­ kiej dowiedzieć się można było z referatu Renaty Makarskiej (Instytut Slawistyki Uniwersytetu w Jenie). Nieznany obraz Huculszczyzny, wyłaniający się z listów Stanisława Vincenza do ukra­ ińskich przyjaciół, bardzo interesująco zaprezentowała Olga Ciwkacz z Uniwersytetu w Iwano-Frankiwsku (d. Stanisławowie). O huculskich inspiracjach w malarstwie polskim opowiedział Grzegorz Niewiadomy (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie w Gdańsku). Zagadnienia związane z architekturą ludową Huculszczyzny i badaniami prowadzonymi od lat na Huculszczyźnie przez zespół architektów Politechniki Łódzkiej za pomocą slajdów przedstawił Włodzimierz Witkowski. �360 KRONIKA Osiągnięcia nieznanego szerszemu gronu, a niezwykle zasłużonego, badacza Huculszczyzny - Henryka Gąsiorowskiego - zaprezentował Kazimierz Ciechanowicz z Gdańska, etnografka Anna Mielczewska (Muzeum w Grudziądzu) omówiła natomiast szczegółowo kolekcję huculską Henryka Gąsiorowskiego, znajdującą się w zbiorach grudziądzkiego muzeum. O działalności szkoły rzemiosł artystycznych w Kosowie w kontekście tradycji i współczesności dowiedzieć się można było z referatu Katarzyny Tur-Marciszuk (Lublin). Andrzej Ruszczak z Gdańska omówił działalność Czarnohorskiego Oddziału PTT, a Igor Jakiwczuk z Wydziału Turystyki w Jaremczu zasygnalizował zagadnienia związane z rozwojem współczesnej turystyki na Huculszczyźnie i współpracy polsko-ukraińskiej w tym zakresie. W oliwskiej sesji wzięło udział kilkadziesiąt osób z całej Polski. Referaty wygłoszone na sesji opublikowane zostały przez Towarzystwo Karpackie w najnowszym, 25 numerze Płaju, do którego odsyłam zainteresowanych. Jak zwrócili uwagę badacze ukraińscy, była to pierwsza konferencja tak wieloaspektowo omawiająca ten ciekawy region. Szeroko zakrojone działania związane z zaprezentowaniem Huculszczyzny odbiły się wiel­ kim echem nie tylko w Trójmieście i nie tylko wśród muzealników. Wystawa i sesja zwróciły szerokiej publiczności uwagę na ten urzekający, niegdyś położony w najodleglejszym zakątku Polski region, mocno obecny w świadomości Polaków dawniej i intensywnie odkrywany dziś. Mam też nadzieję, że te działania były swoistą promocją pięknego i gościnnego regionu, który warto odwiedzić, aby powędrować po mało zadeptanych górach ,zapoznać się z kulturą Hucułów i dla siebie samego odkryć urok tego terenu. Wiktoria Blacharska „SZTUKA KORONKI. STRÓJ I WNĘTRZE" Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej - Priifferowej w Toruniu, maj - wrzesień 2002. Scenariusz i komisariat wystawy: Kinga Turska - Skowronek Do muzeum przychodzi się przede wszystkim, by patrzeć, oglądać. W trakcie wędrówki po wystawie wzrok staje się najintensywniej zaangażowanym zmysłem. Kontakt z obiektami i ich układem może u każdego z widzów uruchomić różnego rodzaju skojarzenia uwarunkowane osobowością i prywatną „historią" odbiorcy, a w efekcie - rodzić osobiste przeżycia. Może się tak dziać, ale nie musi. Odwiedzający często oczekują od muzeum czegoś więcej, jakiejś propo­ zycji, która pomogłaby wywołać intensywniejsze przeżycie, czy przeobraziłaby ich z biernych widzów w uczestników. Oczywiście, wokół każdej wystawy mogą być i są kreowane różnego rodzaju wydarzenia okołomuzealne. Rzadko jednak się zdarza, by były one traktowane jako nie­ zbędny element towarzyszący ekspozycji. Zazwyczaj mają one charakter drugoplanowy. Dlatego warto zwrócić uwagę na propozycje, które oferowała wystawa „Sztuka koronki. Strój i wnętrze", a właściwie projekt o tym samym tytule obejmujący również pokazy i warsztaty wykonywa­ nia koronek, a także sprzedaż niezbędnych narzędzi i materiałów do ich wyrobu. Sama wysta­ wa była monografią jednego, wąskiego tematu. Taki rodzaj prezentacji należy dziś do kanonu wystawiennictwa etnograficznego. Dzięki wiążącym się z wystawą, pozostałym elementom przedsięwzięcia zyskała ona jednak nowe walory. Projekt u samego początku został tak po­ myślany, by dać odbiorcy kilka niezależnych, ale połączonych ze sobą propozycji uczestnictwa w muzealnym wydarzeniu. Wystawa prezentowała koronki wytwarzane ręcznie, występujące w środowisku wiejskim i miejskim od końca X I X do końca X X wieku. Eksponaty pochodziły z obszaru, który po I I wojnie światowej znalazł się w granicach Polski, choć można było znaleźć wyjątek od tej reguły, a mianowicie serwetę z przynależącego przed 1939 rokiem do Polski woj. wileńskiego. �361 KRONIKA Na kształt wystawy miało wpływ kilka kryteriów. Jednym z ważniejszych był podział na koronkę tworzoną i występującą w środowisku wiejskim oraz miejskim. Stąd pierwsza część wystawy dotyczyła koronki funkcjonującej w kulturze wsi, głównie z przełomu X I X i X X wieku. Skupiono się na prezentacji koronki szydełkowej jako najpowszechniej stosowanej do zdobienia wnętrz na wsi. Ponadto zdecydowano się na ukazanie wykorzystania koronki w strojach odświęt­ nych Kurpiów z Puszczy Białej i Zielonej oraz Górali Śląskich. Zdobnictwo tego rodzaju było bardzo charakterystyczne dla odzieży wymienionych grup etnograficznych, zyskało zróżnicowa­ ne i spektakularne formy. W pierwszej części ekspozycji znalazły również miejsce przykłady koronek tworzonych współcześnie na Kurpiach i w Beskidzie Śląskim dla odbiorców z miasta. Druga część wystawy przedstawiała koronkę wytwarzaną i stosowaną w środowisku miejskim, przy czym istotny i podkreślany był fakt, że niektóre z tych rodzajów koronek stanowiły inspira­ cję dla twórczości wiejskich koronczarek. Zaprezentowano tu również przykłady koronek kloc­ kowych i siatkowych z wnętrz wiejskich, pochodzących z 2 poł. X X wieku. Drugim, ważnym kryterium, które zastosowano aranżując wystawę, była technika wykonania koronki. Wydzielono cztery grupy koronek: szydełkową, klockową, siatkową i czółenkową. Ko­ ronka szydełkowa, jako najpopularniejsza na wsi, miała najbogatszą reprezentację. Wyłącznie jej poświęcona była pierwsza część wystawy. W obu częściach natomiast dążono do ukazania, w jaki sposób koronkę wykorzystywano do zdobienia wnętrz domowych oraz odświętnej odzieży. Koronki zaprezentowano głównie na obitych ciemnoniebieską tkaniną planszach, co dało bardzo ciekawy efekt pod względem estetycznym. Zastosowanie kontrastowego tła pozwoliło uwypuklić różnorodność wzorów koronek, podkreśliło ich ażurową strukturę. Ten zabieg oraz wertykalna prezentacja obiektów, zajmujących w pierwotnym środowisku najczęściej horyzon­ talne położenie, pozwoliły widzowi zobaczyć znane mu często przedmioty, w nowy, interesujący sposób. Koronki w kształcie kół różnych rozmiarów, widywane w codziennym życiu przeważnie we fragmentach, wystających spod wazonu, misy z owocami, doniczki, można było zobaczyć inaczej. Ich kształt mógł np. przywołać bardzo dalekie, niecodzienne, a nawet szokujące skoja­ rzenie z występującymi w kulturze Dalekiego Wschodu mandalami . Oczywiście, wschodnie mandale są bardzo zróżnicowane pod względem przedstawianych motywów. Tym, co je łączy jest kształt koła i wyraźnie zaznaczony centralny punkt oraz spełnianie roli kontemplacyjnej i wspomagającej koncentrację (Jung 1993, s.79-87). Koronkowe formy w kształcie koła z zaak­ centowanym punktem centralnym także zapraszały do kontemplacji i skupienia. Pozwalały oder­ wać się od codzienności, dając wytchnienie i odpoczynek. Była to oczywiście jedna z możliwych ścieżek. Wystawa została tak pomyślana, by estetyczne doznania nie stanowiły jedynych, które widza na niej spotkają. Prawdopodobnie, gdyby rozmieszczenie obiektów na pionowych planszach było jedyną formą zaprezentowaną widzowi, ten szybko uległby uczuciu znużenia. Dlatego dobrze się stało, że werty­ kalny porządek, zbudowany przez plansze, został urozmaicony innymi propozycjami. Jedną z nich były gabloty budujące płaszczyzny horyzontalne i skłaniające do innego patrzenia, ku dołowi. Za­ prezentowano w nich głównie narzędzia potrzebne do wyrobu poszczególnych koronek, a także wstawki do poduszek, czepce szydełkowe Górali Śląskich, kołnierzyki, niektóre serwetki. Inną formą urozmaicenia wystawy, a jednocześnie podstawową, jeżeli chodzi o ukazanie spo­ sobów, w jaki wykorzystywano koronkę we wnętrzu domu i do zdobienia stroju, stały się aranża­ cje przestrzenne, stworzone za pomocą sprzętów domowych oraz ustawienie manekinów. Widz nie tylko mógł zapoznać się z wielością wzorów wstawek do poduszek, ale również zobaczyć, jak prezentowały się one na samej poduszce, a ta - na łóżku. Dane mu było obejrzeć nie tylko różnorodność serwetek, ale również, w jaki sposób zdobiły one stół, święty kąt, bieliźniarkę itd. W końcu, mógł podziwiać nie tylko poszczególne elementy odzieży zdobione koronką, ale zoba­ czyć, jak wyglądał odświętny strój w całości. Zastosowanie plansz, gablot i aranżacji przestrzennych dało widzowi możliwość ujrzenia pre­ zentowanego zjawiska, zarówno w szczegółach, jak i w szerszym spektrum. Zastosowanie plansz 1 W sanskrycie słowo mándala oznacza koło. �362 KRONIKA sprawiło, że koronka stała się główną bohaterkę wydarzenia. Plansza stanowiła dla niej tło, umoż­ liwiła i skłaniała do kontemplacji detalu. Aranżacje wnętrz pozwoliły natomiast zobaczyć koron­ kę jako element większej całości, uzmysłowić sobie jej dekoracyjną rolę wobec przestrzeni do­ mowej, a także wobec człowieka. I tak, widz zwiedzając wystawę miał do czynienia na przemian to z jedną perspektywą, to drugą: kadr, rozszerzenie planu, kadr, rozszerzenie planu... Wystawie towarzyszyły teksty dotyczące definicji, historii i funkcji koronki, opisujące po­ szczególne techniki wykonania. Pewne zastrzeżenia mógł budzić monotonny język komentarzy dotyczących historii i opisu technik. Sformułowanie lapidarnych, a jednocześnie wyczerpują­ cych tekstów w przypadku tej tematyki jest jednak niezwykle trudne. W ramach pierwszej części wystawy zorganizowano „sklepik", gdzie można było nabyć go­ towe koronki, narzędzia i materiały niezbędne do ich wyrobu. Zaaranżowano go w konwencji wystawy, tak że granica pomiędzy nimi była bardzo delikatna. Warto zwrócić uwagę na dyskretne umieszczenie znaków firmowych sponsorów. Widz pod­ czas zwiedzania był właściwie „chroniony" przed kontaktem z nimi (natrafiał na nie tuż przy wyjściu). W czasach, kiedy człowiek „skazany" jest na wszechobecność reklam, takie rozwiąza­ nie mogło budzić tylko wdzięczność. Tu musi jednak paść pewna krytyczna uwaga dotycząca tytułu projektu i wystawy. Był on krótki, zgodnie z wymogami współczesnej komunikacji językowej, ale, niestety, nie-komunikatywny. Już pierwszy człon: „Sztuka koronki" mógł budzić wątpliwości. Słowo 'sztuka' jest w języku polskim wieloznaczne i prócz związku ze sferą artystyczną może również być określeniem doty­ czącym ilości (np. jedna sztuka koronki, dwie sztuki koronki). Dołączenie do pierwszego członu tytułu drugiego: „Strój i wnętrze" spowodowało dalsze komplikacje i wzmocniło niejasność komu­ nikatu, bo o jakie wnętrze chodzi? Koronki? Stroju? A może o wnętrze ludzkie, a jeśli tak, to czy 0 jego wnętrze jako organizmu biologicznego, czy też wnętrze rozumiane psychologicznie? W przypadku omawianej wystawy nie można poprzestać jedynie na informacji o samej eks­ pozycji, ponieważ została ona pomyślana jako część szerszej formuły. Pominięcie milczeniem kompleksu działań okołowystawowych zubożyłoby obraz przedsięwzięcia. Wystawa prezento­ wała przede wszystkim koronkę jako dzieło sztuki, eksponując jej walory estetyczne. Jak jednak napisała w komentarzu wystawy autorka projektu, sztuką jest dla niej samo dzieło, ale również proces jego tworzenia (Turska-Skowronek 2002, s. 5). Dlatego tak ważnym elementem projektu stały się pokazy, w trakcie których widzowie mogli być świadkami powstawania koronek, podzi­ wiając jednocześnie biegłość i kunszt koronczarek. Istotną rolę spełniły też kursy poszczegól­ nych technik koronczarskich, w których można było spróbować swoich sił w roli autora koronek. Pokazy wykonywania koronek zostały przygotowane na otwarcie wystawy. Warsztaty twór­ ców usytuowano tak, by każdy znalazł się w pobliżu tej części wystawy, która była poświęcona demonstrowanej technice. Dzięki temu widzowie mogli jednocześnie obserwować przebieg pra­ cy koronczarskiej i jej efekt. Możliwość kontaktu z twórcą jest zawsze elementem aktywizują­ cym widza i uatrakcyjniającym wystawę. Oczywiście, najbardziej pożądane by było, aby takie pokazy odbywały się w trakcie całego okresu trwania wystawy. Niestety, z wielu przyczyn, m.in. organizacyjnych, nie było to możliwe. W to miejsce zastosowano inne rozwiązanie. Pokazy utrwa­ lono na video i przygotowano film prezentujący wykonywanie koronki klockowej, czółenkowej, siatkowej, i szydełkowej. Każdy ze zwiedzających, jeśli tylko zechciał, miał możliwość obejrze­ nia na miejscu filmu i poszerzenia w ten sposób swojej wiedzy o te aspekty fenomenu koronki, których nie można zaprezentować w sposób statyczny. Dużym walorem filmu były komentarze 1 opowieści twórców koronek. Należałoby jednak poprawić jego jakość techniczną. Obok wystawy i pokazów bardzo istotnym elementem projektu były kursy poszczególnych technik koronczarskich. Odbyło się dwadzieścia pięciodniowych warsztatów, w których wzięły udział 182 osoby, z różnych stron Polski. Uczestnicy, a właściwie uczestniczki, w ramach opłaty za kurs otrzymywały na czas jego trwania bilet umożliwiający wielokrotne zwiedzanie wystawy. Taki rodzaj kontaktu z ekspozycją miał zupełnie inną jakość, niż jednorazowa wizyta. Dzięki tej formie i zajęciom praktycznym w profesjonalny sposób zapoznano z problematyką koronek duże grono osób. Warsztaty stały się jednocześnie pretekstem do tworzenia więzi pomiędzy uczest- �KRONIKA 363 niczkami kursów. Wspólnie spędzany czas, wspólna praca i zainteresowania prowadziły do ukon­ stytuowania się grupy, być może tylko na czas trwania warsztatów, lecz nie długość kontaktów jest istotna, ale ich jakość i intensywność. Wojciech Burszta pisał (za Michel Maffesoli), że typowym zjawiskiem dla współczesnej kul­ tury jest tworzenie się „nowoplemion", czyli „czasowych wspólnot empatycznych, w ramach których realizuje się jakiś określony «pomysł na życie», aby choć na krótko, uciec od polikulturowości i nieokreśloności codziennych realiów" ( Burszta 1998, s. 165). Istnieje bardzo szerokie spektrum grup, które można określić mianem „nowoplemion", od kolekcjonerów znaczków począwszy, na grupach o charakterze religijnym skończywszy. Jak twierdzi Burszta: „Nowoplemiona zapewniać mają swoim członkom jakiś rodzaj zakotwiczenia i usensownienia własnego życiorysu, gwarantują i oferują minimum komfortu, że jest się w grupie, do której można metonimicznie przylegać" (tamże). Tradycyjne więzi społeczne: rodzinne, zawodowe, czy sąsiedzkie nie zaspokajają już potrzeb współczesnego człowieka. W związku z tym poszukiwane i budowa­ ne są nowe więzi, m.in. na bazie wspólnych zainteresowań, tak jak miało to miejsce na warszta­ tach koronczarskich, organizowanych w ramach opisywanego projektu. Być może, dzięki propo­ zycji Muzeum powstało kolejne „nowoplemię", umożliwiające pewnej grupie współczesnych kobiet zaspokojenie potrzeb, które nie są realizowane w ich środowisku? Autorka projektu pod­ kreśliła, że bardzo istotny był dla niej jego warsztatowy aspekt, ze względu na propozycję, którą oferował kobietom: „wyrwanie" z kręgu codzienności poprzez zmianę miejsca, środowiska, odmienny rodzaj aktywności . W tym kontekście można pokusić się o stwierdzenie, że projekt zyskał nawet walory terapeutyczno-społeczne. Odwiedzający wystawę mógł poprzestać na tradycyjnym jej oglądzie, mógł go jednak wzbo­ gacić poprzez bezpośrednie obejrzenie pokazów wykonywania koronek przez twórców lub filmu o koronkach. Dzięki kursom miał też możliwość przeobrażenia się z widza w autora koronek. 2 Olga Kwiatkowska LITERATURA B u r s z t a W.J. 1998, Antropologia kultury, Poznań, Wydawnictwo Zysk i S-ka. J u n g C G . 1993, Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Wydawnictwo Brama - Księga Włóczęgów i Uczonych. T u r s k a - S k o w r o n e k K. 2002, Komentarz wystawy. 2 Informacja pochodzi z wywiadu przeprowadzonego przez autorkę recenzji z Kingą Turską-Skowronek. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenumeraty krajowej na 2004 r. wynosi 25,00 zł, a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. 3. Cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę: Cena prenumeraty + rzeczywiste koszty wysyłki. Zlecenia na prenumeratę dewizową, przyjmowane od osób zamieszkałych za granicą, realizowane są od dowolnego numeru. Wpłaty przyjmuje Oddział krajowy Dystrybucji Prasy „Ruch" SA na konto: Pekao SA I V O/W-wa 12401053-40060347-2700-401112-001 lub kasa Oddziału. 4. Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA OKDP, 00-958 Warszawa, skrytka pocztowa 12, ul. Jana Kazimierza 31/33 lub telefonicznie: (22) 5328-731, 5328-820, 5328-816; fax 5328-732; internet: www.ruch.pol.pl; e-mail: prenumerata@okdp.ruch.com.pl 5. Terminy przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową i zagraniczną: do 5.12 - na pierwszy kwartał roku następnego, na I półrocze i na następny rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23002c12cc60d13a73d1e7183bfcd3f.pdf f7c60028ca2c73bb61eb1f7ed06b96cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1610 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.325-346 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI MAŁŻEŃSTWA RADŻPUCKIE JAKO ŹRÓDŁO D O B A D A Ń S I E C I R E L A C J I S P O Ł E C Z N Y C H W R A D Ż A S T A N I E W X V - X V I I w. The M e r t i y o Rathors o f M e r t o , Rajasthan. Select Translations Bearing on the H i s t o r y o f a Rajput Family, 1462-1660, Richard D . Saran, N o r m a n P. Ziegler (red.), A n n A r b o r 2 0 0 1 , t. 1-2 Jest to j e d n a z n i e w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h k s i ą ż e k p o ś w i ę c o n y c h tradycji r a d ż p u c k i e j p ó ł n o c ­ nych I n d i i , (Rudolph 1963; D.Sharma 1966; G.Sharma 1968, 1970; Fox 1971; K o l f f 1992; Singhji 1994; H a r l a n 1992), t y m cenniejsza, że k r ą g tej tradycji stanowi w a ż n y segment k u l t u r y h i n d u i ­ stycznej, o d z n a c z a j ą c y s i ę w i e l o m a o d r ę b n y m i , t y p o w y m i dla tej w a r s t w y l u d n o ś c i cechami. P o m i m o w z m o ż o n e g o w ostatnich latach zainteresowania i n n y m i ź r ó d ł a m i h i s t o r i i i k u l t u r y R a d ż p u t ó w , do tej pory s i ę g a l i ś m y p r z e w a ż n i e do klasycznej literatury rodem z okresu k o l o n i i bry­ tyjskiej (Tod 1899). B y ć m o ż e ta praca b ę d z i e p o c z ą t k i e m nowej fali s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h t e m a t o w i r a d ż p u c k i e j wersji k u l t u r y indyjskiej. N a p r z e ł o m i e X V - X V I w. f u n k c j o n o w a ł y j u ż silne p a ń s t w a r a d ż p u c k i e w t y m rejonie p ó ł ­ n o c n y c h I n d i i . D o najsilniejszych z n i c h n a l e ż a ł y k r ó l e s t w a r z ą d z o n e przez k i l k a w y b i t n y c h r o d ó w : M e w a r ze s t o l i c ą w U d a i p u r i Chitor (pod panowaniem Sisodiyo Gahlot), M a r w a r z g ł ó w ­ n y m i o ś r o d k a m i w Jodhpur i Bikaner, oraz m n i e j s z y m i , np. w M e r t a ( w r ę k a c h rodu Rathor) oraz Jaisalmer (pod panowaniem r o d u B h a t t i ) , Amber/Dhundhar, c z y l i dzisiejszy Jaipur (pod k o n t r o l ą rodu K a c h v a h o ) oraz B u n d i (pod w o d z ą rodu Hado C a u h a n ó w ) . Mniejsze p a ń s t w a b y ł y opa­ nowane przez inne rody: Sirohi, Pali, Sanchor ( D e v r o , Sonagaro i Sanchoro Cauhan), Barmer, Pungal (Rathor), Dungarpur, Vamsvalo (Aharo Gahlot), Amarsar, Sikargadh (Sekhavat Kachvaho) i Bandhavgadh (Vaghelo Solanki). Poza granicami w s p ó ł c z e s n e g o R a d ż a s t a n u z n a l a z ł y się silne p a ń s t w a : G w a l i o r (Kachvaho) w dzisiejszym stanie Madhja Pradesz i U m a r k o t (Sodho Panwar) w p a k i s t a ń s k i m Sindzie. K s i ą ż k a ta jest t ł u m a c z e n i e m na j ę z y k angielski starych k r o n i k k s i ą ż ę c e g o r o d u Rathor z M e r t a , m ł o d s z e j l i n i i k r ó l e w s k i e g o rodu z Jodhpur w R a d ż a s t a n i e . A u t o r z y pracy p r z e t ł u m a ­ c z y l i w c a ł o ś c i k r o n i k ę (vigat) oraz fragmenty k r o n i k (khyat i Aitihasik Batam), obejmujące X V - X V T I w. D u ż a w a r t o ś ć przedstawionej p u b l i k a c j i w y n i k a z a r ó w n o z bogactwa m a t e r i a ł u , j a k i sposobu j e g o prezentacji. D z i ę k i temu poszerza się r ó w n i e ż k r ą g jej c z y t e l n i k ó w - i n d o l o g ó w , h i s t o r y k ó w , h i s t o r y k ó w ś r e d n i o w i e c z a , badaczy m i l i t a r i ó w , a n t r o p o l o g ó w , czy g e n e a l o g ó w . M a t e r i a ł z o s t a ł u p o r z ą d k o w a n y w taki s p o s ó b , by o d d z i e l i ć od siebie fragmenty odmienne pod w z g l ę d e m t r e ś c i i formy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e i godne u w a g i s ą - u ł o ż o n e w k o l e j n o ś c i prezentowania - organizacja s p o ł e c z n a R a d ż p u t ó w , lista s u k c e s o r ó w r o d u , chronologia w y d a ­ r z e ń , t ł u m a c z e n i a k r o n i k r a d ż p u c k i c h ( I tom). R ó w n i e interesujące i n i e z b ę d n e o k a z a ł y się dodatki r o z j a ś n i a j ą c e kontekst d z i e j ó w rodu w postaci a n e k s ó w , np. s ł o w n i k p o j ę ć charakterystycznych dla tego ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o i czasu. Poza t y m listy w o j o w n i k ó w p o l e g ł y c h w b i t w i e , tak istotne dla r a d ż p u c k i e g o widzenia ś w i a t a , g d y ż tego rodzaju „ l i s t y p o l e g ł y c h na polu b i t w y " , w y r y t e na kamieniach s t o j ą c y c h w p o b l i ż u k a ż d e j r a d ż p u c k i e j w s i , spotykamy jeszcze dzisiaj. W d r u g i m tomie autorzy p r e z e n t u j ą listy m a ł ż e ń s t w i c z ł o n k ó w rodu k r ó l e w s k i e g o z Jodhpur i M e r t a , n a s t ę p n i e d o ś ć s z c z e g ó ł o w e noty biograficzne przedstawicieli k i l k u g ł ó w n y c h r o d ó w r a d ż p u c k i c h ( B h a t t i , Cauhan, Gahlot, Kachvaho, Panwar i Rathor), a t a k ż e skoligaconych z n i m i rodzin m u z u ł m a ń s k i c h (Khanzada K h a n ) i kast z w i ą z a n y c h z a d m i n i s t r o w a n i e m r o d ó w R a d ż p u ­ t ó w Rathor (Bhandari, M u m h a t o , Pancholi). S ą one bogatym ź r ó d ł e m do rekonstrukcji i analizy �326 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A istoty, i m e c h a n i z m ó w budowania a l i a n s ó w m i ę d z y r o d a m i , a t a k ż e d z i e j ó w p o s z c z e g ó l n y c h d y ­ nastii. T o m I I u z u p e ł n i a fragment p o ś w i ę c o n y t e r m i n o l o g i i z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a w R a d ż a stanie. Z a ł ą c z o n e na z a k o ń c z e n i e indeksy nazwisk postaci oraz nazw m i e j s c o w o ś c i ułatwiają poruszanie s i ę po tej obszernej p u b l i k a c j i . Razem praca l i c z y ponad 800 stron r ó ż n o r o d n e g o materiału dotyczącego kultury radżpuckiej. K i m s ą R a d ż p u c i ? Formalnie zaliczani s ą do jednej z w a r s t w ( w a r n ) h i n d u i z m u - k s z a t r i j ó w - w a r s t w y w o j o w n i k ó w i w ł a d c ó w . Z w y k l e p o m i j a s i ę fakt, ż e hinduistyczny m o d e l w a r n o w y - b r a m i n i , kszatrijowie, k u p c y i siudrowie lub p i ą t a warna „ n i e d o t y k a l n i " - o b o w i ą z y w a ł w r ó ż ­ nych c z ę ś c i a c h I n d i i , n a k ł a d a j ą c się na regionalne tradycje. W w y n i k u tego procesu o g ó l n o i n d y j s k i wzorzec u l e g a ł m o d y f i k a c j o m p o d w p ł y w e m adaptacji do regionalnych w a r u n k ó w . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Indie, gdzie p o d z i a ł na cztery w a r s t w y s p o ł e c z n e n a ł o ­ ż y ł s i ę na d ł u g ą t r a d y c j ę l u d ó w k o c z o w n i c z y c h i pasterskich, f u n k c j o n u j ą c y c h na t y m terenie. L u d n o ś ć o b s z a r ó w , w k t ó r y c h p r z e w a ż a ł y stepy, n i e u ż y t k i i pastwiska, ż y ł a z w y k l e w p ł y n n y c h grupach z a j m u j ą c y c h s i ę pasterstwem lub ł u p i e n i e m innych. L u d y te b y ł y r u c h l i w e , zbrojne, dosko­ nale a d a p t u j ą c e s i ę do n o w y c h w a r u n k ó w , d z i e l ą c s i ę na mniejsze jednostki s p o ł e c z n e , kiedy i c h r u c h l i w o ś ć słabła. C h a r a k t e r y z o w a ł a j e e l a s t y c z n o ś ć , z m i e n n o ś ć , kult wodza, w z g l ę d n a r ó w n o ś ć m i ę d z y c z ł o n k a m i , otwarty status, a przede w s z y s t k i m z d o l n o ś ć do zawierania sojuszy, potwierdza­ nych kontraktami m a ł ż e ń s k i m i . T y p o w ą s t r u k t u r ą takiej „ h o r d y " b y ł o biradari, c z y l i braterstwo, w s p ó l n o t a ł ą c z ą c a m ę s k i c h p o t o m k ó w braci p o c h o d z ą c y c h od jednego przodka, t a k ż e braci ojca. Funkcjonowanie w k r ę g u grup k r e w n i a c z y c h i s o j u s z n i k ó w , w y k s z t a ł c i ł o postrzeganie ś w i a t a z perspektywy p ł y n n e g o p o d z i a ł u na grupy o r ó w n y m statusie. I c h granice w y z n a c z a ł y w i ę z y sojuszy m i ę d z y t y m i grupami lub w r o g o ś ć wobec i n n y c h , z k t ó r y m i nie z a m k n i ę t o jeszcze sta­ r y c h s p o r ó w (vair). Ś w i a t w i d z i a n y w tych kategoriach r ó ż n i ł s i ę od klasycznej koncepcji czte­ rech s t a n ó w ( w a r n ) h i n d u i s t y c z n y c h , k t ó r y c h granic nie m o ż n a p r z e k r o c z y ć , charakterystyczny dla m y ś l i b r a m i ń s k i e j . S t ą d w i e l e t y p o w o hinduistycznych instytucji j a k kasty, system j a d ź m a n a , zasady ż y w i e n i a , z n a l a z ł y s w ó j w y r a z nieco odmienny od b r a m i ń s k i e g o m o d e l u . A u t o r z y k s i ą ż k i p o d e j m u j ą w ą t e k p o s t ę p u j ą c e j e w o l u c j i R a d ż p u t ó w od stanu koczowniczej hordy, a d a p t u j ą c e j s i ę do z m i e n i a j ą ­ cego s i ę otoczenia - do etapu grupy p a n u j ą c e j na s w o i m t e r y t o r i u m . P r z y j ę t e przez n i c h r a m y czasowe s ą w ł a ś c i w e - p o c z ą t e k istnienia R a d ż p u t ó w i formowanie s i ę tej w a r s t w y na zachod­ n i c h o b r z e ż a c h I n d i i to V I I I - X I I w. n.e. D r u g i okres, ś r o d k o w y , przypada na X V I I - pocz. X V I I I w . , c z y l i do m o m e n t u upadku dynastii m o g o l s k i e j . Ostatni okres i c h ś w i e t n o ś c i n a s t ą p i ł k i e d y indyjskie k s i ę s t w a feudalne z n a l a z ł y s i ę pod panowaniem b r y t y j s k i m oraz obejmuje czasy po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Indie. S k ą d w y w o d z ą s i ę R a d ż p u c i ? Istnieje k i l k a teorii na temat i c h pochodzenia. P r z e w a ż a p o g l ą d o i c h c u d z o z i e m s k i c h korzeniach, ł ą c z ą c y c h i c h z l u d n o ś c i ą S a k ó w ( S c y t o w i e ) , K u s z a n ó w , G u r d ż a r ó w , a nawet S o g d y j c z y k ó w p r z y b y ł y c h z A z j i Centralnej. Wskazuje s i ę r ó w n i e ż na po­ chodzenie miejscowe, plemienne R a d ż p u t ó w . W p u b l i k a c j i autorzy p r e z e n t u j ą j e d n ą z g a ł ę z i w i e l k i e g o r o d u r a d ż p u c k i e g o - Mertiyo R a t h o r ó w z R a d ż a s t a n u . M e r t i y o s t a n o w i ą b o c z n ą l i n i ę k r ó l e w s k i e j l i n i i z Jodhpur, o d d z i e l o n ą w s z ó s t y m p o k o l e n i u R a t h o r ó w , od s y n ó w w ł a d c y Jodha - z a ł o ż y c i e l a miasta Jodhpur. B r a c i a D u d a i Varsingh nie n a l e ż e l i do l i n i i s u k c e s o r ó w w ł a d z y i c h ojca, p o n i e w a ż b y l i synami czwartej ż o n y w ł a d c y . W zamian za z o b o w i ą z a n i e wsparcia a r m i i w ł a d c y na w y p a d e k wojny, otrzymali n o w e tereny do zasiedlenia. W ten s p o s ó b M e r t i y o Rathor u f o r m o w a l i o d r ę b n e bractwo (birada­ r i ) , p o w i ą z a n e w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a z l i n i ą k r ó l e w s k ą z Jodhpur oraz z i n n y m i b r a c t w a m i n a l e ż ą c y m i do r o d u Rathor w R a d ż a s t a n i e . Prezentowana w pracy l i n i a w ł a d c ó w z Jodhpur o b j ę ł a 13 p o k o l e ń , w y w o d z ą c y c h s i ę od w s p ó l n e g o przodka Rav Salkho, k t ó r y o t r z y m a ł numer 1 - 1 . N a j w i ę k s z y w ł a d c a Jodha ( 5 - 1 ) - z a ł o ż y c i e l miasta Jodhpur p r z y p a d ł na 5 pokolenie i r z ą d z i ł w I I p o ł o w i e X V w. Ostatni w ł a d c a ( 1 3 - 1 ) n a l e ż a ł do 13 pokolenia i u m a r ł w I I p o ł o w i e X V I I w. Specyficzny s p o s ó b prezentacji tej pracy pokazuje, j a k cennym ź r ó d ł e m dla b a d a ń k u l t u r y s ą k r o n i k i rodowe. C a ł y I t o m pracy jest bardzo i n t e r e s u j ą c y m i n i o s ą c y m d u ż ą w i e d z ę o m ó w i e n i e m �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 327 RECENZJE I O M Ó W I E N I A w a ż k i c h dla tego k r ę g u tradycji cech k u l t u r o w y c h . To jedna z najlepszych prac na temat k u l t u r y r a d ż p u c k i e j p o w s t a ł a w ostatnich latach. Obejmuje o m ó w i e n i e struktury s p o ł e c z n e j , e l e m e n t ó w obyczaju r a d ż p u c k i e g o , k t ó r y jest s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y , g d y ż dotyczy d w o r u , zasad po­ k r e w i e ń s t w a , poza t y m w y m i e n i a l i s t y z w i ą z a n y c h z d w o r e m u r z ę d n i k ó w itp. P r z e m y ś l e n i a te w y n i k a j ą z analizy t ł u m a c z e ń n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h k r o n i k tego r o d u , z lat 1462-1660. S ą to n i e z b ę d n e elementy do rekonstrukcji ś w i a t a R a d ż p u t ó w z tego okresu. Sama publikacja k r o n i k m o ż e stać się ź r ó d ł e m dla analiz tego s p o ł e c z e ń s t w a i j e g o kultury. M a m t u na m y ś l i t e r m i n o l o g i ę p o k r e w i e ń s t w a , sieć relacji s p o ł e c z n y c h R a d ż p u t ó w , w i d o c z n y c h na podstawie zawieranych przez w ł a d c ó w m a ł ż e ń s t w , oraz odzwierciedlenie t y c h relacji w prze­ strzeni. C h c ę p r z e d s t a w i ć te trzy elementy - sieci relacji, p o l i t y k ę a l i a n s ó w i m a ł ż e ń s t w - oraz ziemie lub terytoria, w y k o r z y s t u j ą c m a t e r i a ł y zawarte w opublikowanej kronice. W s p o ł e c z e ń s t w i e z ł o ż o n y m , j a k i m jest cywilizacja indyjska, jednostka i grupa u w i k ł a n e s ą w w i e l e poprzeplatanych ze s o b ą k r ę g ó w szerszego z a s i ę g u i sieci relacji, t w o r z ą c y c h p o ł ą c z e n i a m i ę d z y r ó ż n y m i sferami ż y c i a , gospodarki, k u l t u r y i t d . Sprowadzenie r z e c z y w i s t o ś c i w y z n a w ­ c ó w h i n d u i z m u do kasty jest d u ż y m uproszczeniem, s z c z e g ó l n i e w p r z y p a d k u R a d ż p u t ó w . Jed­ nostka funkcjonuje w grupach r o d o w y c h i terytorialnych, k t ó r y c h granice s ą jasno zdefiniowane. W p r z e c i w i e ń s t w i e do grup, sieci relacji c h a r a k t e r y z u j ą s i ę przekraczaniem s z t y w n y c h granic: t e r y t o r i a l n y c h , p o k r e w i e ń s t w a , czy klas s p o ł e c z n y c h . W ś w i e c i e k u l t u r y r a d ż p u c k i e j istotne znaczenie ma co najmniej k i l k a r o d z a j ó w sieci relacji: p o k r e w i e ń s t w a i p o w i n o w a c t w a , polityczna, ekonomiczna, handlowa, rytualna. Pierwsza z n i c h ( s i e ć relacji p o k r e w i e ń s t w a ) wyznaczana b y ł a przez zawieranie m a ł ż e ń s t w oraz t o w a r z y s z ą c e temu strategie, m a j ą c e na uwadze istotne dla rodu alianse polityczne. D z i ę k i temu p o w s t a ł y z ł o ­ ż o n e wzajemne p o w i ą z a n i a , w y n i k a j ą c e z p o w s t a ł y c h u k ł a d ó w w p o k o l e n i u ojca w ł a d c y , j e g o w ł a s n y c h z w i ą z k ó w oraz z relacji n a s t ę p c y tronu i r o d z e ń s t w a . S i e ć relacji p o l i t y c z n y c h , p o w i ą z a n a z d ł u g o f a l o w ą p o l i t y k ą d y n a s t y c z n ą r o d u , b y ł a r ó w n o ­ c z e ś n i e obrazem r o z ł o ż e n i a siły i w ł a d z y w danym regionie, w i ę k s z y m n i ż k s i ę s t w o . Relacje tego rodzaju c z ę s t o p r z e k r a c z a ł y t a k ż e granice s p o ł e c z n o ś c i , kast i w y z n a ń . S i e ć relacji e k o n o m i c z n y c h z w i ą z a n a b y ł a z p r z e p ł y w e m t o w a r ó w i u s ł u g oraz r e g u l u j ą c y c h j e decyzji. W p r z y p a d k u k s i ę s t w r a d ż p u c k i c h m i a ł y one bardziej lokalny, w e w n ę t r z n y charakter w z w i ą z k u z feudalnym systemem w y m i a n y k o n c e n t r u j ą c y m się w o k ó ł dworu. Pewien w p ł y w na te relacje m i a ł y szlaki handlowe p r z e c h o d z ą c e przez terytorium danego k s i ę s t w a . W z a l e ż n o ś c i od dogodnego p o ł o ż e n i a na g ł ó w n y c h szlakach handlowych, znaczenie tego rodzaju sieci w z r a s t a ł o . O s o b n ą s i e c i ą relacji s ą p o w i ą z a n i a rytualno-religijne. N a t y m p o z i o m i e w y r a ź n a staje s i ę p r z y n a l e ż n o ś ć p a ń s t w r a d ż p u c k i c h do c y w i l i z a c j i indyjskiej i h i n d u i z m u . P o w i ą z a n i a rytualne p o l e g a j ą na z w i ą z k a c h z p e w n y m i sektami h i n d u i s t y c z n y m i (Nath, Gosain), t a k ż e na podejmo­ w a n i u w y p r a w w ramach indyjskiego systemu o ś r o d k ó w p i e l g r z y m k o w y c h . D l a Radżputów s z c z e g ó l n i e istotne b y ł y m i e j s c o w o ś c i p i e l g r z y m k o w e H a r d w a r nad Gangesem i D w a r k a u za­ chodnich w y b r z e ż y G u d ż a r a t u . C z y m jest p o k r e w i e ń s t w o ? J e ś l i jest to zasada o r g a n i z u j ą c a w s p ó ł ż y c i e s p o ł e c z n e (Szynkiew i c z 1992), to w kulturze r a d ż p u c k i e j przybiera ona n a s t ę p u j ą c ą f o r m ę - pochodzenie od w s p ó l ­ nego przodka, o b o w i ą z u j e t e ż w s p ó l n o t a gospodarcza oraz z w i ą z k i z c z ł o n k a m i grupy, z k t ó r e j p o c h o d z i ł a matka lub inne kobiety. R e g u ł y te u w i d a c z n i a j ą p r z e s t r z e ń m o ż l i w y c h związków i relacji, co m o ż e m y n a z w a ć polem p o k r e w i e ń s t w a . M o ż n a j e o p i s a ć przez takie parametry j a k z a s i ę g , o b o w i ą z u j ą c e r e g u ł y oraz mechanizmy powstawania i p r z e k s z t a ł c a n i a tego pola. N a u w a g ę z a s ł u g u j e s z c z e g ó l n i e staranne przytoczenie przez a u t o r ó w w y s t ę p u j ą c e j w prze­ kazach r a d ż p u c k i c h ś r e d n i o w i e c z n e j t e r m i n o l o g i i p o k r e w i e ń s t w a . W i e m y , j a k i e p r o b l e m y stwa­ rza rekonstrukcja takich danych w terenie, gdzie stosowanie p o j ę ć wydaje s i ę b y ć d o w o l n e , a c z ę s t o z m i e n i a j ą s i ę one pod w p ł y w e m r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . N i e t y l k o z r ó ż n i ­ cowanie t e r m i n o l o g i i jest istotne, ale t a k ż e odmienne pole semantyczne tych p o j ę ć . R ó d r a d ż p u c k i s t a n o w i ł w s p ó l n o t ę e g z o g a m i c z n ą . Ten rodzaj w s p ó l n o t y pochodzeniowej m i a ł dla R a d ż p u t ó w istotne znaczenie. W y r a ż a ł s i ę w symbolice, np. j e d n a nazwa r o d u , w ł a d z a nad o k r e ś l o n y m t e r y t o r i u m lub posiadanie n a d z i a ł u z i e m i , posiadanie fortu-stolicy, k u l t b o g i n i �328 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A o p i e k u ń c z e j ( k u l a devi) oraz ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o przodka i m i t u pochodzeniowego. Z g o d n i e z z a s a d ą i m odleglejszy przodek, t y m liczniejsza grupa ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 135), r a d ż p u c k i r ó d l i c z y ł kilkaset lub k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y o s ó b . R ó d s t a n o w i ł n a d r z ę d n ą k a t e g o r i ą ł ą c z ą c ą R a d ż p u t ó w o nazwisku Rathor. N i e wszyscy z n i c h b y l i ze s o b ą spokrewnieni. W relacje m i ę d z y s o b ą w c h o d z i l i c i , k t ó r z y m i e s z k a l i w t y m sa­ m y m regionie. R a d ż p u c i żyli w bractwach (biradari), s t a n o w i ą c y c h w s p ó l n o t ę pochodzenia od jednego przodka. W podanym okresie autorzy w y l i c z a j ą 20 g ł ó w n y c h bractw (biradari) w k r ę g u samego rodu R a t h o r ó w . W i ę k s z o ś ć z nich n o s i ł a nazwy od imienia przodka, k t ó r e g o u w a ż a l i za z a ł o ż y c i e l a brac­ twa. Jeśli oddzielenie n a s t ą p i ł o na skutek zasiedlenia nowej ziemi, nazwa p o c h o d z i ł a od nazwy geograficznej, np. M e r t i y o . W y n i k a z tego, ż e s p o ś r ó d 20 biradari p r z e w a ż a j ą te, o d w o ł u j ą c e s i ę do p r z o d k ó w braci z s z ó s t e g o pokolenia l i n i i k r ó l e w s k i e j z Jodhpur, s ą linie m ł o d s z e (7 i 8 pokolenie) i starsze (2, 3 lub 5 pokolenie). W sojuszach z n a l a z ł y s i ę stare rody R a t h o r ó w , nie m a j ą c e w s p ó l ­ nych p r z o d k ó w z w ł a d c a m i Jodhpur. Te dane ś w i a d c z ą o dynamice p o d z i a ł ó w rodu. Z u p ł y w e m czasu dziedziczenie n a s t ę p u j e w l i n i i k r ó l e w s k i e j , t y l k o n a s t ę p c a tronu o t r z y m y w a ł tytuł, fort i w i ę k s z o ś ć ziem. Jego m ł o d s i bracia o t r z y m y w a l i n a d z i a ł y ziemi. L i n i a k r ó l e w s k a p o z o s t a w a ł a jedna, rosła natomiast liczba l i n i i m ł o d s z y c h i biradari, u t r z y m u j ą c y c h s i ę na swojej ziemi. R o d y r a d ż p u c k i e , s z c z e g ó l n i e linie senioralne b y ł y czasem ograniczone potencjalnymi m o ż ­ l i w o ś c i a m i sojuszy m a ł ż e ń s k i c h . S t ą d rola r e g u ł y hipergamii w takich strategiach. Bez m o ż l i w o ­ ści dziedziczenia f u n k c j o n o w a ł o potomstwo z nieprawego ł o ż a . Jednak znamy w y j ą t k i w historii K a c z h u , k i e d y to dziecko z takiego m a ł ż e ń s t w a - Godji - z o s t a w a ł o n a s t ę p c ą tronu. Genealogia o d g r y w a w a ż n ą r o l ę p o r z ą d k u j ą c wszystkie o d ł a m y r o d ó w , dostarcza t e ż informacji o kierunkach p o k r e w i e ń s t w a i sposobach jego zorganizowania ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 68). Genealogia stanowi w z ó r do n a ś l a d o w a n i a . Rody m a j ą s z c z e g ó l n e znaczenie dla R a d ż p u t ó w , k a ż d y z nich podtrzymuje t r a d y c y j n ą n a z w ę . O d p o w i a d a j ą one g r u p o m endogamicznym u p o z o s t a ł y c h kast. O d w o ł u j ą s i ę do w i ę z i s p o ł e c z n e j t y p u genealogicznego, gdzie w a r t o ś c i ą b y ł a o d l e g ł o ś ć senioralnej l i n i i p o s i a d a j ą c e j w ł a d z ę lub z i e m i ę . W t y m typie w i ę z i istotne b y ł y liczba i z a s i ę g tych w i ę z i . W polityce a l i a n s ó w m a ł ż e ń ­ skich r o d ó w r a d ż p u c k i c h l i c z y ł o s i ę p o k r e w i e ń s t w o przez m ę ż c z y z n ę , j a k i filiacje przez kobiety, w t y m r ó w n i e ż przez m a ł ż o n k ę . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą dla p o j ę ć rodu i l i n e a ż u jest ich z m i e n n o ś ć i pewna u m o w n o ś ć . Z w i ą z a n e jest to ze z j a w i s k i e m dzielenia s i ę grup na mniejsze, n i e z a l e ż n e , po k i l k u pokoleniach. W ten s p o s ó b dawne w i ę z i z p o t o m k a m i k r e w n y c h sprzed k i l k u p o k o l e ń , t r a c ą swe znaczenie i w k r a c z a j ą w bardziej o g ó l n ą k a t e g o r i ę r o d u (sakh). Natomiast l i n e a ż , j a k o grupa s k ł a d a j ą c a s i ę z c z ł o n k ó w o w s p ó l n y m znanym przodku, nie przekracza z w y k l e trzech p o k o l e ń . W i ę ź p o m i ę d z y n i m i podtrzymuje p a m i ę ć ż y w y c h i aktualna w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w . O f u n k c j o n o w a n i u danego bractwa d e c y d o w a ł a j e g o z d o l n o ś ć do zbrojnej obrony swojej z i e m i . Z i e m i a leży u podstaw wszystkich strategii sojuszy m i ę d z y r ó ż n y m i rodami. W w y o b r a ż e n i a c h r a d ż p u c k i c h ma ona n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć . Z i e m i a n a l e ż ą c a do w ł a d c y dzieliła s i ę na wsie o r ó ż n y m charakterze - wsie s ł u ż e b n e wobec w ł a d c y , w o l n e wsie, z a m i e s z k a ł e przez i n n y c h zbrojnych, k o r z y s t a j ą c y c h z d o c h o d ó w w zamian za s ł u ż b ę z b r o j n ą na rzecz w ł a d c y . Przypomina to zasady w y o d r ę b n i a n i a s i ę kategorii szlachty zagrodowej w Polsce, z a m i e s z k u j ą c e j z a ś c i a n k i i kolonie. Krajobraz krainy r a d ż p u c k i e j u z u p e ł n i a ł y wsie nadane braminom i i n n y m kastom, p o w i ą z a n y m ze ś w i ę t o ś c i ą - Czaranowie oraz wsie plemienne, nie zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a d c y . Z z i e m i ą w i ą ż ą s i ę inne koncepcje t y p o w e dla tej k u l t u r y - ochrona granic, u t r z y m a n i e i o b o w i ą z e k karmienia swoich ludzi przez patrona. Znane s ą powszechnie zasady p o ż y w i e n i a i w s p ó ł - b i e s i a d o w a n i a , f o r m u ł o w a n e przez b r a m i n ó w , np. p o d z i a ł na kacza/pakka, r e g u ł y m ó w i ą ­ ce, z k t ó r y c h r ą k m o ż n a p r z y j ą ć p o ż y w i e n i e i j a k i e p o ż y w i e n i e , a z k t ó r y c h r ą k nie w o l n o j e ś ć w żadnym wypadku. W h i n d u i s t y c z n y m ś w i e c i e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z u j ą inne zasady z w i ą z a n e z p o ż y w i e n i e m . T u nie m a r e g u ł n a k a z u j ą c y c h lub z a k a z u j ą c y c h , kto z k i m m o ż e z a s i ą ś ć do stołu. W n i o s e k z tego jest t a k i , ż e R a d ż p u t j e p o ż y w i e n i e z r ą k k a ż d e g o , z w y j ą t k i e m n i e d o t y k a l n y c h . Problem d o t y c z y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 329 RECENZJE I O M Ó W I E N I A / BIKANER IV JAISALMER ^ODH^UR • • • \ MgRTA "••» SIND A RADZASTAN. ^ AMBER/JAIPUR • ' ^ - - ^ / 1 5 W A L IIOR BA^MER ^ - - 'gul BUNDI V^^CHITdR"-|R0H| l VSANCHOR - - " ^ VI V . - " " UDAIPUR UMAR^0JW|]^^^; 0 VIII B t MORZE ARABSKIE l U J \ GUDŻARAT &AWANAGAR • stolice p o t ę ż n y c h p a ń s t w O stolice p a ń s t w o mniejszym znaczeniu • •DUNGARHURC wsie nadane przedstawicielom m ł o d s z y c h l i n i i k r ó l e w s k i c h lub wsie, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y ż o n y c z ł o n k ó w rodu R a t h o r ó w I II III IV V VI VII VIII Rathor Kachvaho Gahlot Bhatti Cauhan Sodho Panwar Sankhlo Panwar Jadeja Przestrzenny z a s i ę g sieci relacji R a d ż p u t ó w Rathor z Jodhpur w X V - X V I I w. rys. A . i D . Demscy nie tego, z k i m m o ż n a b i e s i a d o w a ć lub nie, ale j e ś l i „jesz m ó j p o k a r m " znaczy, ż e oddajesz s i ę pod m o j ą o p i e k ę i jestem za ciebie odpowiedzialny. I I t o m p u b l i k a c j i z o s t a ł przedstawiony w bardzo i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b . A u t o r z y z a m i e ś c i l i w y ­ b ó r t ł u m a c z e ń tych f r a g m e n t ó w k r o n i k , k t ó r e d o t y c z ą z a p i s k ó w k o l i g a c j i r o d z i n n y c h - w t y m genealogii, i m i o n , rodzin i miejsca pochodzenia ż o n , i m i o n braci, sióstr, dzieci, w t y m s y n ó w , czy c ó r e k . Przytaczane dane w s k a z u j ą na z n a c z ą c e dla R a d ż p u t ó w informacje, na z a w i ł o ś c i w z a j e m ­ nych koligacji z innymi rodami radżpuckimi. N a podstawie tej w y j ą t k o w e j prezentacji m o ż e m y u s t a l i ć n i e k t ó r e dane, ś w i a d c z ą c e o ramach ś w i a t a w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , j a k ż e odmiennego od h i n d u i z m u w w y d a n i u M a n u s m r y t i czy b r a m i ń s k i e g o ś w i a t a hierarchii i granic. I d ą c tropem wzajemnych relacji i z a l e ż n o ś c i , j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć m a p ę o d z w i e r c i e d l a j ą c ą sieć wzajemnych relacji p o m i ę d z y g ł ó w n y m i i mniej w a ż n y m i r o d a m i R a d ż p u t ó w , i n n y m i ich sojusznikami oraz z a l e ż n ą od nich s ł u ż b ą . M o ż e m y po­ t r a k t o w a ć t ę c z ę ś ć k r o n i k j a k o ź r ó d ł o , z k t ó r e g o uzyskamy dane p o z w a l a j ą c e nam w y j ś ć poza stereotyp w y z n a w c y h i n d u i z m u , stworzonego przez idee Gandhiego, czy nawet poza stereotyp Radżputa jako w ł a d c y i wojownika. �330 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Spisy m a ł ż e ń s t w , przedstawione w pracy, p o t r a k t o w a ł e m j a k o ź r ó d ł o do analiz r o d z a j ó w i t y p ó w relacji oraz ich z a s i ę g u na obszarze dzisiejszego R a d ż a s t a n u z X V - X V I I w. i s ą s i e d n i c h s t a n ó w . N a tej podstawie m o ż n a u s t a l i ć : - relacje R a t h o r ó w , kto ( n a s t ę p c a tronu, bracia) i z k i m w c h o d z i ł w relacje? - hierarchie tych m a ł ż e ń s t w i relacji - j a k i e t y p y m a ł ż e ń s t w d o m i n o w a ł y i k t ó r e z nich m i a ł y szanse na dziedziczenie? Czego nie m o ż n a b y ł o w y c z y t a ć z list m a ł ż e ń s t w ? B r a k tam p e ł n e j listy m ł o d s z y c h braci i ich m a ł ż e ń s t w , k t ó r a u m o ż l i w i ł a b y opis z a l e ż n o ś c i ich z w i ą z k ó w od ś l u b ó w starszego brata. Z k r o n i k w y ł a n i a s i ę obraz w y z n a w c y h i n d u i z m u daleki od przestrzegania m o n o g a m i i m a ł ­ ż e ń s k i e j . W ł a d c y w Jodhpur w t y m okresie posiadali, j a k s i ę okazuje od 6 do 25 ż o n . L i c z b a braci s i ę g a ł a 25, z p o d z i a ł e m na tych, co uzyskali c z ę ś ć z dziedzictwa po ojcu, oraz tych, k t ó r z y nie z n a l e ź l i s i ę w t y m podziale, np. c ó r e k , k t ó r e z o s t a ł y wydane za m ą ż . Rekonstrukcja w z a j e m n y c h relacji i „ w y m i a n y " kobiet ( m a t k i , siostry, c ó r k i ) , t y p y tej „ w y m i a n y " , r z u c a j ą ś w i a t ł o na obo­ w i ą z u j ą c e zasady gry a l i a n s ó w czy w r o g o ś c i m i ę d z y r o d a m i . K w e s t i a m a ł ż e ń s t w w h i n d u i z m i e , z p u n k t u w i d z e n i a kodeksu M a n u , przedstawiana jest w postaci 8 t y p ó w , z czego cztery uznane s ą za zgodnie z p r a w e m dharmy, a p o z o s t a ł e za niegod­ ne bramina i i n n y c h c z ł o n k ó w w y ż s z y c h w a r s t w h i n d u i z m u . M o ż n a j e p o d s u m o w a ć j a k o relacje t y p u h i p e r g a m i i , i z o g a m i i i h y p o g a m i i . Jeśli w y k o r z y s t a m y k r o n i k i M e r t i y o Rathor do z w e r y f i ­ k o w a n i a t y p ó w k o n t r a k t ó w m a ł ż e ń s k i c h , o k a ż e s i ę , iż spotykamy tu k i l k a t y p ó w - w y m i a n a k o b i e t z k r ę g u „ r ó w n o r z ę d n y c h " r o d ó w , hipergamia ( d o l o ) , konkubinaty, w y d a w a n i e kobiet za w y z n a w c ó w islamu oraz m a ł ż e ń s t w a pozakastowe. L i s t a ś l u b ó w i dzieci R a t h o r ó w z l i n i i w Jodhpur obejmuje 6 p o k o l e ń w ł a d c ó w M e r t o od c h w i l i o d ł ą c z e n i a s i ę tej bocznej c z ę ś c i r o d u od dynastii z Jodhpur i z a ł o ż e n i a k s i ę s t w a M e r t o . P o z w o l i ł e m sobie na dokonanie k i l k u analiz m a t e r i a ł u zamieszczonego w kronikach. W y n i k a z nich p o d z i a ł na rody, w k t ó r y c h w y m i a n a kobiet zachodzi w s p o s ó b nieograniczony ( B h a t t i , Czauhan, Kaczvaho, Sisodiyo Gahlot). Grupa kilkunastu r o d ó w p r z e w y ż s z a pod t y m w z g l ę d e m w y r a ź n i e pozostałe, które mają kilka p r z y p a d k ó w wymiany małżeńskiej w przeciągu opisywa­ n y c h tu 200 lat ( d o k ł a d n i e 198). K r o n i k i w y m i e n i a j ą p e w n ą l i c z b ę r o d ó w , z k t ó r y m i toczy się, albo z o s t a ł z a k o ń c z o n y , d ł u g o l e t n i spór. R o z w i ą z a n i e p r o b l e m u p i e c z ę t u j e ś l u b . Poza t y m k r ę g i e m w y m i a n y z n a l a z ł y s i ę inne, w o g ó l e nie w y m i e n i a n e rody, co m o ż n a r o z u m i e ć , ż e pozo­ s t a j ą one poza k r ę g i e m tej w y m i a n y . Osobno przedstawiam r ó d R a t h o r ó w , j a k o s t r o n ę „ b i o r ą c ą k o b i e t y " i „ d a j ą c ą kobiety", co w tradycyjnym h i n d u i z m i e posiada istotne znaczenie, p o n i e w a ż tej pierwszej przypisuje s i ę w y ż s z y status. K r ó l e w s k a linia rodu Rathor j a k o strona „ b i o r ą c a k o b i e t y " w c h o d z i ł a n a j c z ę ś c i e j w sojusze m a ł ż e ń s k i e z n a s t ę p u j ą c y m i rodami r a d ż p u c k i m i : Bhatti 11, K a c l w a h o 10, K e l h a n Bhatti 9, Sisodiyo Gahlot (Chitor) 9, Bhatti (Jaisalmer) 8, D e v r o Cauhan (Sirohi) 7, Sancoro Cauhan 6, Sonagaro Cauhan (Pali) 6, H a d o Cauhan ( B u n d i ) 5, Cauhan 5, Sekhavat K a c l w a h o (Amarsar, Sikargadh) 4, Jhala 4, Sodho Pamvar ( U m a r k o t ) 4, A h a r o Gahlot (Dungarpur, Vamsvalo) 3, N a r u k o K a c l w a h o 3 Razem (Bhatti 28, Cauhan 28, K a c l w a h o 17, Sisodiyo Gahlot 12, Panwar 6, Jhala 4, Sodho Panwar 4, Vaghela Solanki 4, Yadam/Yadav 2, Jadeja 2, Caura, Tank, Gaur 1) R a d ż p u c i Rathor z Jodhpur j a k o strona „ d a j ą c a kobiety", n a j c z ę ś c i e j n a w i ą z y w a l i relacje z n i ż e j wymienionymi rodami: K a c l w a h o ( A m b e r ) 7, B h a t t i (Jaisalmer) 5, Sisodiyo Gahlot (Citor) 4, D e v r o Cauhan (Sirohi) 3, K a c l w a h o ( G w a l i o r ) 3, A h a r o Gahlot 2, Vaghelo Solanki (Bandhavgadh) 2. Razem ( K a c l w a h o 10, Gahlot 6, Vaghela Solanki 2, Sodho Panwar, Jhala, Jadeja 1, m u z u ł m a ­ nie 2, d w ó r m o g o l s k i ) . N a tej podstawie m o ż n a r e k o n s t r u o w a ć w z o r y hierarchii m i ę d z y r o d a m i . Jeśli u z n a ć , ż e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z y w a ł y te same zasady, co innych w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , to prawdopodobnie w y ­ żej od R a t h o r ó w z Jodhpur stały rody K a c l w a h o i Sisodiyo Gahlot, s z c z e g ó l n i e i c h k r ó l e w s k i e linie z A m b e r i Udaipur. Tam w y d a w a n o za m ą ż n a j w i ę c e j kobiet. N i ż e j z n a j d o w a ł y s i ę rody, od k t ó r y c h brano k o b i e t y - B h a t t i i Cauhan. D o ś ć d u ż a liczba kobiet p r z y j m o w a n y c h ze strony �331 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A K a c h v a h o i Gahlot m o ż e w s k a z y w a ć na p r a k t y k ę w y m i a n y kobiet m i ę d z y t y m i r o d a m i . P o z o s t a ł e r o d y - Pamvar i Jhala - m a j ą mniejsze znaczenie, s t o p i e ń w y m i a n y kobiet m i ę d z y n i m i jest w y r a ź n i e n i ż s z y od poprzednich, co m o ż e ś w i a d c z y ć o d r u g o r z ę d n y m znaczeniu lub o pozosta­ w a n i u w m n i e j s z y m lub w i ę k s z y m stanie w r o g o ś c i . Takie w n i o s k i p ł y n ą przy powierzchownej analizie b i o r ą c e j pod u w a g ę n a z w y r o d ó w , nie u w z g l ę d n i a j ą c e j z r ó ż n i c o w a n i a w e w n ę t r z n e g o l i n i i tych r o d ó w . W k a ż d y m przypadku n a l e ż a ł o b y dodatkowo w z i ą ć pod u w a g ę , z jakiej l i n i i - k r ó l e w s k i e j czy bocznej - pochodzi ż o n a w ł a d c y oraz z której ż o n y w ł a d c y pochodzi n a s t ę p c a . N i e w ą t p l i w i e do k r ó l e w s k i c h l i n i i n a l e ż e l i Kaczvaho z A m b e r , t a k ż e Kachvaho z G w a l i o r , Sisodiyo Gahlot z Citor, czy B h a t t i z Jaisalmer. K t o zostaje n a s t ę p c ą tronu? Z danych p o c h o d z ą c y c h z k r o n i k i w y n i k a , ż e w i ę k s z o ś ć n a s t ę p ­ c ó w tronu p o c h o d z i ł a z jednej z trzech pierwszych ż o n , poza t y m z p i ą t e j , a nawet z d z i e s i ą t e j żony władcy. To s ą relacje s p o ł e c z n i e uznane. M a m y p e w n o ś ć , ż e d u ż o w i ę k s z a w y m i a n a kobiet z a c h o d z i ł a poza o f i c j a l n y m o b i e g i e m , g e n e r o w a n y m przez p o l i t y k ę sojuszy m i l i t a r n y c h . W i d o c z n a jest korelacja m i ę d z y s p o ł e c z n i e u z n a n y m i relacjami m a ł ż e ń s k i m i , a w i ę k s z y m dystansem przestrzen­ n y m m i ę d z y r o d a m i w c h o d z ą c y m i w sojusz. P o z o s t a ł e m i a ł y miejsce, j a k s i ę m o ż e m y s p o d z i e w a ć , w w ę ż s z y m k r ę g u k s i ę s t w a , m a j ą t k u , o k o l i c y czy d w o r u . W y j ą t k i e m b y ł y m a ł ż e ń s t w a b r a m i n ó w i innych administratorów związanych z dworem radżpuckim. Jest to zaledwie j e d e n z a s p e k t ó w ś w i a t a , w j a k i m ż y l i R a d ż p u c i . O t r z y m u j e m y obraz całej sieci relacji, p o k a z u j ą c y r o d y w ł a d c ó w , z k t ó r y m i warto m i e ć sojusze, r o d y o n i ż s z y m statusie, o d d a j ą c e swoje c ó r k i w e d ł u g zasad hipergamii, c z y l i w y ż e j oraz r o d y n a j e m n i k ó w w o j s k o w y c h b ę d ą c y c h na s ł u ż b i e . Hipergamia u m o ż l i w i a sojusze regionalne, ł ą c z ą c w rezultacie r ó ż n e grupy w o k ó ł w s p ó l n e g o systemu statusu (Fox 1971, s. 41). N a k o ń c u s t o j ą z w i ą z k i t y p u konkubinaty. P o w i ą z a n i a te m o ż n a p r z e ł o ż y ć na obraz przestrzenny, p o k a z u j ą c y wzajemne relacje m i ę d z y „ z i e m i ą " , gdzie kobiety s y m b o l i z u j ą z w i ą z k i nie t y l k o z ich rodem i j e g o s i ł ą m i l i t a r n ą , ale t a k ż e relacje m i ę d z y t e r y t o r i a m i . N a tej podstawie m o ż n a b u d o w a ć w y o b r a ż e n i a na temat l o g i k i stra­ tegii m a ł ż e ń s k i c h R a d ż p u t ó w tego okresu. N a z w i s k a r o d ó w , z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y k o b i e t y oraz miejsca ich pochodzenia (pihar), umoż­ l i w i ł y stworzenie mapy. W y n i k a z niej, ż e obszar dzisiejszego R a d ż a s t a n u m o ż n a p o d z i e l i ć nie t y l k o na k s i ę s t w a , ale r ó w n i e ż na granice o d d z i e l a j ą c e ziemie n a l e ż ą c e do poszczególnych r o d ó w . N a tak w y o d r ę b n i o n y c h obszarach, stolice i g ł ó w n e f o r t y - m i a s t a z a j m o w a ł y l i n i e senioralne. M ł o d s z e l i n i e osadzane b y ł y w mniejszych fortach lub we wsiach. P o w s t a ł a d z i ę k i temu mapa wskazuje na ziemie zdominowane przez siłę p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . N a z a k o ń c z e n i e p r a g n ę z a s u g e r o w a ć , ż e taki obraz ś w i a t a o d z w i e r c i e d l a ł d y n a m i k ę z m i a n w grupach tego t y p u , tzn. o p ł y n n y m , c z ę ś c i o w o k o c z o w n i c z y m charakterze. P o d l e g a j ą c a k o l e j ­ n y m p o d z i a ł o m r o z r a s t a j ą c a s i ę grupa, zachowuje: l i n i ę k r ó l e w s k ą ( s e n i o r a l n ą , b i e g n ą c ą w z d ł u ż n a s t ę p c ó w t r o n u ) ; k r ą g arystokracji krewniaczej w o k ó ł w ł a d c y ; ś r e d n i e l i n i e zachowujące status w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h ; m ł o d s z e i o d l e g ł e l i n i e , zdegradowane n i e m a l do r o l i c h ł o p ó w ; n a j m ł o d s z e i najbardziej o d l e g ł e od w i e r z c h o ł k a drabiny rodowej grupy, k t ó r e praktycznie w y ­ p a d ł y poza r ó d , k a s t ę . O b o w i ą z y w a ł a zasada, ż e i m bliżej patrona i d w o r u , t y m w i ę k s z a szansa na zachowanie dawnej r a d ż p u c k i e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem taka dynamika zmian macierzystej grupy pokazuje proces k s z t a ł t o w a n i a s i ę kast s ł u ż e b n y c h wobec l i n i i k r ó l e w s k i e j , zaliczanej do kategorii s i u d r ó w . LITERATURA Fox R . G . 1971, Kin, Berkeley. Clan, Raja and Rule. State-Hinterland Relations in Preindustrial India, H a r l a n L . 1992, Religion and Rajput Women. The Ethic of Protection in Contemporary Narra­ tives, Berkeley. K o 1 f f D . 1992, Naukar, Rajput, Sepoy - The Ethnohistory of the Military Labour Market in Hindustan, 1450-1850, Leiden. �332 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rudolph S. 1963, The Princely States o f Rajputana: Ethic, A u t h o r i t y and Structure, Journal S harm a of Political D . 1966, Rajasthan Rajasthan Earliest S h arm a Prepared Life of Mughal 1970, Rajasthan the Ages: the Orders Szynkiewicz in Medieval Influence, Studies, S i n g h j i V. 1994, The Rajputs Tod Through under Indian t. 24, s. 14-32. a Comprehensive of the Government and Authentic of Rajasthan, Histoiy t. 1: From of the Times to 1316 AD, Bikaner. G. 1968, Social to the Impact - Science, Rajasthan and Antiquities U r s z u l a Kaczmarek, Spod znaku AD) With Special Reference Agra. of Saurashtra, S. 1992, Pokrewieństwo. J. 1899, Annals (1500-1800 Agra. London. Studium of Rajasthan, Warneńczyka, etnologiczne, L o n d o n , t. Warszawa. 1-2. P o z n a ń 2002, w y d a w n i c t w o A R S N O V A , ss. 404 H i s t o r i a B u ł g a r i i jest d o s y ć s ł a b o znana w Polsce, c h o c i a ż zainteresowania badawcze w tej dziedzinie m a j ą d ł u g ą t r a d y c j ę . Wystarczy w s p o m n i e ć Jana Grzegorzewskiego, k t ó r y dla ich roz­ w i j a n i a z a ł o ż y ł w 1903 r. s t a c j ę n a u k o w ą „ H y a c i n t a e u m " . Jej sofijska ekspozytura (druga b y ł a w K o n s t a n t y n o p o l u ) z a p o c z ą t k o w a ł a nie t y l k o okres o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w X X w., ale w n i o s ł a w i e l k i w k ł a d w r o z w ó j polskiej orientalistyki. M i m o to do dzisiaj z w i ę k ­ s z y m zainteresowaniem n i ż czasy najnowsze cieszy s i ę dawna historia B u ł g a r ó w , gdy na i c h z i e m i a c h i s t n i a ł a s t a r o ż y t n a Tracja i ś r e d n i o w i e c z n e p a ń s t w o b u ł g a r s k i e ze s t o l i c ą w Plisce. N i c w t y m dziwnego - w t e d y n a j w y ż s z y p o z i o m o s i ą g n ę ł a kultura s t a r o b u ł g a r s k a . T y m cenniej­ sze s ą j e d n a k te opracowania, k t ó r e s t a r a j ą s i ę ł ą c z y ć r e f l e k s j ę h i s t o r y c z n ą ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . D o tej grupy n a l e ż y omawiana k s i ą ż k a . P o d b ó j z i e m b u ł g a r s k i c h najpierw przez w ł a d c ó w bizantyjskich w X I w , a d w i e ś c i e lat p ó ź ­ niej przez T u r k ó w , z a h a m o w a ł r o z w ó j p a ń s t w o w o ś c i b u ł g a r s k i e j . K l ę s k a w b i t w i e na K o s o w y m Polu nie t y l k o s p o w o d o w a ł a u t r a t ę politycznej n i e z a l e ż n o ś c i , ale p r z y n i o s ł a t a k ż e d ł u g o t r w a ł e panowanie m u z u ł m a ń s k i c h s ą s i a d ó w , k t ó r e z a g r o z i ł o B u ł g a r o m w y n a r o d o w i e n i e m . D o p i e r o w X V I I I w. Paisij Chilendarski s t w o r z y ł i d e o l o g i ę n a r o d o w ą s t a w i a j ą c ą j a k o naczelne zadanie w y z w o l e n i e narodowe. N i e z w y k l e istotne znaczenie m i a ł y p o d j ę t e w ó w c z a s d z i a ł a n i a m a j ą c e na celu stworzenie b u ł g a r s k i e g o szkolnictwa i usamodzielnienie C e r k w i p r a w o s ł a w n e j . Z a p o c z ą t k o ­ w a ł o to w X I X w k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowoczesnego narodu b u ł g a r s k i e g o . Zapatrzeni w dzieje w ł a s n y c h z r y w ó w n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h , Polacy c z ę s t o z a p o m i n a j ą , ż e w X I X w. d r o g ą zbrojnej w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć p o d ą ż a ł y t a k ż e inne narody s ł o w i a ń s k i e , w ś r ó d k t ó r y c h b y l i B u ł g a r z y . Jest to w j a k i m ś sensie z r o z u m i a ł e , p o n i e w a ż r e a l n ą pomoc w walce S ł o ­ w i a n o m p o ł u d n i o w y m o k a z y w a ł a Rosja - g ł ó w n y przeciwnik polskiej n i e p o d l e g ł o ś c i . N i e z a l e ż n i e od t y c h z ł o ż o n y c h u w a r u n k o w a ń losy obu naszych n a r o d ó w w X I X w. c z ę s t o s i ę p r z e p l a t a ł y . P r z y k ł a d e m jest pomoc okazana N e o f i t o w i B o z w e l e m u przez p o l s k ą e m i g r a c j ę w T u r c j i podczas j e g o z a b i e g ó w o u n i e z a l e ż n i e n i e się C e r k w i bułgarskiej od patriarchatu k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k i e g o . Z g ł o s z o n e przez B o z w e l e g o postulaty z a s t ą p i e n i a greckiego w ł a d y k i przez duchownego b u ł g a r ­ skiego i w p r o w a d z e n i a m o d l i t w w j ę z y k u n a r o d o w y m s p o w o d o w a ł y internowanie duchownego na ś w i ę t e j G ó r z e A t h o s . Dopiero w 1870 r. W y s o k a Porta w y d a ł a firman z e z w a l a j ą c y na p o w o ł a ­ nie o d r ę b n e g o egzarchatu b u ł g a r s k i e g o . K i l k a lat p ó ź n i e j , w w y n i k u w o j n y rosyjsko-tureckiej kongres b e r l i ń s k i z d e c y d o w a ł o u t w o r z e n i u z a l e ż n e g o od T u r c j i K s i ę s t w a B u ł g a r s k i e g o . Informacje d o t y c z ą c e b u ł g a r s k i e j historii z a j m u j ą niewiele miejsca w omawianej k s i ą ż c e , po­ n i e w a ż A u t o r k a u z n a ł a , ż e s t a n o w i ą t y l k o o g ó l n e ramy, w k t ó r y c h k s z t a ł t o w a ł y s i ę stosunki p o l s k o - b u ł g a r s k i e . Takie rozumowanie jest z r o z u m i a ł e , c h o c i a ż na p o c z ą t k u pierwszego rozdzia­ łu m o ż n a b y ł o p o d a ć nieco w i ę c e j informacji o b u ł g a r s k i e j historii. Zamiast tego znajdujemy tam obszerny w y w ó d na temat z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h od ś r e d n i o w i e c z a po w i e k X X . Oficjalna w y k ł a d n i a w y p r a w y k r ó l a W ł a d y s ł a w a I I I pod W a r n ę z p e w n o ś c i ą nie zaspokoi d o c i e k l i w o ś c i h i s t o r y k a , ale stanowi w ł a ś c i w y p u n k t w y j ś c i a do o m ó w i e n i a z w i ą z k ó w polsko-bułgarskich �333 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w X I X i X X w. I c h i s t o t n ą c z ę ś c i ą b y ł o d t ą d u d z i a ł W ę g r ó w , k t ó r y c h k r ó l e m b y ł W a r n e ń c z y k . W w i e k u X I X w s p ó l n i e z Polakami w a l c z y l i o n i z o b c ą p r z e m o c ą . M a m na m y ś l i opisane szcze­ g ó ł o w o losy u c z e s t n i k ó w w ę g i e r s k i e j r e w o l u c j i 1848 r. Ten fragment dobrze ukazuje stosunek autorki do historii. Zamiast oceniania i ferowania w y r o k ó w , znajdujemy p r ó b ę w y j a ś n i e n i a i zro­ zumienia p r z y c z y n k o n w e r s j i na islam c z ę ś c i polskich o f i c e r ó w internowanych przez T u r k ó w na terenach dzisiejszej B u ł g a r i i . B e m , Stein i K m e t a nie posiadali p r z e c i e ż ś r o d k ó w finansowych hr. W ł a d y s ł a w a Zamoyskiego, u m o ż l i w i a j ą c y c h zachowanie n i e z a l e ż n o ś c i . Z b l i ż e n i e p o l s k o - b u ł g a r s k i e z a p o c z ą t k o w a ł y w X I X w. kontakty osobiste l i t e r a t ó w i uczo­ n y c h , a potem t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć pierwszych organizacji, k t ó r e p o d j ę ł y trud w y d a w a n i a w ł a s n y c h czasopism i organizowania r ó ż n e g o rodzaju imprez o k o l i c z n o ś c i o w y c h . Opis tych w y s i ł k ó w za­ m y k a j ą c pierwszy r o z d z i a ł , stanowi d o s k o n a ł e w y j a ś n i e n i e dla zaprezentowanego dalej nasilenia tej d z i a ł a l n o ś c i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . B u ł g a r i ę o d w i e d z i ł y w t e d y liczne polskie delegacje instytucji i ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h . K u l m i n a c j ą tych k o n t a k t ó w b y ł o otwarcie latem 1935 r. mauzoleum W ł a d y s ł a w a W a r n e ń c z y k a , z u d z i a ł e m polskiej delegacji oficjalnej i cara B u ł g a r i i - Borysa. R o z d z i a ł , podobnie j a k p o z o s t a ł e , z o s t a ł zaopatrzony w n i e z w y k l e bogaty m a t e r i a ł ikonograficzny. O b o k z d j ę ć , znajdujemy tu kopie d o k u m e n t ó w , plany, mapy, tabele. Szkoda, ż e nie zawsze w y t ł u m a c z o n o d o k ł a d n i e ich z w i ą z e k z tekstem, j a k w przypadku k o p i i karty t y t u ł o ­ wej Trzech bułgarskich pieśni Aleksandra C h o d ź k i (s. 39), oraz nie w y j a ś n i o n o d o k ł a d n i e j t r e ś c i , j a k w przypadku przytoczonego na s. 49 w y k a z u w y d a t k ó w na b u d o w ę pomnika k r ó l a W ł a d y s ł a w a pod W a r n ą , k t ó r y nie zawiera przypisu d o t y c z ą c e g o waluty. D r u g i r o z d z i a ł ( k s i ą ż k a ma u k ł a d rzeczowy) prezentuje d w i e w y b i t n e postacie n i e z w y k l e zasłużone dla r o z w i j a n i a s t o s u n k ó w polsko-bułgarskich: Jana Grzegorzewskiego Z e m b r z u s k ą - G u r z y ń s k ą . Trafnie z a t y t u ł o w a n o go Na pograniczu kultur, i Wandę b o w i e m d z i a ł a l n o ś ć bo­ h a t e r ó w o b e j m o w a ł a styk Europy i A z j i . S z c z e g ó l n i e dobrze w i d a ć to w pracy wspomnianego w c z e ś n i e j J. Grzegorzewskiego, k t ó r y ma w i e l k i e z a s ł u g i nie t y l k o dla r o z w o j u k o n t a k t ó w z B u ł ­ g a r i ą , ale t a k ż e dla powstania polskiej t u r k o l o g i i . Wanda Z e m b r z u s k a - G u r z y ń s k a z o s t a ł a o k r e ś ­ lona m i a n e m „ c z ł o w i e k a d w ó c h kultur". M n i e j znana w Polsce n i ż Grzegorzewski, jest wspania­ ł y m p r z y k ł a d e m zachowania polskości w trzecim pokoleniu. Urodzona w Sofii w 1889 r. u k o ń c z y ł a tam g i m n a z j u m i po studiach w e L w o w i e p o w r ó c i ł a do B u ł g a r i i by z a j ą ć s i ę tam dzia­ ł a l n o ś c i ą na rzecz k o l o n i i polskiej. Z powodzeniem ł ą c z y ł a d z i a ł a l n o ś ć d z i e n n i k a r s k ą z l i t e r a c k ą . D o w o d z ą tego reprodukowane w k s i ą ż c e autografy wierszy napisanych w dwóch językach - p o l s k i m i b u ł g a r s k i m . N i e z a p o m n i a ł a o B u ł g a r i i po powrocie do P o l s k i . Z Poznania, gdzie o s i a d ł a w r a z z m ę ż e m , k o n t y n u o w a ł a s w o j ą p r a c ę na rzecz z b l i ż e n i a polsko-bułgarskiego. W i e l k o p o l a n i e docenili j e j w k ł a d w rozwijanie d z i a ł a l n o ś c i organizacji s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l ­ n y c h - po ś m i e r c i j e j c i a ł o s p o c z ę ł o w krypcie z a s ł u ż o n y c h na cmentarzu s t a r o ł ę c k i m . Trzeci r o z d z i a ł - Polonia bułgarska, jest najobszerniejszy i zawiera r o z w a ż a n i a , k t ó r e , j a k s ą d z ę , z d e c y d o w a ł y o p o d j ę c i u w y s i ł k u napisania k s i ą ż k i . Zaprezentowano w n i m losy w s p ó ł ­ czesnej P o l o n i i w B u ł g a r i i , w oparciu o w ł a s n e badania. U w a ż a m , ż e podnosi to z n a c z ą c o war­ t o ś ć tej c z ę ś c i k s i ą ż k i . A u t o r k a u k a z a ł a s z e r o k ą p a n o r a m ę ż y c i a polonijnego, p o c z y n a j ą c od o g ó l ­ n y c h danych na temat l i c z e b n o ś c i i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o , przez w i a d o m o ś c i o ż y c i u r e l i g i j n y m i znaczeniu j ę z y k a polskiego, po o m ó w i e n i e instytucjonalnej strony f u n k c j o n o w a n i a Polonii - D o m Polski oraz inne organizacje. W rozdziale, obok obszernej informacji zebranej podczas l i c z n y c h w y j a z d ó w badawczych, p o d j ę t o t a k ż e p r ó b ę analizy relacji m i ę d z y p o l s k o ś c i ą a P o l o n i ą i prezentacji P o l a k ó w j a k o grupy narodowej. Te ciekawe fragmenty, o d w o ł u j ą c e s i ę do wydanej przez a u t o r k ę d z i e s i ę ć lat w c z e ś n i e j k s i ą ż k i Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993), i l u s t r u j ą nie t y l k o z d j ę c i a i cytaty z d o k u m e n t ó w , ale t a k ż e fragmenty r o z m ó w przeprowa­ dzonych z bohaterami r o z d z i a ł u oraz napisane przez nich wiersze. W y w o d y te u k a z u j ą wszech­ s t r o n n o ś ć z a i n t e r e s o w a ń badawczych k u l t u r o z n a w c y , opartych na osobistym zaangażowaniu. Podczas lektury w y c z u w a l n a jest empatia, z j a k ą A u t o r k a ukazuje p o s z c z e g ó l n e problemy. N a tle poprzedniego znacznie skromniej prezentuje s i ę ostatni, czwarty r o z d z i a ł , o m a w i a j ą c y g r u p ę B u ł g a r ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Polsce po I I wojnie ś w i a t o w e j . U . Kaczmarek p r z y p o m n i a ł a , ż e pierwsi B u ł g a r z y osiedlali s i ę w Polsce j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . D o tej tradycji n a w i ą z u j e �334 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s p ó ł c z e s n a , nieliczna b u ł g a r s k a emigracja, l i c z ą c a w e d ł u g danych ambasady b u ł g a r s k i e j w War­ szawie ok. 5 tys. o s ó b . M i m o znacznie mniejszej o b j ę t o ś c i tego r o z d z i a ł u , n a l e ż y u z n a ć c e l o w o ś ć j e g o napisania. Tak n i e w i e l e p r z e c i e ż w i e m y o a k t y w n o ś c i organizacji b u ł g a r s k i c h z a ł o ż o n y c h w Ł o d z i i W r o c ł a w i u w ostatniej dekadzie u b i e g ł e g o stulecia. I c h o b e c n o ś ć p o d k r e ś l a d ą ż e n i e do zachowania r ó w n o w a g i i d w u k i e r u n k o w o ś c i w y m i a n y p o l s k o - b u ł g a r s k i e j . Jednak niezbyt prze­ k o n u j ą c o realizuje cel ukazania „ z n a c z ą c e j o b e c n o ś c i B u ł g a r ó w w Polsce". O w a o b e c n o ś ć n i g d y a ż tak z n a c z ą c a nie b y ł a . Z p o w o d z e n i e m za to u d a ł o s i ę A u t o r c e z r e a l i z o w a ć p o z o s t a ł e cele postawione opracowaniu: ukazanie d z i e j ó w s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h , p r z y b l i ż e n i e najbar­ dziej z a s ł u ż o n y c h w tej dziedzinie postaci oraz zarysowanie obrazu polskiej k o l o n i i w B u ł g a r i i . Urszula Kaczmarek o p u b l i k o w a ł a k s i ą ż k ę , k t ó r a podsumowuje p o d j ę t y przez n i ą w i e l e lat temu trud dokumentowania historii z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Obszerny m a t e r i a ł i k o n o g r a ­ ficzny u z u p e ł n i a j ą c tekst potwierdza w i e l k i e z a a n g a ż o w a n i e A u t o r k i w o m a w i a n ą t e m a t y k ę (na k i l k u z d j ę c i a c h znajdziemy j e j p o s t a ć ) . N i e b ę d z i e przesady w stwierdzeniu, ż e stanowi j e g o i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . W i d a ć to nawet w formie p o d p i s ó w p o s z c z e g ó l n y c h r y c i n , k o n t y n u u j ą c e j m y ś l r o z p o c z ę t ą w t e k ś c i e . K s i ą ż k ę zaopatrzono w obszerna b i b l i o g r a f i ę , indeksy osobowy i nazw geograficznych oraz spis tabel. K o ń c z y j ą podsumowanie z a t y t u ł o w a n e Zamiast zakończenia, k t ó r e jest d o s y ć nietypowe. Zamiast analizy i o g ó l n y c h w n i o s k ó w , znajdujemy w n i m r e f l e k s j ę p o ś w i ę c o n ą w y b i t n y m Polakom b ę d ą c y m duchowymi p r z y w ó d c a m i bułgarskiej Polonii. Dzisiaj, gdy p i s z ę te s ł o w a , w i e m , ż e jest to ostatni r o z d z i a ł napisany przez U r s z u l ę Kaczmarek, k t ó r e j n a g ł a ś m i e r ć z a m k n ę ł a a k t y w n o ś ć n a u k o w ą . Dlatego f o r m ę z a k o ń c z e n i a o d c z y t u j ę j a k o zapro­ szenie do k o n t y n u o w a n i a b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Jestem prze­ konany, ż e n a s t ę p n i badacze b ę d ą p a m i ę t a l i o tej k s i ą ż c e i o d o r o b k u j e j A u t o r k i . Andrzej Piotr Ż u k , Społeczeństwo w działaniu. wych ruchów w Polsce, społecznych Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna Fur i er analiza no­ Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o N a u k o w e S C H O L A R , ss. 261 K i m s ą feministki i ekolodzy? W i ę k s z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w a polskiego posiada j u ż p e w n ą ( c z ę s t o nie p o z b a w i o n ą stereotypizacji) w i e d z ę na ten temat. K o j a r z y m y ich g ł ó w n i e z g ł o ś n y m i happenin­ gami i demonstracjami w obronie kobiet lub nadmiernie eksploatowanej przyrody. N a j c z ę ś c i e j d o c i e r a j ą do nas s k r a w k i i c h rzeczywistych p o g l ą d ó w i form a k t y w n o ś c i . Jednak k i m s ą skłotersi? Wszystkich zainteresowanych o d p o w i e d z i ą na to pytanie, a t a k ż e d o g ł ę b n y m zrozumieniem feno­ menu n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h kieruję do k s i ą ż k i Piotra Ż u k a : Społeczeństwo Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna analiza nowych ruchów społecznych w w działaniu. Polsce. Owe trzy nowe ruchy s ą tutaj p r z y c z y n k i e m do g ł ę b s z e j refleksji nad k o n d y c j ą ś w i a t a w s p ó ł ­ czesnego. O t r z y m u j e m y d u ż ą d a w k ę w i e d z y o s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich, k t ó r e w c z e ś n i e j n i ż Polska w e s z ł y w f a z ę p o n o w o c z e s n ą . Poznajemy podstawowe elementy postmodernistycznej k r y t y k i s p o ł e c z e ń s t w a konsumpcyjnego i k u l t u r y masowej. Jej n o ś n i k i e m s ą w ł a ś n i e nowe ruchy s p o ł e c z n e , k t ó r e na stałe w p i s a ł y s i ę w j u ż w krajobraz ś w i a t a zachodniego. Przy okazji rekonstruowania ruchu ekologicznego, ś r o d o w i s k a feministek oraz s k ł o t e r s ó w p o w s t a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y obraz s p o ł e c z e ń s t w a polskiego na p r o g u trzeciego t y s i ą c l e c i a . A u t o r dzieli s i ę z n a m i bardzo i n t e r e s u j ą c y m i u w a g a m i na temat istnienia klasy ś r e d n i e j , k o n d y c j i p o l ­ skiej inteligencji, sytuacji m ł o d z i e ż y oraz funkcjonowania s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego. Tak w i e l e w ą t k ó w z o s t a ł o r o z w i n i ę t y c h dla potrzeb lepszego osadzenia n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h w k o n t e k ś c i e p o l s k i m . Jak wskazuje Ż u k , s t a n o w i ą one na naszym gruncie zjawisko nowe. S ą m a ł y m i e n k l a w a m i w a r t o ś c i ponowoczesnych, n o ś n i k a m i innowacyjnego p o d e j ś c i a do status quo. Za t e o r e t y c z n ą p o d b u d o w ę dla opisania problemu badawczego s ł u ż ą przede w s z y s t k i m teorie n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h . P r z y w o ł a n a zostaje koncepcja A l a n a Touraina, w której za nowe ź r ó d ł o k o n f l i k t ó w s p o ł e c z n y c h uznano h i s t o r y c z n o ś ć . Walka na najbardziej o g ó l n y m poziomie t w o ­ rzenia r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , w której s t a w k ą jest kontrola orientacji kulturowych, jest w ł a ś n i e �335 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A ruchem s p o ł e c z n y m . P o d ł o ż e m na k t ó r y m r o d z ą s i ę nowe ruchy jest społeczeństwo postindustrial- ne. W t y m n o w y m typie s p o ł e c z e ń s t w a n a s t ę p u j e p r z e s u n i ę c i e w kierunku takich w a r t o ś c i s p o ł e c z ­ n y c h j a k : decentralizacja, s a m o r z ą d n o ś ć , nacisk na a u t o n o m i ę oraz zachowanie t o ż s a m o ś c i . N o w e ruchy nie s t a w i a j ą sobie j u ż za cel otwartej w a l k i z systemem (tak j a k m i a ł o to miejsce w przypadku tradycyjnego ruchu robotniczego), przede w s z y s t k i m s ą zainteresowane poszerzaniem społeczeń­ stwa obywatelskiego oraz zmianami j a k o ś c i o w y m i na poziomie ż y c i a jednostki. N a o b r z e ż a c h m a t e r i a l i z m u oraz w a r t o ś c i t r a d y c j o n a l i s t y c z n o - r e l i g i j n y c h , uznawanych za d o m i n u j ą c e w kulturze polskiej, nowe ruchy s p o ł e c z n e i n k o r p o r u j ą ten w ł a ś n i e m o d e l k u l t u r o w y . Jak d o w o d z i Ż u k , j e d y n i e inteligencja oraz m ł o d z i e ż alternatywna m o ż e b y ć b a z ą s p o ł e c z n ą dla tego t y p u d z i a ł a l n o ś c i . Polska klasa ś r e d n i a pozostaje raczej wierna w a r t o ś c i o m materialistyczn y m i nie stanowi (tak j a k ma to miejsce w s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich) zaplecza dla t y c h r u c h ó w . R o d z i m e r u c h y m a j ą r ó w n i e ż i n n ą g e n e z ę od swoich starszych o d p o w i e d n i k ó w na Zachodzie. N i e z r o d z i ł y s i ę z k o n t r k u l t u r y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , k t ó r a w Polsce nie m i a ł a tak w i e l k i e g o i m p e t u i w p ł y w u na o b o w i ą z u j ą c y m o d e l kultury. D l a e k o l o g ó w w a ż n y m i inspiracjami b y ł a j e d y n i e P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , natomiast w i ę k s z o ś ć w a ż n y c h dla n i c h w z o r c ó w prze­ n i k n ę ł a w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h z Europy Zachodniej i S t a n ó w Zjednoczonych. R ó w n i e ż zdaniem feministek, trudno o d n a l e ź ć inspiracje t y p o w o polskie dla i c h ruchu. Ist­ n i e j ą c a w Polsce L i g a K o b i e t s t a n o w i ł a w ł a ś c i w i e zaprzeczenie i d e i f e m i n i s t y c z n y c h , k t ó r e r o z p r z e s t r z e n i ł y s i ę w ó w c z a s w ś w i e c i e zachodnim. Podobna sytuacja m a miejsce w p r z y p a d k u s k ł o t e r s ó w . Idea s k ł o t i n g u , p o l e g a j ą c a na zajmowaniu przez m ł o d y c h l u d z i p u s t o s t a n ó w i t w o r z e ­ n i u pewnego rodzaju k o m u n , p r z y w ę d r o w a ł a prosto z europejskich ś r o d o w i s k alternatywnych w r a z z p o c z ą t k i e m lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e fragmenty k s i ą ż k i p o ś w i ę c o n e s ą rekonstrukcji p o d s t a w o w y c h struk­ tur organizacyjnych, bazy s p o ł e c z n e j oraz w a r t o ś c i i c e l ó w , j a k i e t o w a r z y s z ą prezentowanym ś r o d o w i s k o m . A u t o r p o k u s i ł s i ę o stworzenie w s p ó l n e j p ł a s z c z y z n y dla p r z e k o n a ń i postaw k a ż ­ dego z r u c h ó w . N a podstawie przeprowadzonych b a d a ń ankietowych, za w a r t o ś c i k o n s t y t u u j ą c e dla u c z e s t n i k ó w n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h u z n a ł wartości postmateriałistyczne. ci t y c h ś r o d o w i s k s k ł a n i a j ą s i ę k u d y s k u r s o w i postmodernistycznemu, Reprezentan­ kwestionując istnienie w s z e l k i c h p r a w d absolutnych. M o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w ś r ó d nich zanik w i a r y w n i e o m y l n o ś ć n a u k i i z b a w c z ą moc w y t w o r ó w technologicznych. Respondenci p r e z e n t u j ą t a k ż e p o n o w o c z e s n ą p o s t a w ę wobec r e l i g i i , b u d u j ą w ł a s n e koncepcje tzw. „religii p r y w a t n e j " . Z jednej strony zieloni, feministki i słotersi o d r z u c a j ą w a r t o ś c i przedmaterialistyczne (zinstytu­ c j o n a l i z o w a n ą religię, patriotyzm, t r a d y c y j n ą r o d z i n ę , w a r t o ś c i propagowane przez k o ś c i ó ł kato­ l i c k i , itd.). Z drugiej, s p r z e c i w i a j ą s i ę przejawom kultury materialistycznej ( k o n s u m p c j o n i z m o w i , komercjalizacji, p r a k t y k o m m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, makdonaldyzacji s p o ł e c z e ń s t w a ) . I c h propozycje m o ż e m y zatem o k r e ś l i ć mianem trzeciej fali kulturowej, nie k o r e s p o n d u j ą c e j z d w o m a poprzednimi modelami. N o w e ruchy p r z y j m u j ą najczęściej s t r u k t u r ę l u ź n y c h sieci, celowo rezygnu­ j ą c z centralnego punktu decyzyjnego. Obok stałych c z ł o n k ó w p o s i a d a j ą d u ż ą l i c z b ę z w o l e n n i k ó w , k t ó r z y u j a w n i a j ą swa o b e c n o ś ć w momencie konfrontacji ze status quo. D o podstawowych f o r m ich a k t y w n o ś c i s p o ł e c z n e j n a l e ż ą : demonstracje, happeningi, sitingi, blokady i okupacje. Ponadto orga­ nizowane s ą zloty, spotkania, kluby dyskusyjne dla c z ł o n k ó w i s y m p a t y k ó w ruchu oraz d z i a ł a l n o ś ć pomocniczo-informacyjna (np. porady dla kobiet w klubach feministycznych). S k ł o t y p e ł n i ą t a k ż e c z ę s t o r o l ę regionalnych a n i m a t o r ó w k u l t u r o w y c h dla sceny alternatywnej. Ż u k t ł u m a c z y zjawisko n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h poprzez r e k o n s t r u k c j ę i c h c e l ó w , m o t y ­ w ó w , zasad organizacji, f o r m a k t y w n o ś c i . N i e s ą to jednak d o k ł a d n e monografie p o s z c z e g ó l n y c h r u c h ó w . D l a o s ó b s z c z e g ó l n i e zainteresowanych k t ó r y m ś z nich m o g ą to b y ć informacje nie­ w y s t a r c z a j ą c e , poutykane w g ą s z c z u teoretycznych r o z w a ż a ń . M i m o , iż nowe ruchy m o g ą s i ę w y d a w a ć j e d y n i e i l u s t r a c j ą dla w a ż n i e j s z y c h p r o c e s ó w spo­ ł e c z n y c h , i c h rola nie jest w tej k s i ą ż c e bagatelizowana. Warto na c h w i l ę z a t r z y m a ć s i ę nad p r o ­ p a g o w a n y m i przez nich p o g l ą d a m i , c h o ć p o z o s t a j ą one z j a w i s k i e m d o ś ć egzotycznym w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Okazuje s i ę b o w i e m , ż e poza demonstracjami i g ł o ś n y m i happeningami niosą ze s o b ą i n t e r e s u j ą c e , nowe w a r t o ś c i k u l t u r o w e . Ż u k nie n a w o ł u j e do i c h akceptowania, j e d y n i e �336 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A akcentuje i c h istnienie. Nade wszystko k s i ą ż k a ta jest s w o i s t y m p r z e w o d n i k i e m po ś w i e c i e posti n d u s t r i a l n y m oraz meandrach postmodernistycznych teorii, k t ó r e p r ó b u j ą go o b j a ś n i a ć . Pobudza do refleksji nad m o ż l i w y m i m o d e l a m i k u l t u r o w y m i , j a k i e j u ż w k r ó t c e m o g ą z a i s t n i e ć w s p o ł e ­ c z e ń s t w i e p o l s k i m . Dyskretnie w p r o w a d z a nas za k u l i s y p o n o w o c z e s n o ś c i . Joanna Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o D i G , ss. W 2000 r o k u Roch Sulima o p u b l i k o w a ł Antropologię codzienności. Cukras 184 Głosy tradycji są - jak czytamy w „ P o s ł o w i u " - d o p e ł n i e n i e m tej k s i ą ż k i . U k a z u j ą zarazem nowe m o ż l i w o ś c i odczyta­ nia w s p ó ł c z e s n e j kultury, w k t ó r e j , m i m o szybko z a c h o d z ą c y c h zmian, w c i ą ż jeszcze obecne s ą elementy p r z e s z ł o ś c i , tradycji. Sulima o d k r y w a j e w „ ś w i a t o p o g l ą d a c h potocznych, w folklorze, m i t o l o g i a c h ś r o d o w i s k o w y c h , we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach c z e g o ś , co o k r e ś l a s i ę p o w s z e c h n ą p a m i ę c i ą k u l t u r o w ą czy e s t e t y c z n ą , u o b e c n i a j ą c ą s i ę w lekturze krajobrazu, p r z e j a w i a n i u s i ę sacrum, w m ó w i e n i u o swojej « n a j b l i z s z e j o j c z y z n i e » , w ś w i ę t o w a n i u , r y t u a ł a c h p o l i t y c z n y c h , w l o k a l n y c h « w z o r a c h u m i e r a n i a » , w spontanicznych ekspresjach, np. w t z w t w ó r c z o ś c i naiwnej i nieprofesjonalnej, w o b i e g o w y c h standardach k u l t u r y popularnej" (s. 182). Z a u w a ż a l n e jest w y c z u l e n i e A u t o r a na przemijanie i pragnienie ocalenia c h o ć b y c z ą s t k i tego, co odchodzi w n i e p a m i ę ć lub t r w a t y l k o w swej - n a j c z ę ś c i e j p r z e k s z t a ł c o n e j - formie z e w n ę t r z ­ nej, z m i e n i a j ą c p i e r w o t n y sens. Sulima wskazuje na naruszenie istoty w i e l u z a c h o w a ń , k t ó r e w r o s ł y w n a s z ą k u l t u r ę , a d z i ś - w t ł o c z o n e w t r y b y gospodarki r y n k o w e j , traktowane j a k t o w a r t r a c ą dawne znaczenie, s t a j ą s i ę n i e z r o z u m i a ł e dla l u d z i o m a m i o n y c h k o n s u m p c y j n y m stylem ż y c i a , nie p o j m u j ą c y c h istoty sacrum, nie u m i e j ą c y c h m y ś l e ć kategoriami s y m b o l i c z n y m i , nie z n a j ą c y c h h i s t o r i i w ł a s n e j grupy, j e j kultury, w ł a s n y c h korzeni. W i d z i m y c h o c i a ż b y j a k bardzo z m i e n i a s i ę s p o s ó b obchodzenia n a j p i ę k n i e j s z e g o ze ś w i a t dorocznych - B o ż e g o Narodzenia. Jak w y k o r z y s t u j e s i ę charakterystyczne d l a ń zachowania ( ś p i e w a n i e k o l ę d , o f i a r o w y w a n i e podar­ k ó w , strojenie c h o i n k i , dzielenie s i ę o p ł a t k i e m ) dla c e l ó w k o m e r c y j n y c h . W rozdziale z a t y t u ł o ­ w a n y m „ K o l ę d y p o l s k i e " A u t o r p r z y p o m i n a c z y m b y ł ( i b y ć p o w i n i e n ) czas B o ż e g o Narodzenia, j a k i e miejsce z a j m u j ą k o l ę d y w b o ż o n a r o d z e n i o w y m ś w i ę t o w a n i u , j a k ą w i n n y p e ł n i ć r o l ę . A n a l i ­ zuje teksty w i e l u nieznanych szerzej k o l ę d (od ś r e d n i o w i e c z n y c h po w s p ó ł c z e s n e ) , o d c z y t u j ą c ich znaczenie. Teksty te m ó w i ą o w i ę z i c z ł o w i e k a z B o g i e m , o u c z ł o w i e c z e n i u B ó s t w a , o d o k o ­ n u j ą c e j s i ę w czasie B o ż e g o Narodzenia przemianie, g l o r y f i k a c j i u b ó s t w a (rozumianego j a k o ż y c i e z B o g i e m , w B o g u ) , o darze i ofierze. J ę z y k k o l ę d , tych ś p i e w a n y c h w k o ś c i o ł a c h i t y c h „ d o m o w y c h " , jest „ s w o j s k i " , „ t u t e j s z y " , s ł u ż y ukazaniu ś w i a t a bliskiego, znanego t y m , k t ó r z y j e s t w o r z y l i . Jest w k o l ę d a c h r a d o ś ć , ś w i a d o m o ś ć uczestnictwa w n i e z w y k ł y c h wydarzeniach. N i o s ą one w s p o m n i e n i a rodzinnego d o m u , b l i s k i c h . P r z y w o ł u j ą n i e p o w t a r z a l n ą a t m o s f e r ę daw­ n y c h ś w i ą t , ale t e ż - j a k pisze Sulima - „ m o g ą b y ć « n a r z e d z i e m » zakorzenienia s i ę w Universum" (s. 14). Jest to s z c z e g ó l n i e w a ż n e d z i ś , „ g d y pasma tradycji s i ę p o r w a ł y , gdy coraz bardziej j e s t e ś ­ my «znikąd»" (tamże). W k o l e j n y m rozdziale ( „ P o l s k i s p o s ó b umierania") A u t o r przytacza teksty m ó w pogrzebo­ w y c h t w o r z o n y c h i w y g ł a s z a n y c h przez A d a m a Pacha ( 1 9 0 7 - 1 9 8 0 ) nad g r o b a m i o s ó b z w i ą z a ­ n y c h za ż y c i a z Zakopanem i Podhalem. W j a k ż e osobisty, niepowtarzalny s p o s ó b m ó w i ł on o z m a r ł y c h i ich z w i ą z k a c h z regionem, w k t ó r y m i dla k t ó r e g o ż y l i , o tych, k t ó r z y t w o r z y l i p o d h a l a ń s k ą w s p ó l n o t ę . Jak w i e l k ą m i ł o ś c i ą do c z ł o w i e k a i z i e m i , po której s t ą p a ł przepojone s ą jego mowy pożegnalne. M o w y pogrzebowe w y r a s t a j ą z tradycji staropolskiej. S z c z e g ó l n i e r o z k w i t a j ą w czasach baro­ k u , n a j b l i ż s z e jednak s ą - j a k p o d k r e ś l a Sulima - tradycji renesansowej, z charakterystycznym dla niej kreowaniem z a s ł u g i przydawaniem ich z m a r ł e m u . W mowach pogrzebowych A d a m a Pacha p o j a w i a j ą się przede w s z y s t k i m obrazy ż y w o t a , j a k i e z m a r ł y w i ó d ł na ziemi. S ą w nich t a k ż e obec­ ne wizje z a ś w i a t ó w i p o d r ó ż y m i ę d z y ś w i a t a m i , sama ś m i e r ć natomiast jest prawie niewidoczna. �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 337 RECENZJE I O M Ó W I E N I A S u l i m a p o d k r e ś l a , że refleksja nad l u d o w ą e s c h a t o l o g i ą jest uboga, s z c z ą t k o w a . Niezwykle rzadkie s ą t e ż refleksje nad l u d o w ą w y o b r a ź n i ą (s. 40). Zagadnienie to z o s t a ł o zasygnalizowane przez A u t o r a w rozdziale „ S ł o w o i sacrum". N a w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h p r ó b u j e on p r z e d s t a w i ć k o d sakralny w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i ludowej (pisanej), z charakterystycznymi dla niej uzasad­ n i e n i a m i t y p u magicznego i religijnego. Zarysowany z o s t a ł r ó w n i e ż p r o b l e m z w i ą z k u m i ę d z y m i t a m i n a r o d o w y m i i l u d o w y m i . A u t o r przypomina, ż e kultura l u d o w a d z i ś j u ż nie istnieje, ż y j e t y l k o jej m i t , ż y j ą marzenia o niej, nie jest natomiast obecna w dyskusjach, r o z w a ż a n i a c h . C i e r p i ­ m y na „ k o m p l e k s c h ł o p s k i " . M o ż e s i ę on j e d n a k „ o k a z a ć s w o i s t y m k a p i t a ł e m na p r z y s z ł o ś ć , rezerwuarem z n a c z e ń s y m b o l i c z n y c h , ale nie ekonomicznych, o d r ó ż n i a j ą c y c h nas w u n i f i k u j ą c e j s i ę g w a ł t o w n i e kulturze E u r o p y i ś w i a t a " (s. 103). Tytuł r o z d z i a ł u , w k t ó r y m o m a w i a n e s ą te kwestie ( „ M i t y polskie i m i t y l u d o w e " ) nie wydaje s i ę n a j s z c z ę ś l i w i e j dobrany. M i t y l u d o w e , o k t ó r y c h pisze A u t o r , s ą p r z e c i e ż t a k ż e polskie, podobnie j a k m i t y narodowe, c h o ć c z ę s t o trudno p r z e p r o w a d z i ć w y r a ź n e granice m i ę d z y n i m i . I n n y m t y p e m t e k s t ó w , do k t ó r y c h s i ę g n ą ł Sulima, jest poezja, zrodzona w czasie s t r a j k ó w (1970, 1980), o k r e ś l o n y c h przez A u t o r a omawianej k s i ą ż k i m i a n e m „ d r a m a t u społecznego". W wydarzeniach tych d o s t r z e g ł on p o d o b i e ń s t w o do turnerowskiej w s p ó l n o t y egzystencjalnej (communitas). Z o s t a ł y one przeanalizowane w e d ł u g schematu o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Z d a n i e m Sulimy, „ k o n c e p c j a Turnera podsuwa p o m y s ł y « e t n o g r a f i c z n e g o » badania zjawisk i r u c h ó w p o l i ­ t y c z n y c h , uzasadnia t e ż s e m i o t y c z n ą m e t o d ę badania d z i a ł a j ą c y c h i d e o l o g i i oraz i c h z n a k o w y c h n o ś n i k ó w w postaci t e k s t ó w poetyckich, wszelkiego t y p u p r z e k a z ó w j ę z y k o w y c h " (s. 75). B y ć m o ż e , A u t o r o w i uda s i ę z a c h ę c i ć e t n o l o g ó w do p ó j ś c i a t y m tropem. K o l e j n y rodzaj t e k s t ó w literackich, k t ó r e z a i n t e r e s o w a ł y S u l i m ę , p r z y n a l e ż y do tzw. literatury brukowej, p o w s t a j ą c e j m . i n . w ś r o d o w i s k a c h robotniczych. Jej p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c y k l p o w i e ś c i S t a n i s ł a w a Dobiasza ( 1 9 1 2 - 1 9 9 5 ) . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Sulima, wydanej w 1988 r o k u , p o w i e ś c i Gorhom, czyli goryl profesora Belmondo, u w y p u k l a j ą c cechy charakterystyczne dla „ k u l t u r y ferajny warszawskiego P o w i ś l a " (s. 94). W k o l e j n y m rozdziale znajdziemy w i e l e bardzo c i e p ł y c h s ł ó w o t w ó r c a c h „ n a i w n y c h " i ich d z i e ł a c h . Punktem w y j ś c i a do r o z w a ż a ń s ą d w i e k s i ą ż k i : Sztuka Jackowskiego ( w y d . w 1995) i Ostatni wiejscy muzykanci, zwana naiwną, Aleksandra Andrzeja B i e ń k o w s k i e g o ( w y d . w 2001). Jest to w ł a ś c i w i e obszerna recenzja o b y d w u d z i e ł i refleksja nad n i m i . Sulima k ł a d z i e nacisk na charakter biograficzny o d c z y t y w a n y c h przez niego bardzo o s o b i ś c i e prac. P o s ł u g u j ą c s i ę przy­ k ł a d a m i o p o w i e ś c i biograficznych „ n a i w n y c h " malarzy i r z e ź b i a r z y oraz w i e j s k i c h m u z y k a n t ó w , p o d k r e ś l a znaczenie tego t y p u ź r ó d e ł dla badania kultury i jej t w ó r c ó w . W i n n y m miejscu Sulima przenosi czytelnika w cudowny, tajemniczy, malarsko-naiwny ś w i a t f i l m ó w Jana Jakuba Kolskiego ( „ P o g r z e b kartofla", „ J a n c i o Wodnik", Pograbek", „ G r a j ą c y z tale­ rza", „ C u d o w n e miejsce"). Ś w i a t ten jest p e ł e n alegorii i s y m b o l i , d w u b i e g u n o w o ś c i . R z ą d z ą n i m w i e l k i e n a m i ę t n o ś c i , ż y w i o ł o w o ś ć . W niepowtarzalny, u r o k l i w y s p o s ó b K o l s k i o d w o ł u j e s i ę do m i t ó w i „ s n ó w l u d z k o ś c i , zaszyfrowanych w c i ą ż jeszcze w ś w i e c i e k u l t u r y ludowej, a m o ż e j u ż t y l k o w m i c i e tej k u l t u r y ? " (s. 126). Bezkresna w y o b r a ź n i a pozwala K o l s k i e m u na kreowanie ś w i a t a z pogranicza snu i j a w y , fantastycznego i realnego zarazem. M a l u j ą c s ł o w a m i wizerunek ludowego ś w i a t a z f i l m ó w Kolskiego, Sulima ukazuje m o ż l i w o ś c i analizy, jakie stwarza antropologia wizualna. W i n n y m miejscu (rozdział „ M a ł e ojczyzny") o d s ł a ­ nia natomiast przed czytelnikiem sposoby interpretacji t e k s t ó w charakterystyczne dla „ g e o g r a f i i k u l t u r o w e j " i takich j e j o b s z a r ó w j a k „ g e o g r a f i a emocjonalna", „ g e o g r a f i a p a m i ę c i " „ g e o g r a f i a w s p ó ł c z u c i a , n i e s z c z ę ś c i a , b e z r a d n o ś c i " (s. 129-130). „ W drugiej p o ł o w i e X X w i e k u - pisze Sulima - obserwujemy p o w r ó t s p o ł e c z n e g o znaczenia « g e o g r a f i i k u l t u r y » , p o w r ó t do l o k a l i z m u , k t ó r e g o zmierzch r o z p o c z ą ł s i ę w Europie w X I X w . " (s. 129). N i e w y o b r a ż a m sobie etnologicznych b a d a ń nad „ m a ł y m i ojczyznami" bez s i ę g n i ę c i a do tek­ s t ó w Sulimy, do j e g o r o z w a ż a ń nad „ m a ł ą o j c z y z n ą " j a k o f i g u r ą m y ś l e n i a antropologicznego, a t a k ż e m o t y w e m dialogu kultur, pluralizmu, multikulturalizmu (s. 141). A u t o r zastanawia s i ę t a k ż e nad obrazami „ m a ł y c h ojczyzn" w praktyce ż y c i a lokalnego, zadając pytanie, J a k m o g ł o b y w y ­ g l ą d a ć d o ś w i a d c z a n i e « m a ł e j o j c z y z n y » przez bezrobotnego, przez m i e s z k a ń c a popegeerowskich �338 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A osad, m i e s z k a ń c a w y l u d n i o n e j w s i , czy nawet peryferyjnej dzielnicy w i e l k o m i e j s k i c h aglomera­ c j i . M o ż e s i ę p o j a w i ć pytanie: j a k w y o b r a ż e n i e « m a ł e j o j c z y z n y » konfiguruje s i ę w przekona­ niach i strategiach m a r k e t i n g o w y c h lokalnego h u r t o w n i k a , a j a k w ś w i a d o m o ś c i s a m o r z ą d o w c a , nauczyciela w d r a ż a j ą c e g o ministerialny program edukacji regionalnej, dziennikarza lokalnej ga­ zety czy r o z g ł o ś n i radiowej, a wreszcie - j a k a jest t r e ś ć tego w y o b r a ż e n i a dla m i ł o ś n i k a p a m i ą t e k regionu, c z y l i - regionalisty [ . . . ] " (s. 143-144). Kolejne pytanie dotyczy globalizacji i nowej l o k a l n o ś c i . J u ż same t y t u ł y p o d r o z d z i a ł ó w : „ m e t a f o r a matecznika", „ m e t a f o r a m r o w i s k a " , „ m e t a ­ fora « r u c h o m y c h k r e g ó w » " , „ « m a ł e o j c z y z n y » j a k o « r u c h o m e stanowiska archeologii p a m i ę c i » " , p r z y c i ą g a j ą u w a g ę czytelnika, z a c i e k a w i a j ą , z a c h ę c a j ą do lektury, s y g n a l i z u j ą spotkanie z no­ w y m z j a w i s k i e m , o b i e c u j ą i n t e l e k t u a l n ą p r z y g o d ę . Bardzo w y r a ź n a staje s i ę r ó w n i e ż potrzeba refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m r o z u m i e n i e m takich p o j ę ć j a k : ' r o d o w ó d ' , 'genealogia', ' b i o g r a f i z m ' , ' r o d z i m o ś ć ' , ' s w o j s k o ś ć ' , ' o b c o ś ć ' , ' i n n o ś ć ' . Sulima z a c h ę c a do r o z w a ż a ń m . i n . nad koncepcją matecznika, rozpatrywanego nie t y l k o w k o n t e k ś c i e „ m a ł y c h o j c z y z n " , ale t e ż - szeroko rozu­ mianej k u l t u r y P o l a k ó w : „ K a ż d y ma j a k i ś s w ó j « m a t e c z n i k » , a z u z m y s ł o w i e n i a tego faktu m o ż e w y n i k a ć szansa nowej w s p ó l n o t y k u l t u r y polskiej, « r o z u m i e n i a się» i p r z e ż y w a n i a wzajemnego, r o z u m i e n i a się «u z r ó d e ł » i m o ż l i w o ś ć porozumienia się co do e l e m e n t a r i ó w . Zatem idea « m a t e c z n i k a » staje s i ę postulatem h u m a n i s t y c z n y m " (s. 153). Z p e w n o ś c i ą warto z a s t a n o w i ć się nad t ą „ n o w ą w s p ó l n o t ą polskiej k u l t u r y " . M a m j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , czy tego typu w s p ó l n o t a k i e d y k o l w i e k istniała, czy istniała kultura, w której uczest­ n i c z y l i b y wszyscy Polacy. P a t r z ę też sceptycznie na m o ż l i w o ś ć realizacji tej w s p ó l n o t o w e j idei w dzisiejszym ś w i e c i e , w polskich realiach. Prac Rocha S u l i m y nie trzeba n i k o m u r e k o m e n d o w a ć . Głosy tradycji są m i jednak szczegól­ nie bliskie. To k s i ą ż k a do niespiesznego czytania, smakowania k a ż d e g o s ł o w a , delektowania s i ę p r z e m y ś l e n i a m i A u t o r a , k t ó r y obficie czerpie z dorobku rodzimej etnologii ( a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j ) , u k a z u j ą c rozliczne m o ż l i w o ś c i jej zastosowania do analizy t e k s t ó w literackich i f i l m o w y c h oraz w y b r a n y c h zjawisk k u l t u r y ( m . i n . „ m a ł y c h ojczyzn"). Głosy tradycji urzekają pięknem sło­ w a , g ł ę b i ą i bogactwem refleksji, j a s n o ś c i ą w y w o d ó w . To k s i ą ż k a , do k t ó r e j m o ż n a w r a c a ć po w i e l o k r o ć , nie c z u j ą c z n u ż e n i a , w p r o w a d z a j ą c a czytelnika w nieznane obszary, k s z t a ł t u j ą c a n o w e spojrzenie na o t a c z a j ą c y nas ś w i a t , w z b o g a c a j ą c a w i e d z ę o n i m i m o ż l i w o ś c i a c h j e g o poznania. A u t o r ma ś w i a d o m o ś ć przemijania ś w i a t a , coraz szybciej p r z e b i e g a j ą c e g o procesu zmian k u l t u r o w y c h , u l o t n o ś c i ludzkich d z i a ł a ń , w y t w o r ó w , szuka jednak w y t r w a l e ś l a d ó w p r z e s z ł o ś c i we w s p ó ł c z e s n e j r z e c z y w i s t o ś c i , „ z a k o t w i c z o n e j w t r a d y c j i " (s. 182). Ratuje j e d n o c z e ś n i e t ę prze­ s z ł o ś ć od zapomnienia, pozwala j ą z r o z u m i e ć , u s z a n o w a ć , dostrzec obecne w niej p i ę k n o . Iwona Mniejszości narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A n d r z e j Sadowski, Tadeusz Skoczek (red.), B i a ł y s t o k 2002, Instytut S o c j o l o g i i , w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., ss. Kabzińska oczekiwania, Uniwersytet 146 O m n i e j s z o ś c i a c h etnicznych i n a r o d o w y c h m ó w i s i ę d z i ś w i e l e , m . i n . w ś r o d o w i s k a c h nau­ k o w y c h . Coraz w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą i m też r ó ż n e g o t y p u media. O k a z j ą do dyskusji nad o b e c n o ś c i ą m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h w mediach b y ł a druga j u ż konferencja, zorga­ nizowana w B i a ł y m s t o k u ( w grudniu 2001 roku) przez Instytut Socjologii tamtejszego U n i w e r s y ­ tetu oraz T e l e w i z j ę P o l s k ą S.A. Omawiana tu k s i ą ż k a jest p l o n e m owej konferencji. T o m o t w i e r a a r t y k u ł A l u n a Daviesa, z a t y t u ł o w a n y „ M o d e l e funkcjonowania audycji dla m n i e j s z o ś c i . Redagowanie audycji dla W a l i j c z y k ó w w W i e l k i e j B r y t a n i i " . Tekst rozpoczyna s i ę od s ł ó w : „ W s p a n i a ł ą r z e c z ą w Europie jest to, ż e s ą przede w s z y s t k i m m n i e j s z o ś c i , nie ma tu w i ę k s z o ś c i " (s. 13). To prawda, ż e nie istnieje europejska w i ę k s z o ś ć , c h o ć podejmowane s ą w y s i ł k i ( t a k ż e w Polsce) z m i e r z a j ą c e do u k s z t a ł t o w a n i a takiej ponadnarodowej i ponadlokalnej kategorii, w y r a ż a j ą c e j s i ę w o ś w i a d c z e n i u : „ J e s t e m E u r o p e j c z y k i e m " . Jeśli natomiast w e ź m i e m y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 339 pod u w a g ę p o s z c z e g ó l n e kraje, regiony, czy c h o ć b y metropolie trudno nie z a u w a ż y ć , ż e miesz­ k a j ą w nich z a r ó w n o w i ę k s z o ś c i , j a k i m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe, w r ó ż n y s p o s ó b d o ś w i a d ­ c z a j ą c e swojej o b e c n o ś c i . „ N a g ł a ś n i a n i e " p r o b l e m ó w m n i e j s z o ś c i , czy c h o ć b y samo i n f o r m o w a n i e o ich istnieniu w r ó ż n y c h krajach, sprzyja z m i a n o m w charakterze relacji m i ę d z y n i m i a grupami w i ę k s z o ś c i o w y ­ m i , zmusza t e ż do refleksji nad e t n i c z n ą m a p ą ś w i a t a i miejsca, w k t ó r y m ż y j e m y . W procesach t y c h w a ż n ą r o l ę o d g r y w a telewizja. W w i e l u krajach Europy przedstawiciele r ó ż n y c h mniejszo­ ści etnicznych i n a r o d o w y c h w y w a l c z y l i sobie d o s t ę p do niej. M o g ą p r e z e n t o w a ć audycje po­ ś w i ę c o n e a k t u a l n y m p r o b l e m o m w ł a s n e j grupy, jej kulturze, historii, tradycjom. W omawianej tu k s i ą ż c e s w o i m i d o ś w i a d c z e n i a m i d z i e l ą s i ę osoby z w i ą z a n e z: t e l e w i z j ą w a l i j s k ą w A n g l i i ( A . D a vies), s ł o w e ń s k ą w A u s t r i i ( M i r k o Bogataj), programami t e l e w i z y j n y m i i r a d i o w y m i przeznaczo­ n y m i dla m n i e j s z o ś c i m i e s z k a j ą c y c h w Polsce (Waldemar Janda, Jerzy M u s z y ń s k i , Piotr T y m a , Waldemar B r y ś , D i e t m a r Brehmer), na Ł o t w i e ( V l o d y m i r Strój), w Estonii (Evgenia Happonen), na K r y m i e (Walerij I . N y z o w y j ) i i n . Wszyscy p o d k r e ś l a j ą p i l n ą k o n i e c z n o ś ć k s z t a ł c e n i a profe­ sjonalnych dziennikarzy d y s p o n u j ą c y c h nie t y l k o o d p o w i e d n i m warsztatem i d o ś w i a d c z e n i e m , ale t e ż doskonale r o z u m i e j ą c y c h sprawy, j a k i m i ż y j ą m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe oraz spe­ c y f i k ę p o s z c z e g ó l n y c h grup. W Polsce podejmowane s ą p r ó b y k s z t a ł c e n i a takich o s ó b , m . i n . we w s p ó ł p r a c y z K r a j o w ą R a d ą Radiofonii i T e l e w i z j i , M i n i s t e r s t w e m Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d ­ ministracji, Stowarzyszeniem D z i e n n i k a r z y Polskich, A k a d e m i ą T e l e w i z y j n ą (na ten temat p i s z ą m . i n . : Izabella C h r u ś l i ń s k a , K r z y s z t o f K r z y ż a n o w s k i , Jerzy U s z y ń s k i i Andrzej Sadowski). Ist­ nieje poza t y m k o n i e c z n o ś ć „ k o n k u r o w a n i a z t y m « p o t w o r n y m z a l e w e m » t e l e w i z y j n y c h kana­ ł ó w " k o m e r c y j n y c h (Davies, s. 13). W i d z ó w trzeba z a i n t e r e s o w a ć , p r z y c i ą g n ą ć i p r z e k o n a ć , ż e oferowany i m program w j ę z y k u m n i e j s z o ś c i jest j e d y n y , niepowtarzalny ( t a m ż e ) . Bardzo w a ż n e jest t e ż dostrzeganie i u w z g l ę d n i a n i e o c z e k i w a ń r ó ż n y c h o s ó b i ś r o d o w i s k . W Maastricht, Amsterdamie i Durbanie, a t a k ż e w Radzie U n i i Europejskiej, p r z y j ę t o progra­ m y m a j ą c e p r z e c i w d z i a ł a ć r a s i z m o w i , ksenofobii, d y s k r y m i n a c j i rasowej, nietolerancji. C e l o m t y m s ł u ż ą m . i n . media, p o d e j m u j ą c e p r o b l e m y m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h . Z a s a d n i c z ą r o l ę ma tu do s p e ł n i e n i a telewizja. Jest ona - j a k pisze Tadeusz Skoczek - „ m e d i u m s t w o r z o n y m do wspierania i propagowania m n i e j s z o ś c i . To ona sankcjonuje uhonorowanie praw k a ż d e j dia­ spory w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e i daje i m realne tego poczucie. Telewizja jest t e ż najlepszym « a d w o k a t e m m n i e j s z o ś c i ) ) , bo t y l k o ona m o ż e p o k a z a ć c a ł ą ich s y t u a c j ę , z ł o ż o n o ś ć , b a r w n o ś ć , bogactwo. To jest j e d n y m z z a d a ń tak zwanej m i s j i telewizji publicznej i z o s t a ł o zapisane j a k o nakaz w ustawie o r a d i o f o n i i i t e l e w i z j i " (s. 20). Jak w y n i k a z „ A n e k s u " , opracowanego przez T. Skoczka, w latach 1999-2001 w polskiej t e l e w i z j i nadano w i e l e p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m . Tego t y p u programy s ą obecne przede w s z y s t k i m w t e l e w i z j i regionalnej, z w ł a s z c z a na wschodzie kraju. C z ę ś ć z n i c h ma cha­ rakter c y k l i c z n y ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć program „ S a m i o sobie" - „ m a g a z y n m n i e j s z o ś c i naro­ d o w y c h : b i a ł o r u s k i e j , u k r a i ń s k i e j , litewskiej, tatarskiej, romskiej; e m i t o w a n y raz w t y g o d n i u w j ę z y k a c h n a r o d o w y c h " (s. 117), w i ę k s z o ś ć s t a n o w i ą jednak audycje przygotowane w z w i ą z k u z w a ż n i e j s z y m i w y d a r z e n i a m i k u l t u r a l n y m i , ś w i ę t a m i r e l i g i j n y m i lub u k a z u j ą c e d z i a ł a l n o ś ć r ó ż n e ­ go t y p u s t o w a r z y s z e ń r e p r e z e n t u j ą c y c h interesy o k r e ś l o n e j m n i e j s z o ś c i etnicznej czy narodowej. N a tle d o r o b k u p o s z c z e g ó l n y c h telewizji regionalnych stosunkowo dobrze p r e z e n t u j ą s i ę - m o i m zdaniem - o b y d w a programy t e l e w i z j i publicznej. O d r ę b n y m zagadnieniem jest kwestia odbioru p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m przez t e l e w i d z ó w , z a r ó w n o n a l e ż ą c y c h do m n i e j s z o ś c i , j a k i tych, k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą g r u p ę d o m i n u j ą c ą . Badania przeprowadzone w drugiej p o ł o w i e 2000 r o k u przez p r a c o w n i k ó w Instytutu Socjologii U n i w e r s y t e t u w B i a ł y m s t o k u , d o t y c z ą c e funkcjonowania dziennika regionalnego w społecznej ś w i a d o m o ś c i (objęto n i m i 1200 o s ó b z w o j . podlaskiego), ś w i a d c z ą o t y m , że w i ę k s z o ś ć w i d z ó w (70%) reprezentuje postawy akomodacyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m n i e z a l e ż n i e od ich kulturowej specyfiki"), 2 1 % r e s p o n d e n t ó w przejawia postawy asymilacyjne ( „ D z i e n n i k powinien s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m kulturze polskiej, p o n i e w a ż ł ą c z y ona wszystkich m i e s z k a ń c ó w " ) , 17% - postawy integracyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć �340 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h specyfiki k u l t u r o w e j " ) , w 1 1 % p r z y p a d k ó w natomiast m o ż n a m ó w i ć o postawach tolerancyjnych ( „ K a ż d a z w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ n i o n y c h grup k u l t u r o w y c h p o w i n n a d y s p o n o w a ć w ł a s n y m d z i e n n i k i e m r e g i o n a l n y m " ) ; (s. 68). Z d a n i e m A . Sadowskiego, na podstawie w s p o m n i a n y c h b a d a ń m o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m , ż e zdecydowana w i ę k s z o ś ć w i d z ó w oczekuje „ p o m i j a n i a p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j w mediach oraz przystosowania s i ę z r ó ż n i c o w a n y c h k u l t u r o w o r e s p o n d e n t ó w do ofert t r e ś c i m e d i a l n y c h skie­ r o w a n y c h do w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u " (s. 68). M a m w ą t p l i w o ś c i , czy m o ż n a w y c i ą g ­ n ą ć tak daleko i d ą c e w n i o s k i , d o t y c z ą c e prezentacji „ p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j " w mediach, na podstawie pytania u w z g l ę d n i a j ą c e g o j e d n ą a u d y c j ę , j a k ą jest „ D z i e n n i k regionalny". Cytowane w y p o w i e d z i nie ś w i a d c z ą - m o i m zdaniem - o generalnym braku akceptacji dla p r o g r a m ó w po­ święconych mniejszościom. C z ł o n k o w i e d z i a ł a j ą c e g o w Polsce Stowarzyszenia M n i e j s z o ś c i N a r o d o w y c h u w a ż a j ą , ż e pro­ gramy telewizyjne i radiowe dla grup m n i e j s z o ś c i o w y c h p o w i n n y b y ć nadawane c z ę ś c i e j n i ż dotychczas, najlepiej codziennie. Powinna r ó w n i e ż z o s t a ć opracowana „ k o n c e p c j a d o t y c z ą c a o g ó l ­ nie o b e c n o ś c i problematyki etnicznej w publicznych ś r o d k a c h masowego przekazu" ( M . Bogataj, s. 88). Z d a n i e m autora, „ c h o d z i o to, aby p r z e k r a c z a ć wszelkie granice, k t ó r e nas d z i e l ą . Potrze­ bujemy c z e g o ś , co b y m n a z w a ł radiem s ą s i e d z k i m , radiem bez granic [...] Jeden duch, ale k i l k a j ę z y k ó w [...] K o m u n i k o w a n i e ponad granicami b ę d z i e ł ą c z y ć ze s o b ą s ą s i a d ó w [ . . . ] , bo o n i na­ p r a w d ę nie c h c ą w p r z y s z ł o ś c i , k i e d y k o l w i e k z n a l e ź ć s i ę z n o w u naprzeciw siebie j a k o przedsta­ w i c i e l e gorszej kultury, s t ł u m i e n i przez k u l t u r ę w y ż s z ą , k t ó r a jest nacechowana w ł a ś n i e p o l i t y k ą siły ze strony d o m i n u j ą c e g o czynnika [...] M u s i m y s i ę n a p r a w d ę p o z n a ć , jeden drugiego, i w ten s p o s ó b da s i ę w y r a z swojej potrzebie porozumiewania s i ę , w s p ó ł p r a c y wzajemnej"(s. 89). Przy­ s z ł o ś ć p o k a ż e , w j a k i m stopniu koncepcje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł M . Bogataj uda s i ę w c i e l i ć w ż y c i e . B ę d z i e to z p e w n o ś c i ą w y m a g a ł o d u ż e g o z a a n g a ż o w a n i a nie t y l k o przedstawicieli po­ s z c z e g ó l n y c h m n i e j s z o ś c i , ale t e ż i n n y c h o s ó b w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z m e d i a m i . Z d u ż y m zainteresowaniem p r z e c z y t a ł a m a r t y k u ł K a z i m i e r z a K r z y s z t o f k a , pt. „ A u t o p r e ­ zentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych". A u t o r ukazuje o m a w i a n y p r o b l e m w szerokiej perspektywie, z w r a c a j ą c u w a g ę na p o s t ę p u j ą c e z r ó ż n i c o w a n i e w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a ­ ta, p r o w a d z ą c e do utraty w s p ó l n e g o k o d u komunikacyjnego, zjawisko etnodemokracji ( „ ż ą d a n i e decentralizacji w ł a d z y w e d ł u g k r y t e r i ó w etnicznych", s. 95), t r u d n o ś c i z r e a l i z a c j ą postulatu „ i n t e g r a c j i obywatelskiej z poszanowaniem prawa do r ó ż n i c y " ( „ i n t e g r o w a ć obywatelsko, lecz nie u n i f i k o w a ć k u l t u r o w o " , s. 94), f i k c y j n o ś ć z a ł o ż e n i a o r ó w n o ś c i kultur. P o d k r e ś l a j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , ż e i s t n i e j ą szanse dialogu m i ę d z y kulturami i poznania i n n y c h kultur. A u t o r wska­ zuje t a k ż e na k o n i e c z n o ś ć zmian m o d e l u p o l i t y k i kulturalnej, tak by u w z g l ę d n i a ł on znaczne z r ó ż n i c o w a n i e , w r ę c z z i n d y w i d u a l i z o w a n i e ludzkich potrzeb we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . D o t y ­ czy to t a k ż e t e l e w i z j i , „ n a d a j ą c y c h setki p r o g r a m ó w etnicznych, k t ó r e nie w y w o ł u j ą szerszego rezonansu s p o ł e c z n e g o . Po c z ę ś c i w y n i k a to z m a ł o atrakcyjnej f o r m u ł y p r o g r a m ó w , t w o r z o n y c h c z ę s t o przez samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i , ale t a k ż e z p r z y c z y n bardziej o b i e k t y w n y c h " (s. 97). A t r a k c y j n o ś ć p r o g r a m ó w etnicznych m o ż n a z p e w n o ś c i ą p o d n i e ś ć ( p r a c u j ą nad t y m spe­ c j a l i ś c i ) . Warto natomiast z a s t a n o w i ć s i ę nad o w y m i „ o b i e k t y w n y m i p r z y c z y n a m i " b r a k u szer­ szego zainteresowania w s p o m n i a n y m i audycjami, c z ę s t o t a k ż e w ś r ó d samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i etnicznych i narodowych. Z d a n i e m K . Krzysztofka, s p o ł e c z e ń s t w o masowe p o w o l i odchodzi w p r z e s z ł o ś ć . „ R o d z i s i ę pomasowe. Strategie konsumpcji s ą w stanie z a s p o k o i ć najbardziej z i n d y w i d u a l i z o w a n e potrze­ by. Produkcja gotowej w y o b r a ź n i sprawia, ż e ludzie p o s z u k u j ą coraz mocniejszych w r a ż e ń i prze­ ż y ć , k o l e k c j o n u j ą j e j a k przedmioty materialne" (s. 98). W i e l e miejsca A u t o r p o ś w i ę c i ł relacjom m i ę d z y g l o b a l i z a c j ą i l o k a l n o ś c i ą (zjawisko glokalizacji). Z w r ó c i ł t e ż u w a g ę na to, ż e k u l t u r a lokalna m a w y m i a r narodowy, etniczny lub regionalny, a eksponowanie r ó ż n i c w y n i k a nie t y l k o z o b o w i ą z k u przystosowania s i ę do s t a n d a r d ó w europejskich, lecz jest zwyczajnie o p ł a c a l n e . Tekst K . K r z y s z t o f k a zmusza do refleksji nad p r z y s z ł o ś c i ą i k i e r u n k i e m z a c h o d z ą c y c h obec­ nie z m i a n . Czy r z e c z y w i ś c i e , j a k pisze Autor, „ w y g r a j ą t y l k o te m i k r o k u l t u r y , t a k ż e pograniczne, k t ó r y m uda s i ę p r z e t ł u m a c z y ć swe w a l o r y na spektakl i dobrze s p r z e d a j ą c y s i ę p r o d u k t r y n k o w y , �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 341 RECENZJE I O M Ó W I E N I A z a ś te, k t ó r e nie b ę d ą do tego zdolne u l e g n ą muzeifikacji, u t r a c ą s w y c h Kulturtraegerów Najbardziej realne jest przetrwanie przez u r y n k o w i e n i e {survival through marketization)" [?]. (s. 100). W t y m miejscu c h c i a ł o b y s i ę z a p y t a ć , co stanie s i ę np. z religiami? Czy i one p r z e t r w a j ą t y l k o wtedy, gdy z n a j d ą odpowiednie f o r m y u r y n k o w i e n i a , j e ś l i b ę d ą u m i a ł y s i ę s p r z e d a w a ć ? C z y na­ p r a w d ę „ i d e n t y f i k o w a ć się z narodem b ę d ą c i , k t ó r z y tego z e c h c ą , k t ó r z y b ę d ą s i ę c z u ć Pola­ k a m i , L i t w i n a m i , U k r a i ń c a m i czy B i a ł o r u s i n a m i nie dlatego, czy nie t y l k o dlatego, ż e s i ę n i m i u r o d z i l i , ale dlatego, ż e taki b ę d z i e i c h w y b ó r . I nie t y l k o o n i , t a k ż e c i , k t ó r z y u r o d z i l i s i ę gdzie indziej, a w y b r a l i ż y c i e w polskiej w s p ó l n o c i e o b y w a t e l s k i e j " (s. 105)? Co j e d n a k b ę d z i e decy­ d o w a ć o takich wyborach? Czy istotnie ł a t w i e j b ę d z i e d z i e d z i c z y ć k u l t u r ę nie przez t r a d y c y j n ą s o c j a l i z a c j ę , ale przez j e j u r y n k o w i e n i e ? Czy w a l k a o dziedzictwo k u l t u r o w e , j a k a toczy s i ę np. m i ę d z y B r e t o ń c z y k a m i i N o r m a n d c z y k a m i , m o ż e b y ć rozpatrywana j e d y n i e pod k ą t e m o s i ą g n i ę ­ cia k o r z y ś c i z „ p r z e m y s ł u d z i e d z i c t w a " (s. 102)? M o i m zdaniem, zjawiska, o k t ó r y c h pisze K . Krzysztofek, w s k a z u j ą c k i e r u n k i z m i a n k u l t u r o ­ w y c h , j a k i e z a c h o d z ą obecnie, p o w i n n y z a i n t e r e s o w a ć e t n o l o g ó w . O t w i e r a s i ę przed n a m i n o w y obszar b a d a ń . N a l e ż a ł o b y t e ż z a s t a n o w i ć s i ę nad w i e l o m a k w e s t i a m i , np. nad przekazem dzie­ d z i c t w a k u l t u r o w e g o we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e , r o z u m i e n i e m tradycji, stosunkiem do w ł a s n e j kultury, nad „ s w o j s k o ś c i ą " i „ o b c o ś c i ą " , relacjami m i ę d z y centrum i peryferiami, t w o r z e n i e m się r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t i powstawaniem nowych w y z n a c z n i k ó w identyfikacji, a wreszcie - nad f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y w ś w i e c i e poddanym d y k t a t o w i e k o n o m i i , gospodarki r y n k o w e j i wszechobecnej komercji. K i l k a lat temu z a c h ł y s n ę l i ś m y s i ę w r ę c z m o ż l i w o ś c i a m i prowadzenia s t u d i ó w nad r ó ż n y m i z j a w i s k a m i z zakresu e t n i c z n o ś c i , e g z e m p l i f i k u j ą c j e m . i n . w y n i k a m i b a d a ń terenowych przepro­ w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach b y ł e g o Z w i ą z k u Radzieckiego. D z i ś , j a k s ą d z ę , stajemy wobec n o w y c h w y z w a ń i m o ż l i w o ś c i . Tempo z m i a n w y m u s z a na nas coraz szybsze reagowanie na nie, nie t y l k o przez rejestrowanie f a k t ó w i o b s e r w a c j ę transformacji k u l t u r o w y c h ( w t a k i m zakresie, w j a k i m jest nam to d o s t ę p n e ) , lecz t a k ż e przez poszukiwanie n o w y c h metod badaw­ czych i s p o s o b ó w opisu r z e c z y w i s t o ś c i , u l e g a j ą c e j z m i a n o m w b ł y s k a w i c z n y m tempie (zastana­ w i a m s i ę np. czy m o ż n a d z i ś jeszcze m ó w i ć o kategorii „ d ł u g i e g o trwania"). K i e d y przed paroma laty p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i , z e t k n ę ł a m s i ę z p o j ę c i e m 'pomieszanego ś w i a t a ' . O k r e ś l a n o n i m czasy wojenne i powojenne, k i e d y r o z p a d ł s i ę ś w i a t znany, b l i s k i m o i m r o z m ó w c o m , kiedy „ w s z y s t k o z o s t a ł o p o ł a m a n e , po­ k r ę c o n e " . Z m i e n i ł s i ę s k ł a d l u d n o ś c i w p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , z a n i k ł y dawne w a r t o ś c i , w i e l e o s ó b d o ś w i a d c z y ł o psychicznego rozdarcia, zawieszenia m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j ­ s z o ś c i ą . M a m w r a ż e n i e , ż e ś w i a t , w k t ó r y m ż y j e m y „ p o m i e s z a ł s i ę " jeszcze bardziej. Warto obser­ w o w a ć , co w y n i k n i e z owego „ p o m i e s z a n i a " . Czy r z e c z y w i ś c i e b ę d z i e tak j a k p r z e w i d y w a ł , cyto­ w a n y przez K . K r z y s z t o f k a , L e o p o l d Senghor, ż e „ c z ł o w i e k p r z y s z ł o ś c i b ę d z i e - multiple man, bo wszyscy j e s t e ś m y m i e s z a ń c a m i " (s. wielokulturowy 101)? Iwona Kabzińska Okolice. Kwartalnik etnologiczny, nr 1:2003, w y d . K o ł o N a u k o w e S t u d e n t ó w E t n o l o g i i U n i w e r ­ sytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w Toruniu, redaktorzy: Sebastian D u b i e l , R a f a ł I w a ń s k i , Robert P i o t r o w s k i , opieka naukowa: dr Violetta W r ó b l e w s k a i dr Wojciech Olszewski, ss. 149 D a w n o nie c z y t a ł a m etnologicznej pracy z t a k ą p r z y j e m n o ś c i ą i zainteresowaniem. A u t o r z y p u b l i k u j ą c y na ł a m a c h Okolic sanie t y l k o dobrze z a p o w i a d a j ą c y m i się etnologami, ale m a j ą w y r a ź n e z a c i ę c i e literackie. S z c z e g ó l n i e ujął mnie a r t y k u ł K a m i l i Kotlarz, b ę d ą c y f i n e z y j n ą a n a l i z ą d w ó c h f i l m ó w niemieckiego r e ż y s e r a W i m a Wendersa: „ N i e b o nad B e r l i n e m " i „ L i s b o n story". A u t o r k a znakomicie p o ł ą c z y ł a . u m i e j ę t n o ś ć antropologicznego o g l ą d u i n t e r e s u j ą c e g o j ą w y c i n k a r z e c z y w i s t o ś c i z poetyckim sposobem pisania. Wraz z n i ą i W i m e m Wendersem w ę d r u ­ j e m y u l i c a m i Berlina i Lizbony, poznajemy ich m i e s z k a ń c ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n e ś r o d o w i s k a �342 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A i kultury, zanurzamy s i ę w p r z e s t r z e ń miast, s p o g l ą d a j ą c na nie z perspektywy baudelaire'owskiego spacerowicza (Jlaneura). Oddychamy i c h a t m o s f e r ą , s ł y s z y m y d ź w i ę k i , czujemy zapachy... A u t o r k a odczytuje p r z e s ł a n i e f i l m ó w i interpretuje k o d k u l t u r o w y , k t ó r y m p o s ł u ż y ł s i ę r e ż y s e r ( o d w o ł u j e s i ę t u do antropologicznych kategorii m i t ó w , s y m b o l i , r y t u a ł ó w , sytuacji granicznych, o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , przenikania s i ę c z a s ó w , j a k i do postaci p e ł n i ą c y c h r o l ę m e d i a t o r ó w ) . Z w r a ­ ca t e ż u w a g ę na s p o s ó b , w j a k i Wenders ukazuje E u r o p ę - o t w a r t ą , bez granic administracyjnop o l i t y c z n y c h , w i e l o k u l t u r o w ą , w i e l o j ę z y c z n ą , a jednak p o ł ą c z o n ą w p e w n ą ( t r u d n ą do nazwania) c a ł o ś ć . Bohater „ L i s b o n story" na pytanie o n a r o d o w o ś ć bez wahania odpowiada: „ E u r o p e j c z y k ! " G ł ó w n y m i bohaterami f i l m u „ N i e b o nad B e r l i n e m " s ą anioły. Ż y j ą c e w ś r ó d l u d z i , o p i e k u j ą c e s i ę n i m i , p r ó b u j ą c e z r o z u m i e ć i c h problemy. Jeden z nich zrzeka s i ę swej a n i e l s k o ś c i , by stać s i ę c z ł o w i e k i e m i m ó c - j a k on - s m a k o w a ć ż y c i e , w jego w i e l o ś c i d o z n a ń i w y d a r z e ń , r a d o ś c i i cierpieniu, j a k i e niesie. O t y m , ż e a n i o ł y s ą w ś r ó d nas p r z y p o m i n a w Okolicach Paulina A n t k o w i a k , a n a l i z u j ą c feno­ men w s p ó ł c z e s n e j p o p u l a r n o ś c i tych istot i ich miejsce w popkulturze. P r z y w o ł u j e ona t a k ż e f i l m Wendersa, p o d k r e ś l a j ą c ludzkie cechy a n i o ł ó w , ich s a m o t n o ś ć , w y o b c o w a n i e , rozdarcie m i ę d z y d w o m a r z e c z y w i s t o ś c i a m i . A u t o r k a p o d k r e ś l a , ż e istnieje d z i ś w y r a ź n e zapotrzebowanie na anio­ ły z dziecięcych modlitw, w y o b r a ż e ń , religijnych opowieści - opiekuńcze, pośredniczące w kon­ taktach z B o g i e m , w y p e ł n i a j ą c e d u c h o w ą p u s t k ę , ł a g o d z ą c e poczucie s a m o t n o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a ( m i m o ż e i one m o g ą b y ć samotne). Z d a n i e m autorki, obserwujemy d z i ś o d w r ó t od racjonalnego m y ś l e n i a . J e s t e ś m y ś w i a d k a m i odrodzenia religijnego, t ę s k n o t y za d u c h o w o ś c i ą , a zarazem - egzystencjalnego k r y z y s u c z ł o ­ w i e k a (s. 16). W t y m m . i n . m o ż n a s z u k a ć p r z y c z y n fenomenu p o p u l a r n o ś c i a n i o ł ó w i p r a w d z i ­ wej „ « e k s p l o a t a c j i » anielskich w ą t k ó w " (s. 9). P. A n t k o w i a k p r ó b u j e w y j a ś n i ć p r z y c z y n y p o p u ­ l a r n o ś c i a n i o ł ó w , o d w o ł u j ą c s i ę do prac E.E. Freeman i A . Grima. P i s z ą c o modzie na a n i o ł y i „ a n i e l s k i m biznesie" u ś w i a d a m i a nam, ż e - podobnie j a k wszelkie m o d y i zjawiska k u l t u r y masowej - o w a fascynacja postaciami a n i o ł ó w m a charakter p r z e j ś c i o w y . M o ż n a - j a k s ą d z ę - z a d a ć pytanie: Jak d ł u g o b ę d ą s i ę one jeszcze z n a j d o w a ć na scenie, w blasku r e f l e k t o r ó w ? Jak d ł u g o t r w a ć b ę d z i e medialny hałas w o k ó ł nich? K i e d y z o s t a n ą sprowadzone za kulisy i kto zajmie ich miejsce? R o d z i s i ę t e ż pytanie, czy tak w i e l k a potrzeba obcowania z a n i o ł a m i , otaczania s i ę ich f i g u r k a m i i obrazkami, poszukiwania informacji o przejawach i c h d z i a ł a l n o ś c i , o o b e c n o ś c i w ś r ó d l u d z i , w p ł y w a na z m i a n ę oblicza ś w i a t a i charakter l u d z k i c h z a c h o w a ń . Czy nasz ś w i a t staje s i ę lepszy? Niestety, nie dostrzegam z w i ą z k u m i ę d z y t y m i z j a w i s k a m i . M o d a , p o p k u l t u r o w a p o w i e r z c h o w n o ś ć , biznes, b e z r e f l e k s y j n o ś ć , w y b i ó r c z e traktowanie r e l i g i i , s y n k r e t y z m w i e r z e ­ n i o w y , nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z d u c h o w y m odrodzeniem, z r z e c z y w i s t ą , g ł ę b o k ą p r z e m i a n ą c z ł o w i e k a . N i e c z y n i ą go lepszym, ani mniej samotnym i z a g u b i o n y m . A n i o ł y s ą d z i ś j e d n y m i z w i e l u b o h a t e r ó w k u l t u r y masowej. F u n k c j ę t ę p e ł n i ą t e ż n i e k t ó r e postacie literackie (zjawisko potteromanii), f i l m o w e (Batman, Superman, Spiderman), l i c z n i ak­ torzy, m u z y c y , sportowcy. W Polsce t a k i m bohaterem jest A d a m M a ł y s z . C h o ć w swej s k r o m ­ n o ś c i stroni od k i b i c ó w , jest j e d n o c z e ś n i e ich u l u b i e ń c e m , b o ż y s z c z e m t ł u m ó w , z w ł a s z c z a k i e d y z w y c i ę ż a . . . Jest t e ż dla w i e l u o s ó b w z o r e m : sportowca, m ę ż a , ojca, c z ł o n k a lokalnej s p o ł e c z n o ­ ści. O fenomenie m a ł y s z o m a n i i , w której k r e o w a n i u z n a c z ą c ą r o l ę o d e g r a ł y media, pisze w Oko­ licach Tomasz Szopa. Wskazuje on m . i n . na s p o ł e c z n e skutki „ m a ł y s z o n a ł o g u " , „ m a ł y s z o o b s e s j i " - pojawienie s i ę p o z y t y w n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń , wzrost zainteresowania s k o k a m i n a r c i a r s k i m i i u p r a w i a n i e m tej d y s c y p l i n y sportu i i n . Wskazuje t e ż na w y k o r z y s t a n i e M a ł y s z a przez ś w i a t biznesu i reklamy. P o j a w i ł s i ę ponadto bohater narodowy, k t ó r y w y z w o l i ł w Polakach poczucie d u m y i r a d o ś c i , p o d n i ó s ł i c h na duchu, p o ł ą c z y ł (przynajmniej na j a k i ś czas). Podobnie j a k w p r z y p a d k u fenomenu, j a k i m jest moda na a n i o ł y , m o ż n a j e d n a k z a p y t a ć , czy fascynacja M a ł y s z e m s p o w o d o w a ł a g ł ę b o k i e przemiany w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e ? C z y nie i s t n i e j ą z b y t wielkie różnice m i ę d z y d e k l a r o w a n ą akceptacją wzoru, j a k i m niekwestionowanie m o ż e b y ć M a ł y s z , a r z e c z y w i s t y m i zachowaniami tych, k t ó r z y u w a ż a j ą go za swego i d o l a ? 1 1 Zainteresowanym z j a w i s k i e m „ m a ł y s z o m a n i i " polecam r ó w n i e ż a r t y k u ł Mariusza Czubaja (Czubaj 2 0 0 2 ) . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 343 RECENZJE I O M Ó W I E N I A M e d i a s ą nie t y l k o p o t ę ż n ą siłą, m a j ą c ą moc kreowania i d o l i ( w p r z y p a d k u M a ł y s z a kreacja ta jest u s p r a w i e d l i w i o n a ) . W p ł y w a j ą one t a k ż e na w i e l e ludzkich z a c h o w a ń , j a k t e ż np. na upo­ wszechnianie p e w n y c h w z o r c ó w p ł c i oraz ról s p o ł e c z n y c h p e ł n i o n y c h przez m ę ż c z y z n i kobiety. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć d o w c i p y o kobietach, k r ą ż ą c e w internecie. Z a i n t e r e s o w a ł y one Joannę Cukras, k t ó r a p o d d a ł a j e konfrontacji z p a n u j ą c y m i obecnie stereotypami „ p ł c i p i ę k n e j " , sygnali­ z u j ą c niezmiernie c i e k a w y p r o b l e m badawczy. 2 Internet m o ż e t a k ż e s ł u ż y ć t w o r z e n i u r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t , r ó w n i e ż e t n i c z n y c h . U m a c n i a 3 poczucie w i ę z i , j a k t e ż w y d a t n i e wspomaga proces kreowania r o d z i m y c h b o h a t e r ó w . S ł o w a c k i e strony internetowe s ą np. p r a w d z i w ą k o p a l n i ą w i e d z y o A n d y Warholu ( p r a w d z i w e nazwisko: 4 A n d r i j W a r h o l a ) . Z zamieszczonego w Okolicach tekstu Sebastiana D u b i e l a w y n i k a , ż e A n d y 5 Warhol jest przede w s z y s t k i m p o s t a c i ą o t o c z o n ą k u l t e m przez s ł o w a c k i c h R u s i n ó w . L i d e r z y tej grupy na r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l a j ą r u s i ń s k i e korzenie artysty, p r ó b u j ą - o d w o ł u j ą c s i ę do j e g o postaci - o ż y w i ć s p o ł e c z n o ś ć r u s i ń s k ą n a S ł o w a c j i , o d b u d o w a ć i w z m o c n i ć jej t o ż s a m o ś ć etniczno- k u l t u r o w ą , by o g r a n i c z y ć proces s ł o w a c y z a c j i . S. D u b i e l , z d u ż ą z n a j o m o ś c i ą f a k t ó w , opisuje zabiegi l i d e r ó w s ł o w a c k i c h R u s i n ó w d ą ż ą c y c h do uczynienia z Warhola r u s i ń s k i e g o bohatera, s p a j a j ą c e g o g r u p ę , z której s i ę w y w o d z i ( n i e z a l e ż n i e od j e g o osobistej identyfikacji) poczuciem d u m y z posiadania tak w y b i t n e j postaci w ś r ó d swoich c z ł o n k ó w . J e d n o c z e ś n i e o d b y w a s i ę „ d e konstrukcja a m e r y k a ń s k i e g o m i t u Warhola" (s. 77), „ p r z e p i s y w a n i e go na w r a ż l i w o ś ć R u s i n ó w " (s. 78). K r e o w a n i u r u s i ń s k o ś c i Warhola i p o d t r z y m y w a n i u r u s i ń s k i e j t o ż s a m o ś c i grupy s ł u ż y m . i n . festiwal organizowany co r o k u w M e d z i l a b o r c a c h . Elementy sacrum ł ą c z ą s i ę tu z p o s p o l i t ą l u d y c z n o ś c i ą , naukowe odczyty z z a b a w ą . N a j w a ż n i e j s z e jednak jest to, ż e R u s i n i m a j ą „ s w e g o świętego", z którego m o g ą być dumni. D o p r z e s z ł o ś c i - w r ó ż n y c h celach - w r a c a j ą nie t y l k o liderzy grup etnicznych czy narodowi p r z y w ó d c y . Wiele o s ó b interesuje się np. dziejami w ł a s n e j rodziny, p o s z u k u j ą c korzeni, prawdy o przodkach, a w i ę c - w j a k i e j ś części - t a k ż e o sobie. S z c z e g ó l n i e ciekawe w y d a j ą się dzieje rodzin mieszanych pod w z g l ę d e m identyfikacji etnicznej (narodowej), z r ó ż n i c o w a n y c h w y z n a n i o w o , j ę z y k o w o , m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m , n a r o d o w y m , a t a k ż e tych, k t ó r y c h ż y c i e p r z y p a d ł o na p r z e ł o m o w e okresy dziejów. P r z y k ł a d e m takiej rodziny s ą bohaterowie a r t y k u ł u R a f a ł a I w a ń s k i e g o . Pisze on o swojej rodzinie, z w i ą z a n e j z Toruniem i dzielącej losy m i e s z k a ń c ó w miasta, najpierw w zaborze pruskim, potem - w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i po wojnie. Pytania o p r z e s z ł o ś ć r o d z i n n ą i postawy ludzi m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m i n a r o d o w y m , ludzi, k t ó r z y z n a l e ź l i się w sytuacjach granicznych, nie dają I w a ń s k i e m u spokoju. Zaczyna odtwa­ r z a ć „ w i e l k ą " i „ m a ł ą " historię, nie bojąc się trudnych p y t a ń , zdając sobie zarazem s p r a w ę z tego, ż e b ę d z i e m u s i a ł się z m i e r z y ć z odpowiedziami na nie. Chce jednak p o z n a ć p r a w d ę . W 1989 r o k u ojciec R a f a ł a w y j e c h a ł z ż o n ą i j e g o p r z y r o d n i m bratem do N i e m i e c . Ten m o m e n t stał s i ę dla niego p r z e ł o m o w y nie t y l k o z u w a g i na z m i a n ę osobistej sytuacji. P o j a w i ł o s i ę pytanie: „ C z y p ł y n i e we mnie niemiecka k r e w lub czy c z ę ś ć moje r o d z i n y nie w y k a z a ł a s i ę n i e g o d n y m P o l a k ó w zachowaniem podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j ? " I w a ń s k i chce d o w i e d z i e ć się, k i m b y l i c z ł o n k o w i e j e g o rodziny, chce p o z n a ć m o t y w y i c h w y b o r ó w , decyzji. N i e kryje przy t y m emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , p r ó b u j ą c z r o z u m i e ć niemiecko-polskie p o d z i a ł y przebiega­ j ą c e przez j e g o r o d z i n ę i o k r e ś l i ć w niej swoje miejsce. 2 P r z y k ł a d e m s ą Indianie z plemienia Oneida, „ k t ó r e j u ż w y m a r ł o j a k o kultura". P r z e t r w a ł a j e d n a k b i o l o g i c z n i e n i e w i e l k a grupa o s ó b , p r z y z n a j ą c y c h się do pochodzenia z tego plemienia. Z a c z ę ł y one o d t w a r z a ć k u l t u r ę grupy, jej dzieje, narzecze. „ R o z r z u c e n i po Stanach p o t o m k o w i e [Oneida] o d n a l e ź l i s i ę na t e r y t o r i u m i n t e r n e t o w y m , « z a a n e k t o w a l i » c z ę ś ć sieci, s t w o r z y l i w s p ó l ­ n o t ę w i r t u a l n ą . [...] P o w s t a ł a n o w a s p o ł e c z n o ś ć , k t ó r a z p e w n o ś c i ą nie z u b a ż a , a wzbogaca k u l t u r ę " (Krzysztofek 2002, s. 104). 3 O w y k o r z y s t a n i u internetu dla p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i i t o ż s a m o ś c i etnicznej pisze w t y m t o m i e Etnografii Polskiej Katarzyna K u l i k o w s k a , p r z y w o ł u j ą c p r z y k ł a d K a r a i m ó w . 4 5 Pisze o t y m K . Krzysztofek (2002, s. 105). Czy do nich n a l e ż ą strony internetowe, o k t ó r y c h w s p o m i n a K . Krzysztofek? �344 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Tekst napisany przez R. I w a ń s k i e g o jest d o b r y m p r z y k ł a d e m sposobu prezentacji r o d z i n ­ n y c h d z i e j ó w , w p l e c i o n y c h w „ w i e l k ą " h i s t o r i ę , a zarazem - z n a j o m o ś c i f a k t ó w oraz w i e l k i e j w r a ż l i w o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i patrzenia na r z e c z y w i s t o ś ć z r ó ż n y c h perspektyw. Jest t e ż w a ż n y m w polskiej literaturze etnologicznej p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a m a t e r i a ł ó w b i o g r a f i c z n y c h ( i s t n i e j ą c y c h i w y w o ł a n y c h przez badacza) dla ukazania s k o m p l i k o w a n y c h relacji p o l s k o - n i e m i e c k i c h , rozpatrywanych na poziomie narodu oraz c z ł o n k ó w jednej rodziny, m a j ą c y c h od­ m i e n n ą identyfikacją, różne poglądy. P r z e s z ł o ś ć - bolesna, nie do k o ń c a w y j a ś n i o n a , n i e z r o z u m i a ł a - wraca w artykule J a r o s ł a w a Maszczaka. I I w o j n a ś w i a t o w a , A k c j a „ W i s ł a " , losy m i e s z k a ń c ó w w s i T w o r y l n e (dzisiejsze w o j . podkarpackie), Polacy, U k r a i ń c y , N i e m c y , Rosjanie... Repatriacja l u d n o ś c i u k r a i ń s k i e j , ż o ł n i e r z e U P A i Wojsko Polskie... Ile kart, takich j a k te, k t ó r e o d s ł a n i a Maszczak, kryje jeszcze historia? Ile z n i c h jeszcze poznamy? Jak wiele jest w s i , takich j a k Tworylne, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y z a p ł a c i l i ż y c i e m , w y g n a n i e m , t r u d n y m i do w y o b r a ż e n i a cierpieniami za decyzje p o l i t y k ó w ? Z takich l o s ó w , j a k te, przedstawione - w w i e l k i m s k r ó c i e - przez autora, na podstawie relacji D y m i t r a K u z i o , dawnego m i e s z k a ń c a w s i , s k ł a d a s i ę historia. N a j c z ę ś c i e j smutna, tragiczna, b o l e ś n i e o ż y w a j ą c a w p o w r a c a j ą c y c h co j a k i ś czas wspomnieniach. A r t y k u ł J. Maszczaka został opatrzony przez r e d a k t o r ó w informacjami o historii w s i Tworylne, od lokacji na prawie w o ł o s k i m przed 1456 r o k i e m , w dobrach K m i t ó w , do c z a s ó w PRL. Szkoda, ż e nie wskazano ź r ó d e ł tych w z m i a n e k , przede w s z y s t k i m m ó w i ą c y c h o najdawniejszych dzie­ jach miejscowości. Pierwszy numer Okolic cechuje r ó ż n o r o d n o ś ć tematyki, podejmowanych p r o b l e m ó w i sposo­ b ó w ich przedstawiania. A u t o r z y d o t y k a j ą dramatycznych c z ę s t o d z i e j ó w jednostek, rodzin i grup l o k a l n y c h , a n a l i z u j ą wybrane zjawiska w s p ó ł c z e s n e j kultury. Znajdziemy t e ż w t o m i e niecodzien­ n ą r e l a c j ę z p o d r ó ż y . W t e k ś c i e A r k a Szulca, z a t y t u ł o w a n y m „ A m e r y k a , A m e r y k a . . . " , opisany z o s t a ł areszt dla nielegalnych i m i g r a n t ó w , b ę d ą c y c z ę ś c i ą w i ę z i e n i a w hrabstwie Y o r k (zachodnie w y b r z e ż e U S A ) . P r z e b y w a j ą c e tam osoby r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e grupy etniczne, n a r o d o w o ś c i , po­ s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Miejsce to jest m i k r o s k o p i j n y m o d b i c i e m mieszanki k u l t u r o w e j , j a k ą t w o r z ą m i g r a n c i p r z e b y w a j ą c y nielegalnie w U S A . Z tekstu nie w y n i k a , w j a k i s p o s ó b autor relacji z e t k n ą ł s i ę z o p i s y w a n ą przez siebie g r u p ą . C z y ż b y sam trafił do aresztu j a k o nielegalny imigrant? N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Szulc Pasztunom z Pakistanu i Afganistanu oraz osobom p o c h o d z ą c y m z P e n d ż a b u . Pisze jednak r ó w n i e ż o przedstawicielach w i e l u i n n y c h k r a j ó w i k u l ­ tur. Okazuje się, ż e areszt, w k t ó r y m p r z e b y w a j ą nielegalni i m i g r a n c i m o ż e b y ć z n a k o m i t y m miejscem b a d a ń , etnologicznych obserwacji. Przybysze z r ó ż n y c h k o n t y n e n t ó w , z t y s i ę c y „ m a ­ ł y c h o j c z y z n " , m ó w i ą r ó ż n y m i j ę z y k a m i , m a j ą odmienne tradycje, w y r o ś l i w r ó ż n y c h kulturach. Ł ą c z y i c h nadzieja na lepsze ż y c i e w w y ś n i o n e j , wymarzonej A m e r y c e . I n n y rodzaj „ n o t a t e k z p o d r ó ż y " , m a j ą c y c h miejscami charakter bardzo osobistych z w i e r z e ń , znajdziemy w artykule M a ł g o r z a t y S o k o ł o w s k i e j . A u t o r k a p r z e ż y w a i n t e l e k t u a l n ą w ę d r ó w k ę do ś w i a t a literatury, w p o s z u k i w a n i u t e m a t ó w badawczych. Wskazuje prace, k t ó r e j ą zafascyno­ w a ł y , z a c h w y c i ł y ( j e d n ą z nich s ą Szczeliny istnienia, Joanny Brach-Czaina, w y d . w 1992 r o k u ) . W k o ń c u zatrzymuje s i ę na postaci M i r c e a Eliade i i n d y j s k i m etapie j e g o ż y c i a . P o d r ó ż do I n d i i z a o w o c o w a ł a nie t y l k o l i c z n y m i pracami n a u k o w y m i , osobistym d o ś w i a d ­ czeniem konfrontacji „ e u r o p e j s k o ś c i " z „ h i n d u s k o ś c i ą " , ale t e ż p r z y n i o s ł a Eliademu spotkanie z f a s c y n u j ą c ą k o b i e t ą ( b y ł a n i ą M a j t r e i D e v i , c ó r k a profesora Dasgupty, u k t ó r e g o m i e s z k a ł ) . Spotkanie to stało s i ę i m p u l s e m do napisania p o w i e ś c i pt. Majtreji ( w y d . polskie, 1988). Odpo­ w i e d z i ą na t ę k s i ą ż k ę b y ł a Na hanyate, M a j t r e j i D e v i ( w y d . polskie pt. Mircea, 1993). D l a M . S o k o ł o w s k i e j o b y d w i e k s i ą ż k i b y ł y t y m , czego s z u k a ł a . O d c z y t a ł a j e w s p o s ó b g ł ę b o k i , sub­ telny, „ p o kobiecemu", p o s ł u g u j ą c s i ę j e d n o c z e ś n i e w i e d z ą a n t r o p o l o g i c z n ą . A r t y k u ł M . S o k o ł o w s k i e j z a c h ę c a do lektury ( b y ć m o ż e , ponownej) o b y d w u prac, j a k t e ż konfrontacji w ł a s n e g o sposobu ich odczytania z t y m , j a k i proponuje m ł o d a A u t o r k a , nie u k r y ­ w a j ą c a przy t y m t r u d n o ś c i , z j a k i m i z m a g a ł a s i ę , by z a m k n ą ć w s ł o w a c h swoje m y ś l i , odczucia, w r a ż e n i a , emocje, by p o k o n a ć o g a r n i a j ą c e j ą czasem poczucie b e z r a d n o ś c i , p u s t k i , n i e m o c y tworzenia, t o w a r z y s z ą c e p r z e m o ż n e m u pragnieniu pisania, p o s z u k i w a n i u swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j etnologii. �345 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W j e d n y m z d z i a ł ó w pisma, n o s z ą c y m n a z w ę „ O k o l i c e m a ł y c h ojczyzn", zamieszczony z o s t a ł zapis r o z m o w y przeprowadzonej przez A n n ę S t r z e l e c k ą z pisarzem, Augustynem Baranem. M o ż e ­ m y ponadto p r z e c z y t a ć dwa teksty tego autora. W „ J a n Sas - na p o c z ą t k u b y ł las" w i d z i m y p o l s k ą w i e ś ( w w o j . podkarpackim), w y l u d n i a j ą c ą się, p o z b a w i o n ą perspektyw, biernie p o d d a j ą c ą się l o ­ sowi. W i e ś , do której „jak do każdej w s i w Polsce, ale t y l k o w Polsce - w r a c a j ą przegrani" (s. 136). W i e ś , której m i e s z k a ń c y s z u k a j ą ucieczki od r z e c z y w i s t o ś c i w alkoholu i d y s k o t e k o w y m h a ł a s i e , w p a t r u j ą się w ekrany t e l e w i z o r ó w , o b s e r w u j ą c jednak r ó w n o l e g l e , z u w a g ą , życie s ą s i a d ó w . K o l e j n e opowiadania A . Barana, „ K r e w pobratymcza" zaczyna s i ę od s ł ó w : „ P o l a c y nie l u b i ą n i k o g o " (s. 142). Prawda to, czy literacka fikcja? Jeden z e l e m e n t ó w stereotypowego w i z e r u n k u naszego narodu? Czy r z e c z y w i ś c i e „ t e n d z i w n y stan" nielubienia jest „ p r a w i e nieznany u i n n y c h n a c j i " ( t a m ż e ) ? Z n ó w powraca m o t y w k o n f l i k t ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h , k r z y w d , o k t ó r y c h nie m o ż n a z a p o m n i e ć , c h o ć b y s i ę c h c i a ł o , k t ó r e tak trudno w y b a c z y ć , a p r z e c i e ż jest to konieczne, by m ó c z a c z ą ć wszystko od nowa. P a m i ę ć m o ż n a w y k o r z y s t y w a ć do r ó ż n y c h celów. M o ż e ona s ł u ż y ć odtwarzaniu r o d z i n n y c h d z i e j ó w , historii grupy lokalnej, narodu, m o ż e t a k ż e z n i s z c z y ć w s p ó l n o t ę , p o d z i e l i ć j ą , s k ł ó c i ć . M o ż e b y ć ź r ó d ł e m informacji o p r z e s z ł o ś c i - o kraju r o d z i n n y m , ukochanych miejscach i oso­ bach, m o ż e j e d n a k r ó w n i e ż u t r u d n i a ć porozumienie, wybaczenie, dialog. Pierwszy numer Okolic zamyka felieton R a f a ł a N a w r o c k i e g o , z a t y t u ł o w a n y „ Ł o w c ó w nie­ d ź w i e d z i - od zaraz!" Zabawny, ś w i e t n i e napisany tekst, k t ó r e g o bohaterem jest m i ś ( w r ó ż n y c h postaciach) dotyka - poruszanego t a k ż e przez i n n y c h a u t o r ó w - p r o b l e m u k o n f l i k t u . W l e k k i e j , ironicznej formie A u t o r p r z y p o m i n a o istnieniu opozycji m i ę d z y n a t u r ą i k u l t u r ą , a t a k ż e o t y m , w j a k i s p o s ó b m o ż e r e a g o w a ć na n i ą c z ł o w i e k . Redaktorzy pisma, w „ S ł o w i e od...", z a p r a s z a j ą c z y t e l n i k ó w w „ o k o l i c e znane z o p o w i a d a ń , miejsca magiczne, zatopione w s ł o w a c h p e j z a ż e c o d z i e n n o ś c i . . . Okolice strachu i ś m i e r c i , p o d r ó ż y do kresu i na kresy..." (s. 3). I n f o r m u j ą też, że w p i ś m i e „ u k a z y w a ć s i ę b ę d ą teksty z zakresu f o l k l o r y s t y k i , p r o b l e m a t y k i etnicznej i n a r o d o w o ś c i o w e j , j a k r ó w n i e ż z antropologii s y m b o l i c z ­ nej, a n t r o p o l o g i i c o d z i e n n o ś c i , a t a k ż e opisy p o d r ó ż y , eseje i felietony etnologiczne. W n a s t ę p ­ n y c h numerach [...] p o j a w i ą s i ę r ó w n i e ż d z i a ł y recenzji i korespondencji" ( t a m ż e ) . Okolice są ponadto „ c z a s o p i s m e m etnograficznych d o c i e k a ń i z a p i s ó w naszych s p o t k a ń z o d m i e n n o ś c i ą i c o d z i e n n o ś c i ą " ( t a m ż e ) . W y j a ś n i a s i ę w i ę c tajemnica t y t u ł u pisma. M a m y zarazem z a p o w i e d ź w i e l o ś c i t e m a t ó w (jest ona w i d o c z n a j u ż w p i e r w s z y m numerze) i w ę d r ó w e k po r ó ż n o r o d n y c h obszarach, w t y m r ó w n i e ż niebadanych jeszcze przez r o d z i m ą e t n o l o g i ę . N a w e t j e ś l i znajdziemy s i ę j e d y n i e na o b r z e ż a c h tych o b s z a r ó w (jak m ó g ł b y s u g e r o w a ć t y t u ł pisma), j e ś l i pewne pro­ b l e m y z o s t a n ą j e d y n i e zasygnalizowane, naszkicowane c i e n i u t k ą k r e s k ą , warto o d b y ć t ę p o d r ó ż w p o s z u k i w a n i u inspiracji, a t a k ż e - dla p r z y j e m n o ś c i , p ł y n ą c e j z lektury studenckich t e k s t ó w . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą czekam na kolejne tomy, ż y c z ą c autorom i redaktorom n i e s ł a b n ą c e g o z a p a ł u , niewyczerpanych p o m y s ł ó w , doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i , t a k ż e technicznych, by u n i k n ą ć w p r z y s z ł o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h , niestety, w p i ś m i e b ł ę d ó w . Ż y c z ę w i e l u c z y t e l n i k ó w oraz tego, by Okolice b y ł y czytane i ż y w o komentowane przez ś r o d o w i s k o etnologiczne w c a ł y m kraju. LITERATURA C z u b aj M . 2002, L e c i z nami M a ł y s z . M i ę d z y bohaterem k u l t u r o w y m a i d o l e m popkultury, Kultura popularna: Krzysztofek [ w : ] Mniejszości kiwania, Graffiti na ekr@nie, W. G o d z i ć (red.), K r a k ó w , w y d . R A B I D , s. 8 5 - 9 5 . K . 2002, Autoprezentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych, narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A . Sadowski, T. Skoczek (red.), B i a ł y s t o k , Instytut S o c j o l o g i i , ocze­ Uniwersytet w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., s. 9 4 - 1 0 7 . Kulikowska K . 2003, M i ę d z y a s y m i l a c j ą a u t r z y m a n i e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej. T o ż s a m o ś ć s p o ł e c z n a K a r a i m ó w w Polsce, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 6 7 - 2 8 4 . Iwona Kabzińska �N A J N O W S Z E WYDAWNICTWA I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii B. B a l c e r . krzemienia. Z. A . B u k o , P. U r b a ń c z y k (red), Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami z epoki brązu epoki Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. Bukowski, Znaleziska z dorzecza Civitas i w praktyce, Ćmielów bursztynu w zespołach i z wczesnej żelaza Odry oraz Wisły, Warszawa 2002, ss. 157, ryciny, mapy. et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, C. B u s k o , J. Klapszte, L . L e c i e j e w i c z , S. M o ź d z i o c h (red.), W r o c ł a w - P r a h a 2002, ss. 476, ryciny. M . D u 1 i n i c z, Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 323, ryciny. Europe around the year 1000, S. K a d r ó w , U progu w Europie Środkowej, Z. K o b y l i ń s k i , P. U r b a ń c z y k (red.). Warszawa 2 0 0 1 , ss. 488, ryciny. nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu K r a k ó w 2 0 0 1 , ss. 313, ryciny. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych, Kraków w państwie wczesno- 2 0 0 1 , ss. 207, tablice. S. M o ź d z i o c h , Castrum piastowskim, Od narodzin munitissimum Bytom. Lokalny ośrodek władzy Warszawa 2002, ss. 320, ryciny. do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, M . D ą b r o w s k a , A . Klonder, E. M a z u r (red.), cz. 1-2, Warszawa 2 0 0 2 - 2 0 0 3 . Słowianie i ich sąsiedzi M. R ę b k o w s k i , strzenne we wczesnym Piei*wsze i kulturowe. średniowieczu. lokacje M . D u l i n i c z (red.), L u b l i n 2002. miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ K o ł o b r z e g 2 0 0 1 , ss. 2 6 1 , ryciny. B I B L I O T E K A ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod r e d a k c j ą Jolanty K o w a l s k i e j ] Nr53,K. Hermanowicz-Nowak, -kułturowe. Nr 54,1. Kabzińska, (narodowej) N r 55, Podhale. Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno- tożsamości etnicznej Warszawa 1997, ss. 1 3 1 + 3 6 r y c i n . Wśród Polaków Tradycja „kościelnych na Białorusi. we współczesnej N r 56, Czas zmiany, czas trwania. Studia Polaków". Wyznaczniki Warszawa 1999, ss. 208. kulturze wsi [red. D . T y l k o w a ] . K r a k ó w 2000, ss. 458. etnologiczne, J. K o w a l s k a , R. T o m i c k i , S. S z y n k i e w i c z (red.), Warszawa 2003, ss. 390. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O B A D A N I A C H , BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl KSIĄŻKI I CZASOPISMA MOŻNA TAKŻE ZAMAWIAĆ: broniek@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/facabf56595bc3b6586e27a167e192ff.pdf af71bb24342e4e95f82b973189a77c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1613 Title A name given to the resource Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcje na wprowadzenie wzorów radzieckich / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.5-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M , P o z n a ń ETNOLOGIA POLSKA PRZED ROKIEM 1956 I JEJ REAKCJA NA WPROWADZANIE WZORÓW RADZIECKICH* W artykule przedstawię kolejno: 1. Sytuacją w kraju i w środowisku etnologicznym; 2. Wzory narzucane lub proponowane przez nauką radziecką etnologii polskiej w ramach socjalistycznego państwa polskiego oraz warunki i mecha­ nizmy ich wprowadzania i adaptacji; 3. Konsekwencje wprowadzania wzorów radzieckich do etnologii polskiej. Zajmę się nie tylko czasem po roku 1944/1945, kiedy armia radziecka zajęła opanowaną przez nazistów Polskę i powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa, zależna od Związku Radzieckiego. Interesuje mnie również okres między rokiem 1939 i 1941, w którym armia radziecka opanowała wschodnie ziemie przed­ wojennego państwa polskiego. Wówczas to, na Uniwersytecie we Lwowie, przy­ stąpiono do pozyskiwania dla nauki i państwa radzieckiego wybitnych uczonych polskich, w tym etnologów. Sytuację we Lwowie, choć oczywiście miała swoją wyraźną specyfikę, można uznać za pierwszy etap wprowadzania wzorów ra­ dzieckich do nauki polskiej (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 37n). Zdaję sobie sprawę z wewnętrznego zróżnicowania okresu między rokiem 1945 a 1956. Autonomię szkolnictwa wyższego formalnie ograniczono w roku 1947 a zniesiono w roku 1951. W pierwszych latach po wojnie, w ramach pomocy, docierały na uniwersytety polskie książki z Zachodu, m.in. prace B. Malinow­ skiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 407), nie został jeszcze określony przyszły kształt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nazywanej wówczas „demokracją ludową", pod koniec 1948 roku zmieniono względnie liberalną dotąd politykę wobec świata kultury i nauki. Nie jest jednak głównym celem tego referatu odtwa­ rzanie chronologii wydarzeń. W rozważaniach nad przekazywaniem i przejmowa­ niem w Polsce wzorów radzieckich przyjmuję wprowadzone przez G.W. Hegla rozróżnienie na państwo i społeczeństwo. Polskie środowisko etnologiczne traktu­ ję jako przedmiot oddziaływania państwa i umieszczam w ramach społeczeństwa, * P o d s t a w ę a r t y k u ł u stanowi referat w y g ł o s z o n y na konferencji „ S o c i a l i s t Era A n t h r o p o l o g y in Eastern and Central Europe", zorganizowanej przez M a x - P l a n c k - I n s t i t u t fiir ethnologische Forschung w H a l l e w dniach 2 8 - 2 9 sierpnia 2003 roku. �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ choć jestem świadomy jego zróżnicowania, a także powiązania z państwem, tak cenionym w okresie jego utraty, na skutek przekonań poszczególnych uczonych i ich zaangażowanie w instytucje naukowe. Strona narzucająca zmiany, państwo i nauka radziecka, występują w tej analizie jako pewna całość, bez względu na różnice występujące wśród etnografów radzieckich. Sytuację w polskim środo­ wisku etnologicznym przedstawiam na tle sytuacji w kraju, ukształtowanej nie tylko przez lata powojenne, ale także tragiczne lata wojny i okupacji nazistow­ skiej. Uwzględniam nie tylko działania publiczne, ale próbuję dotrzeć również do sposobów myślenia i poglądów wyrażanych w sposób nieformalny. Interesują mnie nie tylko wzory wprowadzane w państwie uzależnionym od Związku Radzieckiego, ale przede wszystkim mechanizm tego wprowadzania i adaptacje dokonywane przez członków środowiska naukowego, z ich własnymi doświad­ czeniami i cechami osobowościowymi. Podstawą moich rozważań była litera­ tura, zarówno polska jak i radziecka, własna pamięć z okresu studiów na kie­ runku historia kultury materialnej w Krakowie i w Poznaniu oraz materiały z rozmów ze starszymi kolegami, w części opublikowane (Kutrzeba-Pojnarowa 1995; Armon 2001). Pracę na Uniwersytecie we Lwowie, po zajęciu tego miasta w roku 1939 przez Związek Radziecki, kontynuowali: prof. Jan Czekanowski, znany antro­ polog i etnolog, w przeszłości pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w S. Petersburgu w przedrewolucyjnej Rosji i Museum für Vólkerkunde w Berli­ nie oraz uczestnik niemieckiej ekspedycji do Afryki w latach 1907-1909, a także prof Adam Fischer, jeden z najbardziej aktywnych etnologów polskich okresu międzywojennego. A. Fischer koresponduje w tym okresie z prof. Dimitrem Konstantynowiczem Zieleninem z Leningradu i otrzymuje od niego opinię, która pozwoliła mu przejść weryfikację - tzw. „preatestację" i pracować nadal na uniwersytecie radzieckim. Kontakty D.K. Zielenina, który sam był przedmio­ tem ataków ideologicznych swoich kolegów w latach 30-tych X X wieku, z A. Fischerem, pozostawały z całą pewnością pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Postępowanie władz radzieckich wobec A. Fischera i J. Czekanowskiego wskazuje na to, że pragnęły one wciągnąć do współpracy wybitnych uczonych polskich, bez względu na ich dotychczasową działalność. Polska opi­ nia publiczna z kolei w zasadzie akceptowała pracę na uniwersytecie radzieckim jako dającą możliwość przeżycia i ocalenia warsztatów naukowych (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 35n). Po utworzeniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1944-1945 sytua­ cję w środowisku naukowym określała z jednej strony polityka władz państwa, które były zainteresowane odbudową szkolnictwa wyższego i instytucji nauko­ wych, ale jednocześnie starały się o ich podporządkowanie, a z drugiej strony postawa i stanowisko profesorów. Ci ostatni, doświadczeni przeżyciami z okresu wojny, dążyli przede wszystkim do odbudowy warsztatów naukowych i podjęcia pracy. Mimo strat w zespole profesorów etnologii (śmierć, ciężka choroba lub emigracja niektórych z nich) odtworzono katedry na uniwersytetach w War­ szawie, Krakowie i w Poznaniu oraz utworzono, w latach 1945 i 1946, nowe �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 7 na uniwersytetach w Lublinie, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Część profesorów, która reprezentowała poglądy lewicowe z okresu przedwojennego, ujęta została perspektywą rozwiązania ważnych problemów społecznych, inni, o przekona­ niach narodowych, ujęci zostali włączeniem do Polski ziem zachodnich i północ­ nych, zabranych Niemcom. Wszyscy rozumieli niemożność zmiany sytuacji w wy­ czerpanej wojną Polsce pozostawionej, w wyniku traktatów międzynarodowych, w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Aresztowania i usuwanie z uniwer­ sytetów nie objęło profesorów etnologii. Niektórzy z nich podlegali jednak sank­ cjom. Etnolog i socjolog Jan Stanisław Bystroń, atakowany przez prasę i stu­ dentów (Bieńkowski 2002, s. 31), manipulowanych przez władze, i profesorów usiłujących zdobyć lepszą pozycję, broniony jednak przez Józefa Chałasińskiego (Wincławski 1998, s. 75), nie został usunięty z uniwersytetu aż do śmierci. Pod­ dany szykanom administracyjnym i długo ignorowany był Andrzej Waligórski, uczeń Bronisława Malinowskiego, który w roku 1948 powrócił z Anglii do Polski (Dzięgiel 2002a, s. 299; 2002b, s. 70). Kazimiera Zawistowicz-Adamska, oskarżona przez Józefa Chałasińskiego i jednego z dziennikarzy o uleganie wpły­ wom funkcjonalizmu, ukarana została na początku lat 50-ych X X wieku odebra­ niem w prowadzonej przez nią Katedrze na Uniwersytecie w Łodzi praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411; Kopczyńska-Jaworska 2002, s. 316). Żaden z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza poli­ tycznego" w swoim środowisku, choć oczywiście poszczególni z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych. Funkcję ideologów, nawołujących szczególnie gorliwie do wpro­ wadzenia marksizmu-leninizmu, pozostawiono ludziom z zewnątrz: historykowi starożytności prof. Jerzemu Kulczyckiemu, pochodzącemu ze Lwowa, zasłużone­ mu jako ten, który ochronił i przewiózł do Polski cenną, rodzinną, kolekcję kobier­ ców wschodnich (Rosochacka 1982) i mgr Bolesławowi Kuźmiczowi, pracow­ nikowi administracyjnemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (G[ajkowa] 1952, s. 625), obydwu o niewielkim zakresie wpływów i kierujących się różnymi motywami. Roli takiej nie przyjął red. Aleksander Jackowski, najbardziej do niej predestynowany, bo wywodzący się z wojska i mający dotarcie do rzeczywi­ ście znaczących ludzi w państwie. Nie pozwoliła mu na to postawa i osobowość, sprzyjające integracji ze środowiskiem naukowym i zachowaniu uznania wobec uczonych, bez jednak utraty krytycznego na nich spojrzenia, jednocześnie po­ wstrzymujące od wejścia na sformalizowaną drogę kariery naukowej. Cechy te spowodowały, że Aleksander Jackowski, jako redaktor „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", stał się rzecznikiem korzystnych zmian w etnologii polskiej, sprzyjającym poszerzeniu badań o historyczne i społeczne uwarunkowania sztuki ludowej, a w końcu lat 70-ych X X wieku partnerem i opiekunem grupy młodych wówczas etnografów, próbujących wyjść poza ograniczenia badań etnograficznych tam­ tego czasu (Robotycki 1995, s. 227). Swoich koneksji politycznych nie wyko­ rzystał, dla podporządkowania sobie środowiska naukowego, również dr Jan Manugiewicz, uczeń prof. Stanisława Poniatowskiego, współtworzący Krajową Radę Narodową i otwierający pierwsze jej posiedzenie w roku 1943, na którym �8 Z B I G N I E W JASIEWICZ wybrano Bolesława Bieruta jako przewodniczącego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 412). Brak „swojego" wobec rządzących człowieka mógł być, o czym napisał Leszek Dzięgiel, niekorzystny dla dyscypliny i grozić jej uwiądem w ówczes­ nych warunkach (2002b, s. 66). Reakcją środowiska etnologicznego na sytuację powstałą po wojnie była raczej jego konsolidacja, bez względu na przedwojenne animozje i powojenne różnice w poglądach. Nie oznacza to jednak, jak chce tego L. Dzięgiel, że etnografia pozostała dyscypliną wyjątkową, której „nie udawało się w Polsce podprząc do rydwanu propagandy, podobnie zresztą jak w pozosta­ łych krajach socjalistycznych" (2002b, s. 66). Nie pozwalały na to potrzeby śro­ dowiska naukowego, starającego się o utrzymanie dyscypliny i stworzenie dla niej warunków egzystencji i rozwoju, oraz złudzenia dotyczące ustroju i miejsca nauki w jego ramach. Nie można nie docenić „siły perswazji" jaką, obok prze­ mocy, posługiwał się komunizm, system totalitarny usiłujący podporządkować sobie wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. W środowisku etno­ grafów wyłoniono ze swojego grona liderów (początkowo był nim Józef Gajek, wspierany przez Jana Czekanowskiego, a później Witold Dynowski) oraz umac­ niano tradycyjny autorytet Kazimierza Moszyńskiego, znanego w radzieckich i europejskich kręgach etnologów i slawistów. To z inicjatywy i przy udziale profesorów etnografii przygotowano w roku 1951, dla I Kongresu Nauki Pol­ skiej i z myślą o mającej powstać Polskiej Akademii Nauk, specjalny memoriał Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (Ocena... 1952). Znalazły się w nim także pewne elementy tak wówczas wymaganej samokrytyki. Próby nadmiernego epatowania ideologią marksizmu poddawane były jednak nieformalnej krytyce, często w postaci kpi­ ny. „To stary pierożek świeżo naszpikowany diamatem [materializmem dialek­ tycznym - Z.J.] - powiedział Eugeniusz Frankowski do Jana Czekanowskiego o Kazimierzu Dobrowolskim po jego referacie wygłoszonym na konferencji Pol­ skiego Towarzystwa Etnologicznego w Torunia w roku 1949 (Armon 2001, s. 326). Powiedział w niewielkim gronie, dając wyraz tak charakterystycznej dla socjalizmu i innych ustrojów totalitarnych rozdzielności, czy jak to określił Jan Lutyński, „niespójności" myślenia i działania prywatnego i publicznego (1990, s. 210), znanej także poza nimi jako skłonność do mówienia poza oczami. Nie zajmuję się formami oddziaływania władz Związku Radzieckiego w spra­ wach nauki na poziomie kontaktów między partiami i rządami. Zapewne do Pol­ ski przybyli odpowiedni rezydenci - doradcy radzieccy. Pisząc o izolacji nauki polskiej w okresie okupacji i powojennym, Kazimierz Moszyński wzmiankuje o stosunkach naukowych z ZSRR, wszczętych już w roku 1945, w innych miejs­ cach wymieniając i wysoko oceniając S.M. Szirokogorowa, etnologa rosyjskiego pracującego na emigracji i wyklętego w tym czasie w Związku Radzieckim (1958, s. 185, 193, 198). Nie mam informacji o wizytach w Polsce przed rokiem 1956 etnografów radzieckich. Do Związku Radzieckiego w tym okresie nie wy­ jeżdżali także etnografowie polscy. Kazimierz Moszyński, a obok niego Witold Dynowski, przygotowali jedynie referaty do odczytania na Kongresie Slawistów w Moskwie w roku 1948 (Moszyński 1948, s. 210; Dynowskij 1948, s. 168). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 9 Z całą pewnością jednak niektórzy profesorowi polscy korespondowali z etno­ grafami radzieckimi. W notatniku z adresami Kazimierza Moszyńskiego z lat 50-ych X X wieku znalazłem adresy m.in. P.G. Bogatyriewa, P.S. Kuzniecowa, S.A. Tokariewa i S.P. Tołstowa (Rieszetow, Jasiewicz, 2001, 281). O etnografii w Polsce środowisko naukowe w Związku Radzieckim informowała I.A. Kałojewa w czasopiśmie „Sowietskaja etnografija", specjalizująca się w informacyj­ nych artykułach o działalności etnograficznej w krajach słowiańskich (Kaloeva 1951; 1953). Ostatni z nich przetłumaczony został na język polski i wydany jako dodatek specjalny do „Archiwum Etnograficznego PTL" (Kaloeva 1954). Arty­ kuły te zawierały oczywiście apele o rozliczenie się uczonych z burżuazyjną przeszłością i włączenie się do budownictwa socjalistycznego, nie były jednak agresywne. Żaden z etnografów polskich nie został poddany w nich imiennej krytyce. Krytyka ta została skierowana ku socjologom, wówczas włączanym do etnografii, Florianowi Znanieckiemu, przebywającemu w Stanach Zjednoczonych, oraz innym, pracującym w kraju, m.in. Józefowi Chałasińskiemu, Tadeuszowi Szczurkiewiczowi i Janowi Szczepańskiemu (Kaloeva 1954, s. 14). Eugeniusz Frankowski przekazał wiadomość o przygotowywanej przez D.K. Zielenina pracy „Naród polski" [zapewne „Lud polski" - Z.J.]. Praca ta, której ukończenie za­ powiedziano na rok 1947, miała obejmować „opis kultury narodowej, etnogra­ fię, folklor, literaturę, historię narodu polskiego, ekonomikę i geografię Polski" (Frankowski 1952, s.7-8). Opracowanie nie pojawiło się a wiadomości o jego przygotowaniu przez D.K. Zielenina nie udało się potwierdzić. O etnografii pol­ skiej informował również, ze strony polskiej, W. Dynowski. Artykuł jego o pra­ cach etnograficznych i folklorystycznych w Polsce opublikowała „Sowietskaja etnografija" w roku 1948. Był to zresztą referat przejęty przez redakcję pisma od Komitetu Słowiańskiego ZSRR (Dynovskij 1948, s. 168). W czasopismach pol­ skich z kolei ukazało się kilka artykułów o etnografii radzieckiej, w tym artykuły Jana Lutyńskiego, o dużej wartości informacyjnej i bez akcentów apologetycznych, traktujące etnografię w Związku Radzieckim jako jedną ze szkół etnologii/ antropologii światowej (1950; 1951), przekształcone w opublikowaną w roku 1956, cenną do dzisiaj, książkę Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Opublikowano także przekłady kilku artykułów etnografów radzieckich, m.in. w zbiorze Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953) i kilku książek radziec­ kich, głównie religioznawczych i folklorystycznych. Wyraźnie propagandowy charakter miało przetłumaczenie i wydanie, przeznaczonych dla szerszych kręgów czytelniczych, broszury LI. Potiechina Funkcjonalna szkoła w etnografii w służ­ bie brytyjskiego funkcjonalizmu (1949) i książki zbiorowej Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952). Ta ostatnia książka, choć zalecana przez polskich jej recenzentów dla studentów etnografii (Kulczycki 1952, s. 133; Stęślicka 1954, s. 686), nie weszła jednak do lektur obowiązujących na studium historii kultury materialnej. Nie było wspólnych radzieckich i polskich etno­ graficznych programów badawczych, nie było nawet zachęcania do takich pro­ gramów. Jedynie w artykule K. Moszyńskiego pojawia się ogólnikowy apel o nawiązanie kontaktów z „kolegami - etnografami słowiańskimi" (1948, s. 228). �10 Z B I G N I E W JASIEWICZ Wzory radzieckie, wprowadzane w Polsce i związane z etnografią, dotyczyły: 1. Struktury organizacyjnej nauki i szkolnictwa wyższego; 2. Nazwy, przedmio­ tu i metod badań; 3. Stosunku do antropologii/etnologii w krajach zachodnich; 4. Funkcji etnografii. W zakresie struktury organizacyjnej nauki najpoważniejsza zmiana dotyczyła powołania Polskiej Akademii Nauk. Polskie środowisko naukowe, w tym etnogra­ fowie, do koncepcji tej odnieśli się pozytywnie. Widzieli w niej możliwość inten­ syfikacji badań naukowych i zwiększenia finansowania nauki ze strony państwa. Konferencja etnografów w Krakowie w lutym 1951 roku zaproponowała powoła­ nie, wzorem radzieckim, Instytutu Etnografii Polskiej Akademii Nauk (G[ajkowa] 1952, s. 625). Postulat ten nie został jednak spełniony. W roku 1953 powstał Insty­ tut Historii Kultury Materialnej, wzorowany, co prawda, na istniejącym jeszcze w ZSRR Instytucie Historii Materialnej Kultury, wkrótce jednak, bo w roku 1958, przemianowanym tam na Instytut Archeologii. Wcześniej, bo w roku akademic­ kim 1950/1951, zlikwidowano w Polsce studia etnologiczne, nadające tytuł magi­ stra filozofii z zakresu antropologii, etnologii z etnografią i prehistorii, tworząc studium historii kultury materialnej, obejmujące etnografię z archeologią Polski i archeologią klasyczną (Frankowska 1973, s. 198; Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52; Jasiewicz, Slattery 1995, s. 193). Warto tu nadmienić, że zdziwienie wobec braku na uniwersytetach w Związku Radzieckim oddzielnych studiów etno­ grafii i folkloru wyrażał już Adam Fischer, po zlikwidowaniu studium etnografii na Uniwersytecie we Lwowie, w liście do D. K. Zelenina z 1940 roku (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 40). Powstanie instytutu i studium uniwersyteckiego historii kultury materialnej, zdaniem jego twórcy, najbardziej wpływowego wówczas po­ litycznie archeologa Kazimierza Majewskiego, nie miało na celu zlikwidowania tradycyjnych dyscyplin, archeologii i etnografii, i zastąpienia ich nową. Miało natomiast cel ideologiczny. Na skutek wprowadzenia historii kultury materialnej, jak napisał K. Majewski, „chodzące luzem i ideologicznie zacofane dyscypliny archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej i etnografii można będzie unaukowić z pozycji materializmu historycznego" (Majewski 1953, s. 24). Tak w programach badawczych, jak i w nauczaniu etnografowie polscy nigdy nie ograniczyli się do zagadnień kultury materialnej. Charakter Instytutu Pol­ skiej Akademii Nauk spowodował jednak, że takie działy etnografii jak literatura i muzyka ludowa oraz ludowa twórczość plastyczna znalazły się w ramach in­ nych instytutów, związanych z literaturoznawstwem i sztuką (Frankowska 1973, s. 199). Studia historii kultury materialnej na uniwersytetach utrzymały się do końca lat 50-ych XX wieku, natomiast nazwa Instytutu przetrwała do 1992 roku. Dział Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN odegrał ważną rolę w pracach etnografii polskiej, stwarzając m.in. lepsze warunki realizacji progra­ mów badawczych, zainicjowanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Cechą nauki w Polsce, odróżniającą ją od nauki w Związku Radzieckim, po­ została jednak poważna rola uniwersytetów w badaniach naukowych. Inną poważną zmianą organizacyjną, ważną dla etnografii, była likwidacja w roku 1951 studiów i katedr socjologii na uniwersytetach (Szacki 1995, s. 112). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 11 Z nazw instytucji zniknął termin „etnologia", uważany w etnografii radziec­ kiej tego czasu za związany z nauką „burżuazyjną", zachowany jedynie w na­ zwie serii wydawniczej PTL - „Prace Etnologiczne". Tym bardziej nie było miej­ sca dla nazwy „antropologia społeczna" lub „kulturowa". Akceptowano, wzorem etnografii radzieckiej, nadanie etnografii charakteru nauki historycznej, a nawet dyscypliny pomocniczej historii. Znamienne, że to etnografowie zażądali wyłą­ czenia etnografii z Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych, przygotowującej po­ wołanie Polskiej Akademii Nauk i włączenia jej do Podsekcji Historii (G[ajkowa] 1952, s. 624). Przyczyną była zapewne obawa przed naciskami ideologicznymi i wewnętrznymi sporami, szczególnie silnymi w naukach społecznych, a także zainteresowanie historyzmem poszczególnych uczonych. Kazimierz Moszyński np. łączył nadzieje z rozwijającym się w ZSRR, jak napisał, „historyzmem mono­ graficznym" (1958, s. 200). Zalecanym przedmiotem badań była historia kultury, od czasów najdawniejszych do najnowszych, badana przy pomocy metody tzw. konkretno-historycznej oraz kultura „mas ludowych", badana z punktu widzenia potrzeb budownictwa socjalistycznego. W praktyce realizowano prace o charak­ terze historycznym, z zakresu kultury materialnej, m.in. budownictwa wiejskie­ go oraz stosunków społecznych na wsi, prowadzone przez historyków bliskich etnografii (J. Burszta, B. Baranowski), a także nad kulturą ludową, przedstawia­ ną zarówno jako wynik procesu historycznego i źródło historyczne, jak i wartość kultury współczesnej, ważna dla społeczeństwa socjalistycznego. W tej ostatniej dziedzinie szczególnie rozwinęły się badania nad ludową twórczością artystycz­ ną, przede wszystkim plastyką ludową, prowadzone razem z historykami sztuki. Zintensyfikowane one zostały na skutek utworzenia w roku 1946 oddzielnego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i jego czasopisma „Polska Sztuka Ludowa". Jednocześnie żądano spreparowania sztuki ludowej i wie­ dzy o niej dla potrzeb propagandy. Józefowi Grabskiemu odebrano kierowanie Instytutem i redagowanie „Polskiej Sztuki Ludowej" oraz wyrzucono z pracy za wydanie potrójnego zeszytu nr 6-8 z 1948 roku pisma poświęconego lu­ dowej rzeźbie, malarstwu i drzeworytowi, a więc sztuce religijnej (Jackowski, Jot-Drużycki, Benedyktowicz 2000, s. 166; Jackowski 1995, s. 349). Podjęto także badania nad stosunkiem do pracy i kooperacją na wsi, kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską (Zawistowicz-Adamska 1950/1951), przedstawione w wymienionym już memoriale etnografów z konferencji w Krakowie w roku 1951 jako wiążące się ściśle z organizowaniem „spółdzielni produkcyjnych na wsi" (Ocena... 1952, s. 628). Duży wysiłek skierowano na przygotowanie Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, który był głównym projektem badawczym tego okresu (Kłodnicki 2001, s. 237). Nie rozwinięto jeszcze wówczas szerzej postulowanych badań nad kul­ turą robotniczą. Utrzymano w obrębie etnografii zainteresowania społeczeństwami pozaeuropejskimi, określanymi mianem „społeczeństw pierwotnych" (Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52). Badania terenowe nad tymi społeczeństwami, poza zupełnymi wyjątkami, były jednak niemożliwe. Potrzeba przyswojenia zasad materializmu dialektycznego i historycznego była oczywiście często wymieniana, �12 Z B I G N I E W JASIEWICZ tak w pouczeniach radzieckich, jak i deklaracjach naukowców polskich, oraz realizowana przez władze. Do programu studiów, w tym historii kultury materialnej, wprowadzono zaję­ cia z marksizmu-leninizmu, obsługiwane przez katedry podstaw marksizmu -leninizmu, powołane na uniwersytetach w roku akademickim 1950/51 na pod­ stawie wzorów radzieckich, dogmatycznie narzucanych (por. Dzięgiel 1998, s. 128-129). W badaniach i realizowanych programach studiów sprowadziła się ona jednakże do preferencji dla niektórych tematów badawczych (kultura ma­ terialna, stosunki klasowe, twórczość „ludu") i rytualnego w zasadzie cytowania prac klasyków marksizmu-leninizmu oraz etnografów radzieckich. Nie oznacza to, że nie było wówczas etnografów polskich przekonanych do wartości metody marksistowskiej. Od stosowania jej założeń odstręczał jednak brak wartościo­ wych wzorów jej wykorzystania w etnografii, prezentowanie jako dogmatu a także administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzial­ ność polityczna związana ze stosowaniem metod nauki radzieckiej czy choćby ich interpretowaniem. Przekonał się o tym Eugeniusz Frankowski, który w roku 1950, po ukazaniu się pracy Józefa Stalina W sprawie marksizmu w językoznaw­ stwie w ostatniej chwili z czasopisma „Slávia Antiqua" wycofał swój odbity już artykuł pt. „Mikołaj Marr i jego teorie naukowe" (Armon 2001, s. 327). Stosunek etnografów polskich do marksizmu-leninizmu dobrze charakteryzo­ wało stwierdzenie K. Moszyńskiego: „Wiele obiecują sobie [etnografowie polscy - Z.J.] po zapowiedzianym dziewięciotomowym zbiorowym wydawnic­ twie rosyjskim «Narody swiata», które, jak tuszę, wykaże w całej pełni jakie konkretne wyniki daje czysto materialistyczny kierunek etnograficznych badań" (Moszyński 1948, s. 228). Ważnym elementem wprowadzanego wzoru radzieckiego był krytyczny sto­ sunek do nauki zachodniej. W celu jego upowszechnienia publikowano tłuma­ czenia odpowiednich prac radzieckich, takich jak wspomniane już broszura LI. Potiechina i książka zbiorowa Anglo amerykańska etnografia w służbie impe­ rializmu. Szczególnym przedmiotem ataków był funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego, jak pisano „kosmopolity, z pochodzenia Polaka" (Stęślicka 1954, s. 687). Do literatury tej, choć wspierana była pozytywnymi recenzjami naukow­ ców polskich, zresztą nie etnografów, zniechęcała przede wszystkim jednostron­ ność i język pełen inwektyw, przejęty z propagandy politycznej. Spośród pol­ skich omówień antropologii zachodniej godny uwagi jest artykuł Antoniny Kłoskowskiej „Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykań­ skiej" (1951). I . Kałojewa, radziecki recenzent etnografii polskiej tego czasu, pozytywnie oceniała ukazanie się pracy A. Kłoskowskiej. Zarzucała jej jednak brak dostrzeżenia powiązania poglądów uczonych amerykańskich z ich klaso­ wym światopoglądem i rolą sług imperializmu (1954, s. 9). Ukryła jednocześnie, w sposób korzystny wówczas dla Antoniny Kłoskowskiej, jej w zasadzie pozy­ tywną ocenę poglądów B. Malinowskiego. Etnografowie polscy nie przyłączyli się do krytyki najnowszych kierunków antropologii zachodniej, po części z bra­ ku przekonania do takiej krytyki, a po części z braku o nich wiedzy. �13 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Ze zrozumieniem w zasadzie przyjmowano zalecenie nauki radzieckiej uczest­ niczenia w rozwiązywaniu praktycznych problemów życia społecznego. Było ono bowiem bliskie przekonaniom utrwalonym w nauce polskiej. Natomiast gło­ szona zasada partyjności nauki, rozumiana nie tylko jako podporządkowanie się partii, ale również gwarancja uzyskania lepszych wyników badań naukowych, była już zaskoczeniem. O partyjności nauki pisano w omówieniach etnografii radzieckiej. Nie znam jednak jakiejkolwiek wypowiedzi etnografa polskiego, która by zachęcała do wprowadzenia zasady partyjności do etnografii. Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej określany bywa przez niektórych ba­ daczy przemian ideowych i stosunków społecznych jako „zamrażarka historii". Bardziej odpowiada mi stanowisko dynamiczne. W latach 1945-1956 miała miejs­ ce najdalej idąca w dotychczasowej historii nauki polskiej próba uzależnienia jej od polityki, izolacja od nauki światowej i pauperyzacja środowiska uczonych. Rozbudowano jednak instytucje naukowe, zapoczątkowano niektóre ważne prace badawcze i wykształcono większą niż dotąd liczbę etnografów. Konsekwencją prób narzucenia marksizmu-leninizmu była ucieczka od rozważań teoretycznych i badań nad kulturą jako całością oraz schronienie się we w miarę bezpiecznej niszy studiów nad kulturą ludową, uprawianych historycznie lub morfologicznie. Przerwane zostały, prowadzone przed wojną, próby uprawiania etnologii opar­ tej na szkole kulturowo-historycznej (Stanisław Poniatowski), fenomenologii (Cezaria Baudoin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa), funkcjonalizmie (Józef Obrębski) i marksizmie (Ludwik Krzywicki). Pewne pożytki ze zwrotu ku historyzmowi pojawiły się dopiero po roku 1956, kiedy opracowywano regional­ ne monografie etnograficzno-historyczne i całościowe ujęcie etnografii Polski. Etnografia w Polsce nie została zamrożona a skierowana na tor boczny, z którego trudno było (i nadal jest) powrócić w główny nurt rozwoju etnologii i antropologii. LITERATURA Anglo amerykańska... 1952, Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu, L I . Potiechin (red.), P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , Warszawa. A r m o n W. 2 0 0 1 , „ C z y t a ć samodzielnie i krytycznie dawne teksty". O d p o w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 85, s. 3 2 3 - 3 3 4 . Bieńkowski W. 2002, Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń ( 1 8 9 2 - 1 9 6 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c ­ two N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 2 9 - 3 5 . B u r s z t a J., B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1982, Polish Ethnography after W o r l d War I I , Ethnos, t. 47, nr 1-2, s. 50-63. D a m r o s z J. 1996, Myśl teoretyczna w polskiej etnografii i etnologii w okresie {1945-1989), Warszawa. Dynovskij V. 1948, N a u č n y e raboty po etnografii i f o L k l o r u v P o l š e , Sovetskaja powojennym etnografija, n r 3 , s. 168-173. D z i ę g i e l L . 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethno­ logist 's View, Arcana, K r a k ó w . - 2002a, A n d r z e j W a l i g ó r s k i ( 1 9 0 8 - 1 9 7 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a -Lewicka, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we D W N , K r a k ó w , s. 2 9 8 - 3 0 2 . �14 Z B I G N I E W JASIEWICZ - 2002b, Z perspektywy ucznia, [ w : ] B . G o ł ę b i o w s k i (red.), Autorytety polskie, Oficyna W y d a w n i c z a „ S t o p k a " , Ł o m ż a , s. 6 5 - 7 5 . G fajkowa] O. 1952, Konferencja e t n o g r a f ó w w K r a k o w i e , 1 7 - 1 9 . 0 2 . 1 9 5 1 , Lud, t. 39, s. 6 2 4 - 6 2 5 . Frankowska Historia M . 1973, Etnografia polska po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , [ w : ] M . Terlecka (red.), etnografii Frankowski polskiej, Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h , W r o c ł a w , s. 193-270. E. 1952, Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. Jackowski A . 1995, Na skróty, Jackowski A . , J. J o t - D r u ż y c k i , W y d a w n i c t w o „ P o j e z i e r z e " , Sejny. Z. B e n e d y k t o w i c z Sztuka L u d o w a , [ w : ] L . S o k ó ł (red.), Instytut Sztuki Polskiej 2000, Konteksty. Akademii Polska Nauk, W y d a w n i c ­ t w o Polskiego Instytutu Sztuki P A N , Warszawa, s. 1 6 5 - 1 7 1 . Jasiewicz Z., M. Rieszetow 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a D y m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Zieleninem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m N a u k o w e g o P o l ­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego Petersburgu, Etnografia Jasiewicz Polska, Z., D . S l a t t e r y i A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt t. 47, nr 1-2, s. 3 1 - 4 7 . (1995), Etnography and anthropology. The case o f Polish ethnology, [ w : ] H.F. Vermeulen, A . A . Roldan (red.), Fieldwork the History Kaloeva of European and Footnotes. Studies in Routledge, L o n d o n and N e w York, s. 1 8 4 - 2 0 1 . I . A . (1951), E t n o g r a f i č e s k a j a rabota v n a r o d n o - d e m o k r a t i č e s k o j P o l š e v 1945-1950 godach, Sovetskaja - Anthropology, étnografija, nr 3, s. 1 8 5 - 1 9 1 . 1953, Pervyj kongress pol'skoj nauki i pol'skaja é t n o g r a f i j a , Sovetskaja étnografija, n r 4 , s. 137-145. - 1954, Pierwszy Kongres N a u k i Polskiej i polska etnografia. Archiwum Etnograficznego Specjalny dodatek do nr 6, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, P o z n a ń . К ł o d n i с к i Z . 2 0 0 1 , Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy, Lud, t. 85, s. 2 3 7 - 2 7 5 . Kłoskowska A . 1951, Psychologiczna orientacja w s p ó ł c z e s n e j etnosocjologii a m e r y k a ń ­ skiej, Przegląd Nauk Historycznych К op сzу ń sк a-J aw orsк a i Społecznych, t. 1, s. 2 6 3 - 2 9 8 . B . 2002, K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z ( 1 8 9 7 - 1 9 8 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - -Pietraszkowa, A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 314-319. Kulczycki J. 1951, Pozycja e w o l u c j o n i z m u w g ł ó w n y c h kierunkach etnologii i archeologii, Myśl - Współczesna, metodologicznych nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 9 . 1952, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z m u " , Życie Nauki, t. 7, nr 5, s. 133-153. Kutrzeba-Pojnarowa A . 1995, „ E t n o l o g i a jest zawsze j a k b y i n statu nascendi...". Odpo­ w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 78, s. 3 9 6 - 4 2 7 . L u t у ń s к i J. 1950, O radzieckiej etnografii, Wiedza i Życie, - łecznych, - nr 1, s. 8 0 - 8 7 . 1951, Problemy i metody etnografii radzieckiej, Przegląd Nauk Historycznych i Spo­ t. 1, s. 2 9 8 - 3 2 7 . 1956, Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Z a k ł a d i m . Osso­ l i ń s k i c h we W r o c ł a w i u , Ł ó d ź . - 1990, Nauka i polskie problemy Komentarz socjologa, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , Warszawa. Maj ewski K . 1953, Historia k u l t u r y materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. l , n r 1-2, s. 3-24. Moszyński - 1958, K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38, s. 2 1 0 - 2 2 8 . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. Nowe d r o g i . . . 1953, N o w e drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Ocena... Etnograficzne, t. 6. 1952, Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z p u n k t u w i d z e n i a p o s t ę p o w e j m y ś l i s p o ł e c z n e j , Lud, t. 39, s. 626-629. �15 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Potiechin L I . 1949, Funkcjonalna s z k o ł a etnografii w s ł u ż b i e brytyjskiego i m p e r i a l i z m u , Biblioteczka Rieszetow Naukowa Po Prostu, A . M . , Z. J a s i e w i c z nr 14. 2 0 0 1 , Korespondencja K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z D y ­ m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Z i e l e n i n e m . Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 277-288. Robotycki Cz. 1995, A n t r o p o l o g i a k u l t u r y w Polsce - projekt urzeczywistniony, Lud, t. 78, s. 2 2 7 - 2 4 3 . Rosochacka E. 1982, Kolekcja skiego jako źródło do badań Włodzimierza Kulczyckiego nad kobiernictwem w zbiorach orientalnym, Muzeum Tatrzań­ maszynopis pracy magister­ skiej w Instytucie E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M . Stęślicka W. 1954, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z ­ m u " , Przegląd Szacki Antropologiczny, t. 20, s. 686-689. J. 1995, W s t ą p : K r ó t k a historia socjologii polskiej, [ w : ] J. Szacki (red.) Sto lat logii polskiej, Wincławski socjo­ W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa, s. 11-119. W. 1998, C h a ł a s i ń s k i Józef, [ w : ] Encyklopedia socjologii, t. 1, O f i c y n a N a u k o ­ w a , Warszawa, s. 7 3 - 7 6 . Zawistowicz-Adamska l u d o w y c h , Prace K . 1950/1951, Pomoc wzajemna i w s p ó ł d z i a ł a n i e w kulturach i Materiały Etnograficzne, t. 8/9, s. 1-151. ZBIGNIEW JASIEWICZ P O L I S H E T H N O L O G Y I N 1945-1956 A N D ITS RESPONSE TO I N T R O D U C I N G S O V I E T PATTERNS TO P O L I S H SCIENCE Summary The Polish state w h i c h emerged after the I I W W became dependent on the Soviet U n i o n . One o f the effects o f that new political order was that Soviet patterns and models were introduced to Polish academic research, i n c l u d i n g ethnology. I n the article the author is presenting: 1. The general situation i n the country, i n academic life, especially i n ethnology. 2. M o d e l s imposed upon Polish ethnology by the Soviet academic institutions. Mechanisms o f their i n t r o d u c i n g and adaptation. 3. The consequence o f the introduction o f the Soviet patterns. The study is based on different source material: scientific publications, both Polish and Rus­ sian, conversations w i t h Polish ethnologists, but also the author's o w n memories from his univer­ sity years. The Soviet models and patterns introduced into Polish ethnology concerned: 1. The name o f the discipline, its main subject, assumptions and research methods. 2. The structure o f academic life and higher education system. 3. The attitude to and relationships w i t h the western ethnology and anthropology. 4. The function o f ethnology. The author stated that i n the history o f Polish ethnology the attempt at subordinating it to p o l i ­ tics and isolating from the w o r l d social sciences had never gone as far as i n the years 1945-1956 Nevertheless Polish scientific institutions were developing and some important research projects were initiated then. The number o f ethnographers educated w i t h i n that period was greater than it had been before. I n academic w o r k , imposing the M a r x i s t - L e n i n i s t approach resulted in the escape from theoretical deliberation and studies on culture as a whole. Polish ethnographers found a safe niche i n studies o f f o l k culture and folklore instead. Such were the circumstances w h i c h had long-lasting effect on the development o f Polish ethnology i n the subsequent years. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c57bd788f0c1a2c27da7fa1e3dbe73.pdf 8ff8568a64b011914a6889d641e8b714 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1612 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.3-5 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLVIII Zeszyt 1-2 Warszawa 2004 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: Na jarmarku. Kurpie. Puszcza Zielona 1957 | Fot. Jacek Olędzki Archiwum Zakładu Etnologii IAE PAN Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2004. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Science? in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 25 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY CZĘŚĆ I Zbigniew J a s i e w i c z - Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowa­ dzanie wzorów radzieckich Polish ethnology in 1945-1956 and its response to introducing Soviet patterns to Polish science Ryszard T o m i c k i - Ibérica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusza Frankowskiego Ibérica Frankowsciana. The 120th birth anniversary of Eugeniusz Frankowski Grzegorz D ą b r o w s k i - Muzyka Oskara Kolberga The music of Oskar Kolberg 5 15 17 35 37 55 CZĘŚĆ I I Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Globalizacja - proces i próby jego opisu przez nauki o społeczeństwie Globalization - the process and attempts of its description by social sciences Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydatność w antropologii współczesności Tradition of the usage of the notion of discourse and its usefulness in the studies in anthropology of the present time Jolanta K o w a l s k a - Nowy opis obyczajów The new description of customs Inga K u ź m a - Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej . . . A short outline of the history and problems of French symbolic ethnology Jarosław K o l c z y ń s k i - W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia . . . . A Quest for the Symbolic Meaning of the Void, Darkness and Silence Robert P i o t r o w s k i - Skrzypce, taniec i czarty - o diabolicznym charakterze muzyki Fiddle, dance and devils. On the diabolic character of music 57 79 81 96 99 Ill 113 1 30 131 147 149 159 CZĘŚĆ III Janusz M u c h a - „Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście ame­ rykańskim „Ethnic succesion" in a Roman Catholic Parish in an American Town Magdalena Ś n i a d e c k a - K o t a r s k a - Przyczyny udziału kobiet w walkach powstań­ czych - guerrilli w Ameryce Łacińskiej The reasons for women's participation in uprising battles - Guerrilla in Latin America Joanna K s i ą ż e k - Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech The integration problems of the German immigrants from Russia in Germany 161 175 177 195 197 219 �Andrzej W o ź n i a k - Przedmiejskie gry i zabawy. O czasie wolnym i świętowaniu na Gocławiu w dwudziestoleciu międzywojennym 221 Suburban games and entertainment. Leisure time, holidays and cérémonies in the community of Gocław in 1918-1939 252 KRONIKA Anioły na/w Zielonym Wzgórzu: konferencja angelologiczna, Karpacz 21-23 listopada 2003 - Anna Brzozowska-Krajka Współczesna etnologia francuska - sesja Société d' Ethnologie Française, Musée National des Arts et Traditions Populaires, Paryż, 17-19 marca 2004 - Inga Kuźma „Wszystko jeszcze przed tobą": Być młodym na Syberii - Jarosław Derlicki 253 255 257 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Dagnosław D e m s k i - Narracje łotewskie, czyli przeszłość w świetle relacji osobistych historii 263 Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, A. Kuczyński (red.), Wydawnictwo DTSK Silesia, Wrocław 2002, ss. 780 - Anna Milewska-Młynik 270 Tadeusz Kruczkowski, Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Słonim 2003, ss. 272, tabele, mapy - Helena Giebień 273 Mirosław Marczyk, Grzyby w kulturze ludowej, Wrocław 2003, Wyd. ATLA 2, ss. 168 - Violetta Wróblewska 277 Wojciech Olszewski, Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, Toruń 2001, ss. - Zdzisław J. Winnicki 281 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5baf9f5856ea8934a76959fe51de026c.pdf ce30968d97a2ebd120a71b6777ab5e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1615 Title A name given to the resource Muzyka Oskara Kolberga / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.37-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w MUZYKA OSKARA KOLBERGA I 1 2 W dniach 6 i 14 maja 1881 r. w warszawskiej sali Resursy Obywatelskiej , głównie z inicjatywy Bogumiła Hoffa (Górski 1974, s. 138-139) oraz Zygmunta Glogera , odbyły się dwa koncerty. Zapewne nie jest bez znaczenia fakt, że planowano urządzić tylko jeden - jak to m.in. określił ówczesny dyrektor Opery Warszawskiej, Adam Münchheimer - „koncert historyczny" . Niemniej, jak donosił Ludwik Jenike, koncert z 6 maja 1881 r. „[...] powiódł się świetnie. Sala była pełna i całe zebranie miało charakter jakby jakiejś uroczystości patrio­ tycznej" . W tych okolicznościach, „[...] na ogólne żądanie publiczności i prasy warszawskiej" wydarzenie zostało powtórzone, a „Rezultat jeszcze świetniejszy od pierwszego koncertu. Sala przepełniona" . W programie obu koncertów w sposób przekrojowy zaprezentowano muzykę polską, od Bogurodzicy po dzieła dziewiętnastowiecznych kompozytorów . Wy­ konano następujące utwory: Bogurodzicę, hymn z X wieku, Powszechną spowiedź 3 4 5 6 7 8 9 10 1 D z i e ł a Wszystkie Oskara Kolberga, t. 65, s. 418. 2 T a m ż e , s. 484. 3 Z y g m u n t Gloger z n a c z ą c o p r z y c z y n i ł s i ę do ostatecznego efektu tego p r z e d s i ę w z i ę c i a po­ przez swoje publikacje w prasie warszawskiej, a p e l u j ą c e p u b l i c z n o ś ć w a r s z a w s k ą do p r z y b y c i a na te imprezy. Taki apel z a m i e ś c i ł m . i n . w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " nr 273 z 19 I I I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 457). 4 L i s t A d a m a M ü n c h h e i m e r a do Oskara Kolberga, Warszawa, 20 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 500); Sprawozdania z koncertu o p u b l i k o w a ł a prawie cała prasa warszawska, np. „ G a z e t a Polska" w nr 93 i 101, „ G a z e t a Warszawska" nr 106, „ E c h o M u z y c z n e " nr 10 w dziale Zamiast „ K ł o s y " nr 828 w Pokłosiu, Kromki, „ T y g o d n i k Ilustrowany" w nr 281 i 282 ( D W O K , t. 65, s. 485). 5 W liście do Oskara Kolberga, Warszawa, 9 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 486). 6 D n i a 6 maja 1881 r. w sali Resursy Obywatelskiej „[...] z g r o m a d z i ł o s i ę w i ę c e j s ł u c h a ­ c z ó w a n i ż e l i m o ż n a b y ł o p r z y p u s z c z a ć " ( G ó r s k i 1974, s. 140, cyt. za: В . , Koncert historyczny, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " 1881, nr 102). 7 Tak w liście - adresowanym z Warszawy, z dnia 9 V 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł L u d w i k Jenike ( D W O K , t. 65, s. 486). 8 9 1 0 L i s t B o g u m i ł a Hoffa do Oskara Kolberga, Warszawa, 15 V 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 496). Tamże. W d u ż e j mierze do artystycznego sukcesu o w y c h imprez p r z y c z y n i ł s i ę autor ostatecznej wersji programu, M ü n c h h e i m e r , j a k i c i e s z ą c y się w o w y m czasie d u ż y m uznaniem p u b l i c z n o ś c i i k r y t y k ó w w y k o n a w c y , k t ó r y c h dyrektor Opery Warszawskiej p o w o ł a ł dla okraszenia „ k o n c e r t u historycznego" ( G ó r s k i 1974, s. 141). �38 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I Wacława z Szamotuł (1529-1672), ze słowami Andrzeja Trzycieskiego, Vpsalm Mikołaja Gomułki, Sanctus z Missa paschalis ks. Grzegorza Gorczyckiego (1650-1734), arię i poloneza z Nędzy uszczęśliwionej Macieja Kamieńskiego, kawatinę z Cudu mniemanego Jana Stefaniego, duet z Leszka Białego Józefa Elsnera, ariettę z Czaromyska i pieśń Wandy z Zamku na Czorsztynie Karola Kurpińskiego. W części I I wykonano Balladę op. 52 Fryderyka Chopina, pierw­ szą i ostatnią część Kwintetu smyczkowego op. 20 Ignacego F. Dobrzyńskiego, dwie pieśni Stanisława Moniuszki: Anioł dziecina do słów Maszewskiego i Kukułka do słów Jana Czeczota. W tym towarzystwie na zakończenie pojawił się polonez z Króla pasterzy Oskara Kolberga (DWOK, t. 65, s. 465). Kompozytor muzyki, która została wykonana w finalnej części obu koncer­ tów, był głównym beneficjantem tych swoistych „uroczystości patriotycznych". Wypada jednak zaznaczyć, że celem koncertów nie było uczczenie twórczości kompozytorskiej Oskara Kolberga - jakkolwiek można spojrzeć na to i z tej perspektywy. Ich przeznaczeniem było przede wszystkim zebranie funduszu na rzecz wydawanych przez Kolberga prac etnograficznych , a przy okazji miało być to także „hołdem" i „symbolem" „podziękowania" dla niego za „mozolną pracę całego żywota na polu narodowym" , „[...] przejawem zbiorowego, społecznego uznania dla wysiłków i badań wysoko już wówczas cenionego ludoznawcy ze strony środowiska, które, jak dotąd , nie przychodziło z realną pomocą w urzeczywistnianiu jego zamierzeń i planów" (Górski 1974, s. 142). W liście do Oskara Kolberga Münchheimer napisał: „«Victoria!» Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 ko­ piejki według obrachunku [ . . . ] " . Według obliczeń Kolberga kwota ta miała pokryć wydanie dwóch tomów Pokucia (Górski 1974, s. 141; zob. też: DWOK, t. 65, s. 488). 11 12 13 14 15 16 II Na początku lat sześćdziesiątych X X w. Julian Krzyżanowski napisał, iż „[...] o Kolbergu-kompozytorze wie tylko zawodowy historyk nauki w Polsce" (Krzyżanowski 1961, s. XXI). Tymczasem, „Oskar Henryk Kolberg rozpoczął swoje studia muzyczne od prywatnych lekcji gry fortepianowej, pobieranych 11 Poloneza w y k o n a n o c h ó r a l n i e . Ż a d n e inne kompozycje Kolberga nie p o j a w i ł y s i ę podczas obu k o n c e r t ó w ( D W O K , t. 65, s. 420). 1 2 W warszawskiej prasie pisano, że d z i e ł o ż y c i a Kolberga stanowi c h l u b ę n a r o d o w ą , „[...] g d y ż r ó w n i e w y c z e r p u j ą c e g o i obszernego nie ma w żadnej m o ż e literaturze europejskiej" ( G ó r s k i 1974, s. 138-139, cyt. za: Koncert 1 3 historyczny muzyki polskiej, „ K u r i e r Warszawski" 1881, nr 99). Tak w liście - adresowanym z J e ż e w a , 22 I 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł Z y g m u n t Gloger ( D W O K , t. 65, s. 457). 1 4 Ten rodzaj publicznej pomocy dla Kolberga m i a ł miejsce dopiero w n i e s p e ł n a d z i e s i ę ć lat przed jego ś m i e r c i ą . 1 5 1 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 20 V 188 l r . ( D W O K , t. 65, s. 500). Tamże. �39 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA w Warszawie u pedagoga [Franciszka - G.D.] Vettera, Łużyczanina z pochodze­ nia. W 1830 r. widzimy go wśród uczniów J. Elsnera , a w latach 1831-1834 nazwisko jego figuruje na liście uczniów I . F. Dobrzyńskiego. Dalsze studia pia­ nistyczne i teoretyczne odbywa w Berlinie , w latach 1834-1836, u renomowa­ nych muzyków-pedagogów, jak [Christian Friedrich Johann - G.D.] Girschner i [Karl Friedrich - G.D.] Rungenhagen. Do Warszawy wraca Kolberg ze stem­ plem studiów zagranicznych jako nauczyciel gry fortepianowej i kompozytor' (Sobieski 1961, s. XLII). Po powrocie z Berlina Kolberg staje do egzaminu przed swoim dawnym nauczycielem, Józefem Elsnerem, który wystawia mu bardzo dobrą opinię „[...] jako fortepianiście, generalbasiście i kompozytorowi muzyki, wskutek czego ma prawo być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy" (Górski 1974, s. 27). Jak słusznie zauważył Krzyżanowski, Kolberg jest mało znany jako kompo­ zytor. Przybliżając pokrótce tę postać należałoby przypomnieć, iż Kolberg, „[...] dzięki hartowi ducha, nieustępliwości, benedyktyńskiej pracowitości [...]" (tamże, s. 146) i wielu innym staraniom, za życia opublikował 33 tomy dzieł etnograficz­ nych (tamże).Tuż przed śmiercią miał powiedzieć: „[...] umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo" (Kopernicki 1890, s. 511). Nie pomylił się. Jeszcze w 1889 r. Jan Karłowicz uznał, że „[...] wszystko, co Kolberg zapisywał, jest czystym złotem etnograficznym" (Karłowicz 1889, s. 472). U schyłku XIX stulecia, opinii utrzymanych w podobnym duchu było znacznie więcej . Nie zabrakło też działań, które należałoby potraktować, jako akty uznania dla pracy Kolberga . Od chwili śmierci Kolberga owo „etnograficzne złoto" leżało jednak nie ob­ rabiane jako surowiec przez prawie siedemdziesiąt lat, aż wreszcie znalazło swo­ ich jubilerów. Ponownie wydano te prace, które Kolberg opublikował za życia, 17 18 19 20 21 1 7 Z d a n i e m H e n r y k a Syski, J ó z e f Elsner b y ł ó w c z e s n ą „ z n a k o m i t o ś c i ą p e d a g o g i c z n ą i k o m ­ p o z y t o r s k ą " . D o jego u c z n i ó w n a l e ż a ł m . i n . Fryderyk Chopin (Syska 1985, s. 11). 1 8 R o z p o c z ę c i e tych s t u d i ó w m o ż l i w e było dzięki mecenatowi p r z e m y s ł o w c a Samuela Freankela, k t ó r y z d e c y d o w a ł się na ten krok po z a s i ę g n i ę c i u rad u „ l u d z i m ą d r y c h i u c z y n n y c h " oraz przeprowadzeniu z m ł o d y m K o l b e r g i e m k i l k u „ z a s a d n i c z y c h r o z m ó w " (Syska 1985, s. 12). 1 9 2 0 Cyt. za: Z a w i l i ń s k i 1914. H . Biegeleisen n a p i s a ł o Kolbergu, że „[...] z d o ł a ł z e b r a ć i u p o r z ą d k o w a ć prawdziwe skar­ by ludoznawstwa, k t ó r e m o g ł y b y p r z y n i e ś ć zaszczyt nie jednostce, lecz c a ł y m instytucjom n a u k o w y m : d o k o n a ł d z i e ł a , k t ó r e raczej w y g l ą d a na rezultat pracy instytucji a nie j e d n o s t k i " (Biegeleisen 1890, s. 293). 2 1 W dniu 31 maja 1889 г., w sali Towarzystwa Strzeleckiego w K r a k o w i e , z i n i c j a t y w y grona p r z y j a c i ó ł K o l b e r g a i k r a k o w s k i c h sfer intelektualnych, o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć 50-lecia j e g o pracy. „ U d z i a ł w niej w z i ę l i m . i n . prezes A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i , dr J ó z e f Majer, malarze tej klasy, co Jan Matejko i Juliusz Kossak, literaci, j a k np. M i c h a ł B a ł u c k i i Z y g m u n t Sarnecki. [...] Po c z ę ś c i oficjalnej o d b y ł s i ę koncert, na k t ó r e g o program z ł o ż y ł y s i ę u t w o r y F. Chopina, S. M o n i u s z k i , J. Galla, R M a s z y ń s k i e g o , O. Kolberga, T. Lenartowicza itp. W y k o n a w c a m i b y l i : orkiestra 13 p u ł k u pod k i e r u n k i e m W. Ż e l e ń s k i e g o , R. A n d r z e j e w i c z ó w n a ( ś p i e w ) , W. Siemaszkowa (recytacje), prof. F. B y l i c k i (fortepian) oraz c h ó r - grono w i e ś n i a k ó w i w i e ś n i a c z e k " ( G ó r s k i 1974, s. 147-148). �40 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 22 co ważniejsze, zaczęto opracowywać pozostawione przez niego „teki" , szacu­ jąc, że Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga będą liczyć 66 tomów (Gajek 1961, s. XVI). Jak wiadomo, liczba tych tomów wyniosła 69 (nie licząc suplementów, aneksów, indeksów i biografii Kolberga). Scalenia w odrębne (i równie opasłe, jak te etnograficzne) woluminy doczekały się m.in. pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, fortepianowe kompozycje, jak też utwory sceniczne - muzyka Kolberga, która o ile była publikowana w X I X w. (nie w każdym przypadku), o tyle na ówczesny rynek wydawniczy trafiała w roz­ proszeniu (umieszczano ją w periodykach bądź wychodziła większymi partiami w tzw. „poszytach", albo nie była publikowana wcale). Kim był Kolberg? Kompozytorem, czy etnografem? A może kompozytorem i etnografem? Wracając do warszawskich koncertów z 6 i 14 maja 1881 г., mając przy tym na uwadze fakt, że ich głównym przeznaczeniem było zebranie funduszu na dalsze wydawnictwa Kolberga, warto postawić kolejne pytanie: co bardziej mogło ucieszyć osobę będącą zarazem dyplomowanym kompozytorem i etno­ grafem z zawodu - wykonanie fragmentu kompozycji życia (polonez z Króla pasterzy), czy dofinansowanie kolejnych tomów etnograficznego „dzieła życia"? Czytając korespondencję Kolberga można odnieść wrażenie, iż nie przywiązy­ wał on zbyt wielkiej wagi do tego, aby jego utwory zostały odtworzone podczas wspomnianych koncertów. Ilustracją do tej opinii niech będzie reakcja Kolberga na listownie przesłaną propozycję Bogumiła Hoffa. Jak napisał Hoff: „Gdyby nam się udało urządzić wspomniany koncert na korzyść Twego wydawnictwa (Lud itd.), byłoby bardzo pożądanym, abyśmy mogli wykonać jak najwięcej Twoich kompo­ zycji czy to na solowe głosy lub chóry, czy na fortepian lub na orkiestrę, może i do deklamacji. Chciej zatem wymienić kilka Twoich kompozycji stosownych na ten cel. Również bądź łaskaw wskazać, gdzie je dostać można, a w razie potrzeby przysłać nam w manuskrypcie" . W liście do Jana Kleczyńskiego Kolberg pisze: „Pan Hoff sądzi, że w takim razie najstosowniej by było wykonać jak największą liczbę moich własnych kompozycji. Ja zaś co do tego punktu jestem innego zda­ nia; wyszedłszy bowiem od dawna ze sfery kompozytorskiej, by się w inną prze­ rzucić, nie mam dostatecznego repertuaru na zapełnienie wieczoru czy poranku; zresztą jednostajność znudziłaby słuchaczy Więc proponowałbym, aby program obejmował parę większych utworów Szopena, a obok nich po kawałku Moniuszki, Dobrzyńskiego, Krzyżanowskiego, Kleczyńskiego i Miinchheimera, moich zaś parę tylko kawałków, np. arię z Króla pasterzy i parę Mazurków lub Obertasów" . Samemu Hoffowi tak Kolberg odpowiedział: „Co do kompozycji moich, jakie by się do koncertu użyć dały, to tych stosunkowo jest niewiele. Lepiej będzie zapełnić 23 24 25 2 2 „ O s k a r K o l b e r g , s p o r z ą d z a j ą c swój testament, spisał i o p i s a ł z a w a r t o ś ć w s z y s t k i c h tek, o k r e ś l a j ą c ich ilość na 4 2 " (Gajek 1961, s. X I V ) . 2 3 M a r i a n Sobieski m ó w i п р . o K o l b e r g u - k o m p o z y t o r z e i K o l b e r g u - f o l k l o r y ś c i e , tyle t y l k o , że o k r e ś l e n i e „ k o m p o z y t o r " odnosi do wczesnego okresu t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i K o l b e r g a , z a ś „ f o l k l o r y s t a " - do okresu po 1857 roku (Sobieski 1961). 2 4 B o g u m i ł H o f f do Oskara Kolberga, Warszawa, 10 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 418). 2 5 Oskar K o l b e r g do Jana K l e c z y ń s k i e g o , bm., 25 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 422). �41 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA program kompozycjami innych autorów. Z moich rzeczy przesłałbym na ten cel parę kawałków z Króla pasterzy (jeżeli ich nie masz u siebie) i parę Mazurków i Obertasów - i na tym koniec" . Porównując repertuarowe propozycje Kolberga odnośnie jego kompozycji z tym, co zostało wykonane podczas wspomnianych koncertów, zaryzykowałbym twierdzeniem, że odpowiedzialny za muzyczny program owych uroczystości, Münchheimer, głównie z grzeczności zaplanował chóralne wykonanie poloneza z utworu Kolberga pt. Król pasterzy . Z drugiej strony nie można wykluczyć i tego, że Münchheimer zastosował się do uwag Kolberga, który w liście skie­ rowanym do dyrektora Opery Warszawskiej twierdził, iż jego kompozycje „[...] ani liczbą, ani objętością, ani wybitną cechą, do zapełnienia całego wieczoru czy poranku wcale się nie nadają" . O ile Münchheimer mógł nie dowiedzieć się od Hoffa, czy Kleczyńskiego, o sugestiach Kolberga, o tyle faktem jest, że podczas warszawskich koncertów nie wykonano żadnego Mazura, jak też nie zabrzmiał jakikolwiek Obertas - utwór Kolberga, na którym mogłoby ewentualnie zależeć kompozytorowi (zamiast arii z Króla pasterzy zabrzmiał polonez). Można przypuszczać, że dla Kolberga problem dotyczący wykonania jego utworów nie istniał, gdyż mogło mu przede wszystkim zależeć na efekcie koncertów - funduszu na kolejne wyda­ wane przez niego dzieła etnograficzne. Na podstawie przedstawionych wcześniej listownych wypowiedzi Kolberga można również sądzić, iż ludoznawca dawno zrezygnował z aspiracji kompozytorskich, zaś jego stosunek do własnej muzyki był mniej afektywny niźli względem kontynuowanych przedsięwzięć etnogra­ ficznych. Z jego wypowiedzi przebija wszakże skromność, pokora względem siebie i własnej twórczości muzycznej, nie mówiąc już o pewnej rezygnacji . 26 11 28 29 III Około trzydziestoletni Kolberg - zbieracz melodii ludowych i kompozytor inspirujący się muzyką ludu - nie miał w sobie aż tyle pokory, rezygnacji i dystan­ su wobec własnej muzyki, co Kolberg prawie siedemdziesięcioletni. W pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku lat czterdziestych XIX w. liście do Antoniego Woykowskiego , wydawcy poznańskiego, starając się opublikować własne kompozycje albo opracowane przez siebie „pieśni ludu", Kolberg napisał: „Towa­ rzyszenie fortepianu może czasami znajdziesz przytrudne lub zanadto wyro­ bione; przyznaj jednak sam, czy godziło się dla większej lub mniejszej trudności 30 2 6 Oskar K o l b e r g do B o g u m i ł a Hoffa, M o d l n i c a , 30 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 425). 2 7 W liście do Oskara Kolberga, w y s ł a n y m z Warszawy 2 I I 1 8 8 1 г., przedstawiwszy repertuaro­ we propozycje d o d a ł : „[...] i j a k i u t w ó r Szanownego Pana na z a k o ń c z e n i e " ( D W O K , t. 65, s. 464). 2 8 Oskar K o l b e r g do A d a m a M ü n c h h e i m e r a , M o d l n i c a , 21 I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 456). 2 9 Jak p i s a ł J ó z e f Gajek: „ I d ą c po l i n i i z a w ę ż e ń i p o g ł ę b i e ń , m i e r z ą c « z a m i a r y na siły» Oskar K o l b e r g , j u ż po p i ę ć d z i e s i ą t y m r o k u ż y c i a [stopniowo r e z y g n o w a ł - G.D., zamiast r e z y g n u j ą c - J.G.] z aspiracji k o m p o z y t o r s k i c h [ . . . ] " (Gajek 1961, s. V I I I ) . 3 0 N i e z a c h o w a ł y się informacje o d n o ś n i e daty i miejsca wydania listu ( D W O K , t. 64, s. 5-6). �42 GRZEGORZ DĄBROWSKI w wykonaniu poświęcać własne wrażenie i pochlebiać, że tak powiem, tłumowi; niechaj się grać uczą! Wszakże ja nie dla dzieci piszę!" . Po przestudiowaniu zachowanej po Kolbergu korespondencji pragnę zapew­ nić, że - poza tą jedną - tego typu wypowiedzi próżno szukać w tomach 64-66 Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Co więcej, przełom w postawie Kolberga odnośnie publikowanej przez niego muzyki nastąpił bardzo prędko. Mniej wię­ cej z tego samego okresu, co wcześniej cytowany, pochodzi inny - adresowany do Jana Konstantego Żupańskiego z Poznania - list Kolberga, w którym przyszłemu wydawcy swego pierwszego kompozytorsko-etnograficznego dzieła Kolberg oznajmia: „Powziąłem wiadomość od brata mego, który niedawno wrócił z zagranicy, że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię; a chociaż mam te same pieśni u siebie, [...] w rękopisie, który Pan posiadasz, porobiłem zmiany i niejedną umieściłem nutę, która dla charakterystyki pieśni była potrzebną" . Uwaga ta dotyczy przygotowywanych przez Kolberga materiałów, z jakich powstało jego pierwsze znaczące dzieło, mianowicie Pieśni ludu polskiego. Nie od razu ukazało się ono w jednym woluminie . Pierwszy zeszyt („poszyt") wspomnianego dzieła ukazał się w 1842 roku. Żupański od 1842 do 1845 r. wy­ dał tylko 5 zeszytów Pieśni..., w których łącznie znalazło się 125 utworów (Górski 1974, s. 47). Kontynuacji wydawniczej tego rozproszonego dzieła po­ djęła się redakcja leszczyńskiego czasopisma „Przyjaciel Ludu" (kolejne pieśni wychodziły w latach 1846-1847) (Pawlak 1986, s. V). W ramach anonsu do mających się wkrótce ukazać Pieśni ludu polskiego, tak pisano w „Tygodniku Literackim": „Pan Oskar Kolberg zamierza wkrótce wydać zbiór pieśni ludu polskiego zebranych i rozwiniętych przez niego. Już przed kilku laty podczas pobytu jego w Poznaniu mieliśmy przyjemność słyszenia kilku z nich; już wówczas zaczarowały nasz umysł te pełne świeżości, jędrności, to znów tęsknoty lub smutku pieśni kochanego naszego ludu. Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; towa­ rzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej" (Doniesienia Literackie 1842, s. 112). Sam Kolberg natomiast, pisząc krótki wstęp do swego dzieła, zamieścił m.in. takie uwagi: „Wiernie ją schwycić [melodię, która - jego zdaniem - jest duszą pieśni gminnej - G.D.] i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegiywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni" (Kolberg 1986, s. 1). Nie omieszkał również zazna­ czyć: „Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, 31 32 33 3 1 D W O K , t. 64, s. 5-6. 3 2 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm. i d. ( D W O K , t. 64, s. 7). 3 3 Z w a r t y tom z a w i e r a j ą c y c a ł o ś ć Pieśni ( D W O K , t. 67, cz. I ) . luciu polskiego u k a z a ł się dopiero w 1986 roku �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 43 silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów" (tamże, s. 2). Recenzenci, na ogół, przyjęli zbiór Kolbergowski z dużym uznaniem. Podkre­ ślano głównie fakt, że wreszcie pokazano polską pieśń ludową w pełnej szacie muzycznej (Sobieski 1961, s. XLVII-XLVIII). Nie zabrakło jednak i słów ostrej krytyki. Próbując oddać nastroje odbiorców, głównie krytyków, odnośnie Pieśni..., warto przedstawić treść niektórych z ocalałych zapisów wypowiedzi współ­ czesnych Kolbergowi osób. Jeden z liczących się w owym czasie krytyków mu­ zycznych, Marcel Antoni Szulc, stwierdził: „Każdy prawie numer jak najlepiej opracowany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie, a nie­ kiedy nawet artystyczne; położenie głosu wygodne; przegrywki przyłączone nie są czczymi dodatkami, lecz zupełnie w duchu pieśni ułożone" (Szulc 1842, s. 336). Inny z recenzentów, Józef Sikorski, choć był przychylny Kolbergowi, zaznaczył, że tego rodzaju publikację należy określać miarą amatorskiego zapotrzebowania (Sobieski 1961, s. XLVIII). Innymi słowy - dobre, ale dla amatorów. Zdecydowanie gorzej wypadły Pieśni... Kolberga w ocenie Karola Libelta, który w następujący sposób ocenił jego pracę: „Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu o to tylko, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu, przegrywki wy­ dają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego [...]" (Górski 1 974, s. 50-51). W podobnym duchu skwitował dzieło Kolberga Fryderyk Chopin. Tak napi­ sał on w liście do swojej rodziny: „[...] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trud­ niejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami i albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lek­ ko na nie spojrzą" (Sydow 1955, s. 193). Chopin ewidentnie krytykuje Kolberga za to, że okrasił melodie ludowe dodatkami, które, po pierwsze, nie są - jego zdaniem - najgenialniejsze, po drugie, zniekształcają tylko istotę pieśni ludo­ wej, utrudniając prawdziwym artystom dotarcie do tejże istoty. Zważywszy na fakt, że Kolberg znał Chopina osobiście (jego brat Wilhelm przyjaźnił się z Chopinem) (Górski 1974, s. 21), jak też uwzględniwszy wielką fascynację Kolberga muzyką tego najwybitniejszego polskiego pianisty z okresu romantyz­ mu, można zakładać, iż tego typu uwaga, jeśli dotarła do Kolberga, mogła go bardzo zaboleć. Piszę tu w trybie przypuszczającym, nie wiadomo bowiem, czy Kolberg dowiedział się kiedykolwiek o krytyce, jaką Chopin wysunął pod adresem jego twórczości (tamże, s. 52). Nie od razu Kolberg wziął do siebie słowa krytyków. Do roku 1849 opublikował jeszcze kilka tytułów, w których zamieścił okraszone przez siebie fortepianową 34 35 Cyt. za: Sikorski 1856. Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �44 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 36 harmonią pieśni ludowe . Przełom nastąpił w roku 1857, kiedy ukazały się wyda­ ne przez Kolberga Pieśni ludu polskiego. W przedmowie do tego dzieła Kolberg napisał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających) tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmo­ nijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczem nie zmąconej czystości jak ją natura natchnęła" (Kolberg 1961, s. V - V I ) . Jak wiado­ mo, Pieśni... z 1857 roku Kolberg włączył później do wydawanej przez siebie do końca życia serii Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Co znamienne, poza jednym wyjąt­ kiem , od 1857 r. w seriach Kolbergowskich już nigdy nie pojawił się akompania­ ment fortepianowy (Sobieski 1961, s. LII). Pieśni ludu polskiego z 1857 r. po­ niekąd zamknęły i zarazem otworzyły istotny etap w ewolucji Kolberga jako melografa . Zjednej strony skończyło się ukwiecanie harmonią pieśni ludowych, z drugiej, przed Kolbergiem pojawiły się nowe perspektywy, uznano go bowiem za wybitnego specjalistę i wiele sobie po nim obiecywano (Górski 1974, s. 68-69). Warto na marginesie podkreślić, że etap ten został zainicjowany dziełem, które nosiło ten sam tytuł , co pierwsza większa publikacja Kolberga z lat 1842-1847. Przybliżanie wszystkim zainteresowanym informacji dotyczących, mówiąc krótko, ludu polskiego (choć nie tylko), chociaż uznane za najważniejszą, było tylko jedną z płaszczyzn aktywności twórczej Kolberga. Zaraz po ukazaniu się Pieśni... II, warszawianie mieli okazję zapoznać się z innego rodzaju twór­ czością ludoznawcy. Drugiego marca 1859 r. Teatr Wielki w Warszawie wystąpił z premierą utwo­ ru scenicznego Kolberga pt. Król pasterzy (Górski 1974, s. 66). Libretto do tej opery napisał Teofil Lenartowicz. Inspiracją był pewien kujawski zwyczaj wio­ senny, którego opisu dokonał Łukasz Gołębiowski (Syska 1985, s. 29). Król pasterzy, łącznie z premierą, w 1859 r. pojawił się na stołecznej scenie siedem razy. Niemniej uznanie krytyki nie poszło w parze z sukcesem scenicz­ nym (Górski 1974, s. 66). Osobą, która wysunęła najostrzejsze zarzuty pod adre­ sem Kolberga był biograf Chopina, Maurycy Karasowski. O ile dostrzegł on w Królu... kilka „udanych" i „ładnych melodii", o tyle więcej miał do powiedze­ nia na temat tego, co w kompozycji Kolberga nie było - jego zdaniem - dobre. „Gorzej jeszcze z instrumentacją- pisał Karasowski - instrumenta szczególniej dęte, włącza się bez planu, krzyżują śpiew główny narażając nieraz i zacierając 37 38 39 3 6 Pieśni W r. 1847 w c z a s o p i ś m i e „ D z w o n L i t e r a c k i " , K o l b e r g o p u b l i k o w a ł Pieśni czeskie ludu obrzędowe. i słowackie. litewskie W n a s t ę p n y m r o k u , w „ A l b u m i e L i t e r a c k i m " , u k a z a ł y się W latach 1947-1849 „ B i b l i o t e k a Warszawska" d r u k o w a ł a Pieśni ludu oraz Pieśni weselne (Pawlak 1986, s. V ) . 3 7 Pieśni ludu do śpiewu, k t ó r e w y d a ł A . D z w o n k o w s k i w Warszawie 1862 r. (Pawlak 1986, s. V ) . 3 8 O k r e ś l e n i a tego u ż y ł m . i n . L u d w i k K u b a , n a z y w a j ą c K o l b e r g a „ n a j w i ę k s z y m melografem ś w i a t a " ( G ó r s k i 1974, s. 44). 3 9 Z tego t e ż w z g l ę d u , o ile w dalszej c z ę ś c i tego a r t y k u ł u b ę d ą p o j a w i a ć się odniesienia do tych pozycji, b ę d ę s t o s o w a ł n a s t ę p u j ą c y zapis: Pieśni... 7 ( 1 8 4 2 - 1 8 4 7 ) oraz Pieśni... /7(1857). �45 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA jego deseń melodyjny; widocznie kompozytor nie wiedział stanowczo, co z nimi zrobić. Jako niewprawny kolorysta, zamiast cieni i światła, rozmazał to wszystko razem, nie uwydatniwszy żadnego szczegółu; brak kontrastów, brak rozmaitości, stąd jednostajność rozlana w całym tym obrazku, odejmuje mu urok, jaki nie­ chybnie by posiadł, gdyby wprawniej i artystyczniej był odmalowany. W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melodyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w harmonii, a nawet jej logiczność na szwank narażają" (Górski 1974, s. 67). Jak zapewnia Górski, opinia Karasowskiego nie była odosobniona (tamże, s. 68) . Niepochlebne opinie krytyków na temat Króla pasterzy skłoniły Kolberga ku temu, by już do końca życia niemal bez reszty poświęcić się etnografii. Jest wielce prawdopodobne, że następująca w tym samym czasie powolna rezygnacja Kolber­ ga na polu kompozycji nie była dla niego przyjemnym doświadczeniem. Zyskując uznanie jako ludoznawca, mógł tylko marzyć o podobnej estymie ze strony od­ biorców, jeśli chodzi o jego twórczość kompozytorską (Górski 1974, s. 68-69) . Jakkolwiek Król pasterzy był jedną z ostatnich prób Kolberga, by pokazać się światu jako kompozytor, nie było to jego pierwsze tego typu staranie. Równo­ legle z dokonaniami na polu etnografii (publikacja pieśni ludowych z akom­ paniamentem fortepianu), Kolberg realizował swe zapędy kompozytorskie. O ile jego kompozycje były publikowane od 1836 do 1889 roku, o tyle w latach 1848-1859 nastąpił najbardziej intensywny okres jego twórczości. Wówczas powstało najwięcej jego utworów - zarówno fortepianowych , jak i bardziej roz­ budowanych form (nie wszystkie z nich doczekały się publikacji, Kolberg wyda­ wał je bowiem własnym sumptem). Zdaniem Danuty Idaszak, większość utworów fortepianowych Kolberga należałoby zaliczyć do grupy miniatur salonowych, które są architektonicznie nieskomplikowane i przeznaczone dla szerokiego krę­ gu odbiorców (Idaszak 1995, s. V). Odnośnie większych form, należałoby tu wspomnieć o dziełach dramatycznych, czyli wielokrotnie przypominanym w tym tekście Królu pasterzy, jak też o takich utworach, jak Janko spod Ojcowa Jana Kantego Gregorowicza i Wiesław Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej (Górski 1974, s. 65). Dodać wypada, że Kolberg w swych kompozycjach wzorował się na muzyce ludowej, przy czym rzadko cytował dosłownie melodie zasłyszane od skrzypków, czy od śpiewaków wiejskich. Niektóre z jego kompozycji nawiązują także do utworów Chopina (Idaszak 1995, s. XV). Wiele z kompozycji Kolberga zostało wręcz „sponiewieranych" przez kry­ tykę. Jego twórczość określano niekiedy mianem „tandety", wytykając mu przy 40 41 42 43 4 0 Cyt. za: Karasowski 1859. 4 1 N a marginesie m o ż n a d o d a ć , ż e Kolberg p r z y z n a ł r a c j ę Karasowskiemu: „[...] co do i n - strumentacji ma r a c j ę , i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie" ( G ó r s k i 1974, s. 68, cyt. za: Zawilmski 1914). 4 2 Po roku 1859 K o l b e r g prawie wcale nie k o m p o n o w a ł ( G ó r s k i 1974, s. 6 8 - 6 9 ) . 4 3 „ K o l b e r g k o m p o n o w a ł g ł ó w n i e u t w o r y taneczne, takie j a k : k u j a w i a k i , mazury i m a z u r k i , polonezy, walce, p o l k i , kontredanse. W ś r ó d form nietanecznych m o ż n a w y m i e n i ć etiudy, marsze, fantazja, sonata, w a r i a c j e " (Idaszak 1995, s. X V ) . �46 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 44 tym brak „polotu" . Zdarzało się jednak i tak, że schlebiano Kolbergowi, jako kompozytorowi, acz głosy uznania bardziej pochodziły od odbiorców jego kompozycji , niźli krytyków. Z życzliwością przyjmowano np. niektóre jego Kujawiaki. Współcześni Kolberga najwyżej ocenili liczne jego Mazury i Obertasy, zwłaszcza te, które cechowała prostota (Górski 1974, s. 62-65). Jeśli chodzi o Mazury, to cechą większości z nich było to, że bardziej nadawały się do słuchania, niż do tańczenia (Idaszak 1995, s. XVI). Zatem na kanwie kompozycji Kolberg, obok wielu przykrości, spotykał się także z pozytywną oceną. Niemniej w X I X wieku zapotrzebowanie na etno­ graficzne publikacje Kolberga okazało się być większe, niźli na jego twórczość kompozytorską. Toteż po sukcesie Pieśni ludu polskiego II i porażce (z perspek­ tywy ówczesnej krytyki) Króla pasterzy Kolberg miał rzekomo porzucić świat sztuki dla świata nauki - „[...] w tej nowej dziedzinie miał powetować zawody, których doznał w pierwszej" (Krzyżanowski 1961, s. X X I - X X I I ) . 45 IV Zdaniem Mariana Sobieskiego, Kolbergowi „[...] zabrakło talentu, by ode­ grać większą rolę na estradach kraju czy stolicy" (Sobieski 1961, s. XLIV). Nie osiągnął sławy wielkiego i uznanego (przez krytykę) kompozytora, natomiast całkiem dobrze wpisał się w dosyć istotny nurt, jakim była tzw. „muzyka domo­ wa". W kraju pod zaborami zapotrzebowanie na niezbyt skomplikowaną twór­ czość muzyczną, najlepiej nawiązującą do rodzimych tradycji, było duże - zwłaszcza po 1830 roku (tamże, s. X L I I - X L I I I ) . O ile krytycy muzyczni wyty­ kali Kolbergowi prostotę, o tyle jemu współcześni, oddający się „domowemu muzykowaniu", raczej z aprobatą przyjmowali jego propozycje pieśni ludowych, ubranych w skromny, fortepianowy akompaniament. Podobnie było z odbiorem samodzielnych kompozycji Kolberga (co najwyżej inspirowanych folklorem muzycznym mieszkańców wsi). Należy tu przypomnieć, że wśród odbiorców (oprócz krytyków) najwyżej ceniono właśnie te „proste" utwory, które nawet nie bardzo wprawieni pianiści mogli odgrywać w domowych salonach. Chciałbym w tym miejscu zauważyć, że najprawdopodobniej w związku z za­ potrzebowaniem na „muzykę domową" Kolberg w większości swoich kompozycji skupił się bardziej na owej „prostocie", niźli uległ własnym fantazjom muzycz­ nym. Zapewne stać go było na więcej ekspresji twórczej. Był wszakże „policzonym [...] do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy", kompozytorem, który odebrał staranne wykształcenie (jego nauczycielem był m.in. człowiek, który w arkana gry fortepianowej wprowadzał Fryderyka Chopina). Warto też przypomnieć, że „prostota" opracowania np. Pieśni ludu polskiego I w większym stopniu mogła być efektem wydawniczej kalkulacji Żupańskiego, 4 4 Informacje te p o c h o d z ą z zamieszczonych w t. 69 D W O K f r a g m e n t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z ­ nych o p i n i i na temat k o m p o z y c j i Kolberga ( D W O K , t. 69, s. 7 1 6 - 7 1 7 ) . Bardzo c z ę s t o Kolberg k o m p o n o w a ł z przeznaczeniem dla konkretnego adresata. Wiele swych u t w o r ó w d e d y k o w a ł osobom z k r ę g u rodziny, przyjaciół i znajomych (Idaszak 1995, s. X I V ) . 4 5 �47 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA niż pierwotnym zamierzeniem Kolberga („Powziąłem wiadomość od brata mego [...], że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"). Podobny rodzaj uległości Kolberga wobec wydawców (zapotrzebowania od­ biorców), można zaobserwować również przy okazji jego starań o publikację własnych kompozycji. W początkowym okresie swojej twórczości fortepiano­ wej tak pisał do wydawcy: „Przy moich codziennych kłopotach i pracy, wierzaj mi Pan, ile by mi pociechy przyniosło, gdyby przynajmniej moje usiłowania w kompozycji nie były daremnymi; w miarę jak by mi się to powodziło, starał­ bym się coraz bardziej trafiać w gust, bowiem mam mocne przekonanie, żc moja nadzieja nie zawiedzie mnie" . Być może ta chęć „trafiania w gust" wpłynęła mocno na oblicze kompozycji Kolberga. Znamienne, że Król pasterzy, zanim znalazł się na dużej scenie, gościł w warszawskich salonach, co miało miejsce już w 1853 roku. Informuje o tym Karol Kucz: „[...] jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzy­ ka P Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewod­ nictwem P. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza na samych ludowych motywach oparta, odz­ nacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów, i godną byłaby publicznego przedstawienia" (Górski 1974, s. 65-66). Dla uzupełnienia warto też przybliżyć opinię Józefa Sikorskiego, który po premierze Króla... w Operze Warszawskiej (2 marzec 1859 r.) miał stwierdzić, że zaletą tego utworu jest „mała forma, lekkość treści i niewielka obsada". Jego zdaniem miał to być „wymarzony kąsek" dla zespołów amatorskich, będących podstawą funkcjono­ wania różnych salonów literackich (Syska 1985, s. 30). Czy Kolberg był kompozytorem dla amatorów? A może warto byłoby to pytanie sformułować nieco inaczej: Dlaczego Kolberg nic „trafiał w gusta" krytyków muzycznych? Próbując znaleźć odpowiedź, można by w pierwszej kolejności zauważyć, że Kolberg mógł stać się ofiarą mechanizmów napędza­ nych przez dziewiętnastowieczną konwencję kulturową. Po raz kolejny pozwolę sobie powtórzyć kulisy starań Kolberga o wydanie Pieśni ludu polskiego I , jak też niektóre z wypowiedzi, już to pojawiających się przed, już to po wydaniu Pieśni... I: Kolberg w liście do Żupańskiego - „Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu , kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota; Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"; anons Pieśni... /, w którym autor zdaje relację z imprezy, podczas której osobiście słyszał zapowiadane pieśni w wykonaniu Kolberga: „Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; 46 47 r 48 4 0 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm., i d. ( D W O K , t. 64, s. 8). W to­ mie 64 D W O K list ten z o s t a ł umieszczony obok korespondencji Kolberga p o c h o d z ą c y c h z czwar­ tej dekady X I X w. 4 7 Cyt. za: K u c z 1965, s. 4 1 . 4 8 Wszelkie pogrubienia - G.D. �48 GRZEGORZ DĄBROWSKI towarzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej"; przychylna recenzja Szulca po ukazaniu się Pieśni... 1 - „Każdy prawie numer jak najlepiej opraco­ wany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie"; uwaga Sikorskiego, że tego rodzaju publikacje należałoby określać „miarą amator­ skiego zapotrzebowania"; wreszcie opinia Chopina: „dobre chęci, za wąskie plecy". Po zestawieniu powyższych wypowiedzi można odnieść wrażenie, że autorem aranżacji fortepianowych do Pieśni... I był nie-Kolberg (dziewiętnasto­ wieczna konwencja kulturowa) albo Kolberg nie taki, jakim by chciał być. W efekcie, to Kolberg (ten prawdziwy), opracowując melodie ludowe, zamiesz­ czał „towarzyszenie [fortepianu] proste, łatwe", wreszcie to Kolberg został okreś­ lony przez Chopina, jako ten, który ma „za wąskie plecy". Być może mylę się sądząc, iż ocena Kolberga (tak w X I X wieku, jak współ­ cześnie) jako kompozytora-muzyka (w tym przypadku aranżera „pieśni ludu polskiego") jest zafałszowana przez liczne czynniki. Niemniej odczułem po­ trzebę „zrozumienia" tego problemu, między innymi dlatego, że przykładowo taka wypowiedź (zawarta w przedmowie do wydania 67 tomu, cz. I DWOK, Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym), jak „Opracowanie jest proste i nie świadczy o zbyt wielkim kunszcie twórczym Kolberga" (Pawlak 1986, s. VIII) zbyt mocno, w moim przekonaniu, kłóci się z informacjami o tym, jakie szkoły pokończył Kolberg-kompozytor i jakich nauczycieli - kom­ pozytorów spotkał na etapie swojej edukacji muzycznej (przypominam o uzna­ niu, jakim obdarzył Kolberga-kompozytora J. Elsner). Jest jednak faktem, że Kolberg, po wielu latach publikowania muzyki dla „amatorów" oraz po zapoznaniu się z licznymi głosami krytyki pod własnym adresem, zrezygnował z aspiracji kompozytorskich (nie do końca), nabrał dy­ stansu wobec własnej twórczości muzycznej i bez reszty poświęcił się etnografii (za co za życia otrzymał słowa uznania od różnych osób i instytucji). Moim zdaniem nie jest do końca prawdą, iż autor Króla pasterzy wyłącz­ nie adresował swe kompozycje do amatorów. Niektóre z jego utworów forte­ pianowych wydają się być zanadto rozbudowane, jak dla salonowych pianistów. Wśród kompozycji Kolberga są też i takie, których nigdy nie udało mu się opublikować . Czy były za trudne albo „złe"? Jedno jest pewne, człowiek, który chciał parać się kompozycją w czasie, kiedy raczej wzmacniano, niż kruszono fundamenty pod piedestałem Chopina, nie miał łatwego zadania. Z dru­ giej strony, być może, rację miał cytowany wcześniej Sobieski - Kolbergowi „zabrakło talentu". 49 50 4 9 M o i m zdaniem autor tej w y p o w i e d z i p o p e ł n i a taki sam b ł ą d , j a k dziewiętnastowieczni krytycy, k o m e n t u j ą c w ten s p o s ó b c o ś , co zanim ujrzało ś w i a t ł o dzienne p r z e s z ł o przez k o r e k t ę w w y d a w n i c t w i e , ż e b y nie p o w i e d z i e ć : z o s t a ł o wydane pod t a k i m w a r u n k i e m , a ż e b y nie b y ł o za trudne ( „ c e c h ą p i e ś n i ludu powinna b y ć prostota"). 5 0 K o l b e r g o w i , w stosunku do tego, co s k o m p o n o w a ł , n i e w i e l e u d a ł o s i ę o p u b l i k o w a ć (Sobieski 1961, s. X L I I I ) . �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 49 V W nocie edytorskiej do 69 tomu Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, Danuta Idaszak napisała: „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgod­ ności z zasadami harmonii i ortografii muzycznej" (Idaszak 1995a, s. XIX). Czy fakt ten wyjaśnia kompozytorskie niepowodzenia Kolberga i niezbicie pozwala sądzić, że jako kompozytorowi zabrakło mu talentu? Moim zdaniem wcale nie musi to być prawdą. O ile stosowanie się do obowiązujących w danym okresie historycznym (danej konwencji kulturowej) zasad „ortografii muzycz­ nej" wydaje się być ważne, gdyż pozwala na to, aby każdy muzyk wychowany w tej samej konwencji odegrał dany utwór zgodnie z zamierzeniami kom­ pozytora, o tyle - odnośnie „niezgodności z zasadami harmonii" - chciałbym tutaj zauważyć, że do innych zasad harmonii stosowali się np. Jan Sebastian Bach, Arnold Schonberg, Igor Strawiński, Edgar Várese, Olivier Messiaen, Iannis Xenakis czy Karlheinz Stockhausen. Moim zdaniem, oceniając twórczość mu­ zyczną Kolberga, należałoby raczej zastosować kryterium oparte na opozycji między tym, co „swoje", a tym, co „obce", zamiast wytykać mu wspominane już „niezgodności z zasadami harmonii". Wszakże zasady te nie są czymś „objawio­ nym", „stałym" i niezmiennie obowiązującym, tylko wciąż podlegają procesom konwencjonalizacji (np. we współczesnej muzyce poważnej dysonans już dawno przestał być uważany za fałsz). Przykładem tego, że zarzuty wobec Kolberga mogły wynikać z obowiązu­ jącej w XIX w. konwencji muzycznej może być krytyka Libelta pod adresem Pieśni ludu polskiego I . Wspomniany krytyk, zarzucając Kolbergowi, iż ten niepotrzebnie wzbogacił melodie ludowe harmonią, dodał również: „[...] bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozycjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" (Górski 1974, s. 50-51). Chciałbym także w tym miejscu przypomnieć fragment wcześniej cytowanej opinii Karasowskiego (być może nie bez znaczenia jest fakt, że był on biografem Chopina), która dotyczy harmonii zastosowanej przez Kolberga w Królu pasterzy: „W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melo­ dyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w har­ monii, a nawet jej logiczność na szwank narażają". Zakładając, że twórczość muzyczna polskiego ludoznawcy (jego opracowa­ nia pieśni ludowych, jak i autorskie kompozycje) mogła zostać niezrozumiana przez jemu współczesnych, chciałbym zwrócić uwagę na motywy, jakie towa­ rzyszyły Kolbergowi - absolwentowi-kompozytorowi - przy okazji wkraczania w arkana sztuki muzycznej. Jak zauważa jeden z jego biografów, młody Kolberg, „[...] znajdujący się pod wpływem muzyki Fryderyka Chopina, nie wyobrażał sobie twórczości kompozytorskiej bez odwoływania się do źródeł ludowych, bez przetwarzania i nawiązywania do melodii ludowych. Sądził, że nieodzownym warunkiem jego pracy kompozytorskiej będzie zapoznanie się z muzyką ludową, 51 5 1 Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �50 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I o której nie dawały dostatecznego wyobrażenia ówczesne publikacje z tego za­ kresu (np. zbiory pieśni)" (Górski 1974, s. 32). Najprawdopodobniej z tego też względu, co najmniej od końca lat trzy­ dziestych X I X w., Kolberg rozpoczął swe „etnograficzne wędrówki po kraju", podczas których notował melodie wykonywane przez wiejskich muzykantów (Idaszak 1995, s. V). Niektóre z nich „przystrajał" w akompaniament i przygoto­ wywał do publikacji, jako pieśni ludu, inne traktował (w zgodzie z wcześniejszy­ mi zamierzeniami i „duchem" muzyki Chopina), jako inspirację do swych autor­ skich kompozycji. Zwłaszcza w tym drugim nurcie twórczości udało mu się „dość wiernie naśladować cechy ludowej muzyki", dzięki czemu jego utwory „[...] utrzymane są w nieco innej konwencji stylistycznej niż dzieła kompozytorów polskich jemu współczesnych" (tamże, s. X I V - X V ) . Zastanawiając się nad przyczynami kompozytorskich niepowodzeń Kolberga chciałbym odwołać się raz jeszcze do cytatu, tym razem, będącego fragmen­ tem wypowiedzi samego Kolberga, który - dzieląc się z odbiorcami Pieśni... I - stwierdził: „Rozpoznawszy i przejąwszy się duchem, jaki w takowych [pieś­ niach i melodiach ludowych - G.D.] panuje, po mozolnym ich zbieraniu w róż­ nych częściach kraju naszego i przełamaniu rozlicznych przeszkód, jakie się co krok nasuwały, śmiało oddaję współziomkom snop ten z pola naszej muzyki zebrany" (Kolberg 1986, s. 2). Zatem, słysząc i notując muzykę ludową w „róż­ nych częściach kraju", Kolberg „rozpoznał" jej ducha, co można by sparafrazo­ wać w następujący sposób: Kolberg, osoba z „klasycznym" - jak na owe czasy - wykształceniem muzycznym albo osoba znająca „klasyczny" język muzyczny, wskutek zaangażowanych „etnograficznych wędrówek po kraju", „przejąwszy się" językiem muzycznym ludu, zrozumiał go, nauczył się go rozpoznawać, także notować - nauczył się tego języka (muzycznego). Można w związku z tym zauważyć, że Kolberg, jeśli chodzi o język muzyczny, był „dwujęzyczny". Jak wiadomo z wcześniejszej części mego wywodu, fakt, że Kolberg poznał język muzyczny ludu i nauczył się go notować (od 1857 r. zaczął go także publi­ kować w „nieskażonej formie"), został doceniony. Chciałbym jednak zaznaczyć, że ostatecznie umiejętność tę doceniono o tyle, o ile Kolberg, publikując melodie ludowe, nic od siebie nie dodawał, tylko przedstawiał muzykę ludową taką, jaką była w wyobrażeniach jemu współczesnych - „prostą" („cechą pieśni ludu po­ winna być prostota"; „wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie sana swoim miejscu"). Podkreślenia wymaga również i to, że „dwujęzyczny" Kolberg, pragnąc w swych kompozycjach (czy też wcześniej­ szych próbach przedstawienia muzyki ludu - zanim np. Żupański nie kazał mu jej upraszczać) podzielić się z odbiorcami osobliwością języka muzycznego ludu, nie „trafił w ich gusta" (przynajmniej krytyków), ponieważ „obcy" język 52 5 2 M o ż n a d o d a ć , że w przypadku muzycznej t w ó r c z o ś c i Kolberga „ Z w i ą z k i z m u z y k ą ludo­ w ą w y r a ż a j ą się w u k s z t a ł t o w a n i u formy muzycznej, stosowaniu l u d o w y c h w z o r ó w rytmicznych, stosowaniu burdonu w akompaniamencie, falującej l i n i i melodycznej, w l i d y z m a c h , ozdobnikach, nieregularnych akcentach" (Idaszak 1995, s. X V I I ) . licznych �51 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA muzyczny nie przystawał do „swojego" - „klasycznego" - języka muzycznego („przegrywki wydają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego"; „bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozy­ cjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" ). Sugerując wcześniej, że odpowiedzi odnośnie „niepowodzeń" (niedocenienia Kolberga jako kompozytora) na gruncie kompozycji należałoby szukać za pomocą narzędzia, jakim jest kryterium „swoje" / „klasyczne" - „obce" / „ludo­ we", chciałbym postawić dwa pytania (moja odpowiedź na nie, implicite, została przed chwilą przedstawiona): Czy dostrzeżenie przez Karasowskiego „nieprawi­ dłowości w harmonii" w partyturze Króla pasterzy nie było przypadkiem wyni­ kiem tego, że krytyk nie znał tak dobrze jak Kolberg języka muzycznego ludu? Czy dzisiaj, kiedy idee relatywizmu kulturowego nie są w humanistyce niczym nowym, można z całą pewnością twierdzić, że „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgodności z zasadami harmonii"? 33 54 VI W przedmowie do Pieśni ludu polskiego z 1857 roku Kolberg napisał: „Skrzy­ pek wiejski grajkiem lub wesołkiem zwany (zwołując innych do powszech­ nej zabawy), coraz to bardziej sam się przy grze zapala; przychyla głowę ku skrzypcom i nadstawia im ucha jakoby wysłuchiwał z głębi (najczęściej bardzo niedokładnie zbudowanego) narzędzia wydobywających się tonów, które nieraz niby w krzyki, piski lub skargi przechodzą; gdy tak gra mówią, że rżnie od ucha. Z przytoczonych tu melodyj tanecznych gra on jedną po kilkanaście razy w kół­ ko, pstrząc ją gdzieniegdzie dodatkami, nim wpadnie na drugą, którą tak samo obrabia. A nie zamieniłby jej na żadne modne kontredanse, polki, walce i ma­ zury których nie rozumie, chybaby je na swoje (jak to mówią) kopyto przerobił" (Kolberg 1961, s. IX). Sugerując się tą wypowiedzią, jak też mając na uwadze to, co stało się do­ tychczasowym efektem mojej analizy w tym artykule, chciałbym stwierdzić, że - być może - dziewiętnastowieczni odbiorcy po prostu „nie rozumieli" (nie doce­ nili) kompozycji Kolberga, bowiem ten muzykę ludową „na swoje kopyto prze­ robił". Ponadto, Kolberg, doceniony za prace etnograficzne (roszczący wielkie nadzieje) i krytykowany za kompozycje, zrezygnował z artystycznych aspira­ cji, natomiast poświęcił się działalności ludoznawczej - niczym skrzypek wiej­ ski, który zamiast do skrzypiec, ucho przystawił do pieśni ludu i wsłuchawszy 55 - 3 5 4 A m o ż e K o l b e r g wierniej o d d a ł istotą basu ludowego, niż Chopin? N a marginesie, n a w i ą z u j ą c do tego, że - zdaniem Idaszak - obok „ n i e z g o d n o ś c i z zasada­ m i h a r m o n i i " w r ę k o p i s a c h Kolberga p o j a w i a j ą się t a k ż e „ n i e z g o d n o ś c i z zasadami ortografii m u z y c z n e j " , c h c i a ł b y m d o d a ć , ż e , b y ć m o ż e , osoba taka j a k Kolberg - „ d w u j ę z y c z n a " - stoso­ w a ł a inny system z n a k ó w , c h o c i a ż b y po to, by „ d u c h a " m u z y k i ludowej p r z e t r a n s p o n o w a ć na „ d u c h a " m u z y k i , jaka m i e ś c i ł a się d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j konwencji 5 5 muzycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i a ł a l n o ś c i artystycznej, etnograficzne poczynania Kolberga spo­ tkały się z przychylnym i ż y w y m o d d ź w i ę k i e m s p o ł e c z n y m ( G ó r s k i 1974, s. 68). �52 GRZEGORZ DĄBROWSKI się w jej głębię, zapalił się do spisywania oraz publikowania kolejnych melodii (bez akompaniamentu - solo). „Rżnąc od ucha", chociażby w Pieśniach ludu polskiego II, Kolberg w przy­ padku wielu pieśni zamieszczał „po kilkanaście" ich wariantów. Znamienne, że np. w Pieśniach ludu polskiego z lat 1842-1847 partie melodyczne drugiej i kolejnej zwrotki rzadko stanowiły wariant pierwszej (Pawlak 1986, s. VIII). W związku z tym można zauważyć pewną opozycję: Kolberg, aspirujący do tego, by zostać kompozytorem, zwykle nie stosował wariantów - Kolberg ludoznawca stosujący jednogłosowy zapis melodii, bardzo chętnie uciekał się do zamieszcza­ nia wariantów. O ile krytycy chwalący jego dzieło (Pieśni... z 1857 r.) uważali, że tego ro­ dzaju zabiegi (warianty) nie są potrzebne - przynajmniej nie w tak dużym stop­ niu (Górski 1974, s. 87), o tyle Kolberg chciał w ten sposób ukazać pieśń w jej różnorodności. Ze swej strony pragnę zauważyć, że zamieszczane przez Kolberga kolejne warianty tej samej pieśni nie tylko ukazują jej różnorodne formy, ale także pozwalają na to, że dana pieśń, zagrana ciągiem - wariant po wariancie - nie jest banalną i prostą melodią. W wielu wypadkach jest ona zróżnicowaną melodycznie, harmonicznie i rytmicznie miniaturą muzyczną (żeby nie powiedzieć kompozycyj­ ną) - wszakże to Kolberg decydował o tym, jakie warianty (i pieśni) zamieszczać. Jak zaznaczył w przedmowie do Pieśni... z 1857 г.: „[...] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnemi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodya nawinęła" (Kolberg 1961, s. XI). Skończywszy pracę nad Pieśniami... II, w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, oznajmił: „Co do muzyki, tu już rządziłem się jak we własnym domu" . Moje uwagi, iż Kolberg (po 1857 roku), wydając swoje dzieła etnograficzne, nie przestał być kompozytorem są raczej swego rodzaju prowokacją, służącą szu­ kaniu różnych tropów w twórczości Kolberga. Warto jednak wspomnieć, że ów ludoznawca stosował także i inne, obok wymienionych, „zabiegi edytorskie". Konsekwentnie, we wszystkich pracach etnograficznych (po 1857 roku), prakty­ kował np. uproszczony zapis nutowy - podawał tylko jedną linię melodyczną. Nie podejrzewam, że tego rodzaju konsekwencja jest czymś więcej (np. świado­ mym kreowaniem muzyki) niźli tylko dbałością o to, ażeby jak najrzetelniej przedstawić „nutę" ludową. Wspominam jednak o tym, gdyż problem „braku współbrzmień" w etnograficznych pracach Kolberga można potraktować jako ważny czynnik zniekształcający obraz opisywanej przez niego rzeczywistości. Rzecz dotyczy bowiem tego, iż kapele ludowe częstokroć składają się (składały) z kilku muzyków (np. skrzypek, basista i „bębniarz"). Kolberg natomiast, zwłasz­ cza podając „nutę" taneczną (często samą melodię bez tekstu słownego), zapisy­ wał tylko głos jednego z instrumentów (melodię główną). Zdaniem Sobieskiego, 56 5 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 6 V I 1857 r. ( D W O K , t. 64, s. 73). W l i ś c i e do Fryde­ ryka Salomona Kraussa, adresowanym z K r a k o w a w dniu 10 X I I 1886 г., K o l b e r g n a p i s a ł , że w y d a j ą c Pieśni... I „[...] ani m y ś l a ł z o s t a ć etnografem, i t y l k o dla c e l ó w l u d o w o - m u z y c z n y c h [ . . . ] " je o g ł o s i ł ( D W O K , t. 66, s. 392). �53 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA na decyzji Kolberga - by nie zapisywać współbrzmień - mógł m.in. zaważyć „[...] wzgląd na ogromną czasochłonność tego rodzaju zapisu" (Sobieski 1961, s. L I V ) . Sądzą, że jest to dobre uzasadnienie przedstawionego stanu rzeczy. Z drugiej jednak strony korci mnie, ażeby stwierdzić, iż jednogłosowy zapis (z wariantami) melodii jest po prostu konsekwencją - poniekąd nagięciem się do postulatów krytyków - przyjętego przez Kolberga stylu publikowania muzyki ludu, a może, używając współczesnych pojęć muzycznych, konsekwencją minimalistycznej kompozycji inspirowanej muzyką ludu. Odważam się tak mniemać (niezobowiązująco), gdyż, jeśli chodzi o warstwę muzyczną, w dziełach etno­ graficznych Kolberga jest znacznie więcej zafałszowanych elementów. Co więcej, powstałych na skutek ingerencji Kolberga. O ile autor Pieśni... z 1857 r. w przed­ mowie zapewniał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie", o tyle zaznaczył rów­ nież, iż „Głos wieśniaków naszych z natury dźwięczny jest i donośny; lecz u wielu z nich nadużycie trunku i ciężka praca fizyczna pozostawiły w miejscu jego tylko chrypliwą artykulacyą tonów do niewiedzieć jakiej gamy należących, które jedynie jaki taki rytm i pewien mimowolny a szczęśliwy instynkt śpiewaka ze sobą wiąże. Oczyścić pieśń przy spisywaniu jej z takich fałszów i pleśni po bacznem w nią wsłuchaniu się, było rzeczą mego sądu i sumienia" (Kolberg 1961, s. VIII). Zapewne sprawą sumienia było także weryfikowanie, czy nadsyłane przez licznych korespondentów melodie są autentyczne . Z pewnością, jak mógł mniemać Kolberg, pomocna była tutaj znajomość języka muzycznego mieszkań­ ców wsi. Bywało bowiem tak, że ci współpracownicy Kolberga, którzy nie znali nut, „w pamięci je chowali" i czekali na stosowną okazję, by przedstawić ludo­ znawcy zebrane wśród ludu melodie . Zdarzało się także, iż korespondenci nie do końca pewni byli rzetelności sporządzonych przez siebie zapisów nutowych z pieśniami ludu (czy rzeczywiście były to „autentyczne" pieśni ludu) , na co Kolberg odpowiadał: „Zresztą prawda wyziera z samej melodii, a tę znawca roz­ poznać i odróżnić od innych umie" . Przedstawione tu uwagi pojawiły się przy okazji szukania przeze mnie róż­ nych tropów w twórczości Kolberga. Chcąc uzasadnić, dlaczego w ten, a me w inny sposób starałem się spojrzeć na tę postać, po raz kolejny ucieknę się do przedstawienia opinii i spostrzeżeń różnych osób. Dając pierwszeństwo zabrania głosu Kolbergowi, pozwolę sobie przybli­ żyć fragment jego listu do Fryderyka Salomona Krausa: „[...] muzyka stanowi 57 58 59 60 5 7 A n g a ż u j ą c się w p r a c ę nad Ludem..., K o l b e r g w c i ą g n ą ł do w s p ó ł p r a c y wiele o s ó b , k t ó r e z a j m o w a ł y s i ę zbieraniem dla niego s z c z e g ó ł ó w etnograficznych ( G ó r s k i 1974, s. 101). 5 8 Zob. L i s t Jana Ż u r k o w s k i c g o do Oskara Kolberga, K o ń s k i e , 18 V I I I , 1860 r. ( D W O K , t. 64, s. 93). 5 9 Zob. L i s t H e n r y k a Szopowicza do Oskara Kolberga, J a r m o l i ń c e , 10 V 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 356). 6 0 W t y m samym liście Kolberg zapewnia swojego korespondenta, że „ P r z y wydawnictwie, do k t ó r e g o w z i ą ć się zamierzam w p r z y s z ł o ś c i , nie omieszkam z nich s k o r z y s t a ć [z tych m e l o d i i - G . D . ] " - L i s t Oskara Kolberga do Henryka Szopowicza, bm, 18 V I 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 2 6 0 - 2 6 1 ) . �54 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I [w seriach Lud-u - G.D.] jeden z głównych przedmiotów moich badań [...] nakazuje mi to już moja muzykalna natura, która mnie do tej sztuki ciągnęła, jak szewca do kopyta, a której się podobno już do końca życia pozbyć nie będę mógł ". Biorąc pod uwagę tylko etnograficzną twórczość Kolberga, warto byłoby zaznaczyć, że - zdaniem Górskiego - „Żaden ze składników folkloru nie został przez Kolberga uwzględniony w Ludzie... w tak szerokim zakresie, jak pieśń ludowa" (Górski 1974, s. 193). Jak podliczył Krzyżanowski: „[...] licz­ ba pieśni sięga dwunastu tysięcy, bajki nie dochodzą tysiąca, przysłowia trzech tysięcy" (Krzyżanowski 1961, s. XXVII). O ile nie wszystkie pieśni zostały przez Kolberga opublikowane z melodią, o tyle - włączając w to tańce - liczba melodii prawie nie ustępuje pieśniom. Według Sobieskiego, rezultatem etnograficznych publikacji Kolberga od 1857 roku jest około 10 000 melodii (Sobieski 1961, s. LII). Trudno dziwić się tym statystykom, skoro dla Kolberga to właśnie „nuta" stanowiła istotę pieśni. Uważał on, że bez niej „tekst jest jakoby ciało bez duszy" (Kolberg 1847, s. 188). Dla niego melodia była „duszą pieśni gminnej" (Kolberg 1986, s. 1), bowiem, jak pisał: „w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia" (tamże). 61 VII Kończąc ten artykuł, zamiast podsumowania chciałbym zauważyć, że poja­ wiło się w nim bardzo dużo pytań. Na większość z nich starałem się udzielić odpowiedzi - w wielu jednak wypadkach tylko implicite. Chcąc jednak pod­ sumować twórczość (muzyczną) Kolberga, pragnę zaznaczyć, że był on nie tylko kompozytorem i etnografem (a może tylko kompozytorem inspirującym się muzyką ludu). Z pewnej perspektywy można bowiem stwierdzić, iż odegrał on przede wszystkim rolę mediatora - między wsią a miastem, między języ­ kiem muzycznym wsi a „klasycznym" językiem muzycznym jego epoki. Jak to zwykle bywa, wszystko, co ma charakter mediacyjny nie jest jednoznacznie określone. Być może z tego właśnie względu postać Kolberga budzi tyle emocji (przynajmniej w moim odczuciu). Aby nic mnożyć już więcej wątpliwości, pragnę jedynie dodać, że Oskar Kolberg, jak na mediatora przystało, w oczach potomnych stał się zasłużo­ nym, acz nie wolnym od błędów, ludoznawcą - autorem nośników informacji na temat sporego skrawka dziewiętnastowiecznej rzeczywistości. I chyba też, czego zapewne bardzo pragnął, inspiracją dla artystów, czego nie będę tu starał się udowadniać, gdyż problem ten wymaga odrębnego potraktowania. Zaświadczę jedynie, iż niejeden z kompozytorów, czy zespołów muzycznych, już to folklo­ rystycznych, a już tzw. folkowych, repertuar swój budował i buduje opierając się na „muzyce" Oskara Kolberga. 6 1 Oskar K o l b e r g do Fryderyka Salomona Kraussa, K r a k ó w , 10 X I I 1886 r. ( D W O K , t. 66, s. 392). �55 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA LITERATURA Biegeleisen H . 1890, Oskar K o l b e r g , Prawda, Doniesienia Literackie G aj e k J. 1961, „Dzieła Górski 1842, Tygodnik wszystkie" R. 1974, Oskar Kolberg, Oskara nr 24 i 25, s. 2 9 2 - 2 9 3 . Literacki, Kolberga zarys życia nr 14, s. 112. ( D W O K , t. 1), s. V I I - X V I I I . i działalności, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Idaszak D . 1995, T w ó r c z o ś ć fortepianowa Oskara Kolberga, [ w : ] Oskar Kolberg, fortepianowe - Kompozycje ( D W O K , t. 69), s. V - X V I I . 1995a, N o t a edytorska, [ w : ] Oskar Kolberg, Kompozycje fortepianowe ( D W O K , t. 69), s. X V I I I - X I X . Karasowski M . 1859, P r z e g l ą d muzyczny. Koncerta: K r ó l pasterzy - M a ł ż e ń s t w o przy la­ tarniach, Kronika Karłowicz Kolberg Wiadomości Krajowych i Zagranicznych, nr 8 1 . J. 1889, Oskar Kolberg, Wisła, t. 3, s. 474. O. 1847, P i e ś n i ludu weselne (z m u z y k ą ) , Biblioteka Warszawska, t. 2, s. 188-206, 649-661. - 1961, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 1), s. V - X I . - 1986, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I ( D W O K , t. 64). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I ( D W O K , t. 65). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I I ( D W O K , t. 66). Kopernicki I . 1890, Ś m i e r ć O. Kolberga, Wisła, t. 4, s. 509-513. Krzyżanowski 1-2. J. 1961, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej ( D W O K , t. 1), s. X I X - X L I . Kucz K . 1965, Pamiętniki Libelt K . 1851, Pisma miasta Warszawy z roku 1853, pomniejsze, Warszawa. t. 5, P o z n a ń . 1 Pawlak A . 1986, „ P i e ś n i i melodie ludowe w opracowaniu f o r t e p i a n o w y m ' Oskara Kolberga ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. V - X V I I I . Sikorski J. 1856, „ P i e ś n i ludu p o l s k i e g o " przez Oskara K o l b e r g a , Gazeta Codzienna, nr 219 i 297. Sobieski M . 1961, Oskar Kolberg j a k o kompozytor i folklorysta m u z y c z n y ( D W O K , t. 1), s. X L I I - L V I . Sydow B . ( z e b r a ł i o p r a c o w a ł ) 1955, Korespondencja Ftydeiyka Chopina, t. 2, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , P o z n a ń . Syska H. 1985, Rzecz o Kolbergu, Towarzystwo P r z y j a c i ó ł O s t r o ł ę k i , M a z o w i e c k i Ośrodek Szulc M . A . 1842, P i e ś n i ludu polskiego. Z e b r a ł i r o z w i n ą ł Oskar Kolberg. O d d z i a ł L , Tygodnik Badań Naukowych, Ostrołęka. Literacki, Zawiliński nr 42. R. 1914, P a m i ę c i Kolberga w s e t n ą r o c z n i c ę jego urodzin ( 1 8 1 4 - 1 9 1 4 ) , Czas, nr 54. GRZEGORZ DĄBROWSKI T H E M U S I C OF O S K A R KOLBERG S u m m ary The m a i n achievement o f Oskar Kolberg, the eminent Polish ethnographer and folklorist, was his v o l u m i n o u s ethnographic w o r k . That is h o w he was perceived - as an outstanding author o f ethnography. H i s education, however, was musical. He was also a composer. �56 GRZEGORZ DĄBROWSKI That is w h y the author o f the article tries to answer the question about the connection between Oskar K o l b e r g ' s education and the fact that in the " c r o p " o f Polish f o l k culture "harvested" by h i m , songs and melodies predominate other items. Search for this plot in the life and research activities o f Oskar K o l b e r g seems interesting, the more so, because he never found approval as a composer. Having made some, not very successful, attempts o f "meeting die taste" o f his contemporaries he eventually concentrated on ethnography th and that brought h i m great fame and esteem in the 19 century Poland and in many other coun­ tries as w e l l . W h y d i d n ' t he gain popularity as a composer? To what extent can and should his ethnographic w o r k be defined as a k i n d o f artistic creativity? These arc the questions the author asks in the article. He admits that no direct answer is possible to be given now. He s i m p l y presents and juxtaposes particular facts from K o l b e r g ' s life. This may not only suggest certain answers but also allows for th the analysis o f the mechanisms o f the 19 century cultural convention. The latter could be one o f the clues to understanding the musical and ethnographic production o f Oskar K o l b e r g . Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82fca5030461ef4f2a35b1ca568452d7.pdf 97f2184e7761627fd1113fe1e8d5187c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1744 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1614 Title A name given to the resource Iberica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusz Frankowskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.17-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa IBÉRICA FRANKOWSCIANA. W 120 ROCZNICĘ URODZIN EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO Są rocznice, o których mało kto, jeśli w ogóle ktokolwiek, pamięta. To zjawi­ sko normalne, gdyż pamięć, zwłaszcza zbiorowa, jest zawsze skrajnie wybiórcza i koncentruje się wokół osób czy zdarzeń „ważnych" z punktu widzenia współ­ czesności (albo „chwili"). 8 lutego 2002 roku minęło czterdzieści lat od śmierci Eugeniusza Frankowskiego, jednej z czołowych postaci polskiej etnologii pierw­ szej połowy X X wieku - kierownika Muzeum Etnograficznego w Warszawie (1921-1939), wykładowcy etnografii i etnologii na stołecznym Uniwersytecie (1922-1928), kierownika Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim (1926-1939) i jego powojennych mutacji - Instytutu Etnologii/Katedry Etno­ logii i Etnografii/Katedry Etnografii już na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza (1945-1952, 1953-1957). O rocznicy tej, jak się zdaje, nikt nie pamiętał, chociaż istnieje co najmniej jeden powód, dla którego powinno być inaczej. Jest nim stale niespłacony dług nauki polskiej wobec jednego z pierwszych rodzimych iberystów z prawdziwego zdarzenia - i jedynego wśród nich etnologa - którego dorobek w tej dziedzinie nigdy jednak nie był we własnym kraju dostatecznie poznany i właściwie oceniony (na lepszą znajomość zasługuje też jego kilkuletni pobyt w Hiszpanii i późniejsze kontakty z tym krajem, drobny wprawdzie, lecz nader interesujący i pod pewnymi względami wyjątkowy epizod w długich dziejach kontaktów i stosunków polsko-hiszpańskich). We wstępie do opublikowanej niedawno książki J. Ruiza Lardizabala Mity, wierzenia i obyczaje Basków, historyk i iberysta Jan Kieniewicz, konsta­ tując znikomą wiedzę Polaków o baskijskiej historii, tradycjach i kulturze, napisał: „W naszej świadomości niewiele dotąd utkwiło poza obiegowymi stereotypami. Przed laty pisał o kulturze Basków Eugeniusz Frankowski, ale jego prace naukowe są dziś trudne do znalezienia" (w: Ruiz Lardizabal 2002, s. 7). To ostatnie stwier­ dzenie dobrze oddaje sposób funkcjonowania iberystycznego dorobku Frankow­ skiego w naszym kraju; od kilkudziesięciu lat przypomina on UFO - wszyscy słyszeli, że coś takiego istnieje, lecz mało kto widział to „coś" na własne oczy. Tak się składa, że 21 listopada 2004 roku przypadnie następna „okrągła" rocz­ nica - minie sto dwadzieścia lat od dnia urodzin Eugeniusza Frankowskiego, co stwarza kolejną, może nawet lepszą niż poprzednia okazję, aby zaniedbanie naprawić i do kilku rat, które w ramach spłaty długu udało się już uiścić (Kutrzeba-Pojnarowa 1963; Armon 1981; Tomicki 2000, 2002), dodać jeszcze jedną, choć­ by najskromniejszą. �18 RYSZARD T O M I C K I I Eugeniusz Frankowski - iberysta i baskolog, jak sam się przedstawiał i jak piszą o nim inni (Burszta, Frankowska 1981, s. 186; Armonowie 2002, s. 98) - przybył do Hiszpanii w 1914 roku, krótko po ukończeniu studiów antropolo­ gicznych na Uniwersytecie Jagiellońskim (1911). Pozostał tam - niespodziewanie, na skutek wybuchu I wojny światowej - przez ponad sześć lat, odwiedzając w tym czasie także Portugalię (1915) i południe Francji (1919), gdzie prowadził studia w muzeach i penetracje terenowe. Głównym obszarem jego badań była jednak Hiszpania, ze szczególnym uwzględnieniem - od pewnego momentu - prowincji baskijskich. Co najmniej od 1915 roku związany był z madryckim Muzeum Antropologii, Etnografii i Prehistorii, gdzie chętnie pracował w za­ sobnej bibliotece, utrzymując bliskie kontakty z gronem naukowców różnych specjalności, którym przewodził kierujący tą placówką nestor hiszpańskiej antropologii, Manuel Antón y Ferrándiz. W środowisku tym koncentrowały się dyskusje i prace nad instytucjonalizacją nauk o człowieku. Etnografia - gdyż takiej nazwy używano wtedy w Hiszpanii najczęściej, różnie j ą zresztą rozumie­ jąc i nieraz dopełniając „folklorem" - była dyscypliną słabo rozwiniętą w po­ równaniu z antropologią fizyczną i prehistorią. Właściwie zaś, rodziła się dopiero w drugiej dekadzie X X wieku jako odrębna, choć niekoniecznie autonomiczna wobec antropologii, dziedzina nauki. Do najbardziej aktywnych jej rzeczników należeli Luis de Hoyos Sáinz i Telesforo de Aranzadi y Unamuno, autorzy fun­ damentalnego wówczas dzieła Etnografía. Sus bases, métodos y aplicaciones a España (Aranzadi, Hoyos Sáinz 1917), będącego pokłosiem cyklu wykładów w madryckim Ateneo w 1915 roku . Ich słuchaczem był także Frankowski (1920a, s. 1), który niebawem zadeklarował się zdecydowanie jako etnolog, w pierwszej swej portugalskiej publikacji nawiązując zresztą bezpośrednio do prac Aranzadiego (1916a), a dwie pierwsze publikacje hiszpańskie opatrując wspólnym, znaczącym tytułem Estudios etnológicos (1916b, 1916c). Te i kolej­ ne jego prace miały duży udział w propagowaniu na Półwyspie Iberyjskim za­ równo badań etnograficznych, dokumentujących kulturę ludową, jak i etnologii, stanowiącej w rozumieniu Frankowskiego właściwą nauką zajmującą się bada­ niem „kultury ludów" bez czasowych, przestrzennych i etnicznych ograniczeń (zob. Martínez Sanz 1982, s. 184, 187, 362-364; Tomicki 2000, s. 16). Intensywne badania z lat 1914-1920 zaowocowały dziewięcioma pracami na­ ukowymi ogłoszonymi w Hiszpanii i Portugalii, w tym dwoma wielkimi mono­ grafiami: Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918) i Estelas discoideas de la Península Ibérica (1920), które przyniosły polskiemu badaczowi najwięk­ sze uznanie i rozgłos. Ich recepcja w specjalistycznych środowiskach to temat czekający jeszcze na opracowanie. O istnieniu pochlebnych omówień i recenzji 1 1 El Ateneo C i e n t í f i c o , Literario y A r t í s t i c o de M a d r i d (zał. 1835), stowarzyszenie n a u k o w o - -literacko-artystyczne, b ę d ą c e rodzajem klubu dyskusyjnego, podzielonego na sekcje, z k t ó r y c h cząść prowadziła także działalność naukowo-dydaktyczną. �19 IBÉRICA FRANKOWSCIANA wiadomo od dawna - „zaszczytne odzewy prasy zagranicznej" po opubliko­ waniu Hórreos... odnotował już J. Talko-Hryncewicz (1920, s. 239), „bardzo pochlebną dla autora krytykę" tej książki czytała gdzieś w hiszpańskich periody­ kach G. Makowiecka (1984, s. 361), o opiniach słynnego francuskiego archeologa Henri Breuila, który „pisał z wielkim uznaniem o pracach E. Frankowskiego, podkreślając bogactwo zebranego materiału i wszechstronną analizę badanych zjawisk", informował W. Armon (1962, s. 156). Cóż z tego, skoro żaden z przy­ wołanych autorów nie podał odsyłaczy do konkretnych tekstów. Zadanie ich zebrania wykonali częściowo wydawcy Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, zamieszczając w jej części bibliograficznej nie tylko wykaz iberyjskich prac polskiego etnologa, lecz także recenzji jego głównych dzieł {Enciclopedia 1973, s. 410-411). Nie jest to zestawienie kompletne i choć udało się je uzu­ pełnić o nowe pozycje , niewdzięczna, wymagająca żmudnych poszukiwań kwe­ renda pozostaje nieukończona. Prace badawcze łączył Frankowski w aktywnym uczestnictwem w miejscowym życiu naukowym. W styczniu 1917 roku został przyjęty w poczet członków Królewskiego Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, jedynej wtedy organizacji skupiającej oprócz przedstawicieli nauk przyrodniczych także antro­ pologów (sensu largo) i prehistoryków. W roku 1918 dostąpił najwyższego zaszczytu - otrzymał tytuł członka korespondenta Królewskiej Akademii Historii, najprawdopodobniej w związku z publikacją Hórreos... W 1919 roku, w bliżej nieznanych okolicznościach, został członkiem Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie oraz Portugalskiego Towarzystwa Antropo­ logii i Etnologii w Oporto, a także członkiem korespondentem Królewskiej Aka­ demii Galisyjskiej (Real Academia Gallega) w La Coruña. W 1920 roku miał wykłady w madryckim Ateneo. Brał też udział w przygotowaniach do powołania w Madrycie Hiszpańskiego Towarzystwa Antropologii, Etnografii i Prehistorii (1921), mającego wraz ze stołecznym Muzeum Antropologicznym współtwo­ rzyć Hiszpański Instytut Antropologiczny (Frankowski 1920c); jego nazwisko znalazło się na liście członków-założycieli jako jednego z pięciu cudzoziemców. W 1917 roku zawarł bliższą znajomość z Krajem Basków i baskijskimi uczo­ nymi. Jego wielkie uznanie zdobyło Muzeum Etnograficzne w San Sebastián (Boletín 1917, s. 456-457). I choć wcześniej naukowe walory tego Muzeum doceniali również inni, np. L. de Hoyos Sáinz (1915, s. 44), to właśnie on stał się inicjatorem listu gratulacyjnego, jaki w październiku 1917 roku wystosowało do twórców Muzeum Królewskie Hiszpańskie Towarzystwo Historii Naturalnej (Tomicki 2000, s. 21). Wychwalał je też przy innych okazjach jako „pierwsze regionalne muzeum tego typu w Hiszpanii i pouczający przykład dla innych rejonów kraju" (Frankowski 1918a, s. 32). 2 2 Wedle dzisiejszej w i e d z y recenzje i o m ó w i e n i a tych monografii Portuguesa (Lizbona), A n n o 3.° , N . z. 3-4, 1920; L'Anthropologie t. 23 (3), 1921; Journal o s 2 5 - 2 6 , 1918; Wiadomości u k a z a ł y się w : Archeologiczne ( P a r y ż ) , t. 30, 1920 oraz t. 33, 1922; Bulletin Hispanique des Savants ( P a r y ż ) , t. 19, 1921; Revue Internationale ( P a r y ż / S a n S e b a s t i á n ) , t. 13, 1922; Euskalerriaren Terra ( K r a k ó w ) , t. 5 (Bordeaux), de Estudes Aide ( B i l b a o ) , A ñ o X I , num. 205, Basques 1921. �20 RYSZARD T O M I C K I Więzi Frankowskiego z baskijskim środowiskiem naukowym zacieśniły się pod koniec 1919 roku, gdy utworzone rok wcześniej Towarzystwo Studiów Baskijskich (Eusko Ikaskuntza), substytut narodowego uniwersytetu, zaprosiło go, aby poprowadził tygodniowy kurs etnografii i etnologii w ramach organi­ zowanych odtąd corocznie tzw. Cursos de Metodología y Alta Cultura poświę­ conych różnym dziedzinom wiedzy i nauki. Kurs odbył się w dniach 13-20 grud­ nia w Bilbao , a dwa główne wykłady - jeden o systematyzacji ludowych obrzędów, drugi o metodach etnologii - zostały wkrótce potem opublikowa­ ne (Frankowski 1920b, 1920c). Kontynuacją części teoretycznej były zajęcia praktyczne w terenie. Przed kilkoma laty, komentując zapowiedź ich przepro­ wadzenia zawartą w otwierającym kurs przemówieniu Ángela de Apraiz, sekre­ tarza generalnego Towarzystwa, napisałem: „Nic nie wiadomo o zapowiada­ nych [...] na rok 1920 nowych badaniach terenowych [...]. Możliwe, że nie doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrob­ nych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii" (Tomicki 2000, s. 25). To przypuszczenie było błędne. Dziś wiadomo, że we wrześniu 1920 roku, po uka­ zaniu się Estelas... , polski badacz wrócił do Bilbao. W druku ulotnym Towa­ rzystwa Studiów Baskijskich z grudnia 1920 roku zapowiadano jego przyjazd do San Sebastián na 19 września i zapraszano wszystkich chętnych do uczest­ niczenia w kierowanych przez niego „wycieczkach badawczych", aby stawili się w tamtejszym Muzeum Etnograficznym. 29 września informowała o rozpo­ czętych badaniach lokalna gazeta El Niticiero Bilbaíno . Pewny pozostaje fakt, że w tym czasie Frankowski nic nowego nie opublikował i w październiku 1920 roku opuścił Hiszpanię. Jak duże znaczenia miał ów kurs dla baskijskiej etnografii i etnologii? Nie cieszył się chyba specjalną popularnością, sądząc na podstawie impresji jednego z uczestników (patrz niżej); zapewne przyciągnął tylko rzeczywistych entu­ zjastów tej dziedziny nauki. Co najmniej dwóch z nich wszakże kontynuowało potem swoje zainteresowania, zajmując kierownicze stanowiska w muzealnictwie etnograficznym . Pamiętać należy, że baskijska antropologia (by użyć dzisiejszej terminologii) zaledwie raczkowała wtedy. Za jej oficjalny początek zwykło się uważać rok 1918, kiedy to w ramach Towarzystwa Studiów Baskijskich powo3 4 5 6 3 I n f o r m a c j ę o kursie podano w El Noticiero Bilbaíno, nr 16129, 13 grudnia 1919, s. 3 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura; 4 Jej o m ó w i e n i e u k a z a ł o się w Diario de Navarra, www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura; 5 [ D r u k ] Sociedad de Estudios 29 w r z e ś n i e 1920, s. 1 (zob. konsultowano 7.07.2004). nr 5945, 19 w r z e ś n i a 1920, s. 1 (zob. konsultowano 7.07.2004). Vascos (b.d. i m.w.) oraz El Noticiero Bilbaíno nr 16383, www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kul­ tura; konsultowano 7.07.2004). 6 W j e d n y m z d o k u m e n t ó w E. F r a n k o w s k i p o d a ł , ż e j e g o u c z n i a m i z kursu w B i l b a o b y l i : „ z a ł o ż y c i e l i dyrektor M u z e u m w B i l b a o J e s ú s de Larrea y Recalde oraz d y r e k t o r M u z e u m Etnogr. w Barcelonie w K a t a l o n i i " ; pismo: Katedra Etnografii U A M w Poznaniu do M i n i s t e r s t w a S z k o l n i c t w a W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń , 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 21 lano Sekcję Antropologii, Etnografii i Prehistorii. Działać zaczęła ona w roku następnym, ale trzeba było trzech lat, aby ogłoszono drukiem Cuatro cuestiona­ rios (1921), mające być podstawą do zakrojonych na szerszą skalę badań. Wtedy też, 2 kwietnia 1921 roku, José Miguel de Barandiarán utworzył Sociedad de Eusko-Folklore, instytucję będącą wyrazem autonomizowania się etnologii w kręgu tzw. nauk antropologicznych W tym kontekście widzieć należy rolę, jaką odegrał E. Frankowski. Należał on - nie tylko zresztą w Kraju Basków - do pionierów systematycznych i meto­ dycznych badań terenowych, samodzielnego pozyskiwania wiarygodnych źró­ deł, niezbędnej podstawy i bezwzględnego warunku prawdziwej nauki. To temat stale przewijający się w jego publikacjach. W pracy o dyskoidalnych stelach, poruszając kwestię ich przekształceń na przestrzeni dziejów, pisał: „Aby móc odtworzyć ową transformację, konieczne jest zebranie i opisanie wszelkich okazów stel, bez przywiązywania większej wagi do dzieł o wyraźnie większej wartości. Konieczne jest ogłoszenie małych monografii wszystkich zabytków znajdujących się na wiejskich cmentarzach [...] i zaprezentowanie wszystkich istniejących egzemplarzy tego zabytku. Dopiero wtedy, bez konieczności ucie­ kania się do fantastycznych przypuszczeń, sam zgromadzony materiał pokaże nam zmiany, jakie się dokonały, obce wpływy, a może nawet prawdziwe znacze­ nie wyobrażonych [na stelach - R.T.] symboli" (Frankowski 1920a, s. 53-44). Cokolwiek sądzilibyśmy dzisiaj o wierze w epifaniczne wręcz właściwości dobrze zebranego materiału źródłowego, trudno nie docenić wagi przykładanej do jakości i kompletności dokumentacji w czasach, gdy pracą w terenie zajmo­ wali się głównie amatorzy, kierujący się najrozmaitszymi predylekcjami i uprze­ dzeniami. Frankowski zachęcał do profesjonalizacji tego etapu badań naukowych i gromadzenia dokumentacji przez wyspecjalizowane muzea. Wiele krytycznych uwag w tym zakresie kierował również pod adresem historyków kultury i archeo­ logów, m.in. badaczy rytów i malowideł naskalnych. To pozytywistyczne (w każdym sensie) zadanie było dla niego nie tylko wa­ runkiem sine ąua non rzetelnej pracy naukowej, lecz także patriotycznym obo­ wiązkiem. Wysiłek, jakiego wymagały sumienne badania terenowe realizowane przez „dobrych patriotów", miał im zapewnić wdzięczność przyszłych pokoleń za uchronienie od zagłady „skarbów życia i kultury psychicznej ich narodu (Pueblo)". Pod postulatem traktowania niematerialnych składników kultury ludo­ wej jako cennego zabytku, takiego samego jak architektura czy sztuki plastyczne, bez wahania podpisać się mogli baskijscy rzecznicy odrodzenia narodowego, nawet jeśli towarzyszyła mu wypowiadana otwarcie opinia, że próby rozwiązania zagadki pochodzenia etnosu i języka baskijskiego należy zostawić na przyszłość i zacząć pracę na nowo, od podstaw (Frankowski 1920b, s. 1-2). Wielki podziw budziło jego osobiste zaangażowanie w badania terenowe, w owych czasach wymagające dużego samozaparcia i dobrej kondycji fizycznej. Wrażenie, jakie wywierały etnograficzne „wycieczki badawcze" Frankowskiego, dobrze odzwierciedlają impresje o. Fernando de Mendoza, uczestnika kursu w Bilbao, który - po ukazaniu się Estelas... - napisał na cześć polskiego badacza �22 RYSZARD T O M I C K I prawdziwy hymn pochwalny. Konkludował jednak w tonie raczej minorowym, ubolewając, że wyniki tak ogromnej pracy dokumentacyjnej i intelektualnej są stale mało cenione, bo naukowych studiów nikt nie czyta, a na prelekcję przyjść może z pół tuzina ludzi. „Ilu nas było - pytał autor - w Bilbao pod koniec 1919 roku, którzy słuchaliśmy odczytów Frankowskiego zorganizowanych przez Towarzystwo Studiów Baskijskich?" (Mendoza 1921, s. 20-21). Ceniono u Frankowskiego również metody badawcze, w szczególności za­ pewne jego liczne nawiązania do szkoły kulturowohistorycznej, cieszącej się wtedy w Hiszpanii, a szczególnie w Kraju Basków dużą estymą (Azcona 1984). Widziano w nim uczonego ukształtowanego przez „surową dyscyplinę środ­ kowoeuropejskich uniwersytetów" (Apraiz 1920, s. III). Współbrzmiał z tym jego wykład kończący kurs w Bilbao, w całości poświęcony prezentacji „nowej metody" w kształcie, w jakim propagowali ją Wilhelm Schmidt, Fritz Graebner i Stanisław Poniatowski. Jednakże wykład otwierający kurs poświęcony był w głównej mierze teorii rytuałów przejścia Arnolda van Gennepa. Szczególne związki łączące Frankowskiego z Baskami miały też inne aspekty. Nie bez znaczenia dla ich charakteru był z pewnością fakt, że Polak starał się opanować język baskijski. W grudniu 1919 roku A. de Apraiz, podkreślając jego talenty językowe, nie wykluczał, że za jakiś czas będzie pewno pisał po baskijsku, skoro przyswoił już sobie „co niego z naszego osobliwego języka" (pues conoce... algo de nuestro peculiar idioma, Apraiz 1920, s. III). Ze stosunkiem do języka łączyło się z pewnością zrozumienie i poparcie dla działalności na rzecz „sprawy baskijskiej". Jest faktem znamiennym, że pierwsze publiczne wystąpie­ nie Frankowskiego w „sprawie polskiej", jakim był odczyt „Polska, jej życie i siły" (Polonia, su vida y sus fuerzas), miało miejsce 6 kwietnia 1918 roku w Ośrodku Baskijskim „Eusko Etxea" w Madrycie i odnotowane zostało m.in. w piśmie Euzkadi wychodzącym w Bilbao (Tomicki 2003, s. 306). Był to nie­ wątpliwie efekt trwających już od minionego roku kontaktów z ludźmi zaanga­ żowanymi w baskijski ruch odrodzenia narodowego, którzy za kilka miesięcy mieli utworzyć - tak mu potem bliskie - Towarzystwo Studiów Baskijskich (Tomicki 2000, s. 23-25). Sytuacja Polski pod obcym zaborem interesowała zarówno Basków (zob. Jakubowska 2004), jak i Katalończyków. Frankowski, chociaż przyjaciele postrzegali go jako „niestrudzonego i zasłużonego hispanófila" (infatigable y benemérito hispanófilo) ', rozumiał potrzeby i dążenia Basków, Katalończyków i Galisjan, i sympatyzował z ich aspiracjami do uzyskania auto­ nomii. Jakiś czas późnej, już po ustanowieniu republiki, uważał, że jest ona „tylko formą przejściową, likwidacyjnym okresem dawnych rozrachunków w myśl norm i potrzeb nowoczesnego życia" i prognozował: „Federacja wszystkich regionów, równych z równymi, obejmująca Katalonię, Portugalię, kraj Basków i wszystkie inne dzielnice z równą im wszystkim w prawach i przywilejach Ka­ stylią-jednym słowem Stany Zjednoczone Iberii - oto nakaz dziejowy, którego 1 7 Tak n a z w a ł go w 1920 roku, d e d y k u j ą c m u j e d n ą ze swych prac, h i s z p a ń s k i archeolog Juan Cabre y A g u i l ó (egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T.). �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 23 realizację w bardzo ciężkich warunkach zapoczątkowała republika w r. 1931" (Frankowski [1934], szp. 854; por. 1933, s. 106-108). Nic nie ujmując zasługom i zaletom polskiego uczonego, trzeba wspomnieć na koniec, że o sympatii okazywanej mu wtedy i później przez baskijskich „en­ tuzjastów etnografii" współdecydowały w pewnej mierze względy propagan­ dowe. Dla zaangażowanych w rozwój własnej kultury i nauki Basków nie mniej ważny niż tworzenie instytucji, kształcenie kadr, inicjowanie badań itp. był międzynarodowy rozgłos. Nie przypadkiem współczesna monografistka Towa­ rzystwa Studiów Baskijskich uznała za jedno z największych osiągnięć okresu 1918-1936 upowszechnienie wiedzy o kulturze baskijskiej za granicą, za2:naczając, że w 1936 roku Towarzystwo miało członków i współpracowników nie będących Baskami w 10 krajach europejskich, w tym - oczywiście - w Polsce (Estornćs Zubizarreta 1994, s. 651). W periodykach baskijskich skrupulatnie odnotowywano wszelkie publikacje, które mówiły o Kraju Basków, nieraz wyolbrzymiając ich znaczenie. Dobrym tego przykładem jest krótka nota w Revista Internacional de los Estudios Vascos, informująca o ukazaniu się w 1933 roku Regionów Hiszpanii. Jej autor stwier­ dził, że w nowej pracy „znanego [sic! R.T.] dyrektora Muzeum Etnograficznego w Warszawie i profesora Uniwersytetu Poznańskiego", omówione zostały w spo­ sób szczególnie dokładny {particularmente estudiadas) Prowincje Baskijskie i Navarra, po czym konkludował: „Dzieło to jest kolejną z szeregu prac, jakie p. Frankowski napisał o Kraju Basków, a ci, którzy znają metody badawcze wybitnego uczonego z Poznania, potrafią docenić jego nowy wkład w nasze ba­ dania" (Garmendia 1933). Tak jednostronne spojrzenie nie znajduje uzasadnie­ nia w rzeczywistym układzie i treści książki. Przesadna jest też opinia o „szeregu prac" baskologicznych, chyba że zaliczy się do nich np. Hórreos... i Estelas... mimo ich iberyjskiego (z założenia) zakresu. W istocie czysto baskologiczne prace Frankowskiego w zasadzie nie istnieją, może z jednym wyjątkiem, chociaż gdyby nie I I wojna światowa byłoby zapewne inaczej (patrz niżej). Niemniej tonację noty z roku 1933 powtarza po latach biogram (na pozór autorytatywny) w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, gdzie mowa o „różnych od­ czytach, kongresowych referatach i artykułach poświęconych tematyce baskij­ skiej, z których wiele [sic! R.T.] opublikowanych zostało przez Towarzystwo Studiów Baskijskich" (A[rozamena] A[yala] 1982; wszystkie jego prace wydane nakładem Towarzystwa podaje katalog: Ormazabal Altuna, Arzamendi Sese 1999). II Późną jesienią 1920 roku E. Frankowski wrócił do Polski. Na podstawie wydanych za Pirenejami książek w krótkim czasie uzyskał doktorat (1921) i ha­ bilitację (1922), szybko objął też kilka stanowisk i funkcji zapewniających mu udział w kształtowaniu instytucjonalnych i programowych fundamentów etno­ grafii i etnologii w nowo odrodzonym państwie. Jego iberystyczne zaintereso­ wania naukowe zeszły w tym okresie na dalszy plan. Nie darmo jednak na krótko �24 RYSZARD T O M I C K I przed wyjazdem z Hiszpanii, dziękując w ostatnim opublikowanym tam artykule za gościnę i możliwość spokojnego przetrwania sześciu lat „przerażającej [wojennej - R.T.] tragedii", zadeklarował publicznie, że uważa ów „czcigodny i gościnny" kraj za swą drugą ojczyzną (Frankowski 1920b, s. 1). Że nie była to jedynie kurtuazja, dowiódł niebawem, angażując się w działalność na rzecz zbliżenia polsko-hiszpańskiego. Był współtwórcą i wiceprezesem powstałego w Warszawie w 1923 roku Towarzystwo Polsko-Hiszpańskiego , które - choć dzisiaj zupełnie zapomniane - było w pewnym sensie prekursorem późniejszej Katedry Iberystyki, obecnie już Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu War­ szawskiego. Towarzystwo, któremu prezesował Jerzy Tomaszewski, były chargé d'affaires en pied w Hiszpanii (1919), miało swą siedzibę w stołecznym Uniwer­ sytecie, przy Seminarium Filologii Romańskiej. Drugim obok Frankowskiego wiceprezesem był Maurycy Mann, profesor filologii romańskiej UW. Towarzy­ stwo rozpoczynało swą działalność pod dobrymi auspicjami. W 1923 roku, na mocy dekretu króla Alfonsa XIII z 26 lutego, jeden z wiceprezesów (Frankowski) odznaczony został Orderem Izabeli Katolickiej w kategorii caballero, przyzna­ wanym za wybitne zasługi dla Hiszpanii w dziedzinie nauki i kultury . Drugi wiceprezes (Mann) opublikował w tym samym roku pierwszy polski przekład słynnej hiszpańskiej powieści pikarejskiej „Żywota Łazika z Tormesu" (La vida de Lazarillo de Tonnes, 1554), opatrzony wstępem i przypisami tłumacza. Towarzystwo, które w marcu 1926 roku miało 50 członków (wcale niemało, jak na tamte czasy) , stawiało sobie ambitne zadania: „nawiązanie, rozwój i utrwalenie stosunków w zakresie kultury umysłowej między Polską a Hiszpa­ nią oraz krajami amerykańskiemi o kulturze hiszpańskiej", w szczególności zaś „rozpowszechnianie wśród swych członków oraz w szerszych kołach społeczeń­ stwa polskiego znajomości języka hiszpańskiego, literatury, sztuki oraz dziejów Hiszpanii i w ogóle rozbudzenie zainteresowania kultura umysłową polską oraz życiem ekonomicznem i państwowem Polski wśród społeczeństwa polskiego i hiszpańskiego ze szczególnem uwzględnieniem młodzieży obydwu narodów". Środkiem do osiągnięcia tych celów miały być nie tylko „odczyty, pogadanki, wieczory dyskusyjne", lecz także „założenie biblioteki dzieł hiszpańskich oraz dzieł poświęconych Hiszpanii, [...] uzupełnienie istniejących pod tym względem braków w bibliotekach uniwersyteckich oraz publicznych w Polsce; współdzia­ łanie w organizowaniu pracy i studiów poświęconych Hiszpanii; podejmowanie 8 9 10 8 Zob. Nauka Polska, t. V: 1925, s. 426. W p ó ź n i e j s z y c h latach powstanie Towarzystwa datowano na rok 1922 (zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska, t. V I I : 1927, s. 438; Sawicki 1995, s. 117 przyp. 14). Posiedzenie organizacyjne o d b y ł o się jednak 22 czerwca 1923 roku, co o d n o t o w a ł a Rzeczpospolita, s. 8, oraz nr 169, w y d . poranne, s. 7 ( p o d a j ę za: Bibliografia... 9 nr 168, w y d . wieczorne, 1977, szp. 1361). O r y g i n a ł w m a d r y c k i m A r c h i v o General, M i n i s t e r i o de Asuntos Exteriores, sygn. C-306, exp. 2 (rok 1923, dokument 4). 1 0 Zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska, 1927, s. 438. t. V I I : �25 IBÉRICA FRANKOWSCIANA starań w kierunku tłumaczenia i wydawania cennych dzieł w zakresie literatury, nauki i sztuki hiszpańskiej, przede wszystkiem zaś podręczników ułatwiających Polakom naukę języka hiszpańskiego; umieszczanie w prasie artykułów oraz dokładnych informacyj, dotyczących współczesnego życia Hiszpanii" . Po kilku latach działalności wysoką ocenę wystawił Towarzystwu Stanisław Wędkiewicz (1925, s. 475), wówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, ten sam, który później stanie się autorem „wielkiego wołania" o rozwój polskiej iberystyki, bo taki charakter miał jego słynny esej „Zaniedbana dziedzina hu­ manistyki. Znajomość języków i literatur iberyjskich zagranicą a w Polsce". W tekście tym wymieniono Frankowskiego wśród Polaków, którym pobyt w Hiszpanii w czasie „wielkiej wojny" pozwolił „zgłębić kulturę, Polsce dotych­ czas raczej obcą, i uczynił z nich pożytecznych misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 71). Przez szereg lat Frankowski nie zajmował się jednak aktywnie badaniami iberystycznymi i mało na ten temat pisał. Jeśli nie liczyć ogłoszonego w 1920 roku w Przeglądzie Dyplomatycznym artykułu „Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku 1919", będącego jego pierwszy tekstem hispanistycznym w języku polskim, napisanym wszakże jeszcze w Madrycie, oraz kilku referatów przedstawionych na forum Komisji Antropologicznej PA U w Krakowie (1920-1921) i Polskiego Towarzystwa Etnologicznego w Warszawie (1921) , w ciągu dziesięciu lat powstały zaledwie dwa popularne, choć arcyciekawe artykuły - szkic antropogeograficzny o hiszpańskich kobietach zatytułowany „Hiszpanka" (1925) oraz impresyjny „Karnawał ludzi i zwierząt w Hiszpanii" (1927). Zmiana nastąpiła dopiero w roku 1929, kiedy to odżyły jakieś bliżej nieznane iberystyczne plany naukowe, realizowane dość intensywnie w latach następnych. Chodziło zapewne o kontynuację prac rozpoczętych w okresie 1914-1920, gdyż Frankowski traktował podjęte na nowo badania jako uzupełniające. W jednym ze swych życiorysów podał: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935 prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji" . W wyliczeniu tym zabrakło wyjazdu do Hiszpanii w 1933 roku i wizyty w Portu­ galii w 1935 roku, o których wiadomo z innych źródeł, ale zarówno z przytoczonej 11 12 13 11 Za i n f o r m a c j ą z a m i e s z c z o n ą w Nauce Polskiej, 1 2 D o t y c z y ł y one z a g a d n i e ń , k t ó r y m p o ś w i ę c o n e b y ł y o g ł o s z o n e drukiem w Hiszpanii studia, t. V: 1925, s. 426. zob.: N a g r o b k i o g ł o w i c y kolistej na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, Sprawozdania z Czynności PAU, t. 25 (10): 1920, s. 16; Spichlerze na palach i palafity na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, nia z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akadem}'i Umiejętności, i Posiedzeń Polskiej Akadem)'i Umiejętności, i Etnograficzne, Znaki Sprawozdania t. 26 (5), maj 1921, s. 10; Sprawozdania z p o s i e d z e ń K o m i s j i [Antropologicznej] odbytych w r. 1920 i 1921, Prace giczno-Archeologiczne Posiedzeń Sprawozda­ t. 26 (5), maj 1921, s. 8-9; wypalane i wystrzygane na z w i e r z ę t a c h p o c i ą g o w y c h na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, z Czynności i i Materiały Antropolo- t. I I (cz. 1 i 2), K r a k ó w 1921, s. V I , V I I I - I X , X ) . O refe­ racie „ W a l k a c z ł o w i e k a z duchami z ł e m i o w ł a d a n i e z i e m i ą " (por. F r a n k o w s k i 1916c) i n f o r m o ­ wano w doniesieniu „ Z Polskiego To w. Etnologicznego", Ziemia, 13 Życiorys Eugeniusza Frankowskiego, 1922, nr 3, s. 116. Poznań, III-1950, Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego (dalej: P M E ) w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej, m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d ­ kowane. �26 RYSZARD T O M I C K I informacji, jak i innych równie lapidarnych wzmianek wynika jednoznacznie, że uwaga jego koncentrowała się na baskijskiej kulturze ludowej. W tym okresie miał okazję uczestniczyć w V Kongresie Studiów Baskijskich (Vergara, 1930), podczas którego wygłosił referat „Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej" (Cuestiones generales acerca del arte popular vasco), opublikowany później w materiałach kongresowych (Frankowski 1934) i będący jedynym w gruncie rze­ czy znanym dziś jego tekstem, który uznać można za baskologiczny, choć w znacz­ nej części ma charakter teoretyczno-metodologiczny (Tomicki 2000, s. 27-28). Nieco więcej szczegółów o odbytych w okresie międzywojennym podróżach na Półwysep Iberyjski znaleźć można w sprawozdaniach z działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie, z których wiadomo, że „w latach 1933 i 1935 [Fran­ kowski] prowadził badania w kraju Basków, w Hiszpanii. W roku 1933 wygłosił odczyty o kulturze ludowej Polski w San Sebastjano [sic! R.T.], w Bilbao, w Ma­ drycie i w Barcelonie w Hiszpanji. W r. 1935 wygłosił odczyty w Porto i w Koimbrze w Portugalji. Ze swoich badań przywiózł zbiór kultury materjalnej Basków, który ofiarował Muzeum Etnograficznemu" (Sprawozdanie... 1936, s. 26) . O pracach prowadzonych podczas wyjazdów brak dokładniejszych informacji. Przynosiły one jednak konkretne efekty, o czym świadczy chociażby wzmianka w liście Frankowskiego z 30 października 1933 roku, pisanym po powrocie z Hiszpanii do zaprzyjaźnionego z nim Adama Fischera: „udało mi się zdobyć bardzo cenne materjały naukowe" . Nie były to wyłącznie źródła do własnych studiów. Po wyjeździe w 1935 roku zbiory warszawskiego Muzeum Etnograficzne wzbogaciły się o eksponaty przywiezione „z badań naukowych w kraju Basków w Hiszpanji": instrument muzyczny alboka, 5 tkanin zarnaua używanych w rytua­ łach ofiarniczych, dwa okazy haftu, jedną koronkę siatkową, dzwon pasterski, świecznik argisaiola i jarzmo przyrożne (Sprawozdanie... 1936, s. 24). Rewitalizacja w 1929 roku naukowych planów związanych z Półwyspem Ibe­ ryjskim stosunkowo szybko zaowocowała kilkoma publikacjami. Chociaż wszyst­ ko wskazuje, że w latach trzydziestych Frankowski pracował przede wszystkim nad tematami dotyczącymi baskijskiej kultury ludowej, a serię nowych prac zapoczątkował referat o sztuce baskijskiej z 1930 roku (wydany cztery lata póź­ niej), inne powstałe wówczas teksty dowodzą, że jego zainteresowania bynaj­ mniej nie ograniczały się do Basków. Nie ograniczały się też do kultury ludowej. Świadczy o tym wymownie plon wyjazdów do Hiszpanii w 1930 i 1932 roku, który przybrał postać dwóch obszernych opracowań. Pierwsze pt. „Organizacja nauki w Hiszpanii" (1931), ukazało się na kartach Nauki Polskiej, mając za myśl przewodnią zaskakującą być może dla wielu Polaków opinię, że „Hiszpania jest krajem, gdzie można się wiele nauczyć" (Frankowski 1931, s. 214). Drugim opra14 15 1 4 Liberal, I n f o r m a c j ę o w i z y c i e Frankowskiego w M u z e u m Etnograficznym w Bilbao podano w: El nr 11463, 6 w r z e ś n i a 1933, s. 8 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/ euskomedia.Kultura; konsultowano 7.07.2004). 1 5 L i s t w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (dalej: P T L ) we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1922-35, t. 1 (sygn. 520). �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 27 cowaniem było obszerne studium regionalnego zróżnicowania Hiszpanii, zaini­ cjowane prawdopodobnie przez promotora polskiego ruchu regionalistycznego, Aleksandra Patkowskiego, lecz mające prawdziwe źródło w sięgających lat 1914-1920 studiach Frankowskiego nad antropogeografią Półwyspu Iberyjskiego. Tekst ten, datowany na lata 1932-1933, opublikowany został w dwóch różnych wersjach: obszerniejszej, noszącej tytuł Regjony Hiszpanji (1933), jako książka otwierająca serię wydawnictw poznańskiego Instytutu Etnologii, oraz w wersji skróconej, pod tytułem „Regjonalizm Hiszpanji", w zbiorowej pracy poświęconej ruchowi regionalistycznemu w Europie (1934). Z tej ostatniej wersji wyłączono kilka części ważnych dla pierwotnego kształtu i celu pracy, m.in. rozdziały „Ubiór, strój i jego zdobnictwo" i „Architektura miast i budownictwo ludowe". Bolesław Olszewicz, który recenzował pełną wersję wyjątkowego wówczas w Polsce opracowania, podkreślał nie tylko jego wartość naukową, lecz także znaczenia dla zrozumienia aktualnych wydarzeń politycznych: „Niezrozumienie duszy zbiorowej kraju występuje jako następstwo nieznajomości geografii regio­ nalnej Hiszpanji" (Olszewicz 1933, s. 6). W tym okresie powstał również artykuł „Hiszpanja", napisany dla wydawanej pod redakcją Zygmunta Łempickiego encyklopedii Świat i Życie (Frankowski 1934). Na jego oryginalność, me tylko na tle ówczesnych haseł encyklopedycz­ nych, ale także jako autorskiej „wizji narodu hiszpańskiego" opartej na dobrej znajomości kraju i własnych badaniach etnograficznych, zwróciła niedawno uwagę Ewa Kulak, pisząc m.in.: „Zaproponowane na kartach Świata i Życia studium problemów hiszpańskiej kultury i potraktowanie literatury jako ideal­ nego wyrazu procesów psychicznych narodu wyróżnia się oryginalnością na tle innych encyklopedii. A choć obecność tej dość nietypowej charakterystyki kraju i ludzi może nieco dziwić w obrębie wydawnictwa nastawionego zasadniczo na ujęcie czysto informacyjne, i tak żałować należy, że nie dokonano podobnych, a przynajmniej równie interesujących obserwacji na temat Portugalii" (Kulak 2002, s. 41; por. Kulak 2004, s. 49). Prace z lat trzydziestych pozwalają dostrzec najgłębszą warstwę iberystycznych zainteresowań naukowych E. Frankowskiego - interesowała go zajmująca lwią część półwyspu Hiszpania, lecz w rzeczywistości miał na uwadze Iberię - lubił to określenie - obejmującą obok Hiszpanii także (co zawsze zaznaczał) Katalonię i Kraj Basków oraz Portugalię. Cały ten obszar postrzegał jako jed­ ność: „zarówno przyroda, jak i historja wykazują zgodnie, iż Półwysep Iberyjski zamyka w sobie populację, posiadającą wspólną więź społeczną. Ale charakter tej więzi, ażeby być trwałym, powinien być wykładnikiem różnic naturalnych, w których przejawia się odrębność każdego regjonu" (Frankowski 1933, s. 107). III Eugeniusz Frankowski był człowiekiem niespełnionych zamierzeń. W jakimś stopniu zdecydowały o tym zapewne cechy charakterologicze, ale niebagatelną rolę w niweczeniu planów odegrały także okoliczności historyczne, przede �28 RYSZARD T O M I C K I wszystkim I I wojna światowa, podczas której uległ zagładzie cały jego iberystyczny dorobek - muzealne eksponaty, dokumentacja z badań terenowych, liczne opracowania wcześniej nieopublikowane z takich czy innych względów. We wrześniu 1939 roku, w spalonym na skutek bombardowania Muzeum Etnograficznym, przepadła - razem z innymi, często bezcennymi zbiorami - ko­ lekcja baskijska, chyba stosunkowo niewielka, bo nie wspominana w opisach strat. Ale był to dopiero początek nieszczęść. W 1944 roku, po kapitulacji powsta­ nia warszawskiego, gdy Niemcy zarządzili przymusową ewakuację mieszkańców i przystąpili do systematycznego niszczenia miasta, w żoliborskim mieszkaniu Eugeniusza i Marii Frankowskich pozostał dorobek ich całego życia. Jedynym w swoim rodzaju świadectwem w tej sprawie jest zachowana kopia listu, wysła­ nego w kilka tygodni po wyjściu z Warszawy do Włodzimierza Antoniewicza, znanego archeologa, wówczas pracującego w polskich ekipach dopuszczanych przez Niemców do zrujnowanego, opustoszałego miasta. List, pisany z nowosą­ deckiej wsi, gdzie państwo Frankowscy znaleźli schronienie i dotrwali do końca wojny, należy przytoczyć w całości : 16 8-XI-1944 JW Pan Dr. W ł o d z i m i e r z Antoniewicz w Milanówku Wielce Szanowny Panie Profesorze: P i s z ę do Was w sprawie mojej b i b l i o t e k i , r ę k o p i s ó w i z b i o r ó w n a u k o w y c h , pozostawionych w Warszawie [ Ż o l i b o r z , u l . M i c k i e w i c z a 30, m . 52, I p. i w p i w n i c y . ] Z n a j d u j ą s i ę one w szafach na I p i ę t r z e i w piwnicy. 1. K s i ę g o z b i ó r , liczy o k o ł o 2,500 książek, z tego o k o ł o 500 n a j w a ż n i e j s z y c h dla mnie, w piwnicy. 2. R ę k o p i s y i materjały do moich prac naukowych z dziedziny etnologii, etnografii o g ó l n e j , Polski, Hiszpanii, K r a j u B a s k ó w i Portugalii, oraz muzeologii [skrzynki i teki w p i w n i c y i na T p. w szafach.] 3. Klisze: a) Huculszczyzna - sz. 400 [25x18, 10x15; 9x12] b) M u z e u m we Wdzydzach, sz. 500 [9x12] badania dr. M a r i i Frankowskiej, kompletny inwent. c) klisze do etn. Kraju B a s k ó w i Iberii - szt. 300. d) o g ó l n e i z etnogr. Polski - (?) 4. Fotografie i r y c i n y : a) z Polski - 5.000 sztuk b) z c a ł e g o ś w i a t a - 15.000 sztuk [szafa w ś c i a n i e w przedpokoju i w szaf. w pokojach.] 5. Aparaty fotograficzne: 5 sztuk a p a r a t ó w fot. 2 aparaty do p o w i ę k s z e ń [do L e i k i i Matador, 1,50 m. dl.] 6. Obrazy na szkle - 3. Z Podhala 1. i z Huculszczyzny 2. 7. [ u z u p e ł n . do 1.] - K o m p l e t y czasopism: „ W i s ł a " , „ L u d " , a/ biblioteka h i s z p a ń s k a i portugalska; b/ - " - muzeologiczna i konserwatorska; c/ - " - i n d o c h i ń s k a [ ż o n y mojej] b. cenna, d/ - " - literatura w s z e c h ś w i a t o w a i sztu[k]a 1 6 A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . �29 IBÉRICA FRANKOWSCIANA J u ż t y l k o nadmieniam, że w p i w n i c y było 30 cennych brązów, a na g ó r z e 60 o b r a z ó w [ w te­ kach, na ś c i a n a c h i w schowku w kuchni]: 20 Noakowskiego, 8 - G o y i , 1 - Holbeina, 10 - j a p o ń ­ skich i.t.d. w t y m k i l k a Utamaro i i n n y c h dobrych m a j s t r ó w . Jest to, j a k przypuszczam, n e k r o l o g tych rzeczy. Rzecz oczywista, ż e chodzi m i g ł ó w n i e o r ę k o p i s y , m a t e r i a ł y i b i b l i o t e k ę . P i ę k n i e Was p o z d r a w i a m i uwadze Waszej te rzeczy polecam. Pozdrowienia serdeczne z a ł ą ­ czam dla Sz. Pani Waszej E. F r a n k o w s k i M ó j adres: w. Koszary - 19 poczta Ł o s o s i n a G ó r n a , k o ł o L i m a n o w e j , pow. N o w y S ą c z S z k o ł a Rolnicza E. F r a n k o w s k i P.S. Jest to d u b l i k a t [sic! R.T.] listu, który, za r a d ą prof. Kutrzeby, z o s t a w i ł e m dla Was u p. S t o ł y h w o w e j w R.G.O. w Krakowie. Obecnie list ten podjął się Wam d o s t a r c z y ć p. dr. Tadeusz D z i e k o ń s k i , st. konserwator M u z e u m Etnograficznego w Warszawie i b y ł y m ó j asystent w Po­ znaniu. B ę d ę Wam bardzo w d z i ę c z n y , jeśli u m o ż l i w i c i e p. T. D . dostanie się do Warszawy. E. F. Jesienią 1944 roku ziściły się najgorsze obawy Jak wiadomo z relacji Marii Frankowskiej, mieszkanie zostało spalone, w nim zaś zniszczeniu uległy zarówno materiały źródłowe, gromadzone przez „wiele lat cierpliwych badań w Polsce, Hiszpanii i Portugalii", jak też szereg opracowań w różnych stadiach zaawanso­ wania, poświęconych wybranym dziedzinom kultury baskijskiej, w tym będąca na ukończeniu praca na temat baskijskich zwyczajów rodzinnych oraz dwa w pełni przygotowane do druku, bogato ilustrowane dzieła - jedno dotyczące baskijskich obrzędów i zwyczajów dorocznych, drugie - baskijskiej sztuki ludo­ wej (Armon 1981, s. 29-30; Frankowska 1986, s. 21; Tomicki 2000, s. 18, 28). Gdy w 1985 roku prof. José Manuel Gómez Tabanera rozpoczął w Hiszpanii przygotowania do wznowienia Hórreos... i Estelas..., w jednym z listów do Mani Frankowskiej dopytywał z nadzieją o niepublikowane materiały i fotografie z badań w latach 1914-1920, zwłaszcza te, które dotyczyły Basków. Odpowiedź, jaką otrzymał, już znamy . W szkicu biograficznym zamieszczonym później w reedycji Hórreos... M . Frankowska podsumowała krótki opis wojennych znisz­ czeń jednym zdaniem: „Spalenie Warszawy przez wycofujących się Niemców i zniszczenie archiwów Frankowskiego dotyczących Basków uznać więc można za jeszcze jedną stratę poniesioną przez ten starożytny naród, który nazizm usi­ łował w Guernice rzucić na kolana, tak jak kilka lat później będzie chciał to uczynić z narodem polskim" (Frankowska 1986, s. 21). 17 1 7 A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a ­ ne): J. M . G ó m e z Tabanera do M . Frankowskiej, Oviedo, 27 sierpnia 1985; M . Frankowska do J . M . G ó m e z a Tabanery, Warszawa, 7 p a ź d z i e r n i k a 1985 r. (brudnopis). �30 RYSZARD T O M I C K I IV Po I I wojnie światowej E. Frankowski osiadł w Poznaniu i poświęcił się od­ budowie Instytutu Etnologii, który niebawem musiał zresztą zmienić nazwę, prze­ obrażając się najpierw w Katedrę Etnologii i Etnografii, a następnie w Katedrę już tylko Etnografii. Znowu, jak w latach dwudziestych, zadaniem najważniejszym była organizacja pracy dydaktycznej i badawczej oraz życia naukowego. Jakkol­ wiek niepowetowane straty czasu wojny, jak również nowe historyczne okolicz­ ności zdawały się wykluczać powrót do badań iberystycznych, w przygotowy­ wanych wtedy planach na przyszłość, której kształt trudno było jeszcze do końca przewidzieć, obecne były znajome akcenty. W 1946 roku, gdy w trakcie dyskusji poprzedzających reaktywowanie Towarzystwa Ludoznawczego rozdzielano zadania między ośrodki naukowe, poznański Instytut Etnologiczny podjął się dostarczania Ludowi „recenzji z prac w języku baskijskim, hiszpańskim, portu­ galskim, francuskim i angielskim" . Powrót do tematyki iberyjskiej przewidy­ wany był także w indywidualnych planach naukowych - na przełomie 1948 i 1949 roku Frankowski nosił się z zamiarem przygotowania studium na temat etnogenezy Basków (Wróblewski 1969, s. 130 przyp. 5). Być może dodatkowym bodźcem do optymizmu było reaktywowanie kontaktów z dawnymi znajomymi. W sierpniu 1948 roku z inicjatywy przebywającego na emigracji (po wojnie do­ mowej w Hiszpanii) Jose Miguela de Barandiarana, wielkiej postaci baskijskiej nauki, Frankowski otrzymał zaproszenie na V I I Kongres Studiów Baskijskich mający się odbyć we wrześniu w Biarritz (1948). Wprawdzie wyjazd nie doszedł do skutku, lecz przy tej okazji powstał bodaj jedyny napisany po wojnie tekst baskologiczny (poświęcony argizaiolas, specyficznym drewnianym świecznikom używanych podczas uroczystości ku czci zmarłych) . Kilka lat później do Poznania dotarło jeszcze jedno zaproszenie na Kongres Studiów Baskijskich, ósmy z kolei (Bayonne, 1954), wraz z prośbą o przygotowanie referatu na temat baskijskiej sztuki ludowej . Ale czasy, które nadeszły, nie sprzyjały ani „egzo­ tycznym" projektom naukowym, ani tym bardziej zagranicznym kontaktom i wy­ jazdom. W 1959 roku, w podsumowaniu działalność katedr etnografii w okresie 18 19 20 1 8 L i s t Józefa Gajka do E. Frankowskiego, bez miejsca i daty (sprzed 22 listopada 1946 r.), A r c h i w u m N a u k o w e P T L we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1 9 2 2 - 3 5 , t. 1 (sygn. 520). Cytowany list z n a l a z ł się w t y m zespole - j a k w i d a ć - o m y ł k o w o . P r a g n ą w t y m miejscu g o r ą c o p o d z i ę k o w a ć Pani Jadwidze K ł o d n i c k i e j , wieloletniej k i e r o w n i c z c e i opiekunce A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L , za ż y c z l i w ą i b e z i n t e r e s o w n ą pomoc w uzyskaniu k o p i i wspomnianej korespondencji. 1 9 Tekst ten nadal pozostaje nieznany. P i s a ł e m o n i m szerzej w : T o m i c k i 2000, s. 2 9 - 3 1 . We w r z e ś n i u 2001 r o k u p. dr W i t o l d A r m o n p o w i a d o m i ł mnie podczas r o z m o w y telefonicznej, ż e n i e g d y ś m i a ł ó w tekst - napisany po baskijski - w swoich r ę k a c h . 2 0 W z m i a n k a o t y m znajduje się w p i ś m i e E. Frankowskiego, w y s t ę p u j ą c e g o j a k o K i e r o w n i k K a t e d r y Etnografii U A M w Poznaniu, do M i n i s t e r s t w a Szkolnictwa W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . W p i ś m i e m o w a jest o „ r o k u u b i e g ł y m " , co s u g e r o w a ł o b y 1955, ale musi to b y ć p o m y ł k a . �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 31 1945-1956, stwierdzono na podstawie ustnego przekazu samego Frankowskiego, iż „Zaginięcie w czasie wojny bogatych materiałów [...] do kultury ludowej Basków uniemożliwiło [...] kontynuowanie dalszych monografii w tym zakre­ sie" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89). Zainteresowanie światem iberyjskim trwały jednak na przekór wszelkim prze­ ciwnościom. Określenie „świat iberyjski" - w możliwie najszerszym znaczeniu - jest tu najstosowniejsze, bo oto w 1950 roku widzimy Frankowskiego jako autora krótkiego szkicu o kulturze starożytnego Meksyku w katalogu wystawy fotografiki meksykańskiej, zorganizowanej w ramach I I I Festiwalu Plastyki w Sopocie (Frankowski 1950). W latach pięćdziesiątych gromadził też nadal materiały. To zapewne z tego okresu pochodziła notatka dotycząca folkloru por­ tugalskiego z dopiskiem „Ciekawe! Ważne do monografii iberyjskiej", którą M . Tarko (1987, s. 48) widział w spuściźnie Frankowskiego w archiwum PME w Warszawie, a której mnie odnaleźć się nie udało. Łatwiej umiejscowić w cza­ sie znajdujące się w tym samym archiwum obszerne wypisy z Boletín del Insti­ tuto de Estudios Giennenses (Jaén, Hiszpania), rocznik I , nr 2 z 1954 roku, dotyczące hiszpańskiej kultury ludowej, oraz wycinek z The New York Times (21 marca 1957, wyd. międzynarodowe), z listem Germana Arciniegasa w obro­ nie dobrego imienia swego rodaka, Jesusa de Galindez, uchodźcy politycznego, współpracownika Baskijskiego Rządu na Uchodźstwie, badacza i demaskatora reżymu R. Trujillo w Dominikanie, skrytobójczo zamordowanego w 1956 roku w Nowym Jorku. Niewiele pozostało z prywatnego archiwum, które po śmierci E. Frankow­ skiego uległo w niejasnych okolicznościach rozproszeniu, a w części być może zaginęło. Podobny los spotkał specjalistyczną bibliotekę. Z wojennej pożogi wyszła obronna ręką jedynie drobna część przedwojennego iberystycznego księ­ gozbioru, zapewne unikatowego w Polsce. Po dziś dzień zachowała się pewna liczba hiszpańskich publikacji z okresu I wojny światowej i lat późniejszych, m.in. prawdziwe cimelium, szereg numerów Eusko-Folklore, wydawanego przez Towarzystwo Studiów Baskijskich, a także prace ofiarowane Frankowskiemu przy różnych okazjach, opatrzone stosownymi dedykacjami autorów. Zachowały się też odbitki niektórych jego własnych artykułów ogłoszonych w Portugalii i Hiszpanii. Gdzie i jakim sposobem przetrwały, nie wiadomo. Możliwe, iż ura­ towały się - podobnie jak część przedwojennego archiwum fotograficznego (Frankowski 1953, s. 382) - w poznańskim Instytucie Etnologii, podczas okupa­ cji przekształconym w jeden z zakładów niemieckiego Volkspolitisches Instituí. W pewnej broszurze z 1917 roku, zawierającej dedykację archeologa Juana Cabré, zachował się do dziś skrawek papieru z czyjąś odręczną uwagą: „Książkę niniejszą proszę doręczyć p. Prof. Frankowskiemu, na książce dedykacja dla prof[esora]" . To, co ocalało, stało się zalążkiem nowego księgozbioru, rekon­ struowanego od pierwszych dni w miarę normalnego, powojennego życia aż do późnych lat pięćdziesiątych. Był on niewątpliwie dużo skromniejszy niż po21 Egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T. �32 RYSZARD T O M I C K I przedni, lecz obecnie nie sposób scharakteryzować jego zawartości, gdyż uległ rozproszeniu w latach siedemdziesiątych, w związku z przeprowadzką Marii Frankowskiej z Poznania do Warszawy, gdzie obejmowała kierownictwo Zakładu Etnografii I H K M PAN. V W Hiszpanii dokonania naukowe E. Frankowskiego nigdy nie zostały zapo­ mniane. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco zamieszczono jego bibliografię (Enciclopedia... 1973, s. 410-411) oraz opatrzony fotografią biogram, pozostawiający - niestety - wie­ le do życzenia (A[rozamena] A[yala] 1982), który obecnie można znaleźć w elektonicznej wersji tego monumentalnego dzieła . O wiele lepszy i pełniejszy bio­ gram, oparty m.in. na informacjach uzyskanych z Polski, ukazał się dziesięć lat temu w Diccionario histórico de la antropología española (Gómez Tabanera 1994). Nie są to jedyne oznaki pamięci. Nazwisko polskiego badacza pojawia się zarówno w historii Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estornes Zubizareta 1983, s. 86, 111-112, 162), jak i monografii Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, której autor z wielkim uznaniem pisze o roli prac Frankowskiego w propagowaniu etnologii i właściwych sposobów organizowania badań (Martí­ nez Sanz 1982, s. 194, passim). Jego prace, aczkolwiek zestarzały się już bardzo, są stale czytane i cytowane. Dotyczy to w szczególności dwóch wielkich monografii poświęconych spich­ rzom na palach i stelom dyskoidalnym, które zostały wznowione w Hiszpanii w latach osiemdziesiątych (Frankowski 1986, 1989) i są traktowane przez ba­ daczy zagadnień związanych z poruszaną w nich problematyką jako dzieła pionierskie, które wypada znać, nawet jeśli nie akceptuje się teorii autora (np. Aguirre Sorondo 2000; Lillios 2002). W internetowym Euskonews (edycji on-line czasopisma „Euskonews & Media", mającego za zadanie upowszech­ nienie baskijskiej kultury i nauki), w nr 133 z 2001 roku reedycji doczekał się referat poświęcony baskijskiej sztuce ludowej z kongresu w 1930 roku (nieco wcześniej, w nr 126 z 2001 roku, opublikowano tam również artykuł E. Egurena z 1922 roku, będący omówieniem Hórreos... i rozwinięciem niektórych tez tej pracy). Wyrażane przez Frankowskiego poglądy na temat organizacji badań etnograficznych i jego postulaty w tym zakresie przypominają stale historycy hiszpańskiej antropologii (Lisón Tolosana 1971, s. 157; Ortiz García 1987, s. 98-99; Calvo Calvo 1997, s. 85). Być może najlepszym świadectwem popularności głównych dzieł Frankow­ skiego wśród ludzi zajmujących się zawodowo i amatorsko tradycyjną kulturą ludową Hiszpanii jest wywiad, jakiego udzielił prasie Ramón Villegas López, autor książki Motivos decorativos y ornamentales en la arquitectura tradicional de Cantabria (2002). Pytany o inspiracje, oświadczył: „W czasie pewnej roz22 www.eiiskomedia.org8080/euskomedia_es/seiTlet/euskomedia.Detalle (konsultowano 7.07.2004). �33 IBÉRICA FRANKOWSCIANA mowy [...] o książce Frankowskiego na temat stel dyskoidalnych na Półwyspie Iberyjskim zwróciliśmy uwagę na podobieństwo niektórych motywów ikono­ graficznych z występującymi na fotografiach z San Sebastián de Garabandal. To mnie olśniło i tego samego popołudnia zacząłem dociekania nad użyciem określonych motywów ornamentalnych w dekoracji tradycyjnej architektury kantabryjskiej". W reportażu, z którego pochodzi cytat , ani dziennikarz, ani jego rozmówca nie widzieli potrzeby wyjaśniać, kim był ów inspirujący badacz o obco brzmiącym nazwisku. 23 LITERATURA A gu ir re Soron d o A . 2000, El posible origen de las estelas discoidales, Euskonews n° 82, www.euskonews.com/0082zbk/gaia8205es. A p ra i z Á. de usados 1920, Discurso preliminar, [ w : ] E. Frankowski, Sistematización en las ceremonias populares, A r a n z a d i T. d e, L . d e H o y o s caciones A rm on a España, ritos Sáin z 1917, Etnografia, sus bases, sus métodos y apli­ Madrid. W. 1962, Eugeniusz Frankowski [nekrolog], Z Otchłani - ele los San S e b a s t i á n , s. I - V . Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157. 1981, Eugeniusz Frankowski ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) jako badacz P ó ł w y s p u Iberyjskiego, [ w : ] Pol­ skie badania 25-26 obcych listopada Armonowie kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu dniach K . i W. 2002, Eugeniusz Frankowski (1884 -1962), [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A. Kowalska-Lewicka, graficzne, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy. Sylwetki, szkice bio­ K r a k ó w , s. 9 8 - 1 0 3 . A [r o z a m e n a] A [y a 1 a] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Enciclopedia del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Azcona w 1978 r, W r o c ł a w , s. 2 3 - 3 1 . Enciclopédico General Ilustrada Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n , s. 158. J. 1984, La escuela h i s t ó r i c a de Viena y la a n t r o p o l o g í a vasca. Su alcance epistemo­ l ó g i c o en el contexto de la a n t r o p o l o g í a europea, Cuadernos Navarra, Boletín... A ñ o X V I , n ú m . 43, s. 1917, Boletín Bibliografia... de la Real Sociedad 1977, Bibliografia de Etnología y Etnografía de 137-151. Española Warszawy. de Historia Wydawnictwa Natural ciągle, ( M a d r i d ) , t. 17 (8). 1919-1928, Warszawa-Wro- cław-Kraków-Gdańsk. Burszta J., M . F r a n k o w s k a graficzny, Calvo Calvo L . 1997, Historia Eguren 1981, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Wielkopolski słownik bio­ W a r s z a w a - P o z n a ń , s. 186-187. E. d e de la antropologia en Cataluña, 1922, El h ó r r e o en el P a í s Vasco, Revue Madrid. Internationale des Eludes Basques, t. 13, s. 102-106. Enciclopedia... 1973, Enciclopedia graphia, - 1982, Enciclopedia pédico E s t o mes Ilustrada del País Vasco. Cuerpo C. Eusko Biblio- General Ilustrada del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Enciclo- Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n . Zubizarreta Ikaskuntza - General v o l . I I I , San S e b a s t i á n . a la cultura I . 1983, La Sociedad vasca (1918-1936), de Estudios Vascos. Aportación de Eusko- Bilbao. 1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-lkaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936; 1978-^), [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 6 4 9 - 6 5 2 . Frankowska M. 1986, Semblanza b i o g r á f i c a de Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) , [ w : ] F r a n k o w s k i 1986, s. 16-24. 2 3 W e l e k t r o n i c z n y m p i ś m i e El Diario Montañés, 24 grudnia 2002 r., http.V/canales.eldiariomontanes.es/patrimonio/repor/repl 90 (konsultowano 4.05.2004). �34 RYSZARD T O M I C K I Frankowski E. 1916a, As cangas e jugos portugueses de j u n g i r os bois pelo cachaco, Terra Portuguesa, - nr 2, s. 5-15 ( t a k ż e nadb.: Lisboa 1916). 1916b, Estudios etnológicos: tiro de la Península Ibérica, Los signos quemados y esquilados sobre los animales de M a d r i d (Memorias de la Real Sociedad E s p a ñ o l a de Historia : Natural. T. X , M e m o r i a 5 ', s. 2 6 7 - 3 1 0 ) - 1916c, Estudios e t n o l ó g i c o s I I : L a lucha entre el hombre y los e s p í r i t u s malos por la p o s e s i ó n de la tierra y su usufructo, Boletín Natural - 1918a, Hórreos - 1918b, As cabaceiras tuguesa, - de la Real Sociedad Española de Historia ( M a d r i d ) , t. 16, s. 408-425 ( t a k ż e nadb.: M a d r i d 1916). y palafitos de la Península de sepultura Ibérica, Madrid. e as suas transformacóes, Lisboa (odb. z Terra Por­ 1918, nr 2 5 - 2 6 ) 1920a, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso p r e l i ­ minar por A . de Apraiz, San S e b a s t i á n . - 1920b, Los métodos - 1920c, Las necesidades (nadb. z: Boletín de la etnología, San S e b a s t i á n . más urgentes de las ciencias de la Real Sociedad discoideas Española de la Península antropológicas de Historia Ibérica, en España, Natural, - 1920d, Estelas - 1920e, K w e s t i a agrama w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd Madrid t. X X , s. 117-122) Madrid. Dyplomatyczny, R. TI, nr 7-8, s. 3 4 1 - 3 5 0 . - 1925, Hiszpanka, Naokoło - 1927, K a r n a w a ł ludzi i z w i e r z ą t w Hiszpanii, Na Fali, Świata, nr 16, szpalty 85-116. t. 2, s. 6-12 ( t a k ż e nadbitka, Warszawa, brw.). - 1931, Organizacja nauki w Hiszpanii, Nauka Polska, t. 14, s. 2 1 3 - 2 6 2 ( t a k ż e nadbitka, Warszawa 1931). - 1933, Regiony - 1934a, Regionalizm Hiszpanii, [ w : ] A . Patkowski (red.), Ruch regionalistyczny Hiszpanii, Poznań. w Euro­ pie, Warszawa, t. I , s. 185-230. - 1934b, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [ w : ] V Congreso Vascos. Recopilación de Agosto de los trabajos al 8 de Septiembre de dicho de 1930 acerca i Zycie. Zarys Congreso, celebrado de Estudios en Vergara de temas de Arte Popular del Vasco, 31 San S e b a s t i á n , s. 3-17. - [ 1 9 34c] , Hiszpania, [ w : ] Świat i kulimy. - 1950, K u l t u r a s t a r o ż y t n e g o M e k s y k u , [ w : ] / / / Festiwal fotografiki meksykańskiej [katalog], [Sopot], s. - 1953, Hafty kurpiowskie, Polska - 1986, Hórreos - 1989, Estelas Garmendia nacional Gómez encyklopedyczny współczesnej wiedzy Red. nacz. Z. Ł e m p i c k i , L w ó w - W a r s z a w a , t. I I , szpalty 8 4 5 - 8 6 2 . y palafitos discoideas Plastyki w Sopocie. Wystawa 1-3. Sztuka Ludowa, R. V I I , nr 6, s. 3 8 2 - 3 8 3 . de la Península Ibérica, ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d . de la Península Ibérica, ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d . P. 1933, [Ree.:] E. F r a n k o w s k i , Regiony Hiszpanii, P o z n a ń 1933, Revista de los Estudios Tabanera Inter­ Vascos, A ñ o 27, t. X X I V (3), s. 497. J . M . 1994, F r a n k o w s k i Eugeniusz, [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 3 2 9 - 3 3 2 . Hoyos S á i n z L . de 1915, Estado actual del conocimiento antropológico del pueblo espa- ñol, A s o c i a c i ó n E s p a ñ o l a para el Progreso de las Ciencias. Congreso de B i l b a o , b.m.w. Jakubowska Z. 2004, L a Polonia repartida vista desde la perspectiva vasca, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 2 8 - 3 5 . Klimaszewska J., A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a 1959, D z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e c k i c h ka­ tedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografa Kulak E. K . 2002, Owoce w polskich - hespetyjskich wydawnictwach ogrodów. infomacyjnych Obraz Polska, literatur i popularnonaukowych, t. I I , s. 5 9 - 1 0 7 Półwyspu Iberyjskiego Toruń. 2004, La imagen de los e s p a ñ o l e s en las enciclopedias polacas de los siglos X I X y X X . Cultura, c a r á c t e r nacional, diferencias regionales, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 3 6 - 5 0 . �35 IBÉRICA FRANKOWSCIANA L i 11 i o s K . 2002, Some new views o f the engraved slate plaques o f southwest Iberia, Portuguesa Lisón de Arqueología, Tolosana Martínez C. 1971, Antropología Sanz Historia Mendoza J. L . 1982, Medio Natural, F. d e lerriaren Revista v o l . 5 (2), s. 1 3 5 - 1 5 1 . social siglo en España, de ciencia Madrid. española: la Sociedad Española 1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el p a í s vasco, Aide, Makowiecka de Madrid. Euska- A ñ o 11, n ú m . 205, s. 19-23. G. 1984, Po drogach polsko-hiszpańskich, Nalewajko M . (ed.) 2004, Identidades: O 1 sz ew ic z B. Kraków-Wrocław. etnias, culturas, naciones, Varsovia. 1933, Polska k s i ą ż k a o Hiszpanji w s p ó ł c z e s n e j , Kurier Polski (Warszawa), R. X X X V , nr 208, 30 V I I 1933 r., s. ó. Ormazábal A 11 u n a jardueraren Société d'Etudes catalogue García Ortiz García Basques: C, a Hiszpanie. Studies I Society: Donostia. Gómez (eds.) i obyczaje Ludzie, Muzeum J. española, Madrid. 1994, Diccionario histórico de la podróże, Przemyślu Basków, opinie, Pruszków. Wrocław. i Rolnictwa w Warszawie za lata 1933, 1920, [ R e c ] E. F r a n k o w s k i , H ó r r e o s y palafitos de la P e n í n s u l a I b é r i c a , M a d r i d 1918, Wiadomości Archeologiczne, t. 5, z. 3-4, s. 2 3 8 - 2 3 9 . M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Z a s i ę g , problematyka, me­ tody, Etnografia Tomicki Polska, t. 31 (2), s. 2 7 - 5 9 . R. 2000, I b é r i c a Frankowsciana. P r z y c z y n k i do z a i n t e r e s o w a ń Eugeniusza Fran­ k o w s k i e g o b a s k i j s k ą k u l t u r ą l u d o w ą , Etnografia - I Basque éditoriale argitalpen editorial Warszawa. Talko-Hryncewicz Tarko Ikaskuntza: de la actividad Madrid. 1936, Sprawozdanie 1934 i 1935, catálogo Sáinz y la antropología J. 2002, Mity, wierzenia P. 1995, Polacy Vascos: de l'activité (1918-1998), L. A. S á n c h e z española, Lardizabal Sprawozdanie... catalogue activity S e s e, 1999, Eusko de Estudios C. 1987, Luis de Hoyos antropología Sawicki I Sociedad of editorial Ortiz Ruiz J. A . , A . A r z a m e n d i katalogoa Polska, t. 44 ( 1 - 2 ) , s. 15-37. 2003, I b é r i c a Frankowsciana. D z i a ł a l n o ś ć Eugeniusza Frankowskiego na rzecz sprawy polskiej, M a d r y t 1918-1919, [ w : ] J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), zmiany, czas trwania. Wędkiewicz S. Studia etnologiczne. Czas Warszawa, s. 2 9 9 - 3 2 0 . 1925, Blasko-Ibanez [sic] po polsku, Przegląd Współczesny, t. X I I , nr 35, s. 4 7 1 - 4 7 7 . - 1928, Zaniedbana zagranicą dziedzina a w Polsce, humanistyki. Znajomość K r a k ó w (odb. z Przeglądu języków Współczesnego, i literatur iberyjskich nr 7 3 - 7 4 , m a j - czer­ wiec 1928). Wróblewski T. 1969, Katedra Etnografii Uniwersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu w latach 1945-1967, Etnografia Polska, t. 1 3 ( 1 ) , s. 129-143. RYSZARD TOMICKI IBÉRICA FRANKOWSCIANA T H E 120TH B I R T H A N N I V E R S A R Y OF E U G E N I U S Z FRANKOWSKI Summary Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) belonged to the most prominent figures in Polish ethno­ logy o f the first h a l f o f the 2 0 o f the series Ibérica lh century and a true expert i n Iberian studies. This article is the t h i r d Frankowsciana (see T o m i c k i 2000, 2003) and has been w r i t t e n for the 120 anniversary o f the scholar's b i r t h . The author's intention was th to commemorate Eugeniusz F r a n k o w s k i and his achievements both in Iberian and Basque studies. He begins w i t h the account �36 RYSZARD T O M I C K I of Frankowski's fieldwork in Spain in the years 1914-1920 (also in Portugal and in the South of France) and his active participation in the Spanish academic life. Next, his constant relations with Spain in the 1930s are presented, as well as the activities promoting closer Polish-Spanish contacts. In the next part of the article the author describes Frankowski's scholarly achievements. However, only small part of his works has been published. Most of the studies prepared for publi­ cation, as well as ethnographic documentation were destroyed during the I I World War. Many of the opinions about the researches by Frankowski and the meaning of his works in the history of Spanish ethnology, haven't been known in Poland by now. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0053e2765a622926d6915eb328898302.pdf 0bb329c0dc80c4d88078efa573260aca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1747 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1617 Title A name given to the resource Tradycja stosowania pojęcia "dyskurs" i jego przydatność w antropologii współczesności / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.81-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS I JEGO PRZYDATNOŚĆ W ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOŚCI The ethnographer he writes 'inscribes ' social discourse, it down (Geertz 1973, s. 19) Słowo dyskurs pojawia się obecnie w najróżniejszych możliwych znaczeniach, niekiedy tak odmiennych, że pole znaczeniowe tego terminu wydaje się zupełnie rozmyte. W tej sytuacji warto prześledzić różne stosowane wykładnie i zastano­ wić się, na ile to pojęcie może być przydatne w badaniach etnologicznych. Discursus Wychodząc od łacińskiego źródłosłowu należy przypomnieć, że łacińskie discursus oznaczało wielokierunkowy ruch, „rozbiegnięcie się" i często było używane przenośnie w znaczeniu rozmowa (zwykle z udziałem wielu osób), dyskusja, a także rozprawa lub rozumowanie (Dyskurs 1996, s. 38). W języku filozofów od późnej starożytności dyskurs oznaczał wieloetapowy, uporządko­ wany logicznie, metodyczny proces poznawczy, polegający na wnioskowaniu z przyjętych przesłanek, przeciwstawiany poznaniu intuicyjnemu, gdy przedmiot pojmowany jest w jednym akcie, bezpośrednio i w całości. W tej tradycji mieści się użycie tego terminu w tytule rozprawy R. Descartes: Discours de la methode (1637) i w pismach G.W. Leibnitza, który opisuje ruch myśli przechodzącej od jednego twierdzenia do drugiego w określonym porządku. Bliższe współczesnym konotacjom pojęcia dyskurs jest ujęcie Emanuela Kanta, zainteresowanego warunkami zaistnienia faktów i możliwości poznania. Z tej fundamentalnej dla teorii dyskursu refleksji filozoficznej wyrastają dwa nurty namysłu: struktu­ ralny i fenomenologiczny, realizowane przez filozofów, językoznawców, histo­ ryków, socjologów i antropologów (Kurcz 1987; Grabias 1994; Labocha 1996; Grzegorczyk 1998; Duszak 1998 i inni oraz autorzy, których poglądy charakte­ ryzuję w tym tekście). Dyskurs staje się pojęciem istotnym dla wszystkich tych dyscyplin i łączącym je. Funkcjonując na pograniczach sprzyja powstaniu subdyscyplin, takich jak: socjolingwistyka, etnografia mówienia, historia idei itp. PERSPEKTYWA STRUKTURALNA W JĘZYKOZNAWSTWIE Fundamentalne dla strukturalnego podejścia do dyskursu są prace Fernanda de Saussura, który definiuje język jako system znaków. Znak stanowi połączenie �82 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN akustycznego lub wizualnego obrazu i oznaczanego przez nie pojęcia lub wy­ obrażenia. Język może być badany dwupłaszczyznowo na poziomie systemo­ wym - ¡cingue i na poziomie wykonania - parole. Podejście systemowe zakłada, że językiem rządzą ścisłe reguły, których ujawnienie jest celem badacza. Owe zasady dotyczą łączenia i wzajemnego podstawiania elementów, a nie substancji. Natomiast dyskurs należy do płaszczyzny parole i jest nim - zdaniem autora Kursu językoznawstwa ogólnego (1991) - każdy ciąg wyrażeń językowych dłuż­ szy niż zdanie. Zważywszy, że de Saussure uważa następstwo zdań za zależne jedynie od woli nadawcy, trudno dopatrywać się na gruncie jego teorii jakichś reguł rządzących sferą dyskursu. Widoczna jest natomiast dominująca rola pod­ miotu. Ta szczególna pozycja podmiotu, wokół, którego ogniskuje się dyskurs omawiana jest także w podejściu Emile'a Benveniste (1971), który twierdził, że dyskurs jest takim sposobem komunikowania się, dla którego zarówno obecność podmiotu, jak i sytuacja komunikacji są wewnętrzne. Kontynuacją badań realizowanych w płaszczyźnie parole była w latach 70-tych socjolingwistyka Della Hymesa. Hymes podkreśla regularność i zwy­ czajowy charakter przyjętych sposobów mówienia oraz nierozerwalne powiąza­ nie ich z sytuacją, w jakiej są praktykowane i zachowaniami, jakie im towarzy­ szą. Badanie ich nazywa etnografią mówienia. Etnografia mówienia - jego zdaniem - jest opisem, który jest teorią - teorią mowy jako systemu zachowań kulturowych. Nie musi to być system egzotyczny, musi natomiast organizować różnorodność form mowy (Hymes 1980, s. 41). Inną ważną dla etnologa pro­ pozycją metodologiczną Hymesa jest kategoria speech-community - wspólnota rozmawiających czy raczej wspólnota rozmawiająca. Termin ten określa ludzi uznających pewne łączące ich reguły dotyczące prowadzenia rozmowy i inter­ pretowania wypowiedzi. Odwołując się do teorii Noama Chomsky'ego, Hymes mówi o specyficznej kompetencji rozmawiających, umożliwiającej im wzajemne porozumienie. Pisze też o różnych stylach mówienia (speech styles), zależnych od sytuacji mówienia (speech situation) takich jak ceremonie, posiłki, polowania, walki i in. Połączenie składnika mowy i sytuacji daje nam wydarzenia mówienia (speech events), na które składają się poszczególne akty mówienia (speech acts). Hymes przez analizę dyskursu rozumie badanie struktur językowych usytuowa­ nych w kontekście kulturowym - co byłoby ujęciem lingwistycznym, jednakże dalsze dyrektywy: badanie kanałów przekazu treści, jego nadawców, adresatów i słuchaczy, osiągnięć i rezultatów, historii i systemowych powiązań z resztą struktury społecznej grupy, są charakterystyczne dla podejścia socjologicznego. Do klasyków badania dyskursu w kontekście interakcji społecznej należy John J. Gumperz (1982). Analiza konwersacyjna (conversational analysis), którą stosował do badania strategii dyskursywnych (discourse strategies) wyrosła z połączenia badań lingwistycznych i socjologicznych. Gumperz rozważa pro­ blem: jak możliwe jest porozumienie w czasie językowej interakcji, przygląda się strategiom stosowanym w różnych sytuacjach i analizuje sposoby możliwego odbioru informacji, odwołując się do zasobu wiedzy posiadanego przez uczestni­ ków spotkania i umożliwiającej im wzajemne zrozumienie. �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 83 Podejście systemowe de Saussura (langue) kontynułował strukturalizm gło­ szący „śmierć podmiotu" i skupiający się na formalnych regułach rządzących łączeniem elementów systemu językowego (m.in. Lévi-Strauss 1970). Sys­ tem uważano wówczas za całość spójną i zamkniętą. Jednym z kontynuatorów myśli strukturalnej rozważającym problemy dyskursu jest Roland Barth. W pracy Systems of Semiology (1968) pisał, że jeśli zespół reguł rządzących systemem nie wiąże się w konieczny sposób z żadną substancją to za pomocą tych reguł można opisywać każdy system kultury. W efekcie można mówić o perspek­ tywie dyskursywnej, która staje się pewnym szczególnym punktem widzenia zarówno dzieł literackich, jak i spraw życia społecznego czy kultury. Kontynua­ cją tej refleksji są szkice Umberto Eco zebrane w zbiorze Semiología życia codziennego (1996). W miarę rozwoju namysłu nad językiem poddano w wątpliwość pojęcie sys­ temu rozumianego jako zamknięta całość. Z tej fundamentalnej wątpliwości wy­ rosły kierunki post-strukturalne. Do tego nurtu należą późniejsze prace Bartha (1999), w których wprowadza pojęcie „pluralistycznego tekstu". Składające się na ów tekst wypowiedzi nie mają na stałe przyporządkowanych znaczeń. To ujęcie unika statyczności podejścia strukturalnego i lepiej zdaje sprawę z dyna­ micznej zmienności znaczeń. Barth dostrzega, że w dziele literackim może wyrażać się wiele dyskursów. Stara sieje wyłonić i opisać, w ten sposób prze­ prowadzając interpretację tekstów literackich (Barth 2000). Dyskurs nadal jest kategorią niezwykle popularną w językoznawstwie. Jedną z aktualnych i często przywoływanych teorii jest koncepcja Teuna van Dijka, niderlandzkiego lingwisty. Van Dijk wskazuje trzy wymiary dyskursu wytycza­ jące kierunki badań: pierwszym jest użycie języka, drugim - przekazywanie idei, trzecim - interakcja. Dla badacza podążającego tropem pierwszym, przedmio­ tem analizy jest wypowiedź lub tekst zawsze ukazywany w kontekście. Analiza polega na zestawianiu wypowiedzi lub tekstów, a następnie wyodrębnieniu charakterystycznych wyrażeń oraz opisaniu układu słów i wyrażeń w zdaniu. Badacz musi określić styl wypowiedzi, retorykę (w tym narzędzia perswazyjne takie jak metafora, hiperbola, ironia), schemat formalnej struktury tekstu, zasto­ sowane strategie. Tak gruntowna charakterystyka wypowiedzi lub tekstu umoż­ liwia dalszy etap - interpretację, czyli odczytanie przekazywanych idei, które opiera się na założeniu, że użytkownicy języka podzielają wspólny repertuar społeczno-kulturowych przekonań. Rozumiejąc odtwarzają modele mentalne, które stanowią schematyczne reprezentacje naszych subiektywnych wyobrażeń o danym zdarzeniu (Van Dijk 2001, s. 26-28). Autor podkreśla, że porozumie­ wanie się to dynamiczny i otwarty proces, z czego tworzone przez interpretatora modele powinny zdawać sprawę. Tak rozumiane badania dyskursu uzupełnia ana­ liza przebiegu interakcji, odwołująca się do kontekstu sytuacyjnego, społecznego czy kulturowego. Istotne są dla niej kategorie uczestników - ich społeczne usytuowanie i związane z nimi światopoglądowe odmiany dyskursu (orders of discourse). W całym procesie badawczym Van Dijk podkreśla rolę kontekstu politycznego, społecznego i gospodarczego. �84 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN B A D A N I E GENEZY I ZMIENNOŚCI DYSKURSÓW Najsłynniejszym badaczem dyskursów jest Michel Foucault - historyk idei, którego teoria mieści się w nurcie fenomenologicznym, rozwijającym się na prze­ łomie lat 60-tych i 70-tych, równolegle do kierunku strukturalnego. Akceptując podstawowe założenia fenomenologii Michel Foucault tworzy fenomenologię wyższego rzędu. Podczas, gdy klasyczna myśl fenomenologiczna brała w nawias zewnętrzną rzeczywistość skupiając się na sądach o niej, Foucault otwiera nowy nawias mieszczący owe sądy. Tym, co dla niego interesujące są warunki ich wytwarzania stanowiące nową warstwę dociekań - sferę dyskursu. Tym, co j ą organizuje jest episteme objaśniana w Les Mots et les Choses (1966) jako system myślenia charakterystyczny dla danej epoki. Można mówić o episteme epok i dziedzin, odkrywanie ich Foucault nazywał archeologią wiedzy (1977). Archeo­ logia wiedzy pyta: w jaki sposób jednostki dyskursu istnieją, dlaczego się ujaw­ niły, czemu właśnie te a nie inne wypowiedzi (zdarzenia dyskursywne) zaist­ niały, czemu wtedy i tam. Foucault, prowadząc badania nad dyskursami wykluczenia, zwątpił w istnie­ nie jednej zasady organizującej, jaką była episteme i zaproponował termin regu­ larność rozproszenia odnoszący się do zewnętrznych relacji między elemen­ tami, nie organizowanych przez żadną systemową zasadę. Badaczom dyskursu Foucault zaleca by: nie podążać w kierunku wewnętrznego i zakrytego jądra dys­ kursu, nie dążyć do serca myśli ani znaczenia, które się w nim ujawniają, lecz wychodząc od samego dyskursu, od jego zjawiania się i jego regularności, iść w kierunku jego zewnętrznych warunków możliwości, w kierunku tego co prowa­ dzi do przypadkowej serii jego zdarzeń i ustala dla nich granice (Foucault 2002, s. 38). Jeśli tym co jest źródłem widocznych regularności dyskursu jest jakaś zewnętrzna siła , to nie można mówić o archeologii wiedzy poszukującej pra­ widłowości wewnątrz wiedzy poprzez zgłębianie kolejnych warstw, ale o genea­ logii, rozumianej jako poszukiwanie splątanych korzeni wiedzy. Genealogia wie­ dzy to sposób formowania się dyskursu, jego rozrzedzanie, przegrupowywanie, unifikacja. Genealogia wiedzy nie szuka źródła w sensie historycznym, ale po­ chodzenia. Zakłada, że coś może powstać stopniowo z form zupełnie mu obcych, wobec niego zewnętrznych. Ważny jest moment wyłonienia nowych prawd, idei, pojęć, wartości, będący zwykle efektem walk i konfliktu, a więc aktem przemo­ cy, pokonania innych pojęć czy interpretacji. Najistotniejszą z sił oddziałujących z zewnątrz jest władza, jej elementy są wszechobecne i zgodnie z teorią mają postać nieciągłych okruchów. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i przez co walczymy - jest władzą, która usiłujemy zdobyć (Foucault 2002, s. 8). 1 1 D o s t r z e ż e n i e r o l i z e w n ę t r z n e j siły, k t ó r a o d d z i a ł u j e na dyskurs b y ł o r ó w n i e ż u d z i a ł e m Ernesto L a c l a u ' a (1998). Laclau opisuje s y t u a c j ę k o n f l i k t u p o m i ę d z y r ó ż n y m i znaczeniami, od­ m a l o w u j ą c j ą j a k o rodzaj w a l k i o ugruntowanie jednej z w y k ł a d n i . P r z y j ę c i e jednej j a k o o b o w i ą ­ zującej odbywa się przy pomocy z e w n ę t r z n e j siły nazywanej przez niego hegemonią. do sfery p o l i t y k i i w ł a d z y . N a l e ż y ona �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 85 „Genealogiczny" opis dyskursu powinien dążyć do uchwycenia form wyklucze­ nia, ograniczenia, przystosowania [...]; pokazania jak się kształtują, na jakie potrzeby odpowiadają, w jaki sposób się zmodyfikowały i przesunęły, z jakiego przymusu skorzystały i do jakiego stopnia zostały odwrócone (Foucault 2002, s. 43). Zastosowanie w praktyce wytycznych Foucaulta wymaga ogromnej wie­ dzy historycznej i znajomości warsztatu historyka. Z A S A D Y INTERPRETACJI DYSKURSU Pisząc o fenomenologicznym nurcie badań dyskursu należy przywołać kon­ cepcję Paula Ricoeura - filozofa, który w latach 70-tych definiował dyskurs jako pojęcie przeciwstawne wobec kodu lingwistycznego i uważał, że analiza struk­ turalna, semiotyka, semiologia są odmiennym sposobem namysłu nad językiem (langue) niż płaszczyzna dyskursu (parole). Uważał, że o ile systemy semiotyczne są zamknięte wobec rzeczywistości zewnętrznej, dyskurs pośredniczy między umysłami i rzeczami: jeżeli wszelki dyskurs aktualizuje się jako zdarze­ nie, to wszelki dyskurs jest rozumiany jako znaczenie. [...] To, co chcemy rozu­ mieć, nie jest zdarzeniem, tzn. nie jest czymś przemijającym, lecz jest znacze­ niem, czymś trwałym. [...] Dyskurs to zdarzenie plus sens (Ricoeur 1989, s. 85). Dialog to zdarzenie mówienia i słuchania. Tekst jest odmianą dyskursu, w której sytuacja dialogiczna zostaje zburzona, gubi się kontekst. Na tekst składają się zdania i to właśnie zdanie jest podstawową jednostką dyskursu, jest bowiem połączeniem podmiotu i orzeczenia, które rodzi więź orzekania, konstytutywną dla dyskursu. Interpretacja tekstu to domyślanie się jego znaczenia. Zdaniem Ricoeura nie ma reguł trafnego domyślania się, są jedynie metody uprawomoc­ niania domysłów. Autor w pracy Język, tekst, interpretacja wskazuje drogę: po pierwsze należy skonstruować słowne znaczenie tekstu, ujmując je w sposób całościowy. Należy przy tym pamiętać, że interpretacja ma charakter pers­ pektywiczny, zawsze jest jednostronna, mimo to nie jest prawdą, że wszystkie interpretacje są sobie równe, bowiem niektóre są bardziej prawdopodobne. Upra­ womocnienie nie jest weryfikacją, ani falsyfikacją, lecz wyborem najbardziej prawdopodobnej interpretacji. W sytuacji wyboru stosujemy metodę zbieżnych poszlak, przy czym zgodnie z zasadą hermeneutyki domysł i uprawomocnienie są do siebie odniesione kołowo. Sens nie kryje się za tekstem, lecz stoi przed nim. Sens nie jest czymś ukrytym, lecz czymś odsłoniętym. Przedmiotem rozumienia jest nie sytuacja w jakiej tekst powstał, lecz jego odniesienia do świata możli­ wego, dzięki nieostensywnej referencji tekstu. Rozumienie nie dotyczy w żadnej mierze autora i jego sytuacji. Jest ono nakierowane na obraz świata odsłonięty przez referencję tekstu. Rozumieć tekst to podążać za jego ruchem od sensu do referencji: od tego co zostało powiedziane, do tego o czym się mówi (Ricoeur 1989, s. 178). Tym, co dyscyplinuje interpretacje jest kontekst. Słowa są bowiem polisemiczne i kontekst przesiewa ich znaczenia ograniczając ilość możliwych interpretacji i niejasność dyskursu. �86 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN O znaczeniu kontekstu w procesie interpretacji pisze literaturoznawca Stanley Fish: zdania pojawiają się tylko w sytuacjach, a w obrębie tych sytuacji norma­ tywne znaczenie jakiegoś wyrażenia będzie zawsze oczywiste lub przynajmniej dostępne, chociaż w obrębie innej sytuacji to samo wyrażenie, już nie takie samo, będzie miało inne normatywne znaczenie, nie mniej oczywiste i dostępne (Fish 2002, s. 64).To co zdaje się być literalnym znaczeniem słów pojawia się w obrę­ bie kontekstu tak głęboko przyjętego, że go sobie nie uświadamiamy. Znaczenia są zarówno subiektywne, jak i obiektywne: są subiektywne ponieważ stanowią część partykularnego punktu widzenia, a przez to nie są uniwersalne. Są one jednak także obiektywne, ponieważ punkt widzenia, dzięki któremu powstają, jest publiczny i skonwencjonalizowany, nie zaś indywidualny i unikalny. Twier­ dzenie odrzućmy wszelkie interpretacje wróćmy do tekstu jest obłudne i nie­ możliwe do realizacji, jest interpretacją w innym przebraniu. Może zaistnieć wiele możliwych interpretacji, jednak nie nieskończenie wiele. Anything goes jest limitowane, tyle że nie przez dzieło (tekst), ale przez kontekst. Pewne interpre­ tacje są wykluczone jako nieuprawomocnione, ale źródłem wykluczeń także nie jest tekst. Odkrycie „tego o co naprawdę chodzi" jest zawsze tym, co się sobie rości, kiedykolwiek proponuje się jakąś nową interpretację, jednakże roszczenie to ma sens jedynie w relacji do wcześniejszego ustalenia. Oznacza to, że prze­ strzeń, w której pracuje krytyk, została wyznaczona dlań przez jego poprzedni­ ków, aczkolwiek jest on zobowiązany do zwalczania ich przez konwencje instytu­ cjonalne (s. 96-7). Niczyje indywidualne akty interpretacji nie należą wyłącznie do tego kogoś, ale są mu dane ze względu na jego pozycję w społecznie zorgani­ zowanym środowisku, a stąd zawsze podzielane i publiczne (s. 95). Interpretacja nie jest sztuką objaśniania (constuing), lecz konstruowania (constructing) (s. 86). Wszystkie modele interpretacyjne są tworzone, a nie odkrywane, tworzone są poprzez strategie interpretacyjne, które wprawiamy w ruch. Nie popycha to jed­ nak wcale w stronę subiektywizmu, ponieważ środki do ich tworzenia mają cha­ rakter społeczny i skonwencjonalizowany (s. 91). Nowa strategia interpretacyjna zawsze toruje sobie drogę w pewnym związku opozycji do strategii starej (s. 112). W efekcie nowa interpretacja musi nie tylko rościć sobie powiedzenie prawdy o jakimś dziele [...] lecz musi także utrzymywać, że wykonuje swa robotę lepiej (s. 114) od poprzedniej. Rozważania o możliwych do przyjęcia interpretacjach, lepiej uprawomocnionych, środowiskowo przyjętych i przez to zobiektywizowa­ nych prowadzą Fisha do ogólnego wniosku, że relatywizm jest stanowiskiem, którego istnienie może cieszyć, ale którego nie można zajmować. Nikt nie może być relatywistą, ponieważ nikt nie może zdobyć się na dystans wobec swoich własnych przekonań i założeń (s. 77). Nie można być sceptykiem, [...] ponieważ nie można zdystansować się od własnych przekonań i założeń tak, aby w rezul­ tacie stały się one dla nas nie bardziej autorytatywne niż przekonania i założe­ nia posiadane przez innych lub te, które sami kiedyś żywiliśmy. Konkluzja jest tautologiczna, acz nieunikniona: wierzy się w to w co się wierzy i czyni się to bez zastrzeżeń [...]. Nie tylko wierzy się w to w co się wierzy, ale i naucza się tego w co się wierzy (s. 127). �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 87 DYSKURS POLITYCZNY Specyficznym rodzajem dyskursu, szczególnie interesującym dla nauk społecz­ nych, jest dyskurs polityczny. Często służy on manipulacji, kreowaniu pożądanej rzeczywistości. Metody, sposoby, strategie propagandy i innych politycznych sposobów użycia języka zostały szeroko opisane przez językoznawców i socjo­ logów (Paine 1968 ; Język.. Л979; Stern 1980 ; Reboul 1980 ; Bralczyk 1986; Głowiński 1991; Kamińska-Szmaj 1994 i innych). W tym nurcie mieszczą się także badania Marii Frankowskiej (1994), analizu­ jącej metafory używane w dyskursie politycznym. Omawia ona porównania poli­ tyki do: teatru (poprzez użycie w tekstach prasowych i TVP słów takich jak: scena, kurtyna, aktorzy, teatr); gry (przegrana walka, przedwyborcza gra, wskaźniki, „bierze pulę", ma „asy", atuty, stawka, karty, poker, szachownica, pionki i figury, pat, roszada, loteria); sportu (wyścig, cios poniżej pasa, boksowanie się, ring, czarny koń, koń ze stajni X, przebijać piłeczkę); wojny (manewr, taktyka, uzbroje­ nie, ofensywa). Autorka rozważa też porównania państwa do: okrętu (ster, dryfo­ wanie, tonięcie); auta (kolizja, zderzenie); budowli. Jest to studium porządkujące terminy funkcjonujące w języku polityki, nie podejmujące próby interpretacji. Kontynuacją rozważań dotyczących dyskursu politycznego w latach 90, jest książka Rytualny chaos. Jej autorzy dokonują fundamentalnego rozróżnienia i doprecyzowania dziedzin badania dyskursów związanych ze sferą polityki. Według ich taksonomii dyskurs publiczny to wszelkie przekazy dostępne publicz­ nie (Rytualny... 1997, s. 11). Dyskursem polityki jest ta część dyskursu pub­ licznego, która obejmuje wypowiedzi polityków w ramach ról przypisanych im w obrębie instytucji politycznych (s. 15). Natomiast przez dyskurs polityczny rozumieją, dyskurs elit symbolicznych na tematy polityczne (s. 18) przy czym elita symboliczna - według Pierre'a Bourdieu - to ludzie sprawujący kontrolę nad publicznie dostępną wiedzą, określają hierarchię spraw i wartości. Wreszcie dys­ kurs o polityce na który składają się potoczne rozmowy o polityce. Ten właśnie rodzaj dyskursu interesuje mnie najbardziej, podczas gdy większość badaczy spo­ łecznych skupia się na badaniu dyskursu politycznego lub dyskurs polityki. W Rytualnym chaosie pojęcie dyskurs definiowane jest jako całokształt prze­ kazów znajdujących się w społecznym obiegu (s. 10). Analiza tych przekazów polega na opisaniu zastosowanych przez użytkowników strategii i rodzajów argumentacji, stylów językowych. Autorzy zalecają zdiagnozowanie retoryki (strachu, wstydu, winy) i określenie modelu (wielogłosowy, binarny). Proponują nazwanie przyjętych perspektyw (światłego obywatela, rzecznika, pośrednika) i zastosowanych sposobów opanowywania sytuacji konfliktowej. Wymienione 2 2 3 4 Robert Paine (1968) zaleca, by b a d a j ą c j ę z y k p o l i t y k i t r a k t o w a ć go j a k o rodzaj d z i a ł a n i a s p o ł e c z n e g o saying is doing, j a k o rodzaj instrumentu w walce o elektorat i kontrolowanie nastro­ j ó w społecznych. 3 Stern (1980) pisze o m a n i p u l a c j i za p o m o c ą stosowania tzw. cliche rozumianego j a k o uproszczenie, fałszujące faktyczny stan rzeczy 4 Reboul (1980) charakteryzuje takie środki j ę z y k o w e j a k h a s ł o , czy slogan. �88 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN powyżej taktyki dyskursywne są kontynuacją opisanych we wcześniejszej książ­ ce pod redakcją Dunin, Czyżewskiego i Piotrowskiego technik sepizacji czyli unieważniania, przemilczania i nie pamiętania. Samo słowo pochodzi od skrótu SEP streszczającego anglojęzyczne określenie somebody else 's problem (Cudze... 1991). Obie książki proponują retoryczną analizę dyskursu publicznego. W tym nurcie mieści się także teoria analizy argumentatywnej (Argumentative Discourse Analisys ), opierająca się na foucaultowskim założeniu, że tym, co kształtuje episteme jest zewnętrzna siła - władza, która kontroluje i kształtuje dyskurs. Nie jest to jednak oddziaływanie jednokierunkowe płynące z jednego punktu, ale wieloogniskowe z centrum usytuowanym tam gdzie napotyka na opór. W efekcie często mamy walkę dyskursów wewnątrz episteme. Koncepcję Maartena Hajera (1995) podkreśla pluralizm dyskursów, kształtujących się i zmieniających w czasie nieustannych starć. Tym, co decyduje o przewadze którejś ze stron jest wygrana w walce, która toczy się na argumenty. Ten punkt widzenia pozwala badaczowi lepiej powiązać dyskurs z konkretną opcją poli­ tyczną czy partykularnym interesem. Pojęcie speech situation odnosi się właśnie do takiego partykularnego punktu widzenia. Polityczny kontekst określa argu­ menty możliwe do użycia, rodzaj zbiorowej pamięci i historycznych odniesień. Dyskurs wciąż zmienia się, kształtuje poprzez wprowadzanie nowych argumen­ tów i usuwanie poprzednich. Ta perspektywa podkreśla rolę, jaką w kształto­ waniu dyskursu odgrywają świadome jednostki. Dana grupa ludzi, osadzonych w określonej speech situation, generuje story line - rodzaj narracji o rzeczywi­ stości społecznej, gospodarczej, politycznej dostarczający jednostce zestawu symbolicznych odniesień, które organizują jej wiedzę potoczną i umożliwiją rozumienie rzeczywistości widzianej z określonej perspektywy. Story line po­ rządkuje dyskurs. Składają się na nią idee i pojęcia połączone systemowo. Każdy nowy element automatycznie odnosi do całości, więcej, znaczenia nowych pojęć będą określane w odniesieniu do niej. Główne założenia story line są chronione. Walka pomiędzy różnymi interpretacjami rzeczywistości społecznej to walka między story line. To one organizują argumentację, przy czym często konkuren­ cyjne story lines mają wiele wspólnego, choć budowane sana zasadzie antytezy przeciwników. Tak powstają między innymi tożsamości polityczne ugrupowań i partii. Tego rodzaju tożsamość jest budowana dyskursywnie i zmienna histo­ rycznie, kształtuje się poprzez walkę konkurencyjnych story Unes, z których najbardziej wpływowa zostaje uznawana przez elity polityczne. Omawiane stanowisko, z jego koncepcją ścierania się story Unes i dynamicznym kształto­ waniem dyskursu wydaje się być ujęciem unowocześniającym teorię Foucaulta i wyposażającym j ą w narzędzia pojęciowe umożliwiające opis współczesnego dyskursu politycznego. Jest ono szczególnie pomocne w analizowaniu wypowie5 5 O teorii Argumentative Discourse Analisys d o w i e d z i a ł a m s i ę z n i e p u b l i k o w a n y c h fragmen­ t ó w pracy Richarda Szostaka z 2003 r. Zawarte w jego t e k ś c i e p o j ę c i a takie j a k speech situation czy story line s ą bardzo przydatne dla badacza dyskursu politycznego lub dyskursu o p o l i t y c e . D z i ę k u j ę za u d o s t ę p n i e n i e ich przed o p u b l i k o w a n i e m k s i ą ż k i . �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 89 dzi o sferze polityki, wyraźnie ukształtowane w różne opcje przez story lines jakie poszczególne partie generują na użytek swoich wyborców. Inną propozycją, bliższą etnografowi, jest krytyczna analiza dyskursu CD A (Critical Discourse Analisys) scharakteryzowana w książce Chrisa Barkera i Dariusza Galasińskiego (2003). Jest to metoda analizy i interpretacji badanych wypowiedzi. Dyskurs dotyczący problemu etniczności (Galasiński) podobnie jak płci (Barker) jest rozważany w kontekście historycznym. Ukazane są różne opcje jakie ścierają się wewnątrz, kształtując się wzajemnie. Opisane są funkcje kultu­ rowe i społeczne oraz ideologiczny aspekt dyskursu. Zalecana jest analiza intertekstualna, dostrzegająca wzajemne wpływanie na siebie różnych tekstów kształ­ tujących dyskurs. Krytyczna analiza dotyczy także aspektu lingwistycznego. Nakazuje charakterystykę słownictwa jakie pojawia się w wypowiedziach, stylu mówienia, charakterystycznych odmian, omawianych tematów itp. Galasiński pokazuje zastosowanie CD A do badań dotyczących tożsamości etnicznej, które prowadził w 1999 we wsi Korzeniec, koło Przemyśla. ANTROPOLOGICZNE WYKORZYSTANIE POJĘCIA DYSKURS Omówione powyżej sposoby analizy dyskursu publicznego uzupełnia antro­ pologiczna praca Piotra Kędziorka (1996), częściowo poświęcona „ludowej" odmianie dyskursu o polityce. Autor wymienia wątki pojawiające się w nim takie jak: zła sytuacja ekonomiczna rolnictwa, cechy narodowe Polaków, nie­ korzystne zmiany w obyczajowości i mroczne wizje przyszłości. Opierając się na materiałach zgromadzonych w latach 1990-1993 w czasie badań prowadzo­ nych we wsiach nad Biebrzą twierdzi, że dla jego rozmówców najważniejszą, jedynie prawdziwą jest wiedza oparta na doświadczeniu. Owa potoczna wiedza utwierdza ich w przekonaniu, że ekonomia jest ściśle związana z polityką oraz że chłopi - rolnicy są upośledzoną warstwą polskiego społeczeństwa. Z tego nastawienia wynika ich stosunek do państwa: z jednej strony oczekują opieki i wsparcia (co autor nazywa postawą infantylną), z drugiej postrzegają państwo jako obce, a nawet wrogie i żywią doń uczucia będące mieszaniną strachu i nie­ nawiści: państwo jawi się (...) jako instytucja obca, nie posiadającą społecznego zakorzenienia. (...) utożsamiane jest z rządem, partiami politycznymi i biuro­ kracją. Jako takie jest wrogie człowiekowi. Najważniejsze wydaje się jednak to, że obywatel, zwłaszcza mieszkaniec wsi nie ma, w swoim odczuciu wpływu na działania władz i urzędników (Kędziorek 1996, s. 120). W efekcie, jak twier­ dzi autor, jego rozmówcy traktują życie jako ciągłą walkę o byt. Życie w za­ grożeniu. Wiąże się to z ich fata listyczną koncepcją człowieka i oceną swobody wyboru dróg życiowych (s. 122). Sięgając do antropologicznych rozważań nad dyskursem, trzeba koniecznie nawiązać do pism Bronisława Malinowskiego, którego spostrzeżenia dotyczące funkcjonowania języka w kulturze są fundamentalne dla namysłu nad tym problemem. Niektóre z jego wniosków ważne w latach 30-tych dziś brzmią jak �90 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN truizmy пр.: język musi być ujmowany w powiązaniu ze wszystkimi innymi aspek­ tami kultury. Języka nie można badać niezależnie od rzeczywistości kulturowej (Malinowski 1987, s. 20). Kolejne twierdzenia zwracają uwagę na podstawowe dla dyskursu powiązanie mówienia i działania, wypowiedzi i interakcji zasadniczą funkcją języka nie jest wyrażanie myśli lub powielanie procesów intelektualnych, ale raczej odgrywanie aktywnej, pragmatycznej roli w zakresie ludzkich zachowań. (...) Język sam w sobie jest zjawiskiem kulturowym, pewnym typem zachowań ludzkich, który nie spełnia jakiejś funkcji uzupełniającej, ale odgrywa sobie tylko właściwą, unikalną i nie dającą się niczym zastąpić rolę (s. 39). Malinowski, podobnie jak współcześni badacze dyskursu, podkreśla jego konwencjonalność pisząc: słowa którymi [tubylcy] posługują się przy opisie aktu spania, jedzenia, kopania lub zaostrzania kija, oparte są na specyficznej konwencji, której w każdej kulturze trzeba się nauczyć (s. 39). Dostrzega też kontekstowość dyskursu, twier­ dząc: rzeczywistym faktem lingwistycznym jest tylko pełna wypowiedź w kontekście określonej sytuacji, (s. 41) (...) jest [ona] zrozumiała dzięki temu, że zawarte w niej zdania odnoszą się do osobistych minionych doświadczeń, podczas których słowa były bezpośrednio wtopione w kontekst sytuacji (s. 91). Malinowski wyróżnia kilka odmian kontekstu, do którego należy odnieść badaną wypowiedź: kontekst socjologiczny, kontekst rytualny, kontekst dogmatyczny. Uważa za istotny opis struktury wypowiedzi i sposobu jej wykonania czyli recytacji. Należy podkreślić, że słowo kontekst jest tu niewystarczające, chodzi o odniesienie słów do całości wyobrażeń o świecie (i wszechświecie), do tego co antropolog nazywa obrazem świata: słownictwo stosowane w nich wiąże się ściśle z bardzo złożonym systemem dogmatów, z założeniami teoretycznymi odnoszącymi się do pierwotnej siły zawar­ tej w słowach, do mitów, niewidocznego współdziałania duchów przodków, a co ważniejsze do oddziaływania na zasadzie sympatycznego powinowactwa zwierząt, sił przyrody i przedmiotów (s. 359). Sądzę, że w tym zdaniu zawiera się program badań nad dyskursem obowiązujący antropologów do dziś. Przeglądając antropologiczne definicje słowa dyskurs zamieszczone w słow­ nikach i leksykonach z lat 90-ych warto wyróżnić wykładnię J. Hartleya (1995), która odwołuje się do wielu wcześniej scharakteryzowanych ujęć filozoficznych. Hartley powtarza za Ricoeurem, że dyskurs łączy w sobie element znaczenia i zdarzenia. Pisze o społecznym kontekście, który należy brać pod uwagę, przy­ wołuje twierdzenie Foucaulta, że dyskursy są stosunkami władzy. Podobnie jak Foucault i Laclau pisze o konflikcie i walce o dominację. Dołącza też spostrzeże­ nie, że jakkolwiek dyskursy są dostępne badaczowi poprzez teksty, same w sobie nie mają natury tekstu, nie sątekstualne (o czym pisał Clifford w 1996). Bliższa praktyce etnologicznych badań terenowych wydaje mi się słowniko­ wa definicja Nigela Rapporta. Według Rapporta, dyskurs to potocznie praktyko­ wane sposoby mówienia, sytuowane w społecznym otoczeniu (ways of speaking which are commonly practised and specifically situated in a social environement) (Discourse 2000, s. 117). Dyskurs charakteryzuje regularność, konwencjo­ nalność, sensowność, celowość, a także różnorodność i kontekstowość. Próbując odnieść swoje rozważania do najbliższego mu ujęcia filozoficznego autor przy- �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 91 wołuje pojęcie „gry językowej" zaproponowane przez Ludwiga Wittgenstema (1972) oznaczające różne zwyczajowo przyjęte sposoby mówienia (speech-ma­ king) uzupełnione przez zwyczajowe działania. Tym, co łączy pojęcia dyskursu i gry językowej jest przekonanie o tym, że mowa, czy raczej mówienie jest zako­ rzenione w zachowaniach i relacjach społecznych. Poczuwając się do bliskości z myślą Wittgensteina, Rapport polemizuje z Foucaultem. Ukazuje anty-humanizm foucaultowskiej wizji dyskursu i podkreśla, że staje się on rodzajem wszechobejmującej konwencji podporządkowującej sobie jednostki. Pozbawia je roli podmiotu i usuwa indywidualnego mówcę z analizy. Obowiązująca konwencja dyskursywna episteme jest powszechna i narzuca się przemocą, kształtuje umysły i ciała, wyraża się w słowach i zachowaniach. Staje się nieuświadomionym, bezwarunkowym kodem myślowym i komunikacyjnym prowadzącym do nieuprawnionych uogólnień i uproszczeń. Tymczasem, jak z mocą podkreśla Rapport, badacz dyskursu powinien pamiętać, że konwencja nigdy nie jest w równym stopniu przyswajana i może przybierać bardzo indy­ widualną postać w poszczególnych przypadkach. Nade wszystko zaś powinien zdawać sobie sprawę, że dyskurs nigdy nie jest jedynie wymianą konwencjo­ nalnych słów i zachowań. Pod powierzchnią konwencjonalnych form wyrazu kryją się przekonania i wyobrażenia niezwykle indywidualne (George Steiner nazywa je osobistymi znaczeniami, jakimi wypełniamy pewne formy czy for­ muły). Dyskurs wprawdzie dostarcza form wyrazu, ale to jednostki wypełniają je treścią. Kiedy przydawane im znaczenia są podobne lub identyczne, to dzieje się tak na skutek rozmaitych powiązań między jednostkami, a nie na skutek od­ działywania jakiejś przemożnej siły zagarniającej wszystkich i zmuszającej do myślenia właśnie w ten sposób. Nawiązując do Wittgensteina można powiedzieć, że choć każdy gracz zna zasady gry, każdy posługuje się nimi inaczej (sprawniej lub mniej udolnie), każdy trochę inaczej je rozumie, inaczej angażuje się w grę i inaczej j ą odbiera. Ta różnorodność graczy i ich indywidualnych strategii czyni grę żywą i interesującą. Gdyby wszyscy wiernie i biernie trwali przy konwencji, gra straciłaby wszelki urok. Teoretyczne rozważania Rapporta streszczone w haśle dyskurs, były konklu­ zją jego doświadczeń z badań terenowych, między innymi tych, które prowadził w końcu lat 80-ych w mieście Mitzpe Ramon (Rapport 1997). Problemem badawczym były ustne, językowe sposoby zmieniania Mitzpe Ramon w dom (making into home). Autor zgromadził zbiór wypowiedzi „powitalnych" - słów, jakie wypowiadali anglojęzyczni mieszkańcy, kiedy wynajął mieszkanie w jednym z domów wybudowanych przez agencję rządową. Porządkując je wyróżnił kilka­ naście słownych strategii „udomowiania" tego miejsca пр.: związane ze wspól­ notą języka angielskiego, dzieleniem trudów codzienności, zwłaszcza urzędo­ wej. Dostrzegł wiele możliwości uporządkowania tych strategii według różnych kluczy: upływu czasu, wieku, płci, wykształcenia, statusu osoby mówiącej itp. 6 6 M i t z p e Ramon - z a ł o ż o n e z o s t a ł o w p o ł o w i e 1. 50. na pustyni Negev, przez i z r a e l s k ą a g e n c j ą r z ą d o w ą . Planowane b y ł o na 6 000 m i e s z k a ń c ó w , w czasie pobytu Rapporta liczyło mniej n i ż 2 000. �92 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Zaproponował też typologię przyjmowanych strategii takich jak indywidualistycz­ ne (versus kolektywistyczne), czy afektywne (versus mateřialistyczne). Wielość możliwych ujęć konwersacyjnego zmieniania przestrzeni objaśnia odnosząc do terminu Rorty'ego transfiguracja podkreślając, że możliwych ujęć interpretacyj­ nych jest bardzo wiele i tak rozumiana antropologia jest nieustanną i nigdy nie zakończoną konwersacją różnych sposobów bycia w świecie i oswajania go. Innym przykładem analizy dyskursu są badania Rapporta (1993) prowadzone w miasteczku Wanet w Pn.-zach. Anglii we wczesnych latach 80-ych Pojęciem organizującym interpretację danych jest termin narracja. Narracja to historia, którą ludzie opowiadają o sobie i swoim świecie, która z przypadkowego strumie­ nia zdarzeń tworzy całość celową i sensowną. Na wzór mitemów Levi-Straussa Rapport (2000) w narracji, która jest indywidualnym mitem, wyróżnia narthemy i con-themy (convesational themes). Są one konwencjonalne, powtarzal­ ne. Badacz analizując opowieści wyróżnia kolejne tematy (themes), śledzi ich współwystępowanie, ich zależność od miejsca i czasu w jakim są opowiadane. W ten sposób próbuje odkryć strategie za pomocą których tworzy się narrację. W antropologicznych szkicach, które złożyły się na zbiór Writing Culture pojęcie dyskurs pojawia w liczbie mnogiej. Asad Talal (1986) pisze, że kultury nie są koherentnymi tekstami czy językami, składają się na nie różne dyskursy często pozostające w konflikcie. Podobny pluralizm dyskursów widoczny jest w dziesięć lat późniejszym zbiorze After Writing Culture, gdzie Lisette Josephides (1997) powołując się na pracę Tsing omawia wielość dyskursów w miasteczku Meratus na Borneo. Rozróżnia też dyskurs i metadyskurs, gdy mowa o tubylczej refleksji nad kulturą własnej społeczności (opowieści Umy Adang z Meratus). James Clifford, jak zwykle przenikliwie, dostrzega zasadniczą różnicę po­ między dyskursem jako dzianiem się a tekstem będącym jego petryfikacją. Tekst, w przeciwieństwie do dyskursu, może podróżować - pisze - Etnograf zawsze w końcu wyjeżdża zabierając ze sobą teksty do późniejszej interpretacji. Infor­ macje ukonstytuowane w dyskursywnych, dialogicznych okolicznościach są przyswajane tylko w formie stekstualizowanej (Clifford 2000, s. 48). Clifford wymienia monografie etnograficzne próbujące uratować indywidualność, dyna­ mikę i kontekstowość rozmowy prowadzonej w terenie. Zalicza do nich Paula Rabinowa Reflections on Fieldwork in Morocco (1977); Jeanne Favret-Saady, Deadly Words (1980). Przytacza też kilka innych, które jak książka Marjorie Shostak Nisa: The Lije and Words of alKung Woman (1981) są przykładami pisania etnografii w formie dialogu z jednym z tybylców - postacią konkretną, zindywidualizowaną, acz w domyśle reprezentującą cechy charakterystyczne dla badanej społeczności. Clifford uważa, że jakkolwiek autorzy tych prac sta­ rają się w ten sposób podkreślać partnerską relację badacz - tubylec w procesie tworzenia monografii, to jest to kolejna forma ustanawiania autorytetu etno­ graficznego: dyskursywna lub dialogiczna. Do kategorii monografii dyskursywnych można bez wątpienia zaliczyć pracę Perle M0hl, opisującą wiejską społeczność - mieszkańców La Brumaire - wsi położonej w centralnej Francji w regionie Le Berry. Autorka prowadziła tam �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 93 badania w latach 1990-1993. Wiejską społeczność określa słowami „palpable" unit (M0hl 1997, s. 36). Wieśniacy z La Brumaire interesują ją jako grupa ludzi mówiących o wspólnych sprawach. Zarówno tematy jak i same opowieści są tym, co ich jednoczy i czyni z nich społeczność. Jest to społeczność dyskursu. Na nim autorka się skupia, gromadząc i prezentując opowieści, opowiadających, techniki i strategie retoryczne takie jak przemilczanie, kłamstwo, ironia, mówie­ nie nie wprost i inne. Przygląda się różnym wersjom narracji, widzi ich zmien­ ność w zależności od okoliczności. Jednakże interesuje ją nie tylko organizacja dyskursu, ważne są także jego społeczne funkcje: w jaki sposób spaja i hierarchizuje społeczność, jak wyznacza każdemu jego miejsce, jak kreuje tożsamości, jak wytycza granicę „swój" - „obcy" i dostarcza narzędzi do błyskawicznej iden­ tyfikacji jednych i drugich. M0hl twierdzi, że sfera dyskursu jest autonomiczną i nie powinna być redu­ kowana do innych sfer społecznej aktywności. Wiele aspektów życia społeczne­ go może być dostrzeżonych tylko poprzez dyskurs, a niektóre z nich istnieją tylko w tej sferze. Działania, choć wydarzają się częściowo poza dyskursem, dopiero w nim zyskują znaczenie i w tej części, w której uznano je za znaczące, zostają włączone w przekaz, a więc i w życie społeczne. Wydarzenie, które nie zyskało znaczenia w lokalnym dyskursie wypada poza krąg zjawisk ważnych, a wręcz po prostu zjawisk zaistniałych - rzeczywistych. There is no community, no social, outside discourse - pisze M0hl - Discourse in the broad sense of the term not only reflect society, it creates and encompasses society; it is society. (1997, s. 26-7). Stosując kategorię, która każdemu czytelnikowi kojarzy się z Foucault autorka Village voices zastrzega, że interesuje ją dyskurs zindywidu­ alizowany, którego uczestnicy zachowują swoją tożsamość, a opowieści swoją specyfikę. Oczywiście i ona typizuje narracje i retoryczne strategie, ale czyni to na poziomie lokalnej społeczności w określonym, dość krótkim czasie, przez co udaje jej się uratować barwność różnorodności i zmienności lokalnego dyskursu. Podobnie bliska etnograficznemu doświadczeniu jest Kirsten Hastrup. Używa ona rozważanej tu kategorii w rozumieniu znacznie szerszym, pisząc o the Icelander's discourse upon their world (s. 55). Tak usytuowany w zdaniu termin dyskurs staje się pojęciem bardzo szerokim, związanym z równie nie­ ostrym określeniem obraz świata. Dyskurs Islandczyków jest zatem wielogło­ sową, rozciągniętą w czasie i przestrzeni, zróżnicowaną i zmienną opowieścią, w której ujawnia się ich obraz świata. O ZASTOSOWANIU KATEGORII DYSKURS DO A N A L I Z Y I INTERPRETACJI L O K A L N Y C H R O Z M Ó W O POLITYCE Kończąc ten przegląd różnych sposobów rozumienia i stosowania pojęcia dyskurs warto zastanowić się, które z nich mogą dostarczyć narzędzi ułatwiają­ cych zmierzenie się z problemem wiejskich rozmów o polityce, będącym moim aktualnym tematem badawczym. �94 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Sądzę, że ze względu na rozmach punktem wyjścia powinien być Malinowski i jego sugestia powtórzona z mocą przez Hastrup, że dla etnologa najbardziej interesujące są dociekania dotyczące obrazu świata, jaki ujawnia się w dys­ kursie. Odtworzenie modelu wyobrażeń dotyczących władzy byłoby najbardziej pożądanym celem, choć najtrudniejszym w realizacji. Oczywiście, owe modele nie mogą rościć sobie pretensji do wyłączności i ostateczności, a jednak po­ winny być - jak zalecał Ricoeur - na tyle uprawomocnione, żeby były przeko­ nywujące dla czytelnika. Nie sposób jednak odpowiedzieć na pytanie o obraz świata poprzestając na lingwistycznej czy socjologicznej analizie zapisów rozmów. Konieczne jest zatem uwzględnienie kontekstu, w jakim powstają. Jak pisał Fish, to właśnie kontekst pozwala nam zrozumieć słowa. Interpretowanie rozmów trzeba więc zacząć od opisania kontekstu sytuacyjnego, po to, by potem nakreślić szer­ szy kontekst gospodarczo-polityczno-kulturowo-społeczny, w którym tkwią korzenie wypowiadanych słów i ubranych w nie przekonań, o czym był prze­ konany Foucault. Scharakteryzowawszy grunt, na jakim wyrosły zdarzenia dyskursywne należy przejść do opisu ich samych. Pierwszym krokiem analizy, zgodnie z sugestią Rapporta, powinno być wyłonienie powtarzających się tematów rozmów, dostrze­ żenie ich naturalnego następstwa i regularności współwystępowania. Potem, za radą Van Dijka, należy wyłowić często powtarzane wyrażenia i sformułowa­ nia, przyjrzeć się sytuacji, w jakiej padają i próbować ustalić ich znaczenie. Szczególną uwagę należy zwrócić na pojawiające się w rozmowach metafory, które - jak twierdził Lakoff - mogą stanowić syntetyczne ujęcie szerszego obra­ zu „zwiniętego" w metaforę. Rozwinięcie go może być niezwykle pomocne w dziele odtwarzania obrazu świata, jak to pokazała Emiko Ohnuki-Thierney (1991) na przykładzie metafory małpy, streszczającej wyobrażenia Japończyków o własnej tożsamości. W rozmowach o polityce, w większości silnie skonwencjonalizowanych, widać znaczne różnice pomiędzy rozmówcami o odmiennej opcji politycznej. Konieczne jest zatem scharakteryzowanie odmiennych story lines - jak je na­ zywał Szostak - typowych dla nich argumentów, a także epitetów, opinii i ostro wyrażanych sądów wartościujących. Analizę tekstów powinna uzupełniać refleksja nad społeczną funkcją dyskur­ su. Jak widać to w pracy M0hl, dyskurs może łączyć i dzielić, jest sposobem rozpoznawania swoich i obcych. Tożsamości budowane są wewnątrz dyskursu, zatem społeczne znaczenie dyskursu jest nie do przecenienia. Warto pamiętać, że lokalne rozmowy o polityce są także po prostu sposobem spędzenia czasu poprzez przerzucanie się powszechnie przyjętymi formułami słownymi, są za­ tem rodzajem współbycia, o którego roli w kulturze pisał Ong (1992). Tak przeprowadzona analiza zapisów rozmów powinna doprowadzić do odpo­ wiedzi na kluczowe dla antropologii pytanie - dlaczego? Dlaczego ludzie formu­ łują takie właśnie wypowiedzi? Czemu w opisanym kontekście padają właśnie takie zdania? Czemu tak połączone? Jaki obraz władzy się nich ujawnia? �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA 95 DYSKURS LITERATURA CYTOWANA Asad T a 1 a 1 1986, The Concept o f Cultural Translation in B r i t i s h Social A n t h r o p o l o g y , [ w : ] Writing Culture. The Poetics and Politics in Ethnography, J. C l i f f o r d , G. Marcus (red.), Berkeley, s. 141-164. Barker Ch., G a l a s i ń s k i D . 2003, Cultural on Language Barth R. 1968, Systems of semiology, 1999, S/Z [ w : ] Mitologie, - 2000, Mitologie, Bralczyk J. 1986, O języku Clifford w Polsce, Discourse Dialogue N e w York. in General propagandy Linguistics, politycznej Coral Gables, Fla. w latach O ważności z kulturą, 70., K r a k ó w . tego co nieważne. Analiza dyskursu pu­ Warszawa. F. 1991, Kurs językoznawstwa 2000, A M . C z y ż e w s k i , K . D u n i n , A . Piotrowski (red.), Warszawa. J. 2000, Kłopoty Saussure Analysis. t. 1, Warszawa. 1991, Cudze problemy blicznego and Discourse Warszawa. E. 1971, Problems Cudze problemy... Studies London. - Benveniste De and Identity, Discourse, ogólnego, [ w : ] Social Warszawa. and Cultural Anthropology The Key Concepts, N . Rapport, J. O v e r i n g (red.), L o n d o n , N e w York, s. 117-126. Duszak A . 1998, Tekst, dyskurs, Dyskurs komunikacja 1996, Dyskurs, [ w : ] Słownik między kulturowa, pojęć filozoficznych, Warszawa. W. K r a j e w s k i (red.), Warszawa, s. 38. Eco U . 1996, Semiología Favret-Saada Fish życia codziennego, J. 1980, Deadly S. 2002, Interpretacja, Words, retoryka, F o u с a u 11 M . 1977, Archeologia 1966, Les Mots et Les Choses, - 2002, Porządek Frankowska dyskursu, polityka, wiedzy, - Warszawa. Cambridge. Kraków. Warszawa. Paris. Gdańsk. M . 1994, Frazeologia i metaforyka w tekstach p o l i t y c z n y c h lat [ w : ] Język a kultura, t. 11: Język polityki a współczesna kultura polityczna. 1989-1993, J. A n u s i e w i c z , B . S i c i ń s k i (red.), W r o c ł a w , s. 2 1 - 4 7 . G eertz C. 1973, Interpretation Głowiński of Cultures, J. 1991, Nowomowa G r a b i a s S. 1994, Język w zachowaniach Grzegorczyk R. teoretyczne, Gumperz Lublin. Problemy J. B a r t m i ń s k i , B . Boniecka (red.), L u b l i n , s. 3 7 - 4 3 . J. J. 1982, Discourse J. Warszawa. społecznych, 1998, G ł o s w dyskusji o p o j ę c i u tekstu i dyskursu, [ w : ] Tekst. H a j e r M . 1995, The Politics Hartley N e w York. po polsku, Strategies, Cambridge. of Environmental Discourse, 1995, Discourse, [ w : ] Key Concepts Oxford. in Communicational and Cultural Studies, T. O ' S u l l i v a n , J. Hartley, D . Saunders, M . Montgomery, J. Fiske (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 9 2 - 9 4 . Hastrup K . 1999, Passage to Anthropology. Between experience and theory, London, N e w York. H y m e s D . 1980, Socjolingwistyka i e t n o g r a f í a m ó w i e n i a , [ w : ] Język i społeczeństwo, M . Gło­ w i ń s k i (red.), Warszawa, s. 4 1 - 8 2 . Język propagandy Josep hides S. Amsterdamski, A . J a w ł o w s k a , T. K o w a l i k (red.), Warszawa 1979. L . 1997, Presenting the anthropologist's predicament, [ w : ] After re. Epistemology and Praxis in Contemporary Anthropology, Writing Cultu­ A . James, J. Hockey, A . D o - vson (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 17-32. Kamińska-Szmaj w prasie Kędziorek 1919-1923, P. 1994, Judzi, zochydza, ze czci odziera. Język propagandy 1996, C h ł o p s k i e z r z ę d z e n i e , Polska Sztuka Ludowa s. 114-123. Kurcz politycznej Wrocław. I . 1987, Język a reprezentacja świata w umyśle, Warszawa. - Konteksty, nr 1-2, �96 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Labocha J. 1996, Tekst, w y p o w i e d ź , dyskurs, [ w : ] Styl a tekst, A . Gajda, M . B a l o w s k i (red.), Opole, s. 4 9 - 5 3 . Lackoff G., J o h n s o o n H . 1988, Metafory L а с 1 a u E. 1998, Dyskurs, [ w : ] Przewodnik w naszym życiu, po współczesnej Warszawa. filozofii politycznej, R.E. Goodin, Ph. Pettit (red.), Warszaw, s. 555-562. Lévi-Strauss Malinowski С. 1970, Antropologia strukturalna, Warszawa. B . 1987, J ę z y k m a g i i i ogrodnictwa, [ w : ] t e g o ż , Ogrody koralowe i ich magia, t. I I , Warszawa, s. 2 7 - 1 3 0 , 343-398. M0hl P. 1997, Village voices. tral France, Ohnuki Coexistence and Comminication in a Rural Community in Cen­ Copenhagen. Thierney E. 1991, Embedding and Transforming Polytrope: The M o n k e y as Self i n Japanese Culture, [ w : ] Beyound Metaphor. The Theory of the Tropes, J. Fernandez (red.), Stanford, s. 159-189. O n g W . J. 1992, Oralność Paine i piśmienność, Lublin. R. 1968, Gossip and transaction, MAN, v o l . 3, s. 305-309. Rapport - N . 1993, Diverse World-Views in an English Village, Edinbourgh. 1997, E d i f y i n g anthropology. Culture as conversation; representation as [ w : ] After writing culture. Epistemology and Praxis in Contemporary conversation, Anthropology, A . James, J. Hockey, A . Dovson (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 177-193. - 2000, The narrative as f i e l d w o r k technique, [ w : ] Constructing the field, Vered A m i t (red.), L o n d o n , N e w York, s. 7 0 - 9 5 . Reboul O. 1980, K i e d y s ł o w o jest bronią, [ w : ] Język i społeczeństwo, M . G ł o w i ń s k i (red.), Warszawa, s. 2 9 9 - 3 3 7 . R i с o e u г P. 1989, J ę z y k , tekst, interpretacja, Warszawa. Rytualny dyskursu politycznego, chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium M . C z y ż e w s k i , S. K o w a l ­ ski, A . P i o t r o w s k i (red.), K r a k ó w . Stern J. P. 1980, Manipulacja za p o ś r e d n i c t w e m cliche, [ w : ] Język i społeczeństwo, Warszawa, s. 2 8 2 - 2 9 8 . Szostak R. 2003, Europaisation of Polish National Identity, Cambridge (tekst niepublikowany; a r c h i w u m prywatne prof, dr hab. Z o f i i Sokolewicz). Van D i j к Т. 2 0 0 1 , Badania dyskursu, [ w : ] Dyskurs jako struktura Wittgenstein L . 1972, Dociekania filozoficzne, i proces, Warszawa, s. 9-44. Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN T R A D I T I O N OF T H E U S A G E OF T H E N O T I O N OF DISCOURSE A N D ITS U S E F U L N E S S I N T H E S T U D I E S I N A N T H R O P O L O G Y OF T H E P R E S E N T T I M E Summary The tradition o f die studies o f discourse derives from the famous de Saussure's d i s t i n c t i o n discerning t w o levels o f linguistic description: langue o f signs and parole where language is treated as a system i n w h i c h language is the subject o f study as the speech-act, performance, the socio-cultural event. The concept o f discourse has defined the subject o f interest for linguists (e.g. B a r t h ) , philoso­ phers (e.g. Ricoeur), historians (Foucault) and sociologists (e.g. H y m e s ) . I n ethnology the first attempts to study speech-acts (parole) reach back as far as B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w h o was inter­ ested i n the cultural function o f incantations as w e l l as the problem o f constructing social rela­ tionships through speech-making. �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA 97 DYSKURS C u r r e n t l y the most popular meaning o f the concept o f discourse applied i n ethnology is that suggested b y Rapport w h o defines it as ways of speaking specifically situated in a social environment which are commonly practiced supplemented b y the statement o f M o h l p o i n t i n g out the social functions o f discourse: in the broad sense of the term, not only reflects society, it creates and encompasses is no society, no social outside discourse and (2000, p. 117). This dictionary definition can be discourse society. There (1997, pp. 2 6 - 2 7 ) . The local discourse on politics, w h i c h is m y research subject, consists o f everyday conversa­ tions about authority and persons i n power. A c c o r d i n g to the assumptions o f discursive analysis, notions and concepts should be distinguished, those around w h i c h conversations are organized as w e l l as typical terms, phrases and frequently used comparisons. Strategies and lines o f reasoning should be described. A s the next step particular terms, phrases and expressions should be related to the historical, p o l i t i c a l economic and socio-cultural context w i t h i n w h i c h they function and w i t h i n w h i c h they have been coined. A s a result o f such analysis the mental model o f authority w i l l be constructed, the one w h i c h emerges i n the local discourse on politics. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a0415f65241a8c8e31b869f22fe7cae.pdf c248ae6d3f60adeb42dd6c2bfe0b04d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1616 Title A name given to the resource Globalizacja - proces i próby jego opisu przez nauki o społeczeństwie / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.57-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska" i . X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa GLOBALIZACJA - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU PRZEZ N A U K I O SPOŁECZEŃSTWIE GLOBALIZACJA: NOWE WYZWANIE DLA N A U K SPOŁECZNYCH Leszek Kołakowski, w jednym z wywiadów dla tygodnika „Wprost", scharak­ teryzował obecne procesy określane jako globalizacja następująco: Teraz wszyscy głowimy się nad fenomenem, który polega na występowaniu tak zwanej globaliza­ cji przy jednoczesnej eksplozji nacjonalizmów i ttybalizmów. Wydaje się, ze wska­ zuje to zdroworozsądkową prawdę, iż ludzie poszukują niszy kulturalnej, w której, czują się u siebie i mają powody obawiać się, że nisze te będą przez tak zwaną globalizację niszczone. Nacjonalizmy i trybalizmy nie przejawiają tendencji do zanikania i mogą w każdej chwili prowadzić do wydarzeń podobnych do tych, które mogliśmy obserwować w byłej Jugosławii [...], że nierówności społeczne nie mają tendencji do zmniejszania się, ale do zwiększania... Pojawiają się proble­ my demograficzne, które nie wiadomo jak rozwiązać. Występują trudności ekolo­ giczne, wyczerpywanie się zasobów naturalnych, co może powodować konieczność ograniczania się ludzkości, a choćby byly one bardzo łagodne, odczuwane być mogą jako nieszczęście. Jednym słowem istnieje wiele okoliczności, które interfe­ ruj ą ze sobą w sposób nieprzewidywalny i co, do których nie możemy być pewni, że nie mogą stworzyć podstaw nowej formy totalitaryzmu, chociaż bez wszechobejmującej ideologii bolszewickiego typu [...]. Globalizacja oznacza niekoniecz­ nie unifikację mentalną, duchową, kulturalną, ale wrzucenie do jednego kotła najrozmaitszych sił, których wzajemne oddziaływania są nieprzewidywalne. Ludz­ kie interesy są skłócone z natury rzeczy, a nie z przypadku. Skłócenia te często, w sposób nieoczekiwany, przybierają formy eksplozywne [...] komunitarianizm, jak ja go widzę, to po prostu jeden wielki lament. Lament nad tym, że tradycyjne więzi ludzkie ulegają wielkiemu osłabieniu czy nawet rozpadowi. Lamenty te są zrozumiałe i usprawiedliwione. Natomiast mylące jest twierdzenie czy sugerowa­ nie, że wiemy albo, że ktokolwiek wie, jak ten proces odwrócić. Mylące jest uda­ wanie, że istnieją jakieś techniki przywracania więzi między ludźmi. Jest to prze­ jaw utopijnej mentalności... Próba instytucjonalizacji braterstwa (Wiek utopii... 1999, s. 19-20). Podniesione przez Leszka Kołakowskiego problemy są w na­ szych czasach przedmiotem intensywnych badań kilku dyscyplin naukowych. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Globalizacja jest obecnie w naukach społecznych jednym z najczęściej sto­ sowanych określeń. Jest ono swojego rodzaju ideą-kluczem, przy którego pomocy ludzkość stara się określić, zrozumieć i poznać stan, w jakim znalazła się na początku trzeciego tysiąclecia. Gorączkowe poszukiwania odpowiedzi na żywio­ łowe procesy zachodzące na naszych oczach w całym świecie przynoszą coraz to nowe, często sprzeczne ze sobą, ustalenia lub wręcz mityzacje rzeczywistych zmian . Niekiedy wyodrębnienie w nich tego, co naukowe, a co popularne czy życzeniowe jest zabiegiem bardzo trudnym do zrealizowania . Priorytetowe znaczenie ma tu wytyczenie pola badawczego i kryteriów tego, co określa się mianem globalizacji. Badania globalizacji i jej wpływu na społe­ czeństwa oparte są na czterech paradygmatach: stretching, intensification, interpenetration, infrastructure (A globalizing... 2000, s. 21). Obecnie obejmują one studia nad gospodarką i biznesem, polityką, systemami społecznymi, kulturą (językiem, religią, edukacją, wypoczynkiem), psychologią kontaktów między­ ludzkich i międzykulturowych. W tym miejscu ważna jest konstatacja, że globa­ lizacja sięga głęboko do systemów wartości, wierzeń, języka i innych elementów tożsamości. Inaczej mówiąc, zachodzące w jej obrębie procesy wkraczają głębo­ ko w sferę kultury. Jak już powiedziałam, na obecnym etapie poznania ustalenia dotyczące glo­ balizacji są „płynne", podlegają nieustannym rewizjom i uściśleniom. Bardzo zaawansowane prace teoretyczne, analityczne i empiryczne prowadzone są na gruncie nauk ekonomicznych, w obrębie których narodziło się to pojęcie. Dobrym tego przykładem są ostatnie przemyślenia Jerzego Żyżyńskiego (2004), w których podważa on wcześniejsze stanowiska (wyrażane m.in. przez Grzegorza W. Kołodkę) utrzymujące, iż globalizacja jest procesem wzrostu integracji handlowej lub wyrównywania poziomów rozwoju gospodarczego, niwelowania dystansów między krajami (Żyżyński 2004, s.ll). Jeśli już, jak uważa, to jest to perspektywiczny, długofalowy cel globalizacji. Równie krytycznie ocenił Żyżyński kategoryzację Banku Światowego, który - analizując różne aspekty globalizacji - dzieli kraje na dwie kategorie: bardziej zglobalizowane (MGC) i mniej zglobalizowane (LGC). Podstawą zaliczenia kra­ ju dojednej lub drugiej kategorii jest udział w międzynarodowym podziale pracy mierzony dynamiką handlu zagranicznego, czyli udział handlu zagranicznego w PKB (Żyżyński 2004, s. 10). Pogląd ten jest, jego zdaniem, błędny, bowiem zależności tu występujące są znacznie bardziej skomplikowane. Raczej można powiedzieć, że to ogólny wzrost gospodarki prowadzi do wzrostu dobrobytu, jak i wymiany międzynarodowej (tamże, s. 10). Złożoność problemów prowadzi Żyżyńskiego do konkluzji, iż: Globalizacja jest [...] przede wszystkim jakościowo nowym procesem, obejmującym zmianę 1 2 1 Symptomatyczne są tytuły publikacji z zakresu globalizacji, w k t ó r y c h powszechne s ą takie o k r e ś l e n i a j a k : z a g r o ż e n i e , nadzieje, iluzje. C z ę s t e jest mylenie takich p r o b l e m ó w w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a , j a k : ekologiczne, demogra­ ficzne, surowcowe, niedoboru w o d y itp. z g l o b a l i z a c j ą , p r o w a d z ą c ą do u w o l n i e n i a r y n k u z wszel­ k i m i tego konsekwencjami ( S z y m a ń s k i 2 0 0 1 , s. 14). 2 �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 59 reguł funkcjonowania gospodarki rynkowej w skali globu - w [...] trzech wymia­ rach [tzn. ekonomicznym, społecznym, politycznym - M . D.-R] zarówno uwa­ runkowanym, jak i rodzącym wielorakie skutki (Żyżyński 2004, s. 13). Zgadza się on z Władysławem Szymańskim, który twierdzi, że globalizacja jest proce­ sem niszczenia barier granicznych dla rynku (Szymański 2001, s. 12); procesem liberalizacji i integracji funkcjonujących dotąd w pewnym stopniu w odosobnie­ niu rynków towarów, kapitału i siły roboczej w jeden, działający ponad grani­ cami państw, rynek światowy (Szymański 2001, s. 12-14). Postrzeganie globalizacji jako procesu zmiany reguł funkcjonowania rynku, wynikającego z technologicznych i organizacyjnych zmian właściwych dla obec­ nego etapu rozwoju ludzkości, prowadzi do wniosku o nieuchronności tego procesu. Co więcej, dowodzi konieczności zarzucenia dotychczasowych metod analiz w kategoriach poziomu rozwoju krajów i relacji między tymi poziomami oraz zastosowania nowych, w których przedmiotem badań będą elementy syste­ mu i relacje między nimi (Żyżyński 2004, s. 14). Głównymi graczami w procesie globalizacji są - według Szymańskiego - mię­ dzynarodowe korporacje. Stanowią one zarówno odpowiedź na procesy globalizes cyjne, jak i czynnik sprawczy (Szymański 2001, s. 33). W tym sensie, jak twierdzi Żyżyński, są niewątpliwie podmiotami tego procesu, decydują o jego historycznej konieczności. Globalizację musimy zatem z jednej strony rozumieć jako naturalny i nieuchronny proces internalizacji własności, reguł, procesów i zasad, prowa­ dzący do podporządkowania gospodarek poszczególnych krajów interesom po­ nadnarodowych instytucji, koncernów i grup kapitałowych. Z drugiej jednak strony tym elementem, którego proces globalizacji dotyczy niestety uprzedmiotowił] ąc go, jest człowiek. Skutki, jakie dla jednostki ludzkiej wywoła globalizacja, będą decydowały zatem o jej sukcesie [...] Nie znajdujemy dotychczas jednoznacznej odpowiedzi, jaki ostatecznie będzie jej wynik (Żyżyński 2004, s. 15). W systemie demokratycznym człowiek chce być podmiotem dotyczących go procesów. Jed­ nakże uprzedmiotowiony człowiek, nie mający w demokracji sterowanej przez media i grupy interesu (Żyżyński 2004, s. 16) praktycznie nic do powiedzenia we własnych, żywotnych kwestiach, może uznać globalizację za przekleństwo. Stąd wynika konstatacja, iż: Globalizacja [...]jest to raczej koncepcja roz­ woju społeczno-ekonomicznego, mającego określone założenia polityczne i filo­ zof iczno-ideologiczne, kierowanego przez ponadnarodowe koncerny i między­ narodowe elity instytucji finansowych, odnoszącego się do całego świata w celu umocnienia porządku kapitalistycznego [...]. Koncerny tworzą swą politykę globalizacyjną świadomie i celowo [...] (Żyżyński 2004, s. 19), kontrolując takie sfery jak: ekonomiczna, technologiczna, polityczna, społeczno-kulturowa, regula­ cyjna i demograficzna . 3 3 Globalizacja połączona z dogmatycznie realizowanymi zasadami neoliberalnymi [pod p r e s j ą m i ę d z y n a r o d o w y c h instytucji finansowych i politycznych - M . D . - P . ] prowadzi [...] do powstania, narastania i utrwalania dysproporcji, ekonomicznych uzależnień oraz monopolizacji rynków przez ponadnarodowe koncerny ( Ż y ż y ń s k i 2004, s. 24). �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Jak utrzymuje Żyżyński: Firmy wielonarodowe monitorują sily i procesy spo­ łeczne, kulturowe, demograficzne, polityczne, prawne, technologiczne, ekono­ miczne i finansowe. Badają występujące w tych dziedzinach tendencje, tworzą scenariusze i formułują strategie działania. Do tego wszystkiego stosują najnowsze zdobycze psychologii społecznej, ekonomii, socjologii i nauk politycznych - w jed­ nym oczywistym celu: ażeby maksymalizować rentowność zaangażowanego ka­ pitału, zwiększać wypłaty dywidend i prowadzić do wzrostu kursu swoich akcji (Żyżyński 2004, s. 19). Ewolucja globalizacji, której istotą (celem i efektem) - według Żyżyńskiego -jest ekspansja zysków finansowych zdaje się zatem zdążać w niebezpiecznym kierunku nieodwracalnych uzależnień krajów drugiego świata od mechanizmów wymuszanych przez niekontrolowane instytucje pierwszego świata. Uzależnienia te przyjmują formę finansowej opresji, która jak zaklęty krąg otacza ludzi, firmy, instytucje i państwa. Wyjście z tego kręgu może znaleźć jedynie polityka, która przejmie kontrolę nad procesami zachodzącymi w skali globalnej. Niezbędna jest wszak zmiana paradygmatu myślenia o gospodarce (Żyżyński 2004, s. 30) . Określana jest ona mianem nowej kwestii społecznej. Zasadza się natomiast na skoncentrowaniu uwagi na stopie bezrobocia, poziomie i podziale dochodów indywidualnych, ubóstwie i przestępczości, a nie - jak dotąd - ortodoksyjnej koncentracji uwagi polityków gospodarczych na stopie inflacji, stopie procento­ wej, poziomie zadłużenia oraz deficycie finansowym. Konieczna jest tu świado­ mość, iż realizowana w ramach doktryny liberalnej presja na podporządkowanie gospodarki systemowi finansowemu rodzi złożone skutki. Liberalizację finansów i deregulacje (tzn. usunięcie ingerencji państwa) trzeba natomiast postrzegać w wielu wymiarach oraz widzieć ich złożone, negatywne efekty wtórne (takie jak np. wzrost biedy i nierówności) (Żyżyński 2004, s. 31-32). Literatura dotycząca globalizacji jest bardzo obszerna i powiększa się, w wy­ niku trwających prac i dyskusji, dosłownie z każdym dniem. W tym opracowa­ niu ograniczę się do scharakteryzowania głównych nurtów poznawczych doty­ czących tego procesu, skupiając się zwłaszcza na procesach globalizacji kultury. W ostatniej dekadzie nastąpił niezwykły wzrost (w znaczeniu dystansu i roz­ miarów) światowej wymiany dóbr kulturowych, znakomicie widoczny np. w tele­ wizji czy w kinach. Kultura staje się bardzo medialna. Szybki rozwój technologii, komputeryzacja, internet i inne środki przekazu oraz ich gadżety, rozprzestrze­ niające się w krajach i gospodarstwach domowych całego świata, wpływają na wzajemne relacje społeczne w poszczególnych państwach, na język, a także 4 4 W tej polityce, j a k twierdzi Ż y ż y ń s k i : Potrzeba Funduszu Walutowego na jest nowa wizja dwoma światami, nym kontroli w interesie skutków regionach, i międzynarodowego ładu światowego, a negatywne i działające lokalnych krajach, - dla popytu społecznościach ustanowione i wyobcowane w interesie społeczności, ekonomicznych w której procesy nam nie tylko reformy systemu finansowego, wąskich czyli grup narodów i koniunktury zostaną instytucje, kosztem i krajów. Stiglitz. partnerskie wyłonione ogółu, Punktem w obu obszarach ( Ż y ż y ń s k i 2004, s. 32). Międzynarodowego o co apeluje w świecie zostaną wyjścia świata, Potrzeb­ stosunki wzięte musi być w między pozbawio­ w karby analiza poszczególnych �61 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU na cały kompleks warunków historycznych i kulturowych, które podtrzymują lokalne media swoją produkcją i konsumpcją. Jedną z dróg, na której te wpływy są badane w kategoriach jakościowych są wartości handlowe kultury (mierzone w walucie importy kultury). Ich wyniki pokazują ilościowy wzrost i różnice między krajami w zakresie importu dóbr kulturalnych wszystkich kategorii (nakładu książek, muzyki, twórczości wizual­ nej, filmów i fotografii, audycji radiowych i telewizyjnych) oraz rynku współza­ wodnictwa technologicznego (np. procentu okablowania lub liczby satelitarnych łącz telewizyjnych). Ukazują także zależności wpływów kulturowych między krajami, wynikające z liczby odbiorców telewizyjnych, ich rolę w eliminacji róż­ nic i zbliżeniu wywoływanych wspólnymi, podobnymi napięciami i emocjami, czego dobrym przykładem są np. wydarzenia sportowe. W moim odczuciu, szczególnie zaważyły nad kierunkiem badań i toczących się obecnie dyskusji wydane pod koniec ubiegłego wieku trzy książki, ukazujące różne spojrzenia na globalizację: 1) Hirsta i Thompsona (Hirst P., Thompson G., Globalization in Question: The International Economy and the Possibilities of Governance (2 edn.) Cambridge 1999, Polity), upatrujących największe znaczenie w globalizacji ekonomicznej, uważających nadal państwa narodowe za najbardziej uprawnione i zdolne do rozwijania własnych ekonomii, polityki gospodarczej i współpracy międzynarodowej bez utraty narodowej autonomii oraz suwerenności ; 2) G. Mulgana (Mulgan G., Connexity: Responsibility, Freedom, Business and Power in the New Century, London 1998, Vintage), wyraziciela entuzjastycznego poglądu na globalizację. Raczej popularyzatora, niż autora po­ lemicznego. Optymisty, który wierzy w to, że znajdziemy adekwatne drogi lub style życia i praktyki biznesowe radzące sobie z rozwiązywaniem prioryteto­ wych problemów naszych czasów; 3) J. Wisemana (Wiseman J., Global Nation? Australia and the Politics of Globalisation, Cambridge 1998, Cambridge Univer­ sity Press.), odnoszącego się sceptycznie do opinii poprzedników, ale zgadzają­ cego się z nimi, że reprezentatywne i najważniejsze zmiany z punktu widzenia całego świata leżą w organizacji niekontrolowanego rynku kapitalistycznego.. W trwającej w ostatnich latach wielkiej naukowej dyskusji na temat globa­ lizacji wystąpiły dwa główne, przeciwstawne podejścia badawcze, określane jako globalne (globalist, globalists) i tradycyjne, tradycjonalne (traditionalist, tradi­ tionalists). Zróżnicowane stanowiska naukowe mieszczą się w odrębnym nurcie poznawczym tzw. transformacjonalistycznym (transformationalist). Globaliści (Globalists) reprezentują pogląd, iż globalizacja jest realnym i wręcz namacalnym fenomenem, nieuniknioną drogą rozwoju ludzkości. Obec­ nie nastąpiło ważne, odczuwane wszędzie na świecie, przesunięcie w geografii dominujących stosunków i procesów społecznych. W obręb związków i wpływów nd 5 6 5 Ich k s i ą ż k a jest bardzo w a ż n a , syntetyzuje b o w i e m to, co nazywamy tradycjonalistycznym sposobem p o d e j ś c i a , czy stawiania pytań badawczych. Z całą m o c ą n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż r ó w n o l e g l e toczy się ona w masowych ś r o d k a c h przekazu, k t ó r e z racji z a s i ę g u swojego o d d z i a ł y w a n i a r z u t u j ą na o c e n ę p r o c e s ó w globalizacyjnych w y r a ­ ż a n ą przez o g r o m n ą liczbą ich o d b i o r c ó w . 6 �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA globalnych są włączone kultury narodowe, gospodarki i uprawiane polityki. Ciąg­ ły wzrost liczby tych powiązań (interconnections) osłabia lokalne i narodowe zróżnicowanie, autonomie oraz suwerenności, obniża znaczenie granic narodo­ wych. Sprzyja wytwarzaniu bardziej homogenicznej, globalnej kultury i gospo­ darki. Globalistyczny punkt widzenia zakłada wyłonienie się nowej struktury światowej, której funkcjom podporządkowane zostaną kraje, organizacje i dzia­ łania ludzkie. W tych okolicznościach, w dyskusjach i badaniach naukowych pojawiają się pytania dotyczące utrwalania narodowych wartości kulturowych oraz ich popularyzacji, szczególnie w kulturze masowej, w telewizji. W obozie globalistów możemy zauważyć różnice między spojrzeniem na to, że rozwój globalnej komunikacji i kultury jest rzeczą dobrą (a good thing) i tymi, co widzą w niej homogenizację czy imperializm. Z jednej strony są ci, co myślą o niej pozytywnie - i zgadzają się z tym, że nowe technologie komunikacyjne kierują nas ku „globalnej wiosce" (a global village), w której panuje ogólne porozumienie, demokracja oraz tolerancja, a społeczności są uwolnione od ich psychicznych i geograficznych uwarunko­ wań. Z drugiej strony są pesymiści, skupieni na uwypuklaniu wulgaryzacji i pro­ fanacji zmieniających się struktur, obszarach podlegających zmianom i rosnącej nierównowadze wynikającej z różnic wzorów kultury, metod rozpowszechniania informacji i ich wpływów. a) Optymiści lub pozytywni globaliści (positive globalists) widzą korzyści z globalizacji, a w jej rezultatach i wpływach światowych - zmianę pożądaną. W swoich programach i wystąpieniach skupiają się oni na potencjalnym poszerza­ niu stosunków społecznych, udowadnianiu łączonej z globalizacją wyższej jakości życia, podnoszeniu standardów i zrozumienia między narodami na świecie. Ich dążeniem jest uczynienie, na drodze globalnej komunikacji, ze wszystkich ludzi - obywateli świata. Pozytywni globaliści stoją na stanowisku, że wszyscy pono­ szą odpowiedzialność za poziom konsumpcji i rozwój nowych technologii, zwłaszcza tych, które skutecznie redukują stan zanieczyszczenia środowiska. Są dwa typy pozytywnych globalistów: jedni koncentrują się na rozwoju potencjału globalnej wioski, drudzy - liberalni perspektywiści - na demokra­ tycznej naturze wolnego rynku i korzyściach odbiorców z możliwości wielkiego wyboru dóbr kultury (A globalizing... 2000, s. 55). Globalna wioska, termin wprowadzony w 1960 r. przez teoretyka kultury ma­ sowej, Marshalla McLuhana, odnosi się do transcendentnej, teoretycznej kon­ strukcji fizycznego miejsca. Ludzkość ma się przekształcić w globalną wioskę pod wpływem mediów. Nowe technologie komunikacyjne pozwalają instalować na całym świecie niedrogie sieci połączeń. Techniczne środki komunikowania rozszerzają zakres doświadczeń i oddziaływania ludzi poza granice określane zasięgiem naturalnych zdolności nieuzbrojonych zmysłów. Ta funkcja mediów ma ogromne znaczenie dla realizacji kultury symbolicznej. Koncepcja globalnej wioski okazała się trwałą i popularną metaforą wyjaśniającą rolę mediów. W ostatnich latach zaobserwowano jej ożywienie. Związane jest ono z interne­ tem, jego właściwościami w zakresie demokratyzacji społeczeństw. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 63 W 1995 r. Howard Rheingold opisał możliwości internetu (Rheingold 1995), przestrzeni wolnej od kontroli państwa, w której elity mogą dyskutować o oby­ watelach, o żywotnych procesach demokracji. Dostrzegł on erozją wolnych systemów komunikacji, obniżenie poziomu dyskusji w radio i telewizji, ro­ snącą manipulacją nowościami i ocenami przekazywanymi przez rządowych korespondentów, ogłoszenia, opinią publiczną oraz informacje menadżerskie. Telewizja, zauważył, stała się rozrywką dla zysku. W przeciwieństwie do niej, widział internet jako elektroniczne forum opinii obywatelskich. Komputery umożliwiły wirtualną komunikację a także rozwój wspólnych wartości. In­ ternet wyzwolił aktywne interakcje przełamujące wiele naturalnych systemów granicznych. Według Rheingolda, pozwoliło to na zwielokrotnienie wypowie­ dzi, czyli na pogłębienie demokracji, na bycie członkiem wspólnoty i uczest­ nikiem demokracji . Globalni wieśniacy (global villagers), ściślej zwolennicy tego kierunku, upa­ trują w tym zaczątek rozwoju kultury globalnej. Są zdania, iż wraz z internetem, dzięki dostępowi do bardzo wielu światowych systemów komunikacji, mamy możliwości ożywienia przestrzeni publicznej i rekonstrukcji pewnych starych wspólnot społecznych oraz tworzenia nowych. Wśród liberalnych entuzjastów globalizacji (liberal enthusiasts of globali­ zation) możemy zobaczyć tych, którzy uważają rynek mediów za sam w sobie demokratyzujący, pokonujący elitaryzm, kierujący się do szerokiej publiczności odbiorców i jej wolnych wyborów. Inni postrzegają nieograniczany rynek jako panaceum na to, co kontrolują elity i o czym decyduje rządowa polityka kultural­ no-informacyjna władz oraz BBC. Są tutaj także twórcy mediów korzystający materialnie na powiększaniu liczby kanałów oraz programów radiowo-telewizyjnych (A globalizing... 2000, s. 55-56). b) Pesymistyczni globaliści (pessimistic globalists), w przeciwieństwie do poprzedników, negatywnie odnoszą się do skutków globalizacji, w której efekcie świat staje się mniej urozmaicony i bardziej homogeniczny. Kładą oni nacisk na dominację wielkiej ekonomii i interesów politycznych, szczególnie krajów Ameryki Północnej (USA, Kanada), Europy Zachodniej i Japonii, które są zdolne oprzeć się wszelkim lokalnym naciskom, wprowadzać zmiany i narzucać je przez swoje agendy na całym świecie. Postrzegają oni negatywny wpływ tych dominacji na narodową tożsamość i suwerenność oraz przyczyny nierównych konsekwencji globalizacji. Krytyczni i pesymistyczni (czy - jak uważają nie­ którzy - realistyczni) interpretatorzy globalizacji kultury widzą często zacho­ dzące procesy jako współczesny kolonializm bazujący na nowych produk­ tach, skupionych wokół elektronicznych środków komunikacji medialnej oraz 7 7 W biuletynach internetowych czytamy o demokratycznych m o ż l i w o ś c i a c h multimedialnej komunikacji i wirtualnej w o l n o ś c i . S t o s u j ą one r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l e n i a swojej u ż y t e c z n o ś c i i s ł y s z a l n o ś c i w procesach demokratycznych. P o z w a l a j ą na w i e l e alternatywnych wypowiedzi i g ł o s ó w radykalnych. Stosują o k r ę ż n e sposoby - w p o r ó w n a n i u do tych, j a k i c h u ż y w a j ą oficjalne media - aby z a p r e z e n t o w a ć p r z y k ł a d y na swoich lamach internetowych. Jeśli w ł ą c z y m y internet zobaczymy w r ę c z e k s p l o z j ę c e n t r ó w takich alternatywnych organizacji. �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 8 dominacji języka angielskiego . Media i korporacje kulturalne stające się zna­ czącym komponentem w światowej ekonomii są ściśle powiązane z grupami interesów zlokalizowanymi w informatyzacji, komunikacji, rozrywce. Najbardziej charakterystyczne wśród nich są trzy stanowiska teoretyczno-badawcze: rosnących nierówności, koncentracji własności mediów, imperia­ lizmu kulturowego. Pierwsze dotyczy rosnących nierówności w dostępie do technologii (twardej i miękkiej), dzięki której kultura jest przekazywana i dystrybuowana i oparte jest na twierdzeniu Howarda Rheingolda. Wprawdzie Rheingold utrzymuje, że szersza komunikacja czyni świat lepszym, to jednak jej współczesny rozwój może okazać się mniej pozytywny. Koncentracja własności i zastosowań technologii komunikacyjnych w światowej sieci zachodzi w tym samym czasie, co drama­ tyczny wzrost nierówności ekonomicznych na świecie. Te nierówności są wszę­ dzie i we wszystkich dziedzinach życia. Następuje poszerzanie obszaru i zakresu oferty urządzeń informatycznych oraz ich otoczenia - tzw. bogatych informacji (the information rich) zjednej strony, z drugiej zaś tzw. biednych informacji (the information poor), którym brakuje łącz, technologii komunikacyjnych i dostępu do informacji (A globalizing... 2000, s. 57). Możemy obserwować je także we własnych gospodarstwach domowych na przykładach liczby i jakości posia­ danych aparatów (przekaźników i odbiorników) i ich usytuowania w systemie międzynarodowych łącz, informacji oraz serwisu. Drugie podejście kładzie nacisk na obserwowaną koncentrację mediów w korporacjach , zainteresowanych w światowym rozwoju form lekkich, roz­ rywkowych i działów informacyjnych oraz totalitarnych możliwościach homo­ genizacji kultury na drodze wzrostu krążenia i przenikania ich produktów. Z tego punktu widzenia krytycznie ocenia się globalizację kultury, silne i rozległe orga­ nizacje kontrolujące dystrybucję mediów, a także zawartość ich oferty . Jest charakterystyczne, że znaczenie tych korporacji jest daleko większe, niż określane przez specjalne skale bogactwo, ponieważ ich produkty decydują o wyborach o znaczeniu symbolicznym i kulturowym. Dlatego od stulecia istnieją 9 10 x J ę z y k jest g ł ó w n y m , p o t w i e r d z o n y m przez wszelkie dane p o w i e l a n y m w z o r e m , p r z y k ł a ­ dem homogenizacji kultury (Collins 1990, s. 211). Ogromna w i ę k s z o ś ć ś w i a t o w e j w i e d z y nauko­ wej oraz formalnych informacji jest przekazywana w j ę z y k u angielskim, stosowanym t a k ż e j a k o p o d s t a w o w y j ę z y k w k o m u n i k a c j i m i ę d z y ś w i a t o w y m i organizacjami i instytucjami. Co w i ę c e j , jest to drugi j ę z y k dla p o z o s t a ł e j l u d n o ś c i ś w i a t a i dla nieomal czterech ras. 9 C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą ś w i a t o w e j e k o n o m i i jest r o s n ą c y obecnie zysk i wzrost d u ż y c h , o szerokim zakresie o d d z i a ł y w a n i a , korporacji ś w i a t o w y c h ( w t y m ś w i a t o w y c h korporacji me­ d i ó w ) . Ich p o t e n c j a ł w y k a z u j ą w c i ą ż rankingi i listy n a j w i ę k s z y c h p o t e n t a t ó w . Podobnie, pod­ s t a w ą b i z n e s ó w s ą globalne konglomeracje m e d i ó w . 1 0 Ś w i a t o w y rynek m e d i ó w jest opanowany przez 10 ponadnarodowych korporacji, z k t ó r y c h w i e l e jest nam znanych - T i m e Warner, Disney, Bertelsman, V i a c o m , Tele-Communications lne, N e w s Corporation, Sony, Seagram (dawniej Universal), General Electric (dawniej N B C ) , and D u t c h Phillips (dawniej Polygram). M a j ą one w p ł y w y na n i e w y o b r a ż a l n ą s k a l ę . Na t y m polu charakteryzuje j e wtapianie, ł ą c z e n i e , akwizycje i w s p ó l n e p r z e d s i ę w z i ę c i a (joint ventures). Z tego powodu m o ż e m y t w i e r d z i ć , że ich liczba jest teraz w i ę k s z a , niż w c h w i l i pisania tego tekstu. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 65 państwowe regulacje dotyczące mediów. Jak zauważają badacze, przejęcie przez korporacje własności różnych typów mediów w konsekwencji zubaża i ogranicza media. Ze wzrostem płatnych ogłoszeń maksymalnie rośnie ich rola w kształtowa­ niu programu. Programy elitarne z zakresu tzw. kultury wysokiej są eliminowane na rzecz popularnych i rozrywkowych. Audycje informacyjne, na kilkudziesię­ ciu kanałach w sieci połączeń, podają te same treści dostosowując je w sekcjach w zależności od liczebności odbiorców. Jest to dalekie od możliwości wyboru głoszonych przez liberalnych globalistów (A globalizing...2000, s. 57, 60). Konstatacja, że kultury świata staną się bardziej homogeniczne, którą jako pierwszy sformułował Herbert Schiller (1991) ', jest podstawą do kształtowania opinii o imperializmie kulturowym (cultural imperialism). Kładą one nacisk na konsekwencje wynikające z homogenizacji globalnej sieci komunikacyjnej i wzo­ rów kulturowych. W tej perspektywie badawczej kultura globalna jest właściwie kulturą „Zachodu" (rozwiniętych krajów Europy zachodniej, Kanady, ostatnio także Japonii i Korei Południowej) oraz USA rozprzestrzeniającą się na świecie głównie z powodu interesów ekonomicznych tych krajów. Badacze koncentrują się na wzorach strukturalnych globalnej dominacji, i ich szczegółowych anali­ zach . Ogniskują się one wokół dwóch założeń: a) kultury „Zachodu" i USA przenikają do innych kultur w sferze organizacyjnej redukując istniejące różnice (w tej strategii następuje spotkanie interesów ekonomicznych USA z innymi kraja­ mi zachodnimi) oraz b) konfrontacji interesów ekonomicznych USA i pozostałych krajów zachodnich. Dominacja kulturowa jest też widziana jako konsumpcja dóbr zachodnich oraz obszar dysproporcji między producentami i odbiorcami kultury . Tezy imperializmu kulturowego wywodzą się z założeń, iż tzw. autentyczna kultura narodowa jest erodowana, staje się nieautentycznym erzatzem, namiast­ ką kultury. Nasuwa się zatem interesujące i trudne do odpowiedzi pytanie dotyczące reprezentacji kultury narodowej. Broniąc np. uznanej angielskości, francuskości czy walijskości, odwołujemy się do kulturowej tożsamości narodu etnicznego i oddziaływań kulturowych. W wyniku takiego postępowania ujaw­ niamy homogenizację kultury narodowej oraz kulturowe hybrydy i kreolizm, 1 12 13 11 U w a ż a ł on, iż kultura globalna nie jest obrazem z m i e n i a j ą c y m się pod w p ł y w e m w y d a r z e ń czy w z o r c e m p o s t ę p o w a n i a na drodze poznania i zrozumienia r ó ż n i c k u l t u r o w y c h na ś w i e c i e . M o ż e b y ć natomiast postrzegana j a k o zidentyfikowane struktury instytucjonalne p o d k o p u j ą c e k u l t u r y narodowe (np.Coca-Cola, Disney i M c Donald's). 1 2 Samo o k r e ś l e n i e imperializm k u l t u r o w y ma swoje źródła we Frankfurckiej Szkole Socjo­ logicznej. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą tu przede w s z y s t k i m prace Theodora A d o r n o i M a x a H o r k h e i m e ra, k t ó r z y w 1930 r. wyjechali do U S A , gdzie kontynuowali badania d o t y c z ą c e homogenizacji kultury i d o m i n u j ą c y c h autorytetów, które u w a ż a l i za charakterystyczne dla kapitalizmu. Koncen­ trując p o s t ę p o w a n i e na strukturach z w i ą z a n y c h z upowszechnianiem kultury - ukazali kulturę j a k o c z ę ś ć systemu rynkowego coś, co rozwijając się kupuje i sprzedaje ( A globalizing... s. 56, 60). S z c z e g ó ł o w y m , przedstawionym na szerokim tle, opracowaniem w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h jest np. k s i ą ż k a Mattelarta o Disneyu. A u t o r udowadnia w niej, że „ K a c z o r D o n a l d " karykaturuje i deprecjonuje „ T r z e c i Ś w i a t " . Narzuca to, do czego ludzie „ T r z e c i e g o Ś w i a t a " p o w i n n i aspiro­ w a ć . Tak w i ę c ł ą c z y on imperializm k u l t u r o w y ze wzrostem i poszerzeniem ś w i a t o w y c h korpora­ cji k a p i t a ł o w y c h . Jest tu t a k ż e w i d o c z n y imperializm ideologiczny przekazywany ( „ w t ł a c z a n y " ) za p o ś r e d n i c t w e m przekazu kulturowego. 1 3 �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA rezultat integracji dwóch lub więcej kultur. Odkrywamy występujące ponad epokami nowe formy kulturowe, które nie są prostym przejściem z jednej kul­ tury do drugiej (A globalizing... 2000, s. 74-75). Zgodnie z tezami imperializmu kulturowego, rozwój kultury globalnej nie jest częścią procesu cywilizacyjnego czy progresywnego, ale procesem istnieją­ cym równolegle, który stopniowo, łagodnie narzuca się, zyskując rangę dominu­ jącą. Niektórzy uczeni, skoncentrowani na badaniu rozszerzających się struktur, postrzegają to jako upadek Zachodu i wzrost znaczenia - powodujących nierów­ ności - Banku Światowego, Światowych Organizacji Handlowych i Międzyna­ rodowych Funduszy Walutowych, dostarczając tym samym znaczący materiał potwierdzający argumenty imperializmu kulturowego. Pod osłoną takich argumentów jedni mogą znaleźć interesujące koalicje i po­ wiązania lewicy (the left) - przeciwnej zyskom głównych korporacji światowych - i prawicy (the right), optującej za kulturą narodową, czy dla liberalnej lewicy, dokumentującej przejmowanie lokalnych mediów oraz ich rozbudowywanie przez zachodnie korporacje kulturalne. Dla prawicy Disney np. jest erzatzem, substytutem kultury, zagrożeniem dla historycznych korzeni tradycyjnych kultur zachowań i praktyk . Tradycjonaliści są sceptyczni wobec globalizacji. Wprawdzie popierają dą­ żenia różnych grup społecznych do rozwoju światowego biznesu i uznają global­ ne nierówności, to jednak uważają, że jej znaczenie, jako fazy w rozwoju ludz­ kości, jest wyolbrzymione. Widzą główną aktywność ekonomiczną i społeczną wciąż jako podstawę zachowań regionalnych, a nie w skali przestrzeni globalnej. Unia Europejska jest przytaczana przez nich jako przykład rozwoju ważnego bardziej dla regionalizacji, niż globalizmu. Tradycjonaliści kładą nacisk na kon­ tynuację związków między przeszłością i teraźniejszością. Uważają, że obecny wzrost wpływów handlu i pieniądza, obserwowany na całym świecie, nie różni się faktycznie od tego, jaki miał miejsce w poprzednich okresach historycznych. Wymiana żywności, dóbr i kultur zachodziła wcześniej. W XIX wieku np. otwarty handel i liberalne stosunki gospodarcze były czymś normalnym, a globalne, silne interesy ekonomiczne i polityczne nie są trudne do znalezienia. To, czego jesteśmy obecnie świadkami jest w każdym przypadku prostą kontynuacją i rozwojem wcześniejszych, światowych kontaktów handlowych. W badaniach tradycjonaliści kładą nacisk na nadrzędną rolę narodu-państwa najbardziej, ich zdaniem, ewidentnego, fundamentalnego wyrazu systemowych stosunków społecznych, zachowującego znacznie więcej uprawnień i możli­ wości, niż to przyznają globaliści. Uważają, że nadal podstawowe znaczenie dla narodów (jako relatywnie autonomicznych przedstawicieli - podmiotów) ma ich własna ekonomia i racje polityczne. Transformacjonaliści, reprezentujący trzeci rodzaj podejścia badawczego, bacznie obserwują debaty między globalistami i tradycjonalistami, wnikliwie ana14 1 4 Dominacja kulturowa jest widziana j a k o c z ę ś ć strategii pokolenia nastawionego na k o n ­ s u m p c j ę d ó b r zachodnich i obszar dysproporcji m i ę d z y producentami i odbiorcami kultury. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 67 lizując każdą zmianą poglądu czy stanowiska. Odrzucają oni polaryzację, bieguno­ wość perspektywy globalistycznej i tradycjonalistycznej. Transformacjonaliści uważają, że w globalnym systemie instytucje są demokratyczne i niekwestionowa­ ne, ale kluczowe role pełnią państwa narodowe, jako jedyne struktury społeczne, posiadające legitymację i niepodważalne uprawnienia polityczne. Zgadzają się z tradycjonalistami, co do tego, że państwa narodowe pozostają militarnymi, eko­ nomicznymi i politycznymi siłami, mimo pojawiającego się obecnie sceptycyzmu w tym zakresie. Wierzą również w brak możliwości wyeliminowania narodu z procesów globalizacji lub odrzucenia jego materialnych osiągnięć i efektów. Z drugiej strony, autonomia państw narodowych jest konstruowana przez różne formy sił ponadnarodowych, w tym głównych korporacji finansowo-handlowych realizujących tu własne cele. W konsekwencji, ich zdaniem, globaliści nie popeł­ niają horrendalnych błędów, ale globalizacja nie powinna być rozumiana jako punkty graniczne rozwoju, określające początek czy zakończenie procesu. Raczej winna być postrzegana ponad relacjami jednoczącymi, jako kompleks płaszczyzn, których siła wynika z wewnętrznych, wielokierunkowych, powiązań wielu części. W badaniach transformacjonaliści kładą największy nacisk na interakcje mię­ dzy tendencjami globalizacyjnymi a inicjatywami podejmowanymi przez naród, lokalne i pozalokalne (zewnętrzne) agencje, czyli tzw. kontekstem strukturalnym. Zgodnie z ich punktem widzenia, współczesne konsekwencje globalnych inter­ akcji są kompleksowe, urozmaicone i nieprzewidywalne w dłuższym wymiarze czasu. Więcej, ich efekty są często zaskakujące w warunkach wojennych oraz w przypadku zachowań koncernów i korporacji (A globalizing... 2000, s. 22-24). ZAKRES I INTERPRETACJA GLOBALIZACJI W N A U K A C H SPOŁECZNYCH Spróbuję przybliżyć główne problemy i ich interpretacje dotyczące globalizacji podejmowane w naukach społecznych. Poglądy na temat globalizacji oscylują wokół kilku podstawowych punktów widzenia. Pierwszy dotyczy idei fundamentalnej, przestrzennej koncepcji globalizacji - rozszerzania, intensyfikacji i rosnącej szybkości rozpowszechniania się na świecie wzorów kontaktów międzynarodowych. Globalizacja w tym znaczeniu z jednej strony przebiega w linii spektrów lokalnych i narodowych, z drugiej - regionalnych i globalnych. Drugi pogląd, reprezentowany m.in. przez tradycjonalistę Grahama Thomp­ sona, odnosi procesy globalizacji głównie do sfery ekonomicznej. Zgodnie z tym punktem widzenia, aby zrozumieć naturę globalizacji, a ponadto wszystkie natury globalnych zmian, musimy mieć jasność co do tego, co będzie konstytuowało światowy system ekonomiczny . 15 ] 5 Odrzuca on k o n c e p c j ę e k o n o m i i ś w i a t o w e j , c z y l i globalistyczne widzenie istnienia j a k i e ­ g o ś systemu ekonomicznego bez granic i z n a c z ą c y c h narodowych p r z e s z k ó d dla e k o n o m i c z n y c h inter-zmian. Przyznaje, że globalizacja jest j e d n y m z w i e l k i c h m i t ó w naszych c z a s ó w . Ż y j e m y w m i ę d z y n a r o d o w y m , ale nie w g l o b a l n y m p o r z ą d k u , t w i e r d z i . �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Dla pewnych autorów z kolei globalizacja nie jest jednostkowym wyróżnikiem. Jest to rzeczywisty kompleks problemów w obrębie procesów zawierających się między organizacją przestrzenną życia gospodarczego, politycznego i spo­ łecznego. Teraz należy je zbadać, zanalizować i zrozumieć, wykorzystując uwłaszcza różne koncepcje zmian społecznych, nie tylko po prostu odczytać, ale zbudować ich model (Held 2000a, s. 170). W istocie, różnica między tymi stanowiskami jest różnicą między widzeniem globalizacji jako ponadczasowych, zachodzących w każdej przestrzeni i czasie procesów w określonych formach aktywności społecznej a postrzeganiem jej przez pryzmat natury i rozmiar procesów, zachodzących w porządku systemu globalne­ go jako koniec państwowości, czyli w pełnym, rozwiniętym, globalnym systemie. Podstawowe, nasuwające się tu pytania to: Czy globalizacja powinna być po­ strzegana i rozpatrywana jako zespół procesów - kulturowych, ekonomicznych i politycznych, które zachodzą w każdej przestrzeni i czasie? Czy powinniśmy widzieć ją głównie jako koniec państw, w których może mieć zastosowanie jako narzędzie do mierzenia czy szacowania obszaru (jego zasięgu i rozmiaru) światowego systemu ekonomicznego, w jakim obecnie żyjemy? Główne znaczenie ma tu odpowiedź na pytanie, jak wyróżnić i scharakte­ ryzować obecne procesy globalizacji, ich odmienności i relacje wobec tych zachodzących w poprzednich dekadach. Wyzwanie nie jest proste. Stwierdze­ nie, co się zmieniło wymaga sprecyzowania tego, co jest i jak funkcjonuje. Odpowiedzi zależą od stanowisk przyjętych w stosunku do natury globaliza­ cji. Jeśli ktoś jest sceptykiem wobec idei globalizacji, nie zobaczy jej w różnych fazach lub stanach zmian społecznych. Ten punkt widzenia wyraża wielu ba­ daczy. Tradycjonalista Graham Thompson (podobnie jak globaliści) uważa za niewłaściwe formułowanie ostatecznych („mocnych") tez dotyczących globalizacyji. Udowadnia on konieczność szerokiej debaty o współczesnej ekonomii (na wszelkich jej polach) i powstania silnego zaplecza naukowego stanowią­ cego zaporę przed konstruowaniem pochopnych generalizacji. Dla Thompsona współczesny świat, tak jak w czasach historycznych, jest daleki od integracji. Odrzuca on pogląd, iż aktualna sieć powiązań między głównymi gospodarkami jest mniejsza niż wieki temu. Sądzi jednak, że kluczem do poznania globalnej ekonomii jest to, czy światowe trendy ekonomiczne pozwolą na istnienie mniej­ szych, narodowych, gospodarek. Oceny sceptycznych transformacjonalistów, dotyczące związków między stopniem obecnych zmian w światowych wzorach kultury oraz komunikacji i tymi zachodzącymi w poprzednich okresach są różnorodne. Istniejący tu chaos pogłębia fakt, iż wiele wniosków ze studiów dotyczących wpływów kulturowych i ponadnarodowych wzorów komunikacyjnych upadło z powodu błędów metodycznych. W ich badaniu zastosowano bowiem te same kryteria 16 1 6 Istnieje w i e l e koncepcji globalnego systemu ekonomicznego (czy - w i n n y m k o n t e k ś c i e , globalnego s p o ł e c z e ń s t w a lub globalnej p o l i t y k i ) , k t ó r y c h t w ó r c y u w a ż a j ą , iż m o ż n a p r z e ś l e d z i ć i z b a d a ć czy ż y j e m y w p o r z ą d k u g l o b a l n y m , czy nie. �69 G L O B A L I Z A C J A - PROCES 1 PRÓBY JEGO OPISU zmian technologicznych dla X I X i X X wieku, podczas gdy mogą być one oce­ niane i porównywane tylko w odniesieniu do odpowiednich, adekwatnych dla nich okresów historycznych. Liczne np. wnioski z zakresu nowoczesnego inter­ netu wyciągano na podstawie ustaleń z okresu późnego X I X wieku, dotyczą­ cych innowacji technicznych i telegrafu. Hugh Mackay uważa, że skala, intensywność, szybkość i wielość światowych kontaktów dzisiaj nie jest zaskakująca. Rozprzestrzenianie się telewizji, internetu, satelitarnych łącz i technologii cyfrowych stworzyło możliwości kontaktów świa­ towych w stopniu dotąd nigdy nie mającym zastosowania i wpływu na tak wielu ludzi. Ale one także stresują. Przestrzeń i systemy kultury są teraz bardziej kontestowane niż przedtem. Z tych kontestacji wynika, że przyszłość jest nie­ znana (the future is uncertain), zależna od negocjacji i konfliktów między naro­ dami/państwami, korporacjami mediów, rozwojem technologicznym i wyborami zwykłych obywateli (Held 2000a, s. 171). W obecnych czasach, zwłaszcza od 1945 r. - twierdzi Anthony McGrew - ob­ serwujemy godną uwagi międzynarodową aktywność polityczną państw i po­ nadnarodową aktywność korporacji finansowo-handlowych . Jej efektem jest m.in. wyłonienie się wielu dyletanckich rządów i upadek autorytetów politycz­ nych. McGrew nie uważa, iż wszystkie struktury państwa ulegają erozji i że system państwowy jest w końcowym stadium rozpadu. Ale to, co się zdarzyło jest, według niego, niezrozumiałe. Nie podlega zasadom transformacji i rekonfiguracji układów politycznych. Rządy narodowe - zawieszone między siłami globalnymi i lokalnymi - rozważają swoje nowe role i funkcje. Wiedzą, że mu­ szą pracować wspólnie na rzecz dobra publicznego, przeciwstawiać się recesji, popierać rozwój gospodarczy. Czy jednak polityka globalna stanie się alterna­ tywą dla polityk lokalnych i międzynarodowych? Trudno przewidzieć. Różnorodność punktów widzenia oraz podejść badawczych transformacjonalistów dotyczących współczesnego okresu historycznego prowadzi ich do stwier­ dzenia, że nie możemy rozumieć globalizacji jako prostych uwarunkowań lub procesu linearnego. Najwłaściwsze wydaje się pojmowanie go jako wielokie­ runkowego fenomenu, stymulującego wewnętrzną aktywność i interakcje (eko­ nomiczne, polityczne, technologiczne, kulturowe i ogólnomentalne). W każdej z tych stref kształtuje on odmienne wzory relacji i aktywności. Zanim zatem stworzymy mocne podstawy teoretyczne dotyczące globalizacji - musimy ustalić i zrozumieć, co się rzeczywiście w każdej z tych stref wydarzyło. Jasne jest, że nie wystarczy tu prosta rejestracja faktów i reakcji lub przewidywanie projekcji lokalnej aktywności na sąsiednie tereny. Sceptycyzm jest tu nieodzowny, bowiem inne niż w strefie ekonomicznej warunki naturalne i dynamika globalizacji mogą być adaptowane do strefy kultury i polityki. Nie jest to jednak powód, by wąt­ pić w fakt, że globalizacja cechuje się własną historyczną narracją i logiką. 17 1 7 Z podobnego punktu widzenia A n t h o n y M c G r e w konfrontuje - na p r z y k ł a d z i e Westfalii - r o z w ó j systemu p a ń s t w o w e g o (od k o ń c a X V I I - w i e k u ) , w k t ó r y m rodzaj l u d z k i z a c z ą ł orga­ n i z o w a ć się w o k r e ś l o n e terytorialno-polityczne s p o ł e c z n o ś c i , ze w s p ó ł c z e s n y m systemem po­ lityki światowej. �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Procesy globalizacyjne rozwijają się we wszystkich okresach historycznych, ale ich kierunki i dynamika są odmienne. Pełne poznanie globalizacji może dać tylko analiza wszystkich okoliczności z nią związanych. Jednym z dominujących tematów obecnej dyskusji są wpływy globalizacji na suwerenność i autonomię narodowo-państwową. Nie jest to zaskoczeniem. Tradycjonalistyczny punkt widzenia kładł nacisk na okoliczności, w których suwerenność i autonomie państw narodowych podlegały erozji . Również dla wielu globalistów błędem są ataki na ideę głoszącą, że państwa narodowe są wciąż ważne w gospodarce świata, zdolne do prowadzenia włas­ nych spraw. Narodowa i międzynarodowa gospodarka mogą stale zmieniać się, ale państwa posiadają istotny udział w tych procesach, nie żyjemy bowiem poza światem . W opozycji do nich są liczni uczeni. Nie znaczy to, że uważają oni, iż globali­ zacja prowadzi prosto do utraty suwerenności i autonomii - są oni dalecy od tego. Jednak ich koronnym argumentem jest to, że globalizacja rekonfiguruje strukturę kulturową i polityczną (McGrew). Z tego wynika, iż suwerenność i autonomia rządów narodowych - zamknięte w wielofunkcyjny system pań­ stwowy - ulegają rozpadowi (przedefiniowaniu). W tym systemie państwo nie używa suwerenności jako wartości legalnej siły przewodniej, ale raczej jako war­ tości podnoszonej w negocjacjach z ponadnarodowymi i międzynarodowymi agencjami i korporacjami. Tu państwo wyraża ich suwerenność i autonomię. Jest kartą przetargową w wielokierunkowych i ponadnarodowych negocjacjach. Współpracuje i koordynuje akcje zmian regionalnych i globalnych sieci połą­ czeń. Suwerenność państwa staje się np. fundamentalną wartością w Unii Euro­ pejskiej, gdzie prawo tworzone jest przez legalne polityczne reprezentacje zrze­ szonych krajów, ale nie można wprost odnieść tej sytuacji do państw spoza UE. Zmiana ról państwa oznacza zmianę jego modelu i form. W tym kontekście globalizacja pojawia się jako przesunięcie siły oddziaływania narodowych rządów i elektoratów w kierunku bardziej kompleksowych systemów regionalnego i glo­ balnego zarządzania. W rezultacie, politycy stają się bardziej ponadnarodowi i światowi, co jest zjawiskiem niezrozumiałym dla nieuprzemysłowionego świata. Można wskazać znaczące różnice (warsztatowe, interpretacyjne i dowodowe) w dociekaniach tradycjonalistów, globalistów i transformacjonalistów w zakresie 18 19 1 8 Graham Thompson np. za jedno z n a j w a ż n i e j s z y c h z a d a ń u w a ż a r o z w a ż a n i a i dyskusje w o k ó ł p o z i o m u merytorycznego oraz rozumienia t a j n i k ó w p o l i t y k i handlowej o s ó b o d p o w i e ­ dzialnych za planowanie i z a r z ą d z a n i e n a r o d o w ą g o s p o d a r k ą . 1 9 Graham Thompson odnosi się sceptycznie do wszystkich tez globalizacyjnych w y w o d z ą ­ cych s i ę ze s z c z e g ó ł o w y c h u s t a l e ń na gruncie organizacji produkcji i handlu. W i e l o n a r o d o w e kampanie, jego zdaniem, m a j ą korzenie w p a ń s t w a c h narodowych, stąd ich marginalny w p ł y w na zmiany w n o w y m e k o n o m i c z n y m p o r z ą d k u . R ó w n o c z e ś n i e n a s t ę p u j ą p r z e k s z t a ł c e n i a w naturze i formach globalnego r y n k u finansowego. W t y m przypadku r ó ż n e formy zmian i w z r o s t u l o k a l ­ nej a k t y w n o ś c i finansowej i ich w p ł y w na ś w i a t o w y system ekonomiczny s ą opisywalne. Z tego p o w o d u u w a ż a , iż argumenty przytoczone przez A n t h o n y M c G r e w o n a d r z ę d n o ś ć transformacji w ś w i a t o w y m systemie p o l i t y c z n y m p o ś w i ę c a j ą za m a ł o u w a g i temu w p ł y w o w i na s u w e r e n n o ś ć i autonomię państw. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 71 konsekwencji globalizacji w nowoczesnych państwach. Trzeba jednak powie­ dzieć, że wymienione tu stanowiska uznają i podkreślają uwagę rządów zwróco­ ną na regionalne i globalne kwestie normatywne. Zadają pytania dotyczące zmie­ niającej się natury świata w obecnym czasie rozpadu jego dotychczasowego porządku. Jaki jest charakter światowego ładu i jaki może być? Kogo interesuje (a kogo nie) jego zachowanie? Są to wiodące pytania we wszystkich perspekty­ wach poznawczych. Szerokie dyskusje naukowe i zainteresowania publicystów koncentrują się wokół problemu na ile (i czy w ogóle) globalizacja kształtuje nowe wzory nie­ równości i podziałów społecznych na świecie, czyli - inaczej - nowe wzory zwycięzców i przegranych. Badając sposoby, rodzaje i drogi dominacji wielo­ narodowych korporacji w globalnej sieci powiązań kulturalnych możemy zareje­ strować zagrożenie z ich strony peryferii kulturowych i pozycji grup mniejszo­ ściowych. Wszechstronne dyskusje i polemiki na ten temat prowadzą do różnych wniosków. Podstawowy jest taki, iż należy zwalczać uproszczenia w spojrzeniu na te tezy, bowiem wpływy kulturowe Zachodu na resztę świata nie są prostą demonstracją siły czy dominacji. Wpływy mogą być tak regionalne, jak i glo­ balne. Produkty kultury wielonarodowych korporacji nie są też bezpośrednio, pasywnie przejmowane przez odbiorców, niezależnie od ich pozycji społecznej oraz miejscowej kultury. Przeciwnie, wiele osób jest zaangażowanych w nada­ wanie im nowego sensu przez pryzmat własnego dziedzictwa, lokalnych i naro­ dowych korzeni, dzięki czemu następuje kreatywne zbliżenie globalnej twórczości medialnej i jej lokalnych adaptacji (np. emitowane w Polsce „Koło fortuny , seriale „Kasia i Tomek", „Sąsiedzi"). Co więcej, narodowi odbiorcy reinterpretują obce przekazy na własne sposoby. Tak więc, nie jest to ewidentnie proste przejmowanie wzorów kultury zachodniej czy kulturowych homogenizacji. Empi­ ryczne wyniki wskazują na zróżnicowanie tych form, ujawniają krzyżujące się wpływy kulturowe, hybrydyzacje i wielokulturowość. Jest wiele wzorów wygranych i przegranych w globalnym systemie ekonomicz­ nym. Rozwój powiązań regionalnego handlu i zblokowanych inwestycji, szczegól­ nie Triad (NAFTA, UE i Japonia), które skoncentrowały transakcje ekonomiczne z i między sobą, obejmuje od 2/3 do 3/4 światowej aktywności ekonomicznej. Jednakże znacząca większość populacji świata jest wykluczona lub zajmuje margi­ nalne miejsce w tej sieci powiązań gospodarczych i związanych z nimi profitów . Przepaść w warunkach życia i życiowych szansach ludności całego świata jest zauważana przez wszystkich badaczy, którzy ostatnio przewartościowują swoje stanowiska na ten temat. Podnoszą oni, iż dominujące dzisiaj wzory ,, 20 2 0 W p r z e c i w i e ń s t w i e do faktu ż e w 4 ostatnich dekadach, ś w i a t o w y produkt totalny (suma w s z y s t k i c h p r o d u k t ó w lokalnych GDPs) w z r ó s ł 4-krotnie i w konsekwencji produkty p o d w o i ł y się, ogromna w i ę k s z o ś ć rodzaju ludzkiego ledwie partycypuje w ś w i a t o w y m systemie ekono­ m i c z n y m i ekonomicznej prosperity. Na p r z y k ł a d 2 2 % ś w i a t o w e j populacji żyje p o n i ż e j m i n i ­ m u m ż y c i o w e g o ( w s k a ź n i k a o k r e ś l a n e g o przez organizacje m i ę d z y n a r o d o w e ) , 841 m i l i o n ó w o s ó b nie ma opieki lekarskiej, 1,3 miliarda (22%) jest bez d o s t ę p u do zdrowej wody, a dwa m i l i a r d y (33%>) jest bez e l e k t r y c z n o ś c i (Held 2000a, s. 174-175). �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA podziałów oraz nierówności społecznych nie są wyłącznie efektem oddziały­ wania czynników natury ekonomicznej lub kulturowej. Równie ważną rolę od­ grywają czynniki polityczne. Dowodzenie jak globalizacja kreuje nowe formy politycznej nierówności samych państw i sił wiodących jest języczkiem u wagi obecnego systemu regionalnego i globalnego zarządzania. Założenie, iż we współczesnym globalnym ładzie mogą wyodrębniać się nowe narody, może następować terytorialne rozszerzanie się nierówności społecznych oraz burzenie klas elitarnych i kulturalnych rodzi pytania dotyczące formowania się bardziej fragmentarycznego i nieuporządkowanego świata. W czyim interesie umacnia się nowy regionalny i globalny system zarządzania? Jaki ma on wpływ na powo­ dzenie demokracji, kreatywność i praworządność? Są to podstawowe, narzuca­ jące się pytania badawcze (Held 2000a, s. 175). Z rozważań o zwycięzcach i zwyciężonych w obecnym światowym porządku wynika, że nierówności ekonomiczne i podziały społeczne nie są zależne wyłącznie od zewnętrznych czynników ekonomicznych, ale od wielu innych uwarunkowań. Są wśród nich (zewnętrzne i wewnętrzne) czynniki kulturowe, polityczne i społeczne. Wzajemnie ze sobą powiązane, w efekcie kreują nowe formy nierówności narodów świata, zróżnicowania społeczne i konflikty. Bada­ nie tych zjawisk, głęboko osadzonych także w nawykach oraz sposobach myśle­ nia - lokalnego, narodowego, regionalnego i globalnego, jest niezmiernie trudne i skomplikowane. Z tego powodu stanowi swego rodzaju wyzwanie wobec nauk społecznych powołanych do rozwiązywania oraz interpretacji istoty procesów i systemów wartości, a zatem także i wyjaśniania, co znaczy globalizacja we współczesnym świecie. To, co teraz nie jest akceptowane społecznie daje bardzo wiele implikacji badawczych. Pytania, jakie zadają sobie badacze świadczą o nieustannej potrzebie podejmowania prób krytyki oraz spójności empirycz­ nych dowodów i porównywalnych argumentów czerpanych z życia społecznego. Mimo różnych poglądów i odmiennych założeń badawczych są też wśród ba­ daczy globalizacji pewne wspólne płaszczyzny. Charakterystyczne dla wszystkich punktów widzenia jest położenie nacisku na komplementarność badań oraz zwra­ canie uwagi na różnorodne aspekty i problemy wewnętrzne związane z globaliza­ cją. Wysuwane przez nie dyrektywy kładą szczególny nacisk na rozpatrywanie każdego faktu i zjawiska w szerokich uwarunkowaniach wewnętrznych i zewnętrz­ nych oraz maksymalnie dużej płaszczyźnie porównawczej i skali czasu. Z tego punktu widzenia są one niezwykle bliskie podejściu poznawczemu charakterystycz­ nemu dla dociekań współczesnej etnologii/antropologii kulturowej i społecznej. Dyskusja wokół globalizacji nie jest wyłącznie dyskusją akademicką. Jest ona także debatą polityczną, dotyczącą zachodzących w świecie współczesnym transformacji . Liczne są w niej pytania o etyczne i instytucjonalne pryncypia 21 2 1 Dyskusje na ten temat o d d z i a ł y w u j a na liczbę organizacji m i ę d z y r z ą d o w y c h ( N G O s ) i ich role, p o w o d u j ą zmiany w zakresie spraw regionalnych i globalnych. Z w r a c a j ą u w a g ę na istnie­ j ą c e mechanizmy polityczne i instytucje, nieznane w p a ń s t w a c h n a r o d o w y c h , k t ó r e b ę d ą w przy­ s z ł o ś c i poddane presji w y z w a ń regionalnych i globalnych potrzeb c e n t r ó w (np. w zakresie praw c z ł o w i e k a , pracy i praw socjalnych). �G L O B A L I Z A C J A - PROCES Г PRÓBY JEGO OPISU 73 struktur organizacji społecznych i przyszłego światowego porządku prawnego (Held i McGrew 2000). Wymaga to ich (tzn. pryncypiów) ponownego prze­ myślenia i zanalizowane w kontekście wcześniejszych, nawet drobnych zmian, respektowania w nowym kontekście i w sposób kompleksowy tego, jak je inter­ pretowano od strony lokalnej, narodowej, regionalnej i globalnej. To, co dzieje się jest mało poznane. Jednocześnie różne mity na ten temat ryzykownie roz­ przestrzeniają się wśród obywateli i w otoczeniu rządów. Pojawiają się i kon­ stytuują nowe role aktorów i struktury zdolne do życia politycznego. W prze­ strzeni politycznej tworzy to nowe konieczności oraz możliwości, potencjalne niebezpieczeństwa lub ryzyka. GLOBALIŚCI I ANTYGLOBALIŚCI Francis Fukuyama, w legendarnym już dziś artykule opublikowanym w „The National Interest", ogłosił koniec historii (kolejny raz po Heglu). Zrobił to w momencie, gdy po 1989 r. było już wiadomo, że ZSRR, wraz ze swoją ideo­ logią marksistowsko-leninowską, gwałtownie chyli się ku upadkowi, a na świa­ towej scenie politycznej pozostanie tylko jedno supermocarstwo. W swoich wywodach dowodził, że nie pojawi się już żaden system ideologiczny lepszy od liberalizmu polityczno-ekonomicznego i że nie istnieją jakiekolwiek sprzeczności w ludzkim życiu, których nie dałoby się rozwiązać w ramach ideologii liberalnej, aspirującej do miana uniwersalnej doktryny. Dzisiaj zapewne użylibyśmy słowa „globalnej" (Makowski 2001, s. 86). Przez kilka następnych lat zdawało się, że prognoza Fukuyamy o triumfie liberalizmu sprawdza się niezwykle szybko (np. ostateczny upadek ZSRR zasko­ czył Michaiła Gorbaczowa podczas urlopu na Krymie). Liberalizm i nieodłączna od niego demokracja opanowywały kolejne przestrzenie (np. według szacunków z 1987 г., w krajach demokratycznych żyło 45% ludności świata, a w 1992 r. już 55%, czyli o ok. 600 min więcej). Zachodzące zmiany stymulowały sukcesy wolnego rynku. Efektem tego był liczebny wzrost krajów liberalnych i demo­ kratycznych a także wolnorynkowych. Słabły lub znikały kolejne bariery eko­ nomiczne. Zaczęły powstawać nowe organizacje międzynarodowe, takie jak Światowa Organizacja Handlu (WTO), już istniejące zyskiwały na znaczeniu (np. Bank Światowy). Katalizatorem zachodzących zmian była dosłowna „eksplozja" nowych technologii i rozwiązań, głównie w sferze informacyjnej. Wydawało się, że jesteśmy tylko o krok od globalizacji, dzisiaj często uważanej za synonim liberalizacji i demokratyzacji. W latach 90-tych przyszłość świata rysowała się więc stabilnie. Niespodzie­ wanie pojawiły się kłopoty. Media, a w ślad za nimi opinia publiczna, zaczęły koncentrować uwagę na tzw. ruchu antyglobalistycznym. Widoki młodzieży rzucającej kamienie, płonących McDonaldów i interweniujących oddziałów prewencji stały się ulubionymi tematami wszelkich przekazów i rozmów. Two­ rzyło to atmosferę wyczekiwania na nadchodzącą gwałtowną zmianę społeczną, �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA nieomal rewolucję. Oznaki paniki dało się zauważyć po zamieszkach w Pradze i Goteborgu. Specjaliści zaczęli gorączkowo analizować zaistniałą sytuację. Szwedzi stwierdzili, że (po Goteborgu) Szwecja już nigdy nie będzie taka sama, a przedstawiciele międzynarodowych firm i instytucji oraz politycy prowokacyj­ nie, a zarazem ostrzegawczo ogłosili, iż następne spotkania odbędą gdzieś w kanadyjskiej głuszy. Co oczywiście nie miało się zdarzyć. Po tych doświadczeniach rząd polski podczas światowego forum gospodar­ czego w kwietniu 2004 r. w Warszawie, w obawie przed akcjami antyglobalistów, zastosował szczególnie restrykcyjne środki zapobiegawcze. Centrum miasta, gdzie obradowało forum, było policyjnie izolowane i praktycznie wyłączone z normalnego, codziennego toku życia mieszkańców. Niezakłócony przez anty­ globalistów przebieg ich demonstracji odnotowano w mediach nie tylko z ulgą, ale i z nieukrywanym zadziwieniem. Ataki antyglobalistów, jakie miały miejsce w wielu krajach, przypomniały o buncie epoki „dzieci-kwiatów" z lat 60-tych X X wieku. Zaczęto porównywać ich cechy wspólne i odrębne. Przyznawano, że ruch antyglobalistyczny rzeczy­ wiście nieco przypomina tamte wydarzenia. Tak jak przedtem biorą w nim udział studenci, ekolodzy, feministki, robotnicy, obrońcy praw mniejszości, komuniści, anarchiści etc. - wraz z nimi jednakże występują nacjonaliści, sprzeciwiający się globalizacji w imię obrony państwa narodowego . Są też istotne różnice. W latach 60-tych i 70-tych żądano przede wszystkim „sprawiedliwości partycy­ pacyjnej". Większość pretensji dotyczyła sztywnej hierarchii społecznej, dyskry­ minacji rasowej czy płciowej, ograniczania swobód obywatelskich itd. Obecne ruchy kładą większy nacisk na „sprawiedliwość redystrybucyjną". Jednym z głównych problemów podnoszonych przez dzisiejszych antyglobalistów, określających się coraz częściej jako alter-globaliści i podkreślających, że nie są wrogami nowoczesności, lecz pragną globalizacji „z ludzką twarzą", jest to, że globalizujący się liberalizm czyni z bogatych jeszcze bogatszych, a z bied­ nych jeszcze biedniejszych. Na swoich sztandarach wypisują więc nie postulat dopuszczenia „pokrzywdzonych" do udziału w podejmowaniu decyzji o losach świata, ale hasło sprawiedliwszego dostępu do dóbr . Inny jest również adresat 22 23 2 2 (NGO): W o b r ę b antyglobalnej m i ę d z y n a r o d ó w k i w c h o d z ą m . i n : Organizacje pozarządowe np. Deklaracja z Bema, Friends o f the Earth (Przyjaciele Z i e m i ) , T h i r d W o r l d N e t w o r k (Sieć Trzeciego Ś w i a t a ) ; Radykalne ugrupowania rolników, np. Konfederacja C h ł o p s k a , C C C O M C (Koordynacja na rzecz Obywatelskiej K o n t r o l i nad Ś w i a t o w ą O r g a n i z a c j ą H a n d l u ) we Francji; Partie i organizacje ekologiczne: Partie i organizacje lewicowe: np. Partia Odrodzenia Komunistycznego ( W ł o c h y ) , Attac i ruch np. Sierra Club ( U S A ) , Partie Z i e l o n y c h z N i e m i e c i W ł o c h ; „ o ś r o d k ó w s p o ł e c z n y c h " (Francja); Związki zawodowe: np. federacje b r a n ż o w e p r o k o m u n i - stycznej centrali z w i ą z k o w e j C G T (Francja), federacja z w i ą z k o w a A F L / C I O ( U S A ) , ( G i z i ń s k i , Graczyk i i n . 2000, s. 87). 2 3 „ M a n i f e s t antyglobalistyczny: Organizacje ż ą d a j ą c e stworzenia nowego p o r z ą d k u eko­ nomicznego na ś w i e c i e d o m a g a j ą się: Ustanowienia t r w a ł e g o p r y m a t u p o l i t y k i nad g o s p o d a r k ą ; W z m o c n i e n i a s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego, aby m o g ł o się b r o n i ć przed m a t e r i a l n ą n i e r ó w ­ n o ś c i ą ; Wprowadzenia w handlu ś w i a t o w y m s t a n d a r d ó w u n i e m o ż l i w i a j ą c y c h zatrudnianie dzieci i w y p ł a c a n i e g ł o d o w y c h pensji; Ograniczenia rabunkowej eksploatacji z a s o b ó w naturalnych; �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 75 tych protestów. W latach 60-tych X X wieku były to rządy poszczególnych państw. Teraz są nim międzynarodowe organizacje, wielkie przedsiębiorstwa oraz instytucje finansowe. Ruch antyglobalistyczny zwrócił uwagę na to, że demokracja jest nadal odleg­ ła od spektakularnego triumfu (w kilkanaście lat od kolejnego „końca historii", jak to widział F. Fukuyama). Nadal jesteśmy nie w nudnej stabilizacji, ale w sytuacji permanentnej i odczuwalnej zmiany społecznej, która może przybrać gwałtowny przebieg (Makowski 2001, s. 87). Sprawcami i autorami tej poten­ cjalnej zmiany nie muszą być antyglobaliści . Ich spektakularne, przyciągające uwagę mediów protesty same w sobie nie stanowią zagrożenia dla porządku świata. Są one jednak sygnałem, że coś psuje się głębiej, dzwonkiem alarmo­ wym, którego nie należy lekceważyć. Głównymi czynnikami zmian społecznych są przeobrażenia w technologii, w systemie wartości (czyli poglądów o tym „jak powinno być") oraz powiększające się nierówności społeczne. Czy zatem „zadymy" wzniecane przez antyglobalistów są tylko uciążliwym folklorem po­ litycznym? Czy rozprzestrzenianie się liberalizmu i demokracji może zostać zatrzymane? Czy może nam grozić jakaś rewolucja? Fukuyama nie dopuszcza możliwości załamania się demokracji, a jeśli już to bierze pod uwagę krótkie przystanki na jej drodze do pełnego zwycięstwa. Był i pozostał zatem optymistą. Jego sceptyczny oponent Samuel Huntingon gene­ ralnie uważa, że uratujemy siebie i cały świat, jeśli powstrzymamy się od nawra­ cania innych na liberalną demokrację. Fukuyama i Huntigton wprawdzie bardzo różnią się w swoich poglądach, to jednak wspólne dla obu jest nieprzywiązywanie dostatecznej wagi do zagrożeń tkwiących w samej demokracji - głów­ nym produkcie eksportowym liberalizmu. A właśnie demokracja jest ostatnio bardzo kiepskiej jakości. Jeszcze w X I X wieku Alexis de Tocqueville uważał, że dużym problemem demokracji może być brak zaangażowania obywateli w życie publiczne, zwłasz­ cza w najbliższe otoczenie człowieka, w postaci klubów, grup przyjaciół, wspól­ not lokatorskich, kółek różańcowych etc. Pod koniec XX w Stanach Zjednoczo­ nych liczba mikroinicjatyw obywatelskich - źródła tzw. kapitału społecznego 24 Opodatkowania z u ż y c i a s u r o w c ó w w celu wsparcia bardziej zaawansowanej technologicznie pro­ dukcji i ograniczenia szkodliwego ekologicznie transportu; Wprowadzenia podatku od luksusu w celu zmuszenia b e n e f i c j e n t ó w globalizacji do sprawiedliwego u d z i a ł u w finansowaniu z a d a ń p a ń s t w a ; W z m o c n i e n i a z w i ą z k ó w z a w o d o w y c h , aby p r z e c i w s t a w i ć siq silnemu lobby p r z e d s i ę ­ b i o r c ó w ; U z a l e ż n i e n i a procesu liberalizacji handlu od tworzenia n o w y c h miejsc pracy; Rezygna­ cji przez najbogatsze p a ń s t w a z c z ę ś c i dobrobytu na rzecz n a j u b o ż s z y c h s p o ł e c z e ń s t w . (Na pod­ stawie „ P u ł a p k i g l o b a l i z a c j i " Hansa-Petera Martina i Haralda Schumanna, za: G i z i ń s k i , Graczyk i i n . 2000, s. 87)Г 2 4 Od k i l k u lat znane postacie estabilishmentu p r z y z n a j ą rację k r y t y k o m globalizacji. Joseph Stigliz, laureat nagrody Nobla w dziedzinie e k o n o m i i w 2001 г., w c z e ś n i e j wice-szef Banku Ś w i a ­ towego i doradca B i l l a Clintona, kontestuje a m e r y k a ń s k i estabilishment i zasady tzw. Umowy waszyngtońskiej (liberalizacja handlu, wycofanie p a ń s t w a z o b o w i ą z k ó w socjalnych). Podobne p o g l ą d y g ł o s i George Soros oraz b y ł y ideolog thatcheryzmu - John Gray. �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA spadła z roku na rok. Trzeba było tragedii 11 września 2001r., żeby w Ameryka­ nach na nowo obudzić ducha wolontaryzmu, ale i nie wiadomo, jak długo potrwa ten zryw (Makowski 2001, s. 87). W krajach dopiero wykreowanych na demokratyczne kapitału społecznego często w ogóle nie ma i wcale go nie przybywa, mimo starań organizacji poza­ rządowych, Kościołów, agend rządowych czy Banku Światowego. Zaangażo­ wanie polityczne jest wręcz zerowe. Przeciętnemu obywatelowi nowoczesnego, demokratycznego państwa sfera polityki wydaje się tak odległa, że wręcz trudno ją traktować jako część życia publicznego. Nawet tak podstawowa czynność obywatelska, jak głosowanie w wyborach powszechnych sprawia trudności (np. frekwencja wyborcza w Polsce ledwo przekracza 40%). Ludzie tracą zainte­ resowanie życiem publicznym, tym samym możliwość wywierania wpływu na to, co się wokół nich dzieje . Obojętność ta zostawia przestrzeń do wypełnienia przez hasła radykalne i po­ pulistyczne, głoszone m.in. przez ruchy antyglobalistyczne. Równocześnie ogromną władzę, często o zasięgu globalnym, zdobywają takie instytucje, jak Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, wielkie koncerny etc. Ich przywódcy nie są wybierani demokratycz­ nie, a ich działalność nie podlega społecznej kontroli (niektórych niepokoi sam fakt, że banki centralne i sądy najwyższe nie podlegają kontroli społecznej), wpływ przeciętnego obywatela na działanie tych instytucji jest bowiem żaden i z pewnością taki zostanie. Nikt przecież nie zorganizuje wyborów powszech­ nych do Światowej Organizacji Handlu czy Rady Polityki Pieniężnej, mimo iż wpływ tych instytucji na życie każdego z nas może być bardzo odczuwalny. Te spostrzeżenia nasuwają pytanie o stopień dostosowania do realiów współ­ czesności, zdobywającego dotąd wpływy w świecie, tradycyjnego modelu de­ mokracji liberalnej. Kilka lat temu (1998 r.) odbyła się w Warszawie konferencja na temat rozwoju demokracji. Wziął w niej udział Francis Fukuyama. Uczestnicy tego spotkania zgłosili zamiar stworzenia międzynarodówki demokratycznej. Może się jednak okazać, żc bez zasadniczych zmian demokracja o globalnym zasięgu będzie raczej przypominała państwo Platona, rządzone przez autokra­ tyczną radę mędrców. Problemem jest także rozwój technologii. Z jednej strony nowe technologie informacyjne, jak internet, mogą ułatwić, a tym samym zwiększyć udział oby­ wateli w życiu społecznym. W praktyce może się okazać, że będzie odwrotnie. Internet ułatwia, ale i zubaża kontakty między ludźmi, jest pełen możliwości, ale i zagrożeń. Telewizja - jak udowadnia socjolog Robert Putnam - odciąga nas od udziału w życiu publicznym, prywatyzując czas wolny. Równocześnie rozwój technologiczny zwiększa dobrobyt i przyciąga do bogatych krajów demokratycz­ nych licznych, biednych uchodźców z Trzeciego Świata. Podobnie jak niegdyś bogaty Paryż i nowo powstające manufaktury przyciągały głodnych wieśniaków, 25 25 p r Z y C Z y n y tego stanu rzeczy w k a ż d y m kraju d e m o k r a t y c z n y m s ą inne i zmienne. I c h o m ó w i e n i e przekracza ramy przedstawionego opracowania. �77 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU przemieniając ich w ubogą „podklasę" ludzi żyjących obok „dobrych obywateli" (Makowski 2001, s. 88). Wydaje się więc, że od początku X X I wieku liberalne państwa demokratycz­ ne stoją przed wielkim wyzwaniem. Największym zagrożeniem nie jest jednak zderzenie cywilizacji, ale kryzys tzw. cywilizacji zachodniej. Globalizacja zaś nie jest triumfem liberalizmu ani demokracji, ale nowym dla nich wyzwaniem. Symptomem, że pewne procesy wymykają się spod kontroli. Antyglobaliści, jak sądzę, nie wywołają rewolucji, ich bunt jest jednak sygnałem, że coś się zmienia w świecie opartym na filarach demokracji parlamentarnej i wolnego rynku. Jak się wydaje, obecnie nie grozi nam gwałtowna zmiana społeczna, chwilowo bowiem demokratyczny świat zjednoczył się przeciw nowemu wrogowi - terroryzmowi. LITERATURA A globalizing... 2000, A globalizing world? Culture, economics, N . York. A n i o ł W . 2002, Paradoksy globalizacji, Warszawa, IPS. politics, D . H e l d (red.), L o n d o n , В a u m a n Z . 1998, Globalization. The Human Consequences, Oxford. - 2000, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika. Warszawa, P I W . С a s t e 11 s M . 1998, End of Millennium. The Information Age: Economy, Society and Culture, t. 3, O x f o r d , B l a c k w e l l . C o l l i n s R. 1990, Culture, Communication and National Identity: The Case of Canadian Tele­ vision, U n i v e r s i t y o f Toronto Press. Consumption... 1997, Consumption and Everyday Life, [ w : ] M i l l e r D . Consumption and its conseqences, H . M a c k a y (red.), L o n d o n , Sage / The Open University. D ę b s k a M . 2002, Globalizacja - analiza p o j ę c i a w w y b r a n y c h koncepcjach teoretycznych, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, z. 2 1 , s. 4 5 - 5 6 . E l l i s J. 1982, Visible Fictions: cinema, television, video, L o n d o n , Routledgc / and Kegan P. Guibernau M . , G o l d b l a t t D . 2000, Identity and nation [ w : ] Questioning Identity: Gen­ der, Class, Nation, K . Woodward (red.), L o n d o n , Routledge / The Open University. G i d d e n s A . 1999, Runaway Education. Globalizacja... 2003, Globalizacja Naukowe Askon. World, L o n d o n , The B B C Lectures, L o n d o n B B C Radio 4, B B C a tożsamość, J. Zdanowski (red.), Warszawa, W y d a w n i c t w o Hall S. 1997, The Centrality of Culture: notes on the cultural revolutions of our time, [ w : ] Media and Cultural Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , s. 2 0 8 - 2 3 8 . H e l d D . 2000a, Afterword, [ w : ] A globalizing world'!..., s. 169-177. - 2000b, Introduction, [ w : ] A globalizing world'!..., s. 6 - 1 5 . H e l d D . , M c G r e w A . 2000, The Global Transformations Reader: An Introduction to the Globalization Debate, Cambridge, Polity. H i r s t P., T h o m p s o n G . 1999, Globalization in Question: The International Economy and the Possibilities of Governance ( 2 edn), Cambridge, Polity. n d Kultu/y... 2000, Kultury pozaeuropejskie i globalizacja. Zderzenia, J. Z d a n o w s k i (red.), War­ szawa, Elipsa, Z ł o t a Seria W S H i F M . Liebes T , K a t z E. 1993, The Export of Meaning: Cross-Cultural Readings of Dallas ( 2 edn), Cambridge, Polity. M c G r e w A . 1995, World order and political space, [ w : ] A Global World? Re-ordering Politi­ cal Space, J. Anderson, C. B r o o k , A . Cochrane (eds), O x f o r d , O x f o r d U n i v e r s i t y Press. n d M с M i с h a e 1 P. 2000, Development and Social Change. A Global Perspective, London. �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA M a s m o u d i M . 1979, The new w o r l d information order, Journal nr 2, s. 172-185. of Communication, t. 29, M a k o w s k i G. 2 0 0 1 , Termometr naszych c z a s ó w , Nesweek, z dn. 9.12.2001 г., s. 8 6 - 8 8 . M a s m o u d i M . 1979, The new w o r l d information order, Journal of Communication, t. 29, nr 2, s. 172-185. Мао z Z . 1999, Domestic Sources of Global Change, [ r o z d z i a ł 1: " P o l i t i c a l Development and Global Change: A Theoretical O v e r v i e w " ] , U n i v e r s i t y o f M i c h i g a n , s. 1-28, 2 1 3 - 2 1 8 . M a t t e l a r t A . , D e l a c o u r t X . , M a t t e l a r t M . 1984, International Image Markets, L o n ­ don, Comedia. M i l l e r D . 1992, The young and the restless in Trinidad: a case of local and global in mass consumption, [ w : ] Consuming Technology, R. Silverstone, E. H i r s c h (eds), L o n d o n , Routledge. M i 11 e 1 m a n J. H . 2000, The Globalization Syndrome. Transformation and Resistance, Princeton. M o o r e s S. 1997, Broadcasting and its audiences, [ w : ] Consumption and everyday life, H . M a c k a y (red.), s. 2 1 4 - 2 5 7 . Media... 1997, Media and Cultural Regulation, M u 1 g a n G. 1998, Connexity: Responsibility, K . Thompson (red.), L o n d o n . Freedom, Business and Power in the New Ccntuiy, L o n d o n , Vintage. Rheingold H . 1995, The Virtual Community, L o n d o n , M a n d a r i n Paperbacks. R o b i n s o n W. I . 2 0 0 1 , Social theory and globalization: The rise o f a transnational state, Theory and Society, t. 30, s. 157-210, U S A . S c h i l l e r H . 1991, N o t yet the post-imperialist era, [ w : ] Critical Studies in Mass Communica­ tion, t. 8, s. 13-28. S к 1 a i r L . 1991, Sociology of the Global System, [ r o z d z i a ł 2: "Towards a theory o f transnatio­ nal practices"], N . York, L o n d o n , s. 2 6 - 5 1 . S m i t h A . D . 1995, Nations and Nationalism in a Global Era, O x f o r d , Polity. S p a r k s C. 1998, Is there a global public sphere? [ w : ] Electronic Empires: Global Media and Local Resistance, D . K . Thussu (red.), L o n d o n , A r n o l d . S t a n d a g e T. 1998, The Victorian Internet, L o n d o n , W i d e n f i e l d & N i c o l s o n . S t i g 1 i t z J. E. 2004, Globalizacja, Warszawa, P W N . S t i g 1 i t z J. E. 2002, Globalization and its Discontents, London, Penguin Books. S z y m a ń s k i W. 2 0 0 1 , Globalizacja-wyzwania i zagrożenia, Warszawa, D i f f i n . T o m i l s o n J. 1997, "Internationalism, globalization and cultural i m p e r i a l i s m " , [ w : ] Media Cultural Thompson Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , Sage. K . 1997, Regulation, De-Regulation and Re-Regulation, [ w : ] Media and Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , Sage, s. 10-68. U ND P 1997, United Nations Development Program: Human Development Report, and Cultural New York, O x f o r d U n i v e r s i t y Press. U podłoża... 2003, U podłoża globalnych zagrożeń. Dylematy rozwoju, J. Danecki, M . Danecka (red.), Warszawa, Instytut P o l i t y k i S p o ł e c z n e j U W , D o m W y d a w n i c z y Elipsa. W i e k . . . 1999, W i e k u t o p i i [ r o z m o w a B r o n i s ł a w a Wildsteina z prof. Leszkiem K o ł a k o w s k i m ] , Wprost, nr 45 z 7 . X I . 9 9 г., s. 1 9 - 2 1 . Wiseman J. 1998, Global Nation? Australia and the Politics of Globalization, Cambridge, Cambridge U n i v e r s i t y Press. W o o d w a r d K . 2000, Questions of Identity, [ w : ] Questioning Identity: Gender, Class, Nation. K . W o o d w a r d (red.), L o n d o n , Routledge / The Open University. Z d a n o w s k i J. 2000, Globalizacja - pytania i niepokoje, [ w : ] Kultury pozaeuropejskie i glo­ balizacja. Zderzenia, W y ż s z a S z k o ł a Handlu i F i n a n s ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h , Warszawa, s. 5-22. Ż e l a z n y W. 2002, Na co p i e n i ą d z e w ręku g ł u p c a , m ó g ł b y n a b y ć m ą d r o ś c i , lecz nie ma na to rozumu, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, z. 20, s. 193-199 [recenzja z Globalizacji Z. Baumana]. Ż y ż y ń s k i J. 2004, Globalizacja - iluzje, nadzieje, obawy i szanse, Ekonomista, nr 1, s. 9 - 3 7 . �79 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA G L O B A L I Z A T I O N - T H E PROCESS A N D A T T E M P T S OF ITS D E S C R I P T I O N B Y S O C I A L SCIENCES S u m m ary The author o f the article tries to present and systematize our knowledge about and approaches to contemporary processes defined as globalization. The studies on globalization and its influence on the society have been based on four para­ digms-stretching, intensification, interpenetration and infrastructure. They include studies on busi­ ness and economy, politics, social systems, culture (language, religion, education, leisure time activities), psychology o f interpersonal as w e l l as intercultural relations. Nowadays globalization doesn't only concern the material and technological sphere and social structures It also reaches deep into value systems, beliefs, language and other elements o f identity, i.e. processes o f glo­ balization enter into the sphere o f culture. Literature on globalization is voluminous and is extending incessantly. I n this article the author had to l i m i t her considerations to presenting the m a i n trends o f these studies w i t h special empha­ sis on the processes concerning culture. The exchange o f cultural goods on the w o r l d scale has extended enormously in the recent decade. I t is visible in T V and cinemas. Greater part o f culture becomes media culture. Q u i c k development o f technology, computerization, the Internet and other media and their gadgets spread all over the w o r l d and affect social relationships in particular countries, language and all the complex o f historical and cultural conditions supported by local media. In the great scientific debate on globalization in the recent years, t w o opposing approaches can be distinguished: the globalist and the traditionalist ones. The more differentiated attitude is included in the transformationalist approach. Each o f these approaches has been discussed in the article together w i t h the most important theories and research methods attributed to them. W i t h i n the globalist approach the optimistic (positive) globalists have been presented; among them the author distinguishes t w o types: a) those concentrated on the development o f the " g l o b a l v i l l a g e " b) the liberal pcrspectivists concentrated on democratic nature o f free market and advan­ tages o f w i d e choice o f cultural goods. N e x t she discusses the category o f pessimistic globalists. I n the discussion o f the latter much attention has been given to theories and concepts developed by this approach, and namely: increased inequality, concentration o f the ownership o f media in great corporations and cultural imperialism. In the next part o f the article the author deals w i t h the interpretations o f globalization in social sciences. She points at the most important issues: the character o f the contemporary processes o f globalization, their dissimilarity from and relation to similar processes o f the previous decades, the influence o f globalization on national and state sovereignty, the contribution o f globalization to developing new inequalities and divisions in the w o r l d . In other words: new patterns o f w i n ­ ners and losers. Separate place in the study is dedicated to contemporary movement defined as anti- or alterglobalist, as a response to w o r l d w i d e changes. Traus la led by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d089cb898b98c8feefa5674c1c4efd7e.pdf cfb231316c69ba118c18f3cff3989086 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1619 Title A name given to the resource Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.113-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Etnografia Polska ', t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U Ł , Ł ó d ź KRÓTKI ZARYS HISTORII I PROBLEMATYKI FRANCUSKIEJ ETNOLOGII SYMBOLICZNEJ Etnologia francuska, zajmująca się zjawiskami symbolicznymi (przede wszyst­ kim koncentrująca się na złożonych formach, takich jak: rytuał, święto i opowieści) przeszła drogę, którą można podzielić umownie (upraszczając ten proces) na kilka odcinków. Można też wyróżnić kilka odmiennych koncepcji badawczych. Pierwsze, najstarsze, podejście utożsamiało badania nad tymi zagadnieniami z badaniami prowadzonymi w społecznościach, których sposób myślenia o rze­ czywistości oparty był na jej mityzacji. Racjonalizm i obiektywizm, wyznacza­ jące podstawy paradygmatu nauki z epoki nowożytnej, dostarczyły narzędzi do badania tych społeczeństw i kultur, które w oczach przedstawicieli ówczesnej nauki przesiąknięte było „zabobonami", „przesądami", czy „fałszywymi" koncep­ cjami o świecie. Owe społeczności „egzotyczne" stały się na długi czas jedynym obiektem zainteresowań etnologii. Były one w oczach badaczy całościami, harmonijnie łączącymi aspekt materialny, społeczny i symboliczno-duchowy kul­ tury. Tym zaś, co spajało te trzy aspekty był charakterystyczny dla owych grup „irracjonalny" sposób postrzegania świata. Gdy etnolodzy zaczęli interesować się życiem bliższych sobie społeczeństw (w tym własnego) odeszli od tzw. wielkich teorii, którymi posiłkowali się bada­ jąc „egzotykę", na rzecz badań poświęconych szczegółowi społecznemu czy kul­ turowemu, wybranemu faktowi bądź ich grupie. Badania wyspecjalizowały się w interpretacji i analizie poszczególnych sfer kultury (w tym symbolicznej) i ich znaczeń (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). Oprócz rozmaitych wydarzeń historycznych (o czym dalej), które wyznaczy­ ły określone miejsce przede wszystkim religii instytucjonalnej , etnologiczny problem symboliki przeszedł ewolucję „wewnętrzną". Pierwsza z orientacji (wy­ stępująca jeszcze w ramach modelu nauki o starym paradygmacie) plasowała ten problem na gruncie kultury ludowej. Zostało to później podważone w ramach dyskusji próbującej zdefniniować na nowo znaczenie pojęcia „kultura ludowa". Zatrzymam się w tym miejscu, ponieważ zagadnienie to może być o tyle cieka­ we z polskiej perspektywy, że odnosi się do bardzo swojskiego tematu, jakim są badania i rozumienie znaczenia „kultury tradycyjnej", czy „ludowej", gdzie - co ważne - „ludowość" utożsamiano często ze środowiskiem chłopskim, wiejskim. 1 1 A co za t y m idzie, p r z y g o t o w a ł y grunt pod p r z y s z ł e , liczne ruchy s p o ł e c z n e i religijne, k t ó r y m i charakteryzuje się obecne s p o ł e c z e ń s t w o francuskie i co stało s i ę przedmiotem zaintere­ sowania w s p ó ł c z e s n y c h nauk s p o ł e c z n y c h i nauk o kulturze. �114 INGA K U Ź M A Etnolodzy, socjolodzy i historycy kultury kładli nacisk na sytuacje dominacji, nierówności i licznych antagonizmów społecznych i kulturowych, które sprzyja­ ły wyodrębnieniu się takiego zjawiska jak „kultura ludowa" a tym samym gałęzi nauki, która zaczęła je badać. W związku z tym na przykład etnologia włoska (za Gramscim), zorientowała swój dyskurs i badania wzdłuż linii „kultura domi­ nująca" a „kultura podległa", ale francuska, jeszcze przez kolejne dwudziesto­ lecie (mniej więcej od lat 60-tych do 80-tych) posługiwała się określeniem „ludowości" i „kultury ludowej", utożsamiając ją najczęściej z „wiejskością", a wtedy dokonywała jej rekonstrukcji na podstawie badań retrospektywnych, z reguły XIX-wiecznych. Oczywiście, źródłami były takie świadectwa, które można określić jako „głosy z zewnątrz", często krytyczne wobec przedmiotu zainteresowań (jak np. pisma kleru na temat wierzeń wiejskich). Co ciekawe, ten typ badań etnologicznych odnosił się do rzeczywistości prze­ szłej, ponieważ studia i badania wsi, jako reprezentującej „kulturę wsi", nie cie­ szyły się zbyt wielkim zainteresowaniem etnologów. Oczywiście, prowadzono badania na wsi. Po I I wojnie światowej bardzo popularne stały się wśród etnolo­ gów studia monograficzne małych społeczności (w tym wiejskich). Ówczesne badania interesowały się wtedy przede wszystkim charakterem i przebiegiem wymiany wartości na gruncie wspólnot lokalnych, ich funkcjonowaniem, usta­ nawianiem, itp. Równolegle zaczęto kwalifikować do miana „wspólnoty" nie tyl­ ko społeczności wiejskie czy małomiasteczkowe, ale także dzielnice miast, które wyróżniały się intensywnością i różnorodnością stosunków oraz relacji społecz­ nych i tym samym wydawały się obiecujące z punktu widzenia badacza struk­ tury społecznej i symbolicznej (Bromberger 1987, s. 74-77). „Kulturę ludową" opisywano jako „kulturę tradycyjną wytwarzaną przez lud i dla ludu" (Cholvy 1976, s. 201). Jej gatunkowa odrębność w sposób szczególnie klarowny miała się zaznaczać na poziomie świadomości oraz wrażliwości religij­ nej i symbolicznej. Określenia jej cech charakterystycznych jako żywo przypo­ minają polskie prace etnologiczne na temat „religijności ludowej" z podobnego okresu. Miałaby się ona charakteryzować przewagą wspólnoty nad indywiduum, gestu nad dyskursem, przedmiotu nad ideą, uczucia nad rozumem (Cholvy 1976, s. 199-224). Oprócz tego była raczej „ekspresywna", ludyczna, z rozbudowanym kalendarzem obrzędowym i świątecznym. Preferowała niezmienność i stabilność. Te preferencje dotyczyły również wszystkiego, co miało związek z pracami rol­ niczymi. Jej mądrość i wiedzę oddawały przysłowia. Miejsce uprzywilejowane zajmowała rodzina. Co do cech odnoszących się do „ludowego", „wiejskiego" katolicyzmu, badacze nie odmawiali mu warstwy głębszej, bardziej „intelektual­ nej", dzięki lekturze Biblii, żywotów świętych i innych wydawnictw religijnych. Poza tym zauważano, że Kościół uczynił swoimi głównymi „adresatami" kobiety, w trosce o to, by podtrzymywały na łonie rodziny praktyki i edukację religijną. Powyższe spojrzenie, „typowe" dla pewnej epoki i stylu uprawiania nauki, skontrastować można z odmienną propozycją badawczą. Jej reprezentantem jest na przykład Robert Pannet (Pannet 1974), pracujący w tym samym dziesięcioleciu co Gerard Cholvy. Pannet zajął się „ludowym" katolicyzmem, ale nie posługuje �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 115 się on pojęciem „ludowości" w znaczeniu „wiejskości". Jego studium jest jednym z wielu przykładów, ilustrujących, w jaki sposób „ludowość" oraz „wiejskość" odrywają się od siebie znaczeniowo, kiedy to „ludowość" wyznacza pewien typ kulturowy, czyli cechy i postawy, które mogą występować w różnych środowi­ skach, niezależnie od sposobu życia czy pracy. Najważniejszy jest bowiem „typ" światopoglądu. Przedstawiając stan badań na temat nowożytnego „ludowego" katolicyzmu, autor przypomina konkluzję Georgesa Le Brasa, że to cztery ry­ tuały z cyklu obrzędowego, rodzinnego definiowały w zasadzie „ludowy" katoli­ cyzm. Były to: chrzest, ślub, Pierwsza Komunia oraz pogrzeb. Poza tym opatrzył on dyspozytariuszy tej kultury religijnej przydomkiem „sezonowych konformi­ stów". Dla samego Pannet synonimem „katolicyzmu ludowego" jest określenie „katolicyzmu świątecznego". Według niego, bycie katolikiem w tym typie kul­ tury polega na publicznym manifestowaniu swoich związków z Kościołem, szczególnie w bardzo ważnych momentach życia osobistego. Wartością jest tak­ że wierność tradycji. Religia jest wręcz postrzegana jako „tradycja", jako wiara „naszych ojców" i „naszego dzieciństwa". Bardzo ważna jest też uwaga, jaką zwraca Pannet na wymiar uczuciowy, niemal sentymentalny, budujący stosunek do religii i samą religijność „ludową". Zachowania zaliczone przez niego do tej warstwy obejmują postawy spontaniczne, intensywne, silnie nacechowane emocjonalnością, gdzie wielką rolę odgrywa wyobraźnia, pamięć oraz postępowanie często jakby na przekór logice. Lecz najważniejsze jest założenie, jakie czyni Pannet, że wszystkie te cechy nie są bynajmniej subiektywnymi i indywidualny­ mi „przeżyciami". Odwrotnie - są jak najściślejszymi przejawami określonego typu religijności. To wyznaczniki systemu uczuciowego, wchodzącego w skład większej struktury kulturowej, jaką jest „katolicyzm ludowy". Religia to „naj­ głębsza pamięć, a ponieważ jest ona kodowana emocjami, to dlatego jest tak żywa [ . . . ] " (Pannet 1974, s. 62). Wiara wyrasta z kulturowych procesów wdra­ żania do określonej religijności, ale „pod warunkiem, że przebiegały one na po­ ziomie głębszym od świadomości, czy od porządku rozumowego i bazowały na uczuciach [ . . . ] " (tamże). Pannet podkreśla, co prawda, że na gruncie filozofii chrześcijańskiej wiara jest rodzajem daru dla człowieka od Boga, lecz nie jest to nigdy człowiek „jako taki". Jest to osobista relacja dwustronna, choć w przy­ padku „kultury ludowej" i katolicyzmu „ludowego" stosunek ten nie przybiera takiego wymiaru: zbyt silna jest siatka znaczeń społecznych, które przejmują kontrolę nad życiem religijnym pojedynczego człowieka. W przypadku „katoli­ ków świątecznych" natomiast, wiara jest niema lub na wpół niema. Jedynym sposobem jej wyrazu jest celebrowanie owych kluczowych wydarzeń. Przytoczone tu prace z lat 70-tych prezentują ów „nierównościowy" dyskurs społeczny i kulturowy, wokół którego podjęto dyskusję. Przebiegała ona pod znakiem „zdemaskowania" korzeni owych mityzacji na temat „kultury ludowej" i jej natury. Zgodzono się, że „ludowości" towarzyszy założenie, że jest sy­ nonimem „kultury biednych", czy „kultury wykluczonych", to znaczy odsuniętych od „kultury dominującej". „Kultura wykluczonych" funkcjonuje w przeświad­ czeniu swojej gorszej pozycji, w pragnieniu podążania „w górę". Zakorzeniona �116 INGA K U Ź M A jest w niej postawa „fatalistyczna", godzenia się z koniecznościami, jakie j ą spoty­ kają: „musi być tak, jak jest" (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 128; cyt. za: Bourdier 1979, s. 198-299). Dominacja sięga tego stopnia, że „wyższy" typ kultury tworzy mity na temat „kultury podległej", wykorzystując do tego dziedzictwo romantyczne o samowystarczalności, harmonii, bogactwie wiedzy i wiary oraz prostocie życia, cechujących „kulturę ludową". Ów swoisty „relatywizm kultu­ rowy" jest ekwiwalentem podziału klasowego, za którym stoi określona ideologia i polityka. „Kultura dominująca" przypisała „kulturze ludowej" specyficzny tok myślenia: „symboliczny" właśnie, który redukowano najczęściej do chęci naśla­ dowania wytworów i stylów życia oraz postaw „kultury wysokiej". Problem ten, nieco akademicki, rozwiązały badania na temat szczegółowych „ludowych" przypadków funkcjonowania języka, wiedzy, sztuki i religii. One właśnie odświeżyły spojrzenie na „ludowość", ponieważ przeniosły rozumienie symboliki na poziom tożsamości, wymiany kulturowej, negocjowania i ustalania znaczeń, przepływu wartości pomiędzy rozmaitymi grupami i warstwami, itp. Skupiono uwagę na studiach przypadku, starając się osadzić go w kontekście szerszej historii społecznej. Tym samym dywagacje i teorie ustalające zakres pojęcia „kultury ludowej", jej folkloru oraz cech dystynktywnych, które miały ambicje uogólniające i przez to często biorące wytwór naukowego opisu za rzeczywistość, ewoluowały w kierunku studiów skupionych na szczególe spo­ łecznym. Problemem kluczowym było, jak w ramach określonej relacji społecz­ nej funkcjonuje warstwa symboliczna. Ale takie podejście do symboliki ma swoje granice i wyraźnie poprzestaje na sferze stosunków społecznych (a szczególnie na problemie, jak kształtuje się i jak jest zaznaczana tożsamość) i w tym widzi przede wszystkim znaczenie jej rozmaitych form. Lecz czy w pełni wyczerpuje to jej rozumienie? Powstała pułapka tłumaczenia wszystkiego w ten sam sposób, co w praktyce doprowadziło w licznych pracach do przypisywania formom sym­ bolicznym „funkcji tożsamościowej", a ich analizy sprowadzały się zawsze do tej samej konkluzji, że są to wyznaczniki przynależności do określonej grupy, klasy, religii, miasta, regionu, itp. (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 130). Wyjściem z tej sytuacji (która jednak sama w sobie prezentuje podejście naukowo uspra­ wiedliwione, ponieważ nie można zapominać o siatce społecznych znaczeń w wyjaśnianiu i interpretacji rozmaitych form symbolicznych) jest przede wszyst­ kim wzbogacanie i szukanie innych wymiarów rozumienia i wyjaśnienia bada­ nych zjawisk. Temu posłużyło wzbogacenie dyskursu etnologicznego o psycho­ analityczny. Lecz w tym punkcie również wysuwano zastrzeżenie, aby unikać zbyt statycznego rozumienia znaczenia terminu „symbol". Takie bowiem podejś­ cie, całkowicie zainspirowane metodą psychoanalityczną, doprowadzić może do zubożenia jego znaczenia. Dzieje się tak bowiem, gdy jakaś czynność (przykład z kultury „ludowej" francuskiej: prace krawieckie wykonywane przez młode dziewczęta pod okiem starszych kobiet) wyjaśniana będzie w terminach zupełnie innej sfery, „maskowanej" przez tę pierwszą. To, co ukrywa się pod powierzch­ nią pozornie banalnych czynności jest w gruncie rzeczy ważniejsze, wręcz kluczowe, dla zrozumienia tego, co „naprawdę" ma miejsce (wspomniane prace �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 1 17 2 dziewcząt miałyby oznaczać wtajemniczanie w życie seksualne ) (Fabre-Vassas, Fabre 187, s. 131). Jest to podejście w tym znaczeniu uproszczone, że jeśli już prowadzi się badania na gruncie „kultury typu ludowego", nie można zapominać 0 tym, że jednym z jej aspektów są częste gry słów i znaczeń, prowadzące do licznych semantycznych „poślizgów", szczególnie jeśli chodzi o sferę seksualną. Równie ważną nauką wspomagającą pracę etnologa w interpretacji zjawisk symbolicznych była historia, szczególnie przydatna np. w przypadku badań nad taksonomią. Liczne wierzenia, które często znajdują odbicie jedynie w kliszach językowych i w zachowaniach zupełnie marginalnych, mogą doczekać się wyjaś­ nienia na podstawie badań retrospektywnych. Rzecz jasna, nie ma to już obecnie nic wspólnego z badaniem „przeżytków", ale z poszukiwaniem jak najbogatszej palety źródeł różnego typu, które mogłyby wnieść coś interesującego do rozu­ mienia danego zagadnienia symbolicznego (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 137) . Prowadzi to do swoistych badań porównawczych, tyle że nie w terenie, a w cza­ sie. Stoi za tym założenie o homogeniczności określonego obszaru i fenomenu kultury. Problem przemian i zmian pojawiał się czasami w badaniach nad sferą symboliczną, choć w tym przypadku są one mniej uchwytne. Zależy to oczywiś­ cie ponownie od tematyki. Tak więc, cieszące się popularnością studia etnologiczne, dotyczące takich zagadnień jak: rytuały rodzinne, charivari i święta publiczne oraz symbole władzy politycznej, doczekały się licznych i dość wyczerpujących opracowań prowadzonych w wielu miejscach i na tyle długo, aby pokusić się o wychwycenie zmian, jakie w nich zaszły. Tę samą tematykę badawczą podjęło niemało historyków, którym było bliskie podejście etiologicz­ ne, jak Jacques le Goff i Jean-Claude Schmitt (1981), Michel Vovelle (1976), Julio Caro Baroja (1979), Marc Bloch (1924; 1983), czy Georges Ravis-Giordam (1976). Co więcej, od czasów pionierskich prac Carlo Giznburga (1976, 1980, 1984), zarysowała się tendencja do studiowania wybranego zagadnienia jak pod mikroskopem, z bardzo bliska, uwzględniając wielość wszelkich typów świa­ dectw i źródeł, które pozwalają w efekcie dotrzeć do „drugiego dna" znaczenio­ wego i historycznego wybranego fenomenu. Ten krótki (i z pewnością nie wyczerpujący) przegląd korzeni postaw, które naznaczyły francuską etnologię symboliczną można wzbogacić o równie krótkie przypomnienie wybranych wydarzeń z historii politycznej oraz społecznej Fran­ cji. Jak zakładam, dostarczyć ono może dodatkowego wyjaśnienia miejsca sym­ boliki (szczególnie religijnej) we francuskiej percepcji społecznej (w tym po trosze naukowej). Najstarsze podejście do sfery symboliki cechowało się tym, że dzieliło spo­ łeczeństwa i kultury na „racjonalne" i „irracjonalne" oraz odnosiło się do form 3 4 2 P r z y k ł a d c y t o w a n y przez Fabre-Vassas i Fabre za Pierre B o u r d i e u (Bourdieu 1980, s. 3). Jak z a z n a c z a j ą autorzy, co prawda Taylorowska koncepcja „ p r z e ż y t k ó w " p r z e ż y ł a się r ó w ­ n i e ż , to jednak inna f o r m u ł a : Braudel'owska „ s t r u k t u r a d ł u g i e g o trwania", b y ł a c h ę t n i e w y k o r z y ­ stywana i stosowana ( z w ł a s z c z a w badaniach r e l i g i i i r e l i g i j n o ś c i ) np. przez Georgesa D u m é z i l a 3 1 badaczy z j e g o k r ę g u (vide: 4 Charivari, del N i n n o 1981, s. 2 9 3 - 3 0 6 ) . c z y l i rytualne tumulty, hałasy, w r z a s k i , o g ł u s z a j ą c e pochody. �118 INGA K U Ź M A symbolicznych jak do „przesądów" prymitywnej umysłowości. Źródła, które je zasiliły wypływały w przeszłości z ruchu oświeceniowego i filozofii prezen­ towanej przez Encyklopedystów. Dokonali oni separacji materii od ducha oraz praxis społecznej i politycznej od rytualnej, magicznej, a zwłaszcza religijnej. Siedząc piśmiennictwo z wieków ubiegłych, historycy etnologii we Francji dostrzegali, jak zmienia się naukowy sposób opisu trybu życia rolniczego, prze­ mysłowego, rzemieślniczego czy kupieckiego. Dzieła, których autorzy wybrali sobie za temat wiodący właśnie życie tych grup przybrały formę normatywnego opisu technik, czynności, konkretnych etapów pracy, analizy uposażenia, itp., całkowicie odchodząc od szukania ich znaczenia w języku, czy wierzeniach (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). W podobny sposób prezentowane były wyni­ ki prac naukowych zgłębiających tajemnice ciała i natury. Jedynie słuszną drogą stała się droga obiektywizmu, często mająca posmak analiz technicznych. Ale w tym czasie (czyli w wiekach X V I I I i XIX) także Kościół katolicki, stojący, co prawda, po stronie przeciwników technicznego i naukowego wyjaśniania zagadek świata, lecz równolegle do „oświeconych" przemawiający głosem swo­ istej ortodoksji ideologicznej, kwalifikował jako przesądy i zabobony praktyki religijne i para-religijne spotykane na wsi. Określane jako „ludowe" w innym nieco rodzaju języka, pozornie bardziej im przychylnego, oznaczały „źródłowe", czy „pierwotne" w porównaniu z chrześcijaństwem jako religią napływową (Froechle-Chopard 1980, s. 33). Od końca wieku X V I I I pisano o chłopie fran­ cuskim jako o swojskim „dobrym dzikim", którego charakteryzować miała czy­ stość, szlachetność odruchów, dzielność i przywiązanie do wartości niezmien­ nych. Ówczesny kler, obcując na co dzień z ludnością wiejską, w swoich tekstach przedstawiał tę grupę jako społeczność o kulturze religijnej heterogenicznej, będącej mieszanką wierzeń przedchrześcijańskich, nakazów i zakazów czerpa­ nych z chrześcijaństwa, lecz w istocie przeciwstawnych i niekonsekwentnych. Emocjonalność i ekspresywność praktyk religijnych, a także modyfikowanie religijnych przepisów według „prymitywnej" logiki owej warstwy społecznej, oceniane były przez Kościół jako „skandaliczne, straszliwie chaotyczne, lekce­ ważące, nieprzyzwoite i niestosowne" (Froechle-Chopard 1980, s. 263). Cechy te traktowano jako typowe dla religijności ludowej. Obie te perspektywy - zarówno charakterystyczna dla francuskich „chłopomanów", jak i dla „oświeconych" ideo­ logów i kleru - prezentowały dwie przeciwstawne odmiany jednego szerszego dyskursu, należącego do „kultury dominującej". Kolejnymi czynnikami, które mogły również zaważyć na takim, a nie innym postrzeganiu symbolicznej i obrzędowej sfery kultury, były sekularyzacja i dechrystianizacja, które rozpoczęły się oficjalnie od zaprowadzenia nowego po­ rządku politycznego po zwycięstwie rewolucji francuskiej. Jednak, jak zauwa­ żało kilku badaczy życia religijnego Francji , podatność na dechrystianizację nie musiała być wynikiem sprzyjania hasłom rewolucyjnym, a efektem ogólnego niskiego stopnia chrystianizacji, jaki cechował populację tego kraju. Jesienią 5 5 Jak wspomniani j u ż Le Bras i Vovelle oraz Jean Delumeau (Baszkiewicz 1993, s. 2 9 7 - 2 9 4 ) . �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 119 1793 roku we Francji zostają zamknięte liczne sanktuaria, w tym np. maryjne, powstałe na fali objawień Matki Boskiej w ubiegłych stuleciach (Bouflet, Boutry 2000, s. 61). Są one sprzedawane jako dobra narodowe, a ich wyposażenie rozgrabiono. Duchowni, którzy mieli je pod swoją pieczą zostali rozproszeni, nowy reżim nie zezwolił na pielgrzymki czy procesje. Niektóre świątynie burzy się w tym okresie, ponieważ cudowne miejsca kultu nie są tolerowane przez ideo­ logię, dla której wszelkie przejawy życia religijnego są niczym innym jak „fana­ tyzmem" czy „zabobonem". Oczywiście, akcje te pobudzają przeciwstawną im reakcję. Rodzi się swoisty, oddolny ruch religijnego oporu. Ukrywający się księża odprawiają „białe msze", a życie modlitewne i eucharystyczne prowadzi się potajemnie (Bouflet, Boutry 2000, s. 62-63). Rodzina staje się najważniej­ szym ośrodkiem szerzenia kultu religijnego i wzrasta rola kobiet, jako głównych ewangelizatorek w tej epoce. Claude Langois wprost nazywa to ożywienie życia religijnego w ukryciu, „laicyzacją katolicyzmu", ponieważ pobożność rozkwita pomimo niedostatku księży i zamkniętych kościołów. Ruch religijny przybiera alternatywną formę - prywatną, rodzinną - w porównaniu do dotychczas obowiązującej oficjalnej, sprzed rewolucji, a także wobec wcześniej już pięt­ nowanych przez duchowieństwo „przesądów" ludowych (Baszkiewicz 2000, s. 289). Stanowisko władz wobec poszczególnych przejawów życia religijnego w tym czasie dobrze oddaje fragment raportu administracyjnego sporządzonego w 1796 r. w gminie Saint-Menoux na temat popularności wśród mieszkańców tej gminy tzw. listów z nieba: K o m i s a r z egzekutywy o z n a j m i ł , że w gminie k r ą ż y kopia listu napisanego z ł o t y m i z g ł o s k a m i r ę k ą Boga, k t ó r a nakazuje ś w i ę c i ć niedziele i ś w i ę t a oraz nie p o s t ę p o w a ć zgodnie z n o w y m pra­ w e m pod k a r ą g n i e w u B o ż e g o w postaci gradu, zarazy, g ł o d u i innych n i e s z c z ę ś ć , j a k i e m a j ą s p a ś ć na k a ż d e g o , kto nie da temu w i a r y i nie b ę d z i e r o z p o w s z e c h n i a ł tego listu. K o m i s a r z [ . . . ] n a k a z a ł r ó w n i e ż , aby administracja ogłosiła wszem i wobec, [ . . . ] ż e b y wszyscy obywatele b ę d ą c y w posiadaniu k o p i i takiego listu, o d n i e ś l i je do gminy, oraz że zabrania się przetrzymywania w d o m u , przepisywania i rozpowszechniania ich pod k a r ą s ą d u za kolportowanie pism antyrewol u c y j n y c h , p o d w a ż a j ą c y c h k o n s t y t u c j ę i p o r z ą d e k (Bouflet, Boutry 2000, s. 6 2 - 6 3 ) . Początek X I X wieku przyniósł niewielką poprawę na skutek podpisania kon­ kordatu. Na mocy tego porozumienia Republika udostępniła wiernym i klerowi zamknięte i ogołocone z wyposażenia świątynie. Zanim jednak do tego doszło, sam Kościół przeżywał wewnętrzny konflikt. Trzeba bowiem zaznaczyć, że du­ chowieństwo, podobnie jak reszta populacji, podzieliło się na księży przychylnych reformom kościelnym i religijnym oraz na tych, którzy bronili starego ładu. Kolejnym powodem zaostrzenia się tej polaryzacji stał się projekt Konstytucji Cywilnej Kleru z 1790 r. Zaaprobowana ona została przez większość duchowień­ stwa, w tym przez hierarchów, ale odrzucona z całą stanowczością rok później przez papieża Piusa V I . Przez ten rok bardzo wielu księży złożyło już przysięgę na wierność konstytucji, popierając jej ideały (Baszkiewicz 2000, s. 282-283). Proces laicyzacji toczył się jednak dalej. W latach 1880-1882 został zwień­ czony nakazem nauczania i wychowania w duchu laickim, obowiązującym �120 I N G A KUŹMA w szkołach publicznych, a w roku 1905 ostatecznie oficjalnie ogłoszono odsepa­ rowanie Kościołów od państwa (Virieux 1998, s. 64). Tym samym religia stała się sprawą prywatną. Kościół zetknął się z sytuacją trudną, kiedy to musiał poszukiwać na nowo swojego miejsca w społeczeństwie, stykając się - zwłaszcza na poziomie admi­ nistracyjnym - ze sceptycyzmem, obojętnością, często ledwo tolerowany Roz­ poczęła się „walka o rząd dusz". Ponieważ laicyzacja dość szybko zaczęła przy­ nosić efekty, Kościół musiał skupić się na pozyskiwaniu wiernych, kładąc nacisk przede wszystkim na edukację religijną oraz rozmaite formy organizacji kościel­ nych, służących dobru publicznemu. Szczególnie pierwsza połowa X I X wieku naznaczona była porażką struktur Kościelnych, kiedy to nadal silnie odczuwało się w życiu publicznym napięcie pomiędzy państwem republikańskim, które wkraczało na drogę liberalną, a Kościołem katolickim, sympatyzującym z ideami ancien regime 'u. Katolicy próbujący działać na niwie politycznej z powodu swo­ ich postaw, tak jawnie stojących w sprzeczności z oficjalną ideologią państwa, lecz nie próbujący także wykazać się większym reformatorskim wyczuciem, nie zdołali stać się środowiskiem opiniotwórczym i ważnym. Tym samym stali się grupą bierną - zaledwie przedmiotem państwowej polityki, jawnie antyklerykalnej, a polityka ta z biegiem czasu stała się całkowicie obojętna na sprawy wyzna­ nia i religii. Dodać należy, że również publicystyka folgowała sobie w ocenie zjawisk religijnych. Za przykład może posłużyć jedna z wielu reakcji prasowych na objawienia z La Salette (1846). Opinia publiczna mogła spotkać się z następu­ jącym komentarzem prasy krajowej na temat wizji pastuszków oraz ostrzeżeń o nadejściu nieurodzaju i głodu przekazanych im przez Matkę Boską: Przyznajemy, nawet za c e n ę uznania nas za b e z b o ż n y c h , ż e ten cud nas oburza. Rzucony w sam ś r o d e k kryzysu ż y w n o ś c i o w e g o i paniki, j a k a w y w o ł u j e g ł ó d , taki cud jest z b r o d n i ą ! N i e zatrzymamy s i ę nad n a i w n o ś c i ą doktryn ekonomicznych N a j ś w i ę t s z e j M a r y i Panny. C i , k t ó r z y p r z y p i s u j ą Jej takie s ł o w a , j e d n o c z e ś n i e p r z y p i s u j ą Jej g ł u p o t ę , k t ó r a faktycznie graniczy z cu­ dem. [ . . . ] Te ponure rady powstrzymania się od zasiewania, z a h a m o w u j ą w o l n y handel. P o w i ę k ­ s z a j ą jeszcze bardziej strach przed g ł o d e m , [ . . . ] . N a domiar z ł e g o te z a c h ę t y tak g ł u p i e i g r o ź b y tak straszne dla n i e d o j r z a ł y c h u m y s ł ó w m a j ą s a n k c j ę ś w i ę t o ś c i ; samo N i e b o wspiera s w o i m auto­ rytetem b ł ą d , k t ó r y m o ż e d o p r o w a d z i ć do l u d o b ó j s t w a ( „ C o n s t i t u t i o n e l " , 20. 02. 1847 г., cyt. za: Bouflet, B o u t r y 2000, s. 93). Jednakże - z biegiem czasu - narzucona „prywatność" religii zmusiła środo­ wisko katolickie do wyjścia z impasu, w jakim znajdowało się ono jeszcze w wyżej wzmiankowanym okresie, śniąc na jawie o możliwościach powrotu do sytuacji sprzed rewolucji. Ponieważ było to całkowicie niemożliwe, a nowy stan rzeczy wydawał się już raczej niezmienny, trzeba było poszukać nowych sposo­ bów działania i organizowania życia religijnego. Nieśmiałą restaurację i ożywienie pobożności zaczęto odnotowywać około pierwszego dziesięciolecia X X wieku, a momentem kulminacyjnym stała się I wojna światowa. Paradoksalnie, sytuacja ta spowodowała złagodzenie stosunków pomiędzy Kościołem a Państwem. Lata późniejsze, a przede wszystkim trzydziestolecie pomiędzy 1930 a 1960 rokiem, �121 FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A charakteryzowały się rozkwitem intelektualnym we Francji, co także znalazło odzwierciedlenie w środowisku katolickim . Między innymi takie właśnie przyczyny stricte historyczne złożyły się rów­ nież (obok wielu innych) na kształt metod i koncepcji dotyczących miejsca symbolu oraz religii i religijności w kulturze (w tym tzw. ludowej). Innym elementem stały się koncepcje wystawiennicze realizowane przez pierwsze muzea etnologiczne. U początków pracy muzealnej przywiązywano wielką wagę do odpowiedniej klasyfikacji przedmiotów. Stosowano podział na sferę kultury „materialnej" i „duchowej", którym przyporządkowywano okreś­ lone wytwory, choć definiowanie niektórych przedmiotów jako należących do tej, czy tamtej sfery, musiało z pewnością nastręczać wiele problemów (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 125). Podział ów nie był jednak rygorystyczny. Łago­ dziły go poszukiwania zabytków reprezentujących rozmaite „tradycje ludowe" i w wyniku tego rozwinęły się niezależne od siebie badania nad artefaktami oraz etnologia „wiedzy ludowej" . To właśnie etnolodzy, którzy skłonili się ku bada­ niom zjawisk z dziedziny muzyki, literatury i plastyki oraz rzemiosła ludowego, przejęli na siebie obowiązek zagłębiania się w sferę symboli. Ta tendencja od­ powiadała ugruntowanemu i powszechnemu poglądowi w kulturze Zachodu, że symbol istnieje w zasadzie tylko na niwie sztuki. Pewnego przełomu dokonały w tej dziedzinie monografie antropologiczne poświęcone określonej społeczności (jak np. praca Juliana A. Pitt-Riversa, The People of the Sierra z 1954 г.), które - poruszając między innymi zagadnie­ nia takie jak: medycyna ludowa, magia oraz święto - wzbogaciły wnioski na temat miejsca zajmowanego przez działanie i myślenie symboliczne w kulturze. Monografia oddawała w najlepszy sposób rolę oraz sens rozmaitych praktyk, umieszczając je we właściwym dla nich kulturowym kontekście. Monograficzne badania w terenie, prowadzone na wzór anglo-saksoński, przekraczały z czasem granice ich tradycyjnego rozumienia i poświęcały wiele miejsca (obok „typo­ wych" dla tego gatunków zagadnień dotyczących struktury społecznej) rozważa­ niom na temat wartości lub stylu życia. Zaczęły zajmować się językiem, ciałem, wierzeniami i rytuałami. Później zaś, w latach 60-tych, 70-tych oraz 80-tych, przybywało autorów, którzy odchodzili od klasycznej struktury monografii, ba­ zującej na wywodach uporządkowanych według hierarchii ważności zagadnień, gdzie na pierwszym miejscu znajdowały się problemy techniczno-ekonomiczne, 6 7 6 N a l e ż y w t y m miejscu w y m i e n i ć filozofów takich j a k , пр.: Gabriel Marcel, Jacques M a r i t a i n , Eduard M o u n i e r , Paul Teilhard de Chardin. 7 Badania na ten temat p r z y j ę ł y f o r m ę subdyscyplin etnologicznych, takich j a k etnozoologia, etnobotanika, etnoekologia, itp. S ł u s z n i e jednak z a u w a ż a j ą Fabre-Vassas i Fabre, że p o d z i a ł ten oddaje j e d y n i e arbitralny punkt widzenia e t n o l o g ó w , k t ó r z y w e d ł u g takiego klucza p o r z ą d k o w a l i ż y c i e badanych grup i kultur. N i e jest b o w i e m oczywiste, czy grupy te d o k o n y w a ł y b y tej samej specyfikacji tzw. ś w i a t a natury, w k t ó r y m żyją i k t ó r y m p o s ł u g u j ą się, co etnolodzy. Poza t y m , specyfikacja ta p o d ą ż a u t a r t y m torem odseparowania od siebie w a r s t w y w i e r z e ń religijnych i magicznych od zasobu w i e d z y empirycznej, niemal przyrodniczej, w znaczeniu a k a d e m i c k i m zachodnim, r ó w n i e ż na s p o s ó b akademicki zachodni (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 126). �122 INGA KUŹMA a na ostatnim - dotyczące wierzeń i obrzędów. Etnolodzy tacy koncentrowali się na jednym zagadnieniu, jak np. śmierć bądź stosunki między płciami, a następnie czynili z tego problemu zwornik wszelkich innych kwestii i zagadnień, z jakimi spotykali się w badanej kulturze czy społeczności (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 127 ). Jako „społeczność" - co szczególnie wyraźne stało się od lat 70-tych i 80-tych XX w. - zaczęli rozumieć bardzo wąskie populacje, jak np. sympa­ tyków jakiegoś klubu sportowego, mieszkańców osiedla, pracowników jednego zakładu pracy, campus studencki, itp. (vide: Bromberger 1997, s. 301 ). Tenden­ cja ta utrzymuje się do dziś. Tym samym, wkraczamy na teren kolejnego, współczesnego podejścia do pro­ blematyki symbolu. Podejście to oczywiście zmienia się ciągle i nie jest jednolite. Sens pojęcia „symbol" przestał być wąsko rozumiany, co polegało na wiązaniu go ze ściśle określoną grupą przedmiotów powiązanych z równie ściśle wydzie­ lonymi czynnościami i działaniami. Przestał być także wiązany z określonym typem kultury, takim jak „ludowy", czy „tradycyjny", jako „typowy" dla nich - przekładający się wręcz na charakteryzujący je sposób myślenia („symbolicz­ ny", „religijny"). Stało się tak również dzięki szerokiej dyskusji na temat, czym jest rytuał oraz obrzęd. Jedną z pierwszych konkluzji, która dość szybko pojawiła się w wyniku tej debaty, była propozycja jak najszerszego rozumienia tych terminów i nieograniczania ich wyłącznie do sfery religijnej czy magicznej. Trzy przykłady, które chciałabym tu przytoczyć, są „typowymi" dla badań symbolicznej warstwy kultury współczesnej. Najlepiej także o d d a j ą - j a k sądzę - wyzwolenie się od stereotypowego naukowego myślenia o znaczeniu i procedurze badawczej prak­ tyk religijnych. Szczególnie zaś tych, które składają się na ryt Kościoła katolic­ kiego. Aby dostrzec przemianę w spojrzeniu naukowym i w sposobie badania tej sfery symbolicznej, należy mieć na uwadze - w celu dokonania porównania - to, co zostało już wspomniane powyżej o kierunku interpretacji form i treści poboż­ ności katolickiej, jaka dominowała w starym paradygmacie nauki. Interpretacja ta bazowała na ocenach negatywnych praktyk religijnych katolickich, które - przeżywane przez wybrane warstwy społeczne (a badania koncentrowały się w większości na przejawach życia religijnego „kultury ludowej") - okazują się być całkowicie „irracjonalne", co przejawiało się w „deformowaniu" prawd wiary i obyczajów kościelnych na kształt magii czy „guseł". Miało to zresztą wynikać z reguł rządzących „kulturą ludową" (lub „typu ludowego"), która kul­ tywowała te praktyki według swoistej logiki. Jak już zostało powiedziane, okreś­ lenie „ludowość" pociąga za sobą zredukowanie podmiotu tak opisywanego do określonej warstwy społecznej, co pociągało za sobą przyjęcie założenia, że war8 9 8 D o tej grupy e t n o l o g ó w z a l i c z y ć m o ż n a Yvonne Verdier i Francoise Zonabend. 9 Zagadnienie to dobrze ilustruje p r z e j ś c i e z a i n t e r e s o w a ń etnologii francuskiej od perspekty­ w y szerokiej, r o z l e g ł e j , o g ó l n o t e o r e t y c z n e j , d o t y c z ą c e j raczej s p o ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich lub d u ż y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , do t e m a t ó w „ m a ł y c h " , t r a k t o w a n y c h z bliska, osadzonych w ż y c i u codziennym, k t ó r e toczy s i ę na n i e w i e l k i m obszarze, nawet na n a j b l i ż s z y m (vide: Bromberger 1997, s. 2 9 4 - 3 1 1 ; Bromberger 1987, s. 6 7 - 9 4 ) . podwórku �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 123 stwa ta dysponuje równie swoistą kulturą. Jest to warstwa i kultura „niższa", czyli - stosując język bardziej reformatorski i demitologizujący rozmaite zafał­ szowania ideologiczne - kultura „wykluczonych". Nawet jeśli zastąpiłoby się to określenie innym, takim jak „kultura typu ludowego", w zasadzie nie można uniknąć takiej perspektywy badawczej, która z góry kwalifikuje wybrane zjawi­ sko religijne jako element zbioru zamkniętego zwanego „kulturą typu ludowe­ go". Różni się ona od zakresu terminu „kultura ludowa" tylko tym, że jej cechy (te same jednak w tym i tamtym zbiorze) mają zdolność „przenikania" bądź bycia „zapożyczanymi" przez inne „typy kultur". Pomiędzy tymi terminami: „kultura ludowa" oraz „typu ludowego", nie występuje ani różnica ilościowa, ani odnosząca się do ich natury, lecz różnica jakościowa. „Kultura ludowa" bowiem jest sztucznym tworem utworzonym na potrzeby badań, rodzajem skamieliny naukowej. „Kultura typu ludowego" zaś, powstała z tych samych pierwiastków, co jej siostra, tyle że nie występuje w jednym bloku, a w postaci odprysków, które można znaleźć to tu, to tam (co miałoby dowodzić dynamicznego kształ­ tu kultury, w przeciwieństwie do struktury statycznej, której częścią składową byłaby „kultura ludowa"). Omówione poniżej badania uczyniły punktem wyjścia dla intepretacji i zrozu­ mienia wybranych fenomenów stricte religijnych (jak msza i Pierwsza Komunia) oraz zjawiska wyrosłego na gruncie obrządku religijnego (rytuał pochówkowy), znaczenie i wagę rytuału „jako takiego". Nie koncentrowały się na wyjątkowości czy specyfice zachowań kultowych w taki sposób, by przypisać je do takiego czy innego „typu kultury" lub „typu religijności" (a nawet wyjaśnić ich specyfikę). Nie interesowało ich uchwycenie kolejnego z rzędu fenomenu kultury, który po­ twierdzałby żywotność lub modyfikacje wartości konstytutywnych dla istnienia i specyfiki religijności „typu ludowego", a w myśl założeń przyświecających teorii posługującej się pojęciem „typu", taki rodzaj pobożności może występo­ wać wśród przedstawicieli środowisk nie mających nic wspólnego z „ludowoś­ cią" w potocznym rozumieniu, vide: udział w pielgrzymkach, odpustach, kult kalwarii, „cudownych" obrazów, itp. Praktykują oni właśnie te formy, „ludowe" ze swojej „natury", na równie „ludowy" sposób (co opisywali - przywoływani powyżej - le Bras, Cholvy, czy Pannet). Badaczy interesował rytuał w tej, a nie w innej postaci jako rytuał właśnie oraz to, czy jest to jeszcze rytuał, jak jego forma ma się do jego znaczenia i jak można go badać i rozumieć. Pierwszy przykład zaliczyć można do opcji, która rozumie rytuał jako praktykę komunikacyjną, opierając się na analizie pochówków tzw. tradycyjnych oraz nowego typu zespołu zachowań pogrzebowych i żałobnych, jakie pojawiać się zaczęły w związku z coraz liczniejszymi pogrzebami chorych na AIDS (Cuisenier 1998, s. 10-19). Przebiega on w ściśle określonych ramach, rządzą­ cych zachowaniem, gestami, emocjami itp. Dzieje się to na mocy umowy („kodu", „szyfru") przyjętej przez uczestników tej praktyki i wymiany ko­ munikacyjnej, która - równolegle - w trakcie swojego przebiegu jest rozszy­ frowywana, „podważana". Słowa spełniają tu najważniejszą rolę - performatywną, co dostrzec można najlepiej - według ujęcia, ku któremu przychyla się �124 INGA K U Ź M A Jean Cuisenier - na przykładzie praktyk pogrzebowych. Wszelkie słowne lamen­ tacje, śpiewy, przebieg wspomnień o zmarłym, teksty religijne lub inne teksty kulturowe świeckie konstruujące ów ryt (np. zgodnie z wolą zmarłego, który mógł życzyć sobie, aby podczas pogrzebu odegrano taki bądź inny utwór mu­ zyczny albo, by ktoś z bliskich zadeklamował ulubiony utwór najlepiej wyraża­ jący jego uczucia wobec zmarłego, itp.) odnoszą się do pewnego „mitu", podsta­ wowego dla tego rodzaju rytuału. Jest to „mit" opowiadający o podróży umarłego na tamten świat, bo niczym innym są owe formy pożegnania go przez żywych. Nawet nowe zwyczaje pogrzebowe, pojawiające się z okazji coraz liczniejszych w pewnych latach pochówków chorych na AIDS, nie odbiegają od owego „tradycyjnego" sensu. Choć określane są jako „nowe rytuały", to nowość ich polegałaby jedynie na tym, że nastąpiła zmiana w formie pochówkowej. Po­ nieważ, być może, zastane i utarte ceremonie przestały satysfakcjonować tych, którzy zamawiali pogrzeby. Stały się „nieme" na poziomie formy - tym samym przestał być czytelny ich przekaz i dlatego zaczęto wymagać oraz proponować nową formułę. Nie zmieniło to jednakże celu, któremu służą. Rytuał pogrzebo­ wy, będący jednym z najważniejszych rite de passage, służy skonstruowaniu „vita", jak nazywało się w opowieściach hagiograficznych opowiedziany w for­ mie historii fabularnej życiorys świętego (Cuisenier 1998, s. 17). To, co dokonu­ je się podczas pochówku i żałoby, to ubranie w ramy narracji (z początkiem, rozwinięciem i końcem) wspomnień, pamiątek, dokonań, słów, zachowań, syl­ wetki, itd., zmarłego. Należy jego życiu nadać kształt pewnej historii, opowieści, co w ostateczności nadaje mu sens. Sens ten mógłby być wypełniony bardzo wieloma znaczeniami, a szczególnie gorzko to brzmi, gdy rozpatruje się przy­ padki śmierci chorych na AIDS. Inną koncepcję proponuje Laurence Hérault (Hérault 1996), która zajęła się rytuałem na przykładzie ceremonii Pierwszej Komunii w departamencie wandejskim (skupiając uwagę na dziesięciu parafiach z północnej części Wandei, w regionie zwanym Haute-Bocage ). Interesują j ą najbardziej prawa wewnętrzne rządzące rytuałem, a szczególnie modyfikacjami i manipulacją elementami skła­ dających się na niego, zwłaszcza jeśli przechodził on zmiany na przestrzeni czasu. Hérault zgadza się, iż tym, co przesądza o przekonaniu, że mamy do czynienia z rytuałem jest jego sens, który - nawet w sytuacji zmiany pewnych elementów „zewnętrznych" (gestów, zachowań, tekstów, itp.) - adoptuje oraz „inkorporuje" je bez uszczerbku dla siebie. Jednak Hérault, w przeciwieństwie do Cuisenier, nie jest pewna, czy modyfikacje te nie odbijają się na przesunięciu znaczenia rytuału. Jak to sprawdzić? A przede wszystkim, gdzie to znaczenie jest „uplasowane"? Kto ma do niego dostęp? 10 11 1 0 Badaczka pracuje j a k o w y k ł a d o w c a etnologii r e l i g i i w Institut d ' E t h n o l o g i e M é d i t e r r a n n é e et Comparative w Aix-en-Provence. 11 Ten m i k r o - r e g i o n odpowiada stereotypowym w y o b r a ż e n i o m na temat Wandei: p r o w i n c j i dawniej rojalistycznej, kontrrewolucyjnej, a obecnie s y m p a t y z u j ą c e j z p r a w i c ą , zamieszkanej przez k a t o l i c k ą w i ę k s z o ś ć , gdzie rozwija się p r z e m y s ł tekstylny na bazie X V I I - i X V I I I - w i e c z n y c h warszta­ t ó w tkackich oraz rolnictwo na w i e l k i c h fermach uprawno-hodowalnych ( H é r a u l t 1996, s. 13-14). �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 125 Jak sama zauważa we „Wstępie", Pierwsza Komunia była stosunkowo zanied­ bana przez etnologów, a niemal zupełnie pozostawiona na uboczu przez folklo­ rystów, jako że kojarzona jest przede wszystkim z obrządkiem stricte kościelnym i religijnym, gdzie niezbyt dużo da się zgromadzić materiału „etnograficznego" lub „folklorystycznego". Nawet jeśli etnolodzy przyglądali się bliżej tej ceremo­ nii, to jedynie jej momentom najbardziej świeckim, pozostawiając na uboczu elementy ściśle liturgiczne i religijne, choć to one przede wszystkim składają się na ten rytuał. Hćrault pragnęła przyjrzeć się uważnie, jak zmiana dotycząca udzielania Pierwszej Komunii w przepisach kościelnych na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci X X wieku przyczyniła się do zmiany lub transformacji organizacji tych uroczystości (będących „świętem wiary" o charakterze inicjacyjnym, zali­ czonych przez autorkę do rite de passage), nie tylko przecież na niwie kościel­ nej, ale także świeckiej, rodzinnej, itp. Hćrault odnotowała wiele elementów odróżniających organizację przebiegu Pierwszej Komunii w każdej niemal z dzie­ sięciu parafii. Najbardziej zainteresowało ją, jaki sens ogólny (czyli zasadniczy i niezmienny rdzeń obudowany wariantami oraz modulacjami lokalnymi i histo­ rycznymi) ma ten rytuał w oczach jego uczestników i przy ich udziale. Uczest­ nicy bowiem są nie tylko „aktorami" biorącymi w nim udział, ale także tworzą go i w określony sposób pojmują. Dlatego ich perspektywa jest ważna. Hćrault przypomina, że niemal wszystkie studia etnologiczne poświęcone rytuałowi zakładają - jako pierwszy krok w jego badaniu - sporządzenie opisu oraz póź­ niejszą jego analizę po uprzedniej obserwacji. Następnie badacz z reguły wydo­ bywa z tego opisu elementy według niego kluczowe dla zrozumienia tego, czego był świadkiem i dokonuje ich interpretacji szczegółowej (tak między innymi pracował Victor W. Turner i George Bateson). Nie można jednak zapominać, że większość tej pracy polega na rekonstrukcji, która zbudowana jest z obserwacji i opowieści. Na te ostatnie składają się „spisy inwentarza", czyli wyliczenie - według pewnego schematu - elementów składających się na ryt oraz „opo­ wieści wymyślone". Są one fabułami opowiadającymi to, co - wydawałoby się - miało miejsce podczas rytuału, również według wersji jego uczestników, a me wyłącznie kogoś z zewnątrz, jak badacz. Co ważne - jak sama to zaobserwowała podczas swoich badań - opowieści zebrane od uczestników mówią z reguły o tym, co powinno mieć miejsce, nato­ miast niemal nic na temat akcji, w jakiej przed chwilą brali udział. Jest to rów­ nież charakterystyczne dla postawy etnologa, który poprzez umieszczenie wszel­ kich możliwych szczegółów i detali na temat tego, jak było „tam i wówczas" (jak u V.W. Turnera o Ndembu; vide: Turner 1990 ) obnaża ambicje dotarcia do „idei" rytuału, jego istoty i sensu, bez względu na wszelkie „zakłócenia", mody­ fikacje i wersje opowieści (nawet będąc je w stanie zarejestrować posługując się źródłami historycznymi). Rytuał zaś - jak podkreśla Hćrault - nie jest zjawi­ skiem samym w sobie, ale wytworem konkretnych jednostek, które biorą w nim 12 1 2 Pierwsze w y d a n i e p r z y w o ł a n e j w t y m miejscu pracy V.W. Turnera m i a ł o miejsce w 1969 r. w U S A , z a ś rok 1990 odnosi s i ę do j e j pierwszego wydania francuskiego. �126 INGA K U Ź M A udział, formują go oraz całej grupy, która jest jego nadrzędnym dyspozytariuszem (w przypadku Pierwszej Komunii jest nim Kościół katolicki). Perspektywa ta zbiega się (przynajmniej w tym jednym punkcie) z ujęciem zaprezentowanym przez Alberta Piette'a w jego pracy, która poświęcona jest innej ceremonii Kościoła katolickiego, jaką jest msza (Piette 1999) . Generalnie jego zainteresowania koncentrują się na formach zwykłych, „banalnych", wcale nie „świątecznych", katolicyzmu i życia religijnego katolików. Aspekty, które najbardziej go w nich interesują, to uaktualnianie treści religijnej, społecznej i teologicznej w ramach określonej struktury symbolicznej, emocjonalnej i reflek­ syjnej na temat obecności i istnienia Boga. A według założeń o performatywnym charakterze rytuału, Bóg jest obecny w tym rytuale. Pytanie: jak jest obecny? Dla Piette'a horyzontem wyjaśniającym i porządkującym tak złożoną strukturę jak msza jest określona kultura. Co więcej, specyficzną „kulturę" będzie repre­ zentować już sama wspólnota wiernych, uczestniczących we mszy i w życiu swo­ jej parafii, organizujących przebieg i rytm swojego lokalnego życia religijnego. Ta „kultura" jest swoistą syntezą wielu indywidualnych składników. Szczególnie intrygujący jest sposób obecności wiary w Boga i Jego uobecnia­ nia się podczas mszy dla wiernych. Piette wyróżnia trzy najważniejsze momenty, kiedy Bóg obecny jest we wspólnocie. Po pierwsze, podczas modlitwy początko­ wej i końcowej, kiedy to słowa kierowane są bezpośrednio do Niego. Po drugie, w sposób mniej bezpośredni, kiedy to ludzie poświęcają swój czas na działalność na rzecz religijnej wspólnoty i robią to nie tylko dla siebie, ale i dlatego, że wierzą w Boga, a wspólnota ma za cel Go chwalić, służyć Mu, oddawać Mu cześć, świadczyć o Jego istnieniu. Bóg jest więc przywoływany przez tę działal­ ność. W pewien sposób to także jest „performatyw" - działając w tym celu po­ świadcza się, że Bóg jest i jest obecny wśród nich i dla nich. Po trzecie, w równie mało bezpośredni sposób, jak wymieniony powyżej - za pośrednictwem wszel­ kich kwestii organizacyjnych, które poprzedzają włączenie Boga w działalność w ramach rytu. Trzeba bowiem odpowiedzieć na pytania, „kto, gdzie, kiedy, jak", by stworzyć ramy symboliczne, społeczne, przestrzenne i czasowe dla wejścia w nie Boga. Bóg, który uobecnia się podczas liturgii, robi to na wiele sposobów. Obecny jest w przedmiotach sakralnych oraz w relacjach, jakie panują pomiędzy wiernymi. Oprócz tego, to On stoi na straży określonych reguł i choć sam je powołał, to nie przekracza ich. W pewien sposób wierni mają więc do czynie­ nia z „gramatyką mediacji". Bóg podczas liturgii jest, ale nie w sposób raz na 13 1 3 N a z w i s k o tego etnologa wydaje s i ę b y ć reprezentatywne, p o n i e w a ż jest on j e d n y m z czo­ łowych antropologów zajmujących się kulturą religijną, Studiów Interdyscyplinarnych F a k t ó w Religijnych członkiem francuskiego Centrum ( w ramach C N R S - E H E S S ) . I n n i badacze francuscy z a j m u j ą c y s i ę t ą d z i e d z i n ą , p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h , k t ó r y c h nazwiska r ó w n i e ż warto w s p o m n i e ć , to: Elizabeth Cl averie, Jean-Pierre A l b e r t , Giordana Charuty, Claudine Fabre-Vassas. Obecnie ich prace w n o s z ą z r e g u ł y n a j w i ę c e j do z a g a d n i e ń r e l i g i j n o ś c i , sacrum, sym­ b o l u czy r y t u a ł u w badaniach etnologicznych, c h o ć nie s p o s ó b p o m i n ą ć t a k ż e Daniele H e r v i e u - L é g e r (socjolog r e l i g i i przy C N R S ) - znanej z p r z e t ł u m a c z o n e j na j ę z y k p o l s k i pracy jako pamięć ( K r a k ó w 1999). Religia �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 127 zawsze dany. Cały układ mszy polega na przedstawianiu i przywoływaniu Go od nowa, tak jakby pomimo tego, że jest, nie było Go jednak. Jego obecność polega na „egzystencji sytuacyjnej": istnieje i objawia się w interakcjach wertykalnych (pomiędzy Nim a ludźmi) oraz horyzontalnych (pomiędzy ludźmi). Po przeanalizowaniu działań, słów, zachowań i refleksji samych wiernych na temat ich stosunku do obecności Boga, Piette konstatuje, że performatywność rytuału mszy należałoby przedefiniować. „[...] To, że parafianie wierzą w istnie­ nie Boga, jest oczywiste. Tak samo, gdyby skonstatować, że miłośnik piłki noż­ nej kocha piłkę nożną. [...] uczyniliśmy jednak z tego punkt wyjścia dla badania etnologicznego pewnego działania w toku [jak msza i życie parafialne - 1.К.]. Tak długo jak przedmiotem naszego zainteresowania były działania konkretne, stwierdzaliśmy że ich treść (np. mszy rezurekcyjnej, czy przekonanie o „praw­ dziwej obecności", itp.) są poddawane autorefleksji i często przewija się wątek ironii, scep-tycyzmu, ubolewania, że nie jest się ostatecznie przekonanym do prawd wiary, zaprzeczanie samemu sobie, «zła wiara» lub nawet przekonanie, że wszystko to i tak nie jest ważne. Ogólnie, że prawdziwa wiara i religia są «gdzie indziej». Jednakże, ani praktyki, ani słowa i postawy, nie dostarczyły argumentu, że mieliśmy do czynienia z jakąś specyficzną mentalnością [religijną - 1.К.]. [...] Żaden etnograf na naszym miejscu nie mógłby stwierdzić, że wystę­ powały elementy percepcji bądź uczuciowości zupełnie wyjątkowe i odmienne [ . . . ] . " (Piette 1999, s. 264). Ta koncepcja uzupełnia teorię rytuału, którą zaproponował Piette (1993, s. 307-312). Rytuał jest pewnego rodzaju siatką „interwałów" nałożoną na zwykły, codzienny bieg życia. Cechuje się on ambiwalencją i mediacyjnością, wynikającą z tego, że jego natura jest „dialektyczna" - zawieszona pomiędzy tym, co co­ dzienne, a tym co nie-codzienne. Wymaga to oczywiście wyraźnie zaznaczanych „granic" czasowo-przestrzennych, których rytuał nie może przekraczać. Oscyluje on ciągle na granicy podwojonego meta-dyskursu, tzn. cechuje się założeniem, że „mamy do czynienia z rytuałem", a więc z czymś, co w pewien sposób odnosi się do sacrum, a zatem to, co się dzieje w jego ramach, jest działaniem „na serio". Z drugiej jednak strony, „wszystko jest grą", ponieważ działania rytualne cechują się swoistą negacją zachowań codziennych. Można powiedzieć, że choć są ich niby-lustrzanymi odbiciami, to jednak nie są symetryczne. Rytuałowi towarzyszy zawsze - w myśl propozycji Piette'a - nadwyżka, ale i zarazem pewien niedosyt znaczenia. Jakby jego natura wymykała się temu, co mieścić powinny w sobie signifiant i signifić. Będąc rodzajem gry, rytuał jest czymś wię­ cej, choć zarazem czymś mniej. Wyraża się to poprzez negowanie lub zawieszanie znaczeń oraz znaków. Towarzyszy temu nieustanny proces konotacyjny, prowa­ dzący do powstania polisemiczności. Choć, jak Piette zaznaczył wcześniej, działa­ nia rytualne nie są prostym, lustrzanym odbiciem codzienności, to jednak odbijają ją, sublimując, deformując bądź krytykując. Rytuały są swoistymi meta-strukturami codzienności, poddającymi ją pod dyskusję i refleksję (zwłaszcza jej „oczy­ wistość" i „normalność"). Co ważne, rytuał zakłada w pewien sposób, ze wzglę­ du na swoją naturę mediacyjną, próbę uchwycenia tego, co niewyrażalne lub �128 INGA K U Ź M A nieuświadamiane. Jest niby-performance'em o ściśle określonej strukturze. Jego cechą jest także pobudzanie emocjonalności, która może osiągać maksymalne rozmiary, choć wymaga również zachowania równowagi i dystansu (ani zbyt wielkiego, ani zbyt małego) wobec dziejących się wydarzeń. * * * Podsumowując przedstawione w tekście tendencje, opcje, dyskusje i ewo­ lucję poglądów związanych z „symbolem", sposobami jego badania, ogólnie - z wszystkim tym, co wiąże się z francuską etnologią symboliczną, należy zastrzec po raz kolejny, że jest to jedynie próba pewnej systematyki jej zaintere­ sowań i historii. Jest to spojrzenie z oddali - zwłaszcza jeśli chodzi o perspekty­ wę syntetyzującą, ale zarazem z bliska - gdy prezentowane są wybrane teksty i prace. Szczególny nacisk położono na przedstawienie tekstów dotyczących form religijności katolickiej oraz francuskich kolei losu „kultury ludowej". Ma to słu­ żyć przyjrzeniu się warsztatowi i sposobowi interpretacji zagadnień swojskich również dla naszego podwórka. Trudno powiedzieć, aby etnologia symbolicz­ na we Francji wyprzedzała w czymś szczególnie pokrewne jej dyscypliny z innych krajów. Oprócz nazwisk takich już klasyków jak Marcel Mauss, Claude Lévi-Strauss czy Émile Durkheim, nie mamy do czynienia na co dzień z francu­ skojęzycznymi przedstawicielami tej dyscypliny. Z tego krótkiego szkicu wyłania się obraz heterogeniczny (którego rozwój przypomina z pewnością pytania i za­ strzeżenia wysuwane przez naszych rodzimych specjalistów na podobne tematy w podobnym czasie). Dlatego nie można mu odmówić pewnej specyfiki, która charakteryzowałaby się wyraźnym oderwaniem badań nad określonymi formami pobożności (jak msza, pierwsza Komunia czy pochówek) od korzeni „ludowych" (bądź „typu ludowego"), czy „wiejskich" vel „tradycyjnych" oraz korzystaniem z narzędzi badawczych innych dyscyplin. Warto podkreślić, że badania nad szeroko rozumianą sferą symboliczną nie ograniczają się do jej interpretacji wyłącznie pod kątem tzw. kulturowym. Nie brakuje również w tych badaniach spojrzenia tzw. społecznego, niezbędnego - w myśl takich właśnie założeń - do zrozumienia jakiegoś wybranego feno­ menu w jego specyficznym i nawet wąskim zakresie występowania. Istotne jest podjęcie próby ogarnięcia rzeczywistej całości kontekstu danego zjawiska. Ów „społeczny" wymiar otula - jak miąższ pestkę owocu - aspekt i sens „kulturowy", ponieważ aby zrozumieć co znaczy i jak znaczy ten czy inny feno­ men symboliczny trzeba go ściśle powiązać z tym, gdzie, kiedy i w jaki sposób oraz dla kogo, nabiera on znaczenia. 14 1 4 Z a c h o w a ł a m d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e nazwy tej d y s c y p l i n y z j ę z y k a francuskiego, ponie­ w a ż we Francji w o w i e l e mniejszym n a t ę ż e n i u w y s t ę p u j e t e r m i n „ a n t r o p o l o g i a " obdarzony roz­ m a i t y m i o k r e ś l e n i a m i . M a m y w i ę c raczej do czynienia z „ e t n o l o g i ą miasta", „ e t n o l o g i ą r e l i g i i " , „ e t n o l o g i ą w s p ó ł c z e s n ą " , itp. �129 FRANCUSKA E T N O L O G I A S Y M B O L I C Z N A LITERATURA Baszkiewicz rewolucji Bloch J. 1993, Nowy człowiek, francuskiej, M . 1983, Les wis thaumaturges, Bouflet J., B o u t r y Bourdieu - nowy świat. Mitologia 1980, Le sens pratique, rzeczywistość critique Objawienia sociále Matki Bożej, dujugement, Warszawa. Paryż. Paryż. C. 1987, D u grand au petit. Variations des é c h e l l e s et des objets d'analyse dans l'histoire r é c e n t e de l'ethnologie de la France, [ w : ] Ethnologie pays de langue allemande, - i Paryż. P. 2000, Znak na niebie. P. 1979, La distinction, Bromberger nowy naród, Warszawa. en miroir. La France et les I . C h i v a (dir.), U . Jeggle, P a r y ż , s. 6 7 - 9 4 . 1997, L'ethnologie de la France et ses nouveaux objets, Ethnologie franjáis e, t. X X V I I , nr 3, s. 2 9 4 - 3 1 1 . Caro Baroja С h о 1 vy J. 1979, Le carnaval, populaire, Cuisenier del Paryż. G. 1976, L e catholicisme populaire en France au X I X е s i é c l e , [ w : ] Le christianisme B . Plongeronet, R. Pannet (dir.), P a r y ż , s. 199-224. J. 1998, Ceremonial ou rituel?, Ethnologiefrancaise, Ninno t. X X V I I I , z. 1, s. 10-19. M . 1981, Les trois functions á G u b b i o , [ w : ] Cahier Dumézil, pour un temps. Georges P a r y ż , s. 293-306. Fabre-Vassas С, Fabre D . 1987, L'ethnologie du symbolique en France: situation et perspectives, [ w : ] Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemande, I . Chiva, U . Jeggle (dir.), P a r y ż , s. 123-138. Froechle-Chopard siecle, Ginzburg C. 1976, II fromaggio Ginzburg C. 1980, Les (XVT-XVIP Ginzburg Hérault G off Pannet Piette oriéntale е au XVIII nocturnes, sorcellerie en Vendée, avril agraires en Frioul Lagrasse, Verdier . 1996, La grande (25-27 15 del '500, T u r y n . et rituels 16 siecles), communion. ESC, t. 2, s. 3 4 1 - 3 5 4 . Transformations et actualités ďune ceremonie Paryż, 1981, Le charivari. 1977) par VEHESS R. 1974, Le catholicisme Actes de la table ronde organisée en Europe, A . 1999, La religion Ravis-Giordani á et le CNRS, P a r y ż - L a H a y e - N e w York. populaire, Paryż. A . 1993, L a r e l i g i o s i t é dans les rituels collectifs contemporaines, [ w : ] Ethnologie faits religieux Piette en Provence e i vermi. II cosmo di un mugnaio batailles J., S с h m i 11 J. -C. (ed.) Paris populaire C. 1984, Presomptions sur le sabbat, Annates L. catholique le M . - H . 1980, La religion Paryż. des N . Belmont, F. Lautman (dir.), P a r y ż , s. 3 0 7 - 3 1 2 . de pres, Paryż. G. 1976, „ L ' a l t a p u l i t i c a " et la „ b a s s a p u l i t i c a " . Valeurs et comportements C politiques dans les c o m m u n a u t é s villagoises corses ( X I X - X X C siecles), Etudes rurales, R. 6 3 - 6 4 , s. 171-189. Turner Virieux V. W. 1990, Le phénomene J. y p a r a í t , [ w : ] Marie V o v e 11 e rituel. Structure 1998, L ' é p o q u e contemporaine M., M e y e r en Basse Auvergne, M., R u a (XIX et сontre-structure, е (pr. zb.), Puy-de-Dome, s. 6 2 - 7 1 . D . 1976, Les méthamorphoses 1750 á 1820, P a r y ż . 5 6 Paryż. е et X X siecles): bien plus mariale qu'eile Wydanie pierwsze we Francji w 1980, w Polsce w 1989 r. Pierwsze w y d a n i e we W ł o s z e c h w 1966 r. de la fete en Provence de �130 INGA KUŹMA INGA KUŹMA A S H O R T O U T L I N E OF T H E H I S T O R Y A N D P R O B L E M S OF F R E N C H S Y M B O L I C E T H N O L O G Y Summary The author aims at presenting tendencies, options, debates and e v o l u t i o n o f approaches con­ cerning the n o t i o n o f "the s y m b o l " , ways o f studying s y m b o l i s m , briefly speaking everything that is connected w i t h the French symbolic ethnology. The article is j u s t an attempt to systematize the history and m a i n interests o f this discipline i n France. Symbolic ethnology i n France has been constituted by its m a i n subject: the category o f the complex symbolic forms: r i t u a l , holiday, ceremony and narrative. I t has undergone an evolution i n a "double" aspect. First, there was an essential change o f the general paradigm concerning essence and objectives o f scientific cognition, (decline o f the Enlightenment paradigm).Then there were " i n t e r n a l " changes w h i c h expressed themselves i n debates on denotation o f the concepts o f " s y m b o l " , " r i t u a l " , " f o l k c u l ­ ture" " t r a d i t i o n a l " or " f o l k " or "peasant" culture (as u n t i l the end o f the 1980ies the studies o f the above mentioned problems and concepts were closely connected). I n this article particular emphasis has been put on w o r k s concerning forms o f Catholic r e l i ­ giousness ( by A l b e r t Piette, Laurence Herault and Jean Cuisenier w h o studied new contemporary forms o f funeral ceremonies).The author is also presenting texts showing changing denotations and significance o f the concept o f " f o l k culture". She tries to explain research methods and inter­ pretations o f the French authors: Robert Pannet, Gerard Cholvy, Marie-Helene Froechle-Chopard, Christan Bromberger, Daniel Fabre, Claudine Fabre-Vassas. We can't say that French symbolic ethnology is much ahead o f the related disciplines in other countries. I n Polish social sciences the "classic" names o f French ethnologists- M a r c e l Mauss, Claude Levi-Strauss and E m i l e D u r k h e i m are w i d e l y k n o w n . Nevertheless, apart from them, the names o f the French- language representatives o f our discipline are not mentioned very often i n Poland. The authors chosen to this article represent the more important French research centers and deal w i t h the studies on r e l i g i o n and religiousness. This short outline shows us a homogenous image. I n the development o f the discussed approach many problems and reservations have been appearing resembling those put forward by Polish ethnologists w i t h reference to similar subjects. Specific for this k i n d o f ethnological approach is, that " f o l k culture" (or: ''culture o f folk type") is not identified w i t h "peasant culture", "rural culture" any more. French symbolic ethnology studies ritual forms w h i c h are seemingly stride liturgie (particular religious acts o f R o m a n Catho­ lic Church). I n their studies they j o i n the interpretation and explanation o f the " s o c i a l " and " c u l ­ t u r a l " dimensions o f the phenomena belonging to the " s y m b o l i c sphere" o f particular cultures and societies. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cefb6f720e2127916ac19391493d727.pdf f58b1c443549c2178bb7daf4d18c44bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1618 Title A name given to the resource Nowy opis obyczajów / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. PL ISSN 0071-1861 1-2 JOLANTA KOWALSKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa NOWY OPIS OBYCZAJÓW [...] jeśli patrzeć chce się dobrze widzieć z daleka. z takiej odległości, Z jak z jakiej daleka? własną epokę, To bardzo nos Kleopatry to trzeba na nią proste: przestaje być dokładnie widoczny ( J o s é Ortega y Gasset 1982, s. 58) I Jednym z trudniejszych przedsięwzięć poznawczych podejmowanych przez etnologów jest badanie własnej kultury Łatwo tu o zbłądzenie w - pozorny prze­ cież - obiektywizm, podobnie jak o banał i uproszczenie, trudno natomiast o spojrzenie świeże, powiedzieć by można niewinne. O trudnościach decyduje czynnik, który określiłabym syndromem rozmytych linii papilarnych, niewidocz­ nych gdy zbyt blisko przysuniemy dłoń do oczu. Analogicznie, struktura i formy „naszej/mojej" kultury, przez swą bliskość, codzienny usus, stają się nazbyt oczy­ wiste, a w rezultacie niedostrzegalne. Czy istnieje możliwość zaostrzenia i wysubtelnienia naszej percepcji? Odpo­ wiedź jest na szczęście twierdząca. Szereg publikacji wydanych w ostatnich latach (por. np. Catheral 1990; Clifford, Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999) dowodzi, że etnolodzy operują głębią ostrości najzupełniej prawidłowo, rejestrując i analizując zjawiska występujące niejako w zasięgu ręki, a także wtedy, gdy - podobnie jak bohater „Amatora" Krzysztofa Kieślowskiego - obiek­ tyw kamery kierują na siebie samych (zob. Hastrup 1992; Stocking 1983). Niewątpliwy przełom stanowiła propozycja Clifforda Geertza (1973, 1988), dzięki której spojrzano inaczej na pozytywistyczny wymóg bezwzględnego obiektywizmu analizy i opisu badanych zjawisk, podobnie jak na rolę samego badacza, kwalifikacje gromadzonych przezeń danych i konstruowane na ich pod­ stawie teksty (w znaczeniu nadawanym im przez semiotykę). Proces poznawczy jako gra, tekst naukowy jako tekst autorstwa badacza, relacja badacz/badany jako dynamiczny układ wzajemnych oddziaływań, wszystkie te czynniki sprawiają, że borgesowski Etnograf niezmiennie ceniąc „drogi, które trzeba przebyć", by dojść do poszukiwanej wiedzy (Borges 1977, s. 21-22), dzieli się nią, mając w pamięci lekcję jakiej blisko przed półwieczem jeden z dahomejskich infor­ matorów udzielił Melville Herskovitsovi. Zapytany, która z dwóch wersji tego samego mitu podanych mu do oceny jest prawdziwa odparł, iż obydwie, ponieważ �100 JOLANTA K O W A L S K A każdy kto powtarza mit opowiada historię prawdziwą, w postaci, w jakiej została mu ona przekazana przez bóstwo (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18) . Tematyka mego artykułu niewiele ma wspólnego ze sferą sacrum, jeśli to a 'reburs, chciałabym natomiast - mając na uwadze wspomnianą lekcję - powie­ dzieć ten tekst dobrze. Pragnę zastanowić się w nim nad pewnym szczególnym kierunkiem zmian obserwowanych w obyczajowości polskiej po roku 1989. Do daty tej będziemy niewątpliwie często wracali, wyznacza ona bowiem nie tylko punkt zwrotny w historii, polityce i ekonomii naszego kraju, jak też innych usy­ tuowanych w Europie Środkowej, ale - przede wszystkim - początek bardzo dynamicznych zmian w kulturze. Wcześniej jednak chciałabym powiedzieć 0 początkach mego zainteresowania tym zagadnieniem. Korzystam tu między innymi z własnych notatek prowadzonych w latach 1989-1999, stąd zdarzyć się może, iż w tekście pojawi się ton nieco bardziej osobisty. 1 II Dokładnie przed piętnastu laty, w roku 1989, po raz pierwszy wyjechałam na długoterminowy staż zagraniczny za - mocno już skruszałą - „żelazną kurtynę". Szczęśliwy, dla wielu przyczyn, traf sprawił, że był to wyjazd do Hiszpanii. Wy­ jazd naukowy do obcego kraju to nie tylko biblioteki i pracownie oraz wymiana doświadczeń, ale także intensywna nauka funkcjonowania w innej kulturze, a zatem uczenie się jej kodów i struktur, wpasowywanie się w nią z własnym bagażem intelektualnym i własną soczewką; także możliwość spojrzenia na siebie z nowej perspektywy. Doświadczenie hiszpańskie było szczególne. W roku 1989 1 następnym w polskiej prasie nader chętnie porównywano sytuację Polski z tą, w jakiej Hiszpania znalazła się z chwilą śmierci generała Franco. Głosy takie pojawiały się także w prasie zachodniej. Powstawały zestawienia, prognozy, sta­ wiano nam przed oczy, do czego można dojść w ciągu zaledwie dziesięciu lat, zaczynając od sytuacji porównywalnie złej, a może nawet gorszej niż nasza. Lektura tych artykułów nie pozostała bez wpływu na mój ogląd „Nowego Świata". Mniej czy bardziej świadomie szukałam analogii, bądź - skromniej i zachowując stosowne proporcje - wskazówek, czego możemy oczekiwać w Polsce po upływie owej, równie teoretycznej, co magicznej, dekady. W moim odczuciu - prowincjuszki z „demoludów", a zarazem „etnografa w terenie" - był to zupełnie inny świat, przy czym podstawowym kryterium decydującym o róż­ nicy nie była wcale ilość dostępnych dóbr, jakkolwiek istotnie szokująca dla przybysza z Warszawy, lecz mechanizmy funkcjonowania zbiorowości, zwłasz­ cza te regulujące obieg pieniądza, i wynikające stąd zachowania społeczne. Doświadczeniami bez mała traumatycznymi okazały się konieczność odbioru stypendium w banku na podstawie czeku i nauka posługiwania się kontem ban1 C y t u j ę : „ T h e unhesitating replay was that the gods do not reveal the same things to everyone, and that each narrator was t e l l i n g « t r u e h i s t o r y » according to the w a y the v o d u n have g i v e n it to h i m " (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18). �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 101 kowym. Dziś może się to wydawać zabawne. Mogę przypuszczać, że dla moich gospodarzy było sprawą oczywistą, iż dorosły człowiek - skądkolwiek by nie przyjechał - wie rzeczy podstawowe. Problem w tym, że nasze katalogi spraw podstawowych różniły się nieco. Z czasem, a był to pobyt dwumiesięczny, zaczęłam patrzeć wnikliwiej. Dla obserwacji owych mniej może ważne było dostrzeżenie rozwarstwienia socjalne­ go, jakkolwiek nie sposób nie wspomnieć o kilku jego elementach, szczególnie dla mnie egzotycznych: żebrakach, w Polsce wówczas jeszcze niezbyt licznych (czy też może raczej mniej widocznych), a na południu Hiszpanii wszechobec­ nych i najoczywiściej stowarzyszonych w zgromadzenia żebracze, bezdomnych żyjących na ulicy, szokujących w treści ofertach prostytutek zamieszczanych w dziale ogłoszeń prawicowego dziennika „ABC", a sąsiadujących z podzięko­ waniami dla świętych za wysłuchane modlitwy. Najistotniejszym wszakże ele­ mentem obserwowanej i „oswajanej" przeze mnie rzeczywistości wydała mi się ostentacyjna konsumpcja. Z rzeczywistości kolejek, niedoboru i „wyrobów czekoladopodobnych" przeniosłam się bowiem, do świata normalnych mechaniz­ mów ekonomicznych, półek sklepowych pełnych towarów o zróżnicowanej jakości (a więc nie tylko dostępnych, ale też adresowanych do różnych grup klientów), inwestowania w siebie jako najlepszej lokaty i działających telefonów. Czy zatem owa „ostentacyjna konsumpcja", jako wyróżniająca cecha mych gospodarzy, nie wzięła się z nieżyczliwości mego spojrzenia na nich? Oceniając sprawę z perspektywy czasu przypuszczam, że gdybym nie była wówczas przybyszem z tego, a nie innego miejsca na ziemi mogłabym nie zwrócić uwagi na pewne formy zachowań ludzi, wśród których znalazłam się, czy może raczej nie zobaczyłabym ich w taki sposób. Pierwsze spostrzeżenie dotyczyło konsumpcji najoczywistszej - jedzenia. Każ­ da społeczność wypracowuje własne formy zachowań w trakcie posiłku, określa wśród nich wymagane, dozwolone i naganne. Kultura stołu hiszpańskiego różni się od naszej, a przez lata jej cechą najbardziej charakterystyczną był niedostatek skryty pod maską pozorów obfitości. W Hiszpanii - jaką zobaczyłam w roku 1989 - niejednokrotnie miałam okazję podziwiać małe etiudy aktorskie odgiywane pod koniec posiłku, wprost niezwykle klarowne w swej wymowie, a wyrażające prze­ syt, niezdolność spożycia choćby jednego jeszcze kęsa. Że jest to swojego rodzaju „scenariusz", przy tym głęboko zakorzeniony w tradycji, uświadomiła mi lektura Hiszpańskich czarów Michaela del Castillo (1989). Jednym z naj sugestywniej szych zawartych w niej obrazów jest opis placu Zocodover w Toledo i przechadzających się po nim, w porze wieczornego paseo, wychudzonych biedą hidalgów, każdy z wykałaczką w zębach, by dowieść obfitości spożytego posiłku. Spostrzeżenie drugie odnosiło się do konsumpcji w sensie nabywania i gro­ madzenia dóbr: prawdziwego szału zakupów. Zakupów obfitych, prawie nie­ skrępowanych (a przynajmniej takimi wydawały mi się one wówczas), zakupów będących stylem życia, sposobem spędzania czasu, formą życia rodzinnego i towarzyskiego. Mój pobyt w Hiszpanii przypadł na okres obejmujący święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok, jeden z najkorzystniejszych dla handlowców, �102 JOLANTA K O W A L S K A zatem i obserwowane przeze mnie zachowania kupujących były niewątpliwie wyrazistsze niż te, które miałabym okazję widzieć w innej porze. W wielopiętro­ wych, wielobranżowych centrach handlowych sieci El Corte Ingles i Galenas Preciados spędzano całe godziny przedświątecznych weekendów, przebierając wśród nagromadzonych tam dóbr, robiąc przerwę na kawę czy posiłek w jed­ nym z licznych barków, po czym wracano do zajęcia, które nazwałam wówczas c e l e b r o w a n i e m m o ż l i w o ś c i . W owej wycieczce do „krainy cudów" najważniejsza była bowiem, znana już nam obecnie, przyjemność, na którą składają się: rozpatrywanie ofert, przyzwolenie na bycie kuszonym, smakowanie pozycji osoby, o której względy i uwagę (a w istocie pieniądze) zabiega się wszel­ kimi sposobami, możność odmowy/akceptacji, a wreszcie perspektywa po­ wtarzalności tego doświadczenia. W następstwie nabycia dóbr zaś - możliwość upublicznienia faktu ich posiadania. Trzecią dziedziną konsumpcji, nie od razu dostrzegalną dla przybysza z Polski, był obieg informacji szczególnego rodzaju. „Istnieje tu rodzaj czasopism - zano­ towałam w dzienniku - u nas zupełnie nieznanych, relacjonujących wydarzenia i kolportujących ploteczki z życia tzw. towarzystwa [...] Tu księżna X wizytuje ośrodek dla pań i degustuje przygotowane potrawy, ówdzie baronessa Y urządza balik dziecięcy. Tu się rozwodzą, tam bawią, gdzie indziej uświetniają. Gwiazdka telewizji tuli do serca nowo narodzone dziecię i opowiada jak odzyskała idealną figurę. Denis Rusos we wnętrzach swego domu z najnowszą żoną, a obok zdjęcie księcia Alberta Monaco z flamą, wykonane teleobiektywem, bo w reprodukcji wielkość ziarna upodabnia je do obrazu puentylistów" (Zeszyt: Hiszpania 1989). Do tejże kategorii zaliczyłam świat plotkarskich magazynów, audycji szokują­ cych sensacją i uśrednionej rozrywki, kreowany przez telewizję, jakkolwiek moje pole obserwacji było w tym przypadku dość okrojone. Doświadczenia i obserwacje wyniesione z Hiszpanii, czynione niejako na marginesie zasadniczego nurtu prowadzonych tam przeze mnie prac, rozbudziły moją ciekawość mechanizmami, które mają wpływ na kulturę społeczeństw sta­ wianych w obliczu gwałtownej zmiany statusu, tworzącymi się wówczas nowy­ mi formami obyczajowości i miejscem/rolą form obowiązujących przed zmianą. Przedstawione tu me spostrzeżenia nie od razu znalazły ekwiwalent w systema­ tycznej obserwacji rodzaju i kierunku zmian zachodzących w Polsce. Długi czas ograniczałam się do konstatacji, iż zmiany te mają miejsce i wychwytywania ich podobieństwa do zaobserwowanych w Hiszpanii. Moment, w którym uświado­ miłam sobie, iż oto stało się stanowiła rozmowa na temat nowych form obycza­ jowości, jaką przeprowadziłam w roku 1998 z kolegami z Instytutu Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk - Zsuzsaną Tátrai, Piroską Szabó i Janosem Báli. Pierwsza z grona wymienionych specjalizuje się w badaniu obrzędów rodzin­ nych, zwłaszcza ich form tradycyjnych, kultywowanych współcześnie w mieście, podobnie jak form nowych, obserwowanych w tymże środowisku. Konstatuje m.in. coraz wyraźniej dający o sobie znać przerost formy owych obrzędów nad treścią, tendencję do rosnącej ich wystawności i „amerykanizację", znajdującą wyraz w przenoszeniu kalek z seriali, bądź rodzinnych filmów klasy В rozpowszechnia- �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 103 nych w telewizji. Stwierdza także coraz większą popularność świąt „importowa­ nych" z kultury angloamerykańskiej (np. walentynek) oraz nowych form obycza­ jowości (np. organizowania urodzin dzieci w McDonaldzie). Dzięki współpracy z badaczami czeskimi i słowackimi dr Tátrai dysponuje danymi umożliwiającymi porównywanie interesujących j ą zjawisk i procesów rejestrowanych na Węgrzech z obserwowanymi w obu wymienionych krajach. W rozmowie naszej posłużyła się przykładem swoistego rytuału towarzyszącego zakończeniu służby wojskowej, z biegiem czasu przybierającego coraz bardziej rozbudowaną formę. Piroska Szabó zwróciła uwagę na awans supermarketów do roli nowych ośrodków życia towarzyskiego, stanowiących swojego rodzaju enklawy oferują­ ce klientowi wszelkie możliwe rodzaje dóbr konsumpcyjnych pod jednym da­ chem, wraz z obsługą bankową, ofertą rozrywki barami i restauracjami. Znacz­ nemu ograniczeniu ulegają natomiast dawniejsze, bardziej ekskluzywne formy życia towarzyskiego, łączące ludzi o wspólnych zainteresowaniach. Spotkania w kawiarniach i cukierniach, z których liczne miały do niedawna swoją stałą klientelę decydującą o jej kolorycie, są coraz większą rzadkością. W opinii dr Szabó dzieje się tak w wyniku pauperyzacji środowisk inteligenckich, zwłasz­ cza osób starszego pokolenia (dodała, iż część z nich przeniosła się do barów sieci McDonalda ) przy jednoczesnym wzroście zamożności ludzi nowych. Janos Báli bada ideologię narodową w poglądach kibiców reprezentacji pił­ karskiej. Ostro rozgraniczony świat „swoich" i „obcych", drużyna piłkarska, jako swojego rodzaju depozytariusz i obrońca honoru nacji, honoru, dodajmy, iden­ tyfikowanego z wygraną - to elementy zjawiska towarzyszącego rozgrywkom piłkarskim na całym świecie. W krajach postkomunistycznych, jakkolwiek sto­ sunkowo nowe, przybiera ono niekiedy formy ekstremalne. Analiza tego zjawiska powinna przynieść ważne informacje na temat „podskórnych" procesów frustra­ cji dotykających niemałą część społeczeństwa. Spotkania takie jak relacjonowane, ze względu na ograniczenia czasowe, siłą rzeczy zmuszają ich uczestników do pozostania na dość ogólnym poziomie wy­ miany doświadczeń. Jednakże ich waga zawiera się nie tyle w szczegółowości i precyzji ustaleń, ile w uchwyceniu głównych cech zjawisk, kierunków toczą­ cych się procesów, niekiedy w samym ich nazwaniu. 2 III Od blisko piętnastu lat jesteśmy zatem świadkami gwałtownej transformacji form współżycia, a nieporównanie dłużej zmian obowiązujących zasad i przekształ­ ceń podstawowego kanonu etyki (zob. Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2004; Zadrożyńska 2001). Rzeczywistość lat osiemdziesiątych nie sprzyjała 2 R z e c z y w i ś c i e , sama m i a ł a m okazją w i d y w a ć w s p a n i a ł ą p a r ę r e z y d u j ą c ą w lokalu w p o b l i ż u Vaci. M i e l i swoje stałe miejsca, m o ż n a b y ł o z a s t a ć ich tam codziennie w porze p o p o ł u d n i o w e j , s i e d z ą c y c h nad s a m o t n ą k a w ą w p a p i e r o w y m k u b k u , c z y t a j ą c y c h p r a s ę i p r z y j m u j ą c y c h o d w i e ­ d z i n y znajomych i p r z y j a c i ó ł . �104 JOLANTA K O W A L S K A rozleglejszym kontaktom ani przepływowi informacji, toteż z chwilą rozluźnie­ nia, a z czasem zniesienia ograniczeń w tych dziedzinach, staliśmy się uczestni­ kami zmian oszałamiających tempem i trudnych nie tylko do zaakceptowania, ale nawet percepcji dla niemałej części społeczeństwa. Myślę tu przede wszyst­ kim o rewolucji informatycznej ze wszystkimi jej konsekwencjami w sferze oby­ czajowości, zwłaszcza w odniesieniu do sposobów i form komunikowania się. Z drugiej strony zaś, o potężnym imporcie nowych wzorów zachowań i treści nieznanych na gruncie naszej kultury, przy tym niejednokrotnie sprzecznych z nią. Gdyby pokusić się o próbę zawarcia w jednym zdaniu, co - z punktu widze­ nia pojedynczego człowieka - przyniosły zmiany zapoczątkowane w 1989 roku, sfomiułowałabym je następująco: otworzyły one przed każdym z nas możliwości - wyboru, decydowania o sobie i posiadania. „Najweselszy barak obozu" szybko sprawił sobie największy bazar w Europie sytuując go, bez mała ironicznie, na stadionie X-lecia, i wzrost gospodarczy przewyższający ten, który charakteryzo­ wał azjatyckie tygrysy. Zrazem jednak naszym życiem zaczęły rządzić nieznane dotychczas reguły rynku oraz konieczności, wśród których nie najmniej ważną okazała się konieczność podejmowania samodzielnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Uwolnienie środków przekazu spod opiekuńczych skrzydeł cen­ zury przyniosło w efekcie zwiększenie zasobu wiadomości znajdujących się w obiegu i zasadniczą zmianę proporcji serwisów informacyjnych, z czym nie wszyscy potrafią sobie poradzić . Obok zmian ocenianych jako korzystne, miały i mają nadal miejsce takie, które całkowicie zmieniły status dużych grup, przy­ nosząc w rezultacie ogromną ich frustrację i napięcia w kontaktach z innymi, zyskującymi prestiż. Bezrobocie i konkurencja o miejsce pracy stały się elemen­ tem naszego życia, podobnie jak bezpardonowe i nieeleganckie walki ugrupowań politycznych toczone na oczach, a zarazem niejako ponad głowami, wyborców. Wszystko to, i wiele innych czynników przyczynia się do ucieczkowych reakcji, nazywanych dawniej (tj. w czasach, gdy paszporty nie były przechowywane w szufladach naszych biurek tylko w sejfie Urzędu Bezpieczeństwa) emigracją wewnętrzną, obecnie - jak sądzę - nie zasługujących na tę nazwę o precyzyjnej konotacji, definiującej sytuację intelektualisty, któremu odmówiono wydania paszportu. Drogi owych współczesnych ucieczek prowadzą w stronę nisz za­ pewniających poczucie bezpieczeństwa - od małej stabilizacji po apatię. Z drugiej strony kształtują się zarówno elity, jak i klasa średnia, poszerza się środowisko ludzi bardzo majętnych, korzystających w pełni z możliwości, jakie daje im stan posiadania i dopracowujących się stopniowo swoich własnych wzorów konsumpcji . Podczas konferencji Societě Internationale d'Ethnologie 3 4 5 3 Jeszcze podczas p o b y t u w Budapeszcie w grudniu 1998 r. w i d z i a ł a m f i g u r u j ą c y nad w e j ś ­ c i e m do metra przy M o s z k v a tér napis w j ę z y k u p o l s k i m (co prawda, bardzo j u ż zniszczony i nieaktualny) i n f o r m u j ą c y o zakazie handlu. W p a ź d z i e r n i k u 1989 г., kiedy t a k ż e b y ł a m w Buda­ peszcie, zakaz ten b y ł j a k najbardziej na czasie. 4 Badania percepcji informacji podawanych do publicznej w i a d o m o ś c i w g ł ó w n y m w y d a n i u „ W i a d o m o ś c i " pierwszego programu t e l e w i z j i , przeprowadzone przez Pentor d o w i o d ł y , iż d u ż y procent w i d z ó w nie rozumie sensu kierowanego do siebie przekazu. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 105 et de Folklore w 2001 roku, w Budapeszcie pani Monika Baer z Uniwersytetu Wrocławskiego, w referacie „7b Feel European at Last... " Discourses and Prac­ tices of Consumption among Polish Middle-Class Women przedstawiła niezmier­ nie ciekawe wyniki własnych badań poświęconych przedstawicielkom polskiej klasy średniej, skonfrontowanych z treścią pamiętników nadsyłanych na coroczny konkurs „Miesiąc z życia kobiety", organizowany przez redakcję „Twojego Stylu". Badaczka skonstatowała charakterystyczną zmianę priorytetów badanych kobiet, różniących się zasadniczo od wpisanych w stereotyp „Matki Polki". Wysunęła przy tym supozycję, iż ów stereotyp w istocie nie był nigdy przez kobiety w pełni akceptowany. Stanowił raczej narzędzie manipulacji, był rolą idealną, a nie obrazem rzeczywistego stanu rzeczy. Zastanówmy się teraz, w jakim „krajobrazie" znajduje się badacz śledzący przemiany obyczaju i obserwowane przezeń społeczeństwo. W dziele Ortegi y Gasseta, z którego pochodzi motto mego artykułu, znajdujemy następujący passus: „świat, który zrodził współczesne masy, ma zupełnie nowe, nieznane dotąd oblicze. Podczas gdy w przeszłości dla zwyczajnego człowieka życie było jednym pasmem trudności, niebezpieczeństw, niedostatków, ograniczeń i uzależ­ nienia, to ten nowy świat wydaje się obszarem praktycznie nieograniczonych możliwości, obszarem bezpiecznym, gdzie nikt nie jest uzależniony od nikogo [...] Żyć to nie być ograniczonym przez cokolwiek; to swobodnie puścić wodze swoim chęciom i skłonnościom. Nic praktycznie biorąc nie jest niemożliwe, nic nie jest niebezpieczne i nikt nie jest z zasady nadrzędny w stosunku do nikogo" (1982, s. 66-67). Myśl tu zawarta, w zastosowaniu do współczesnej naszej sytua­ cji wydaje się zasadniczo słuszna z jednym wszakże zastrzeżeniem. Oto nie je­ stem przekonana, czy rzeczywiście ów nowy świat jest w odczuciu jego miesz­ kańców miejscem tak bezpiecznym, jak sugeruje to Ortega y Gasset, nawet jeśli uwzględnimy ponad siedemdziesięcioletni dystans dzielący datę pierwszego wydania Buntu mas od chwili, w której piszę te słowa. Powiedziałabym, iż prze­ ciwnie, świat stechnicyzowany (bo jego dotyczy określenie „nowy świat") jest być może łatwiejszy w użyciu, ale miejsce dawnych lęków zajęły nowe, nie mniej przerażające. Z katalogu naszych najnowszych doświadczeń wymieńmy chociaż­ by terroryzm, problem odrzucenia i bezużyteczności, z którym borykają się bez­ robotni, zaś z tych, które dopiero rysują się przed nami - problem wyważenia (bez szkód dla tożsamości i integralności jednostki) pomiędzy rzeczywistością naszego świata a multiplikowanymi rzeczywistościami wirtualnymi. Niezmiernie trafne, także w zastosowaniu do - jak to określiłam - krajobrazu, w którym się znajdujemy - wydaje mi się natomiast inne stwierdzenie Ortegi у Gasseta: „Dla chwili obecnej charakterystyczne jest to, że umysły przeciętne i banalne, wiedząc o swej przeciętności i banalności, mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do n a r z u c e n i a t y c h c e c h 5 W ostatnich latach Polska stała s i ę atrakcyjnym r y n k i e m zbytu a r t y k u ł ó w l u k s u s o w y c h , z w ł a s z c z a n a l e ż ą c y c h do kategorii s y m b o l i statusu i z a m o ż n o ś c i - z e g a r k ó w , piór, w y r o b ó w s k ó r z a n y c h i o d z i e ż y o d p o w i e d n i c h marek. �106 JOLANTA K O W A L S K A w s z y s t k i m i n n y m " (1982, s. 13, podkr. J.K.). Chcę być dobrze zrozu­ miana - przywołując tę myśl filozofa nie twierdzę bynajmniej, że demokraty­ zacja naszego życia jest zjawiskiem niekorzystnym. Wyrażam natomiast obawę, iż częścią ceny, jaką trzeba za nią zapłacić jest - wierzę, że przejściowy - okres, w którym w naszym życiu dominować będą, i dominują, owe: banalność i prze­ ciętność pop kultury. IV Przed ponad półtora wiekiem, w latach 1840-1841, ukazało się pierwsze, niestety niepełne, bo okaleczone przez wydawców, wydanie Opisu obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza. Dopiero w roku 1951 do rąk czytelników trafił pełny tekst tego dzieła, już pod krótszym tytułem Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracowany przez profesora Romana Pollaka . Kitowicz, świadek ale przede wszystkim uczestnik swoich czasów, dłu­ goletni sekretarz Michała Lipskiego, opata benedyktynów lubińskich, konfederat barski, a od 1781 r. proboszcz rzeczycki, przez lata rejestrował ważne wydarze­ nia, w których uczestniczył. Rozpoczętego w roku 1743 porządkowania ich w dwóch dziełach: Pamiętnikach, czyli Historii polskiej i Opisie obyczajów... nie dokończył, zmarł w roku 1804. Tekst interesującej tu nas, drugiej z prac, urywa się na rozdziale poświęconym obyczajom chłopskim. Opis obyczajów... to szczególny dokument życia w Polsce tuż przed katastrofą rozbiorów. Jego lektura „tumani, śmieszy, przestrasza", ale też stanowi nieoce­ nione źródło wiedzy o nas samych. Zawarte w nim informacje wykorzystywali zarówno pisarze (m.in. Henryk Sienkiewicz i Józef Ignacy Kraszewski), jak i ba­ dacze - historycy, literaturoznawcy i kulturoznawcy. W końcu ubiegłego wieku wybrane wątki dzieła posłużyły Mikołajowi Grabowskiemu do wyreżyserowania w krakowskim Teatrze Stu spektaklu , który stał się wydarzeniem kulturalnym i obyczajowym, zwłaszcza że klimat ówczesnych lat sprzyjał autorefleksji, nawet tej gorzkiej. Odbierano go jako bolesny „Polaków portret własny" , którego naj­ istotniejsze rysy, pomimo upływu czasu, nie ulegają zasadniczym zmianom. Kiedy zastanawiałam się, w jaki sposób oddać w jednym zdaniu tytułu tema­ tykę podjętych obecnie badań, formuła „Nowy «Opis obyczajów»" wydała mi się najbardziej nośna i oczywista. Zapożyczam jednak od zacnego proboszcza jedynie ową formułę i baczność obserwacji, zaś tym co łączy jego i moje wysiłki jest próba opisu ludzkich zachowań w epoce „niżu cywilizacyjnego". To ostatnie określenie, w moim przekonaniu wyjątkowo trafne, pojawia się na stronach 6 7 8 6 P o s ł u g u j ę się o s t a t n i ą e d y c j ą dzieła K i t o w i c z a , z roku 2003, w y d a n ą w serii „ S k a r b y B i b l i o ­ teki N a r o d o w e j " . 7 Spektakl ten n o s i ł tytuł: „ O p i s o b y c z a j ó w , c z y l i j a k zwyczajnie w s z ę d z i e się miesza złe do dobrego". R e ż y s e r w y k o r z y s t a ł w n i m fragmenty obu w s p o m n i a n y c h w y ż e j d z i e ł K i t o w i c z a . Pre­ miera o d b y ł a s i ę w r o k u 8 1990. W r o k u 1979, w k r a k o w s k i m M u z e u m N a r o d o w y m , m i a ł a miejsce w y s t a w a o t y m tytule, przygotowana przez prof. M a r k a Rostworowskiego. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 107 innego jeszcze dokumentu swoich czasów, Dziennika 1954 Leopolda Tyrmanda (1980, s. 134) . Dociekliwy czytelnik, zwłaszcza ceniący sobie egzegezę w kate­ goriach historycznych, mógłby w tym miejscu wyrazić wątpliwość czy słusznie stawiam obok siebie prace tak różne - dzieło poświęcone obyczajowości czasów saskich, sportretowanej przez człowieka biorącego żywy udział w życiu swej epoki, wycinek świata połowy X X wieku, jakim widział go głęboko sfrustro­ wany, pozbawiony możliwości publikowania pisarz i czasy nam współczesne, stanowiące przedmiot moich zainteresowań. Odpowiem na to, iż nie jest moim celem ich porównywanie. Konstatuję jedynie, że cechą wspólną dwóch pierw­ szych są okoliczności ich powstania w czasach, gdy kultura wysoka traciła na znaczeniu, na korzyść - w pierwszym przypadku kultury niskiej, w drugim - przycinanej nożycami socrealizmu do wymagań materializmu historycznego. Co do czasów obecnych nie będę pierwszą z grona badaczy kultury mówiącą ojej współczesnej pauperyzacji, jakkolwiek jestem jak najdalsza od widzenia jej obrazu w jednoznacznie ciemnych barwach (zob. Kowalska 2003). Wraz z wystąpieniem w naszym kraju wspomnianych przemian cywilizacyj­ nych pojawiły się też pierwsze sygnały zainteresowania nimi badaczy i pierwsze na nie reakcje. Oto, przed ponad dziesięciu laty profesor Maria Janion postawiła tezę, iż mamy do czynienia ze zmierzchem paradygmatu romantycznego w kul­ turze polskiej. Jaką wagę ma podobna opinia padająca z ust tej właśnie uczonej wiedzą wszyscy czytelnicy jej książek i uczestnicy jej seminariów. Jerzy Jedlicki formułuje to następująco: „W książkach Marii Janion - a czytam je chciwie od pół wieku - uderza mnie za każdym razem jakże rzadka dzisiaj powaga, z jaką traktuje ona swoją misję nauczycielską, powaga zaświadczana także jej pracą pedagogiczną [...] Misja zaś dotyczy ni mniej ni więcej, jak tylko nauki świado­ mego przeżywania historii - tej dziejącej się wokół nas i z naszym udziałem, doświadczonej i zapamiętanej osobiście, oraz tej, którą dziedziczymy jako opo­ wieść i której jednym z dokumentów jest literatura. Masz wiedzieć, co przeżyłeś i masz rozumieć, co otrzymałeś w spuściźnie po ojcach, chcianej czy niechcia­ nej, bo nie starać się wiedzieć i rozumieć oznacza zbrodnię bezmyślności, du­ chową pustkę, dobrowolne sieroctwo" (Jedlicki 2001, s. 1). W roku 2000 Maria Janion opublikowała kolejny zbiór esejów - Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi - odebrany przez część krytyki literackiej jako wyraz zaprzeczenia diagnozie o zmierzchu romantycznego paradygmatu. Nie wszyscy jednak widzą to podobnie. Cytowany wyżej Jedlicki przypisuje uczonej intencje bardziej wyrafinowane, a zarazem racjonalne. - Z umarłymi, a więc z tradycją, w całym, właściwym jej spektrum, mieszczącym zarówno ro­ mantyczną gorączkę, idealizm, jak i umiejętność trzeźwego, wręcz krytycznego oglądu rzeczywistości i siebie samych. 9 9 „ N i ż c y w i l i z a c y j n y , w j a k i m ż y j e m y , ma tak s p l ą t a n e korzenie, ż e nie bardzo go sobie u m i e m y w y j a ś n i ć " . W y p o w i e d ź ta z n a l a z ł a s i ę w dywagacjach Tyrmanda p o ś w i ę c o n y c h m a n i p u ­ l o w a n i u s e m a n t y k ą p o j ę ć , zacieraniu ich w ł a ś c i w y c h z n a c z e ń . Punktem w y j ś c i a , b y ł o bulwersu­ j ą c e autora Dziennika 1954, o k r e ś l a n i e w prasie a k t ó w bandytyzmu mianem c h u l i g a ń s t w a . �108 JOLANTA K O W A L S K A Obserwacja i analiza wszelkich procesów kulturowych wymaga czasu. Za­ pewne z tej przyczyny większa grupa prac poświęconych różnym aspektom nowej rzeczywistości pojawiła się dopiero w ostatnich latach. W kręgu antro­ pologów kultury na szczególną uwagę zasługują Targowisko różności Anny Zadrożyńskiej (2001) oraz Antropologia codzienności (2000) i Głosy tradycji (2001) Rocha Sulimy. Autorka pierwszej z nich od dawna prowadziła badania nad obyczajowością i procesami degradacji dotykającymi kulturę. Przed kilku laty opublikowała artykuł poświęcony jednemu aspektów obyczajowości - zja­ wisku chamstwa (Zadrożyńska 1996). W Targowisku proponuje refleksję nad współczesną kulturą i wizją świata, rozważa kulturowy sens seksualności, kwali­ fikacje i miejsce w kulturze starości i młodości, wraca do fenomenu chamstwa rozpatrując go w kontekście brutalizacji życia. Pisze: „Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedaw­ czyków i klientów. Targowisko to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, powiązań o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym [...] To także gra - emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć" (Zadrożyńska 2001, s.). W Antropologii codzienności Roch Sulima przedmiotem analizy uczynił codzienność w takiej formie, jakiej doświadcza on sam. Deklaruje: „Pisze tę książkę antropolog realnie w życiu, niekiedy nawet spacerowicz [...] a nie badacz, który wkracza w teren z etnograficznym kwestionariuszem, z gotowym projektem jego całości" (Sulima 2000). To ciekawe doświadczenie - rodzaj pamiętnika czy też „dziennika obserwacji uczestniczącej" - przyniosło w efekcie zbiór opowieści o ludziach i miejscach. O mitologii miejskich ogródków dział­ kowych i podmiejskich „daczowiskach", o „ludziach bazaru" i „ludziach super­ marketu", o ulicznych wspólnotach alkoholowych i szeregu innych zjawisk widzianych z pozycji przechodnia zaopatrzonego wszakże w „szkiełko" antro­ pologa. Przyjęta przez autora formuła przypomina nieco dziennikarstwo Jacka Snopkiewicza (zob. пр.: Snopkiewicz 1978), wczesne - z Buszu po polsku - Ryszarda Kapuścińskiego (1962), czy Bizary Ewy Szumańskiej (1987). Zapewne jest to jedna z dróg, którą pójdą antropologiczne badania nad kul­ turą współczesną. Dość wspomnieć o cenionym, nadawanym w 1 programie telewizji, cyklu „Rozmów na koniec wieku", które z początkiem roku 2000 prze­ mianowane zostały na „Rozmowy na nowy wiek". Pokłosiem ich stała się edycja trzech tomów rozmów o życiu, śmierci, Bogu i kulturze z twórcami i naukowca­ mi, ludźmi Kościoła i ludźmi „osobnymi", która autorom - parze dziennikarzy Katarzynie Janowskiej i Piotrowi Mucharskiemu - przyniosła uznanie środowisk intelektualnych (Janowska, Mucharski 1998-2000). Lektura tych tekstów uświadamia, iż stanowiąc doskonały przykład literatury faktu są zarazem goto10 1 0 W l u t y m br. otrzymali n a g r o d ę imienia Dariusza Fikusa. N o m i n o w a n i b y l i do niej - w ł a ś ­ nie za w s p o m n i a n y c y k l - trzykrotnie. Janowska jest a b s o l w e n t k ą p o l o n i s t y k i Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , publikuje w „ P o l i t y c e " i „ T y g o d n i k u Powszechnym". M u c h a r s k i - teatrolog i filmoznawca, z w i ą z a n y jest z „ T y g o d n i k i e m Powszechnym". �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 109 wym, materiałem umożliwiającym operowanie nim zarówno filozofowi kultury, jak historykowi, literaturoznawcy i antropologowi. Spośród prac poświęconych transformacji kultury w ostatnim piętnastoleciu, oraz związanym z nią zmianom obyczajowości, chciałabym wymienić tu jeszcze cztery publikacje - Małgorzaty Szpakowskiej Chcieć i mieć. Samówiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003), zawierającą analizę przemian, jakie zaszły w obyczajowości i świadomości Polaków od zakończenia I I wojny światowej do współczesności, Marka Ziółkowskiego Przemiany interesów i war­ tości społeczeństwa polskiego: teorie, tendencje, interpretacje (2000), pracę zbiorową pod redakcją Tadeusza Zastępy Internet: fenomen społeczeństwa infor­ matycznego (2001), stanowiącą przykład ujęcia zagadnień najnowszych, opisu zjawisk obserwowanych tu i teraz, oraz budzący kontrowersje jednych i entu­ zjastycznie chwalony przez drugich zbiór felietonów psychologa Bartłomieja Dobroczyńskiego poświęconych popkulturze (2004). V „Nowy wiek zacznie się w Nowym Jorku" - to nagłówek jednego z „gazeto­ wych" horoskopów na przełom wieków, drukowanych licznie w kolorowej pra­ sie. Horoskopy, wróżby, uciekanie się do przepowiedni - nie są to zjawiska nowe, jednak w ostatnich latach coraz lepiej zadomowione w naszej codzienności. Koniec tysiąclecia budził niemałe emocje, stąd zapewne zapotrzebowanie na podobne publikacje. Charakterystyczne - mówiono raczej o końcu millenium dobiegającego swego czasu, niż o początku - mającego się rozpocząć. Popu­ larność horoskopów jest jednakże elementem większej całości - zainteresowań ezoteryką, alternatywnymi metodami leczenia, technikami relaksacyjnymi, a da­ lej poszukiwaniami nowych form duchowości itp. Jak widzimy, zaczynając od sprawy na pozór drobnej, błahej, klasyfikując elementy jej kontekstu i zjawiska pokrewne, dotykamy zagadnień, z których każde mogłoby stać się przedmiotem długoletnich studiów. Złożona tkanka elementów nowych i dawnych, ich wzajemnych powiązań zmusza do określenia zagadnień, na których koncentruję swoje prace, a które wydają się szczególnie warte uwagi. Opracowania poświęcone obyczajowości uwzględniały zazwyczaj dwie jej sceny: publiczną i prywatną, związek poszcze­ gólnych jej form ze świętami kalendarzowymi i rodzinnymi, etykietę zachowań właściwych ze względu na płeć, wiek, pozycję społeczną i stanowisko. Nie chcia­ łabym powielać tego schematu w jego utartej formie, jakkolwiek w propono­ wanym przeze mnie ujęciu pragnęłabym przedstawić możliwie najpełniejszy opis współczesnej obyczajowości, widzianej przez pryzmat właściwych jej form i kodów. Wyodrębniłam zatem, na obecnym etapie prac, trzy grupy zagadnień, nie wykluczając wszakże, wskazania kolejnych w miarę postępu badań. Grupę pierwszą, rysującą się jako najobszerniejsza, określiłam jako „teatr za­ chowań codziennych", widząc tu miejsce dla takich m.in. tematów jak: zachowa­ nia potoczne, dziejące się pomiędzy domem i miejscem pracy, w domu i miejscu �110 JOLANTA K O W A L S K A pracy, relacje pomiędzy domownikami i współpracownikami, sposoby i formy autoprezentacji, odgrywane role i noszone maski. Interesowałoby mnie także to wszystko, co dzieje się „pomiędzy", w drodze, swoista etykieta środków komunikacji, klimaty krótkotrwałych wspólnot ludzi złączonych na kilka czy kilkanaście przystanków podróżą w jednym autobusie czy wagoniku metra. Druga grupa zagadnień objęłaby nowe formy „rozmowy" zawierające się pomię­ dzy anonimatem a skrajnym ekshibicjonizmem, oraz odmową komunikowania się i narzucaniem go. Myślę tu między innymi o wszelkich formach talk-show, telewizji interaktywnej, wraz z fenomenem Wielkiego Brata, i reality-show. W grupie trzeciej chciałabym skoncentrować się na nowych postaciach rze­ czywistości, myśląc tu przede wszystkim o rzeczywistości wirtualnej i wpływie istnienia owego konstruktu na obyczaje po tej stronie ekranu komputera. * * * Obfitość zagadnień należących do interesującego mnie wycinka współcze­ snej rzeczywistości jest porażająca. Wszelka próba opisu pełnego spektrum ludz­ kich zachowań i obyczajów byłaby uzurpacją i - jak zastrzegłam - nie jest to moim celem. Jednak, w kolejnych pracach, będę starała się zawrzeć propozycję oglądu i interpretacji tych zjawisk okiem etnologa, a zarazem ich uczestnika. Ryszard Kapuściński, w poświęconym mu filmie biograficznym, sformułował niezmiennie cenną wskazówkę dla wszystkich, którzy starają się uchwycić obraz doświadczanej przez nich samych rzeczywistości. Stwierdził on, iż w zasadzie wszystko zostało już napisane i jedynym walorem kolejnej książki jest to, że zawiera ona doświadczenie piszącego ją człowieka. LITERATURA В o r g e s J.L. 1977, Pochwala cienia, Centlivres R, H a i n a r d J. (red.), 1986, Les rites du passage gue de Neuchátel, Warszawa. aujourd 'hui, actes du collo­ 1981 (colloquie organise par L T n s t i t u t d ' E t h n o l o g i e de l ' U n i v e r s i t c N e u c h á t e l , et le M u s é e d'ethnographie de la v i l l e de N e u c h á t e l ) , Lusanne. Castillo M., del, 1989, Hiszpańskie С a t h e г a 1 E., 1990, Exploring Clifford J., M a r c u s graphy, G eertz - С, К. 1973, The Interpretation lysis, and Politics of Ethno­ i inne stany, K r a k ó w . of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ of Culture, The Anthropologist N e w York. as Author, Stanford. 1998, Poza a n t r o p o l o g i ą . A n t r o p o l o g j a k o przedmiot przedstawienia dramatycz­ nego, Polska Herskovits The Poetics Wesport-London. 1988, Works and Lives: H a stru p Culture: В . 2004, III Rzesza popkultury R R. (red.), 1993, Celebrations mance, Wayland. G. (red.), 1986, Writing Berkeley. Dobroczyński Frese czary, Warszawa. ourselves, Sztuka Ludowa. Konteksty, M . J., H e r s k o v i t s Evanston. R. 52, nr 2(241), s. 2 0 - 2 8 . F. S., 1958, Dahomey an Narrative. A Cross-cultural Ana­ �111 N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W Jan ion M . , 1980, Odnawianie znaczeń, Kraków. - 1989, Wobec zła, C h o t o m ó w . - 2000, Do Europy tak, ale z naszymi Janowska - K., M u c h a r s k i 2 0 0 1 , Rozmowy Jedlicki umarłymi, Warszawa P. 1998-2000, Rozmowy na koniec wieku, t. 1-3, K r a k ó w . na nowy wiek, K r a k ó w . J. 2 0 0 1 , G u s ł a M a r i i Janion, Nowa ResPublica, Kapuściński R., 1962, Busz po polsku, К i t o w i с z J. 2003, Opis obyczajów maj 2 0 0 1 , s. 1-3. Warszawa. za panowania Augusta III ( w s t ę p e m o p a t r z y ł M . Dernalo- w i c z ) , Warszawa ( I w y d . W r o c ł a w 1951). Kowalska J. 1999, O b r z ę d y p r z e j ś c i a w r z e c z y w i s t o ś c i k o ń c a X X w i e k u . Wprowadzenie, Etnografia - Polska, t. 43, z. 1-2, s. 2 1 - 3 2 . 2003, Czy potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a ? [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.) Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Ortega y Gas set Snopkiewicz Sulima - J. 1982, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, J. 1978, Człowiek R. 2000, Antropologia 2 0 0 1 , Glosy tradycji, Szumańska Stephens w bramie, codzienności, Warszawa, s. 381-390. Warszawa. Warszawa. Kraków. Warszawa. E. 1987, Bizary, Kraków. G. 1999, Rap och interkulturell dialog, [ w : ] T h . Johansson, O.Sernhede, M . T r o n d - man (eds.) Samtidskultur. Stocking Karaoke, G. (red.), 1983, Observers Szpakowska M . 2003, Chcieć karnevaler Observed: i mieć. och kulturella Essays Samowiedza koder, F a l u m , s. 2 0 4 - 2 2 6 . on Ethnographic obyczajowa Fieldwork, w Polsce Madison. czasu przemian, Warszawa Szyszkowska M . 1998, Twórcze Szyszkowska M . (red.), 2004, O braku wolności Tyrmand L . 1980, Dziennik Zadrożyńska - codzienności, Warszawa. światopoglądowej w Polsce, Warszawa. 1954, Warszawa. A . 1996, K r ó t k i szkic o chamstwie, Etnografia 2 0 0 1 , Targowisko Zastępa niepokoje różności, Polska, t. 40. z. 1-2. s. 19-28. Warszawa. T. (red.), 2 0 0 1 , Internet: fenomen s p o ł e c z e ń s t w a informatycznego, C z ę s t o c h o w a . Ziółkowski dencje, M . 2000, Przemiany interpretacje, interesów i wartości społeczeństwa polskiego: teorie, ten­ Poznań. JOLANTA KOWALSKA T H E N E W D E S C R I P T I O N OF C U S T O M S Summary Studying our o w n culture is one o f the more difficult research tasks undertaken by anthro­ pologists. I t is so easy to stray toward objectivism - apparent i n fact. We are i n danger o f falling into platitudes, c l i c h é s and simplifications. I t is by no means easy to obtain a new, fresh, let's call it innocent look. Is there any possibility o f sharpening and refining our perception? Fortunately the answer to this question is: yes. This has been proved by a number o f studies published in the 1990ies. (see Cathedral 1990; C l i f f o r d , Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999). They c o n f i r m that ethnologists use the depth o f focus quite properly, recording and analyzing phenomena " w i t h i n their reach", even w h e n they point their camera at themselves, as the amateur film-maker, the m a i n character o f one o f the w e l l - k n o w n Polish films d i d (see Hastrup 1992; Stocking 1983). In Poland for the last 15 years we have experienced rapid transformation o f the forms o f interpersonal relationships and o f interactions. M a n y social norms and the basic canons o f ethics have been changing for much longer (see Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2oo4; Z a d r o ż y ń s k a 2001). General p o l i t i c a l and social situation o f the 1980s a l l o w e d neither for �112 JOLANTA KOWALSKA extensive external contacts nor free now o f information. After the restrictions had been slackened and later disappeared, we became i n v o l v e d into changes happening at b e w i l d e r i n g speed. For a considerable part o f Polish society those changes were not only difficult to accept but also hardly possible to perceive. Here I mean first o f all the information revolution and its effects for the ways o f communicating. Besides, there was an enormous i m p o r t o f new cultural patterns, mean­ ings and messages not k n o w n w i t h i n Polish culture before, some o f them incompatible w i t h it. i n t e r w o v e n fabric o f new and old elements, their interconnection make me distinguish issues w h i c h , at this stage o f m y w o r k , seem w o r t h w h i l e . I have distinguished three groups o f them, w h i c h doesn't mean there w o n ' t be any more w i t h the advancement o f m y research w o r k . The first and largest group I refer to as "the theatre o f everyday behaviour". I t includes people's everyday behaviour at home, at w o r k and between these t w o areas o f human activity. R e l a t i o n ­ ships among household groups. Relationships and interactions among workmates. Forms and ways o f self- presentation, roles people play and masks they wear. Especially w o r t h studying are the patterns and scenarios o f behaviour when people are somewhere "between", " o n their w a y " . That means rules o f etiquette concerning interaction w h i l e travelling by public transport, the air o f temporary communities o f passengers travelling together The second category o f problems includes new forms o f "conversation" ranging from complete a n o n y m i t y to extreme exhibitionism and from refusal o f c o m m u n i c a t i o n to i m p o s i n g oneself. These forms o f communication include talk-shows and interactive T V programs, together w i t h T V shows o f the " B i g Brother" and reality show type. Problems o f new forms o f reality belong to the third group. Here I mean Virtual Reality and h o w that construct has affected the customs and manners on the "real" side o f the computer screen. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7487a6faf0303f3e66a791c9b64d98f.pdf 88a80c4d3028507e44ec2036d458ad42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5485 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5101 Title A name given to the resource Wprowadzenie/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.13-440 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maciej Ząbek Wprowadzenie Problemy ze stosowaniem antropologii Cele i zadania antropologii stosowanej Poprzez termin „antropologia stosowana” (applied anthropology) rozumie się najczęściej rodzaj badań i działań, w których metody, wiedza i teorie antropologiczne są wykorzystywane do rozwiązywania konkretnych problemów natury praktycznej. Stąd w użyciu także określenie „antropologia praktyczna” (practical anthropology). Po raz pierwszy terminu tego, w tej właśnie formie, użył w 1860 r. założyciel brytyjskiego Towarzystwa Antropologicznego James Hunt (Eddy i Partridge 1987, s. 4). Natomiast określenie „stosowana” wprowadził Daniel Brinton w rozważaniach nad celami antropologii, która ma być „stosowana” do poprawy „kondycji gatunku ludzkiego i rozwoju cywilizacji” (1895). Od tego czasu termin ten był w użyciu coraz częściej i to zasadniczo w znaczeniu przytoczonym na początku tego tekstu, choć poszczególni autorzy w formułowanych przez siebie definicjach akcentowali różne jego aspekty. Radcliffe-Brown był pierwszym, który podkreślając wkład Bronisława Malinowskiego do antropologii, użył tego terminu w znaczeniu „służby publicznej” (1931). George Foster podkreślał, że jest to określenie służące do opisu działań, których celem jest nie tyle rozwój teorii, co praktyczna zmiana ludzkich zachowań dla przezwyciężenia różnorodnych problemów społecznych, ekonomicznych i technologicznych (1969, s. 54). Erve Chambers wyrażał nadzieję, że antropolodzy wykorzystując swą wiedzę i umiejętności, przyczynią się do rozwiązania ludzkich problemów i ułatwią zmiany na lepsze (1985, s. 8). Najczęściej obecnie cytowany Jan van Willigen, podobnie jak Foster, definiuje ją jako prace badawcze ujęte nie tyle w kategoriach rozwoju teorii dyscypliny, co problemów, które ma ona pomóc przezwyciężyć (1993, s. 7). Z kolei Marietta Baba i Carole Hill zauważają, że praktykowanie antropologii oznacza w zasadzie wykonywanie profesji czy też zawodu antropologa (1997, s. 2). �14 Maciej Ząbek Z perspektywy niniejszej publikacji warto przytoczyć jeszcze opinię Aleksandra Posern-Zielińskiego, że mamy tu do czynienia w gruncie rzeczy „z antropologiczną inżynierią społeczną podejmującą zadania badawcze «na zamówienie» instytucji i agend pozanaukowych” (1987, s. 42). Antropologia jest tu stosowana pod kątem proponowanych przez te instytucje projektów, a wynikiem podjętych badań ma być opracowanie raportu precyzującego możliwości wprowadzenia innowacji, określającego ich potencjalne skutki, a także sposób pilotowania owych zmian (tamże). Zaakcentowanie nieakademickości antropologii stosowanej jest tu o tyle istotne, że działanie na zlecenie i konieczność przygotowania raportu z konkretnymi rekomendacjami odróżnia ją od innych blisko związanych z nią kierunków, takich jak np. antropologia polityczna (political anthropology), ekonomiczna (economic anthropology), rozwojowa (development anthropology), publiczna (public anthropology), organizacji (anthropology of organizations) czy zaangażowana (engaged anthropology), które zasadniczo są antropologiami akademickimi, choć formułują wnioski znajdujące często zastosowanie praktyczne. Podkreślić należy, że wszystkie te subdyscypliny antropologii wchodzą w skład antropologii ogólnej i nie są zbiorami wykluczającymi się, lecz zachodzącymi na siebie, a jednym z tych podzbiorów jest omawiana tu antropologia stosowana. Szczególną uwagę zwróciłbym tylko na „antropologię zaangażowaną”, zwaną również „antropologią w działaniu” czy też „antropologią oddziaływującą” (action anthropology), która jest szczególnie często mylona ze stosowaną, a oba terminy przez niektórych badaczy mogą być traktowane nawet synonimicznie, gdyż są nieraz podobnie definiowane. W obu tych antropologiach, mówiąc językiem Marksa, chodzi nie tylko o opisywanie świata, ale i zmienianie go, przy czym różnica między nimi tkwi w użyciu przy tej drugiej określenia „zaangażowana” w pewnym szczególnym sensie tego słowa. Nie chodzi tu o zwykłe zaangażowanie, co jest rzeczą oczywistą w każdej dobrej antropologii, ale – jak wskazują na to przykłady tekstów autorów identyfikujących się z tą antropologią – o zaangażowanie ideowe, mające na celu zmianę społeczną, stawiające istotne pytania dotyczące m.in. przemocy, władzy i sprawiedliwości, a przy tym wszystkim szukające dróg poprawy czy naprawy świata. To właśnie ten rodzaj zaangażowania, swego rodzaju aktywizmu społecznego i ideowości, który nie jest koniecznie związany z wykonywaniem prac na zlecenie (choć go wcale nie wyklucza, zwłaszcza jeśli chodzi o zlecenia ze strony samych grup wykluczonych czy marginalizowanych), odróżnia antropologię zaangażowaną od stosowanej, z gruntu bardziej powściągliwej i nie unikającej wykonywania prac także w interesie grup dominujących, instytucji państwa, biznesu czy przemysłu, gdzie podobne zaangażowanie ideologiczne niekoniecznie jest wskazane. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 15 Niniejszy tom został poświęcony przede wszystkim antropologii stosowanej i z tej perspektywy termin ten będzie tu rozumiany: po pierwsze jako prace badawcze, z których robi się użytek inny niż tylko zdobywanie kolejnych tytułów naukowych; po drugie jako działalność badawcza podejmowana na zamówienie instytucji pozanaukowych; po trzecie jako praktyka skoncentrowana na wykorzystaniu metod etnograficznych, wiedzy dotyczącej konkretnych obszarów kulturowych i ustaleń teoretycznych antropologii do sterowania procesami społecznymi. Do zadań tak rozumianej antropologii stosowanej należą ekspertyzy sytuacyjne potrzebne do realizacji projektów modernizacyjnych, jak i bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie (Posern-Zieliński 1987, s. 42). Zakłada ona czynny udział antropologów we wprowadzaniu różnego typu innowacji w zakresie szeroko rozumianej służby publicznej, działalności pozarządowej, biznesu, przemysłu, takich dziedzin wiedzy jak np. medycyna i edukacja, czy profesji tego typu co np. dziennikarstwo. Obejmuje także tradycyjne zajęcia związane z wykonywaniem zawodu etnografa i animatora w muzeach czy instytucjach kulturalno-oświatowych, ale też szkolenie tzw. agentów zmiany (np. misjonarzy, wojskowych, pracowników różnych urzędów czy organizacji pozarządowych) w celu przygotowania ich do pracy w nowym środowisku kulturowym, a niekiedy też podejmowanie bezpośrednich obowiązków administracyjnych mających związek z wyspecjalizowanymi dziedzinami w granicach antropologii (np. w studiach nad mniejszościami czy problematyką migracyjną). Warto podkreślić, że aktywne praktykowanie antropologii stosowanej nie dotyczy sytuacji, w której absolwenci etnologii i antropologii kulturowej są po prostu zatrudniani przez różne instytucje pozaakademickie bez szczególnego związku z ich wykształceniem. Zakłada natomiast, że wchodzą oni w świadomy układ z instytucjami państwowymi, pozarządowymi lub firmami zajmującymi się działalnością gospodarczą, dla osiągnięcia określonego celu. Nie muszą być pracownikami naukowymi zatrudnianymi przez instytucje typu akademickiego, natomiast z pewnością powinni być profesjonalistami wykonującymi „zawód antropologa/etnografa”, który stanowi źródło ich dochodów. Antropologia stosowana jest więc próbą uzawodowienia antropologii, która jako taka nie jest oczywiście zawodem ani nawet profesją, lecz stanowi zaledwie pewien rodzaj wiedzy, która może być stosowana. Antropologia stosowana traktowana jest niekiedy jako subdyscyplina antropologii, co o tyle nie jest ścisłe, że nie wyróżnia jej ani podejmowana tematyka (nieograniczona pod żadnym względem), ani metody badawcze, które ogólnie rzecz biorąc nie różnią się niczym od metod antropologii akademickiej. W niektórych badaniach na zlecenie istnieją co najwyżej pewne preferencje �16 Maciej Ząbek do stosowania pewnego typu technik, jak np. tzw. interwencji uczestniczącej, badań opartych o współpracę i uczestnictwo badaczy i badanych, stosowanie tzw. obserwacji ukrytej, zogniskowanego wywiadu grupowego, badań w przestrzeni wirtualnej lub z wykorzystaniem filmu. Techniki te same w sobie nie są jednak czymś właściwym wyłącznie dla antropologii stosowanej, a celem większości z nich jest zazwyczaj tylko przyspieszenie procesu zbierania danych, co jest uwarunkowane ściśle określonym kalendarzem działań związanym z charakterem ich finansowania. Tym, co odróżnia antropologię stosowaną od antropologii zorientowanej teoretycznie, jest ściśle określona celowość wykonywanych badań i jasno sprecyzowane cele praktyczne. Jest to także potrzeba uzyskania precyzyjnych wyników w celu stworzenia raportów, rekomendacji czy publikacji wpływających na opinię publiczną, dostarczenia instytucji zamawiającej jasno postawionych wniosków, co wiąże się siłą rzeczy często z ich uproszczeniem i koniecznością omijania w raportach np. kontekstów nie związanych bezpośrednio z tematem. Badania stosowane zawsze jednak czemuś służą, niezależnie od tego czy będzie to np. reforma polityki migracyjnej, projekt nowego wyrobu lub tylko zwiększenie jego sprzedaży. Z historii zastosowań antropologii Prekursorzy Praktyki wykorzystujące wiedzę o kulturze w celach politycznych lub religijnych, mające na celu oddziaływanie na procesy kulturowe, są częścią historii całej ludzkości i znacznie wyprzedzają powstanie samej antropologii jako dyscypliny naukowej. Już Herodot miał gromadzić wiedzę o sąsiadach Grecji na Morzu Śródziemnym i dostarczać te wiadomości swym przełożonym, a powodzenie w budowie większości imperiów świata starożytnego zawdzięczano także zebranej wcześniej wiedzy na temat kultury podbijanych społeczeństw. Dobrym przykładem są też dzieje misji religijnych Kościoła, w ramach którego od początków niemal jego dziejów pojawiali się stratedzy, którzy wykorzystywali kulturę w celu ewangelizacyjnym. Dość przytoczyć przykład św. Pawła z Tarsu, któremu zawdzięczamy dostosowanie pierwotnego chrześcijaństwa do rzymskiej i helleńskiej kultury. Doświadczenia te wykorzystywano później i na innych kontynentach, jak np. w okresie podboju i kolonizacji obu Ameryk, gdzie starano się rozpoznać tubylczy kontekst kulturowy, aby opracować skuteczne programy eliminacji dawnych wierzeń i umocnić wpływy chrześcijaństwa (Posern-Zieliński 1987, s. 43). Jednym z wielu tylko przykładów może być dzieło o kulturze Irokezów stworzone przez o. Josepha Lafitau, wydane �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 17 w 1724 r., będące nieocenionym źródłem wiedzy na temat obyczajowości tej grupy etnicznej i doświadczeń misjonarskich na tym terenie1. Nie powinno budzić też zaskoczenia, że myśl o sterowaniu procesami kulturowymi towarzyszyła od początków powstania antropologii, zarówno w kontekście odkryć geograficznych, pytań o człowieczeństwo nowo odkrywanych społeczeństw, jak i europejskich etnografów i folklorystów zajmujących się poszukiwaniami początków narodów i biorących udział w tworzeniu ich mitologii. Dodać jednak należy, że nie zawsze były to działania na czyjeś zamówienie, a nawet większość z nich wynikała z własnych pasji badawczych ówczesnych uczonych. Dlatego, jak pisze Aleksander Posern-Zieliński, współczesna idea antropologii stosowanej narodziła się dopiero w połowie XIX stulecia, wśród antropologów brytyjskich i związana była z ekspansją kolonialną ich państwa (tamże, s. 43). * * * Antropologia kolonialna Powstanie imperium wymagało odpowiednio przygotowanej kadry administracyjnej, dlatego od 1905 r. zaczęto rozwijać w Wielkiej Brytanii tzw. nauki kolonialne (colonial science), w ramach których urzędnicy wyjeżdżający na placówki kolonialne przechodzili kursy z zakresu prawa, nauk przyrodniczych, medycyny tropikalnej oraz antropologii fizycznej i kulturowej. Początkowo wykłady na ten temat prowadzono na Uniwersytecie w Oxfordzie, a następnie w założonym w 1926 r. w Londynie Międzynarodowym Instytucie Języków i Kultur Afrykańskich2. Edward Tylor jako jeden z pierwszych postulował stosowanie antropologii w polityce, w celu, jak mówił, „poprawy kondycji ludzkiej” (Sills 1968, s. 337). Oczekiwano dość powszechnie, że badania terenowe nie tylko przyniosą szereg użytecznych informacji na temat podbitych ludów, ale odpowiedzą na pytanie, jak nimi rządzić i jak ich pozyskiwać dla własnych interesów (Dohnal 2001, s. 107). Dlatego państwo zaczęło w końcu zatrudniać antropologów. Pierwszym był prawdopodobnie Francis Buchanan, który już w 1807 r. został zatrudniony w Bengalu przez East India Company. Dopiero jednak w okresie wprowadzania tzw. rządów pośrednich jako praktyki kolonialnego administrowania, kiedy wzrosło zapotrzebowanie ze strony władz na pozyskiwanie wiedzy o kulturze 1 Joseph-François L a f i t a u, francuski jezuita, misjonarz, etnolog i przyrodnik znany jako prekursor zastosowania metody porównawczej w antropologii. Najbardziej znana praca wydana w 1724 r., to Customs of the American Indians compared with the customs of primitive times (1974). 2  Obecnie Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny. �18 Maciej Ząbek ludów, których jednostki polityczne miały wejść do struktur politycznych imperium, praktyki te weszły naprawdę w życie. W związku z nimi powoływano fundacje sponsorujące prace terenowe lub bezpośrednio zatrudniano antropologów w administracji kolonialnej. W Afryce pionierem był Thomas Northcote, zatrudniony w 1908 r w charakterze antropologa rządowego w Nigerii przez ówczesnego gubernatora tego kraju Sir Fredericka Lugarda (Northcote 1914; Foster 1969, s. 187). Oczekiwano od antropologów przede wszystkim, że ich badania przyniosą wiedzę o tubylczych organizacjach politycznych i systemach sprawowania władzy (Foster, 1969). Wprawdzie ich prace rozczarowywały często urzędników kolonialnych, ale zapotrzebowanie to umożliwiło wielu badaczom badania terenowe, a antropologii – stanie się nauką stosowaną. To z kolei przyczyniło się do zdobycia przez nią silnej pozycji akademickiej w Wielkiej Brytanii. Umożliwiło także instytucjonalny awans całej dyscypliny, owocując od lat czterdziestych XX w. serią znakomitych monografii takich klasyków, jak: Fortes, Evans-Pritchard, Radcliffe-Brown, Daryll Forde i innych, którzy wszyscy przeszli przez praktyczną szkołę antropologii stosowanej. Praktykowanie antropologii promował przede wszystkim sam ojciec brytyjskiej antropologii funkcjonalnej Bronisław Malinowski, wyrażając nadzieję, że dzięki niej możliwe będzie rozwiązanie wielu problemów, z jakimi borykała się administracja. Postulował on zatrudnianie antropologów w charakterze tłumaczy i adwokatów tubylców oraz konieczność badań zmian w ich kulturze. Znane jest jego zaangażowanie w tej sprawie i szereg publikacji na ten temat (Malinowski 1926a; 1926b; 1927; 1929; 1938). Malinowski nie unikał też polityki, uważając ją nie tylko za arenę stosowania wiedzy naukowej, ale i teren kontrolowanego eksperymentu, na którym to teorie społeczne mogą być testowane (1945, s. 7). W praktyce, jak wskazują krytycy, władze kolonialne często wcale nie były zainteresowane wykorzystaniem danych dostarczanych przez antropologów, gdyż nie odpowiadały one zwykle ich celom. Raporty antropologów zawierały z reguły zbyt wiele kwestii ubocznych, traktowanych przez urzędników jako nazbyt teoretyczne lub nie na temat. W dodatku antropolodzy nieraz wyrażali dezaprobatę wobec polityki kolonialnej i występowali w obronie tubylców. Ponadto większość z nich była konserwatywnymi funkcjonalistami i nie miała bynajmniej ochoty przyczyniać się do faktycznych zmian w opisywanych przez siebie społeczeństwach. Cała więc argumentacja Malinowskiego i jego uczniów na rzecz wysokiej stosowalności antropologii była, jak oceniają to po latach krytycy, tylko wybiegiem służącym pozyskiwaniu funduszy na badania (Kuper 1983, s. 116). Dopiero wraz ze zmianą polityki kolonialnej, w okresie po II wojnie światowej, administracja kolonialna w pewnym sensie dojrzała �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 19 do stosowania wiedzy antropologicznej, ale wiązało się to już z dekonstrukcją samego systemu kolonialnego, tym samym jego potępieniem, co w końcu dotknęło również samą antropologię stosowaną. O flirt z kolonializmem i korzystanie z państwowego mecenatu oskarżono antropologów brytyjskich, zarzucając im przyczynienie się do zwiększenia zakresu władzy imperialistów i współuczestnictwo w kolonialnym ucisku. Krytyka ta mocno osłabiła tę specjalizację na długie lata. Podsumowaniem jej stał się dopiero tom pod redakcją Talala Asada, Anthropology and the Colonial Encounter (Asad 1973, za Barth 2007, s. 64). Nawet jednak dziś argument „antropologii kolonialnej” jest chętnie wysuwany przez jej krytyków. Tymczasem oskarżenia te były w dużym stopniu niesprawiedliwe, gdyż to brytyjscy funkcjonaliści byli jednymi z pierwszych, którzy odcinali się od rasizmu obecnego w pracach ewolucjonistów czy dyfuzjonistów oraz promowali relatywizm, podkreślając kontekstowość zjawisk kulturowych. Co więcej, jak pisze Fredrik Barth, obwinianie Malinowskiego i jego uczniów, w większości cudzoziemców, nie należących do brytyjskiego establishmentu, o sojusz z imperium jest tezą mocno niewiarygodną. Tym bardziej, że taka współpraca wpływałaby destrukcyjnie na ich własne badania terenowe (2007, s. 66). Niemniej antropologia kolonialna, ogólnie rzecz biorąc, została zrecenzowana negatywnie, co zaowocowało zarówno reorientacją w refleksji teoretycznej, jak i powstrzymaniem się antropologów na długie lata od działań na zlecenie państwa. Dostrzec trzeba także, że poza Wielką Brytanią w kolonialistyczną odmianę antropologii stosowanej zaangażowanych było również wielu badaczy niemieckich, jak Gustav Nachtigal, Adolf Bastian, Leo Frobenius i wielu innych dyfuzjonistów, przedstawicieli szkoły kulturowo-historycznej oraz antropologów fizycznych. Generalnie byli oni przychylni idei kolonialnej. Przykładem badań na zlecenie państwa może być choćby słynna wyprawa, zorganizowana przez księcia Meklemburgii Adolfa Fryderyka w Międzyrzeczu Nilu i Konga, z udziałem polskiego antropologa i etnografa Jana Czekanowskiego. Podobnie było we Francji. W Paryżu, tak jak w Londynie, powstała École Coloniale, gdzie zajęcia dla urzędników kolonialnych prowadził m.in. znany badacz Afryki Zachodniej Maurice Delafosse i wielu innych francuskich antropologów. Znaczącą postacią na tym polu był we Francji Léopold Sabatier, który na potrzeby administrowania ludami na terenie Indochin przygotowywał relacje o obyczajach poszczególnych grup etnicznych. Studia tego typu kontynuowali później jego następcy, w praktyce do końca panowania francuskiego na tym obszarze. Rządowymi antropologami byli również Henri Labouret – badacz ludu Lobi w Górnej Wolcie (dziś Burkina Faso) i Louis Tauxier prowadzący badania na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Niemniej i oni, podobnie jak funkcjo- �Maciej Ząbek 20 naliści brytyjscy, reprezentowali podejście raczej relatywistyczne, dalekie od poglądów francuskich plantatorów i urzędników (Parkin 2007, s. 228). Dzięki nim w okresie powojennej krytyki kolonializmu dawne studia kolonialne powoli przekształcały się w studia nad rozwojem i antropologią rozwoju – nową gałąź antropologii stosowanej. Zaczęły powstawać instytuty, gdzie w roli słuchaczy państwowych urzędników coraz częściej zastępowali członkowie organizacji pomocowych – przyszli eksperci od rozwoju. We Francji pionierem antropologii rozwoju był Georges Balandier, założyciel Centre d’Études Africaines. * * * Na koniec tego podrozdziału należy także dodać, że od początku rozwoju antropologii widziano jeszcze inne możliwości praktycznego jej zastosowania niż tylko w celach podtrzymywania rządów kolonialnych, choć niekoniecznie oznaczało to pracę na zlecenie. Najbardziej wyrazistym przykładem może być Émile Durkheim, mogący uchodzić za pioniera antropologii zaangażowanej i inżynierii społecznej. Intelektualista, socjolog, a zarazem antropolog, mocno angażujący się politycznie po stronie republikanizmu i socjalizmu. Zwolennik stosowania praw i zasad socjologii w życiu społecznym, gdyż człowiek, zgodnie z jego przekonaniem, powinien być wychowywany, a społeczeństwo zorganizowane. Socjologia zgodnie z jego wizją miała być nie tylko nauką, lecz i programem politycznym dostarczającym podstaw dla działalności republikańskiego państwa (Parkin, s. 194). Z drugiej strony politycznej barykady, na gruncie niemieckojęzycznym antropologia stosowana ma najwięcej do zawdzięczenia werbiście Wilhelmowi Schmidtowi – twórcy antropologii misyjnej, będącej specyficzną odmianą antropologii stosowanej na użytek Kościoła3. Uczony ten starał się wykazać z jednej strony, że przygotowanie etnologiczne jest użyteczne w rzetelnym podejściu do misji (pogląd wówczas rewolucyjny), a z drugiej, że tego typu misjonarze mogą być lepsi od antropologów akademickich (gdyż znają język, dłużej przebywają w terenie, zyskują zaufanie krajowców) i to oni mogą wnieść większy wkład w zrozumienie przez człowieka swojego człowieczeństwa. * * * Antropolodzy w służbie państw totalitarnych W drugiej dekadzie XX wieku prace antropologiczne cieszyły się w Niemczech dużą popularnością, przy czym fascynacja egzotyką łączyła się z silnym przeświadczeniem o wyższości Europejczyków. Wielu niemieckich antropologów, jak już wspomniałem, było przychylnych kolonializmowi i wyrażało opinie rasi3  Patrz rozdział 4: J. R ó ż a ń s k i, Działalność misyjna a antropologia. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 21 stowskie, co stanowiło dobrą podstawę do ich późniejszej akcesji do hitlerowskiej partii narodowosocjalistycznej4. W większości zabiegali oni gorliwie o wsparcie ze strony reżimu, czego symbolicznym wyrazem była deklaracja lojalności w postaci listu, jaki czołowi ich przedstawiciele wysłali do Hitlera w październiku 1933 roku, w którym podkreślali zdolność i gotowość niemieckiej antropologii (zarówno fizycznej, jak i kulturowej) do wcielania jego idei w czyn. Znamienna dla tego okresu była ewolucja coraz większego stapiania się antropologii fizycznej i kulturowej oraz aberracyjne dyskusje między zwolennikami funkcjonalizmu i dyfuzjonizmu historycznego, dotyczące pytania, który z tych nurtów jest bardziej proniemiecki. Karierę robili ci, którzy łączyli problematykę rasową z kulturową i opowiadali się raczej za funkcjonalizmem, a przy tym wszystkim byli jeszcze członkami NSDAP. Naukowców tych podzielić można jednak na kilka grup. Część angażowała się tylko w oficjalną propagandę, głosząc antysemityzm i wyższość rasy germańskiej, inni odpowiadali za cenzurowanie prac antropologicznych i dopuszczanie ich do publikacji. Byli wśród nich zarówno ci, którzy uprawiali tę działalność z przekonania, jak i z oportunizmu, podążając za tym, co uchodziło za modne. Część kontynuowała swoje już wcześniejsze zainteresowania kolonialne. Niemcy hitlerowskie mając w swych dalekosiężnych planach ponowne ustanowienie kolonii w Afryce, raczej na nich nie oszczędzały. Wśród osób zaangażowanych w te projekty wymienić można takich uczonych, jak Dominik Wölfel, autor szeregu elaboratów o „Białej” i „Czarnej” Afryce, Günter Wagner badający zastosowania funkcjonalizmu w praktyce politycznej na terytorium Afryki oraz Richard Thurnwald i Hermann Baumann, którzy prowadzili ambitne badania kolonialne. Na szczęście przebieg wojny uniemożliwił ich praktyczne zastosowanie, a niektórym z wymienionych tu naukowców, jak np. Baumannowi, który choć prowadził w swoim czasie wykłady w mundurze członka NSDAP, udało się po wojnie odzyskać nadwątloną reputację akademicką5. Konsekwencji tych badań nie da się porównać 4  Warto zauważyć, że jak pisze Andre Gingrich, proces wchłaniania akademickiej antropologii przez Trzecią Rzeszę przebiegał stosunkowo gładko, co było rezultatem popularności tych prac. Sam Adolf Hitler inspirował się nie tylko tezami antropologii fizycznej, ale i przejął kluczowe pojęcia Friedricha Ratzla: „ubóstwa umysłowego” i „przestrzeni życiowej”, które dzięki temu znalazły się w Mein Kampf (Gingrich 2007, s. 130). 5  Hermann B a u m a n n uchodzi za jednego z klasyków etnografii afrykanistycznej dzięki opublikowanemu po francusku, już po wojnie, dziełu pt. Les peuples et les civilisations d’Afrique (1948). Krytykowany z uwagi na poprawność polityczną za stanie na stanowisku tzw. teorii chamickiej uchodzącej obecnie za rasistowską, zgodnie z którą siłą napędową w historii kontynentu były grupy jasnoskórych pasterzy. Niemniej praca Baumanna stanowi najlepszą syntezę ówczesnych badań antropologicznych w Afryce, a teoria chamicka nadal jest podzielana przez część antropologów zajmujących się Afryką. �22 Maciej Ząbek z trzecią grupą, która bezpośrednio uczestniczyła w ocenach rasowych i była bezpośrednio zaangażowana w zbrodnie wojenne. Wymienić tu można szereg nazwisk, jak np.: Eva Justin, Eugen Fisher, Adolf Plügel, Ingeborg Sydow czy Wilhelm Mühlmann. Pierwsza badaczka z tej listy napisała swój doktorat na podstawie rozmów z Cyganami przeznaczonymi do deportacji, dowodząc w nim, że w przypadku tej grupy czynniki rasowe odgrywają tak istotną rolę, że ich oddziaływania nie są w stanie zrównoważyć wpływy społeczne i środowiskowe (Gingrich 2007, s. 141). Fisher był współtwórcą norymberskich ustaw rasowych, czołowym recenzentem prac poświęconych problematyce rasowej i zbrodniczym biurokratą współpracującym z osławionym doktorem Mengele. Plügel i Sydow zaangażowani byli w projekt stworzenia „nowego ładu europejskiego”, który zawierał propozycję „gettoizacji” mającej stanowić „podstawę ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (tamże, s. 150). Natomiast Mühlmann, uchodzący dziś za czołowego ideologa Holocaustu wśród antropologów, był jednym z bardziej gorliwych rzeczników stosowania norymberskich ustaw rasowych i mieszania się ras (tamże, s. 154). Po wojnie, jak pisze Andre Gingrich, większość z nich nie tylko przetrwała, ale wyrobiła sobie na nowo pozycję naukową w niemieckim środowisku akademickim. Nawet jeśli niektórzy dawni zwolennicy nazizmu byli zmuszeni do wycofania się na drugorzędne stanowiska, to jednak w niemieckiej antropologii została zachowana ciągłość zarówno personalna, jak i intelektualna (tamże, s. 157). Niepowetowane szkody, znacznie większe niż w przypadku brytyjskiej antropologii kolonialnej, poniosła natomiast sama idea stosowania antropologii, co było kolejną przyczyną jej zaniku na długie lata w państwach europejskich. * * * Uwikłanie antropologów czy, jak mówiono, etnografów (termin etnologia uważany był za związany z nauką burżuazyjną, a pojęcie antropologii ograniczano wyłącznie do antropologii fizycznej), w obowiązującą ideologię i jej propagandę był również znamienny dla Związku Sowieckiego, a później, choć już w znacznie mniejszym stopniu, dla uzależnionego od niego tzw. „obozu państw socjalistycznych”, w tym Polski. Miało ono jednak tam nieco inny, mniej może destruktywny i zbrodniczy, charakter niż w III Rzeszy, choć trwało bez porównania dłużej. Etnografia sowiecka oparta była na pracach Marksa i Engelsa, inspirowanych darwinowskim ewolucjonizmem. Prace te stały się obowiązującym kanonem wraz z innymi klasykami ideologii komunistycznej. Dla etnografów kluczową rolę odgrywała w nim praca Engelsa Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa (1891), będąca w zasadzie tylko popularną wersją dzieła �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 23 Morgana6 i własnych przemyśleń autora na temat przewidywanego rozpadu wymienionych w tytule instytucji. Ogólnie rzecz biorąc obowiązywała szkoła XIX-wiecznego ewolucjonizmu, a badania wśród miejscowych etnosów prowadzono pod kątem ich pochodzenia i poszukiwań wśród nich elementów komunizmu. Rozważano też ich miejsce w drabinie ewolucyjnej i możliwości dostosowywania się danej społeczności do nowej polityki partii. Z punktu widzenia praktycznego stosowania etnografii władze budujące „ustrój powszechnej szczęśliwości” od początku swego istnienia stawiały oczywiście przed miejscowymi etnografami, jak i innymi grupami zawodowymi, wymóg czynnego wzięcia udziału w tym dziele. Neutralnych ideowo, a tym bardziej opozycjonistów bezwzględnie zwalczano, stąd ci, którzy chcieli być zawodowymi etnografami, musieli być zaangażowani przynajmniej formalnie. Pod tym względem, zwłaszcza w okresie stalinowskim, sytuacja tamtejszych badaczy wyglądała podobnie jak w Trzeciej Rzeszy. Były jednak także i tam różnice między tymi naukowcami. Część z nich, jak np. religioznawca Iosif Aronovich Kryvelev czy R.K. Urazmanova, badaczka obrzędów wśród Tatarów, z przekonania lub z oportunizmu wykonywała ochoczo odgórne zalecenia władz, wchodząc w rolę propagandystów, cenzorów lub bezdusznych funkcjonariuszy państwowych, gotowych do denuncjowania swoich kolegów. Z kolei inni badacze rosyjscy, jak np. Gleb Pavlovich Snesarev, Nina Lobacheva czy Alexander Sukharev byli raczej romantykami, idealizującymi kulturę ludową, autentycznie zafascynowanymi różnorodnością, choć przynajmniej oficjalnie na zewnątrz reprezentowali zawsze słuszny marksistowsko-leninowski „światopogląd naukowy”, stojąc na gruncie materializmu i ewolucjonizmu, kierując się zasadami obowiązkowego ateizmu i internacjonalizmu (Sadomskaya 1990, s. 245–255). Pamiętać jednak przy tym trzeba, że etnografia w ZSRR i innych krajach komunistycznych pełniła rolę nauki pomocniczej historii, odgrywając w tym systemie dość podrzędną rolę. Większość etnografów pracowała w muzeach i poza obowiązkowym uczestnictwem w świętach i ceremoniach partyjnopaństwowych nie brała czynnego udziału w życiu politycznym. Dlatego nie należy też przeceniać ich znaczenia. Pod tym względem nie ma porównania z rolą, jaką niektórzy niemieccy antropologowie pełnili w Trzeciej Rzeszy. Niemniej komuniści – opierając się z jednej strony na idei tzw. prawa narodów do samostanowienia, a z drugiej podejmując walkę z ich nacjonalizmem – potrzebowali etnografów jako specjalistów od folkloru i kultury ludowej, której podtrzymywanie i rozwój w pewnych granicach uważali za korzystne dla tej polityki, gdyż łagodzono przy ich pomocy wspomniane sprzeczności. Me6 Chodzi oczywiście o Społeczeństwo pierwotne... (1887). �24 Maciej Ząbek todą, jaką tu stosowano, było tworzenie tzw. „nowej obrzędowości” i „nowego synkretyzmu”, co było swego rodzaju kompromisem, zgodnym z założeniem, że kultura sowiecka ma być narodowa w formie, lecz socjalistyczna w treści. Oznaczało to, że tak długo, jak ta treść będzie ujednolicona i poprawna, różne „nacje” mogą korzystać z atrakcyjnych form kultur lokalnych. Innymi słowy możemy powiedzieć, że była to polityka asymilacji (zakładająca dojście do wspólnej tożsamości sowieckiej), ale bez akulturacji (etnosy miały możliwości zachowania części swoich zwyczajów kulturowych), co w gruncie rzeczy było bardzo zbliżone do współczesnych zachodnich polityk integracyjnych stosowanych np. wobec imigrantów. W ten sposób partia komunistyczna tworząc warunki dla tzw. „internacjonalistycznej”, sowieckiej tożsamości, sprowadzającej się zwykle do rusyfikacji, wykorzystywała etnografów w polityce etnicznej i językowej czy ogólnie rzecz biorąc kulturowej. Przytoczyć tu można udział etnografów w walce z religią i dostarczaniem materiału do manipulacji związanych z używaniem nierosyjskich alfabetów (arabskiego i staromongolskiego), języka literackiego czy granicami poszczególnych republik. Były to zapewne, poza praktykami donosicielstwa na kolegów i działalnością cenzorską, działania szkodliwe, w których niektórzy etnografowie sowieccy uczestniczyli dość aktywnie (patrz rozdz. 3, Beliaeva-Saczuk). Nie zawsze jednak przynosiło to oczekiwane przez władze sowieckie rezultaty. Przykładem może być ich udział w walce z religią, w ramach której istniała polityka zastępowania nie tylko świąt kościelnych przez państwowe, ale i obrzędów rodzinnych świeckimi, co z natury rzeczy sprawiało ideologom duże trudności. Etnografowie sowieccy starali się tego dokonać stosując inkluzję do tworzonej przez siebie „nowej obrzędowości” jak najwięcej dawnych tradycyjnych treści poprzez wykazanie ich pogańskości, ludowości, a w każdym razie braku związku z religiami, dzięki czemu mimo woli ocalili część z nich od zniszczenia i zapomnienia (więcej na ten temat w rozdziale 3, Beliaeva-Saczuk). Prowadząc badania, uciekali się do tzw. „strategii cenzorskiej”, polegającej na tym, że rejestrowano zanikające już zwyczaje ludowe, przy jednoczesnym pomijaniu współczesnych, żywych praktyk religijnych. Zadaniem ich była co najwyżej demistyfikacja istniejących kultów lub odkrycie źródeł obecnej religijności i ich opis z materialistycznego punktu widzenia (Sadomskaya 1990, s. 247). W swoim warsztacie naukowym posługiwali się takimi kategoriami, jak „pożyteczne” bądź „szkodliwe”. I tak do pierwszej kategorii zaliczali np. wszelkie pozostałości rytuałów związanych z tzw. animizmem, np. kultem słońca czy totemistycznymi wierzeniami kultur łowieckich. Do szkodliwych natomiast zaliczali wszelkie święta i obrzędy naznaczone religijnie (niezależnie od tego �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 25 czy chodziło o święta buddyjskie, chrześcijańskie czy też muzułmańskie). Przy czym nawet ich opisy były niedozwolone w jakichkolwiek publikacjach. Zdarzały się jednak wyjątki, gdy odkrywano, że miały one przedchrześcijańskie, przedislamskie lub przedlamaistyczne korzenie, jak w przypadku świąt Iwana Kupały czy łotewskiego Ligo, obchodzonego przez szyitów święta Navruz czy mongolskiego święta Tsagaldan (tamże, s. 249). W rezultacie osiągnięto uprawomocnienie obchodów dorocznych świąt ludowych, jednakże na sposób świecki, otrzymały one przy tym nowe nazwy, np. „Rosyjska Zima” zamiast Boże Narodzenie, czy „Powitanie Wiosny” zamiast Wielkanocy. W podobny sposób zalegalizowano ukraińskie koliadki, Maslenice czy choinkę nazwaną drzewkiem noworocznym. Podobnie rzecz się miała z obrzędowością rodzinną, ślubami, pogrzebami czy chrztami. Praktyki etnografów sowieckich związane z próbami łączenia pogańskich kultów z ideologią socjalistyczną Natalya Sadomskaya nazwała „małżeństwem z wyrachowania”, które miało na celu zaspokoić ambicje władzy, jak i duchowe potrzeby ludności wieloetnicznego imperium (1990, s. 252). Oczywiście „nowe rytuały” nie całkiem zdawały egzamin. Bardziej udanymi projektami w dziedzinie synkretyzmu religijnego były wspomniane wyżej działania chrześcijańskich misjonarzy, czy z drugiej strony muzułmanów. W rzeczywistości sowieckiej synkretyzm nie był owocem długotrwałego procesu historycznego, lecz dość sztuczną próbą połączenia dawno zapomnianych form obrzędowości z nowym sztywnym instruktażem oficjalnej ideologii, przy całkowitym pominięciu przyjętych tradycji religijnych. Niemniej, w sytuacji państwa totalitarnego praktyki te miały pewnie swoje racjonalne uzasadnienie, gdyż łagodziły wcielane w życie postanowienia komunistycznego „betonu”. Upaństwowiona antropologia (etnografia) w ZSRR poniosła jednak niepowetowane straty na swym wizerunku i z tego powodu, mimo znacznego dorobku w różnych innych obszarach, do dziś jest stereotypizowana na Zachodzie, jako archaiczny ewolucjonizm, nie wnoszący niczego nowego do antropologii ogólnej. * * * O wiele mniej jest natomiast do powiedzenia o uwikłaniu ideologicznym etnografii w tzw. Polsce Ludowej, gdyż jak zgodnie twierdzą świadkowie tamtych czasów, choć do jej nauczania wprowadzono teorię Morgana z uzupełnieniami Fryderyka Engelsa, to opisane wyżej praktyki z ZSRR zasadniczo nie miały w niej miejsca. Nie oznacza to, że etnolodzy w Polsce byli całkiem wolni od wpływu ideologii komunistycznej, zwłaszcza jeśli już przed wojną mieli poglądy lewicowe. Podobnie jak w ZSRR, w latach pięćdziesiątych zdarzały się donosy na kolegów, którzy ulegali wpływom „burżuazyjnego funkcjonalizmu”. Przykładem �26 Maciej Ząbek może być oskarżenie przez Józefa Chałasińskiego Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i odebranie jej praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411). Wielu ówczesnych studentów, w tym przyszli etnografowie, jak pisze Zofia Sokolewicz, dało się także porwać ideologii komunistycznej i wierzyło w społeczny program partii: „Uwiedzeni zostali wizją państwa, które wie lepiej, które gotowe jest zdjąć z nas troskę o wychowanie dzieci, o wybór miejsca zamieszkania, o pracę, o kierunek studiów” (Sokolewicz 2005). Członkowie ZMP (wśród których byli studenci etnografii) jeździli na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi i z przekonaniem dowodzili, że dzieci lepiej są wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu (Sokolewicz 2012, s. 7–8). Innym, znacznie częstszym, rodzajem ulegania wszechmocy państwa totalitarnego było zaniechanie działania – np. brak reakcji na „Akcję Wisła”, przymusowe zakładanie spółdzielni produkcyjnych czy osiedlanie Cyganów. Wiązało się to oczywiście, jak wspomina Zofia Sokolewicz, „z obezwładniającym lękiem przed przesłuchaniami i uwięzieniem” (Sokolewicz 2005). Na szczęście od stosowania założeń etnografii radzieckiej, jak pisze Zbigniew Jasiewicz, odstręczał jednak brak wartościowych wzorów jej wykorzystania, prezentowanie jej jako dogmatu i administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzialność polityczna związana ze stosowaniem jej metod czy choćby ich interpretowaniem. Żaden też z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza politycznego” w swoim środowisku, choć oczywiście niektórzy z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych (Jasiewicz 2004, s. 7). Prawdopodobnie było tak dlatego, że zmarginalizowany charakter rozwijającej się dopiero polskiej etnografii i brak wśród niewielkiego grona profesorskiego członków partii komunistycznej poniekąd chronił tę dyscyplinę przed wykorzystywaniem jej przez państwo, umieszczając w bezpiecznej niszy między historią a archeologią (Sokolewicz 2005). W powojennych latach 1945–1947 na zlecenie ówczesnego Ministerstwa Kultury wzięto tylko udział w poszukiwaniach polskich zabytków na tzw. Ziemiach Odzyskanych w ramach szerszego planu polskich rewindykacji. Z inicjatywy natomiast krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego podjęto badania nad Słowińcami i Kaszubami. Etnografowie zaś z Poznania i Wrocławia rozpoczęli studia nad adaptacją przesiedleńców na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Wbrew pozorom nie były to jednak prace wykonywane na zlecenie państwa i wynikały z zainteresowań tych środowisk. O udziale etnografów w tworzeniu „nowej obrzędowości” na wzór praktyk w ZSRR, jak twierdzi Zofia Sokolewicz, tylko się mówiło. Absolwentów studiów etnograficznych, zgodnie z założeniem planu 6-letniego, przeznaczano do pracy w muzeach regionalnych (których miało powstać ok. sześciuset), zajmujących �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 27 się kompleksowo archeologią, sztuką i kulturą materialną (Mróz, Sokolewicz, s. 85). Program ten nie został jednak zrealizowany, podobnie jak dużo późniejszy Międzyresortowy program „Wisła” z lat siedemdziesiątych, w którym mieli wziąć udział również etnografowie. Podsumowując ten okres, można wyrazić opinię, że choć marksizm-leninizm miał w Polsce swoich gorących zwolenników, a reszta środowiska zachowywała się biernie, to jednocześnie, może dzięki słabej pozycji, jaką etnografia zajmowała w naszym kraju, większości etnografów udało się uniknąć najgorszego, czyli stosowania etnografii w imię ideologii komunistycznej. Praktyczne jej wykorzystanie do końca PRL ograniczało się do muzealnictwa etnograficznego, w tym szczególnie tego związanego z budową skansenów, poza tym doradztwa folklorystycznego dla instytucji typu domy kultury i Cepelia7. Były to podstawowe, poza instytucjami akademickimi, miejsca pracy dla etnografów i stosowania etnografii. Działania na innych polach były niewielkie, np. udział w modernizacji rolnictwa w krajach arabskich krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla czy ogólne kształcenie specjalistów wyjeżdżających do pracy w krajach rozwijających się odgrywał dość marginalną rolę, choć powołane w tym ostatnim celu interdyscyplinarne Studium Afrykanistyczne w Warszawie (późniejszy Instytut Krajów Rozwijających się) miało w planach odgrywać rolę podobną jak tzw. nauki kolonialne na uniwersytetach zachodnich. * * * Początki antropologii stosowanej w Ameryce Uwikłania antropologii w kolonializm i służbę dla państw totalitarnych sprawiły, że idea jej praktycznego stosowania na długo zniknęła wśród antropologów europejskich. Zaczęto zajmować się natomiast nią na kontynencie amerykańskim, przede wszystkim w USA i w Meksyku. Od samego początku uwaga tamtejszych antropologów skupiona była przede wszystkim na problemie adaptacji Indian do życia w rezerwatach w warunkach polityczno-ekonomicznej marginalizacji, będącej wynikiem zastosowania przemocy i zdominowania. Z wykonywaniem przez antropologów stałych prac na zlecenie rządowego Biura do Spraw Indian mamy jednak do czynienia dopiero po wydaniu tzw. ustawy indiańskiej w 1934 r., w ramach polityki reform tzw. Nowego Ładu. Deklarowanym jej celem było poprawienie sytuacji amerykańskich tubylców, choć tak naprawdę chodziło o politykę asymilacyjną (Foster 1969, s. 200). 7 Cepelia, akronim nazwy Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego (CPLiA), związek upaństwowionych spółdzielni tzw. rękodzieła ludowego, jedna z największych instytucji w PRL oferująca miejsca pracy dla etnografów. �28 Maciej Ząbek W Meksyku jej pionierem był Manuel Gamio, który pod wpływem Boasa, wykorzystywał metody i teorię antropologii do rozwiązywania problemów społecznych w Dolinie Teotihuacan (Nahmad i Weaver 1991). Na tym terenie jednym z pierwszych jej popularyzatorów był również Bronisław Malinowski, który na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych wykładał na kilku amerykańskich uniwersytetach i prowadził krótkie badania terenowe wśród Indian Yaqui, Hopi i Navaho w Arizonie oraz Zapoteków w Oaxaca w Meksyku (Malinowski i de la Fuente 1982). Niemniej nie tylko Indianie stanowili środowisko praktycznego działania antropologów. Już od lat dwudziestych zaczęli oni prowadzić badania w przemyśle (m.in. na zlecenie Western Electric Company) nad czynnikami wpływającymi na wydajność pracy i zbyt dużą rotację pracowników, nad relacjami między robotnikami a kierownictwem zakładów oraz problemem powtarzających się strajków (Baba 2005). Prawdziwa kariera antropologii stosowanej w Ameryce zaczęła się jednak dopiero w trakcie II wojny światowej. Początkowo antropologów wykorzystano do badań problemów w obozach internowania dla Japończyków w związku z widzianą przez wojskowych koniecznością ich przesiedlenia z Zachodniego Wybrzeża Stanów Zjednoczonych (Foster 1969, s. 203; Starn 1986, s. 700–720). Następnie zaś, na zlecenie biur Strategic Services i War Information, do badań zachowań Japończyków i Mikronezyjczyków w sytuacji spodziewanej amerykańskiej okupacji tych krajów. Przed antropologami postawiono konkretne pytania: czego należy oczekiwać ze strony japońskich jeńców wojennych, jak ich skłonić, aby nie walczyli do ostatniego żołnierza i jak utrzymać ład i spokój na terenach okupowanych. Do historii antropologii przeszły słynne studia Ruth Benedict, która podjęła się, na zlecenie Office of War Information, zadania opracowania podstawowych wzorów kultury japońskiej (1946). Sukcesy na tym polu sprawiły, że antropologom powierzono również wyjaśnienie różnic kulturowych, jakie dostrzegano w Europie i Związku Sowieckim. W latach pięćdziesiątych popularne stały się szczególnie badania nad tzw. charakterem narodowym narodów Europy Wschodniej (patrz: Gorer 1949). Były to badania, które napotkały szereg trudności natury metodologicznej i technicznej (przede wszystkim poprzez brak dostępu do terenu) oraz rozmaite przeciwności natury emocjonalnej czy politycznej. Ostatecznie ich rezultaty są (zwłaszcza dziś) mocno dyskusyjne. Niemniej przyczyniły się do wzrostu popularności antropologii w Stanach Zjednoczonych i wzrostu rangi tej nauki. Rozwojowi antropologii stosowanej, także w Ameryce, od początku towarzyszyła ostra krytyka i zwykłe uprzedzenia ze strony środowisk akademickich związanych z Amerykańskim Towarzystwem Antropologicznym (Fiske �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 29 i Chambers 1997, s. 283). Stąd wzięła się potrzeba konsolidacji antropologów z tego nurtu i utworzenia w 1941 r. przez badaczy takich, jak Margaret Mead, Eliot Chapple i Fred Richardson Towarzystwa Antropologii Stosowanej, którego organem było do 1949 r., czasopismo „Applied Anthropology”, a następnie „Human Organization”. Natomiast w Meksyku powstała placówka pod nazwą Instituto Indigenista Interamericano, koordynująca rozmaite działania związane z praktycznym stosowaniem teorii kultury do kształtowania współczesnych form życia ludności indiańskiej i zrzeszająca tego typu placówki z obu Ameryk. Badacze zrzeszeni w tych instytucjach od lat pięćdziesiątych podejmowali zagadnienia akulturacji, ekologii czy kwestie związane z polityką etniczną, społeczną i kulturową w krajach Ameryki Łacińskiej. Włączali się także w reformowanie programów edukacyjnych, postulując jednocześnie wzięcie odpowiedzialności za skutki swoich zaleceń i przyczyniając się do wypracowania pewnych zasad etycznych obowiązujących przy stosowaniu antropologii (Mead, Chapple, Brown, vol. 8, 1949, s. 20; van Willigen 1993, s. 32). W czasach szybkiego rozwoju antropologii w latach pięćdziesiątych absolwenci studiów trzeciego stopnia początkowo bez problemu znajdywali zatrudnienie w jednostkach akademickich. Jednak już pod koniec lat sześćdziesiątych rynek akademicki w Stanach Zjednoczonych coraz trudniej wchłaniał nowo wypromowanych doktorów. Dlatego wielu z nich zaczęło z konieczności szukać zatrudnienia w sektorze samorządowym czy pozarządowym (Fiske i Chambers 1997, s. 284). Jednocześnie pojawiły się liczne projekty ze strony organizacji humanitarnych, rozwojowych i instytucji publicznych, szczególnie w zakresie pomocy międzynarodowej i polityki zagranicznej, do których zaczęto poszukiwać pracowników wykazujących się wiedzą i umiejętnościami charakterystycznymi dla antropologów (Foster 1969, s. 205). W latach siedemdziesiątych, przy nadal kurczącym się rynku pracy w sektorze akademickim, pojawia się jednak coraz więcej możliwości zatrudnienia poza instytucjami naukowymi. Organizacje samorządowe i pozarządowe, a w końcu i firmy prywatne coraz częściej zaczęły dostrzegać potrzebę włączania antropologów do projektów mających związek z ogólnie rzecz biorąc „pilnymi potrzebami człowieka”, przede wszystkim w dziedzinie ochrony zdrowia, edukacji, a także marketingu i projektowania nowych technologii. W ten sposób powstał w Stanach Zjednoczonych współczesny silny sektor antropologii stosowanej, w ramach którego większość absolwentów antropologii znajduje dziś pracę poza środowiskiem akademickim – w licznych organizacjach samorządowych, międzynarodowych, instytucjach państwowych, ale także firmach prywatnych (Fiske i Chambers 1997, s. 285). Są to już nie tylko tradycyjne przestrzenie antropologii stosowanej dotyczące edukacji i zdrowia, �30 Maciej Ząbek ale także nowe obszary związane np. z planowaniem infrastrukturalnym, polityką energetyczną czy budownictwem mieszkaniowym. Antropolodzy ekologiczni znajdują zatrudnienie w parkach narodowych lub państwowych agencjach rybołówstwa. Antropolodzy fizyczni są poszukiwani przez laboratoria kryminalistyczne. Antropolodzy lingwistyczni uczestniczą przy projektowaniu dwujęzycznych programów edukacyjnych. Antropolodzy medyczni starają się odpowiedzieć na pytanie, jak kultura wpływa na sposób, w jaki ludzie szukają opieki zdrowotnej. Antropolodzy społeczni koncentrują się na kulturze korporacyjnej pracy oraz relacji pomiędzy wydajnością a polityką zarządzania albo na wpływie pomocy zagranicznej na lokalne społeczności. Ogólnie rzecz biorąc, najczęściej podejmowanym przez antropologów zawodem jest nadal zawód badacza, ale podkreślić trzeba, że podejmują się coraz częściej także roli mediatorów, koordynatorów, motywatorów czy realizatorów danych przedsięwzięć o charakterze kulturalnym, gospodarczym czy politycznym (van Willigen 1993, s. 4–5; Baba i Hill 1997, s. 90). Według Jana van Willigena istnieją dwa główne zakresy współczesnych zastosowań antropologii w praktyce. Po pierwsze są to antropologiczne interwencje (action research), po drugie – prace badawcze. Pierwsze łączą się z antropologią oddziaływującą (action anthropology), mającą na uwadze wartości i częste występowanie przez antropologa w imieniu grupy badanej, łączące kulturalne pośrednictwo, udział w negocjacjach i marketing społeczny w celu pomocy dokonania zmian zachowań w określonych grupach na bardziej korzystne. Drugie natomiast łączą metody jakościowe służące ocenie społecznej z wykorzystaniem ich następnie w planowaniu rozwoju, w tym modernizacji dotyczących także nowych technologii (van Willigen 1993, s. 157–207). * * * Kończąc należy stwierdzić, że współczesna antropologia stosowana rozwinęła się przede wszystkim na gruncie amerykańskim, skąd ponownie promieniuje na inne obszary świata zachodniego. W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje jednak zarówno w sferze nauczania akademickiego, jak i w setkach lokalnych i narodowych organizacji zatrudniających absolwentów antropologii, gdzie pracują oni w pełnym wymiarze godzin poza instytucjami akademickimi. Obejmuje ona swym zakresem przede wszystkim tzw. antropologię publiczną (public anthropology) i antropologię biznesu lub przemysłu (business or industrial anthropology). W ramach tej pierwszej absolwenci antropologii znajdują pracę np. w zarządzaniu zasobami kultury, w instytucjach zajmujących się integracją imigrantów, ochroną środowiska czy problemami etnicznymi. Szczególnie wiele miejsc pracy dla antropologów otworzyło się od lat osiem- �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 31 dziesiątych w tzw. przemyśle rozwojowym, który tworzy obecnie kompleks organizacji i przedsiębiorstw na czele z agendami ONZ, a ich celem ogólnie rzecz biorąc jest działanie na rzecz rozwoju w skali międzynarodowej. Dodatkowo po antropologów w latach dziewięćdziesiątych ponownie sięgnęła armia w celu wykorzystania ich do dostarczania informacji o charakterze społecznym i kulturowym w ramach prowadzonej wojny z terroryzmem. W biznesie natomiast antropologowie okazali się także cenionymi pracownikami firm marketingowych lub zajmujących się projektowaniem nowych produktów czy też usług dla konsumentów i przedsiębiorców. W związku z powyższym wydaje się, że dla przekładania wiedzy antropologicznej na praktykę nie ma dziś granic. Wszędzie etnograficzna umiejętność obserwacji i właściwego zadawania ludziom pytań, jak również sprawne analizowanie ich odpowiedzi i formułowanie teorii typu antropologicznego może przełożyć się na działania praktyczne. Inna sprawa, że tak jak na początku, tak i dziś nie milknie krytyka wobec stosowania antropologii i to ze strony przede wszystkim samych antropologów, którzy czują i dostrzegają, że dyskurs modernizacyjny nadal zręcznie maskuje element dominacji zawarty w większości praktyk podejmowanych w imię pomocy i postępu. Krytyka i obrona antropologii stosowanej Krytyka stosowania antropologii wynika w dużym stopniu z jej dotychczasowej historii. Jej uwikłanie w służbę państw totalitarnych jest nie do obrony. Doświadczenia z okresu PRL-u też do niej nie zachęcają. Antropologię kolonialną czy współczesny udział niektórych amerykańskich antropologów w tzw. wojnie z terroryzmem można co prawda próbować usprawiedliwiać, ale w gruncie rzeczy dla większości z nas to też nie są dobre przykłady do naśladowania. Międzynarodowe projekty rozwojowe, choć mają swoich obrońców, to coraz częściej są jednak spostrzegane jako w gruncie rzeczy forma neokolonializmu, w którym niektórzy antropolodzy, jak wiek wcześniej, mają niestety swój udział. Dostrzega się bowiem, że projekty te zawierają pierwiastek obłudy, polegający na ukrywaniu celów ekonomiczno-politycznych pod retoryką działania dla dobra społeczeństw rozwijających się (dawniej ludów niecywilizowanych). Można też zaobserwować, że w działaniach, niekiedy skrzętnie ukrywanych, instytucji proponujących zmiany, chodzi często nie o interesy tzw. beneficjentów, lecz właśnie donatorów i ich wykonawców z organizacji humanitarnych. Poprawność polityczna dyskursu rozwoju dokonała co prawda pewnego przestawienia pojęć, ale nie wyeliminowała postaw protekcjonistycznych, a dawnych „dzikich” zastąpili obecnie „beneficjenci pomocy rozwojowej”. �32 Maciej Ząbek Nic więc dziwnego, że zwłaszcza w przypadku wielu antropologów europejskich o lewicowych poglądach, niechęć do takiej współpracy z państwem już nieraz przełożyła się na unikanie jakichkolwiek zadań podejmowanych w jego interesie, a przy okazji także powiązanego z nim kapitalistycznego świata wielkich korporacji, który, zdaniem części etnologów z tej grupy, należy raczej niszczyć niż go poznawać czy też z nim współpracować. Pojawienie się antropologii zaangażowanej spostrzeganej często jako „czystszej etycznie”, gdyż nastawionej przede wszystkim na pomoc danej grupie, a nie tylko na przeprowadzenie badań dla zlecenie i pobranie za to wynagrodzenia, jest traktowane przez wielu jako właściwszy kierunek rozwoju naszej dyscypliny. Niestety i on nie zawsze jest gwarancją zmian na lepsze. Oczywiście nie chodzi tu o te przypadki zaangażowania i interwencji etnologa dokonywane w interesie krzywdzonej grupy, którą etnolog bada (jak np. doświadczenia pomocy Cyganom, które opisuje w niniejszym tomie Lech Mróz), co raczej sytuacje, w których łatwo o przemianę badacza w aktywistę społecznego, kierującego się ideologią. Tym bardziej, że uleganie jej bierze się dziś często nie tylko z wiary w słuszność danych postulatów mających naprawić świat, ale także z przekonania o braku obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Przypominać to może niestety zaangażowanie ideologiczne wielu intelektualistów, które już znamy z niedawnej przeszłości. Ogólnie rzecz biorąc, przeciwnicy czy choćby tylko sceptycy stosowania czy nawet zaangażowania antropologii widzą dość jasno, że ryzykujemy, jak pisze Michael Herzfeld, wplątanie się w rozstrzygnięcia niezgodne z wieloma założeniami antropologii oraz uwikłanie się w różne formalne zależności od instytucji finansujących i w konsekwencji przyjmowanie punktu widzenia swoich sponsorów. Z drugiej jednak strony, jak dodaje ten sam uczony, nie angażując się, sami się wykluczamy z możliwości wpływu na sprawy, na które i tak mamy wpływ bardzo ograniczony (2004, s. 211). Niestety, na nasze narzędzia badawcze nie mamy monopolu. Inni nie będący etnologami już je wykorzystują i zabierają głos za nas. Oczywiście badacze uprawiający antropologię stosowaną mogą nie mieć osobistego powodu do prowadzenia określonych badań, kierować się karierą zawodową, chęcią zarobku lub może przyświecać im cel polityczny i zapewne wówczas, jak mówi Herzfeld, ich postępowanie powinno być dokładnie przeanalizowane (2006, s. 6). Czy jednak antropolodzy akademiccy zawsze kierują się tylko pasją badawczą, czy chęć kariery naukowej i finanse nie odgrywają w ich postępowaniu żadnej roli? Czy nie składają wniosków o granty, kierując się naukowymi modami? Obiektywnie rzecz biorąc wydaje się, że badacze �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 33 akademiccy nie mają żadnego prawa, aby się wywyższać w tym względzie nad swoimi kolegami spoza instytucji naukowych. Poza tym dostrzec trzeba także pewne korzyści, jakie z antropologii stosowanej wynosi sama antropologia akademicka. Po pierwsze cokolwiek by nie mówić złego o zaangażowaniu antropologów w służbę publiczną, przyznać jednak trzeba, że antropologia nigdy nie uzyskałaby tej rangi w świecie nauki w Wielkiej Brytanii, a potem w Stanach Zjednoczonych, gdyby była zupełnie niestosowana. Zauważyć trzeba, że także w Polsce dla finansujących ją decydentów, niezależnie od tego, kto to będzie, liczy się przede wszystkim możliwość zastosowania jej wyników w praktyce. I jest tak nawet w przypadku budżetu państwowego, teoretycznie zobowiązanego do finansowania nauk podstawowych. W praktyce jednak dla nauk zupełnie niestosowanych pozostają z niego tylko skromne resztki8. Po drugie, stosując antropologię, stwarza się pewne, niemal laboratoryjne warunki obserwacji zmiany i poddaje testowi dotychczasowe ustalenia. Nie mam tu na myśli tylko eksperymentów na żywej tkance społecznej dokonywanych w dużej skali, gdyż te są argumentem właśnie przeciwko stosowaniu antropologii. Można bowiem mieć uzasadnione wątpliwości czy konieczne było zastosowanie teorii modernizacji Rostova, aby przekonać się, że nie zadziała ona w Lesotho (przypadek badań Jamesa Fergusona, wymieniony w artykule A. Malewskiej-Szałygin) czy Skinnerowskiego behawioryzmu przy organizacji domów dla sierot w USA (o którym wspomina Zofia Sokolewicz w tekście dla „(op.cit.,)” 2005). Niestety, nie jest tak, że dzięki temu, że jesteśmy antropologami, zawsze mamy rację. Dlatego robiąc badania dla kogoś, w jakimś konkretnym celu, musimy w praktyce postarać się o wiele bardziej, aby wykazać słuszność naszych metod i teorii. Ktoś to sprawdzi i oceni, nie mając w dodatku żadnego poszanowania dla naszych stopni, tytułów i zobowiązań koleżeńskich. Ciężar odpowiedzialności za to, co się głosi i robi, staje się w końcu całkiem konkretny. Po trzecie, nie powinno ujść uwadze, że antropologia stosowana wskazuje także nowe problemy i pola badawcze z korzyścią także dla nauki akademickiej. Wbrew pozorom nie ogranicza się tylko do sprzedaży narzędzi badawczych, ale umożliwia, zwłaszcza we współpracy z biznesem, dostęp do terenów dotąd 8  Warto wspomnieć, że na projekty stosowane rządy nie tylko w Polsce przeznaczają większość środków budżetowych. Na przykład budżet tylko jednego, uruchomionego właśnie przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) odpowiedzialnego za wspieranie badań stosowanych, programu prac badawczych nad eksploatacją gazu łupkowego wynosi ponad miliard złotych. Dla porównania jest to więcej niż cały tegoroczny budżet Narodowego Centrum Nauki (NCN) przeznaczony na finansowanie badań podstawowych. �34 Maciej Ząbek nierozpoznanych i naprawdę egzotycznych. W pracy zaś dla samorządów czy organizacji pozarządowych umożliwia także tym, którzy tego pragną, zmienianie świata dla wspólnego dobra. Doskonali także metody badań terenowych, gdyż wymusza to choćby konieczność większej dyscypliny i terminowego wywiązywania się z powierzonych zadań, jak i stanowi inspirację dla teorii antropologicznej i ogólnej refleksji o kulturze poprzez zderzenie się z problemami dotąd niespotykanymi. Wreszcie, last but not least, najważniejsi są studenci, kolejne ciągle dość liczne szeregi absolwentów studiów pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia, z których wielu chce i mogłoby prowadzić z powodzeniem prace badawcze. Niestety, w obecnej sytuacji nie mogą nawet marzyć o pracy na uniwersytecie. Czy jest rzeczą odpowiedzialną traktowanie ich tylko jako naszych klientów, którym sprzedajemy jakąś wiedzę, ale co z nią zrobią, to już nas nie obchodzi? Tymczasem antropologia stosowana, czyli badania prowadzone na zlecenie instytucji pozanaukowych, jest jakimś w końcu rozwiązaniem ich problemów. Pozwala zachować kontakt z nauką, zrobić nawet stopnie naukowe i stać się satysfakcjonującą alternatywą dla zatrudnienia dla uczelni. Konkluzje Biorąc pod uwagę wszystkie argumenty za i przeciw robienia użytku praktycznego z antropologii, znajduję jednak więcej argumentów za. Nie oznacza to, że nie podzielam obaw, że państwo, a także współczesny biznes może w złym celu wykorzystywać naszą wiedzę o kulturze i społeczeństwie. Sam tego doświadczam, gdy w ramach Komisji przy Rzeczniku Praw Obywatelskich muszę tłumaczyć się, iż moje wyjaśnienia dotyczące np. tego, dlaczego Afrykanie nie chcą, aby ich określać Murzynami, nie oznaczają bynajmniej, że jestem za pociąganiem do odpowiedzialności karnej za każde użycie tego słowa w imię walki z „mową nienawiści”. Dotyczy to także setek innych spraw, którymi się zajmujemy, a które „ci, którzy wiedzą lepiej” mogą wykorzystać wbrew naszym intencjom. W tego typu sytuacjach Zofia Sokolewicz ma rację, mówiąc, że „lepiej, żeby państwo nie wiedziało o społeczeństwie tego, co wiedzą etnologowie, bo manipulacje mogłyby być znacznie głębsze” (2005). Jest to na pewno jeden z poważniejszych argumentów przeciw stosowaniu antropologii. Z drugiej jednak strony współczesna antropologia stosowana jest wieloaspektowa, dotyczy całej gamy problemów i tematów. Wyniki jej badań na tych polach i konkretne zastosowania też są bardzo zróżnicowane. Negatywne, ale i pozytywne. Nikt, kto ma o nich wiedzę, nie będzie potępiał w czambuł całej �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 35 antropologii stosowanej. Unikanie jej w całości nie byłoby też postępowaniem rozsądnym i korzystnym dla samej antropologii akademickiej. Powinniśmy w końcu wyjść z bezpiecznej niszy między historią a archeologią, jeśli chcemy, aby ranga naszej nauki wzrosła. Jest to zresztą konieczne, aby mieć nowych studentów i doktorantów i aby w ogóle przetrwać. Nowy system nauki, w który wchodzimy, wyraźnie do tego zachęca. Natomiast przed złym wykorzystaniem naszych narzędzi i teorii, także przez nas samych, trzeba się oczywiście bronić. Zgadzam się, że zorientowana na praktykę antropologia powinna być, tak jak radził Herzfeld, także krytyką praktyczności (2004, s. 36). Literatura Asad T. 1973 – Anthropology and the Colonial Encounter, Antlantic Heights, NJ. Baba M.L., Hill C.E. (eds.) 1997 – The Global Practice of Anthropology, Williamsburg, VA: Studies in Third World Societies. Barth F. 2007 – Wielka Brytania i kraje Commonwealthu, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Baumann H. 1948 – Les peuples et les civilisations d’Afrique, Payot, Paris. Benedict R. 2003 [1946] – Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, tłum. E. Klekot, Warszawa. Brinton D.G. 1895 – The Aims of Anthropology, „Science”, Aug 30, 2(35), s. 241–252. Chambers E. 1985 – Applied Anthropology: A Practical Guide, Englewood Cliffs, NJ. Červinková H., Gołębniak B. 2010 – Badania w działaniu: Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Dohnal W. 2001 – Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. �36 Maciej Ząbek Eddy E.M., Partridge W.L. (eds.) 1987 – Applied Anthropology in America, New York. Fiske S.J., Chambers E. 1997 – „Status and Trends: Practice and Anthropology in the United State” in The Global Practice of Anthropology, Studies in Third World Societies, Williamsburg, VA. Foster G.M. 1969 – Applied Anthropology, Boston. Gingrich A. 2007 – Kraje niemieckojęzyczne, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Gorer G. 1949 – Some Aspects of the Psychology of the People of Great Russia, „American Slavic and East European Review”, 8(3). Herzfeld M. 2004 – Antropologia, Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. 2006 – Dlaczego Grecy? Wywiad z prof. Michaelem Herzfeldem, tłum. H. Patzer, „(op.cit.)”, nr 28(1). Jasiewicz Z. 1979 – Funkcje społeczne antropologii, „Etnografia”, t. II, Poznań. 2004 – Etnologia Polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich, „Etnografia Polska”, t. XLVIII, z. 1–2. Kuper A. 1983 – Anthropology and Anthropologists: The Modern British School, Revised edition, London. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 – „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi...”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud”, t. 78, s. 396–427. Lafitau J.-F. 1974 – Customs of the American Indians compared with the customs of primitive times, Champlain Society, Toronto. Lutyński J. 1950 – O radzieckiej etnografii, „Wiedza i Życie”, nr 1, s. 80–87. 1951 – Problemy i metody etnografii radzieckiej, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych”, t. 1, s. 298–327. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 37 1956 – Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź. 1990 – Nauka i polskie problemy. Komentarz socjologa, Warszawa. Luzbetak L.J. 1998 – Kościół a Kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Malinowski B. 1926a – Anthropology and Administration (letter to the editor), „Nature”, 128, s. 768. 1926b – Address on Anthropology and Social Hygiene, London, s. 54–84. 1927 – Useful and Useless Anthropology (review of Race and History by E. Pittard), „The New Republic”, 1(6410), s. 109–111. 1929 – Practical Anthropology, „Africa” 2(1), s. 22–38. 1938 – The Anthropology of Changing African Cultures. In Methods and Study of Culture Contact in Africa, L.P. Mair (ed.) International Institute of African Languages and Cultures, Memorandum XV, Oxford. 1945 – The Dynamics of Culture Change: An Inquiry into Race Relations in Africa, New Haven. Malinowski B., de la Fuente J. 1982 – Malinowski in Mexico: The Economics of a Mexican Market System, S. Drucker-Brown (ed.), London (Paperback edition 1985). Mead M., Chapple E.D., Brown G.G. 1949 – Report of the Committee on Ethics, „Human Organization”, 8 (2), s. 20– 21. Mróz L., Sokolewicz Z. 2012 – Etnografia, etnologia, antropologia kulturowa w Uniwersytecie Warszawskim od 1935 roku do dziś, „Nauka Polska – jej potrzeby organizacja i rozwój”, t. XIV(XXXIX), s. 77–111. Nahmad S.S., Weaver T. 1991 – Manuel Gamio, El Primer Antropologo Aplicado y sus Conexiones con Antropologos Norte Americanos, „America Indigena” 4, s. 292–321. Northcote T. 1914 – Anthropological Report on the Ibo-speaking peoples of Nigeria, London. Parkin R. 2007 – Kraje francuskojęzyczne, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Podolefsky A., Brown P.J. 1997 – Applying Cultural Anthropology: An Introductory Reader, Mountain View, CA. �38 Maciej Ząbek Posern-Zieliński A. 1987 – Hasło: Antropologia stosowana, w: Z. Staszczak (red.) Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań, s. 42–44. 2005 – Pytania Profesora Zbigniewa Jasiewicza do Pani Profesor Zofii Sokolewicz, Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój, t. XIV. Radcliffe-Brown A.R. 1931 – Applied Anthropology. Australian and New Zealand Association for the Advancement of Science, Report 20, s. 267–280. Sadomskaya N. 1990 – Soviet Anthropology and Contemporary Rituals, „Cahiers du monde russe et sovietique”, XXXI (2–3), s. 245–255. Schafft G.E. 2006 – Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, Kraków. Sills D.L. (ed.) 1968 – International encyclopedia of social sciences, Macmillan Company and Free Press, New York, t. 1. Sokolewicz Z. 2005 – Bardzo delikatna materia, „(op.cit.)”, nr 23(2). Spicer E.H. (ed.) 1952 – Human Problems in Technological Change, New York. Tian R., Lillis M., van Marrewijk A. 2010 – General Business Anthropology, North American Business Press. van Willigen J. 1980 – Anthropology In Use: A Bibliographic Chronology Of the Development of Applied Anthropology, Pleasantville, NY. 1991 – Anthropology in Use: A Source Book on Anthropological Practice, Boulder. 1993 – Applied Anthropology: An Introduction, Westport. van Willigen J., Rylko-Bauer B., McElroy A. (eds.) 1989 – Making Our Research Useful: Case Studies in the Utilization of Anthropological Knowledge, Boulder. Wróblewski F., Sochacki Ł., Steblik J. 2010 – Antropologia zaangażowana, Kraków. Wulff R.M., Fiske S.J. (eds.) 1987 – Anthropological Praxis: Translating Knowledge Into Action, Boulder. �I �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d655f9ee647c44b38113bb744579b77e.pdf d24b836b6d6d6dcc88f99b5da5851b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5484 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5100 Title A name given to the resource Słowo wstępne / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.7-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Słowo wstępne Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników, powstała w związku z kilkuletnim doświadczeniem prowadzenia w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego przedmiotu o nazwie „antropologia stosowana”. Kiedy w 2009 r. dyrektor Instytutu prof. Lech Mróz w związku z wprowadzeniem tzw. minimów programowych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, powierzył mi obowiązek koordynowania tego przedmiotu, niewielu było chętnych do jego wykładania. Traktowano wpisanie go do planu studiów II stopnia poniekąd jako konieczną do odrobienia pańszczyznę na rzecz ministerialnej biurokracji, a nie interesujące wyzwanie o charakterze zarówno merytorycznym, jak i dydaktycznym. Nie bez racji, wychodzono z założenia, że studia etnologiczne są typowo akademickimi i nie należą oraz nigdy nie będą należeć do tzw. praktycznych. W związku z tym twierdzono, że nie powinniśmy za wszelką cenę dążyć do dostosowania się do rynku pracy, gdyż po pierwsze sami nie jesteśmy praktykami, a po drugie siłą naszych studiów jest uczenie raczej pewnego sposobu myślenia i dawanie szlifów intelektualnych niż konkretnego zawodu. Nasi absolwenci – jak słusznie zauważano – powinni uzyskiwać po studiach maksimum erudycji i oczytania oraz umiejętność pisania tekstów, a wtedy tak czy inaczej z tym wyposażeniem znajdą w końcu interesującą ich pracę. Niestety, w ciągu ostatnich dekad na rynku pracy w Polsce zaszły zmiany wymagające niemal od początku znacznej profesjonalizacji, a przynajmniej pewnego rozeznania się w ewentualnych możliwościach zatrudnienia osób z umiejętnościami typowymi dla antropologów. Pojawiła się potrzeba umiejętnego przekonania do siebie potencjalnych pracodawców, którzy często nie wiedzą jeszcze, do czego może im się przydać absolwent etnologii. Wykazania, że etnolodzy są właśnie tymi, którzy przynajmniej w pewnym zakresie mogą pomóc rozwiązywać trudne problemy społeczne, dotyczące przemysłu, medycyny czy pomocy zagranicznej. Wielu naszych absolwentów miało przy tym nadzieję, że kierunek, który wybrali, oferuje umiejętności, które będzie można praktycznie wykorzystać. Pytało jednak często „co można robić po tych studiach, zakładając, że nie będzie się kontynuowało kariery naukowej”? �8 Maciej Ząbek Z rozmów z nimi wynikało, że pomoc w odpowiedzi na to pytanie uważaliby za wskazaną. Spełnienie tych oczekiwań ze strony pracowników Instytutu, choćby z uwagi na wspomniany wcześniej fakt, że nie jesteśmy przecież praktykami, którzy mogliby uczyć konkretnego zawodu, nie było rzeczą prostą. Postanowiliśmy jednak kontynuować zajęcia z antropologii stosowanej. Pozyskaliśmy środki z tzw. Funduszu Innowacji Dydaktycznych UW, za które mogliśmy przeprowadzić nie tylko wykłady na tematy praktycznego wykorzystania antropologii, ale także przygotować studentów w ramach ćwiczeń do jej faktycznego stosowania, przynajmniej w wybranych dziedzinach. Otworzyliśmy ścieżki specjalizacyjne obejmujące konwersatoria i warsztaty z tematów takich jak: nowoczesne muzealnictwo, public relations w instytucjach kultury, współpraca z organizacjami międzynarodowymi i pozarządowymi, antropologia medyczna oraz dziennikarstwo. Dzięki nawiązaniu współpracy z instytucjami takimi jak np. Park Kultury Ludowej w Kuligowie, UNHCR, Fundacja Polskie Forum Migracyjne, Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, studenci mieli możliwość przeprowadzenia badań na zlecenie wymienionych instytucji oraz nauczenia się pisania tekstów o formie i stylistyce innej niż eseje i rozprawy naukowe, np. przygotowania typowego raportu z rekomendacjami charakterystycznego dla badań prowadzonych na zlecenie czy też reportażu etnograficznego. W końcu przystąpiliśmy do przygotowania niniejszego opracowania, wychodząc z przekonania, że nauczanie antropologii stosowanej wymaga także polskiego podręcznika, gdyż amerykańskie, choć cenne, są jednak często zbyt abstrakcyjne dla polskiego studenta, nie mówiąc już o ograniczonej do nich dostępności. Zaznaczyć trzeba, że nie było dotąd tego typu publikacji w Polsce. Dotychczas ukazały się dwa tomy będące zbiorem tekstów dotyczących tzw. antropologii zaangażowanej, zbliżonej tylko w pewnym zakresie do stosowanej. Pierwszy pod redakcją Filipa Wróblewskiego, Łukasza Sochackiego i Jakuba Steblika, Antropologia zaangażowana (Kraków, 2010) oraz Hany Červinkovej i Bogusławy Gołębniak, Badania w działaniu: Pedagogika i antropologia zaangażowane (Wrocław, 2010). Ponadto na krótko przed wydaniem niniejszego tomu ukazała się praca zbiorowa studentów z etnologii poznańskiej pt. Etnolog na rynku pracy, pod redakcją Karoliny Baraniak, Anny Weroniki Brzezińskiej i Bartosza Wiśniewskiego (Wielichowo 2013). Unika ona jednak wchodzenia głębiej w problematykę stosowania antropologii, mając być w zamierzeniu autorów przede wszystkim informatorem i poradnikiem dla studentów i pracodawców, przedstawiając historie z poszukiwań pracy i karier zawodowych absolwentów ze środowiska poznańskiej etnologii. �Słowo wstępne 9 Wszystkie wymienione jednak publikacje, choć nie pokrywające się tematycznie, w pewnym sensie uzupełniają się nawzajem, świadcząc o wzrastającym zainteresowaniu środowiska etnologicznego w Polsce tematyką praktycznego stosowania antropologii. * * * Niniejszy tom to dzieło zbiorowe, której autorami są etnolodzy i antropolodzy reprezentujący różne zainteresowania i podejście metodologiczne, stąd jej poszczególne rozdziały charakteryzują się z konieczności różnym stylem i podejściem do tematu. Przyjęto tylko wspólną strukturę tych tekstów podzielonych na rozdziały i podrozdziały zakończone obowiązkowymi konkluzjami. Podział książki na trzy części, choć nie ma charakteru ściśle przedmiotowego, nie jest całkiem przypadkowy. W pierwszej części znalazły się teksty wychodzące od niełatwej przeszłości stosowania antropologii i jej uwikłań we współpracę z państwem, choć nawiązujące do teraźniejszości. Otwiera go sceptyczny pod tym względem artykuł Anny Malewskiej-Szałygin stojącej na stanowisku, że lepiej jest, jeśli wiedza antropologiczna będzie wytwarzana jednak dla celów poznawczych, bez nastawienia celowego na jakieś konkretne wykorzystanie, choć oczywiście może być ona również w konkretnych sytuacjach „za-stosowana”. Za takim podejściem przemawia fakt, że nie zawsze można powiedzieć z góry, co nadaje się do za-stosowania i jakie etyczne motywacje stoją za wykorzystaniem tej wiedzy. W praktyce właśnie tego typu badania mające dobre perspektywy zastosowań, choć z uwagi na motywacje wykonywane często tylko z czystej ciekawości, są dominującą formą uprawiania antropologii. Kolejne teksty w tej części podkreślają trafność sceptycyzmu Anny Malewskiej-Szałygin, odnoszą się bowiem w dużej części do historycznych przykładów instrumentalnego wykorzystania antropologów przez państwa totalitarne. Ofiarą ich, jak wskazuje Karol Piasecki, padła m.in. antropologia biologiczna sztucznie oddzielona od antropologii ogólnej. Tymczasem powrót do klasycznego traktowania człowieka jako całości, który zdaniem Autora, jeszcze nastąpi, umożliwi dopiero należyte wykorzystanie wiedzy antropologicznej choćby w medycynie czy kryminalistyce. Z kolei Veronika Beliaeva-Saczuk, poza rozszerzeniem naszej wiedzy historycznej dotyczącej historii etnografii w ZSRR, jednocześnie ostrzega przed zaangażowaniem się antropologów w ideologie – niezależnie od tego, czy chodzi o walkę z religią, politykę wobec mniejszości czy tworzenie narodów. Natomiast Jarosław Różański pokazuje początki naszej dyscypliny wiążące się z pracami misjonarzy, których wkładu w rozwój antropologii ogólnej i stosowanej nie sposób przecenić. Ich działa- �10 Maciej Ząbek nia inkulturacyjne, oparte obecnie na dialogu i konieczności wyrażania wiary w kategoriach kultury własnej, są o wiele mniej inwazyjne i etnocentryczne niż np. praktyki głosicieli islamu, czy też zachodnich organizacji pozarządowych, które pod pozorem pomocy humanitarnej i rozwojowej, są najczęściej neokolonialną formą świeckich misji propagujących współczesną zachodnią ideologię liberalną. Stąd dość częste oskarżenia o imperializm kulturowy pod adresem misjonarzy powinny być kierowane raczej w inną stronę. Część pierwsza tomu kończy się tekstem Katarzyny Waszczyńskiej, która koncentruje się wokół opisu działań, które mogą podjąć i podejmują absolwenci etnologii w ramach muzealnictwa. Autorka dostarcza tu przykładu, że ta tradycyjna dla etnologów branża nadal stwarza pewne możliwości satysfakcjonującego zatrudnienia i co więcej może być idealną bazą do prowadzenia badań lub szeroko rozumianej działalności związanej z animacją kultury, zwłaszcza w placówkach nowoczesnych o charakterze interaktywnym, których coraz więcej powstaje w naszym kraju. Część druga poświęcona jest antropologii w szeroko rozumianej służbie publicznej, w tym samorządowej i pozarządowej. Po wprowadzeniu, pokazującym szereg przykładów jej stosowania, artykuł Lecha Mroza przedstawia unikalne na polskim gruncie doświadczenia z działań podejmowanych w imieniu i na zamówienie reprezentantów grupy etnicznej, którą Autor zajmował się przez całe życie, a mianowicie polskich Romów. Tego typu za-stosowanie czy zaangażowanie antropologa, wychodzące poza dotychczasowe definicje, Autor proponuje nazwać antropologią współpracującą. Celem jej jest poprawa sytuacji i statusu tych, na rzecz których antropolog wychodzi ze swojego gabinetu i podejmuje działania w sferze publicznej. Krzysztof Braun zajmuje się z kolei przydatnością etnologa w pracy w instytucjach samorządu terytorialnego, dochodząc wbrew pozorom do bardzo pozytywnych w tym temacie wniosków. Ryszard Vorbrich natomiast w tekście typowym r aczej dla „działalności zbliżonej do antropologii stosowanej” niż będącym nią samą, konfrontuje funkcjonujący dyskurs rozwojowy z praktyką i na znakomicie dobranych przykładach pokazuje, że zarówno donatorzy, jak i beneficjenci wchodzą w sieć powiązań, których zakres jest o wiele szerszy niż mogliby się spodziewać, co oczywiście ma również praktyczne konsekwencje. Podobną pracą, opartą na badaniach mających dobre perspektywy zastosowania, choć napisaną z pozycji badacza akademickiego, jest artykuł Andrzeja Perzanowskiego poświęcony kontekstom postulowanej przez antropologa deinstytucjonalizacji opieki nad chorymi psychicznie czy upośledzonymi intelektualnie. Ostatnim w drugiej części książki jest artykuł Magdaleny Grabowskiej i Agnieszki Kościańskiej, poświęcony roli antropologii stosowanej i zaangażowanej w badaniach feministycznych, dzięki �Słowo wstępne 11 czemu ich tekst w niniejszym podręczniku pokazuje przy okazji różnicę między obiema tymi subdyscyplinami we współczesnej antropologii. Część trzecia i ostatnia proponuje zestaw tekstów, które być może powinny najbardziej kojarzyć się ze współczesną antropologią stosowaną. Otwiera go wprowadzenie do antropologii biznesu, omawiające udział antropologów w badaniach zarówno marketingowych, jak i w projektowaniu przedmiotów i usług wychodzących naprzeciw potrzebom badanych oraz samych organizacji, celem usprawnienia ich funkcjonowania i tworzenia strumieni innowacji. Następnie Kacper Świerk przedstawia wykorzystanie badań o profilu etnobotanicznym czy też etnomedycznym w Ameryce Łacińskiej przez firmy farmaceutyczne zajmujące się tzw. bioprospekcją oraz problemy prawne i etyczne, jakie towarzyszą tej działalności. Kolejne zaś teksty autorstwa Huberta Wiercińskiego i Tomasza Rakowskiego poświęcone są antropologii medycznej zyskującej sobie coraz większe uznanie także w naszym kraju, nie tylko wśród lekarzy, ale i antropologów akademickich. Artykułem kończącym tom jest tekst Marka Arpada-Kowalskiego porównującego pracę dziennikarza z pracą antropologa, dając tym samym wskazówki tym ostatnim, jakich błędów należy unikać, podejmując pracę w zawodzie dość atrakcyjnym dla wielu etnologów. * * * Z uwagi na ograniczoną pojemność podręcznika, termin wydania i środki przeznaczone na ten cel, nie mogliśmy zaprosić do współpracy zbyt wielu autorów. W tworzeniu niniejszego tomu wzięli udział pracownicy naukowi, głównie z etnologii warszawskiej i szczecińskiej, z którymi mam przyjemność współpracować w ostatnich latach, także przy organizacji zajęć z tego przedmiotu. Autorzy ci, są jednocześnie tymi, którzy zetknęli się w swojej działalności zawodowej ze stosowaniem antropologii pozostając jednak badaczami akademickimi, co przekłada się oczywiście na reprezentowane tu punkty widzenia. Mimo to „Antropologia stosowana”, którą oddajemy do rąk czytelników, pod względem treści obejmuje i tak dość szerokie spektrum problemów i różnice światopoglądowe miedzy poszczególnymi autorami. Pokrywa się też w dużym stopniu z programem dotychczasowych wykładów z „antropologii stosowanej” prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej US. Obejmuje zarówno kwestie definicyjne, metodologiczne, zarys historii rozwoju tej subdyscypliny antropologii, jak i wybrane przykłady jej współczesnego zastosowania. Przedstawia także kontrowersje i aspekty etyczne związane z jej praktykowaniem. Pozostaje wyrazić nadzieję, że przy kolejnych wydaniach tego podręcznika, �12 Maciej Ząbek uda się włączyć do współpracy jeszcze większe grono badaczy, w tym także tych, którzy znaleźli stałe zatrudnienie poza instytucjami akademickimi. Dziękuję Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz współwydawcy ze strony Międzynarodowego Centrum Dialogu Międzyreligijnego i Międzykulturowego UKSW, że zdecydowały się własnym sumptem wydać ten podręcznik Maciej Ząbek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be3ea373781796d6d8956b3c1056253.pdf fc08867eb050ca4a91e0c97bef87deea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5487 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia fizyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5103 Title A name given to the resource Zastosowania antropologii fizycznej / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.55-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piasecki, Karol Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 Karol Piasecki Zastosowania antropologii fizycznej Wstęp Włączenie tu problematyki praktycznych zastosowań antropologii fizycznej (czy, jak kto woli, biologicznej) tylko z pozoru może wyglądać na nieporozumienie. W codziennym działaniu przyzwyczailiśmy się bowiem do odrębnego funkcjonowania antropologii kulturowej i antropologii biologicznej, w następstwie czego przydawka zaczyna nam przesłaniać podmiot. Tak naprawdę antropologia nie może być wyłącznie kulturowa lub wyłącznie biologiczna. Jeśli rzeczywiście ma być antropologią, musi pozostać „bezprzymiotnikowa”, a jej subdyscypliny zawsze powinny być podporządkowane myśleniu całościowemu, biokulturowemu (Piontek 1996). O tym, jak bardzo jesteśmy istotami biokulturowymi, a nie tylko podmiotami i przedmiotami kulturowych interakcji czy uczestnikami i twórcami kultur, przekonujemy się każdego ranka, gdy nasza biologia i fizjologia nieodmiennie przywołuje nas do porządku, każąc nam się myć, czesać, siadać do śniadania itd. (choć oczywiście realizacja tych zasadniczo biologicznych czynności jest uwikłana w kulturowy kontekst). Rodzimy się i umieramy małpoludami i tylko niewielu z nas, i to tylko niekiedy, bywa aniołami, zaś potencjał człowieczeństwa wykorzystujemy zwykle w żenująco niewielkim stopniu. Zresztą kulturogeneza jest tylko przedłużeniem antropogenezy (porównaj: Wierciński 1980), choć oczywiście trzeba pamiętać, że nie tylko przedłużeniem ilościowym, ale przede wszystkim jakościowym. Dlatego też wydaje się sensownym włączenie tu rozważań na temat praktycznych zastosowań antropologii fizycznej. Inżynieria społeczna (manipulowanie opinią społeczną) To, że antropologia fizyczna od momentu swego powstania służyła do manipulowania poglądami, jest tajemnicą poliszynela. I może nie warto by- �56 Karol Piasecki łoby o tym mówić, gdyby nie to, że obecnie bardziej niż kiedykolwiek opinia naukowców używana jest jako argument w działaniach medialnych. Dziś nie sposób sprzedać pasty do zębów bez pokazywania stomatologów, zachwycających się nowym produktem farmaceutów i z uczoną miną, w białym fartuchu udowadniającym przy pomocy komputerowych makiet, którędy droga do szczęścia. Jak wiadomo, mity żyją własnym życiem. Naukowe także. Więc jeśli w dobie wszechwładzy mediów stworzymy mit mający pozory naukowości, będziemy go mogli dalej wykorzystywać do woli. I dlatego w działaniach społecznych manipulowanie antropologią jest tak częste. Wynika to stąd, iż potrzeba posiadania uogólnionego modelu świata jest jedną z najważniejszych ludzkich potrzeb (Wierciński 1989) i musi być bezwzględnie zaspokojona. We współczesnym świecie ranga wiedzy naukowej, przynajmniej nominalnie, jest bardzo wysoka, stąd też wykorzystanie antropologii fizycznej, a zwłaszcza jej najnowszych odkryć paleontologicznych, do sterowania ludźmi i do budowania modelu świata zgodnego z obowiązującymi paradygmatami pozytywistycznego myślenia, wzmocnionymi ogarniającą wszystkie prawie dziedziny życia społecznego poprawnością polityczną, jest z punktu widzenia elit rządzących czymś zupełnie naturalnym. Wrzucanie kamyczków do własnego ogródka w każdej dziedzinie nauki traktowane jest zazwyczaj jako działalność szkodliwa, wręcz „kalanie własnego gniazda”. Ale amicus Plato.... Dlatego też na początek zaczniemy od sprawy wstydliwej, to jest od przypomnienia tego, jak antropologia fizyczna (oczywiście nie ona sama, a ci, którzy się nią zajmują) pozwoliła sobie na społeczno-polityczne sprostytuowanie. Świadomie używam tego słowa i jest to najlżejsze określenie, jakie mi przychodzi na myśl. Chodzi tu przede wszystkim o naukowe podstawy niechęci i wrogości do obcych, które uwarunkowane są biologicznie, a następnie silnie modyfikowane kulturowo (najczęściej, niestety, wzmacniane). Owa niechęć do kolegów z drugiego podwórka, sąsiedniej ulic, wsi, przeradza się i sublimuje w zwierzęcy, czysto biologiczny, a potem już kulturowy rasizm. I choć relacja „swój-obcy” ma charakter niezmiernie ważnego i powszechnie używanego stereotypu poznawczego, a więc jest adaptacyjnie korzystna zarówno osobniczo, jak i grupowo, to wzmocniona ideologicznie może stać się z punktu widzenia gatunku, populacji czy też kultury (etnosu) niebezpiecznym obciążeniem, jak tego dowodzi (choć nie uczy) historia. Idea antropologii jako broni (w pewnym sensie biologicznej) znana była od wieków, ale dopiero miniony wiek pokazał, że nie tylko naukowcy wymyślający dynamit czy rozszczepienie jądra atomowego mogą być wynalazcami śmiercionośnej broni. Mogą nimi być także antropolodzy! �Zastosowania antropologii fizycznej 57 Proste obserwacje różnic międzyosobniczych i międzypopulacyjnych (międzygrupowych) musiały mieć miejsce już w początkach istnienia naszego gatunku. Są one zresztą zachowaniami podludzkimi, obecnymi u większości zwierząt, choć tam rozpoznanie swojego od obcego realizowane jest głównie na drodze chemicznej, poprzez zmysł zapachu1. Obserwacje takich różnic potwierdzają górnopaleolityczne rysunki naskalne i znaleziska archeologiczne. Doprowadziły one do utrwalenia stereotypów poznawczych i zachowaniowych (behawioralnych), iż przedstawiciele obcych grup (subetnosów, etnosów, plemion, narodów) wyraźnie różnią się od nas biokulturowo. Podkreślanie tu biokulturowego ich charakteru wynika z kompleksowości, a nie prostego dodawania różnic budowy fizycznej i różnic kulturowych. Tylko z pozoru różnice w stroju i zachowaniu (mowie, obyczajach, gestykulacji etc.) jedynie nakładają się na różnice w budowie biologicznej, takie jak barwa skóry, oczu i włosów, kształt głowy i twarzy oraz ich elementów, wreszcie wysokość ciała i jego proporcje. W rzeczywistości każda z tradycyjnych kultur jest mniej lub bardziej uwikłana w związki ze swym środowiskiem przyrodniczym, które obejmuje także podłoże biologiczne (antropologię fizyczną). Całość owych biokulturowych różnic ułatwia odróżnianie swoich od obcych, co samo w sobie musi być wartościujące i bez wątpienia jest przystosowawczo korzystne2. Relacja identyfikacji grupowej nie może być neutralna etycznie. Nasi zawsze są dobrzy, a obcy zawsze są źli! Owa postulowana neutralność w relacjach międzyosobniczych i międzygrupowych pozostaje tylko i wyłącznie polityczno-poprawnościową mrzonką. I, jak każda dobra chęć, służy do brukowania naszego ziemskiego piekła. Antropologię fizyczną wykorzystywano i wykorzystuje się nadal do uzasadniania różnego rodzaju tez społecznych i politycznych, które przybierały (i przybierają) wielobarwne odcienie, służąc utwierdzaniu szerokiego spektrum 1 U człowieka decydującym zmysłem jest tu wzrok, choć bodźce zapachowe także są percypowane, lecz głównie podprogowo, bez udziału świadomości. Wiedza o tym, będąca ważnym wykorzystaniem antropologii do manipulowania ludźmi, jest obecnie szeroko wykorzystywana. Stwierdzono także, iż bardzo silne, bądź wyraźnie obce zapachy, związane z odmienną fizjologią innych odmian ludzkich (ras), bądź uwarunkowane kulturowo inną od naszej dietą czy też odmiennymi kosmetykami, potęgują wzrokowo stwierdzaną obcość przedstawicieli innych grup ludzkich. 2  Stereotyp poznawczy jest jednym z najważniejszych osiągnięć ewolucji, także tej kulturowej. Zwalnia on bowiem z konieczności wyboru reakcji. Problemem kultur pozostaje wielkość dopuszczalnego marginesu błędu takiej reakcji. Pełne skorelowanie stereotypów poznawczych ze stereotypami zachowań (relacji) oznacza skostnienie i w efekcie śmierć kultury, odpowiednio ustawiony poziom rozchwiania tych korelacji pozwala na rozwój kultury, zaś zupełny brak korelacji doprowadza do chaosu i dezintegracji danej kultury. �58 Karol Piasecki negatywnych postaw w stosunku do innych: od niewinnej niechęci po zbrodniczy rasizm. Polityczne wykorzystywanie towarzyszy antropologii fizycznej od samego jej początku, czy antropolodzy tego chcą czy nie. We wczesnej, w zasadzie jeszcze przednaukowej fazie opisu świata, opis wewnętrznego zróżnicowania naszego gatunku traktowany był jako naturalna część opisu krain i ludów, przy czym głównym wyróżnikiem była początkowo antynomia „cywilizacja – barbarzyństwo”, zastępowana później przez opozycję „chrześcijaństwo – pogaństwo”3. Opis obcości kulturowej wzmacniano elementami nieprawdopodobnej wręcz odmienności budowy fizycznej innych ludów. We wczesnych źródłach etnograficznych mamy więc cyklopów, jednonogich, ludzi mających głowę na piersiach, uszy pod pachami. Te absurdalne dziś dla nas opisy miały przede wszystkim wzmocnić efekt obcości innych ludów i kultur. Jeszcze w XVII w. podróżnicy europejscy donosili o Patagończykach mających ponad 3 m wysokości (szerzej o tym: William C. Sturtevant 1982, s. 331–348). Motyw Chama Przekonanie o wyższości białych nad czarnymi uzasadniane było ideologicznie przez kulturę judeochrześcijańską występkiem Chama – syna Noego. Wyklęty przez Pana miałby, zgodnie z biblijną legendą etnogenetyczną, stać się przodkiem wszystkich ludów czarnoskórych, które odtąd służyć powinny potomkom sprawiedliwych synów Noego, tj. Sema i Jafeta. Wdrukowywanie tego schematu we wczesnej katechezie musiało bezwiednie oddziaływać jeszcze w XIX i XX wieku na mentalność Europejczyków budujących kolonialne imperia, w tym także na przekonania większości antropologów fizycznych. Antyczne i wczesnośredniowieczne pogańskie niewolnictwo Europy pozbawione było tego dogmatu, nie tylko z powodu nieznajomości biblijnej tradycji, ale też z tej prostej przyczyny, iż „białe4” rynki niewolnicze były z reguły bliższe geograficznie niż „czarne”. Zupełnie inny charakter miało też niewolnictwo w krajach muzułmańskich. Tu liczni ówcześni naukowcy arabscy, stosując aparat pojęciowy ówczesnej nauki, usiłowali opisywać właściwości ras ludzkich pod kątem ich przydatności jako niewolników różnej specjalności, a niewolnicy prezentowali wszystkie możliwe rasy. Niewolnicy dochodzili zresztą w pań3 Europejczycy zwykli zapominać, że nie mają monopolu na naukę, że tworzyła się ona w wielu ośrodkach (cywilizacjach), a współczesna supremacja białych nie powinna prowadzić do zapominania o nauce arabskiej, chińskiej etc. 4  W sensie odmianowym. �Zastosowania antropologii fizycznej 59 stwach islamu do najwyższych godności, czego przykładem są mameluccy władcy Egiptu. Arcychrześcijańskie królestwa iberyjskie, rozpoczynając pod koniec średniowiecza podbój wybrzeży afrykańskich, wykorzystały „przekleństwo Chama” do ideologicznego uzasadnienia rozwijanego, a niezbędnego im (jak się wtedy wydawało) ustroju niewolniczego. Pogańscy, czarni mieszkańcy Afryki – potomkowie Chama – znakomicie nadawali się na niewolników w rodzących się kolonialnych mocarstwach Europy. Europejczycy odkrywając Amerykę nie mogli wykorzystać biblijnej egzegezy dla uzasadnienia obracania jej rdzennych mieszkańców w niewolników, ponieważ ci nie wyglądali jak afrykańscy Murzyni. Konieczne stało się w tym celu znalezienie innego pretekstu. Szybko więc zaczęto upowszechniać pogląd o kanibalizmie „dzikich”. Wykorzystano w tym celu zniekształconą plemienną nazwę caribal, tworząc „kanibala”. Przekonanie o kanibalizmie „dzikich” tak mocno wryło się w świadomość białych, iż jeszcze Karol Darwin uważał Indian Ziemi Ognistej za kanibali (K. Darwin, 2008, s. 234). Androfagia, jako przejaw najgorszego zezwierzęcenia, w pełni uzasadniała niewolę Indian i podbój ich ziem. Towarzyszący pierwszym wyprawom hiszpańskim dominikanin Bartolomeo de las Casas (1474–1566), obserwując barbarzyństwo konkwistadorów, użył w debacie z władcami Hiszpanii i papiestwem poświęconej problemowi „czy Indianie mają duszę?” argumentów zarówno teologicznych, jak i takich, które dziś z powodzeniem odnieść by można do naukowych, antropologicznych. Stając się w ten sposób pionierem walki z rasizmem i niewolnictwem Indian, przyczynił się w ten sposób, niestety, do sprowadzania do Ameryki niewolników afrykańskich. Ale największym przekleństwem dla połowy Afryki stało się wciągnięcie części plemion murzyńskich w handel niewolnikami pochodzącymi z innych plemion, które prowadzili muzułmańscy Zanzibaryci (najczęściej już czarnoskórzy5). Pojmanych niewolników6 przewożono europejskimi statkami na amerykańskie plantacje. Chrześcijańscy ortodoksi w obu Amerykach wykorzystywali motyw Chama do uzasadniania swoich rasistowskich poglądów jeszcze w XX wieku. W poznawaniu świata towarzyszącym budowaniu przez Europejczyków kolonii wielką rolę odgrywali przyrodnicy, najczęściej polihistorzy, którzy tworzyli podwaliny wielu nauk, w tym także współczesnej antropologii. I choć nie 5  Wiele szczepów i plemion arabskich bądź berberyjskich, pierwotnie białych odmianowo, poprzez związki z niewolnicami murzyńskimi stopniowo zmieniało swą strukturę rasową, zwiększając w niej udział czarnej odmiany. 6  Parafrazując motyw ze słynnego hippisowskiego musicalu: „Czarni czarnych, czarnymi rękami, łowili i sprzedawali w interesie innych czarnych, białym”. �Karol Piasecki 60 brakowało wśród nich żarliwych kontynuatorów antyrasistowskiej myśli Bartolomea de las Casas, to jednakże większość z nich swym podejściem utrwalała społeczne przekonanie o wyższości białej rasy. Kolonializm ekonomiczny szedł w parze z ideologicznym. Chrystianizacja pogan i rozwój ruchu misyjnego doprowadził do jego parodii, jaką stała się od XIX wieku konkurencja w tym zakresie różnych konfesji chrześcijańskich. Oczywiście dzisiejsze amerykańskie7 i europejskie „bicie się w piersi” i przepraszanie za niewolnictwo i rasizm jest uzasadnione. Przestaje natomiast mieć sens, gdy zapomina się o rasizmie będącym w wielu kulturach ich immanentną cechą, o rasizmie uprawianym wręcz państwowo. Negatywny stosunek do obcych nie jest bowiem właściwością białego człowieka8. Pseudoantropologia: frenologia i eugenika Rozwój antropologii, początki kryminalistyki i pojawienie się w XIX-wiecznym rozwiniętym kapitalistycznym społeczeństwie coraz liczniejszego marginesu społecznego związanego z wykluczeniem społecznym spowodowało powstanie pseudonaukowych koncepcji dotyczących regulacji porządku społecznego. Jedną z pierwszych była koncepcja Cezara Lombroso (1835–1909), włoskiego psychiatry i antropologa, który twierdził, iż moralno-etyczne cechy charakteru, takie jak skłonność do pewnych dewiacji społecznych czy określonych typów przestępstw nie tylko są dziedziczne, lecz znajdują odbicie w kształcie czaszki. Zgodnie z jego poglądami badając kształt głowy (puszki mózgowej) możemy powiedzieć czy jej właściciel ma9 (miał) predyspozycje do bycia notorycznym zabójcą, gwałcicielem etc. I choć myślenie takie nie znajduje  Oczywiście przymiotnik „amerykański” odnosi się tu głównie do USA. Należy pamiętać, iż europejskie pojmowanie terminu „Ameryka” jako USA jest fałszywe i tendencyjne. Na obszarze obu Ameryk obejmującym w sumie dwa kontynenty o łącznej powierzchni niewiele ustępującej Azji znajduje się wiele państw, narodów, grup etnicznych i kultur. Większą powierzchnię od USA ma, także północnoamerykańska i anglojęzyczna, Kanada, a niewiele mniejsza jest Brazylia. 8  Przykładów współcześnie realizowanego „państwowego rasizmu” jest aż nadto i dotyczą one państw na wszystkich kontynentach. Część z nich wykorzystuje do ideologicznej podbudowy pseudoantropologię fizyczną. 9 Część chorób psychicznych, zwłaszcza dziedzicznych, jest oczywiście skorelowana z anomaliami budowy fizycznej. Ale poza skrajną oligofrenią, gdy rozmiary puszki mózgowej są tak małe, iż osobnik nie może funkcjonować w społeczeństwie normalnie, czy wodogłowiem, trudno mówić o istotnych związkach tego typu. Zresztą zwolennicy szkoły Lombroso specjalizowali się zwłaszcza w ocenie ukształtowania sklepienia czaszki, którego kształt nie jest związany z funkcjami mózgu, a tym samym z psychiką, zaś ocena tego, iż osobnik hydrocefaliczny (z wodogłowiem) czy posiadający skrajnie małą czaszkę będzie umysłowo niedorozwinięty lub emocjonalnie zaburzony nie wymaga żadnego specjalisty! 7 �Zastosowania antropologii fizycznej 61 uzasadnienia ani odpowiedniej podbudowy statystycznej, to wiara w poglądy Lombroso przetrwała do dziś w myśleniu fizjognomicznym10 mieszającym cechy antropologiczne odziedziczone z nabytymi. Jak absurdalne jest takie myślenie, postaramy się to pokrótce wyjaśnić. I tak np. niskie albo wysokie czoło jest cechą antropologiczną (rasową) o wysokim stopniu odziedziczalności. Różne grupy ludzkie, badane w czasie i przestrzeni, mogą charakteryzować się relatywną homogenicznością w obrębie tej cechy. Nie oznacza to, że cała grupa (etnos, plemię, naród), w której praktycznie wszyscy mają niskie czoło, to „kryminaliści, sadyści i zbrodniarze”, zaś inna grupa, w której dominujące jest wysokie czoło, to w całości „wysoko moralnie stojący intelektualiści”. Fizjonomiści z reguły nie odróżniają cech nabytych od odziedziczonych11. Niskie czoło i głęboko osadzone oczy nie są cechami potencjalnego mordercy, choć cechy charakteru odbijają się na wykształceniu mięśni mimicznych i bez większego trudu możemy je rozpoznać. Nie potrzeba doświadczonego psychologa ani antropologa, aby w ludzkiej twarzy odczytać emocje. Oczywiście łatwo się w tym pomylić, z czego wszyscy doskonale zdajemy sobie sprawę. Konserwatyzm społeczny wykorzystywał elementy naukowej antropologii do utrwalenia podziałów społecznych, doprowadzając rasistowskie koncepcje czystości krwi do arytmetycznego absurdu, polegającego np. na wyliczaniu udziału czarnej odmiany zgodnie z genealogią. Uważano niekiedy, że 1/16 „czarnej krwi” (to jest posiadanie prapraprzodka należącego do odmiany czarnej) uzasadnia traktowanie kogoś jako Murzyna. Jak absurdalne może być rozwijanie pseudonaukowych uzasadnień rasizmu, pokazał najlepiej południowoafrykański apartheid12, który separację ras doprowadził do absurdu, tworząc koncepcję „półbiałego” dla Hindusów czy „honorowego białego” dla Japończyków. Prawne konstrukcje hitlerowskiego państwa były nie mniej absurdalne, bowiem wprowadzanie kolejnych list folksdojczów było niczym innym jak swego rodzaju gradualnym rasizmem. Można było więc być „czystym Niemcem”, „mniej niemieckim Niemcem”, „jeszcze mniej niemieckim Niemcem” itd. Oczywiście nie rozważamy tu moralno-etycznych aspektów tego zagadnienia.  Terminu fizjognomia nie należy mylić z fizjonomią; jest on złożeniem dwóch rdzeni fizys – wygląd zewnętrzny i gnoza – wiedza, znajomość. Fizjognomiści uważali, iż na podstawie wyglądu twarzy ludzkiej można wnioskować o cechach psychicznych człowieka. Potoczne często uzasadnione, stereotypowe wnioskowanie na podstawie mimiki twarzy o charakterze człowieka, zostało przez nich rozwinięte w pseudonaukę mającą zdecydowanie rasistowski charakter. 11 Bez wiedzy antropologicznej łatwo jest niestety pomylić obie grupy cech, a rezultat takiej pomyłki może być fatalny. 12 Jego obalenie w RPA zaowocowało wybuchem rasizmu skierowanego przeciwko białym. 10 �Karol Piasecki 62 Bujny rozwój antropologii, a zwłaszcza znajomości wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka doprowadził pod koniec XIX w. do uzasadniania rasistowskiej afirmacji białych istnieniem różnic biologicznych pomiędzy białą odmianą a pozostałymi formami ludzkimi. Dodatkowym wzmocnieniem zwolenników tej ideologii paradoksalnie stało się pojawienie się darwinizmu i odnalezienie pierwszych kopalnych form człowieka. Negując darwinizm, kreacjonistyczni konserwatyści szermowali13 populistycznymi hasłami w rodzaju „od małpy pochodzą bez wątpienia czarni”, lecz „my – biali, jesteśmy koroną stworzenia”. Na bazie wczesnej genetyki na początku XX w. powstała eugenika, postulująca i wyjaśniająca potrzebę „uzdrowienia” krwi poprzez ograniczenie możliwości rozrodczych (od zakazu małżeństw po sterylizację) nosicieli wybranych chorób dziedzicznych, notorycznych kryminalistów, zbrodniarzy, chorych umysłowo i psychicznie, w końcu zaś przedstawicieli wybranych grup społecznych, etnicznych czy narodowych. Zalecenia odpowiednich przedmałżeńskich badań medycznych stały się regulacją prawną w wielu krajach europejskich, a antropologia stała się w tym wypadku narzędziem łamania elementarnych praw człowieka. Sterylizacji na wielką skalę dokonywano np. jeszcze w okresie po II wojnie światowej w Szwecji i obejmowała ona nie tylko część umysłowo chorych, ale także i Saamów (Lapończyków). Warto w tym kontekście przypomnieć, iż władze wielu krajów socjalistycznych w minionym okresie dokonywały sterylizacji kobiet romskich bez ich zgody. Proceder ten, jak ujawniono, stosowany był do niedawna także w Republice Czeskiej14. Eugenika mająca stać na straży „czystości aryjskiej rasy” stała się jednym z filarów nazistowskich Niemiec. Hitlerowscy ideolodzy potrzebowali w tym celu wsparcia antropologów i opinia części niemieckich antropologów fizycznych, niekiedy bardzo wybitnych, została w tym celu wykorzystana. Bez skrupułów korzystano także z dorobku tych badaczy, którzy zdecydowanie opowiadali się przeciwko rasizmowi, fałszując uzyskiwane przez nich dane i opinie, bądź interpretując je dowolnie na potrzeby rasizmu. Część chorób  I robią to po dziś dzień, próbując np. w niektórych państwach i stanach USA doprowadzić do delegalizacji ewolucjonizmu. W „rozmiękczaniu” teorii Darwina celują zwolennicy „Inteligentnego Projektu” usiłujący wprowadzić kreacjonizm „kuchennymi drzwiami”, bądź autorzy tak poczytnych książek, jak chociażby wydana także po polsku: Zakazana archeologia (Michael A. Cremo, Richard L. Thompson, Wrocław 2004) czy Kłamstwo ewolucji (Hans-Joachim Zillmer, Warszawa 2006). Litościwie pominiemy tu polskich polityków i naukowców (!) otwarcie walczących z ewolucjonizmem. 14  W ostatnich latach także w Peru, CHRL i wielu innych krajach stosowano sterylizację potajemnie lub przymusowo w celu ograniczenia liczebności rdzennej ludności. 13 �Zastosowania antropologii fizycznej 63 uwarunkowanych genetycznie uniemożliwiała zawarcie małżeństwa tzw. aryjczykom. Szczególnie „niebezpiecznych” chorych umysłowo i psychicznie sterylizowano, zaś w późniejszych etapach izolowano i eksterminowano w obozach koncentracyjnych. Rasizm hitlerowski wyraźnie pokazał bankructwo manipulacji nauką. Pogardzając w praktyce i teorii przedstawicielami innych odmian i ras, ideolodzy nazizmu nie widzieli nic złego w sojuszach z Japończykami czy we współpracy z innymi „niearyjskimi” przeciwnikami aliantów. Najtragiczniejszym jednak jego skutkiem było połączenie rasizmu z koncepcją „kozła ofiarnego”. Manipulowanie opinią społeczną w początkowym okresie rozwoju niemieckiego nazizmu wykorzystywało koncepcję teorii spiskowej obarczającej winą za klęskę Niemiec w I wojnie światowej i kryzys gospodarczy Żydów i ich ogólnoświatowy spisek. Eksterminację Żydów w Niemczech i w krajach podbitych ułatwiał antysemityzm, dla którego uzasadnienia także sięgano po antropologię fizyczną15. Zbrodnicze zastosowania antropologii fizycznej nie oznaczają jednakże, iż należy zerwać z uprawianiem jej klasycznych dziedzin, takich jak badanie wewnątrzgatunkowej zmienności człowieka. Rasy ludzkie nie przestaną istnieć z powodów poprawności politycznej (porównaj Piasecki K. 2010b, s. 156–167), nawet jeśli będziemy negować ich istnienie, mogą one być wykorzystywane w kryptorasizmie, który jest znacznie groźniejszy niż jawny rasizm. Kryminalistyka i sądownictwo Paradoksalnie zastosowanie antropologii fizycznej w kryminalistyce ściśle wiąże się z naszymi poprzednimi wywodami dotyczącymi wykorzystywania jej w celu manipulowania opinią społeczną. Choć w końcu rasistowskie poglądy Lombroso zostały odrzucone, to nowe techniki wykorzystujące antropologię biologiczną w sądownictwie dotyczyły właśnie cech odziedziczalnych, a mianowicie grup krwi. Opracowana przez Leopolda Hirschwelda (1884–1954) metoda analityczna służąca do oznaczania grup krwi, pozwalająca w praktyce  Ofiarą hitlerowskiego nazizmu padł między innymi Samuel Czortkower, wybitny polski antropolog, zajmujący się przede wszystkim antropologią fizyczną Żydów w różnych grupach żydowskiej diaspory. W swych pracach udowadniał on wielokrotnie, iż struktura antropologiczna różnych grup żydowskich różni się znacznie od siebie, co obalało postawy tzw. naukowego antysemityzmu wykorzystującego dowolnie interpretowane założenia antropologii fizycznej. Zamknięty w lwowskim getcie na polecenie niemieckie przeprowadził badania nad składem rasowym zgromadzonych tam Żydów. Wykazał w nich, że jednym z najliczniej tam reprezentowanych elementów rasowych był element nordyczny! Oczywiście nie uchroniło go to od śmierci. 15 �64 Karol Piasecki medycznej na stosowanie transfuzji krwi bez zagrożenia szokiem anafilaktycznym, znalazła szybko zastosowanie w kryminalistyce. Ułatwiła ona precyzyjniejsze postępowanie dowodowe, a zwłaszcza eliminację błędów sądowych związanych z procesami poszlakowymi dysponującymi jedynie śladami krwi. Metodę tę następnie udoskonalono i doskonali się ją nadal, wykorzystując prócz badań biochemicznych także badania genetyczne. Jej ubocznym zastosowaniem, wyłącznie już w sądownictwie, jest procedura ustalania ojcostwa, początkowo do celów eliminacji podejrzanych, wykorzystująca klasyczny system grup krwi ABO, następnie zaś rozwinięta o inne systemy grup krwi i wzmocniona przez badania materiału genetycznego. Identyfikacja na podstawie szczątków kostnych i rekonstrukcja wyglądu Obie te grupy zastosowań antropologii fizycznej w praktyce są ze sobą ściśle powiązane. Wynika to ze stosowania przez nie tych samych zależności, jakie istnieją pomiędzy kośćcem człowieka a jego zewnętrznym wyglądem, to jest tzw. częściami miękkimi (tkankami miękkimi). Ich określenie jest zasadniczym warunkiem umożliwiającym zastosowanie procedur identyfikacji i rekonstrukcji w praktyce kryminalistycznej i archeologicznej. Tu należy wyjaśnić ewentualne nieporozumienia, jakie mogą wyniknąć z literalnego rozumienia terminów: medycyna sądowa czy anatomia medyczna. Atomizacja nauki doprowadziła bowiem do „mentalnego” rozdzielania tych jej dziedzin, które formalnie noszą różne nazwy. Pograniczem antropologii, medycyny i kryminalistyki zajmują się z reguły ci sami ludzie, łącząc w praktyce umiejętności z różnych dziedzin i różne modalności działania i myślenia. Całość tego pogranicza badawczego traktowana jest jako nauka stosowana, a więc to właśnie, czym się tu zajmujemy, nosi angielską nazwę forensic study. Nazwa ta nie doczekała się, jak do tej pory, dobrego polskiego tłumaczenia, być może z powodu typowych polskich partykularyzmów i braku podejścia pragmatycznego. Z drugiej strony kryminalistyka zachodnia, a zwłaszcza amerykańska, zbytnio technicyzuje i demonizuje tę dziedzinę, czego najlepszym dowodem jest ofensywa medialna realizowana za pomocą telewizyjnych seriali, których bohaterowie błyskawiczne i bez trudu rozwiązują przypadki wymagające długotrwałych, często bezowocnych badań. Zostawmy jednak te dywagacje, skupiając się na istocie rzeczy. Tak więc badania antropologiczne, które mają być pomocne w identyfikacji szczątków kostnych, obejmują: oznaczenie płci, wieku, rysopisu, badanie kondycji zdrowotnej (i historii chorób) osobnika oraz jego populacyjnej (rasowej) �Zastosowania antropologii fizycznej 65 przynależności. Pełny program badań nie zawsze jest wymagany, a często też niemożliwy do zrealizowania. Analizy powinny obejmować w miarę możliwości (i potrzeb) szczegółową morfologię i morfometrię, badania fizjologiczno-biochemiczne i badania materiału genetycznego. Nie sposób też do końca oddzielić analiz antropologicznych od typowych procedur kryminalistyki, w tym tafonomii antropologicznej. Zacznijmy od oznaczenia płci. Zwykle tradycyjne metody morfologiczne umożliwiają oznaczenie, w zależności od charakteru wykształcenia cech związanych z płcią, względnie szybkie i obarczone małym błędem rzędu kilku procent. W wielu przypadkach, gdy cechy płciowe wykształcone są jednoznacznie, morfologiczna ocena płci jest w zasadzie bezbłędna. Natomiast w sytuacji, gdy szkielet jest niekompletny, zwłaszcza gdy braki dotyczą diagnostycznych dla płci regionów anatomicznych, lub gdy wykształcenie cech płciowych jest pośrednie, uzupełniające badania genetyczne pozwalają zdecydowanie obniżyć16 błąd oznaczenia. W przypadku szczątków dziecięcych analiza genetyczna prowadzona w kierunku oznaczenia płci jest konieczna, zaś w przypadku niemowląt i noworodków (płodów) – wręcz niezbędna. Tu jednakże rekonstrukcja wyglądu nie jest wykonywana, ze względu na słabe kostnienie czaszki i indyferentne wykształcenie cech diagnostycznych. W zasadzie problem oznaczania płci wydaje się mieć obecnie charakter pomiaru czysto nominalnego, ograniczonego do podejmowania decyzji przydzielających każdy przypadek jedynie do trzech (może czterech) kategorii, to jest: płeć męska, żeńska, pośrednia i niepewna. Należy jednakże przypuszczać, iż w stosunkowo bliskiej przyszłości należy się spodziewać komplikacji tego zagadnienia, w związku z upowszechnianiem się technik medycznych, coraz częstszymi przypadkami intencjonalnej zmiany płci oraz kulturowymi próbami wyrwania się z biologicznego dyktatu płciowości17. Określenie wieku, w którym nastąpiła śmierć osobnika, na podstawie materiałów kostnych, wymaga zastosowania zdecydowanie odmiennej metody pomiaru niż w przypadku oznaczania płci. Istota zagadnienia polega na tym, iż oznaczamy nie wiek kalendarzowy (metrykalny), ale wiek biologiczny  Należy pamiętać, iż niewielka część osobników w każdej populacji różni się płcią kulturową (czy administracyjno-prawną) od płci genetycznej, fizjologicznej i morfologicznej. W takim wypadku antropologiczna determinacja płci nie może zgadzać się z płcią kulturową! Nie można także zapominać o przypadkach obojnactwa, transseksualności czy indyferentyzmu płciowego. 17  W badaniach materiału historycznego należy mieć na uwadze, że w wielu chronoterytorialnie zróżnicowanych seriach szczątków kostnych mogą wystąpić problemy z determinacją płci wynikającą z istnienia kastratów i androgynów. 16 �Karol Piasecki 66 w chwili śmierci. Jak do tej pory nie udało się odnaleźć u człowieka struktur kostnych, których zmiany wiekowe, analogicznie jak słoje przyrostu niektórych drzew, pozwalałyby na wyliczenie wieku w chwili śmierci w latach. W niektórych populacjach mogłoby to być możliwe, np. w przypadku bardzo silnej sezonowej zmiany diety, ale procesy ciągłej wymiany materii18 w organizmie sprawiają, iż opracowanie takiej metody wydaje się tymczasem niemożliwe19. Tak więc oznaczanie wieku w chwili śmierci z konieczności musi sprowadzać się do porównywania indywidualnego rozwoju, a następnie „zużycia” organizmu z odpowiednimi normami. Normy te powinny być zróżnicowane w zależności od populacji, a w jej obrębie niekiedy i wykonywanego zawodu, poziomu dochodów, wyznawanej religii, uprawiania sportu i w ogólności tzw. zdrowego trybu życia. Niemniej istotne są różnice czasowe, ponieważ czynnikiem najsilniej zmieniającym owe normy jest mikroewolucja. Jak więc widać, możliwych zróżnicowań indywidualnych trajektorii życiowych wpływających na obserwowane zmiany w kośćcu jest wystarczająco dużo, aby uczynić proste z pozoru oznaczanie wieku niezmiernie skomplikowanym zagadnieniem. Do tego dochodzą nieprzewidywalne efekty chorób dotykających poszczególnych osobników. Wydawałoby się, że sytuacja jest w zasadzie beznadziejna, jednakże w każdym z konkretnych przypadków zestaw utrudniających oznaczenie wieku wpływów nigdy nie jest tak obszerny, by wyposażony w odpowiednio bogate doświadczenie badacz nie mógł sobie z nimi poradzić. Zmiany wiekowe w kośćcu związane są przede wszystkim ze zmianami tkanki kostnej w ontogenezie. Są one najszybsze i najbardziej radykalne we wcześniejszych fazach życia, stąd też pozornie najłatwiejsze jest oznaczenie wieku dzieci. Pozornie tylko, bo różnice międzypopulacyjne są tu największe i bez ich uwzględnienia błąd wcale nie jest tak mały20. Antropologia do oznaczania wieku na podstawie kości korzysta z kilku dość dobrze opracowanych metod, zajmujących się oddzielnymi aspektami różnicowania się szkieletu, jakimi są: 1) tempo kostnienienia, 2) przyrastanie epifiz, 3) zarastanie szwów czaszkowych, Z tego też powodu nie mogą być w tym celu stosowane metody rozpadu radioaktywnych izotopów pierwiastków, analogiczne do archeologicznej metody radiowęgla C14 czy innych metod radionuklidowych używanych w paleontologii i geologii. 19  Pojawiające się genetyczne markery wieku (np. skracanie się telomerów) dają nadzieję, iż kiedyś będzie to możliwe. 20 Z badawczego i poznawczego punktu widzenia błąd względny jest ważniejszy niż bezwzględny. Zapominamy, że różnica roku dla 3-latka jest dziesięciokrotnie ważniejsza niż taka sama różnica dla 30-latka. 18 �Zastosowania antropologii fizycznej 67 4) rozwój urzeźbienia powierzchni zewnętrznych, 5) redukcja istoty gąbczastej. Tkanka kostna, zanim w procesie rozwoju osobniczego, to jest w ontogenezie, stanie się kością, stanowi strukturę chrzęstną. Odkładanie się na chrzęstnej (kolagenowej) matrycy minerałów tworzących istotę kości jest procesem trwającym całe życie, ale najintensywniej zachodzi w najwcześniejszych jego fazach. Ustalenie stopnia kostnienia poszczególnych kości jest najważniejsze dla określenia wieku człowieka w najwcześniejszych jego fazach. Ewolucyjnym przystosowaniem wzrostu elongacyjnego jest oddzielne kostnienie nasad i trzonów kości długich. Ułatwia ono wydłużanie się kości w trakcie wzrostu. Ponieważ przyrosty kości mają charakter odśrodkowy, proces kostnienia i połączenia epifiz (nasad) z trzonami kości długich kończy się w momencie określonym przez współdziałanie genetycznego programu wzrostu i oddziaływania środowiska. Proces ten jest szczegółowo badany i opisywany, a normy opracowane dla poszczególnych kości pozwalają na ocenę wieku na podstawie przyrośnięcia bądź nieprzyrośnięcia nasad do trzonów. Ponieważ czaszka składa się z wielu kości, z których część w trakcie ontogenezy musi uzyskać mniej lub bardziej solidne połączenie z resztą w postaci tzw. szwów czaszkowych, zmiany wyglądu tych szwów stanowią ważną cechę diagnostyczną. Badanie rozwoju szwów czaszkowych i ich zamykania się, zwanego obliteracją, stanowi jedną z klasycznych metod oznaczania wieku. Otwarte, i będące w zasadzie we wczesnych etapach ontogenezy połączeniami chrzęstnymi, szwy czaszkowe w trakcie życia wiążą coraz mocniej ze sobą poszczególne kości czaszki, aby w końcu doprowadzić do ich zrostu. Ten aspekt zmian ontogenetycznych ludzkiego kośćca należy do najwcześniej i najlepiej poznanych. Zdecydowanie słabiej poznany jest natomiast proces zmian tych powierzchni zewnętrznych kości, które są miejscem przyczepu mięśni. Mechaniczne oddziaływania przyczepów mięśniowych na kości prowadzą do reakcji ze strony okostnej, a następnie kości. W efekcie, tam gdzie mięśnie są najsilniejsze i gdzie wykonują największą pracę, powierzchnie kości z gładkich zmieniają się na chropowate, co w ten sposób ułatwia przyczep, a więc tym samym lepsze działanie mięśni. Oczywiście, w przypadku mężczyzn mających silniejsze umięśnienia niż kobiety zróżnicowanie urzeźbienia powierzchni kostnych stanowi dobrą cechę diagnostyczną, jeśli chodzi o oznaczanie płci. Wnętrza kości długich mieszczą w sobie jamy szpikowe, w których zachodzi produkcja szpiku. Tworząca je początkowo istota gąbczasta, będąca luźną strukturą złożoną z beleczek kostnych, ulega z wiekiem redukcji (atrofii), w efekcie czego w starszych klasach wieku zamiast istoty gąbczastej mamy �Karol Piasecki 68 w tym miejscu jamy szpikowe, które po śmierci pozostają pustymi, pozbawionymi tkanki kostnej przestrzeniami. Zmiany te, zachodzące przede wszystkim w końcowej fazie ontogenezy, pozwalają na diagnozę starszych klas wieku. Oddzielnym niejako zagadnieniem pozostaje wykorzystanie zębów do oznaczania wieku. Zęby są strukturą kostną, lecz specyficzną, nadto ich rola i zmiany wiekowe są na tyle istotne, że omówimy je tu oddzielnie. Dla diagnozy wieku na podstawie zębów istotnym jest: a) tempo pojawiania się (wyżynania) poszczególnych zębów, mlecznych i stałych, b) stopień starcia koron zębowych, c) redukcja i zmiany tkanki kostnej wyrostka zębodołowego, jakie zachodzą w miejscach ubytków zębowych, d) dodatkowe zmiany, takie jak hypoplazja21 emalii zębowej i osadzanie się osadów nazębnych. Oczywiście, tak jak zawsze, zmiany chorobowe prowadzą do przyspieszenia zmian wiekowych. Kolejność pojawianie się kolejnych zębów w dzieciństwie a następnie wymiana uzębienia mlecznego na stałe są względnie dobrze poznane. Na podstawie pojawiania się poszczególnych zębów mlecznych, a następnie ich wymiany na uzębienie stałe można stosunkowo precyzyjnie określać wiek. Jednakże bez oceny zróżnicowania tempa tego zjawiska oraz jego nieregularności łatwo popełnić błąd. Stąd też ważne jest nie tylko ustalenie kolejności (następstwa) pojawiania się poszczególnych zębów, ale też osobniczych odchyleń od normy. Nagromadzone przez antropologów i stomatologów dane pozwalają coraz mocniej twierdzić, iż zjawisko to nie do końca jest tak regularne, jak dawniej zakładano. Stąd też trudności pojawiające się przy jego wykorzystaniu. Wydaje się, iż strukturalne myślenie, przeważające w dawnych kulturach, a będące niegdyś podstawą budowania modelu świata, zaważyło na przekonaniu, iż „człowiek zmienia się co 7 lat” i że poszczególne etapy ontogenezy są dobrze od siebie oddzielone. Dziś nie wydaje się to tak oczywiste, co być może jest związane ze zwycięskim pochodem paradygmatu relatywizmu. Jak by nie było, do wyznaczonych przed laty norm ontogenezy należy podchodzić z odpowiednią ostrożnością. Inaczej błąd metody będzie wzrastał zamiast maleć (czego należałoby się spodziewać po postępie nauki). Najlepszym przykładem są tu zmiany tempa wyżynania się ostatnich trzonowców, których pojawienie kiedyś traktowano jako wyznacznik początku wieku adultus (dawniej ok. 20 roku  W anatomii termin ten oznacza: rozrost, przerost, w tym przypadku chodzi o zmiany w grubości tworzonej emalii zębowej. 21 �Zastosowania antropologii fizycznej 69 życia). Dziś stomatolodzy nie tylko podkreślają wyraźne opóźnianie się tego zjawiska (określane kalendarzowo), ale także jego nierównomierność (mamy 4 ostatnie zęby trzonowe i nie muszą one w tym samym czasie się pojawić!). Pewnym utrudnieniem jest nasilenie się ewolucyjnych trendów związanych z redukcją ostatnich trzonowców, górnych (szczękowych) bocznych siekaczy i dolnych (żuchwowych) siekaczy wewnętrznych. Nieregularności wykształcenia i tempa rozwoju ostatnich zębów trzonowych obejmują niekiedy połowę współczesnych populacji. W przypadku siekaczy dotyczyć to może od kilku do kilkunastu procent. Po utracie uzębienia na skutek chorób czy urazu następuje stopniowe zarastanie i jednoczesna resorpcja tkanki kostnej tworzącej tę część szczęki i żuchwy, w której znajdują się zęby, czyli tzw. wyrostka zębodołowego. Zarastanie zębodołów i zmiany wyrostka pozwalają ocenić, jak długo dana osoba żyła po utracie zębów. Także następujące po sobie cykliczne zmiany grubości szkliwa nazębnego, świadczące o cyklicznych niedoborach w diecie, także wskazują jak długo jeszcze rozwijały się zęby po ostatecznym ich pojawieniu się. Podobnie jest z grubością osadów nazębnych. Cechy te jednakże nie umożliwiają tak precyzyjnej oceny wieku, jak stopień starcia koron zębowych. Starcie to bowiem następuje w miarę równomiernie, choć zależy także od obecności w diecie twardych części roślin, bądź piasku w mące, jaki dostaje się tam z żaren lub kamieni młyńskich. W niektórych kulturach starcie koron zębowych, zwłaszcza trzonowców, związane było (jest) z żuciem skór. Oczywiście duże znaczenie mają tu indywidualne cechy osobnicze – jeśli ktoś ma mocne zęby, będą się one ścierały znacznie wolniej niż zęby o słabej budowie. Jak z tego widać, ocena wieku zależy od bardzo dużej liczby elementów, także i tych, których tu nie wymieniliśmy. I choć antropologia fizyczna nadal próbuje ją maksymalnie zobiektywizować, to błąd popełniany przez obserwatora zależy przede wszystkim od jego doświadczenia w tej materii. Ogólnie rzecz biorąc, oznaczanie wieku powinno dokonywać się z dokładnością do pewnego przedziału wiekowego i w żadnym wypadku nie należy dążyć do zbytniego zawężania tego przedziału. Tymczasem nie dysponujemy żadną metodą umożliwiającą w przypadku pojedynczego osobnika ocenę wieku z większą dokładnością niż kilka miesięcy dla niemowląt, kilkanaście dla młodszych dzieci, 2–3 lata dla młodzieży i od 5 do 10 lat dla osób dorosłych. Jak widać, błąd bezwzględny rośnie wraz z wiekiem. Błąd względny przeciwnie – z wiekiem maleje; w niższych klasach wiekowych jest większy, aby w wieku dorosłym spaść i potem ponownie wzrosnąć dla wieku starczego. Doświadczeni badacze w swej diagnozie podają z reguły szerszy przedział wiekowy. Należy podkreślić, iż wszelkie błędy (szacunkowe przedziały) odnoszą się do uśrednionych błędów �70 Karol Piasecki otrzymywanych przy badaniu dużych serii materiału, a nie do pojedynczych osobników (szkieletów). Dlatego też błąd indywidualny może być znacznie większy. Złudne jest także wyliczanie średniego (czy ważonego) błędu wielu metod. Jeżeli wiek biologiczny, a to on podlega ocenie, będzie wyraźnie różny od kalendarzowego, to uśrednianie błędu z różnych metod nie zwiększy nam dokładności, a jedynie wprowadzi złudne przekonanie o naszej nieomylności, zgodnie z powiedzeniem Immanuela Kanta (1774–1804): „Jeżeli fakty nie zgadzają się z teorią, tym gorzej dla faktów”. Ustalenie rysopisu wymaga zastosowania kolejnych metod, z których pozornie do najprostszych należy określenie wysokości ciała. Współczesna antropologia wydaje się nie nadążać za zmianami mikroewolucyjnymi w tym zakresie. Dotychczas stosowane metody wykorzystywały statystyczne korelacje wynikające bądź z badań prosektoryjnych, bądź rentgenowskich, dotyczących kości długich rąk i nóg. Opracowano wiele metod i formuł, które w naturalny sposób dotyczą konkretnych populacji, bądź konkretnych przedziałów czasowych (konkretnych dat). Oznacza to, że nie da się ich przenosić na inne populacje i w inny okres z tym samym poziomem błędu, jaki opracowano dla tej metody. Mówiąc obrazowo: sposób szacowania wysokości ciała opracowany dla XIX-wiecznego Londynu będzie dawał inny, trudny do oceny błąd we współczesnym Pekinie. Wieloletnie polskie badania przebiegu ontogenezy pozwoliły na sformułowanie oryginalnej tezy, iż rozwój osobniczy, a tym samym i wzrost elongacyjny, zachodzi w przestrzeni zmienności cech po trajektoriach osobniczych, które są w zasadzie do siebie równoległe i tworzą swego rodzaju kanały. Formuły służące do wyliczania wysokości ciała także powinny to uwzględniać. Oddzielnym zagadnieniem pozostaje kwestia typu konstytucyjnego, a więc tego, co popularnie nazywa się typem budowy. To, czy ktoś jest szczupły czy otyły, atletyczny czy krępy, w różnym stopniu określa proporcje poszczególnych partii kończyn do wysokości ciała. Dostajemy więc kolejne źródło zmienności, bez ustalenia którego nie sposób wiedzieć, jaki jest błąd szacunku wzrostu. Zwykle zapomina się też o całej masie innych szczegółów, takich jak konieczność uwzględnienia krzywizn kręgosłupa, niezwykle trudnych do oceny, czy też chociażby tego, że wysokość ciała zmienia się w zależności od pory dnia czy nastawienia psychicznego. Nie oceniajmy więc wysokości przyżyciowej konkretnego osobnika z dokładnością do milimetra, ponieważ nawet dokładność 1–2 cm jest zwykle nie do osiągnięcia. W wielu konkretnych sytuacjach błąd ten może być znacznie większy. O ile w dotychczasowych ocenach parametrów rysopisu mogliśmy, choć w ograniczony sposób, posługiwać się zmiennością populacyjną, tak przy wy- �Zastosowania antropologii fizycznej 71 znaczaniu wyglądu twarzy i innych regionów anatomicznych ciała niezbędne jest ujęcie prezentowane przez typologię indywidualną, będącą jednym ze sposobów opisu zmienności wewnątrzgatunkowej człowieka. Wykorzystuje ona przede wszystkim klasyczny aparat pomiarowy antropologii: kraniometrię i kranioskopię. I choć część elementów morfologii ciała ludzkiego daje się już dziś z pewnym prawdopodobieństwem oszacować na podstawie badań genetycznych, to dalej nie ma pewności, który z „programów rodzicielskich”, to jest materiał genetyczny którego z rodziców, w sytuacji gdy różnią się one od siebie zdecydowanie, zostanie zrealizowany przez fenotyp. Przybliżając problem, nie wiemy, jaki kolor tęczówki oczu będzie miało dziecko dziedziczące po ojcu allele odpowiedzialne za niebieskie oczy, a po matce za brązowe. Podając rysopis, nie możemy powiedzieć, że z badań materiału szkieletowego wynika nam, że dany osobnik za życia miał oczy jasnoniebieskie lub zielone, a może ciemnobrązowe, bo tego typu diagnoza jest bez wartości. Musimy ustalić najbardziej prawdopodobne wykształcenie każdej z cech diagnostycznych. Ujęcie typologiczne (typologia indywidualna) jest takim podejściem do problemu rasowego, które zakłada, iż każdy człowiek może być zaliczony do konkretnego typu antropologicznego, określonego przez współdziałanie genów rodziców, jednym słowem odziedziczalnego. Niezależnie od trwającej od ponad pięćdziesięciu lat druzgocącej krytyki takiego ujęcia22 nie zaproponowano dotychczas innej syntetycznej metody pozwalającej na ustalenie rysopisu na podstawie materiału szkieletowego, rysopisu zawierającego prócz kształtów ciała także jego cechy pigmentacyjne. Stąd zastosowanie metody typologii indywidualnej zapewnia, jak do tej pory, najlepsze efekty w wyznaczaniu rysopisu, niezależnie od wspomnianej już krytyki tej metody. Tak więc wiedząc, jakie kształty wybranych regionów anatomicznych czaszki ludzkiej związane są z określonymi kształtami części miękkich (głowy), możemy określić rysopis na podstawie szkieletu. I dopiero wtedy można mówić o kompleksowym zastosowaniu antropologii fizycznej w kryminalistyce. Znacznie prostsze jest natomiast, realizowane szeroko przez medycynę sądową w praktyce, rekonstruowanie śladów urazów, zmian chorobowych etc. Rekonstrukcja wyglądu przyżyciowego ma w praktyce kryminalistycznej bardzo szerokie zastosowanie. Umożliwia bowiem postępowanie identyfikacyjne, wtedy gdy ślady o charakterze biochemicznym bądź genetycznym nie 22 Krytyka ta, jak łatwo zauważyć, związana jest z przyjęciem fałszywego paradygmatu, iż zmienność wewnątrzgatunkowa człowieka ma w pełni charakter ciągły i jest decydowana przede wszystkim przez środowisko, zaś jej odziedziczalność jest niewielka. Głoszenie takich tez, które nigdy nie zostały udowodnione, jest spowodowane obawą posądzenia o rasizm. �72 Karol Piasecki są wystarczającym materiałem dowodowym. Zrekonstruowany wygląd może być następnie rozpoznany przez świadków. Możemy dokonać porównania zdjęć, rysunków, filmów z rekonstrukcją. Pewną odmianą metody rekonstrukcyjnej, swego rodzaju „rekonstrukcją bez rekonstrukcji”, jest metoda superprojekcji. Polega ona na wykorzystaniu systemu optycznego, który nakłada obraz czaszki na fotografię. Po dopasowaniu obu do tej samej skali należy skorygować ustawienie czaszki, tak aby odpowiadała ujęciu na fotografii. Pozwala to na porównanie fotografii z posiadaną czaszką. Dzięki znajomości reguł wiążących poszczególne regiony anatomiczne kości z elementami morfologii twarzy możemy ustalić, czy czaszka mogła należeć do osobnika uwiecznionego na fotografii. Po ustaleniu zgodności ogólnych proporcji i ustawienia oczodołów, kości policzkowych, nosa, ust, umieszczenia uszu, profilu czoła, łuków brwiowych należy porównać ustalenia analizy antropologicznej: pigmentację, tj. barwę tęczówki, włosów, odcień skóry i oprawę oka (ukształtowanie dolnej i górnej powieki) z odpowiednimi cechami na zdjęciu, pamiętając, iż zdjęcie zależne jest od oświetlenia twarzy. Metoda ta jest bardzo skuteczna, gdy w toku śledztwa pojawiają się poszlaki lub dowody w postaci materiałów zdjęciowych (filmowych). W obecnych czasach zwykle dysponujemy obfitymi danymi tego typu. Rozwój techniki komputerowej umożliwia realizację całości procedury metodą cyfrową, o ile tylko dysponujemy trójwymiarowym skaningiem czaszki. W sytuacji gdy nie dysponujemy materiałem zdjęciowym poszukiwanych osób, zastosować można w zasadzie jedynie metodę rekonstrukcji wyglądu przyżyciowego. Jej zastosowanie nie ogranicza się wyłącznie do kryminalistyki, ponieważ zawsze odtwarzanie wyglądu przyżyciowego na podstawie zachowanych szczątków kostnych było naturalnym postulatem badaczy przeszłości. Wczesne rekonstrukcje, wykonywane jeszcze w XIX w., charakteryzowały się przerysowaniem cech charakterystycznych, zwłaszcza wtedy, gdy dotyczyły one wcześniejszych form ludzkich. Dopiero opracowanie w okresie międzywojennym XX w. przez Michaiła Gierasimowa (1907–1970) metody opierającej się o badania porównawcze i dogłębną znajomość antropologii pozwoliło na uzyskiwanie zadowalających efektów. Gierasimow nie stosował co prawda typologii indywidualnej, jednakże podejście antropologii rosyjskiej do problematyki rasowej nie odbiega istotnie od założeń Polskiej Szkoły Antropologicznej, w ramach której udoskonalono typologię indywidualną. Metoda Gierasimowa była następnie wielokrotnie udoskonalana i weryfikowana, co zwiększyło jej dokładność. Jej podstawowe założenia dotyczą istnienia korelacji pomiędzy cechami szkieletu czaszkowego i części miękkich głowy. Na podstawie specjalnie opra- �Zastosowania antropologii fizycznej 73 cowanych tablic grubości tkanki miękkiej i znajomości anatomii człowieka, a zwłaszcza relacji pomiędzy kształtami ważnych dla rysopisu regionów czaszki a wyglądem części miękkich, dokonuje się plastycznej rekonstrukcji wyglądu, która może być wykonana rysunkowo w dwóch wymiarach bądź trójwymiarowo jako rzeźba. Gierasimow i jego współpracownicy oklejali rekonstruowaną czaszkę paskami plasteliny bądź modeliny, a następnie modelowali i retuszowali wygląd. Uzyskiwane wyglądy miały realistyczny charakter. Współcześni następcy Gierasimowa niejednokrotnie wykorzystują odlewy lub trójwymiarowe kopie prawdziwych czaszek, uzyskiwane przy użyciu specjalnych kopiarek z zastosowaniem skanera przestrzennego. Metoda ta jednakże nie różni się niczym od wykorzystania oryginalnej czaszki jako podłoża, charakteryzuje się jednak elegancją i nieniszczącym charakterem. Istotą metody Gierasimowa jest, poza uwzględnieniem korelacji szkieletu z częściami miękkimi, zastosowanie podejścia rasowego. Bez uwzględnienia bowiem cech istotnych pod względem odmianowym i rasowym mamy jedynie do czynienia z nieudolnym i pozbawionym zrozumienia istoty rzeczy naśladownictwem, efektem którego są nieudane rekonstrukcje. Właściwa rekonstrukcja możliwa jest dopiero po przeprowadzeniu gruntownych badań antropologicznych, obejmujących oprócz diagnozy płci, wieku, oceny przebytych chorób, wykrycia urazów i występujących anomalii budowy, wykonanie pomiarów kraniometrycznych (tj. pomierzenie czaszki przy użyciu cyrkli kraniometrycznych i ewentualnie innych przyrządów) oraz kranioskopowych, polegających na pomiarze (w rozumieniu pomiaru jakościowego) wykształcenia poszczególnych regionów anatomicznych czaszki i ich fragmentów. Dopiero takie kompleksowe badania pozwalają na stworzenie antropologicznego rysopisu. Cechy metryczne (odległości pomiędzy ważnymi anatomicznie punktami na czaszce i ich odpowiednie proporcje, których procentowe wartości nazywamy wskaźnikami czaszkowymi) oraz cechy kranioskopowe23 (kształty i proporcje 23 Upowszechnione w ostatnim półwieczu badanie tzw. cech epigenetycznych czy ogólniej „cech niemetrycznych” (używa się też z upodobaniem określenia „cechy dyskretne”) okazało się ślepą uliczką, w której pogubiły się dziesiątki antropologów zajmujących się morfologią szkieletu, zwłaszcza czaszkowego. Ten kierunek badań stał się częścią ogólniejszej koncepcji traktowania człowieka jako zbioru słabo powiązanych ze sobą wielu cech. Poszerzanie katalogu tych cech przysłaniało skutecznie istnienie podstawowych związków pomiędzy głównymi cechami a przede wszystkim istnienie w obrębie naszego gatunku silnego wewnątrzgatunkowego zróżnicowania mającego określoną strukturę, a nie będącego tylko przypadkowo dobranym zestawem cech. Tendencje te wynikały z poprawnościowego politycznie negowania istnienia ras ludzkich. Nadto stosowanie matematyzującej terminologii w rodzaju: „non-metric traits”, „discrets traits” czy pseudogenetycznej („epigenetic traits”) nadawało tym działaniom posmak „nowoczesności”. �Karol Piasecki 74 całych partii kostnych) są ze sobą powiązane biologicznymi zależnościami i zależności te znajdują odbicie w tkankach miękkich i przyżyciowym wyglądzie głowy. Współcześnie rekonstrukcja wyglądu wspomagana jest komputerowo. Na świecie powstały i są stosowane liczne programy ułatwiające realizację procedury rekonstrukcyjnej. W większości stosują one podstawowe zasady metody Gierasimowa uzupełnionej i nowsze ustalenia. W Polsce opracowany został i wdrożony program „PolSit”, który od wielu lat stosowany jest w praktyce kryminalistycznej. Wykorzystując ten program, wykonano dziesiątki rekonstrukcji do celów kryminalistycznych i archeologicznych. Zdecydowana większość rekonstrukcji kryminalistycznych znalazła pozytywne zastosowanie podczas przeprowadzanych procedur identyfikacyjnych, co dowodzi sprawności tego programu i celowości stosowania do ustalenia rysopisu badań antropologicznych. Przeprowadzono także wiele udanych rekonstrukcji do celów archeologicznych. Spektakularnym osiągnięciem była rekonstrukcja wyglądu Mikołaja Kopernika wykonana przez Dariusza Zajdla na podstawie rysopisu i badań antropologicznych, przeprowadzonych przez autora w roku 2005 (porównaj: Piasecki K. i Zajdel D., w: Gąssowski 2010a, s. 67–74 i s. 75–91). Uzyskany wygląd jest zgodny z zachowanymi licznymi portretami wielkiego astronoma. Prawdziwość identyfikacji szczątków jako należących do Mikołaja Kopernika została potwierdzona przez szwedzkich genetyków (Allen s. 215–224), którzy porównali materiał genetyczny włosów odnalezionych w książce będącej własnością Kopernika z materiałem pochodzącym z zęba wyjętego z czaszki użytej do rekonstrukcji. Praktyka rekonstrukcji do celów archeologicznych jest szeroko stosowana od lat trzydziestych ubiegłego stulecia (rekonstrukcje postaci historycznych Michaiła Gierasimowa), a potem i w innych krajach. Stanowi ona obecnie często stosowaną metodę wykorzystywaną do celów popularyzacji archeologii, historii w celach wystawienniczych. Dermatoglifika i biometryka Początkowo linie papilarne (i inne specyficzne twory skóry, takie jak zgięcia etc.) były jedynie przedmiotem badań zoologów i antropologów24. Stwierdzenie ich osobniczej niepowtarzalności spowodowało ich szerokie wykorzystanie w praktyce kryminalistycznej. Możliwości dermatoglifiki, zwłaszcza przy obec24  Nie licząc oczywiście wróżek wróżących z ręki! �Zastosowania antropologii fizycznej 75 nym poziomie technik komputerowych, wydają się być wręcz nieograniczone. Już dawno znalazły zastosowanie w praktyce administracyjnej25, a obecnie wdrażane są jako zabezpieczenie dostępu do danych, komputerów, zamiast klucza, karty wejściowej etc. Linie papilarne uzupełniane są obecnie w celach identyfikacji osób o inne parametry dotyczące morfologii żyjących ludzi, takie jak wzór pigmentacji tęczówki, szczegóły morfologiczne twarzy, wzrost etc. Biometryka staje się w wielu dziedzinach podstawą identyfikacji żyjących osób i należy sądzić, iż w przyszłości stanie się rutynową techniką26. Antropometria i ergonometria Rozwój masowej wytwórczości przemysłowej, standaryzacja i unifikacja doprowadziły do pojawienia się problemu związanego z dopasowaniem produkcji odzieży i obuwia do popytu. Analogiczne, jak poprzednio, postulaty pojawiły się w związku z masową produkcją urządzeń użytkowanych przez człowieka, jak też z szeroko rozumianą dziedziną ochrony pracy. Rozwój naukowego podejścia do organizacji pracy doprowadził do poszukiwań antropologicznych danych ułatwiających projektowanie i produkcję mebli oraz maszyn i urządzeń obsługiwanych przez ludzi. Przed pojawieniem się masowej produkcji meblarstwo (stolarstwo) opierało się o indywidualne zamówienia dostosowane do wymagań poszczególnych odbiorców, którzy decydowali np. o rozmiarach czy rozwiązaniach stosowanych przez wytwórców. Często też zamówienia miały charakter prestiżowy i wtedy meble takie jak krzesła, stoły czy szafy nie musiały być wygodne, bo ich przeznaczeniem była głównie dekoracja. Producenci wyrobów masowych w rozwijającym się kapitalizmie bardzo szybko odkryli konieczność dopasowania wymiarów asortymentu do potrzeb masowego odbiorcy. Pojawiła się w związku z tym potrzeba przeprowadzenia pomiarów anatomicznych umożliwiających efektywne projektowanie. Spowodowało to powstanie całej dziedziny stojącej na pograniczu antropologii i techniki, którą nazywamy ergonomią. Oprócz badań dotyczących geometrii ciała pracującego człowieka zajmuje się ona jego fizjologią, wydajnością, zmęczeniem. Związana jest też silnie z bezpieczeństwem pracy, zarówno urazowym (wypadkowość), jak 25  Od dawna w wielu krajach odciski palców stosowane są wymiennie (bądź łącznie) z podpisem w celu potwierdzenia tożsamości. 26  Niestety, tak jak i inne zastosowania antropologii fizycznej w kryminalistyce, może okazać się znakomitym sposobem na kontrolę „wszystkich i wszystkiego”. �76 Karol Piasecki i czynnikami o długotrwałym działaniu (higiena pracy). Ergonomia i medycyna pracy ściśle współpracują z antropologią. Masowa produkcja odzieży wymogła na antropologii stosowanej ustalenie zapotrzebowania na określone rozmiary. Normalizacja i ustalenie tzw. rozmiarów odzieży wymagało znajomości rozkładów odpowiednich wymiarów w obrębie populacji, które miały być odbiorcami odpowiednich produktów. W oczywisty sposób mająca wielką inercję machina przemysłu socjalistycznego radziła sobie z tym znacznie gorzej, niż rynkowa gospodarka kapitalistyczna, jednakże i tu i tam współpraca z antropologami istotnie ułatwiała planowanie działań mających ułatwić dopasowanie asortymentów produkcji do potencjalnego zapotrzebowania. W szczególności badania dotyczące rozmiarów stóp są tu istotne przy planowaniu produkcji. Najważniejszym rodzajem produkcji odzieżowej (i obuwniczej), w którym antropologia, a zwłaszcza antropometria, znajduje największe zastosowanie, jest produkcja odzieży specjalistycznej (głównie mundurowej). Specyfika obligatoryjnego noszenia określonego wzoru odzieży ogranicza istotnie działanie wolnego rynku, stąd dla instytucji zamawiających współpraca z antropologami jest niezmiernie ważna, eliminuje bowiem niepotrzebną produkcję i tym samym zmniejsza straty. Konieczność współpracy z antropologami, głównie zajmującymi się fizjologią człowieka, jest szczególnie istotna podczas projektowania i testowania odzieży (i aparatury) specjalistycznej. Ponieważ odzież specjalistyczna wymaga dostosowania do konkretnych potrzeb (wysoka lub niska temperatura, różnice ciśnień, zagrożenie ogniem, chemikaliami, promieniowaniem różnego typu itd.) i możliwości ludzkiego organizmu, bez specjalistycznych badań powstanie takiej odzieży i sprzętu jest niemożliwe. Pracujący w tej dziedzinie antropolodzy reprezentują różne specjalności i różne wykształcenie. Większość z nich zajmuje się dziedziną antropologii, którą określa się jako antropologia medyczna (porównaj wcześniejsze uwagi na temat atomizacji nauki). Najbardziej wymagającym dla antropologów wyzwaniem jest współpraca w projektowaniu i użytkowaniu sprzętu kosmicznego przeznaczonego dla astronautów. Sport i rekreacja Większość antropologów fizycznych (biologicznych) pracujących na całym świecie zatrudniona jest w różnorakich instytucjach związanych ze sportem. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ ta dziedzina życia, której istnienie ideologicznie uzasadniane jest dbałością o kondycję fizyczną oby- �Zastosowania antropologii fizycznej 77 wateli i zdrowie, stanowi niezmiernie ważną dziedzinę biznesu wykorzystującą fakt, iż rozrywka w życiu człowieka jest niezmiernie ważna27. We współczesnym sporcie bez antropologów przygotowujących sportowców do wyczynu (walki) i medyków, niwelujących uboczne skutki sportu, uzyskiwanie znaczących pozycji (rekordów) byłoby niemożliwe. Antropologia nie tylko jest najważniejszym z przedmiotów na uczelniach sportowych, ale także umożliwia planowanie „postępu” w sporcie. Ponieważ sport może być źródłem niezmiernie wysokich dochodów (w większości nielegalnych), a jednocześnie wykorzystywany jako ideologiczne narzędzie do kreowania tożsamości lokalnej i globalnej (bądź zaspokajając populistyczne żądania i tendencje), możliwości manipulowania i działań nielegalnych (bądź nieetycznych) we wszystkim, co ze sportem jest związane, są niezmiernie wysokie. W związku z tym część specjalistów, zwłaszcza fizjologów człowieka, uczestniczy w nielegalnym procederze dopingowym. Należy podkreślić, iż antropolodzy powinni dążyć do ograniczenia wyczynu sportowego jako skrajnie sprzecznego z kondycją ludzką wynikającą z biokulturowego charakteru człowieka. Nadmierne obciążenie biologiczne i psychiczne człowieka związane z rywalizacją i dążeniem do wyników za wszelką cenę prowadzi do przedmiotowego traktowania człowieka i jego ciała i jest ze wszech miar szkodliwe28. Ponieważ programowo niejako łączy się sport z rekreacją i turystyką, część antropologów fizycznych związana jest z tymi dziedzinami, zwłaszcza zaś z bujnie rozwijającą się obecnie turystyką specjalizowaną, zwłaszcza wyczynową. Medycyna i paramedycyna Antropologia została także wraz z medycyną wprzęgnięta w praktyczne badania dotyczące żywności i żywienia. Znajomość fizjologii człowieka stoi u podstaw problematyki odżywiania i tu współpraca specjalistów zajmujących się człowiekiem, a nominalnie zaliczanych do różnych dziedzin: zoologii, fizjologii, medycyny, etnografii kultury, okazała się niezbędna. Próby sterowania odżywianiem, produkcją żywności, gastronomią, a nawet kulturą jedzenia, pojawiły się w ustrojach totalitarnych i im pochodnych. 27 Jak to znakomicie wykazał Johan Huizinga (1872–1945), człowiek z powodzeniem może być traktowany jako homo ludens. 28  Ideolodzy sportu manipulują społeczeństwami, celowo mieszając rekreację i kulturę fizyczną z wyczynem, który związany jest z reguły z wysokodochodowym i najczęściej nielegalnym biznesem. �78 Karol Piasecki Powstały związane z tym odpowiednie instytucje naukowe, zajmujące się żywnością i żywieniem, istnienie których było ideologicznie uzasadniane dbałością o społeczeństwo, a w rzeczywistości miało ułatwiać funkcjonowanie gospodarki niedoboru, zwłaszcza niedoboru żywności. Wiele z nich przetrwało zresztą upadek ustroju socjalistycznego. Początkowo podobnie ideologicznie obciążone były placówki uniwersyteckie, zajmujące się inżynierską technologią produkcji i obróbki żywności. Jednakże najrozleglejszym pograniczem antropologii, a więc tym, co nazwać moglibyśmy antropologią stosowaną, jest medycyna. Zwykło się traktować medycynę jako odrębną gałąź wiedzy, oddzielając ją od antropologii i zoologii, wraz ze wszystkimi szczegółowymi ich działami, które w odniesieniu do człowieka realizowane są przez medycynę. Związane jest to właśnie z jej praktycznym działaniem29. Burzliwy rozwój medycyny, rozwijanej zwłaszcza pod kątem technik i technologii medycznych, spowodował, że obecnie medycyna w zasadzie wykorzystuje antropologię. Można by powiedzieć, że antropologia stała się dla medycyny nauką pomocniczą. Zastosowanie antropologii w medycynie ma miejsce tam, gdzie konieczna jest znajomość wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka, budowy innej niż typowa, odmiennych od standardowych warunków życia (środowiska), a także w medycynie tropikalnej etc. Konieczność współpracy z antropologami fizycznymi pojawia się też przy opracowywaniu nowych technik i technologii. Wtedy to właśnie dochodzi do wykorzystania metod i osiągnięć antropologii fizycznej i wdrożenia ich do praktyki medycznej. Owo wdrażanie jest niczym innym, jak właśnie przejawem funkcjonowania antropologii stosowanej. Nowe metody po ich wdrożeniu do praktyki stają się częścią medycyny i stąd też udział antropologii staje się jedynie historią ich tworzenia. Specyfiką nauk medycznych, tak jak większości nauk stosowanych, jest konieczność hiperspecjalizacji. Efektem specjalizowanego wykształcenia i działania jest często utrata postrzegania człowieka jako całości, co jest podstawowym postulatem antropologii jako nauki całościowo (holistycznie) zajmującej się człowiekiem. Konsekwencją postępującej komercjalizacji medycyny jest coraz częstsze jej wykorzystanie dla potrzeb stomatologii i kosmetyki estetycznej. Powoduje to coraz częstszy styk szczegółowej anatomii i fizjologii człowieka z praktykami 29 Medycyna próbuje oczywiście w ramach pełnej autonomii tworzyć własną „antropologię”, nie zdając sobie sprawy, iż większość dziedzin tzw. medycyny teoretycznej to właściwie czysta antropologia. I choć rozdział medycyny od antropologii jest użyteczny ze względów pragmatycznych, nie zmienia to faktu, iż rozdział medycyny teoretycznej od antropologii jest sztuczny. �Zastosowania antropologii fizycznej 79 o charakterze estetycznym. Kosmetyka i paramedycyna operują olbrzymim zestawem substancji chemicznych (często pochodnych biologicznych), których właściwe stosowanie bez dogłębnej znajomości fizjologii, a przede wszystkim fizjologii rozwojowej człowieka, jest niemożliwe. Tu, podobnie jak w medycynie, zastosowanie znajdują różne osiągnięcia antropologii biologicznej. Coraz większe są związki paramedycyny z reklamą, łącznie z wykorzystaniem stymulacji zapachowej w handlu. Działania tego typu wykorzystują wspomnianą już percepcję podprogową, której badania są oczywiście przedmiotem antropologii biologicznej. Zastosowań antropologii fizycznej (biologicznej) można doszukać się bez trudu także w psychologii, choć psychologowie zwykle dalecy są od patrzenia na funkcjonowanie psychiki ludzkiej jako przejawu etologii człowieka. Pojawienie się psychologii i psychiatrii jako dziedzin funkcjonujących odrębnie od antropologii fizycznej, żeby nie powiedzieć stroniących od niej, związane było z niezrozumieniem biokulturowej natury człowieka. Współczesna psychologia w swych próbach wykorzystania neurobiologii i medycyny, a ostatnio także antropologii ogólnej, ma szanse zbliżyć się na tyle do antropologii, aby móc właściwie wykorzystać jej osiągnięcia. Należy więc sądzić, iż antropologia fizyczna, tak jak i antropologia ogólna, staną się naukami pomocniczymi psychologii, przynajmniej w takim zakresie, w jakim psychologia jest częścią szeroko pojmowanej antropologii. Genetyka Choć współczesna genetyka traktowana jest jako samodzielna nauka, to dopiero w połączeniu z innymi działami biologii i antropologią fizyczną może być w pełni genetyką człowieka. Wspominaliśmy wcześniej o zastosowaniach genetyki człowieka w kryminalistyce. Ze względu na szybki rozwój technologii badań genetycznych omówienie tego zagadnienia, wyraźnie mającego charakter użytkowy, wymagałoby odrębnej, bardzo specjalistycznej publikacji. Możliwości powstania nowych technologii medycznych, związanych z osiągnięciami genetyki, wydają się nieograniczone i zależne tylko od postępu badań i nakładów finansowych. Odrębnym zagadnieniem jest komercjalizacja współczesnych osiągnięć genetyki człowieka umożliwiająca praktycznie każdemu przebadanie swojego genotypu (cena zależna jest tu od zakresu badań). Wysyłając własną próbkę zawierającą nasze DNA, możemy nie tylko dowiedzieć się o naszych genetycznych koneksjach, ale także śledząc zmieniający się bank danych na ten temat w Internecie badać własną genealogię. Oczywiście wyniki te znajdują �Karol Piasecki 80 także zastosowanie w planowaniu pewnych przedsięwzięć farmaceutycznych, handlowych i medialnych. Największą nadzieję budzi jednak zastosowanie (w dużym stopniu także skomercjalizowane) genetyki człowieka w praktycznym prognozowaniu i wykrywaniu schorzeń determinowanych genetycznie. Niebezpieczeństwo manipulacji osobistymi danymi dotyczącymi genotypu jest niezmiernie ogromne. Dotyczy ono przede wszystkim działalności ubezpieczycieli30 oraz ingerencji tajnych służb w tego typu dane. Ponieważ w obu przypadkach możliwości nielegalnych działań są znaczne ze względu na spodziewane efekty, zagrożeń tego typu nie powinniśmy lekceważyć. Konkluzje Dziś wszystkich przyszłych zastosowań antropologii fizycznej nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić. Bez wątpienia jej możliwości nadal rosną i są ściśle związane z rozwojem nauk medycznych, biochemią i genetyką. Nie do przecenienia jest także rozwój technik instrumentalnych. Największe nadzieje należy pokładać z jednej strony w dalszym rozwoju nauk szczegółowych, z drugiej zaś w umacnianiu się holistycznego podejścia do człowieka. Podejście takie zostanie w przyszłości wymuszone koniecznością stworzenia jednej, ogólnej wizji naszego gatunku. Wtedy to bez wątpienia nastąpi powrót do klasycznego traktowania człowieka jako całości odpowiednio ze sobą skorelowanych cech. Pozwoli to także na badanie zróżnicowania wewnątrzgatunkowego naszego gatunku, bez obaw i uprzedzeń rasowych. Znajomość tego zróżnicowania oznacza pełniejsze wykorzystanie możliwości analizy naszej adaptacji do zróżnicowanych warunków środowiska zewnętrznego, rozumianego jako środowisko biokulturowe. Znajomość ta jest także podstawą należytego wykorzystania medycyny. Niestety, dalej istnieje zagrożenie, że antropologia będzie służyła manipulacji ludźmi i społeczeństwami, a nie jak można byłoby się spodziewać tylko szczęściu człowieka. Miejmy jednak nadzieję, że przynajmniej bilans jej praktycznych zastosowań będzie dodatni. Ponadto zastosowanie antropologii fizycznej jako nauki pomocniczej w wielu najróżnorodniejszych dziedzinach, jak należy sądzić, będzie rosło. Dotyczy to zwłaszcza rekonstrukcji i modelowania przeszłości (antropogeneza, archeologia, historia), jak też praktyki kryminalistycznej i medycznej, a także rozwoju ergonomii. Znajomość genotypu ubezpieczonego pozwala na szacunek przewidywanej długości życia, spodziewanych chorób, a te dane pozwalają ubezpieczycielom obniżyć koszty (ryzyko). 30 �Zastosowania antropologii fizycznej 81 Literatura Allen M. 2010 – DNA analysis of shed hairs from Nicolau’s Copernicus’s calendar, w: J. Gąssowski (red.), Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk. Darwin K. 2008 – Podróż na okręcie „Beagle”, Kraków, s. 234. Drozd-Piasecka M. i Posern-Zieliński A. (red.) 2010 – Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa. Piasecki K. 2010a – Antropologiczna identyfikacja szczątków Mikołaja Kopernika, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk, s. 67–76. 2010b – Problem ras w antropologii, w: Drozd-Piasecka i Posern-Zieliński (red.) Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa. Piontek J. 1996 – Definition of Biocultural System, w: A. Wiercińska (red.) Peculiarity of Man as a Biocultural Species, Poznań, s. 49–60. Sturtevant William C. 1980 [1982] – Patagonian Giants and Baroness Hyde de Neuville’s Iroquois drawings, Ethnohistory 27/4, s. 331–348. Wierciński A. 1980 – Antropogeneza – ewolucja cywilizacji, Warszawa. 1989 – Ewolucja magii i religii, Warszawa. Zajdel D. 2010 – Rekonstrukcja wyglądu osobnika z grobu nr 13, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60fd6066857e593a3100c02997f7a6cf.pdf 4a3f04c6f66bb707c1ccc2d0f577485a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5102 Title A name given to the resource Antropologia i polityka - zastosowanie czy uwikłanie/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.41-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Anna Malewska-Szałygin Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie Polityczne uwikłania antropologii stosowanej Gdy Edward Evans-Prichard „przybył do kraju Nuerów na tyłach karnej wyprawy wojskowej, na wyraźne życzenie angielsko-egipskiego rządu w Sudanie, był przedmiotem ciągłych i silnych podejrzeń. Dopiero w ostatnich kilku miesiącach swojego pobytu mógł rozmawiać z pewnym skutkiem z informatorami” – pisał James Clifford (2000, s. 40). Ta informacja przybliża niebezpieczeństwa związane z uprawianiem antropologii stosowanej, a zwłaszcza z prowadzeniem badań zlecanych przez instytucje władzy, wykorzystujące ich wyniki do realizacji celów politycznych. Brytyjska antropologia stosowana miała być pomocna w usprawnianiu administrowania Imperium, nad którym nie zachodziło słońce. Taki cel przyświecał również badaniom prowadzonym w 1932 roku przez Edwarda Evans-Pricharda wśród Nuerów, „do których skierowały go z misją brytyjskie instytucje państwowe” (Evans-Prichard 2008, s. 7). Evans-Prichard opisując system władzy plemiennej, jak wiadomo akefaliczny, miał dostarczyć istotnych informacji ułatwiających Brytyjczykom kontrolowanie terytorium południowego Sudanu. Jest to wyjątkowo dobry przykład pokazujący problematyczność politycznie uwikłanej etnografii na zlecenie. Uwikłanie antropologii w projekt kolonialny zostało wytknięte i wnikliwie rozważone przez rozwijające się w ostatnich dekadach studia postkolonialne (Bhabha, Chakrabarty, Chakravorty Spivak, Ghandi i wielu innych). Jednakże niebezpieczne związki antropologii i polityki przybierają wciąż nową postać. Bardziej współczesną formę quasi-kolonialnej zależności ujawnia antropologiczna krytyka dyskursu rozwojowego. Doskonałym jej przykładem jest praca Jamesa Fergusona dotycząca pomocy rozwojowej dla afrykańskiego państwa Lesotho (1994). W 1979 r. rząd Lesotho otrzymał 64 miliony dolarów dotacji na rozwój gospodarczy. 26 państw przekazało wsparcie za pośrednictwem Świa- �42 Anna Malewska-Szałygin towego Systemu Monetarnego. Jakie zaklęcie spowodowało ten złoty deszcz? Podstawą przekazania tak hojnego subsydium był raport przypominający opis etnograficzny, przedstawiający Lesotho jako nierozwinięty gospodarczo kraj rolniczy. Raport przygotowany na zlecenie kreślił obraz idealnie zgodny z pierwszym etapem rozwoju opisanym przez Rostova w jego teorii modernizacji (1960). Ta teoria przez wiele dekad była wiodącą teorią dyskursu rozwojowego popularnego w światowych instytucjach finansowo-politycznych (Lewellen 2011). Specyficzną stosowalność, żeby nie powiedzieć instrumentalność pseudo-etnograficznego opisu obnażyły wyniki badań Jamesa Fergusona, z których wynikało niezbicie, że w Lesotho tradycyjne rolnictwo zaniknęło w połowie XIX wieku i od tamtej pory jego mieszkańcy słynęli w regionie jako najemna siła robocza, na przełomie wieków XIX i XX zatrudniana na plantacjach, a od połowy XX wieku przemieszczająca się w poszukiwaniu pracy w kopalniach i fabrykach. Jakie były polityczne skutki wsparcia finansowego dla Lesotho, uruchomionego przez raport przygotowany na zlecenie Banku Światowego? Dotacja zapewniła przetrwanie nieudolnej ekipy rządzącej. Nadchodzący nieuchronnie kryzys ekonomiczny zapewne położyłby kres jej rządom, gdyby nie to, że został zażegnany przez hojne wsparcie zewnętrzne. Raport opisujący społeczeństwo Lesotho był rodzajem antropologii stosowanej, co więcej okazał się niezwykle skuteczny, spowodował osiągnięcie zamierzonych celów, skrzętnie ukrytych pod retoryką pomocowo-modernizacyjną. Trudno jednak uznać go za budujący przykład antropologii stosowanej. Inaczej sprawa wygląda w przypadku monografii Fergusona, którego badania nie były wykonywane na zamówienie, a inspiracją do nich była raczej dociekliwość i krytyczne podejście badacza. Przytoczone przykłady stosowania wiedzy antropologicznej wybrałam, żeby uzasadnić nieufność, z jaką podchodzę do określenia antropologia stosowana. W miejsce tego nienajlepiej kojarzącego się terminu proponuję kategorię antropologia możliwa do zastosowania. Antropologia za-stosowana (aplikowalna) to wiedza antropologiczna wytwarzana dla celów poznawczych, bez nastawienia celowego na jakieś konkretne wykorzystanie, bez ustalenia konkretnych korzyści z niej płynących, bez bezpośredniego przełożenia na jakieś projektowane zmiany sytuacji społeczno-kulturowej. Czy to oznacza, że wiedza antropologiczna nie może być użyteczna? Czy miejscem jej funkcjonowania ma być uniwersytet, akademia i inne zamknięte środowiska naukowe? Oczywiście – nie, wiedza antropologiczna powinna być fundamentem projektów mających na celu zmianę praktyk, dyskursów, procedur, struktur, przepływów. Jednak z założenia nie powinna być wytwarzana pod kątem tych zastosowań. Na etapie wytwarzania powinna być zorientowana jedynie na prawdę doświadczenia, �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 43 mówiąc językiem Kirsten Hastrup, dopiero potem może zostać zastosowana. Językowo niewielka różnica (polegająca na dodaniu przedrostka za-) staje się różnicą zasadniczą dla praktyki antropologicznej. Specyfika wiedzy antropologicznej Odpowiedź na pytanie o możliwe zastosowania wiedzy antropologicznej warto rozpocząć od objaśnienia tego pojęcia. Wiedza antropologiczna to wiedza dotycząca „dyskursów lokalnych” (Mohl 1997), „lokalnych wyobrażeń” (Malewska-Szałygin 2008), lokalnych „obrazów świata” (Rapport 2000), „lokalnych znaczeń” (Smyrski 2005). Przymiotnik „lokalna” jest kluczowy dla zrozumienia specyfiki wiedzy antropologicznej. W czasach globalizacji oczywistym jest, że lokalności są wytwarzane (Appadurai 2005), że istnieje ciągłość pomiędzy dyskursami wewnętrznymi (lokalnymi) i zewnętrznymi (Certeau 2008), a wszelkie granice pomiędzy nimi są sztucznie konstruowane (Clifford 2004). Mimo to przymiotnik „lokalny” jest wciąż niezbędny dla podkreślenia, że w antropologii chodzi o „oddolny punkt widzenia”, o „liczne subiektywności” (Herzfeld 2004, s. 412). Jak wytwarzana jest wiedza antropologiczna? Odpowiedzi na to pytanie jest wiele, o czym przekonują teksty zawarte w tomie Teren w antropologii (2011). Ja zgadzam się z Jamesem Cliffordem (2004) i Kirsten Hastrup (2008), że etnograficzne badania terenowe to uprzywilejowany sposób uprawiania antropologii kulturowej i społecznej oraz etnologii. Chcąc krótko nakreślić specyfikę tej jakościowej metody badawczej, przywołam klasyczne już, a wciąż aktualne objaśnienia mówiące o tym, że są to „badania prowadzone w warunkach społecznej zażyłości, z udziałem rzeczywistych informatorów” (Herzfeld 2004, s. 406). Wartość tak rozumianej metody etnograficznej jest moim zdaniem niewątpliwa i unikalna. Wiedzy wytwarzanej tą metodą nie można zastąpić żadną inną. Dlaczego? Otóż dlatego, że jak przekonuje jeden z najpopularniejszych współczesnych antropologów, „etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania” (Herzfeld 2004, s. 410). W pełni się z nim zgadzam i również uważam, że tylko etnograficzny fieldwork pozwala na współuczestniczenie w kulturze, odczytywanie lokalnych znaczeń, rekonstruowanie podzielanych przez niewielkie grupy wyobrażeń, rozpoznawanie sensów słów i działań, słowem rozumienie niszowych dyskursów i praktyk przez współdoświadczanie. �44 Anna Malewska-Szałygin Przykłady zastosowania wiedzy antropologicznej Przedstawiając możliwe zastosowania wiedzy wytwarzanej metodą etnograficznych badań terenowych, posłużę się przykładami zaczerpniętymi z moich ostatnich doświadczeń badawczych, podsumowanych publikacją Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich 1999–2005 (2008). Przykład I: Nieporozumienia w interpretacji haseł wyborczych W roku 2000 rozmowy prowadzone w ramach nowotarskiego projektu badawczego1 ujawniły, że hasła konkurujących wówczas kandydatów na prezydenta, będące ważnym orężem w kampanii wyborczej, są lokalnie odbierane w sposób niezgodny z założeniami ich twórców. Wprawdzie Michel Herzfeld pisał, że „widzowie mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców” (2004, s. 413), a jednak lokalne interpretacje haseł zupełnie nas, badaczy, zaskoczyły. Według naszych podhalańskich rozmówców hasło wyborcze Aleksandra Kwaśniewskiego „Dom wszystkich – Polska” okazało się: „Takie niejasne. No to, że jest dom, to wiem, ale o jakim tym domie chodzi? Czy o ten we Warszawie, gdzie mieszka prezydent czy jaki to ten dom wszystkich Polaków?” Inne interpretacje były jeszcze bardziej zadziwiające: „Trochę za bardzo anty, anty, przeciw, tak tym antysemityzmem, anty, tak jakby mniejszości, no nie wiem... Mniejszości narodowe mogłyby się poczuć dotknięte tym hasłem, obrażone, chyba”. Zapewne twórcy hasła nigdy nie domyśliliby się, że jest ono antysemickie. Ta wypowiedź, podobnie jak kolejne, pokazuje otchłań nieporozumień. Doskonale unaocznia dyskursywną przepaść, jaka dzieli pracowników agencji PR, konstruujących wizerunek kandydata, od wiejskich odbiorców tego obrazu. Ta odmienność rozumienia słów i przenoszonych przez nie idei jest widoczna również wtedy, gdy hasło „Dom wszystkich – Polska” jest interpretowane w sposób bliski intencjom twórców: 1  Projekt badawczy dotyczący Etnopolitologii – wiedzy lokalnej o polityce państwowej był realizowany w latach 1999–2001 i kontynuowany do 2005 roku we wsiach powiatu Nowy Targ i na targowisku w mieście powiatowym. Naszymi rozmówcami byli w większości mężczyźni, w wieku od około 30 do 80 lat, z wykształceniem podstawowym lub średnim zawodowym, rzadziej średnim technicznym. �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 45 „No to jest dom dla wszystkich Polaków, którzy chcą tu uczciwie żyć! [...] To chyba, żeby się wszyscy kupy trzymali, no! Bo to nie chodzi o mieszkania w tym haśle, nie?!” Rozmówcy, jakkolwiek odczytali integracyjne przesłanie hasła, nie pozbyli się wątpliwości, czy na pewno nie chodzi o bardziej konkretną mieszkaniową obietnicę wyborczą. Podobnie niejasne i wieloznaczne wydawało się nowotarskim rozmówcom hasło Mariana Krzaklewskiego „Każda rodzina na swoim”. Hasło rozumiano jako konkretną obietnicę materialną i dlatego uważano za nierealne: „Gdzie to postawić i za co? To jest obiecywanie gruszek na wierzbie! Naprawdę obiecywali różne rzeczy, ale to nierealne jest!” Odczytywane „po gospodarsku” budziło daleko idące wątpliwości: „Każda na swoim? No jak? Z czego oni będą ten dom remontować? Jak mąż ma 450 zł renty, to z czego by remontował?!” Wątpliwości były nie tylko natury ekonomicznej, ale również etycznej – para starszych rolników była oburzona tym hasłem, uważając, że nawołuje ono do oddawania starych ludzi do domu starców. Przytaczam szczegółowo lokalne objaśnienia haseł wyborczych, aby pokazać jak daleko idący jest brak porozumienia pomiędzy ich twórcami i odbiorcami. Konstruktorzy strategii kampanii i wizerunku kandydata swobodnie poruszają się w „dyskursie miejsko-inteligenckim” (Bukraba-Rylska 2005). Na potrzeby kampanii masowej specjalnie wybierają najprostsze słowa, by z ich pomocą przekazać swoje przesłanie jak najszerszej grupie wyborców także tych należących, ich zdaniem, do dyskursu „wiejsko-plebejskiego” (BukrabaRylska 2005). Problem w tym, że zakładają jednoznaczność najprostszych słów, a to założenie jest poważnym błędem niweczącym cały wysiłek kampanii wyborczej. Autorzy haseł nie wzięli pod uwagę, że mieszkańcy wsi nowotarskich do interpretacji haseł wyborczych używają swoich „kategorii uprzednich” (Sahlins 2006), lokalnej wiedzy potocznej, czy raczej wiedzy wspólnej, jak należałoby przetłumaczyć określenie common sense, wnikliwie analizowane przez Cliforda Geertza (2005). Wiedza ta była konstruowana przez pokolenia i zogniskowana wokół doświadczenia wspólnej pracy w wiejskim gospodarstwie. W efekcie hasła wyborcze analizowano z perspektywy, którą nazwałabym gospodarską. Przyjmując założenie, że „kluczowym elementem politycznej gry sloganowej jest znajomość zasad stosowania metafor opierających się na pokrewieństwie �46 Anna Malewska-Szałygin i innych intymnych sferach rzeczywistości społecznej” (Herzfeld 2004, s. 426), można śmiało postulować, żeby twórcy kampanii wyborczej wykorzystywali wyniki badań etnograficznych w celu rozpoznawania lokalnych metafor i nie popełniali błędów przy konstruowaniu haseł wyborczych. Przykład II: Odmienna wizja władzy i państwa Drugi przykład możliwego zastosowania wiedzy antropologicznej wybrałam tak, aby pokazać, jak głębokie mogą być różnice wyobrażeń dotyczących właściwych sposobów rządzenia, jak zasadniczo mogą różnić się rozwiązania uważane za dobre i pożądane. Materiał ilustrujący tę tezę również pochodzi z nowotarskiego projektu badawczego. Transformacja ustrojowa rozpoczęta w 1989 roku miała za zadanie przekształcenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, której ustrój polityczny określany był jako demokracja socjalistyczna, w demokrację neoliberalną, parlamentarną, wielopartyjną. Ten wzór został przyjęty jako docelowy i rozpoczął się proces opisywany w literaturze socjologicznej jako „budowanie demokracji” (Grabowska, Szawiel 2003). Przez większość elit polityczno-społecznych takie rozwiązanie było uważane za jedyne możliwe i najlepsze, choć zdarzały się głosy krytyczne, wytykające wtórność tych rozwiązań i ich niedopasowanie do miejsca, w które miały być przeszczepiane (Krasnodębski 2003). Tymczasem nie wszystkie grupy społeczne uważały przyjęty model transformacji ustrojowej za optymalny. Wyniki badań etnograficznych dowodzą, że lokalne ideały dobrej władzy są konstruowane zupełnie inaczej, w sposób wręcz przeciwstawny względem modelu ustanowionego prawnie, wdrażanego instytucjonalnie i proceduralnie oraz propagowanego przez media. Zdanie rozpoczynające rozmowy prowadzone w 2000 roku na targowisku w powiatowym mieście Nowy Targ brzmiało najczęściej tak: „Teraz nie ma w Polsce gospodarza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospodarza!” Ta konstatacja odsyła do metafory gospodarskiej, organizującej nowotarski dyskurs o władzy i państwie. Często stosowane w lokalnej retoryce porównanie państwa do gospodarstwa pozwala przedstawiać relacje władzy w państwie zgodnie ze wzorem „dobrego gospodarza”, znanym naszym respondentom z doświadczeń nabywanych w gospodarstwie rolnym. Wzór „dobrego gospodarza” tkwi korzeniami w kulturze ludowej (Dobrowolski 1966, s. 236). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej potwierdzają badania antropologiczne z lat dziewięćdziesiątych XX w. (Jaworska, Pieniążek 1995) i początku XXI w. (Rakowski 2009, s. 66). �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 47 W nowotarskich rozmowach gospodarski ideał władzy werbalizowano następująco: „Prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba! Jest takie góralskie przysłowie: jak nie ma gazdy, głupi każdy!”. Przytoczone porównania pozwalają na rekonstrukcję lokalnych oczekiwań względem władzy. Gospodarski wzór władzy odsyła do modelu wielokrotnie opisywanego w literaturze jako „tradycyjny” (Weber 1975, s. 541), „suwerenny” (Foucault 1998, s. 45), „patriarchalny”, „pastoralny” (ibidem, s. 221) czy wprost „gospodarski” (Kasznica 1966, s. 22). W tym modelu ideałem jest władza integralna, skupiona w jednym ręku i obejmująca całość problemów, władza autokratyczna, zogniskowana w osobie władcy panującego nad całością narodowego gospodarstwa. Istotną cechą gospodarskiego wzoru zarządzania jest, zdaniem nowotarskich rozmówców, skuteczność i siła dobrze widoczna w lokalnie popularnym porównaniu władzy do pasterza: „To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza!”. Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: „Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim!”. Przytaczane fragmenty rozmów cytuję po to, by podkreślić, że lokalny ideał rządzenia jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W nowotarskich rozmowach dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej: „Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?!”. Niechęć do gremiów kolektywnych często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o polskich parlamentarzystach: „Bin Ladena się musi uruchomić! Samolot pasażerski na ten sejm puścić! Tych posłów trzeba by wszystkich zagazować! Hitlera sprowadzić na nich!”. Wykrzyczane ze złością ostre słowa ujawniają niechęć do władzy kolektywnej, którą krótko podsumowuje zdanie: �48 Anna Malewska-Szałygin „Władza musi być jednolita, a nie taka rozbieżna! Po co nam taki parlament?! Tyle hołoty!”. Z tych kilku wypowiedzi wynika jasno, że zdaniem rozmówców dobra władza państwowa nie jest władzą kolektywną, demokracją reprezentacyjną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że w wiejskim dyskursie lokalnym wzorem władzy pożądanej jest autokracja patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować prawo oraz ostro, choć sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy – obowiązków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza, często ilustrowanego przykładami cesarza Franciszka Józefa I, Józefa Piłsudskiego, Edwarda Gierka, a najczęściej papieża Jana Pawła II. Każda z tych postaci była przywoływana po to, by uwydatnić inny aspekt pożądanego wzoru dobrego władcy. Tradycyjno-nowoczesny węzeł gordyjski Opis lokalnego ideału władzy warto zderzyć z modelem wdrażanym w Polsce po 1989 roku, zakładającym, że rządzenie odbywa się w sposób kolektywny, strukturalny, proceduralny. Rządzenie opiera się na wielostronnej negocjacji, realizowanej w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznaczających logikę działania poszczególnych pajęczyn” (Staniszkis 2006, s. 13). Jak opisać relację wzajemną tych dwóch modeli? Nowotarski ideał władzy odpowiada wzorowi tradycyjnemu przeciwstawianemu, między innymi przez Maxa Webera, wzorowi nowoczesnemu. Zatem relacja pomiędzy modelami ma charakter opozycji, jeśli rozważać ją w układzie synchronicznym. Gdy jednak spojrzymy na nią w układzie diachronicznym, wydaje się, że chodzi o modele następujące po sobie. Przedstawiciele politologii, socjologii i filozofii polityki uważają taki wzór panowania za rodzaj „przeżytku”, pozostałości systemu myślowego od dawna nieaktualnego w dyskursie elit zachodnioeuropejskich. O ile Michel Foucault (2000) umiejscawia wyłonienie się nowoczesnego modelu władzy na przełomie XVII i XVIII w., to Jadwiga Staniszkis uważa, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolucję myślową, pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego – odmienność, która trwa do dziś” (2006, s. 61–62). �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 49 Diachroniczne usytuowanie przeciwstawienia tradycyjne-nowoczesne pozwala na diagnozę mówiącą o „zapóźnieniu” intelektualnym mieszkańców wsi nowotarskich. Tymczasem, jak trafnie to dostrzegł Michał Buchowski, tego rodzaju kategorie są charakterystyczne dla praktyki dyskursywnej, którą nazywa wewnętrzną orientalizacją [„nesting orientalism”, „domestic oreintalism”] (Buchowski 2006). W pierwszej dekadzie po transformacji, a nawet dłużej, retoryka wyższości wykształconych elit nad wewnętrznym „dzikim” była bardzo popularna w debacie publicystyczno-politycznej, w której robotniczy czy wiejski homo sovieticus (np. Wnuk-Lipiński 2008) był ukazywany jako niedostosowany do nowej sytuacji, mniej otwarty na zmianę i jej dobrodziejstwa, wymagający doszkolenia i uelastycznienia (to podejście charakteryzuje szerzej Elisabeth Dunn 2008). Trop argumentacji posługującej się kategorią zapóźnienia mieści się w modelu historyzmu, który zakładał, że „czas historyczny jest miarą dystansu kulturowego” (Chakrabarty 2011, s. 9). Chakrabarty opisuje tak rozumiany historyzm jako ideę będącą narzędziem władzy, ustanawiającej swoją dominację poprzez umiejscowienie wykształconych elit społecznych i słabo wykształconych mieszkańców wsi na jednej, wektorowej osi czasu. Taki zabieg umożliwia orzekanie o zaawansowaniu na jednokierunkowej drodze postępu. Drodze wyobrażonej, będącej ideą, która wygrała konkurencję z innymi koncepcjami i stała się główną metaforą organizującą myślenie o rzeczywistości. Tymczasem antropologia dostarcza wiedzy o tym, że istnieją koncepcje równoległe, alternatywne, wypierane przez dyskurs hegemoniczny, który traktuje je jako podrzędne, ponieważ „nie przygotowują nas ani do demokracji, ani do praktyk obywatelskich” (Chakrabarty 2011, s. 127). Takie koncepcje, zarówno dotyczące przeszłości, jak i teraźniejszości, stanowią swego rodzaju suplement, patrząc z perspektywy dominującej. Chcąc uchwycić specyfikę owych suplementów, warto przywołać propozycję Nestora Garcia-Cancliniego (1995), który relację pomiędzy nowoczesnością a tradycją objaśnia wprowadzając termin „hybrydyczność” podkreślający, że oba ekstrema tej opozycji mogą współfunkcjonować jednocześnie tworząc hybrydyczną całość doświadczaną przez niego w czasie badań prowadzonych w Meksyku. Można też relację rozważanych modeli rządzenia scharakteryzować w kategoriach proponowanych przez Bruno Latoura, mówiąc, że modernizatorzy życia politycznego dążący do wdrożenia jedynie słusznych rozwiązań, kroczą drogą „puryfikacji” (Latour 2011), zapominając, że jednocześnie w rzeczywistości polityczno-publicznej wciąż dokonuje się „mediacja” czy „translacja” (Latour 2011) różnych wyobrażeń składających się na rozliczne �50 Anna Malewska-Szałygin „hybrydy” i „mieszaniny” (Latour 2011) współistniejących wyobrażeń, języków i praktyk. Jeśli zamiast koncepcji linearnego procesu następowania po sobie coraz doskonalszych form organizacji politycznej, zwieńczonych neoliberalną demokracją, przyjmiemy koncepcję hybrydy (Garcia-Canclini 1995), mieszaniny, węzła (Latour 2011) czy kłącza (Deleuze 2011), wówczas musimy znaleźć kogoś, kto umożliwi odnalezienie się w tym splątanym gąszczu. Zgadzam się z Bruno Latourem, że nikt nie jest tak dobrze przygotowany do tej roli jak etnolog czy antropolog kultury (Latour 2011). Etnolog rozpoznający splątanie występujących równolegle wyobrażeń, języków i działań może uzmysłowić modernizatorom, że pomysły, które wdrażają, nie są ani jedynie możliwe, ani jedynie słuszne. Życie polityczno-publiczne neoliberalnej demokracji nie jest nowoczesnością z „przeżytkami”, pozostałościami dawnego systemu rządzenia. Jest ono mieszaniną niemożliwych do rozdzielenia komponentów. Dychotomia tradycyjne versus nowoczesne wyznacza ekstrema, pomiędzy którymi nie ma przepaści, przeciwnie, przestrzeń pomiędzy nimi jest wypełniona różnymi formami pomieszania. Co więcej, języki należące do dwóch przeciwstawnych modeli rządzenia kształtują się nawzajem, podobnie jak związane z nimi wyobrażenia i praktyki. Konkluzje Antropolog jako przewodnik w dżungli splątanych dyskursów i praktyk Jak przejść od tych wysoce teoretycznych konstatacji do praktycznych zastosowań wyników badań etnograficznych? Pokazanie podporządkowanych praktyk dyskursywnych wyrażających alternatywne koncepcje władzy i państwa może uświadomić publicystom i politykom, że hegemoniczny dyskurs wciąż ma konkurentów, wprawdzie zepchniętych na margines, lecz mimo to atrakcyjnych dla pewnych grup społecznych. Świadomość tego faktu może okazać się cenna, a wiedza o nich może być wykorzystana na przykład przy okazji kampanii wyborczych czy społecznych. Oprócz świadomości istnienia alternatyw w debacie publicznej bardzo istotne jest zrozumienie, że pomiędzy dyskursem dominującym a dyskursami podrzędnymi istnieje pewna ciągłość. Badanie wzajemnych wpływów i wielorakich uwarunkowań może ułatwić budowanie porozumienia pomiędzy alternatywnymi dyskursami. Antropolog jest w stanie pokazać, jak różne dyskursy konstruują wspólną płaszczyznę sporu, jak zgodnie z zasadami przyjętej w nich retoryki pozycjonują swoje stanowisko zwykle jako antytezę �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 51 przeciwnika. Dostrzeżenie wzajemnych uwarunkowań można wykorzystać do budowania społecznego porozumienia. Antropologiczne rozpoznanie lokalnych strategii i taktyk erystycznych zwiększa szanse zrozumienia i dowartościowania dyskursów marginalizowanych. Antropolog kultury potrafi pokazać, że za narzekaniami i wyzwiskami, jawiącymi się ludziom wykształconym jako prostackie formy wyrażania poglądów, kryją się koncepcje, których sens i spójność można przedstawić w konwencji przyjętej w naukach społecznych. Z chwilą gdy zostają tak opisane, stają się bardziej zrozumiałe, zyskują wcześniej niedostrzeganą wartość i mogą być brane pod uwagę w debacie publicznej, z której eliminowała je zbyt duża odmienność formy wyrażania myśli. Oczywiście nie zamierzam formułować populistycznych haseł mówiących o tym, że system polityczno-społeczno-ekonomiczny należy reformować zgodnie z oczekiwaniami grup marginalizowanych w debacie publicznej. Jednakże wiedza o ich dyskursach, praktykach, retorykach, czy erystykach może wzbogacać refleksję legislatorów oraz ułatwić budowanie społecznego poparcia dla proponowanych zmian. Ta wiedza może być za-stosowana przez władze samorządowe i organizacje pozarządowe, które często powoływane są po to, by połączyć dyskursy podrzędne i nadać im taką siłę, by stały się słyszalne w debacie publicznej. Literatura Appadurai A. 2005 – Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Buchowski M. 2006 – The Specter of Orientalism In Europe: From Exotic Other to Stigmatized Brother, „Anthropological Quarterly”, vol. 79, nr 3, s. 463–482. Bukraba-Rylska I. 2005 – Na temat wsi i socjologii wsi. Pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko-inteligenckim, Warszawa. Certeau M. de 2008 – Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Chakrabarty D. 2011 – Prowincjonalizacja Europy: myśl postkolonialna i różnica historyczna, Warszawa. �52 Anna Malewska-Szałygin Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, tłum. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Warszawa. 2004 – Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, tłum. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, E. Nowicka, M. Kempny (red.), Warszawa. Deleuze G., Gauttari F. 1988 – Kłącze, „Colloquia Communia” nr 1–3. Dobrowolski K. 1966 – Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław – Warszawa – Kraków. Dunn E. 2008 – Prywatyzując Polskę: o bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, Warszawa. Evans-Pritchard E.E. 2008 – Czary, wyrocznie i magia u Azande, tłum. S. Szymański, Warszawa. Ferguson J. 1994 – The Anti-politics Machine: „Development”, Depoliticization and Bureaucratic Power in Lesotho, Cambridge. Foucault M. 1998 – Trzeba bronić społeczeństwa, tłum. M. Kowalska, Warszawa. Garcia Canclini N. 1995 – Hybrid Cultures: Strategies For Entering And Leaving Modernity, Minneapolis. Geertz C. 2005 – Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D. Wolska, Kraków. Grabowska M., Szawiel T. 2003 – Budowanie demokracji, Warszawa. Hastrup K. 2008 – Droga do antropologii: między doświadczeniem a teorią, Kraków. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, tłum. M.M. Piechaczek, Kraków. �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 53 Jaworska G., Pieniążek W. 1995 – Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, Warszawa. Kasznica S. 1966 – Władza, Warszawa. Krasnodębski Z. 2003 – Demokracja peryferii, Gdańsk. Latour B. 2011 – Nigdy nie byliśmy nowocześni: studium z antropologii symetrycznej, Warszawa. Lewellen T.C. 2011 – Antropologia polityczna. Wprowadzenie, tłum. A. Dąbrowska, T. Sieczkowski, Kraków. Malewska-Szałygin A. 2008 – Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich 1999–2005, Warszawa. Mřhl P. 1997 – Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Rapport N. 2000 – Discourse, w: Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, N. Rapport, J. Overing (eds.), London–New York, s. 117–126. Rakowski T. 2009 – Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk. Rostov W. 1960 – The Stages of Economic Growth, Cambridge. Sahlins M. 2006 – Wyspy historii, tłum. I. Kołbon, Kraków. Smyrski Ł. 2005 – Wprowadzenie, w: Etnografia lokalnych znaczeń: monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Ł. Smyrski (red.), Warszawa. Staniszkis J. 2006 – O władzy i bezsilności, Kraków. �54 Anna Malewska-Szałygin Weber M. 1975 – Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych, W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki (red.), Warszawa. Wnuk-Lipiński E. 2008 – Długie pożegnanie, „Tygodnik Powszechny”, nr 2, 13.01.2008, s. 24–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f0a13ede1f15c9b1cb39918aa4339a.pdf f02d5dac0e87d011e6f07a143e6389a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5105 Title A name given to the resource Działalność misyjna a antropologiczna / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 Jarosław Różański Działalność misyjna a antropologia Misjonarze, począwszy od pierwszych uczniów Jezusa, stawali przed wyzwaniem głoszenia Ewangelii w różnorodności kultur, do których się udawali. Od samego początku też zmagali się z trudnością przenikania tejże Ewangelii do życia – „świata” słuchaczy. Skłaniało to wielu do opanowania języka oraz poznania miejscowych wierzeń i obyczajów. Sprzyjało to zarówno tworzeniu obszernych encyklopedii kulturowych, jak i pomniejszych dzieł – zwłaszcza językowych – w różnych częściach świata, a z czasem włączenia się w tworzenie naukowej antropologii. Trzeba przy tym zaznaczyć, że tej wielowiekowej działalności misyjnej towarzyszy ścieranie się w samym Kościele tendencji zamykania chrześcijaństwa w obrębie jednej kultury i jego nieustannego otwierania na nowe kultury. Pierwsze dylematy kulturowe Chociaż w historii pierwotnego Kościoła – kiedy to Duch Święty w wydarzeniu Pięćdziesiątnicy pozwolił apostołom mówić lub przynajmniej dać się rozumieć w różnych językach używanych przez słuchaczy – można zauważyć otwarcie na różne kultury świata, a uczniowie Jezusa otrzymali od swego Mistrza wyraźny nakaz rozprzestrzeniania się na cały świat, to jednak pierwsza gmina jerozolimska zamknęła się szczelnie w obrębie własnej kultury żydowskiej do tego stopnia, że początkowo można ją było traktować jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Chrześcijanie z pierwszej gminy w Jerozolimie wiernie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia w gminie nastąpiły z powodu „hellenistów” – Żydów z diaspory, mieszkających poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Jednak prawdziwy wyłom w łonie młodego Kościoła przyniosło dopiero przyjęcie do wspólnoty setnika Korneliusza i jego domowników. Chrzest ten wywołał duże poruszenie wśród �108 Jarosław Różański współwyznawców w Jerozolimie. Dlatego też, kiedy Piotr przybył do Jerozolimy, ci, którzy byli pochodzenia żydowskiego, robili mu wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych – mówili – i jadłeś z nimi” (Pismo... 2000, Dz 11, 1–3). Te słowa dobitnie świadczą, iż poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w zmartwychwstałego Jezusa. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten został znacznie przyśpieszony dzięki misyjnej wspólnocie w Antiochii, gdzie nastąpiło faktyczne otwarcie się chrześcijaństwa na narody świata. W jej łonie też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan bez konieczności nakładania na nich Prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru (tamże, Dz 15, 28). W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, a stawała się uniwersalna, powszechna. Chociaż w historii pojawią się kolejne próby zamykania jej w obrębie konkretnej, jednej kultury. Jedna kultura a otwarcie na różnorodność Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Szybko – po tzw. Edykcie Mediolańskim (313 r.), który dawał w praktyce chrześcijaństwu wolność – chrześcijaństwo związało się mocno z kulturą grecką, ulegając znacznemu procesowi hellenizacji. Przejęło także w dużej mierze prawo i sposób organizacji z cesarstwa rzymskiego. Misjonarze, ewangelizując Europę, nieśli jej ludom nie tylko Ewangelię, ale także zdobycze kultury grecko-rzymskiej, tworząc jedyną w swoim rodzaju symbiozę, która wraz ze strukturami organizacyjnymi Kościoła oraz z jego instytucjami społecznymi i naukowo-religijnymi dała podstawy tego, co dzisiaj dumnie nazywamy kulturą europejską. Jest to z pewnością wielka zasługa misjonarzy wczesnego średniowiecza, głównie mnichów i mniszek. W ewangelizacji Europy w różnych miejscach pojawiał się dylemat gminy jerozolimskiej: na ile chrześcijaństwo jest greckie (język Ewangelii i teologii) i rzymskie (prawo i struktura Kościoła), a na ile może stać się „barbarzyńskie”. �Działalność misyjna a antropologiczna 109 Tendencja otwierania chrześcijaństwa na nowe kultury była wciąż żywa. Papież Grzegorz Wielki (540–604), który posłał dwie wielkie wyprawy misyjne na Wyspy Brytyjskie i troszczył się o nie, nie miał wysokiego mniemania o współczesnej sobie kulturze rzymskiej, uważając ją za dekadencką. Nakazywał natomiast zdecydowanie szacunek dla kultury ludów barbarzyńskich, gdyż dostrzegał pewne wartości w religiach plemiennych. Znamienna jest zwłaszcza jego rada, dana Mellitusowi, misjonarzowi Wysp Brytyjskich, by „burzyć jak najmniej świątyń pogańskich, ale niszczyć w nich tylko bożki, świątynie poświęcać wodą święconą, zbudować ołtarze i umieścić relikwie w budynkach, a jeśli świątynie są solidnie wybudowane, zmienić tylko ich przeznaczenie, którym był kult demonów, aby tam czczono odtąd prawdziwego Boga. W ten sposób lud, widząc, iż jego miejsca kultu nie są zniszczone, zapomni o swoich błędach i mając przystęp do poznania prawdziwego Boga, przybędzie czcić Go w tych samych miejscach, w których gromadzili się jego przodkowie. [...] To nie skacząc wspina się na górę, ale idąc powolnym krokiem” (Grzegorz I Wielki, 1215A–1217A). W tym samym duchu nauczali Cyryl i Metody, święci apostołowie Słowian rodem ze starożytnych Tesalonik. Ci współpatronowie Europy zanieśli Słowianom nie tylko Ewangelię, ale dali także alfabet i fundamenty dziedzictwa europejskiego. Stworzyli liturgię w języku słowiańskim. Byli za to wielokrotnie atakowani przez „przedstawicieli kultury kościelnej, przeciwnych tej otwartej wizji”. W Wenecji św. Cyryl bronił odważnie liturgii słowiańskiej wskazując, że „liczne ludy wprowadziły w przeszłości i były w posiadaniu liturgii napisanej i sprawowanej we własnym języku, jak Ormianie, Persowie, Abazgowie, Iberowie, Sugdowie, Gotowie, Awarzy, Tursowie, Chazarowie, Arabowie, Egipcjanie, Syryjczycy i wiele innych” (Jan Paweł II, 2003, s. 236). Stworzona przez nich liturgia słowiańska oficjalnie została uznana przez Rzym w 885 r. Jednak po śmierci Metodego niemiecki biskup Wiching wpłynął na papieża, by wstrzymał odprawianie liturgii w języku słowiańskim. Wielkie wyzwanie Nowego Świata W średniowieczu muzułmanie oddzielili nabierający europejskiej jednolitości „świat chrześcijański” od „świata islamu”. Dlatego też 12 października 1492 r. można traktować bez wątpienia jako jedną z najbardziej symbolicznych i zarazem przełomowych dat w historii świata i historii misji. Odkrycie Ameryki dla Europy przez Krzysztofa Kolumba oznaczało początek ewangelizacji na dalekich i niezbadanych wówczas „krańcach świata”. W świat odkrywany i podbijany przez Portugalię i Hiszpanię wyruszali misjonarze, posyłani przez �110 Jarosław Różański królów Portugalii i Hiszpanii na mocy bulli papieża Aleksandra VI Inter caetera (1493), w której nakazywał wspomnianym władcom, by „ludom, które zamieszkują te wyspy i lądy, dać przystęp do religii chrześcijańskiej [...] oraz do wyżej wymienionych lądów i wysp dalekich i nieznanych przeznaczyć mężów uczciwych i bogobojnych, uczonych i doświadczonych i pełnych umiejętności celem nauczania wspomnianej wyżej ludności i mieszkańców wiary katolickiej i wdrażania ich w dobre obyczaje, dokładając wszelkich należytych w tym zakresie starań” (Aleksander VI, 1979, t. 1, s. 25). W ten sposób rozpoczął się długi okres tzw. misji patronackiej, której relikty przetrwały do XX w. Misjonarze głoszący Ewangelię w ramach tejże „misji patronackiej” byli stereotypowo postrzegani jako zadufani w wyższość kultury europejskiej, aroganccy, pewni siebie, dogmatyczni. Ale to z ich szeregów rekrutują się znani obrońcy Indian i rodzimej kultury. Już w 1510 r. dominikanie wystąpili przeciw krzywdzie Indian. Ich przełożony, Antonio de Montesino, o takich nadużyciach mówił z apostolską odwagą w kazaniach głoszonych przed gubernatorem i urzędnikami. Jako największy obrońca Indian zasłynął Bartłomiej de las Casas, który po dzień dzisiejszy ma swoich wielbicieli i wrogów. W Brazylii natomiast z wielkiej otwartości na miejscową kulturę słynął Manuel da Nóbrega. Chlubą misjonarzy w Ameryce Południowej jest także system redukcji, czyli osad zamieszkałych wyłącznie przez Indian, a rządzonych przez misjonarzy. W ten sposób chciano ich uchronić od negatywnych wpływów, wyzysku i niewolnictwa grożącego ze strony kolonistów. W redukcjach pielęgnowano języki rodzime i rodzimą kulturę. Redukcje te upadły pod wpływem czynników politycznych, a „czarna legenda hiszpańska” przytłumiła osiągnięcia misjonarzy, ukazując tylko jedną stronę – zamknięcie się na kultury Indian. Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, która została utworzona w 1622 r., miała na celu przywrócenie papieskiej zwierzchności nad misjami, starała się o zakładanie seminariów duchownych dla miejscowego duchowieństwa. W 1659 r. Kongregacja wydała instrukcję dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich, w której czytamy: „Ze zwyczajów krajowych nie należy niczego usuwać i niczym nie gardzić, chyba że chodzi o rzeczy niegodziwe. Nawet gdy chodzi o niegodziwe zwyczaje, należy się wystrzegać ataków wprost, a postępować drogą namowy, rady czy milczenia. Cóż bowiem bardziej absurdalnego niż przeszczepianie Francji, Hiszpanii, Włoch czy jakiejkolwiek części Europy do Chin? Nie to, lecz wiarę wnoście, która nie odnosi się z pogardą ani nie rani rytów czy zwyczajów żadnego ludu, jeśli nie są zdrożne, a nawet chce, by były nietknięte” (Kongregacja..., t. 1, s. 52n). W Indiach doskonałym wyczuciem miejscowej kultury mógł się poszczycić Roberto de Nobili, z urodzenia rzymski arystokrata, z powołania jezuita. Wzbu- �Działalność misyjna a antropologiczna 111 dził szacunek dla siebie i zainteresowanie dla chrześcijaństwa wśród braminów, studiując miejscowe języki i kulturę oraz dostosowując je do chrześcijaństwa. Wielkim pionierem misji chińskiej był niewątpliwie o. Matteo Ricci, jezuita, który zasłynął jako naukowiec i twórca akomodacji misyjnej: idei dostosowania doktryny wiary i życia chrześcijańskiego do miejscowej kultury. Słusznie chciał on dać Chińczykom chrześcijaństwo w chińskiej formie. O. Matteo Ricci umarł w 1610 r. Jednym z jego najgłośniejszych następców był o. Adam Schall von Bell, który na polecenie władcy zreformował chiński kalendarz. Po śmieci o. Matteo Ricci rozgorzały ostre kłótnie o tzw. ryty chińskie oraz spory akomodacyjne. Ostatecznie nastąpiło potępienia rytów chińskich i akomodacji misyjnej. Po misjonarzach jednak pozostała bogata spuścizna naukowa. Afryka miała o wiele mniej szczęścia do misjonarzy odkrywających i doceniających jej kulturę. Trzeba przyznać, że Kościół pierwszych wieków w Afryce Północnej nie zatroszczył się o przetłumaczenie Biblii na języki berberyjskie czy język fenicki, ani nie zaadaptował elementów z miejscowej kultury do swej liturgii, by w ten sposób stworzyć miejscowy Kościół północnoafrykański, który byłby w stanie oprzeć się dominacji muzułmańskiej. U szczytu swego rozwoju Kościół ten położył bardziej akcent na kulturę łacińską niż na chrześcijaństwo. W tych właśnie dziedzinach, które wchodzą m.in. w skład procesu określanego dzisiaj mianem inkulturacji, widać podstawową różnicę między Kościołem północnoafrykańskim i Kościołem egipskim. W Egipcie i Etiopii wiara chrześcijańska pojawiła się wcześnie w językach koptyjskim i gyyz, wraz z tłumaczeniami Biblii i własną liturgią. Podobnych zaniedbań w inkulturacji dopuścili się Portugalczycy, prowadzący misje w Afryce subsaharyjskiej w XV i XVI w. Władze portugalskie, odpowiedzialne za nie na mocy prawa patronackiego, bardziej troszczyły się o rozwój własnych interesów ekonomicznych niż o rozkrzewianie wiary. Z wyjątkiem kapucynów włoskich, prowadzących działalność misyjną w Kongu i Angoli, nie przykładano wagi do nauki miejscowych języków oraz poznania miejscowych zwyczajów i mentalności. Dziewiętnastowiecznemu odrodzeniu misji towarzyszyła ekspansja kolonialna mocarstw zachodnich. Kanada, Afryka, Azja stają się terenami walk, kolonizacji i przetargów potęg europejskich. Europa, zapatrzona w siebie, uważała się za pioniera jedynej dobrej cywilizacji w świecie. Deklarację Josepha Chamberlaina „wierzę w tę rasę” wspierały analizy ludzi nauki, usprawiedliwiające europejską ekspansję właśnie ze względu na wyższość cywilizacji tego kontynentu. Ekspedycji Bonapartego do Egiptu towarzyszyło kilkudziesięciu naukowców, pokazując, iż w tym przedsięwzięciu nie chodzi o korzyści finansowe czy religię, lecz o cywilizację. Urokowi temu uległa także �112 Jarosław Różański antropologia. Misjonarze najczęściej podzielali panujące wówczas przekonania i oprócz Ewangelii „nieśli światło cywilizacji”, odnosząc się z pogardą do lokalnego „pogaństwa” w imię niesienia cywilizacji zachodniej i nowości Ewangelii, ale w wydaniu zachodnim. Pisał o tym z bólem na początku XX w. A. Le Roy, przełożony generalny Zgromadzenia Ducha Świętego, autor pierwszej gramatyki ki-swahili oraz „La religion des Primitif” (Le Roy, 1909): „Każdy lud posiada swą cywilizację, [...] swój sposób rozumienia życia, [...] To dlatego nie ma na ziemi ściśle mówiąc dzikich, grup ludzi, którzy nie znają żadnego prawa, żadnej rodziny, żadnych więzi społecznych: dzikich spotkać można tylko w społecznościach cywilizowanych, i to cywilizacja ich takimi czyni” (za: Ph. Laburthe-Tolra, 2004, s. 21). Do misjonarzy zaś pisał: „Misjonarzom brakuje często formacji naukowej, ducha krytycznego, zwyczaju poszukiwań i pracy intelektualnej, czasu, pieniędzy, koniecznej zachęty” (tamże, s. 22). Nakładanie się poznania kultur na zadania misyjne Naturalny proces nakładania się poznania kultur na zadania misyjne przyczyniał się znacznie do tworzenia klasyki etnografii. Wspomnieć tu trzeba choćby dwa monumentalne dzieła z wieku narodzin humanizmu: Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espańa (1569) oraz José de Acosta, Historia natural y moral de las Indias (1589). Obydwaj zakonnicy, franciszkanin i jezuita, przyczynili się ponadto do poznania miejscowych języków. Nieocenionym źródłem poznania współczesnych terenów Konga i Angoli jest dzieło włoskiego kapucyna Giovanniego Antonio Cavazziego da Montecuccolo pt. Istorica Descrizione de tre regni Congo, Matamba et Angola (Bologna, 1687), tłumaczone na wiele języków. Pozostając przy dziełach wybitniejszych, stworzonych przez misjonarzy i mających wielkie znaczenie dla etnografii, wspomnieć należy pionierskie dzieła w XVIII w. Bartholomäusa Ziegenbalga, duchownego luterańskiego, poświęcone kulturze i religii Tamilów, badania braci morawskich nad językiem karaibskim, czy też publikacje jezuity Josepha-François Lafitau, opisujące obyczaje Irokezów i Huronów w Kanadzie. Analizując dzieła misjonarzy i ich wkład w rozwój etnografii, docenić trzeba zwłaszcza prace językoznawcze, gdyż język jest bramą do poznania kultury. Zachętę do poznawania miejscowych języków i postulaty, by misjonarze to czynili, znaleźć można m.in. w działalności powołanej w 1622 r. Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (de Propaganda Fide), która nawiązując do decyzji Soboru w Vienne i Pawła V apelowała do przełożonych generalnych o powoływanie w kolegiach katedr nauczania języków. Ponad 150 lat później, sekretarz ge- �Działalność misyjna a antropologiczna 113 neralny Kongregacji, Stefano Borgia, w dekrecie z 5 maja 1774 roku, na nowo wzywał wszystkich, którzy mieli podjąć pracę na terenach misyjnych, aby „na mocy świętego posłuszeństwa, jak tylko dotrą do miejsc im wyznaczonych, skwapliwie rozpoczęli studia w celu poznania języka lokalnego ludu, wśród którego będą pracować, i aby czynili to z pełnym zaangażowaniem” (Decreti..., s. 715–716). Misjonarz, który nie wykazywał zapału w nauce języka, powinien być odwołany z misji do własnej prowincji, a nawet ukarany jako narzędzie „leniwe w czynieniu dobra i całkowicie nieużyteczne w pracy dla świętych misji” (tamże, s. 716). Ten obowiązek i postulat nauki języków był i jest do dzisiaj podkreślany w przygotowaniach do pracy misyjnej, chociaż jego realizacja przebiega nadal bardzo różnie. Poznanie miejscowych języków oraz przekłady Biblii były także ważnym elementem pracy misyjnej protestantów. Za tymi zachętami szła konkretna praca, czyli tworzenie obszernych encyklopedii kulturowych, wśród których można wymienić choćby: Dictionnaire touarègue-français (wydany w latach 1951–1952) bł. Karola de Foucauld, Dictionnaire suahili (1891, 1939–1941) spirytyna Charles’a Sacleux, Mouers et coutumes des Bantous (1936) pastora Henriego Junoda, czy Monographie de Betsileo (1938) jezuity Henriego Dubois. Do tego ukierunkowania językoznawczego dołączyć trzeba zainteresowanie historią i psychiką ludów, ich życiem, zwyczajami i wierzeniami. Odnaleźć to można choćby w pionierskich opisach kultury Indian kanadyjskich, zamieszczonych w jezuickich Relations z XIX w., czy też pracach szeregu misjonarzy oblatów Maryi Niepokalanej, dotyczących Indian z kanadyjskiego Zachodu (Charles André Arnaud, Nicolas Laverlochèr, Émile Petitot) oraz Inuitów, czyli Eskimosów (Guy Mary Roussselière). Bogatego materiału poznawczego z dziewiętnastowiecznej Mongolii i Tybetu dostarczają misjonarze Joseph Gabet i Evariste Huc, francuscy lazaryści. Niektórzy misjonarze starannie odtworzyli historię tradycyjnych instytucji ludów, wśród których żyli, jak choćby François Callet, jezuita z Madagaskaru, który na podstawie rozmów ze starszyzną Imerina odtworzył historię ich królestwa na Madagaskarze. Opublikował ją najpierw po malgasku (Tantara ny Andriana eto Madagasikara – w latach 1878–1881), a następnie po francusku (1908). Innymi bogatymi źródłami są liczne listy misjonarzy z różnych części świata, rozproszone po czasopismach, a zawierające przyczynki tak do poznania historii, jak etnografii, lingwistyki itp. Ogromne, nieopracowane i niewydane, zasoby wiedzy o językach i kulturach afrykańskich znaleźć można w archiwach misyjnych, przede wszystkim archiwach ojców białych, których założyciel kard. Charles Lavigerie nakładał na misjonarzy obowiązek nauki miejscowych języków, poznawania kultury i robienia notatek. Pozostawione �114 Jarosław Różański przez nich dzieła, zapiski i notatki znaleźć można w wielu archiwach misyjnych, m.in. w archiwum ich domu generalnego w Rzymie oraz w archiwum zakonnym w Lusace. Rozwój naukowej refleksji antropologicznej w kręgach misjonarskich W dorobku dawnych misjonarzy wielu spostrzeżeniom towarzyszy opis kultur czyniony pod kątem przydatności ewangelizacyjnej czy duszpasterskiej. Mimo to cennym wydaje się zainteresowanie kulturami ewangelizowanych ludów i próby ich opisu, choćby fragmentarycznego. Wraz z rozwojem systematycznej refleksji antropologicznej pod koniec XIX i na początku XX w. rozwija się także antropologia naukowa, inspirowana działalnością misyjną. Jednym z jej pierwszych, najwybitniejszych przedstawicieli jest ze strony protestanckiej Maurice Leenhardt, francuski pastor i etnolog, zajmujący się m.in. społecznościami Kanaków w Nowej Kaledonii, założyciel Musée de l’Homme w Paryżu. Duże zasługi dla antropologii ma także duchowny anglikański Robert Henry Codrington, badacz Melanezji. W Afryce liczbą i jakością swoich prac wyróżniał się metodysta Edwin William Smith. Po stronie katolickiej wybitnym przedstawicielem naukowej antropologii jest Wilhelm Schmidt, werbista, twórca własnej teorii rozwoju kultury oraz teorii monoteizmu pierwotnego. W swoich badaniach opierał się konsekwentnie na wypracowanej przez Fritza Graebnera metodzie kulturowo-historycznej, co przyczyniło się do znacznego upowszechnienia kierunku historycznego w etnologii europejskiej. Wykazywał on bogactwo kultur ludów pierwotnych, chcąc przywrócić im poczucie wartości i godności. W naukowej działalności organizacyjnej zasłużył się jako założyciel i wieloletni wydawca czasopisma „Anthropos” (1906–), a następnie Instytutu Anthropos (1931), mającego wielki wkład w badania lingwistyczne, etnologiczne i religioznawcze. Do jego uczniów i współpracowników należał Paweł Joachim Schebesta, zasłużony badacz kultur Pigmejów kongijskich. Z tego instytutu wyrosło pięć innych, regionalnych instytutów, do dzisiaj ściśle współpracujących z pismem „Anthropos”. Lista misjonarzy-antropologów jest długa, a ich dokonania są duże, zwłaszcza w dziedzinie poznawania miejscowych religii. W środowisku misjonarzy zrodziła się także antropologia misyjna, traktowana jako wyspecjalizowana dziedzina antropologii stosowanej. W ścisłym znaczeniu stanowi połączenie misjologii i antropologii, w którym pierwsza wyznacza jej podstawowe zadania i cele, druga zaś służy metodą i analizą naukową. Jej celem jest określenie konkretnych priorytetów działalności �Działalność misyjna a antropologiczna 115 misyjnej, która według Henriego Mauriera prowadzi m.in. do przemian cywilizacyjno-społecznych dokonujących się w życiu ludności danego terytorium i upowszechnia styl życia chrześcijańskiego. Jak antropologia stosowana w ogólności, tak antropologia misyjna poszukuje uzasadnienia dla interwencjonizmu kulturowego dokonującego się dzięki pracy ewangelizacyjnej. Antropolodzy misji kierują się tymi samymi co przedstawiciele antropologii stosowanej zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriów naukowych, prowadzonych badań wśród określonego ludu oraz celów, wartości, strategii i programu, nakreślanych przez Kościół. Obszerny podręcznik Louisa J. Luzbetaka pt. Kościół a Kultury (1998) omawia założenia antropologii misyjnej, która najpierw szuka także swojego teologicznego fundamentu – ważnego, jeśli weźmiemy pod uwagę działalność misyjną. Następnie bada on modele misji w aspekcie teoretycznym i historycznym. Szeroko omawia najnowsze osiągnięcia antropologii w odniesieniu do pojęcia kultury, poziomu jej integracji, dynamikę kultury – w tym zmianę kulturową, by z tych różnorodnych refleksji antropologicznych wyciągnąć najbardziej istotne wnioski i wskazać na ich zastosowanie w misjologii. Podręcznik ten zawiera szeroką wykładnię relacji działalności misyjnej, miejscowych kultur i antropologii, kładąc m.in. nacisk na koncepcję inkulturacji i szacunek wobec duchowego dziedzictwa ludów i religii. Cenny jest także szeroki opis tzw. „szoku kulturowego”. Antropologiczne podręczniki i przewodniki dla zajmujących się międzykulturową działalnością misyjną napisali m.in.: Eugen A. Nida (Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York 1954), Harvie M. Conn (Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg 1992), Joseph Fitzpatrick (One Church, Many Cultures, Kansas City 1987) oraz wspominany wyżej Henri Maurier (Les Missions. Religions et civilisations confrontes à l’universalisme, Paris 1993; Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa 1997). Wypracowanie koncepcji inkulturacji chrześcijaństwa Powiązana ściśle z antropologią misyjną misjologia, mówiąc o relacji wiary i kultury wskazuje na powszechny charakter sacrum i odwołuje się do źródeł i początków wiary chrześcijańskiej, szukając tam podstaw teologicznych otwarcia się na kultury świata. Były one rozwijane i pogłębiane przez Ojców Kościoła, między innymi Justyna i Orygenesa, którzy wskazywali na „zarodki” objawienia, tkwiące w innych religiach i kulturach. Stąd też podkreśla, że głoszenie Ewangelii nie może być narzucaniem konkretnej społeczności jakiegoś �116 Jarosław Różański katechetycznego zespołu prawd, przy założeniu tabula rasa w sferze religijnej ludów nie znających Chrystusa. Punktem przełomowym w stosunku refleksji teologicznej do miejscowej kultury był z pewnością okres między I i II wojną światową, kiedy to idee akomodacji podkreślały, iż misjonarz powinien adaptować się do miejscowego sposobu życia, zwyczajów, obyczajów, sposobu odżywania się, stroju itd. Postulowano wykorzystanie tych elementów w sztuce i architekturze sakralnej. Idee akomodacji misyjnej wyparła koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa1. Odkrycie rzeczywistości „kultury”, które – zdaniem wielu antropologów – było najbardziej znaczącym osiągnięciem antropologii pierwszej połowy XX w., szybko przekroczyło granice antropologii kulturowej, przenikając do wielu innych dyscyplin humanistycznych, w tym także do misjologii2. Najbardziej znaczący postęp katolickiej myśli misjologicznej łączy się z Soborem Watykańskim II. Kultura stała się jednym z ważnych tematów podczas obrad tegoż Soboru. Pojęcie „kultury” przeniknęło także – poprzez konstytucje i dekrety Soboru Watykańskiego II – do dokumentów Kościoła. Dzięki temu rozwinęła się świadomość teologicznego znaczenia kultury podkreślająca, że Bóg objawił siebie przez wydarzenia historyczne, które z jednej strony są zawsze zakorzenione w jednej kulturze, z drugiej zaś posiadają transcendentne znaczenia. W ten sposób świadomość ta zdecydowanie przełamywała odwieczny dylemat uniwersalności i partykularności chrześcijaństwa. 1 Chociaż pojęcie „inkulturacja” trudno zdefiniować za pomocą prostej formuły, można – za encykliką Jana Pawła II Redemptoris missio – określić ją jako „wewnętrzne przekształcenie autentycznych wartości kulturowych przez ich integrację w chrześcijaństwie i zakorzenienie chrześcijaństwa w różnych kulturach. Jest to zatem proces głęboki i całościowy, który dotyczy zarówno orędzia chrześcijańskiego, jak też refleksji i konkretnej działalności Kościoła. Jest to również proces trudny, ponieważ nie może w żadnej mierze naruszyć specyfiki i integralności wiary chrześcijańskiej” (Jan Paweł II, 2007, s. 571). Problematyka inkulturacji stała się przedmiotem wielu opracowań i badań teologicznych, prezentujących różnorodne punkty widzenia. Do najważniejszych i najszerszych opracowań bez wątpienia należą prace: L.J. L u z b e t a k, Kościół a kultury, dz.cyt.; F.V. A n t h o n y, Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma 1997; A. S h o r t e r, Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll 1988; t e n ż e, African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll, 1973; H. C a r r i e r, Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma 1997; t e n ż e, Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa 1990; P. S c h i n e l l e r, A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah 1990; J. R ó ż a ń s k i, Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa 2008. 2  Pierwsza katedra misjologii powstała na Uniwersytecie w Edynburgu w 1867 r. Jednak za twórcę nowoczesnej misjologii uznaje się niemieckiego teologa protestanckiego Gustava Warnecka (1834–1910). W misjologii katolickiej pionierem był Joseph Schmidlin, historyk Kościoła z Münster, który refleksję misjologiczną przesunął w kierunku historii i teorii misji. �Działalność misyjna a antropologiczna 117 Proces inkulturacji akceptuje fakt, że depozyt wiary nie może być powiększony, ale podkreśla przy tym, że jego interpretacja nie może też wyczerpać się i osiągnąć doskonałości w jednej kulturze. Zgodnie z wiarą Kościoła, Duch Święty udziela mu swego natchnienia, prowadząc przez wieki do interpretacji i reinterpretacji depozytu wiary, co jest wymogiem tak zmieniającej się konkretnej kultury, jak i różnorodności kultur, do których przenika Dobra Nowina. Depozyt wiary nie może niejako pozostać „zawieszony” w Tradycji, gdyż jest rzeczywistością żywą. Zachowuje on swoją obiektywną jedność i tożsamość, ale dopuszcza możliwość różnorodnego wyrażania się w różnych kulturach oraz rozpoznawania pewnej hierarchii prawd, uzależnionego od świadomości wiary w danym momencie historycznym. Wiara i kultura pozostają zatem w nieustannym dialogu. Wyraża to Wcielenie Bożego Słowa. Słowo, które stało się Ciałem właśnie w konkretnej kulturze, wyraża swego rodzaju kenozis, wyniszczenie, obumarcie Chrystusa. Jednocześnie też prowadzi do swoistego obumarcia kultury, jednak nie poprzez jej zniszczenie, ale przemienienie, otwarcie na transcendencję, przede wszystkim zaś na Jezusa Chrystusa, który jest sensem misji Kościoła. Tak przemieniona kultura może pokazać, w jaki sposób Jezus Chrystus może być Afrykańczykiem, Azjatą, Amerykaninem czy też Europejczykiem. Ta konkretna kultura, w którą na nowo wciela się Chrystus, staje się także nośnikiem Jego łaski. W ten sposób dokonuje się ewangelizacja kultury. Wiara „staje się” kulturą i przez to nabiera charakteru eklezjalnego. Powstaje nowa wspólnota tak eklezjalna, jak i kulturowa, która żyje wiarą i wyraża ją na nowo w nowej kulturze. Konkluzje Mówiąc o relacji religii do kultury dotykamy szeregu innych relacji, takich jak choćby moralność i kultura, wiara i kultura, religie i kultury, chrześcijaństwo i kultury, Chrystus i kultury, a nawet nauka i kultura, sztuka i kultura czy też polityka i kultura. Religia bowiem, wraz z całą bogatą rzeczywistością, którą niesie, ma zasadniczy wpływ nie tylko na dziedziny ściśle z nią związane, ale także na ludzką twórczość przejawiającą się w literaturze, sztuce, filozofii, organizacji społecznej i politycznej całych ludzkich grup, nauce i ekonomii itp. Stąd też działalność misyjna, która – zgodnie ze swoimi założeniami – daje poznać osobę Jezusa Chrystusa (chrześcijaństwo) ludom i narodom, które Go dotąd nie poznały, zakłada „pracę z kulturą”, a zatem i refleksję nad kulturą, począwszy od poznawania i opisywania konkretnych kultur. Ten związek działalności misyjnej z poznawaniem kultur widać w ich opisywaniu i próbie zrozumienia od wielu wieków w różnych częściach świata. Stąd też rodząca się antropologia jako nowa �118 Jarosław Różański dziedzina nauk humanistycznych, nie została zmarginalizowana przez misjonarzy chrześcijańskich. Wielu z nich przyczyniło się znacznie do jej rozwoju. Na jej bazie powstała także antropologia misyjna, która kieruje się tymi samymi co antropologia stosowana zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriami naukowymi, prowadzeniem badań wśród określonego ludu oraz celami, wartościami, strategiami i programami nakreślanymi przez Kościół. Jako taka jest więc ona bardzo bliska misjologii, która ponadto rozwija refleksję nad teologicznym znaczeniem kultury. Dzięki tym relacjom wypracowana została koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa, która prowadzi do wzajemnego poznania się „przemieniającego”. Z tego poznania rodzi się nie nowa kultura, ale kultura odnowiona, gdyż respektuje ona kulturową tożsamość przejmującego Ewangelię. Literatura Aleksander VI 1979 – Bulla Inter caetera (4 maja 1493 r.), w: Breviarium missionum. Wybór dokumentów Kościoła dotyczących dzieła misyjnego, oprac. B. Wodecki, F. Wodecki, F. Zapłata, Warszawa. Anthony F.V. 1997 – Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma. Carrier H. 1990 – Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa. 1997 – Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma. Conn H.M. 1992 – Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg. Decreti – Decreti, vol. 6 (1768–1778) f. 261r–262v, w: Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Memoria Rerum. 350 anni a servizio delle missioni, III/2, s. 715–716. Fitzpatrick J. 1987 – One Church, Many Cultures, Kansas City. Grzegorz I Wielki – Epistola XI, w: Patrologiae cursus completus. Series Latina, 77, 1215A– 1217A. �Działalność misyjna a antropologiczna 119 Jan Paweł II 2003 – Encyklika Slavorum Apostoli (2 czerwca 1985 r.), nr 17, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków. 2007 – Encykliki, Kraków. Kongregacja... – Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, Instrukcja dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich: Tonkinu i Kochinchiny z 1659 r., w: Breviarium missionum, t. 1, s. 52 n. Laburthe-Tolra Ph. 2004 – Pourqoi et comment un lien inextricable existe entre anthropologie et mission chrétienne, w: O. Servais, G. Van’t Spijker (red.), Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Le Roy A. 1909 – La Religion des Primitifs, Paris. Luzbetak L. 1998 – Kościół a kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Maurier H. 1997 – Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa. Nida E.A. 1954 – Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York. Pismo... 2000 – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Poznań. Różański J. 2004 – Inkulturacja Kościoła wśród ludów środkowego Sudanu, Poznań. 2008 – Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa. Schineller P. 1990 – A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah. Servais O., Van’t Spijker G. (red.) 2004 – Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Shorter A. 1988 – Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll. 1973 – African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd2aef1221c4e13c9fdc066c2e8497dc.pdf 7b3ec3ecefd89b1fc2810edc006d57d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5488 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5104 Title A name given to the resource Etnologia na usługach państwa i ideologii / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieliaeva-Sachuk, Veronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 Veronika Beliaeva-Saczuk Etnologia na usługach państwa i ideologii Przykład ZSRR Etnologia w państwie wieloetnicznym zazwyczaj odgrywa ważną, a może nawet kluczową rolę. W zależności od wizji, ustroju i ideologii państwa, przy pomocy naukowców lub tylko „pod płaszczykiem” etnologii, tworzy się polityka wobec różnych etnosów zamieszkujących wybrany kraj. Te procesy nasiliły się zwłaszcza w XX w. i po dzień dzisiejszy możemy je obserwować w takich państwach wieloetnicznych, jak Chiny, Indie, Stany Zjednoczone Ameryki etc. Chciałabym jednak skupić się na Rosji, która w XX w. przeżyła kilka drastycznych zmian ustrojowych, podczas których ważną rolę odgrywała polityka etniczna. Zmiany te zaważyły na sytuacji politycznej oraz gospodarczej prawie całego świata. W Rosji można do dziś obserwować procesy etniczne, które nastąpiły po rozpadzie ZSRR – przebudzenie poczucia etniczności, odrodzenie (często odtwarzanie) tradycyjnej kultury, pojawienie się ruchów nacjonalistycznych oraz separatystycznych. Obecnie wiodący etnolodzy rosyjscy, np. Walerij Tiszkow, zwracają uwagę na fakt wieloetniczności czy multikulturalizmu występującego w Rosji od początku państwowości rosyjskiej (Тишков, s. 246–253). Podkreśla się, że już Ruś Kijowska, od której tradycyjnie w historiografii rosyjskiej wywodzi się państwowość Rosji, była niejednorodna pod względem etnicznym – oprócz plemion słowiańskich, tereny Rusi zamieszkiwały plemiona bałtyckie i ugrofińskie. Po rozpadzie Rusi Kijowskiej na księstwa ruskie, niektóre z nich – np. Księstwo Nowogrodzkie czy Pskowskie – handlowały z sąsiednimi plemionami niesłowiańskimi czy obejmowały kontrolą tereny, na których owe plemiona zamieszkiwały. Podbite ludy były chrystianizowane, ale nie była wśród nich prowadzona akulturacja. Dobrym przykładem mogą być Karelowie, których tereny zamieszkania od XII w. stają się częścią Republiki Nowogrodzkiej, a od 1478 r. częścią scentralizowanego Państwa Rosyjskiego (Народы России, s. 186). Mimo tak długiego okresu przynależności do Rosji, Karelowie mieszkający w jej granicach do dziś zachowali własny język, pewne tradycje �84 Veronika Beliaeva-Saczuk oraz tożsamość, natomiast Karelowie, zamieszkujący tereny Finlandii, zostali praktycznie całkowicie zasymilowani przez Finów. Historia Rosji jako państwa/imperium wieloetnicznego zaczyna się jednak dopiero po wzmocnieniu się Księstwa Moskiewskiego i scentralizowaniu władzy, co miało miejsce w drugiej połowie XV w. i na początku XVI w. Kluczowym momentem w tworzeniu Rosji jako państwa wieloetnicznego był podbój w 1552 r. Kazania – stolicy Chanatu Kazańskiego, jednego ze spadkobierców Złotej Ordy – przez Iwana Groźnego. Na terytorium Chanatu zamieszkiwały liczne ludy nadwołżańskie pochodzenia ugrofińskiego oraz Tatarzy i Baszkirowie – ludy tureckie. Wraz z nimi w Rosji pojawili się poddani należący do innego kręgu kulturowego i wyznający inną religię światową – islam. W następnych stuleciach do Rosji zostały przyłączone takie regiony, jak Syberia, Kaukaz, Azja Środkowa oraz Daleki Wschód, zamieszkały przez różne etnosy odmienne kulturowo od Rosjan i od siebie nawzajem. Od samego początku przyłączania regionów nie było prowadzonej polityki wzmocnionej asymilacji oraz masowego przesiedlania i przemieszania różnych ludów (takie działania mają miejsce dopiero w XX w., w okresie rządów Stalina), dlatego do 1917 r. na terenie Rosji nie dochodziło do drastycznych zmian w składzie etnicznym poszczególnych regionów. Migracja i osadnictwo jednej grupy etnicznej na obszarze nie tradycyjnym dla jej miejsca zamieszkania przed rewolucją październikową, przeważnie miały znaczenie ekonomiczne oraz polityczne, np. osadnictwo chłopów rosyjskich na terenie Syberii i Dalekiego Wschodu w celu rozwijania rolnictwa i zajmowania pustych terenów, do których rościły sobie prawo Chiny. Władza Imperium Rosyjskiego już pod koniec XVIII w. zaczyna zwracać uwagę na politykę etniczną. Przy dużej różnorodności etnicznej i kulturowej potrzebna była koncepcja spajająca wszystkie ludy mieszkające w Rosji. Postawiono na dwa aspekty, w pewien sposób ze sobą powiązane – tożsamość mieszkańców państwa miała być oparta na poddaństwie carowi oraz na prawosławiu. Car, jako pomazaniec boży, dobry i sprawiedliwy ojciec wszystkich mieszkańców kraju, miał być podstawą tożsamości nie tylko etnicznych Rosjan, ale wszystkich swoich poddanych. Prawosławia z kolei użyto jako narzędzia, które miało łączyć wszystkie ludy rosyjskie. Problem polegał na tym, że część etnosów zamieszkujących przyłączone terytoria wyznawało inne religie – islam i buddyzm. Chociaż chrystianizacja była prowadzona wśród wszystkich ludów, jednak religie światowe zostały przez władzę rosyjską oficjalnie uznane – w 1741 r. cesarzowa Elżbieta uznała buddyzm za jedną z religii Rosji, zaś w 1788 r. Katarzyna II powołała pierwszą oficjalną organizację muzułmanów na terenie Rosji – Orenburską Duchową Radę Muzułmanów. Pomimo oficjalnego uznania innych niż prawosławie religii, były one jednak kontrolowane �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 85 przez władzę. Przywódca wszystkich muzułmanów Rosji – mufti – miał być zatwierdzany osobiście przez cesarza. Mogły one mieć tylko określoną liczbę świątyń i duchownych oraz posiadały zakaz zapraszania duchowieństwa spoza Imperium Rosyjskiego. Wszystkie te działania miały zatrzymywać rozwój i ekspansję innych religii, a także chronić nieprawosławnych poddanych Rosji od wpływów zewnętrznych – z państw islamskich oraz buddyjskich i dzięki temu powstrzymać ewentualne ruchy separatystyczne. Jednak w przypadku wierzeń przedchrześcijańskich (pogańskich) wśród ludności ugrofińskiej oraz szamanistycznych wśród ludów Syberii i Dalekiego Wschodu, stosowane były metody represyjne i bezwzględne wyparcie tych wierzeń przez prawosławie. Po rewolucji październikowej w 1917 roku dla Rosji i wszystkich mieszkających na jej terenie ludzi zaczął się nowy etap historyczny. Po okresie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” na początku lat dwudziestych XX w. nastąpił pewien rozwój społeczno-kulturowy i ekonomiczny rosyjskich chłopów oraz rdzennych ludów wszystkich regionów byłego Imperium Rosyjskiego. Znaczne zmiany zaszły zwłaszcza wśród rdzennej ludności Syberii, w Rosji carskiej nazywanej inorodcami (obcoplemieńcami), uważanej za najbardziej zacofaną cywilizacyjnie i kulturowo, przez co miała znacznie mniejsze prawa niż inne ludy Rosji. Jest to jeden przykład z wielu zmian pozytywnych dla mniejszości etnicznych Rosji, których na początkowym etapie dokonała władza radziecka. W latach dwudziestych powstawały narodowe republiki i obwody autonomiczne, naukowcy radzieccy stwarzali systemy pisma dla niepiśmiennych ludów, języki ludów rdzennych w republikach i obwodach autonomicznych uznawano za języki urzędowe na równi z językiem rosyjskim, rozwijano tradycyjną gospodarkę etc. Niestety proces ten został zahamowany, a następnie odwrócony wraz z objęciem władzy przez Stalina, jednak jeszcze na początku lat dwudziestych starano się przywrócić „dziejową sprawiedliwość” wszystkim ludom, które w czasach caratu były traktowane znacznie gorzej niż napływowa ludność rosyjska. Polityka etniczna w ZSRR uległa diametralnej zmianie w momencie objęcia władzy przez Józefa Stalina. Mimo tego, że oficjalnie mówi się o równości wszystkich ludów, rozwoju, wolności i szczęściu wszystkich obywateli ZSRR – okres stalinowski to czas konsekwentnego niszczenia wszystkich tradycyjnych kultur na obszarze Związku Radzieckiego (w tym też kultury rosyjskiej) w ekonomicznych, obyczajowych oraz religijnych aspektach. Propaganda stalinowska chętnie pokazywała radosnych ludzi różnych narodowości, którzy są szczęśliwi w ZSRR, gdzie wszyscy są równi, mówią we własnych językach, gdzie nie ma zjawiska rasizmu etc. Najlepszym przykładem tego są �Veronika Beliaeva-Saczuk 86 filmy radzieckie z lat trzydziestych oraz czterdziestych XX w. W większości filmów z tego okresu pojawiają się przedstawiciele różnych etnosów (zawsze w tradycyjnych strojach) jako statyści, przechodnie etc., co miało ukazywać różnorodność etniczną ZSRR. Ciekawostką jest fakt, iż przede wszystkim przedstawiciele etnosów pojawiających się w filmach to rdzenni mieszkańcy Kaukazu, co niewątpliwie było ukłonem w stronę Stalina1. Najciekawszymi filmami związanymi z propagandą równości etnicznej w ZSRR, pochodzącymi z omawianego okresu, są Cyrk z 1936 r., w reżyserii Grigorija Aleksandrowa, oraz Świniarka i pastuch z 1941 r., w reżyserii Iwana Pyrjewa. Świniarka i pastuch jest historią miłości Rosjanki z północy Rosji, która pracuje w kołchozie jako świniarka i Dagestańczyka – pasterza owiec. Będąc przodownikami pracy spotykają się w Moskwie na Wystawie Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR. Pomimo dalekiej odległości oraz pewnych nieporozumień wynikających z różnic kulturowych, na koniec filmu para bierze ślub. W filmie Cyrk główną bohaterką jest artystka cyrkowa ze Stanów Zjednoczonych, grana przez Lubow Orłową – ulubioną aktorkę Stalina. Film rozpoczyna się ucieczką bohaterki z USA, ponieważ sama należąc do rasy białej ma czarne dziecko. Poznaje ona niemieckiego artystę, który początkowo udziela jej pomocy, ale uzależnia ją od siebie, strasząc wyjawieniem jej tajemnicy w razie nieposłuszeństwa. Po przyjeździe do ZSRR, artystka zakochuje się z wzajemnością w radzieckim artyście, ale cały czas boi się przyznać do faktu posiadania czarnego dziecka. W ostatniej scenie filmu prawda wychodzi na jaw, jednak okazuje się, że ludziom radzieckim jest wszystko jedno, jaki kolor skóry ma dziecko. W scenie końcowej filmu maluch jest przekazywany po kolei w ręce przedstawicieli różnych narodowości, wśród których pojawiają się przedstawiciele najważniejszych etnosów Kraju Rad – Rosjan, Ukraińców, Kazachów, Gruzinów oraz Żydów. Każdy z nich śpiewa dziecku kołysankę w swoim własnym języku. Scena ta miała zapewne pokazywać, że w ZSRR nie istnieje nienawiść na tle rasowym, a każdy naród podtrzymuje własną kulturę i nie jest dyskryminowany. Ciekawostką jest fakt, że pod koniec lat czterdziestych, zwrotka śpiewana w jidysz została z filmu usunięta – przywrócono ją dopiero po śmierci Stalina. Ten fakt pokazuje, jak manipulowano świadomością etniczną obywateli radzieckich w zależności od zmieniającej się sytuacji politycznej (koniec lat czterdziestych XX w. to początek tak zwanej „sprawy lekarzy”, która była skierowana w najbardziej znanych radzieckich lekarzy pochodzenia żydowskiego).  Stalin osobiście oglądał każdy nowy film, który miał się pokazać na ekranach ZSRR – od jego decyzji zależał nie tylko dalszy los filmu, ale także jego reżysera. 1 �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 87 W Związku Radzieckim pojęcia „wielokulturowości” i „bratniej przyjaźni narodów” stają się hasłami kluczowymi nie tylko dla wewnętrznej polityki etnicznej. Hasła te stają się jedną z wizytówek ZSRR, zwłaszcza już po śmierci Stalina. Związek Radziecki nie tylko nie dyskryminuje oraz wspiera własne etnosy, ale również pomaga innym narodom w walce przeciwko kolonializmowi, dyskryminacji rasowej, wspomaga budowę własnej państwowości, gospodarki etc. Warto jednak zwrócić uwagę, że wielokulturowość radziecka w praktyce jawiła się jako jedna zunifikowana kultura, która obecnie jest często nazywana kulturą radziecką, z folklorystycznymi dodatkami w rodzaju tradycyjnych strojów, tańców, wzornictwa – wszystkich tych elementów, które nie mają jakiegoś zabarwienia ideologicznego i nie są mocno związane z kulturą tradycyjną wybranego ludu, w poszczególnych regionach czy autonomiach. Człowiek radziecki musiał mieć podobną kulturę i wykazywać się patriotyzmem radzieckim, a nie lokalnym – tym bardziej, jeśli był on związany z jakąś narodową jednostką administracyjną. Jeszcze w osiemdziesiątych latach XX w., tuż przed rozpadem ZSRR, można zaobserwować tego typu model kulturowy, który był w tym okresie bardzo rozpowszechniony. W tworzeniu kultury radzieckiej – zunifikowanej, ale „wielokulturowej” – zaczynając od dwudziestych lat XX w. uczestniczyli również radzieccy etnografowie. Ideologia ZSRR – najbardziej uwidoczniona w czasie rządów Stalina – zakładała, że wszystkie sfery życia człowieka mają być podporządkowane i kontrolowane przez władzę. Nauka, jako jedna z najważniejszych dziedzin życia człowieka, mająca regulować i ułatwiać jego istnienie w świecie, w państwie totalitarnym również podlega ścisłej kontroli, przez co staje się narzędziem w rękach władz. Etnografia/etnologia w Związku Radzieckim, jako państwie wielonarodowym, była nauką, która wyjaśniała „wielką rolę” narodu rosyjskiego w budowaniu państwa socjalistycznego oraz udział w tym dziele innych „bratnich” narodów i ludów, zamieszkujących ZSRR. W praktyce etnologia była często używana do uzasadnienia represji wobec całych ludów, uczestniczyła w walce antyreligijnej, odcinała ludzi od własnej kultury, tworzyła nową obrzędowość radziecką etc. W dalszej części przedstawię pięć przykładów wykorzystania etnologii jako narzędzia tworzenia nowej ideologii państwowej, uzasadniania pewnych działań władzy, represji etc. Ubóstwienie przywódców państwowych W religioznawstwie ostatniego okresu została szeroko przyjęta koncepcja ideologii komunistycznej czy komunizmu radzieckiego jako rodzaju quasi-reli- �88 Veronika Beliaeva-Saczuk gii2. Od samego początku istnienia ZSRR, władza (także przy pomocy folklorystów oraz etnografów) próbowała stworzyć obraz przywódców państwowych jako nadludzi, bohaterów kulturowych czy wręcz istoty boskie. Tradycja takiego podejścia do władz wywodzi się jeszcze z Imperium Rosyjskiego, w którym cesarz była osobą namaszczoną przez Boga. Pierwszą postacią władcy rosyjskiego, który do dziś funkcjonuje w świadomości ludzi jako bohater kulturowy, był Piotr I. Po dzień dzisiejszy w północno-zachodnim regionie Rosji (Karelia, obwód archangielski), gdzie Piotr I często bywał, znane są opowieści o tym, jak cesarz własnymi rękami budował cerkwie, domy, chrzcił dzieci zwykłych chłopów, lubił z nimi przebywać, pić, jeść, o tym, jak karał możnowładców, którzy niesprawiedliwie traktowali swoich chłopów, zakładał miasta, osady etc. (Криничная, Пулькин 1988; Иванова 1986, s. 170–187; Райкова 1993). Lenina już za życia kreowano na podobną postać – był to według propagandy państwowej człowiek skromny, zawsze otwarty na zwykłych ludzi, od samego dzieciństwa posiadający takie cechy jak odwaga, prawdomówność i umiłowanie sprawiedliwości. W ZSRR od samego dzieciństwa zaczynała się indoktrynacja i ukazywanie postaci Lenina jako bohatera kulturowego – znany pisarz radziecki Michaił Zoszczenko w 1940 roku napisał dla przedszkolaków książkę „Opowiadania o Leninie”, która do czasu rozpadu Związku Radzieckiego była obowiązkową lekturą w podstawówce. Dla starszych dzieci oraz dorosłych istniała masa książek opowiadających o życiu Lenina, które miały jeszcze bardziej wzmacniać pozytywny wizerunek Wodza. Ciekawym narzędziem propagandy stał się folklor. W latach trzydziestych XX w. na wielką skalę prowadzone były badania folklorystyczne, które miały zbierać pieśni, wiersze, bajki, legendy o Leninie, Stalinie, Kraju Rad, Partii etc. Folklor był odpowiednim materiałem dla ukazania różnorodności i równouprawnienia wszystkich ludów w okresie panowania ideologii komunistycznej na obszarze ZSRR, w dodatku badania miały z góry udowadniać, że wolni ludzie radzieccy dalej tworzą, a ich twórczość pokazuje najważniejsze dla nich wartości. W 1937 roku ukazał się zbiór folkloru ludów ZSRR pod tytułem Twórczość ludów ZSRR, który był poświęcony dwudziestoleciu rewolucji październikowej. Książka zawiera prawie 600 stron folkloru zbieranego w ciągu dwóch lat przez pisarzy, folklorystów, etnografów, dziennikarzy etc. We wstępie opracowania redakcja od razu zastrzega, iż niestety nie udało się zamieścić całego materiału, dlatego w książce można znaleźć tylko najlepsze 2  Nie będę tutaj głębiej tłumaczyć koncepcji komunizmu radzieckiego jako quasi-religii – odsyłam do takich prac napisanych po polsku jak: R. I m o s, Wiara człowieka radzieckiego (Kraków 2007) oraz M. K u l a, Religiopodobny komunizm (Kraków 2003). �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 89 przykłady. W zbiorze znajdują się utwory 35 ludów zamieszkujących ZSRR. Oprócz folkloru tytułowych ludów związkowych republik ZSRR, których liczba w 1937 roku wynosiła 10, przedstawiono też folklor ludów Kaukazu (najwięcej liczebnie – 11 ludów – co można zinterpretować jako ukłon w stronę Stalina), europejskiej części Rosyjskiej Republiki radzieckiej, Syberii i Dalekiego Wschodu oraz Azji Środkowej. W latach trzydziestych XX w. wśród zwykłej ludności ZSRR folklor o Leninie, Stalinie i władzy radzieckiej oczywiście istniał, ale nie w takiej formie, w jakiej przedstawiony jest w omawianym zbiorze. Propaganda radziecka nie przyniosła jeszcze tylu owoców jak w pokoleniu następnym, które było już od dziecka indoktrynowane. Tylko strach przed represjami nie pozwalał opowiadać złośliwych żartów o władzy otwarcie. Warto zwrócić uwagę, że twórczość ludowa ze zbioru jest owocem pracy pisarzy oraz etnografów, którzy wiedzieli, jakie gatunki folkloru są najbardziej rozpowszechnione wśród poszczególnych ludów i sami pisali poszczególne utwory. W większości przypadków folklor przedstawiony w Twórczości ludów ZSRR był dziełem tak zwanych ludów „niepiśmiennych” lub piśmiennych tylko w niewielkim stopniu, czyli tych, które nie posiadały przed 1917 r. własnego pisma lub posługiwały się „obcym” alfabetem – staromongolskim lub arabskim. Oznaczało to, że rozwojem cywilizacyjnym znacznie odbiegali od Rosjan, chociaż chłopi rosyjscy również przedstawiani byli jako lud zacofany. Jednak to z narodu rosyjskiego, według propagandy państwowej, wywodzili się ideolodzy i działacze rewolucyjni i komunistyczni. Przedstawiciele każdego innego mniejszego ludu na terenie ZSRR mieli być ludźmi radzieckimi, budującymi nowy ład społeczny, ale posiadającymi własną bogatą tradycję kulturową, którą mogli teraz spokojnie przedstawiać bratnim narodom – „równym wśród równych”. We wstępie do Twórczości ludów ZSRR czytamy: „Wielobarwna jest złota księga twórczości ludowej, tak jak wielobarwny jest wielonarodowy piękny nasz kraj. Twórczość ludu rodziła się w pracy i w walce. [...] Lud zawsze tworzy. Lud śpiewał, mówił nawet w tych mrocznych epokach, kiedy pod śmiercionośnym wzrokiem reakcji zamierało całe życie, kiedy kraj stawał się podobny do cmentarza, kiedy w makabrycznej ciszy słychać było tylko szczucie kapitalistycznych i ziemiańskich psiarzy. [...] Na dalekie wieki minione lud przenosił swoje marzenia o lepszym sprawiedliwszym życiu, o wolności. [...] Wielka rewolucja socjalistyczna otworzyła wszystkie źródła twórczości ludowej. Po raz pierwszy wszystkie ludy ZSRR zaczęły śpiewać głośno, wolno, z całej swojej mocy i uskrzydlonej zwycięstwami duszy. [...] Na tym właśnie polega istota leninowsko-stalinowskiej polityki narodowej bolszewizmu – na połączeniu treści internacjonalistycznej, socjalistycznej z narodową formą” (Tworczestwo narodow SSSR, s. 5–9). �Veronika Beliaeva-Saczuk 90 Wśród wszystkich ludów ZSRR w trzydziestych latach XX w. można zaobserwować próby wprowadzenia postaci Lenina oraz Stalina jako bohaterów kulturowych do folkloru i świadomości ludzi, ale tylko wśród ludów syberyjskich – wyznających tradycyjnie jakąś formę wierzeń szamanistycznych. Istniały próby przedstawienia przywódców komunistycznych jako istoty boskie. Do tego celu, przez etnografów oraz folklorystów, a najczęściej przez działaczy partyjnych, którzy użyli etnografii jako narzędzia propagandy, zostały stworzone nowe mity, które miały oparcie w miejscowej mitologii szamanistycznej. Przykładem mogą być takie bajki jak chantyjska Stalin patrzy na północ, nanajska Słońce ludu o Stalinie i Leninie, czukocka Słońce o władzy radzieckiej, ewenkijska Jak dwa potężne orły przyleciały do Ewenków o Leninie i Stalinie, które zostały przetłumaczone między innymi na język polski i wydrukowane w zbiorze Bajki ludów północy (Warszawa 1954)3. W Twórczości ludów ZSRR pojawiają się również podobne utwory – ewenkijska pieśń Za górami rozjaśniało się, w której Lenin jest przedstawiony jako słońce, a partia jako jego promienie, czy ewenkijska bajka Teraz w tajdze jest jasno. Ta ostatnia opowiada o Ewenku, który za trzy ruble obiecywane przez kupców postanawia zabić Lenina. Gdy jednak go zobaczył, nie był w stanie wycelować w niego swojej broni. Gdy po raz kolejny składał się do strzału, zwierzęta przemawiają, aby „lepiej je zabił, niż Włodzimierza”. W końcu Lenin pojawia się, zaczyna rozmawiać z Ewenkiem, który czuje skruchę i zaczyna rozumieć jego dokonania. Po 10 latach w tajdze już jest władza radziecka i ten sam Ewenk spotyka jej przedstawicieli. Ci opowiadają mu o Leninie. Ewenk mówi, że Lenin mieszkał w tajdze i że on go widział, ale w odpowiedzi usłyszał, że Lenina nigdy tu nie było (Творчество народов СССР, s. 46–51). We wszystkich tych bajkach Lenin i Stalin pojawiają się jako najważniejsze bóstwa w panteonie szamanizmu syberyjskiego – słońce lub orzeł (który często występuje na Syberii jako demiurg, pierwszy szaman etc.) lub jako istota boska, gospodarz sakralny, którego nie można zabić. Chociaż często wydaje się nam, że w czasach obecnych nie może się zdarzyć manipulacja na taką skalę, warto pamiętać, że propaganda i indoktrynacja potrafi skutecznie „zarazić” całe społeczeństwa – zwłaszcza jeśli w tym procesie uczestniczy nauka. Jako podsumowanie tego podrozdziału chciałabym przedstawić sytuację, która miała miejsce trochę ponad 25 lat temu, a przytrafiła się mnie samej, kiedy uczęszczałam do szkoły podstawowej w Leningradzie. Na przerwie nauczycielka powinna być zawsze obecna na korytarzu i pilnować dzieci. Musiała jednak pilnie odejść i dzieci zaczęły rozrabiać. Jedna z dziewczynek 3  Ta książka została wydana ponownie w 1986 r., ale już bez bajek o Leninie i Stalinie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 91 z oburzeniem stwierdziła, że nauczycielka z pewnością się o tym dowie i dzieci spotka kara. Gdy spytałam ją czy ona chce poskarżyć się nauczycielce, dziewczynka odparła, że to Lenin wszystko jej powie. Ze zdumieniem spytałam, jak to zrobi, skoro zmarł dawno temu. Dziewczynka odparła, że on jest zawsze żywy, wszystkich pilnuje i wszystko widzi. Tworzenie z polityka bohatera kulturowego, człowieka, który ma wsparcie sił nadnaturalnych, czy wręcz istoty boskiej jest niezwykle niebezpieczne, ponieważ odbiera ludziom możliwość trafnej oceny działalności tego polityka, może nawet stać się narzędziem represji wobec niepokornych. Niestety, w wielu państwach świata nadal możemy obserwować takie sytuacje. Tworzenie nowej obrzędowości – obrzędy radzieckie Prawie od samego rozpadu Imperium Rosyjskiego zaczęła się walka z religią, która nasiliła się zwłaszcza od końca lat dwudziestych XX w. Każda religia w ZSRR (głównie prawosławie), była konkurentką nowej ideologii komunistycznej, która miała tworzyć podwaliny nowej tożsamości obywateli ZSRR. W latach trzydziestych XX w. następuje nie tylko prześladowanie duchowieństwa i zamykanie oraz niszczenia obiektów sakralnych wszystkich religii, ale także próby niszczenia obrzędowości. W przypadku świąt kościelnych istniała możliwość zastępowania ich nowymi świętami – rocznicą rewolucji październikowej, Świętem Pracy, Międzynarodowym Dniem Kobiet, urodzinami Lenina, a po II wojnie światowej – Dniem Zwycięstwa. Sprawa była trudniejsza w przypadku obrzędów rodzinnych – jak narodziny dziecka czy wprowadzenie go do społeczności, ślub czy pogrzeb. Od samego początku zmian obrzędowości w ZSRR w procesie tym brali udział etnografowie. Ciekawym przykładem takiej działalności jest pozycja Tradycyjne i nowe obrzędy w życiu ludów ZSRR, wydana w 1981 r. przez Akademię Nauk ZSRR, Instytut Etnografii. Można tam znaleźć artykuły znanych etnografów radzieckich na temat zmian w obrzędowości, potępienia starych religijnych obrzędów etc. Bezspornie najciekawszą częścią tej pozycji jest aneks, który zawiera wskazówki prowadzenia świeckich obrzędów socjalistycznych. Można tu znaleźć wskazówki, jak prowadzić obrzędy rodzinne, np. wesele, święto narodzin dziecka czy pogrzeb. Oprócz scenariuszy samych obrzędów, opisane są również dokładniejsze szczegóły, takie jak strój prowadzącego obrzędy, podane przykłady pieśni, wiersze, których można użyć w czasie uroczystości etc. Na koniec został opisany zupełnie nowy obrzęd radziecki – „wyświęcenie na pracownika rolnictwa”. Cały aneks został stworzony przez etnografów oraz pracowników domów kultury. �92 Veronika Beliaeva-Saczuk Chciałabym na jednym konkretnym przykładzie pokazać zmianę obrzędowości tradycyjnej na nową – radziecką. Skupię się na pogrzebie, ponieważ ten obrzęd ma znaczenia zarówno rodzinne, jak i państwowe – w przypadku pogrzebów działaczy politycznych czy innych zasłużonych ludzi ZSRR. Od samego początku tworzenia ideologii komunistycznej odrzucała ona życie pozagrobowe, jednak uważano, że człowiek nie znika po śmierci, a zostaje w pamięci towarzyszy. W wyniku rewolucji październikowej państwo zostało oddzielone od Kościoła, a w konstytucji gwarantowano obywatelom zarówno swobodę sprawowania kultu religijnego, jak i swobodę antyreligijnej propagandy (Przebinda, s. 73–75). Oczywiście żadnego wyboru tak naprawdę nie było – ruszyła kompania antyreligijna. W tym czasie dla zmarłych bolszewików nie można było stosować pochówku cerkiewnego. Zaczęto tworzyć krematoria, specjalnie szkolono ich pracowników, powstawały podręczniki dyktujące co należy mówić i jak postępować przy paleniu ciała – tworzono nową obrzędowość socjalistyczną. Jest to zjawisko dobrze widoczne na przykładzie cmentarza Nowodziewiczego w Moskwie, gdzie leżą najbardziej zasłużeni radzieccy politycy, elita partyjna, naukowa i artystyczna. Na tym cmentarzu istnieją trzy kategorie pochówku – „trumna-ziemia”, najlepsza, tylko dla najbardziej zasłużonych, „urna-ziemia” – średnia klasa i „urna-kolumbarium” – najmniej ceniona. Zasłużeni rewolucjoniści (jedna z najbardziej cenionych grup) pochowani są jednak właśnie w kolumbarium, gdyż zwalczając obrzędowość religijną, chcieli osobiście szerzyć nową tradycję – krematoria (Żebrowska, s. 8–13). Palenie ciała ewidentnie zaprzeczało głównej doktrynie prawosławnej o zmartwychwstaniu. Rozpowszechniona była w ludzie praktyka zbierania od urodzenia wszystkich swoich włosów i paznokci, żeby stanąć przed Bogiem „w komplecie”, a bez kości nie było w ogóle mowy o odrodzeniu się na Sąd Ostateczny. Dopiero po śmierci Stalina sytuacja religii w ZSRR trochę się polepszyła, ale na obrzędy kościelne władza wciąż patrzyła nieprzychylnym okiem. Obrzędy ludowe otrzymały natomiast „amnestię” od radzieckich historyków, etnografów i archeologów. Przyjęto, że Kościół prawosławny, w celu podporządkowania sobie ludzi, wykorzystywał wszelkie możliwe sposoby, w tym też przekształcał „prastare ludowe obrzędy”, które wywodziły się z czasów „czystych” od jakiejkolwiek religii. Pogaństwo z kolei było uważane za religię Słowian, którzy byli równi, prości, egalitarni i już wtedy przejawiali ciągoty w stronę socjalizmowi. Cała rzesza naukowców rzuciła się na poszukiwanie elementów socjalizmu-komunizmu u „prymitywnych” ludów ZSRR, a także w kulturze Słowian przed chrześcijaństwem – usiłowano udowodnić, że taki ustrój jest najbardziej naturalny dla ludzkości. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 93 Po okresie odwilży partia komunistyczna znów zaczęła atakować religię. W 1971 r. została uchwalona ustawa „O zwiększeniu ateistycznego kształcenia ludności”, w której między innymi podkreślano: „Należy aktywizować działalność ateistyczną organizacji społecznych, kulturowo-oświatowych stowarzyszeń, organizacji „Wiedza”, a także prasy, telewizji, radia i kina. Trzeba zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie przygotowanie kadry propagandystów ateizmu... Należy poświęcać więcej uwagi na tworzenie i rozpowszechnianie nowych socjalistycznych tradycji i obrzędów” (Постановление ЦК КПСС). Uważano, że w odróżnieniu od obrzędów religijnych, obrzędy ludowe odpowiadały społecznym, demokratycznym potrzebom społeczeństwa pracującego. Były w nich, zdaniem etnografów radzieckich, odzwierciedlone charakterystyczne cechy wspólnej pracy i życia prostego ludu, jego języka i sztuki, zwyczajów, socjalnego doświadczenia (Руднев, s. 4). Nowe obrzędy socjalistyczne nie mogły powstać na pustym miejscu, musiano więc dokładnie przejrzeć ludowe obyczaje i wybrać najmniej przypominające religię, „bezpieczne” elementy. Do tego też zachęcał Lenin, pisząc: „W każdej narodowej kulturze, są, chociaż i nierozwinięte, elementy demokratycznej i socjalistycznej kultury, bo w każdym narodzie istnieje klasa pracujących i uciskanych, warunki życia której zawsze prowadzą do powstania socjalistycznej i demokratycznej ideologii... Bierzemy z każdej narodowej kultury tylko jej demokratyczne i socjalistyczne elementy, bierzemy je i bezwzględnie przeciwstawiamy burżuazyjnej kulturze, burżuazyjnemu nacjonalizmowi każdego narodu” (Ленин, s. 143). Państwo bolszewickie od samego początku zwracało dużą uwagę na obrzędowość pogrzebową. Bolszewicy mieli też swoich poległych bohaterów, którzy powinni byli dostać miano „nieśmiertelnych”, „tych, którzy złożyli swoją ofiarę za sprawę” etc. Jak już wspominałam, została zmieniona przede wszystkim koncepcja pochówku – chowanie ciała w ziemi zmieniono na kremację. Choć było to tłumaczone rozrastaniem się miast i wzrostem liczby ludności, tak naprawdę chodziło o zaprzeczenie koncepcji życia pozagrobowego. Nowa socjalistyczna koncepcja istnienia po śmierci nie była dokładnie określona. Oficjalnie zostały uznane pominki ludowe (wspominki po zmarłych, Zaduszki), których np. Cerkiew nie mogła uznać, ponieważ pominki cerkiewne miały postać mszy żałobnych, modlitw za wszystkich zmarłych, refleksji, smutku. Ludowe przypominanie zmarłych było natomiast diametralnie inne. W pominki Rosjanie szli na cmentarz odwiedzić swoich zmarłych krewnych, przynosili jedzenie i alkohol, jedli i pili na grobach, zostawiając resztki dla ptaków (zwyczaj związany z ludowymi wierzeniami, według których w dni zaduszne zmarli mogą wracać na ziemię i odwiedzać swoich potomków pod postacią ptaków lub motyli). W ZSRR powstało zjawisko pominek publicznych �94 Veronika Beliaeva-Saczuk – jednym z ich elementów było np. odczytywanie Księgi Wiecznej Sławy, do której są wpisywane nazwiska i imiona zmarłych, a także podkreślane były ich zasługi dla państwa i społeczeństwa. Na pominkach prywatnych zalecano zapraszanie „wodzireja”, który będzie prowadził spotkanie i zachęcał krewnych i kolegów zmarłego do spokojnego wspominania bez używania napojów „wyskokowych” (Руднев, s. 48–49). Pierwszy publiczny pochówek bez obrzędowości cerkiewnej, bez krzyży nagrobnych i nie na cmentarzu (czyli w niepoświęconej ziemi) w Rosji odbył się w Pietrogradzie, na Polu Marsowym w marcu 1917 r. Pochowane zostały ofiary rozruchów ulicznych przewrotu lutowego 1917 r. (Адоньева, s. 121). Wiele z tych osób nie zostało rozpoznanych. Długo dyskutowano na temat miejsca pochówku (były nawet propozycje, żeby pogrzebać ciała przed Pałacem Zimowym na miejscu Słupa Aleksandryjskiego). W tym czasie przez prawie miesiąc zwłoki leżały bez należytych obrzędów i zabezpieczeń. Tak opisywał to zjawisko I.A. Bunin: „Widziałem Pole Marsowe, na którym dokonano jakiegoś tradycyjnego składania ofiar rewolucji, komedię pogrzebu zmarłych – jakoby dla swobody – bohaterów. Co gorsze, była to faktycznie ironia nad zmarłymi, bo byli oni pozbawieni normalnego chrześcijańskiego pogrzebu, pochowani w trumnach nie wiadomo dlaczego koloru czerwonego i nienaturalnie pogrzebani w samym centrum miasta żywych! Komedia odbyła się w sposób nieprzemyślany i obraziła skromne prochy nieznanych nikomu zmarłych patetycznymi przemowami. Całkowicie zepsuli wspaniały plac, zrobili wykopy, wsadzili do ziemi wysokie ohydne kije zawinięte w czarną tkaninę i nie wiadomo dlaczego, obudowali to miejsce płotami, tak samo jak te kije brzydkimi” (Бунин, s. 157–158). Na początku lat dwudziestych trzeba było jednak zamienić czasowy pomnik na trwały w celu wpisania na stałe w pamięć ludzi pierwszych poległych dla rewolucji socjalistycznej. Obiekt ten faktycznie jest pierwszym tworem radzieckiej architektury. W tym samym czasie pojawiają się pierwsze koncepcje na temat nieśmiertelności bohaterów socjalistycznych. Tak np. uważał Lunaczarskij, który w ten sposób wypowiadał się na temat pomników dla poległych rewolucjonistów: „Nieśmiertelny jest poległy dla wielkiej sprawy, w ludzie będzie zawsze wiecznie ten, kto życie złożył dla ludu, pracował, walczył i zmarł dla wspólnego szczęścia. Nie znając wszystkich bohaterów, którzy podczas walki za swobodę krew swoją oddali – rodzaj ludzki czci nieznanych” (Литературное наследство, s. 82). W późniejszych dziejach pojawiało się coraz więcej zmarłych dla socjalizmu, na których miejscach pochówku pojawiało się zjawisko palenia wiecznego ognia. Pierwszy wieczny ogień w ZSRR zapłonął na tym samym �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 95 Polu Marsowym w 1957 r. (czterdziesta rocznica rewolucji październikowej). Z tego miejsca ten sam ogień rozpoczął wędrówkę po całym kraju. Dziesięć lat później wieczny ogień został przywieziony z Leningradu do Moskwy, gdzie zapłonął przed Grobem Nieznanego Żołnierza pod ścianą Kremla. Następnym miejscem podróży ognia był cmentarz Piskariewski i Seramiwoski w Leningradzie, gdzie zostały pochowane ofiary II wojny światowej, a dokładniej ludność cywilna, która zginęła podczas oblężenia Leningradu w latach 1941–1944. W taki sposób „do bohaterów Rewolucji dołączyli bohaterowie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Sztafeta wiecznego ognia symbolizuje nieśmiertelność czynów bohaterskich pokoleń walczących za zwycięstwo socjalizmu” (С.Б. Адоньева, s. 130; Kaлинин). W taki sposób do kategorii „świętych” socjalistycznych, do której zaliczani byli zmarli działający na rzecz rewolucji, zostały zaliczone także ofiary i polegli żołnierze wojny 1941–1945 r. W latach dwudziestych XX w. powstawały najbardziej zadziwiające pomysły, które miały zastąpić starą obrzędowość. Wiele z tych pomysłów zostało już dawno zapomnianych, jak np. „oktiabriny”, które miały zastąpić chrzest (rosyjskie określenie chrztu brzmi „kriestiny” – w analogii do tego stworzono „oktiabriny”, od rosyjskiego „oktiabr’” – październik), podczas których nadawano uroczyście imię i śpiewano pieśni rewolucyjne4; „wesele czerwone” czy pogrzeb świecki. W tym okresie odrzucono zwyczaj ozdabiania choinki, jako element kościelny oraz burżuazyjny, jednak choinka powróciła w drugiej połowie trzydziestych lat XX w., ponieważ nie wymyślono niczego, co mogłoby ją zastąpić. Tradycja ubierania choinki i zostawiania pod nią prezentów została przeniesiona na święto Nowego Roku, które nie miało wydźwięku religijnego. Nowa ideologia asymilowała stare obrzędy i święta kościelne, nadając im nowe znaczenia – nie była to zresztą nowa strategia – wszystkie religie światowe wchłaniały obrzędy i święta występujące wcześniej wśród nowo nawracanych ludów. Po rozpadzie ZSRR można było obserwować próby adaptacji świąt radzieckich do nowej rzeczywistości. Te próby nie zawsze były udane – przykładem może być święto 7 listopada, które od 1918 r. było świętem Dnia Wielkiej Rewolucji Październikowej. Po rozpadzie ZSRR w 1995 r. to święto zostało ogłoszone Dniem Chwały Wojskowej, ale ta zmiana nie została przyjęta przez ludzi. W 1996 r. nazwę święta zmieniono na Dzień Zgody i Przyjaźni, a w 2004 r. święto zostało przeniesione na 4 listopada i przemianowane na Dzień Jednoś4  Ten obrzęd został pokazany w radzieckim filmie Psie serce w reżyserii Władimira Bortko z 1988 r. oraz opisany przez Michaiła Bułhakowa w opowiadaniu Złote korespondencje Fieraponta Fierapontowicza Kaporcewa, Moskwa 1990. �96 Veronika Beliaeva-Saczuk ci Narodowej, który ma upamiętniać zdobycie Kremla, okupowanego przez oddziały polskie, przez wojska rosyjskich powstańców ludowych w 1612 r. Data i wydarzenie z nią związane zostały wybrane głównie dlatego, że było to najbardziej znaczące wydarzenie w historii Rosji najbliżej daty 7 listopada. Po dzień dzisiejszy dla większości Rosjan to święto jest mało zrozumiałe, ponieważ dotyczy zbyt odległych czasów. Ten wybór jest odczytywany również jako zły, dlatego że w przyszłości, przy ewentualnej zmianie polityki państwowej, święto to może stać się narzędziem antypolskiej propagandy. Istnieje także problem z przywróceniem świąt religijnych, ponieważ tradycja ich obchodzenia zanikła w Związku Radzieckim. Znów pomocni stają się etnolodzy, którzy udzielają wskazówek jak „tradycyjnie” mają być obchodzone wszystkie święta. Często odrzuca się doświadczenie okresu radzieckiego i nakłania się do obchodzenia świąt w taki sposób, jak robiono to przed 1917 r. W takich przypadkach może dochodzić do zupełnego załamania obrazu współczesnej kultury wszystkich ludów rosyjskich. Dlatego sądzę, że etnolodzy powinni pamiętać, iż kultura poszczególnych ludów czy narodów jest zmienna, adaptuje się do zmieniającego się świata. Nie warto więc wracać do obrzędów sprzed 1917 r., uważając, że nie zostały one skażone przez komunizm i dlatego są bardziej „prawdziwe”. W przypadku tworzenia nowych świąt warto zaś się zastanowić, czy będą one czytelne dla szerokich mas, czy będą miały znaczenie i w jaki sposób wykreowanie jakiegoś święta może zmienić współczesną kulturę mieszkańców Rosji. Język a polityka etniczna Język jest jednym z kluczowych elementów tożsamości etnicznej. Zanik własnego języka oznacza często również zanik własnej odrębnej kultury i asymilację. Chciałabym teraz przytoczyć dwa przykłady manipulowania językiem w Związku Radzieckim dla osiągnięcia pewnych celów politycznych. Jak już wspomniałam, w początkowym okresie ZSRR prowadzono intensywne badania i prace nad stworzeniem pisma dla wszystkich radzieckich grup etnicznych. Lingwiści i etnografowie również zastanawiali się nad unifikacją różnych alfabetów używanych w Imperium Rosyjskim. Dla ludów rosyjskich tradycyjna była cyrylica, alfabet arabski oraz staromongolski. Oczywiście była też grupa narodów używających alfabetu łacińskiego, ale nie była to ludność rdzennie rosyjska, która po 1917 r. w większości uzyskała niepodległość i stworzyła własne państwa. Cyrylica (grażdanka) na początku lat dwudziestych XX w. kojarzyła się ze starym reżimem, przez niektórych naukowców i działaczy politycznych była uważana za alfabet zacofany, dlatego pismo dla ludów nie- �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 97 piśmiennych tworzone było na podstawie alfabetu łacińskiego. W tym okresie istniały zresztą pomysły przeniesienia zapisu języka rosyjskiego na alfabet łaciński. Nie wprowadzono natomiast żadnych zmian w zapisie dla ludów posługujących się innymi alfabetami niż cyrylica. Lata trzydzieste XX w. okazały się destrukcyjne dla literatury ludów używających alfabetów innych niż cyrylica. Przykładem mogą tu być Buriaci, do 1917 r. posiadający bogatą literaturę, głównie sakralną, zapisywaną pionowym alfabetem staromongolskim. Po 1917 r. inteligencja buriacka zaczęła tworzyć literaturę piękną, a także naukową, używając nadal zapisu staromongolskiego. W 1931 r. cała Buriacja przeszła jednak z alfabetu staromongolskiego na łaciński. Doprowadziło to do sytuacji, w której młodsze pokolenie Buriatów zostało odłączone od literatury buriackiej powstałej przed 1931 r., co oczywiście prowadziło do pewnego zubożeniu kultury buriackiej. Za podstawę literackiego języka buriackiego uznano dialekt selengijski (congolski), najbardziej zbliżony do języka Chałcha, co miało według naukowców nie pozwolić na oddalenie od cywilizacji mongolskiej zachodnich i wschodnich Buriatów. Dialekt selengijski zbyt się jednak różnił od dialektów zachodnich i wschodnich Buriatów, co doprowadziło do tego, że oficjalny język literacki nie pełnił swoich funkcji społecznych i posługiwali się nim w pełni tylko mieszkańcy Buriacji Centralnej (Чимитдоржиев 1996, s. 45). W roku 1936 r. literacki język buriacki zostaje zmieniony z dialektu selengijskiego na wschodnio-buriacki dialekt choryjski. Zaczynał się okres czystek i represji stalinowskich i zmiana ta była podyktowana strachem władz przed sztucznie wykreowanym zagrożeniem panmongolizmu. Propagatorzy zmiany języka literackiego powoływali się na ten sam argument, co propagatorzy dialektu selengijskiego – zbyt duża bliskość do języka Chałcha, co miało łączyć Buriatów z innymi ludami mongolskimi i zwiększać niebezpieczeństwo wpływu idei panmongolizmu na Buriatów. W 1939 r. dokonało się ostateczne zniszczenie tradycji języka buriackiego, nierozerwalnie związanego z tradycją i kulturą innych ludów mongolskich – alfabet łaciński zmieniono na alfabet rosyjski, do którego zostały dodane trzy litery oznaczające dźwięki, których brakuje w języku rosyjskim (Хабаева, s. 12). Wszystkie te zmiany były prowadzone pod okiem radzieckich etnografów i lingwistów. Po rozpadzie ZSRR naukowcy buriaccy znów pochylili się nad problemem literackiego języka buriackiego. Panuje przekonanie, że obecny buriacki język literacki jest językiem tylko jednego z plemion buriackich – Chori, oraz że we współczesnej Buriacji powinny być minimum dwa różne języki, należące do języków mongolskich, które obecnie są uważane za dialekty jednego języka buriackiego. Zwraca się uwagę, że Buriaci z różnych regionów swojego terenu �98 Veronika Beliaeva-Saczuk etnicznego posiadają tak odrębne dialekty, że aby rozumieć się nawzajem, zmuszeni są rozmawiać pomiędzy sobą po rosyjsku. Język buriacki jest drugim obok rosyjskiego językiem państwowym w Buriacji. Jest jednak rzadko używany oficjalnie, między innymi dlatego, iż jest niezrozumiały dla wielu grup Buriatów. Zdaniem wielu naukowców buriackich zajmujących się problematyką własnego języka, jest to jeden z powodów obniżenia czytelnictwa literatury w języku buriackim, a także skuteczności nauki tego języka w szkołach (Шагдаров, s. 127–131). Drugim przykładem jest historia języka karelskiego w czasach istnienia ZSRR. Przed rewolucją październikową istniała literatura w języku karelskim zapisywana cyrylicą, chociaż nigdy nie został skodyfikowany jeden wspólny zapis. Po 1917 r. język karelski nie miał własnego systemu pisma. W 1918 r. w Karelii najważniejsze stanowiska partyjne i administracyjne obejmowali tak zwani „czerwoni Finowie” – uczestnicy rewolucji socjalistycznej w 1918 r. w Finlandii, którzy po klęsce uciekli do Karelii. Finowie uważali wówczas (nawet do dziś część naukowców z Finlandii podziela ten pogląd), że „małe” języki ugrofińskie Rosji Północnej, jak np. karelski czy wepski, są dialektami języka fińskiego. Fiński przedstawiano jako język kulturowy posiadający formę pisaną. W opozycji do niego postawiono rdzenne języki Karelii – karelski oraz wepski, przedstawiając je jako zacofane. Skutkiem takiego działania była „fonizacja” tych dwóch języków i wycofanie ich zupełnie ze sfery oficjalnej – język fiński uznano za drugi obok rosyjskiego rdzenny język ludowy mieszkańców Karelii (Клементьев, s. 197–200). Taka sytuacja trwała do połowy trzydziestych lat XX w., kiedy Stalin w obawie o ruchy separatystyczne zmienia koncepcję polityki etnicznej. Narzucenie języka fińskiego było określane jako przejaw nacjonalizmu burżuazyjnego. Wskutek tego w 1937 r. podjęto prace nad stworzeniem literackiego języka karelskiego oraz pisma dla niego. Stworzono alfabet na podstawie cyrylicy. Proces ten trwał do 1940 r., kiedy po wojnie radziecko-fińskiej 1939–1940 Karelska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodząca w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, została wyodrębniona, zmieniła status i nazwę na Karelo-Fińską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Ta zmiana spowodowana była planami podboju i włączenia Finlandii w skład ZSRR. Wskutek tych zabiegów w 1940 r. konstytucja Karelo-Fińskiej SRR ponownie zatwierdziła jako języki państwowe tylko język rosyjski i fiński (Советы Карелии, s. 208). Karelo-Fińska SRR w 1956 r. została z powrotem przekształcona w Karelską ASRR, ponieważ władza radziecka ostatecznie zrezygnowała z zamiarów aneksji Finlandii. Język karelski nie został jednak uznany za język urzędowy �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 99 Karelii, a prace nad tworzeniem języka literackiego i jego zapisu zostały zawieszone. Istniała pomimo wszystko potrzeba stworzenia zapisu języka karelskiego. W rozmowie z Aleksandrem Sawieljewym, piszącym po karelsku poetą z miejscowości Priaża, okazało się, że potrzeba czytania we własnym języku była na tyle silna, że w latach siedemdziesiątych XX w. zaczął on pisać wiersze w języku karelskim i zapisywać je fonetycznie po rosyjsku (badania terenowe, Rosja, Karelia, Priaża, sierpień 2010). Dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego lingwiści i etnolodzy z Pietrozawodska (stolicy Republiki Karelia) wrócili do kwestii stworzenia języka literackiego. Obecnie istnieje zapis tego języka na podstawie alfabetu łacińskiego, nie stworzono jednak jednego języka literackiego. Wybór języka literackiego oraz zmiana alfabetu może stać się narzędziem manipulacji w rękach władzy. Takie działania mogą być destrukcyjne dla każdej kultury – mogą powodować jej zanik i całkowitą akulturację etnosu. Ruchy narodowe jako narzędzie represji Począwszy od drugiej połowy XIX w. do początków XX w. nastąpił okres rozkwitu ideologii narodowych, takich jak panslawizm, pangermanizm, panturkizm, panmongolizm czy panfinizm. Wszystkie te ruchy oparte były na pomyśle stworzenia jednego państwa, które zrzeszałoby ludy o podobnym pochodzeniu i języku. Miało to zapewnić rozwój kulturowy i cywilizacyjny wybranej grupie narodów i pokój w takim hipotetycznym państwie. Niektóre z tych koncepcji były realizowane na obszarze Imperium Rosyjskiego, a potem ZSRR. Chcę skupić się na jednej ideologii, która w 1937 r. została wykorzystana jako narzędzie represji wobec ludów mongolskich. Po raz pierwszy określenia panmongolizm użył twórca symbolizmu rosyjskiego, poeta Władimir Sołowjow. Pod pojęciem tym rozumiał sojusz ludów Azji (należących do rasy mongolskiej) przeciwko Europejczykom i zniszczenie ich kultury. Wkrótce to hasło zostało przyjęte przez ruch niepodległościowy Mongołów, którzy dążyli do stworzenia niezależnego państwa, poprzez oddzielenie się terytorium Mongolii Zewnętrznej (obecne państwo Mongolia) i Wewnętrznej (obecnie prowincja Chin) od Chin i stworzenie państwa mongolskiego. Ludy mongolskie Rosji – przede wszystkim Buriaci, mieszkający w sąsiedztwie z Mongołami – wspierali tę działalność, ale do 1917 r. nie stawiali sobie za cel oddzielenia się od Rosji. Dopiero dojście do władzy bolszewików w 1917 r. i rozpoczęcie wojny domowej pomiędzy „czerwonymi” i „białymi” popchnęły część inteligencji buriackiej w stronę idei odłączenia Buriacji od Rosji i wejścia w skład istniejącej już wówczas niepodległej Mongolii. Idea pan- �100 Veronika Beliaeva-Saczuk mongolizmu oraz sami Mongołowie i Buriaci byli używani dla własnych celów przez takich znanych przywódców „białych” na obszarze Syberii Południowej jak baron Ungern oraz ataman Siemionow, dążących do odtworzenia „starego porządku” – restauracji monarchii w Rosji. Po zwycięstwie Armii Czerwonej na Zabajkalu i ustanowieniu władzy radzieckiej koncepcja panmongolizmu została ogłoszona jako kontrrewolucyjna, będąca przejawem nacjonalizmu burżuazyjnego (Жамаганова 2000, s. 157–162). W latach trzydziestych XX w. miała miejsce destabilizacja sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie na skutek ekspansji japońskiej na tereny Chin północno-wschodnich. Stalin, w obawie przed użyciem ideologii panmongolizmu przez Japonię w celu stworzenia w regionie „państwa marionetkowego”, zaczyna czystki wśród inteligencji buriackiej. Od początku 1937 r. NKWD fabrykuje „sprawę organizacji A. Dorżyjewa5”, która jakoby istniała w 1929 r. i miała swoje „powstańcze filie” we wszystkich dużych dacanach (świątyniach buddyjskich). Stwierdzono, że lamowie w większości są szpiegami japońskimi – zbierali ważne dane i zajmowali się działaniem dywersyjnym w dużych fabrykach i w kołchozach. Dodatkowo w Leningradzie ujawniono Japońsko-Buriackie Centrum Kontrrewolucyjne, które według NKWD było filią „organizacji A. Dorżyjewa”. Wszyscy lamowie mieszkający w Leningradzie, ale także wielu naukowców wschodoznawców, którzy pracowali w Instytucie Wschodoznawstwa i w Leningradzkim Instytucie Wschodnim, zostali aresztowani (Историко-культурный атлас Бурятии, s. 246). Lamom „wypomniano” ich ponoć kontrrewolucyjną działalność w czasie wojny domowej w latach 1918–1922. Lamowie wraz z nacjonalistami buriackimi mieli jakoby wspierać atamana Siemieniowa i barona Ungerna i popierać hasło „Azja dla Azjatów”, rzucone przez japońskich interwentów, przystając tym samym do idei panmongolizmu. Takie podejście lamów, według sfabrykowanych danych NKWD, owocowało ich uczestnictwem wraz z kułakami w egzekucjach komunistycznych partyzantów, a także wydawaniem ich oddziałom białogwardzistów (Шулунов, s. 110–117). W Buriacji w ciągu 1937 r. i 10 miesięcy 1938 r. zostało aresztowanych 6836 osób, z których w tym samym okresie osądzono 4907 osób. 2483 osoby skazano na karę śmierci, a pozostałe 2424 otrzymały różne kary pozbawienia wolności. Dodatkowo w tym czasie organy praworządne odkryły na terenie 5  Agwan Dorżyjew – buddyjski lama oraz działacz polityczny pochodzący z Buriacji. Pod koniec XIX w. był jednym z nauczycieli młodego XIII Dalajlamy. W późniejszym okresie wysłannik Tybetu w Rosji. Po rewolucji 1917 r. pozostał w kraju, gdzie próbował odnowić buriacki Kościół Buddyjski – lamowie mieli się zrzec bogactw i sami wytwarzać jedzenie dla siebie. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 101 Buriacji dużą liczbę szpiegów: japońskich – 347, polskich – 74, niemieckich – 12, estońskich – 5, litewskich – 5 i po jednym szpiegu z Jugosławii, Rumunii i Bułgarii (История Бурятии, s. 63–64). Represjom zostali poddani przede wszystkim lamowie, większość z wysoko postawionych lamów została rozstrzelana, Agwan Dorżyjew w wieku 84 lat zmarł na zawał w szpitalu więziennym Ułan-Ude 29 stycznia 1938 r. (Андреев, s. 161–162), a także inteligencja buriacka i Buriaci-działacze Partii Komunistycznej. W 1937 r. Stalin, obawiając się buntu i odłączeniu Buriacji od ZSRR, zdecydował się podzielić tereny zamieszkałe przez Buriatów, które wchodziły w skład Buriat-Mongolskiej ASRR, na pięć jednostek terytorialnych. 26 września 1937 r. uchwalono postanowienie Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR o podziale obwodu wschodnio-syberyjskiego na obwody irkucki i czytyjski, a także o przyłączeniu do obwodu irkuckiego ajmaku6 olchońskiego i części bałagańskiego, a do obwodu czytyjskiego – ajmaku ułan-onońskiego. Ponadto na terenie obwodu irkuckiego stworzono ust’-ordyński buriat-mongolski okręg narodowy, a na terenie odwodu czytyjskiego – agijski buriat-mongolski okręg narodowy. Zarządzaniem tymi dwoma okręgami miały się zajmować władze obwodu irkuckiego i czytyjskiego (Чимитдоржиев 2001, s. 35–37). Wynikiem takiego podziału było znaczne zmniejszenie procentowe liczby Buriatów we wszystkich trzech jednostkach terytorialnych – od czasu podziału Buriaci stanowią mniejszość na swojej ziemi. Większość z inteligencji buriackiej pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych rozumiała ideę panmongolizmu jako odrodzenie kulturowe ludów mongolskich. Niestety, w państwie totalitarnym każde pojęcia, myśl lub idea może stać się narzędziem terroru. Stalin w obawie, że nawet jeden przykład separatyzmu lub idei ponadpaństwowego połączenia pokrewnych ludów może doprowadzić do rozpadu ZSRR, prowadził politykę represji wobec wszystkich ludów ZSRR. W Związku Radzieckim etnologia, jak inne gałęzie nauki były podporządkowane władzy. Część etnografów oraz folklorystów tworzyła koncepcje polityki etnicznej ZSRR lub świadomie w nich uczestniczyła. Warto w tym miejscu jednak wspomnieć także o represjonowanych etnografach, którzy zginęli w trzydziestych latach XX w. z powodu wygłaszania koncepcji, które nie podobały się władzom, przez obronę kultury ludów, które badali czy po prostu z powodu „złej” biografii. W 2002 i 2003 r. Instytut Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk opublikował dwutomowy zbiór biografii zapomnianych, represjonowanych etnografów radzieckich pod tytułem Represjonowani etnografowie. W czasie 6 Ajmak – tradycyjna dla Mongolii i Buriacji jednostka administracyjna. �102 Veronika Beliaeva-Saczuk istnienia Związku Radzieckiego zarówno etnografowie, jak i inni naukowcy próbowali przystosować się do systemu politycznego, nie rezygnując jednak z własnych zainteresowań. Prawie dziesięć lat temu w prywatnej rozmowie profesor Taras Maksimowicz Michajłow, wybitny specjalista w badaniach nad szamanizmem buriackim, tak wypowiedział się na temat swojej opublikowanej w 1987 r. książki Szamanizm buriacki: historia, struktura i funkcje społeczne: „Owszem – w tej pracy jest dość pokaźna ilość odwołań do dzieł Lenina i innych przywódców komunistycznych. Ale w tamtym okresie wszyscy etnografowie musieli powoływać się na Lenina, bo inaczej prace nie byłyby publikowane. Ja musiałem jeszcze bardziej się postarać, ponieważ temat szamanizmu i w ogóle tematyka religijna nie były chętnie widziane przez władzę”. Mimo zabarwienia ideologicznego, prace wielu etnografów radzieckich do dziś stanowią ważne źródła naukowe. Czytając je, należy jednak pamiętać, jak ważną rolę może odegrać etnologia w każdym państwie, nie tylko totalitarnym, ale również jak ideologia każdego państwa może oddziaływać na naukę. Konkluzje Powyższy tekst jest przykładem wykorzystania etnografii/etnologii przez państwo. W przypadku państw totalitarnych i wieloetnicznych ma ono szczególne znaczenie. Zostały tu przedstawione konkretne przykłady wpływu sytuacji politycznej na etnografię/etnologię w ZSRR, a także przykłady jak władze radzieckie przy pomocy teorii etnologicznych i niektórych naukowców decydowały o losie całych grup etnicznych. Wszystkie te działania, zdaniem polityków radzieckich, miały tworzyć jedną wspólnotę obywateli ponad etnicznymi podziałami, kontrolować tę wspólnotę i zwalczać wszelkie dążenia separatystyczne. Zakres wykorzystywania różnych aspektów etnicznych w życiu politycznym ZSRR był bardzo szeroki. Okresem, w którym etnografia/etnologia była szczególnie stosowana przez władze radzieckie, była druga połowa lat dwudziestych oraz lata trzydzieste XX w. W czasie, kiedy powstawała koncepcja nowego państwa, bardzo ważnym aspektem było tworzenie nowej „braterskiej” wspólnoty wszystkich ludów ZSRR, w której każdy miał być „człowiekiem radzieckim”. W celu utworzenia nowej świadomości istniały próby „wytłumaczenia” nowego układu politycznego w kategoriach zrozumiałych dla wybranych grup etnicznych – przykładem tego jest tworzenie folkloru „ludowego” przez naukowców, dziennikarzy etc. na temat Lenina, Stalina, władzy radzieckiej, a w niektórych przypadkach nawet ubóstwiania przywódców państwowych. Władze ZSRR podjęły również próbę odcięcia całych narodów od przedrewolucyjnej literatury, która mogła �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 103 wzbudzać poczucie tożsamości etnicznej, co z kolei prowadziłoby do działań separatystycznych – w tym celu odbyło się kilka reform języków pisanych występujących w Związku Radzieckim. Reformy te doprowadziły do sytuacji, w których młodsze pokolenia nie potrafiły przeczytać spuścizny własnej literatury etnicznej, ponieważ uczone były czytania tylko w nowym alfabecie. W latach trzydziestych XX w. ideologie etniczne były używane przez państwo jako narzędzie represji w stosunku do przedstawicieli inteligencji etnicznej, także w celu osłabiania poczucia tożsamości, przykładem może być sprawa panmongolistów – przedstawicieli rzekomo niebezpiecznego ruchu separatystycznego, zagrażającego racji stanu młodego państwa socjalistycznego. Najwięcej pracy praktycznej etnografowie radzieccy wykonali podczas tworzenia nowej obrzędowości rodzinnej i dorocznej „człowieka radzieckiego”, która bez względu na różnice etniczne i religijne istniejące przed 1917 r., miała za zadanie zespolić każdego z nowo wytworzoną wspólnotą. Warto pamiętać, że również obecnie, w państwie demokratycznym stosuje się aspekty etniczne jako narzędzie polityki. To może być prowadzenie polityki międzynarodowej, podpartej pewnymi stereotypami etnicznymi, podtrzymywanie i budowanie więzi ponadetnicznych z państwami, z którymi utrzymuje się przyjazne stosunki dyplomatyczne, czy wykorzystanie elementów etnicznych w polityce wewnątrzpaństwowej. Etnolog powinien rozumieć głębsze znaczenie działań politycznych związanych z różnymi aspektami etnicznymi i pamiętać, do czego może doprowadzić odgórnie kontrolowana współpraca etnologii i państwa. Literatura I. W języku polskim: Bajki... 1954 – Bajki ludów Północy, Warszawa. Imos R. 2007 – Wiara człowieka radzieckiego, Kraków. Kula M. 2003 – Religiopodobny komunizm, Kraków. Przebinda G. 2002 – Bóg na stosie, w: „Polityka”, nr 20(2350). Żebrowska A. 2002 – Biust z harmonią orderów, w: „Gazeta Wyborcza”, Magazyn, nr 18 (478). �104 Veronika Beliaeva-Saczuk II. W języku rosyjskim: Адоньева С.Б. 2001 – Категория ненастоящего времени, Санкт-Петербург. Андреев А.И. 2004 – Храм Будды в Северной столице, Санкт-Петербург. Булгаков М. 1990 – Золотые корреспонденции Ферапонта Ферапонтовича Капорцева, Москва. Бунин И.А. 2000 – Oкаянные дни, С.-Петербург. Зощенко М.М. 1984 – Рассказы о Ленине, Москва. Жамаганова Д.В. 2000 – Некоторые аспекты влияния политического фалтора на формирование и трансформацию идеи панмонголизма // Проблемы истории и культуры кочевых цивилизаций Центральной Азии. История. Филосифия. Социология. Филология. Искусство, Улан-Удэ. Иванова Т.В. 1986 – Святозеро в его песнях и преданиях // Фольклористика Карелии, Петрозаводск. – Историко-культурный атлас Бурятии, ред. Н.Л. Жуковская, Москва. В.Ц. Найдаков (ред.) 1993 – История Бурятии. Конец XIX в. – 1941 г. Часть I, Улан-Удэ. Б. Kaлинин 1986 – Вечный огонь, w: „Ленинградская правда”, nr 277. Клементьев Е.И. 2003 – Карельский язык. Языковые процессы в XIX–XX вв. // Прибалтийско-финские народы России, Москва 2003. Криничная Н. 1988 – Пулькин В., Медный вершник, Петрозаводск. Ленин В.И. 1972 – Социализм и религия, Собрание сочинений, т. 12, Москва. Литературное... 1971 – Литературное наследство. Т. 80: В.И. Ленин и А.В. Луначарский. Неизданная переписка, Москва. �Etnologia na usługach państwa i ideologii. Przykład ZSRR 105 Михайлов Т.М. 1994 – Бурятский шаманизм: история, структура и социальные функции, Новосибирск 1987. Тишков В.А. (ред.) 1994 – Народы России, Москва. Постановление... 1971 – Постановление ЦК КПСС от 16 июля 1971 г. „Об усилении атеистического воспитания населения”. Райкова И. 1993 – Петр I: Предания, легенды, сказки и анекдоты, Москва. Руднев В.А. 1982 – Обряды народные и обряды церковные, Ленинград. Советы... 1993 – Советы Карелии. 1917–1992: Документы и материалы, Петрозаводск. Тишков В.А. 2003 – Реквием по этносу. Исследования по социально-культурной антропологии, Москва. Горький А.М. (ред.) 1937 – Творчество народов СССР, Москва. Хабаева И.М. 1996 – Буряты и бурятский язык: сложная судьба // Мэндэ-э! Начальный курс бурятского языка, Улан-Удэ. Чимитдоржиев Ш.Б. 1996 – Проблемы бурятского литературного языка // Современное положение бурятского народа и перспективы его развития, Улан-Удэ. 2001 – Бурят – монголы: история и современность, Улан-Удэ. Шагдаров Л. 2004 – Бурятский литературный язык // Куда исчезла единая Бурят-Монголия (1937 и 1958 годы), Улан-Удэ. Шулунов Ф.М. 1940 – Котрреволюция и ламство // Записки ГИЯЛИ, № 2. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8fc302a263f6567200c5b00ebc49915.pdf c3e6dfbb60af2317d53abd1f13cec40c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5491 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5107 Title A name given to the resource Antropolog w służbie publicznej / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.163-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6 Maciej Ząbek Antropolog w służbie publicznej Pojęcie służby publicznej rozumiem tu szeroko, nie zawężając go do służby cywilnej czy wąsko pojętego aparatu państwowego. Służba publiczna to nie tylko praca w organizacjach publicznych, resortach i agendach rządowych, samorządach terytorialnych, edukacji, administracji, wojsku, policji czy służbie zdrowia, ale także w fundacjach i stowarzyszeniach na szerokim polu pozarządowym1. Organizacje pozarządowe (NGO2) zazwyczaj nie są do niej zaliczane, gdyż należą do tzw. trzeciego sektora, często są tworzone przez podmioty prywatne, jak fundacje, ale z założenia niezorientowane na zysk i mające misję pomocową: humanitarną, rozwojową, prawo-człowieczą lub polityczną, choć oczywiście nie należą do jawnych organizacji politycznych, takich jak partie polityczne. Niemniej to organizacje pozarządowe są najważniejszymi partnerami społecznymi państwa w realizacji wielu jego zadań. Powinny z nim współpracować, wypełniać luki lub monitorować jego działania. Nie mówiąc już o tym, że wiele z tych organizacji, zwłaszcza większych, faktycznie finansowanych jest całkowicie lub częściowo przez rządy, a zatem są pod ich kontrolą. Innymi słowy przez służbę publiczną rozumiem pojęcie odwołujące się do troski o własne państwo, o dobro zbiorowości, której jesteśmy częścią albo wobec której widzimy potrzebę naszego działania, przywołującej etos służby czy misji w interesie pro publico bono, ogólnie pojętego dobra wspólnego i poprawy jakości życia.  Organizacji pozarządowych, które mają powiązania międzynarodowe, jest na świecie ok. 40 tys. Liczby w poszczególnych krajach są zwykle dużo większe. Najwięcej jest w Indiach, gdzie szacuje się ich liczbę na ponad 3 mln. W Polsce według stanu na dzień 31 grudnia 2009 r. w rejestrze REGON zarejestrowanych było 136 829 podmiotów, w tym 81 967 stowarzyszeń i 10 451 fundacji, 14 113 jednostek organizacyjnych Kościoła katolickiego, 1462 jednostki innych kościołów i związków wyznaniowych, 3782 organizacje społeczne oddzielnie nie wymienione, 18 800 związków zawodowych, 5678 organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego, 236 partii politycznych oraz 340 organizacji pracodawców. 2 Non-governmental organization. 1 �164 Maciej Ząbek Dla absolwentów etnologii i antropologii kulturowej liczne organizacje wchodzące do tak rozumianej służby publicznej od dawna stanowią potencjalne miejsce pracy. Nie kuszą wysokimi zarobkami, ale często dają nadzieję, że zdobyta na studiach etnologicznych wiedza może znaleźć tu przynajmniej częściowe zastosowanie, nawet jeśli zatrudniający nie biorą tego aspektu w ogóle pod uwagę. Dla ciekawych świata etnologów tego typu instytucje oferują szansę zdobycia rozległego doświadczenia, interesujących szkoleń, możliwość ustawicznego kształcenia, wyjazdów i pracy w terenie. Sektor publiczny gwarantuje ponadto względną stabilność zatrudnienia, co na niepewnym rynku pracy jest zaletą nie do przecenienia. Można wynegocjować niekiedy nawet elastyczny czas zatrudnienia, pracę w niepełnym wymiarze, co istotne jest zwłaszcza dla osób podejmujących studia doktoranckie lub wychowujących dzieci. Dodatkowo, co dla wielu młodych etnologów z poczuciem misji najważniejsze, stosowanie antropologii nie musi tu wykluczać jej zaangażowania w sprawy społeczne i kwestie lokalnie wrażliwe, a nawet może do tego zachęcać, choć oczywiście w konkretnych sytuacjach nie musi to wyglądać aż tak optymistycznie. Pracę w administracji czy w dużych organizacjach pozarządowych można także potraktować, jak robi to wielu, jako swego rodzaju przygotowanie do pracy we własnym biznesie czy do założenia fundacji. Daje ona bowiem szansę zdobycia, bez większego ryzyka, niezbędnego doświadczenia choćby w zakresie uporządkowania wiedzy w niektórych kwestiach prawnych. Zazwyczaj osoby prowadzące z sukcesem własne organizacje pozarządowe dysponowały właśnie takim doświadczeniem. Dla zainteresowanych możliwe jest też przejście ze szczebla administracji do polityki, co z perspektywy funkcjonowania państwa jest bardzo dobrą praktyką. Do negatywów, obok niskich zarobków, można zaliczyć także ograniczone szanse na awans. Nie jest on możliwy tak szybko, jak w biznesie. Wymaga cierpliwości i strategicznego podejścia do własnej kariery, podobnie zresztą, jak i w świecie akademickim. Praca w administracji często zniechęca młodych także swoimi procedurami, hierarchicznością i wszystkim tym, co wiąże się z biurokracją i skostnieniem. Zauważyć jednak trzeba, że bywają w jej ramach departamenty i biura odbiegające od stereotypu, dynamiczne i nowatorskie. Ogólnie rzecz biorąc, w sektorze publicznym stale rośnie zapotrzebowanie na analityków i badaczy charakteryzujących się pewną niezależnością myślenia, umiejętnością zarządzania i interpretowania ludzkich zachowań. Urzędy, fundacje czy stowarzyszenia coraz częściej poszukują osób z konkretnym wykształceniem i określonymi kompetencjami, zwłaszcza w zakresie tzw. umiejętności miękkich. Antropolodzy posiadają te zalety, choć zwykle wymagają �Antropolog w służbie publicznej 165 oni jeszcze dodatkowego przeszkolenia w zakresie niektórych dziedzin wiedzy. Praca ta wymaga bowiem posiadania pewnej znajomości prawa, ekonomii czy umiejętności menedżerskich. Antropologia tzw. publiczna (public anthropology), o której wspomniałem już we wstępie, przygotowująca studentów do podjęcia kariery w szeroko rozumianej służbie publicznej, jest w niektórych krajach oddzielnym kierunkiem studiów. Obok klasycznego programu z etnologii dodatkowe wykłady z zakresu prawa, zarządzania, negocjacji, rozwoju międzynarodowego, ćwiczeniowe projekty badawcze i praktyki pozwalają studentom zdobyć konieczne umiejętności nie tylko w zakresie krytycznych dociekań, ale i rozwiązywania praktycznych problemów w komunikacji publicznej, by potem móc pracować w takich dziedzinach jak np. zarządzanie zasobami kultury, integracja uchodźców, ochrona środowiska czy problemy etniczne. Uruchomienie takich studiów lub wzbogacenie dotychczasowych będzie wskazane i w Polsce, jeśli chcemy, aby nasi absolwenci mieli lepsze możliwości wykorzystywania antropologicznych metod i teorii w zakresie praktycznego uczestnictwa w zmianie społecznej i podejmowania bardzo złożonych i strategicznych problemów związanych ze specyfiką sektora publicznego. Zadania podejmowane przez antropologów w służbie publicznej, w tym doświadczenia własne Przypomnijmy jednak raz jeszcze, że z antropologią stosowaną mamy do czynienia nie wtedy, kiedy nasz absolwent zostanie zatrudniony w jakiejś organizacji, jako po prostu osoba z wyższym wykształceniem, ale w sytuacji, kiedy dana instytucja zatrudnia właśnie antropologa, by lepiej realizować swoje cele. Antropolog może zostać zatrudniony do realizacji różnych zadań, zarówno na stałe, jak i czasowo, do jednego tylko zagadnienia. W administracji państwowej lub samorządowej, a także w organizacjach pozarządowych może on pracować np. jako specjalista od spraw mniejszości religijnych lub etnicznych, konkretnych obszarów kulturowych, migrantów czy innych grup zagrożonych wykluczeniem. Osobiście przez wiele lat byłem zatrudniony w Urzędzie ds. Cudzoziemców przede wszystkim jako specjalista od Afryki i rozpoznawania przypadków z tamtego obszaru. Była to praca bardzo ciekawa, znacznie rozszerzająca moją dotychczasową wiedzę, często o kwestie unikalne i trudne do zdobycia w innym trybie, choć konieczność przestrzegania określonych procedur i poddania się temu, co nazywane jest kulturą danej organizacji, z pewnością stanowiła cenę tej wiedzy. �166 Maciej Ząbek W podobnym charakterze, czyli np. jako specjalista od świata islamu czy regionu Kaukazu, antropolog może zostać zatrudniony do przeprowadzenia szkoleń z określonej tematyki. Wielokrotnie prowadziłem takie szkolenia dla pracowników Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego, realizującego programy integracji uchodźców, oraz dla Oddziału Specjalnego Żandarmerii Wojskowej w Gliwicach, uczestniczącego w polskich misjach wojskowych za granicą. Tego typu szkolenie, zwłaszcza dla zawodowego wykładowcy, nie stanowi większego problemu, niemniej w przeciwieństwie do sytuacji, gdy słuchaczami są tylko studenci, oczekiwana jest tu od antropologa przede wszystkim umiejętność przełożenia wykładanych treści na praktykę, jak w całej antropologii stosowanej. Nie wystarczy więc powiedzieć o roli życia rodzinnego i klanowości struktur społecznych w kulturze Czeczenów, ale trzeba odpowiedzieć na pytanie, jak przełożyć to na konkretne działania wśród imigrantów tej grupy narodowościowej. Można próbować trzymać się zasady, postulowanej m.in. przez Monikę Kosterę, że nie udzielamy praktykom porad co mają robić, tylko najwyżej służymy im refleksją, inspirując ich poprzez problematyzację określonego zagadnienia (2005, s. 23), ale i tak nie unikniemy konkretnych pytań o praktyczne zarządzanie problemem. Dana organizacja może zatrudnić antropologa także jako konsultanta w trakcie projektowania programów, eksperta w ramach zespołu negocjacyjnego w konflikcie z daną społecznością lokalną lub grupą mniejszościową czy też jako fachowca do przeprowadzenia ekspertyzy sytuacyjnej przy realizacji określonego projektu lub badań ewaluacyjnych już po jego wykonaniu. Osobiście nie miałem w tym zakresie głębszych doświadczeń, choć w trakcie moich badań terenowych na obszarze Dar Hamid w Sudanie w 1991 roku, fińska organizacja pomocowa, realizująca w tym terenie program „walki z pustynnieniem”, zleciła mi przeprowadzenie takich badań. Program tej organizacji zakładał sadzenie drzew i budowę studni w tym rejonie Sahelu, ale miał on też jak zwykle ukrytą misję społeczną, czyli innymi słowy eksport współczesnej zachodniej ideologii. Była nią zaprojektowana próba podniesienia statusu miejscowych kobiet, silnie dyskryminowanych zwłaszcza w sferze publicznej, poprzez uaktywnienie ich przy pracy nad tym programem. Warunkiem finansowania programu był udział w nim kobiet, bezpośrednia ich praca przy budowie studni i przy opiece nad sadzonkami, co powinno później przełożyć się na zwiększenie ich roli w ramach wiejskich komitetów. Zakładano bowiem, że kobiety będą chciały mieć władzę przynajmniej nad tym, co same wykonały. Badania jednak szybko wykazały, że dodatkowa praca kobiet wcale nie przekłada się na wzrost ich roli w sferze publicznej. Nie doceniono choćby roli religii w utrwaleniu się pewnych �Antropolog w służbie publicznej 167 ról społecznych. Władza w komitetach pozostała i tak w rękach mężczyzn. W związku z powyższym raport mój zawierał konkluzję, że dokładanie pracy kobietom w sytuacji i tak dużego ich obciążenia obowiązkami domowymi nie jest drogą do ich społecznej aktywizacji. Do pracy tej podszedłem sumiennie, poświęcając jej wiele starań i czasu, stąd byłem też zainteresowany, jaki będzie odbiór mego raportu. Tym większe było moje zaskoczenie, gdy okazało się, że nie został on nawet przeczytany. Jego treść nie miała żadnego znaczenia, chodziło tylko o sam fakt przeprowadzenia badań ewaluacyjnych i wydanie na ten cel pieniędzy, rozliczenie się wobec donatorów, co było obowiązkiem wykonawców programu. Został powierzony akurat mi, gdyż byłem na miejscu, a sprowadzenie kogoś tylko w tym celu z Europy byłoby zapewne kosztowniejsze. Tego typu potraktowanie wyników badań antropologa przez organizację humanitarną nie należy do rzadkości. Krytycy organizacji pozarządowych przytaczają wiele tego typu przykładów pokazujących, że nie można zmienić świata, zwłaszcza wtedy, gdy się go nie rozumie. Oczywiście nie można wszystkiego uogólniać. Znane są studia w ramach antropologii rozwojowej (development anthropology), które cieszą się dużym zainteresowaniem ze strony niektórych praktyków. Przykładowo można tu wymienić choćby porównawcze badania z Bośni i Konga Mary Anderson, Do no harm. Haw aid can support peace – or war (1999), czy Południowego Sudanu, Rwandy i Angoli pod redakcją Sary Pantuliano, Uncharted territory. Land, conflict and humanitarian action (2009). Krytyczne studia nad pomocą, wyciągające wnioski z katastrof i konfliktów, próbujące odpowiadać na pytanie, jakiego typu interwencje mają sens, a jakie są jego pozbawione, uwrażliwiające środowiska humanitarne na to, żeby przede wszystkim nie szkodzić i uwzględniać w swych programach tzw. miękkie komponenty tych projektów, pisane przez antropologów mających często długoletnią praktykę przy ich wprowadzaniu w życie, nie są odrzucane przez humanitariuszy, o ile tylko nie negują one samej idei pomocy. Antropolog najczęściej potrzebny jest, aby dowiedzieć się czy funkcjonowanie danej organizacji jest skuteczne na terenie jej działania albo rzadziej w niej samej. Zwłaszcza w przypadku badań eksplorujących, rozpoznania zjawisk ukrytych lub o których niewiele wiadomo. W tym względzie etnograficzne badania jakościowe są nie do zastąpienia. Zdarzało się wprawdzie, że organizacje chcąc zaoszczędzić, próbowały wykonać je samodzielnie, ale z reguły kończyło się to niepowodzeniem. Do nieco innego typu należą badania poddające analizie funkcjonowanie całej organizacji lub jej wybranej części w kontekście instytucjonalnym, mające na celu poprawienie efektywności jej działania. Rozwijane są one w ramach tzw. antropologii organizacji, które �168 Maciej Ząbek są nową subdyscypliną w ramach antropologii3. Jest ona raczej działalnością zbliżoną do antropologii stosowanej niż rodzajem właściwych badań na zlecenie. Organizacje bowiem, zwłaszcza z sektora publicznego, raczej nie ryzykują poddania się badaniu, gdyż niejako ze swej natury niełatwo poddają się zmianie. Trzeba pamiętać także, że prowadząc badania nawet na innym polu niż sama organizacja, ale w końcu na terenie jej działalności, współpraca między antropologiem a zlecającą te badania instytucją może różnie się układać. Czasami jest bardzo dobra, gdyż niektóre z organizacji są otwarte i faktycznie nastawione na zwiększenie efektywności swojej działalności, zwłaszcza w sferze pomocowej. Przyjmują one z reguły wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Przykładem pozytywnym z mojego doświadczenia były badania na zlecenie Polskiej Akcji Humanitarnej z funduszu europejskiego programu Equal, dotyczące integracji społecznej i zawodowej cudzoziemców, obejmujące m.in. tzw. działania preintegracyjne, prowadzone przez PAH w ośrodkach dla uchodźców. Mimo że raport sceptycznie ustosunkowywał się do tego programu, przyjęty został pozytywnie. Nie stwarzają zwykle większych problemów także badania, które mają dopiero dany problem w określonym terenie rozpoznać i nie dotyczą bezpośrednio działalności samej organizacji. Zdarza się jednak, że antropolog krytykuje metody i skutki danej działalności, ujawnia błędy popełnione przez pracowników organizacji albo, co gorsza, same jej cele. Może więc spotkać się z niezadowoleniem, zwłaszcza że organizacje, których byt, a nawet legitymizacja zależy od różnego rodzaju sponsorów i donatorów, są szczególnie czułe na punkcie swojego wizerunku publicznego. Stąd często boją się „wtykających nos w nie swoje sprawy” antropologów. A przecież celem tych badań nie jest chęć zaszkodzenia danej organizacji, lecz tylko zrozumienie dlaczego np. dany projekt poniósł porażkę, znalezienie odpowiedzi na pytanie, jak go poprawić i uniknąć podobnych błędów w przyszłości. Antropolog pracujący na zlecenie uzależniony jest jednak od funduszy danej organizacji, a co gorsza często także od możliwości dostępu do danego terenu i ma niewielkie szanse przeciwstawienia się temu. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników badań, a samego antropologa zwalnia bądź naciska na niego, by zmodyfikował swoje podejście. Z moich doświad3  W Polsce antropologia organizacji rozwijana jest przede wszystkim przez prof. Monikę Kosterę z Wydziału Zarządzania UW. Dla czytelników zainteresowanych tym tematem godne polecenia są jej książki: Postmodernizm w zarządzaniu (1996), Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych (2005) czy Kultura organizacji. Badania etnograficzne polskich firm (2007). �Antropolog w służbie publicznej 169 czeń mogę przytoczyć zajście, które miało miejsce, gdy podczas wizyty we Władykaukazie na zaproszenie tamtejszego oddziału UNHCR mój referat krytykujący koncepcję integracji w obozach dla uchodźców, przetłumaczony na angielski, został umieszczony na wewnętrznych stronach tej organizacji. Już następnego dnia miałem telefon z krajowego oddziału UNHCR ze stanowczą prośbą napisania natychmiastowego wyjaśnienia, że moje badania w ośrodkach w Polsce były prowadzone kilka lat temu i od tego czasu sytuacja tam diametralnie się zmieniła. Chcąc współpracować dalej z tą organizacją, nie miałem wyjścia i musiałem spełnić ich prośbę, choć według mojego rozpoznania zmiany w ośrodkach, które faktycznie od tego czasu zaszły, nie dotyczyły istoty zagadnienia poruszonego w tym tekście. Podsumowując tą część wywodów, trzeba ponownie zauważyć, że w Polsce, w przeciwieństwie do wielu innych krajów zachodnich, zatrudnianie absolwentów etnologii i antropologii kulturowej przez organizacje wchodzące do szeroko rozumianej służby publicznej nie jest jeszcze powszechne. Tego typu badania są często u nas wykonywane przez socjologów. Wielu zlecających ma przekonanie o większej wiarygodności badań ilościowych, panuje mit „twardych danych”, których symbolem są liczby, tabele, wykresy. Tymczasem obiektywizm liczb jest często złudzeniem. Nawet w przypadku wspomnianych wyżej badań na zlecenie PAH poproszono mnie o przeprowadzenie ich razem z socjologiem, gdyż wyniki powinny zawierać „twarde dane”. Brak jest w dalszym ciągu szerszego zrozumienia, że badania ilościowe i jakościowe mają zupełnie inne cele. O ile te pierwsze służą do testowania hipotez i uogólniania wyników na całą populację, to te drugie poszukują zrozumienia badanych zjawisk, odpowiedzi na pytania dlaczego, odkrycia tego, co na co dzień niewidoczne, a na tego typu pytania organizacje często poszukują odpowiedzi. Stąd jest tylko kwestią czasu, kiedy wiedza ta będzie w Polsce powszechniejsza. Inną kwestią obecną w całej antropologii stosowanej jest za każdym razem problem przekładania wyników badań na konkretne rekomendacje. Zakładają one z góry uproszczenie pewnych kwestii, co prowadzi do konfliktu z rozumieniem tych spraw na gruncie antropologii. Przykładem może być tu kwestia integracji cudzoziemców albo ostatnio dyskutowana kwestia tzw. mowy nienawiści na forum Komisji Ekspertów ds. Migrantów przy rzeczniku Praw Obywatelskich. Praktycy oczekują tu prostych zaleceń, co np. bezwzględnie zakazać, co można tolerować, a w jakich sprawach należy cudzoziemcom wyjść naprzeciw. Nie rozumieją zwykle, że kultura nie jest zbiorem rzeczy, którą można mechanicznie zmieniać. Coś dodawać lub odejmować i do tego w trybie administracyjnym. Antropolog nie chcąc praktykom doradzać co mają robić, powinien ich umiejętnie inspirować, aby określone rozwiązania padły raczej �170 Maciej Ząbek z ich ust niż ze strony antropologa. Nie może jednak bez przerwy określonej kwestii problematyzować, gdyż wówczas sama obecność antropologa w tego typu gremiach staje się problematyczna. Antropologia stosowana w wojsku i na wojnie Formą zaangażowania antropologów w sprawy publiczne, budzącą zaciekawienie, ale wywołującą też wiele emocji i kontrowersji, jest ich praca dla wojska, policji czy wywiadu. Nie potrzeba tu już chyba tłumaczyć, że antropolog nauczony wnikania w rozmaite środowiska tubylcze, potrafiący odkrywać to, co ukryte, może być osobą w tych służbach bardzo pożądaną. Z drugiej jednak strony jego kodeks zawodowy nie pozwala na wykorzystywanie tych umiejętności przeciw swoim własnym rozmówcom. Nic więc dziwnego, że od początku tego typu zastosowanie antropologii zostało potępione przez autorytety antropologiczne. Franz Boas już w 1919 roku w artykule Scientists as spies (2005) potępił czterech antropologów, którzy pod pozorem badań terenowych prowadzili w czasie I wojny światowej działalność wywiadowczą na terenie Ameryki Środkowej. Wyraził wówczas zdanie, podzielane do dziś przez część antropologów, że wykorzystywanie antropologii do celów politycznych to zdrada nauki i narażenie wiarygodności badań terenowych. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne odparło wówczas ten atak twierdząc, że w używaniu antropologii w służbie własnemu krajowi z pobudek patriotycznych nie widzi nic niestosownego, a sam Boas został usunięty nawet z rady Towarzystwa (Price 2000). Do czasów II wojny światowej zaangażowanie antropologów w armii nie było jednak szerzej znane. Dopiero w jej trakcie wykorzystano zarówno patriotyzm, jak i konkretne ich umiejętności. Prawie 300 amerykańskich antropologów uczestniczyło w ten lub inny sposób w wysiłku wojennym swej ojczyzny (Kluckhohn 1949, s. 168–195; Mead 1977, s. 149). Do ich grona należała także Ruth Benedict, której słynna książka The Chrysanthemum and the Sword: Patterns of Japanese Culture (1946, wyd. pol. 1999) także została napisana na zlecenie armii. Uznanie dla ich ekspertyz sprawiło, że wzrosło zapotrzebowanie na antropologów ze strony samego państwa i jego instytucji, a nauka ta zyskała sobie w Stanach Zjednoczonych dużą popularność i rangę. Udział antropologów w zbiorowym wysiłku podjętym przez państwo przeciwko totalitaryzmowi i rasizmowi ucieleśnianemu przez niemiecki nazizm i japoński militaryzm nie budził w tym czasie niczyich obiekcji. W przypadku akcji militarnych USA w okresie zimnowojennym i współczesnej wojnie z terroryzmem było już inaczej. Niemniej antropologów amerykańskich do �Antropolog w służbie publicznej 171 celów militarnych wykorzystywano jeszcze niejednokrotnie. W Wietnamie w ramach programu Phoenix włączano ich do specjalnych plutonów piechoty morskiej, które zamieszkiwały w wietnamskich wioskach (Price 2007). Antropolodzy nawiązywali realny kontakt z miejscową ludnością i prowadzili taktyczne rozpoznanie. Dostarczali informacji na temat osób podejrzanych o kontakty z siłami komunistycznymi w celu ich późniejszej „neutralizacji”. W latach sześćdziesiątych przygotowywano, ostatecznie zarzucony, projekt Camelot w celu zbierania informacji w krajach Trzeciego Świata o mogących pojawić się konfliktach etnicznych i społecznych oraz określeniu ich przyczyn. Dopiero w czasie wojny w Iraku i Afganistanie w 2005 r. Pentagon ponownie sięgnął po antropologów. Antropolożki Montgomery McFate i Andrea Jackson przyczyniły się do stworzenia programu pod nazwą Human Terrain System (HTS), którego zadaniem było zniwelowanie braków świadomości kulturowej na poziomie taktycznym przez dostarczenie dowódcom brygad pomocy przy podejmowaniu decyzji operacyjnych adekwatnych do warunków kulturowych i środowiskowych na danym obszarze. Założeniem Systemu było, że drużyny HTS nie biorą udziału w walce ani nie zbierają informacji wywiadowczych typu wojskowego. W praktyce antropolodzy mieli po prostu rozmawiać z ludźmi, rozpoznając problemy, do których rozpoznania wojskowi nie byli szkoleni. System zdawał egzamin. Niewielkim sześcioosobowym oddziałom, w skład w których wchodził antropolog, docierającym do irackich i afgańskich wiosek udawało się nawiązać znacznie głębszy kontakt z lokalną ludnością niż było to do tej pory. Antropolodzy zauważyli np., że ludność niektórych wiosek wcale nie zawsze popiera talibów, ale potrzebują oni wsparcia, aby się im oprzeć albo dodatkowych źródeł zarobkowania, aby żołd w oddziałach Talibanu nie był czynnikiem zachęcającym młodych do wstąpienia w ich szeregi. Niekiedy, jak to odkryły drużyny HTS, wystarczyło porozmawiać z miejscowymi mułłami, zorganizować częstsze patrole, szkolenia zawodowe albo nawet podarować siatkę do gry w siatkówkę, aby starszyzna danej wioski przestała talibów wspierać4. Obecność antropologów w oddziałach wojskowych w Afganistanie okazała się mieć, podobnie jak wcześniej w czasie II wojny światowej i wojny w Wietnamie, wymierne efekty. Odnotowano spadek misji typowo bojowych, w poszczególnych przypadkach nawet o 60–70%5. Nic więc dziwnego, że posta4  Liczba publikacji internetowych dotyczących HTS jest ogromna. Patrz m.in.: http://humanterrainsystem.army.mil/impacts.html (lipiec 2011). 5  Więcej na stronie: www.openanthropology.wordpress.com, gdzie zamieszczono liczne artykuły dotyczące HTS. �172 Maciej Ząbek nowiono rozszerzyć program, włączając antropologów do każdej z 26 brygad stacjonujących w Afganistanie. Ryzyko związane z wojną (w ciągu 4 pierwszych lat działania Systemu zginęło trzech antropologów) i wysokie, przynajmniej z założenia, wymagania sprawiają jednak, że antropolodzy, mimo dobrych zarobków nie palą się do tej pracy. Wymagane jest obywatelstwo amerykańskie, znajomość języka regionu, możliwość wyjazdu na 6–9 miesięcy i wysoka sprawność fizyczna (zdolność do pracy przy małej ilości snu, noszenie obciążenia do 22 kg, mała wrażliwość na warunki pogodowe i nie posiadanie więcej niż 40% tłuszczu w ogólnej masie ciała). W praktyce, jak można dowiedzieć się z blogów, nie wszystkie te kryteria są szczegółowo sprawdzane (Ephron, Spring 2008). Ministerstwo Obrony Stanów Zjednoczonych przystąpiło zatem do realizacji projektu Minerva, zakładającego kształcenie wysoko kwalifikowanych specjalistów w zakresie bezpieczeństwa na obszarach wysokiego ryzyka. Pod uwagę wzięte zostały przede wszystkim kraje muzułmańskie i Chiny. Przystąpiono także z udziałem antropologów do tworzenia baz danych znaczących osób w danych regionach, lokalnych struktur społecznych, nieformalnych powiązań między klanami, funkcjonowania lokalnej gospodarki czy transportu publicznego. Interesujące jest jednak, że mimo docenienia przez amerykańskich wojskowych przydatności antropologów w działaniach militarnych, nie byli oni przez armię wykorzystywani na szczeblu wyższym niż taktyczny. Decyzja inwazji na Irak czy Afganistan nie była poprzedzona odpowiednimi badaniami (McFate 2011). Nie są znane przykłady, aby korzystano z ich ekspertyz przy podejmowaniu decyzji strategicznych. Być może to jest przyczyną, że choć armia amerykańska wygrywa prawie wszystkie bitwy, to jednak przegrywa wojny. Gdyby pytano antropologów, być może do niektórych wojen by nie doszło, a jeśli już, to wiedziano by może, jak je wygrać. Tym bardziej, że w tekstach typowo akademickich o wojnie w Afganistanie nie brakuje interesujących pomysłów. Przykładowo psycholog kulturowy Karl Slaikeu (2009), pracujący w Afganistanie jako mediator, proponuje działania polegające na opanowywaniu każdej wioski z osobna i zapewnianiu jej mieszkańcom 100% bezpieczeństwa, w tym wyraźną poprawę ich dobrobytu. Przy czym to mieszkańcy mieliby decydować, co ma ulec poprawie (higiena, zdrowie, edukacja czy utrzymanie rodziny). Nowe, odmienione wioski byłyby dla sąsiadów przykładem tego, jak Afganistan może wyglądać po wygranej wojnie z talibami. Z kolei antropolog wojny, badacz radykalnego islamu Ronald Holt (2009) proponuje, aby żołnierze mieszkali z wieśniakami pod jednym dachem, pomagając miejscowej ludności swymi umiejętnościami, w ten sposób przekształcając ich w sojuszników. �Antropolog w służbie publicznej 173 Inną propozycją jest, aby szkolić, uzbrajać i opłacać wiejskie milicje, a dolary wsparte rozpoznaniem antropologicznym powinny wygrać z dżihadem. Wbrew pozorom rozwiązanie takie byłoby tańsze i przede wszystkim nawiązujące poniekąd do sprawdzonych brytyjskich rozwiązań sprzed 100 lat. Inną kwestią jest fakt, że projekty typu HTS czy Minerva budzą od samego początku krytykę ze strony samych antropologów. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne po II wojnie światowej wycofało się ze swojego wcześniejszego stanowiska i przyznało rację tezom Boasa. Kodeks etyczny, które przyjęło w 1971 roku, zakłada odpowiedzialność antropologa wobec badanych, stawianie ich interesów na pierwszym miejscu w trakcie konfliktu, ochronę rozmówców oraz szanowanie ich godności i prywatności. W 2007 roku Towarzystwo oficjalnie potępiło udział antropologów w HTS, podkreślając, że obowiązkiem ich jest przede wszystkim nie szkodzić osobom badanym i wyjaśnić kim się jest i w jakim celu zbiera się informacje. Organizacja ta podkreśla, że antropolog w żadnym wypadku nie powinien angażować się w pracę niejawną, naruszającą zaufanie rozmówców, mogącą przyczynić się do krzywdy innych ludzi. Antropolożka McFate stara się odpierać ataki na HTS, dowodząc, że wspomniane drużyny działają jawnie, a pracujący w Systemie antropolodzy przestrzegają podstawowych zasad etycznych. Nikt poza tym nie jest zmuszony do rozmawiania z przedstawicielami HTS. Wymiernym zaś rezultatem „antropologizacji armii” jest spadek operacji ze skutkiem śmiertelnym. Wiedza zaś z zakresu społeczno-kulturowych uwarunkowań może przyczynić się do ograniczenia niepotrzebnej przemocy (McFate 2011). Niemniej dylematy moralne, mimo tych argumentów, pozostaną, a każdy z antropologów musi sam je rozstrzygać we własnym sumieniu. Musi odpowiedzieć sobie przede wszystkim, na ile działanie w służbie swojego państwa i dla jego obrony są jego obywatelskim obowiązkiem, tak jak w czasie II wojny światowej, a na ile wyłącznie realizacją imperialnych interesów i ukrytych tendencji neokolonialnych. Na ile antropolog ma bronić zachowań tubylców niezależnie od tego, co właściwie oni robią, a na ile uczestniczyć w próbie ich zmiany. Pytania te nie dotyczą tylko dzisiejszej walki z terroryzmem, ale i starych tematów tego typu, jak np. okaleczenia genitalne. Działać na rzecz zmiany czy tylko tłumaczyć punkt widzenia tubylców. To są dylematy z zakresu relatywizmu kulturowego, znane co najmniej od czasów Boasa. Kończąc, można tylko stwierdzić, że polski antropolog nie będzie musiał takich dylematów jeszcze rozstrzygać, ponieważ polska armia w przypadku wyjazdu żołnierzy na misje stabilizacyjne ogranicza się tylko do zorganizowania im wykładów dotyczących sytuacji w regionie i wynajęcia tłumaczy. Tymczasem udział antropologa w armii jest nie tylko przydatny w działaniach �174 Maciej Ząbek typowo militarnych, ale także w misjach stabilizacyjnych czy pokojowych, w których polscy żołnierze w ciągu ostatnich dwóch dekad służyli dość masowo. Na potrzebę badań antropologicznych w tym kontekście zwracał uwagę m.in. Amitav Ghosh (1994). W Polsce powstało jak do tej pory kilka prac magisterskich dotyczących wojska. Z ostatnich wymienić tu można studia w bazie Babilon w Iraku Anety Baranowskiej (2009) czy w Kosowie Anny Janickiej (2003). Niestety na razie nie była to jeszcze antropologia zastosowana. Temat wojny i wojska pozostaje jednak ciągle interesujący zarówno dla antropologii akademickiej, jak i stosowanej, a armia, nawet polska, to ciągle potencjalny dla antropologów pracodawca. Pozostaje mieć nadzieję, że polscy dowódcy nauczą się czegoś od swych amerykańskich kolegów i będą chcieli wykorzystać ich pomysły także we własnej armii. Rozwiązywanie konfliktów. Negocjacje z udziałem antropologa Nie ma zbiorowości ludzkich wolnych od konfliktów. Ludzie wykazują głęboką skłonność do tworzenia grup wewnętrznych i zewnętrznych, a tam, gdzie są takie grupy, dochodzi do napięć i problemów, gdyż jako istoty społeczne instynktownie opowiadamy się zawsze po jednej lub drugiej stronie. Całkowite ich wyeliminowanie nie jest możliwe ani nawet pożądane. Obok negatywnych skutków konflikty przyczyniają się niejednokrotnie do wzrostu motywacji, innowacyjności albo stanowią sygnał o złym funkcjonowaniu i dysfunkcjonalności określonych systemów i obszarów. Przedłużające się i nierozwiązane konflikty powodują jednak napięcia i niepokoje, obniżają efektywne osiąganie celów, dezorganizują pracę, prowadzą niejednokrotnie do jawnej agresji zarówno na poziomie grup, jak poszczególnych jednostek. Podejmowane często tradycyjne strategie wobec konfliktów poprzez ich ignorowanie, deprecjonowanie, separację, reorientację, czyli wskazanie tzw. kozła ofiarnego i odwrócenie uwagi od istoty problemu, aż po otwartą walkę, której wynikiem są wojny i konflikty zbrojne nie są uważane za metody efektywne. Za takie uchodzą natomiast negocjacje mające za zadanie rozpoznanie sytuacji konfliktowych i podjęcie rokowań w celu osiągnięcia porozumienia, zawarcia transakcji lub rozwiązania problemu między stronami konfliktu (Sikorski 2005; Kamiński 2004). We wszystkich negocjacjach jest jedna podstawowa zasada. Ten, kto wie najwięcej – wygrywa. Dlatego zdiagnozowanie danej sytuacji, określenie źródeł konfliktu, jego dynamiki i charakteru, poznanie historii związków mię- �Antropolog w służbie publicznej 175 dzy stronami i zrozumienie potrzeb drugiej strony należą do podstawowych elementów przygotowania się do negocjacji. Kluczową kwestią odniesienia sukcesu jest przy tym tzw. BATNA (Best Alternative to Negotiated Agreement), czyli najlepsza alternatywa negocjowanego porozumienia, a innymi słowy w miarę dokładne określenie zarówno swoich interesów, jak i przede wszystkim interesów drugiej strony, leżących u podstaw sporu. Realna siła negocjacyjna stron zależy przede wszystkim od tego, na ile atrakcyjne dla każdej z nich jest lub nie jest osiągnięcie porozumienia (Fisher, Ury, Patton 2009, s. 148). Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej będąc wyczuleni na zrozumienie drugiego człowieka, dysponując szeroką wiedzą faktograficzną o różnych grupach społecznych i kulturowych oraz mając umiejętność bezpośredniego kontaktu z ludźmi, umiejąc słuchać i zadawać pytania, są potencjalnie dobrze przygotowani do prowadzenia negocjacji, zwłaszcza typu międzykulturowego. Może brakować im tylko wiedzy i ćwiczeń z zakresu samych technik negocjacyjnych. Negocjacje dzielą się zazwyczaj na tzw. negocjacje pozycyjne – polegające na przetargu o stanowiska i integracyjne – będące procesem budowania porozumienia na podstawie analizy interesów stron. Można je prowadzić samodzielnie albo w zespole. W skład zespołu, poza szefem podejmującym decyzje, wchodzi bardzo często ekspert w zakresie danego tematu lub analityk (tudzież doradca czy obserwator), którym może zostać oczywiście antropolog. Może on zostać także doproszony (zwłaszcza gdy negocjacje utkną w martwym punkcie) również w charakterze mediatora6. Jeśli występuje jako strona w konflikcie, może dostać zlecenie przeprowadzenia badań dotyczących strony przeciwnej. W negocjacjach pozycyjnych celem jest dojście do punktu docelowego czyli punktu oporu drugiej strony. Na początku mamy zwykle do czynienia z tzw. pierwszą ofertą, ale przystępując do negocjacji zakładamy, że strona gotowa jest pójść na ustępstwa. Nie podejmuje negocjacji ten, kto nie chce ustępować. Różnica między pierwszą ofertą a punktem oporu to właśnie obszar negocjacyjnego porozumienia. Można jednak próbować zmienić ten punkt oporu, w najgorszym razie trzeba zawsze próbować się do niego zbliżyć. Dobrze jest jednak wcześniej znać możliwy obszar negocjacyjnego porozumienia, a więc poznać swojego rozmówcę, w tym celu etnograficzne ekspertyzy mogą być wręcz niezastąpione. 6 Mediator to osoba trzecia, z założenia neutralna i bezstronna, której zadaniem jest w bardziej poufny sposób dochodzenie do rozwiązania sporu i zawarcia satysfakcjonującego obie strony porozumienia. �176 Maciej Ząbek Przykładem klasycznych negocjacji pozycyjnych są oczywiście negocjacje cenowe, a te, do których dochodzi na arabskim targowisku, mogą być wręcz wzorcem tego typu negocjacji. Arabowie uwielbiają negocjować, umiejętność targowania się jest częścią ich kultury. Mają dobrze wystudiowane czynienie ustępstw i taktyk w rodzaju podpuszczania czy ociągania się z podjęciem decyzji. Negocjują też do samego końca, nawet wówczas, gdy wydaje się, że transakcja została już zawarta. Nic więc dziwnego, że arabski kupiec europejskiemu turyście jest w stanie zazwyczaj sprzedać dużo więcej niż on miał zamiar kupić i to za cenę wyższą niż ten był gotów początkowo zapłacić. Pamiętać jednak trzeba, że negocjacje mogą dotyczyć różnych kwestii konfliktowych nie tylko z zakresu kupna i sprzedaży czy ogólnie rzecz biorąc kwestii biznesowych. W zasadzie zdarzają się we wszystkich aspektach życia, a pracując w szeroko rozumianej służbie publicznej, będąc przedstawicielem administracji, policji czy organizacji pozarządowej ma się z nimi do czynienia wręcz na co dzień. Najczęściej dotyczą kwestii banalnych, np. terminu wydania decyzji administracyjnej, czy zakresu udzielenia świadczeń społecznych. Błędem negocjacyjnym jest tu zwykle wykazanie niezrozumienia drugiej strony i ograniczenie się do wyjaśnień formalnych. Prowadzi to zwykle do zaognienia konfliktu. Obietnica przyspieszenia procedury, wykazanie zrozumienia, empatii i współczucia jest tu strategią o wiele bardziej pożądaną, prowadzącą do rozładowania konfliktu, nawet jeśli z praktycznego punktu widzenia nie zmienia to sytuacji petenta. Poważniejsze negocjacje dotyczą jednak konfliktów będących już w stanie znacznego zaawansowania, jak protesty czy strajki różnych grup lokalnych, zawodowych, etnicznych czy religijnych, gdzie żądania nie dotyczą tylko postulatów płacowych, ale np. zachowania różnych przywilejów czy równego traktowania. Mogą dotyczyć też takich kwestii konfliktowych, jak np. zgoda lokalnej społeczności na budowę autostrady, zapory wodnej czy rozszerzenia obszaru parku narodowego oraz poziomu ewentualnych rekompensat z tego tytułu. Przykładem znanym mi z własnego doświadczenia może być strajk osób ubiegających się o status uchodźcy, mieszkających w ośrodku pobytowym w Polsce. Postulatem protestujących było zezwolenie na legalne opuszczenie przez nich Polski i możliwość ubiegania się o status uchodźcy w innych krajach Unii Europejskiej. Przedstawiciele Urzędu ds. Cudzoziemców, po rozpoznaniu sprawy założyli, że ubiegający się dobrze zdają sobie sprawę, że władze nie przyjmą tego typu żądań, chociażby z powodu obowiązującej konwencji dublińskiej. Trzymając się więc swego stanowiska, zaproponowali protestującym tylko nieznaczną poprawę warunków w ośrodku. Usłyszeli wówczas listę żądań dotyczących kwestii związanych zarówno z zarządzaniem ośrodkiem, jak �Antropolog w służbie publicznej 177 i szybszego wydawania decyzji statusowych. W tym przypadku po miesiącu przetargów udało się zakończyć protest niezobowiązującą obietnicą ze strony Urzędu przyspieszenia procedur i przeniesienia na inne stanowisko nielubianego kierownika ośrodka. Niemniej nie jest to najlepszy sposób rozwiązywania sporów. Nie prowadzi on bowiem do trwałego porozumienia, ale co najwyżej do przesunięcia rozwiązania konfliktu aż do następnego strajku. Strony nie zawsze chcą ustępować w tak prosty sposób, a chcąc zwiększyć szanse na porozumienie korzystne dla siebie, stosują klasyczne taktyki opóźniania rozmów, obstrukcjonizm, straszenie odejściem od stołu, czy klasyczną grę w tak zwanego dobrego lub złego policjanta i inne podobne posunięcia. Co więcej, gdy negocjatorzy targują się wokół stanowisk, zazwyczaj zamykają się w nich. Jest to widoczne zwłaszcza ze strony przedstawicieli administracji rządowej, którzy nie chcąc stracić twarzy i w trakcie negocjacji zwykle coraz bardziej identyfikują się ze swoim stanowiskiem. Sprawia to, że efektywne rozwiązanie sporu, czyli takie, gdzie osiąga się pogodzenie interesów obu stron, jest właściwie niemożliwe (Fisher, Urry, Patton 2009, s. 35). Antropolog będący ekspertem w takim sporze, niezależnie od tego czy pracuje dla Urzędu czy został wynajęty przez którąś z organizacji pozarządowych do pomocy uchodźcom, będzie miał, jak na wojnie, dylematy etyczne, jeśli jest zaangażowany w interesie tylko jednej ze stron. Dlatego powinien on dążyć do zmiany formuły negocjacji na negocjacje typu integracyjnego, polegające na dokładnej analizie rzeczywistych potrzeb stron, gdzie tym bardziej jego kompetencje mogą zostać docenione. Podręcznikowym, udanym przykładem odejścia od przetargu pozycyjnego były negocjacje pokojowe między Egiptem i Izraelem w Camp David. Egipt pragnął odzyskać utracone terytoria na Synaju, a Izrael nie chciał utraty bezpieczeństwa. Konieczne było znalezienie takiego rozwiązania, które zapewniłoby realizację żądań obu stron konfliktu. Znaleziono ją w formule integracji terytorialnej Egiptu w zamian za bezpieczeństwo Izraela. Egipt odzyskał Półwysep Synaj, ale za cenę jego demilitaryzacji. W przypadku konfliktu służb migracyjnych z poszukiwaczami azylu, potrzeby tych pierwszych są zogniskowane na przestrzeganiu prawa, umów międzynarodowych i przyjętych procedur. Natomiast prawdziwy interes ubiegających się o azyl polega na tym, aby wyrwać się z niekończącej się wegetacji w ośrodku i rozpocząć prawdziwe życie. Pozostaje więc wiele miejsca dla negocjacyjnego porozumienia. Dzięki wewnętrznej restrukturyzacji urzędu można skrócić procedury statusowe do ustawowego minimum, a w przypadku przedłużającego się oczekiwania dać ubiegającym się prawo do pracy, jak również prawo mieszkania poza ośrodkiem, nie naruszając przy tym obowią- �178 Maciej Ząbek zującego prawa. Postulaty te po latach częściowo zostały zrealizowane, co znacząco zredukowało liczbę strajków w ośrodkach. Możliwe jest więc osiąganie mądrych porozumień, które umożliwiają realizację uzasadnionych interesów stron w maksymalnym stopniu w zakresie tego co możliwe i względnie trwale rozwiązują konflikt interesów. Należy jednak zmierzać nie tyle do zwycięstwa, ile do obustronnej satysfakcji. W przypadkach naprawdę trudnych trzeba wyjść do drugiej strony z atrakcyjną propozycją, zbudować dla niej „złoty most”, jak zalecał Sun Tzu, aby mogła się wycofać, wciągnąć w tworzenie porozumienia i pomóc w zachowaniu twarzy (Ury 2009, s. 122–176). Przy rozwiązywaniu konfliktów zarówno na gruncie biznesowym, jak i tym bardziej w sferze publicznej tylko tego typu negocjacje mogą być naprawdę efektywne. Antropolog, jeśli zostanie zatrudniony w charakterze negocjatora, to jednak przede wszystkim z uwagi na to, że jest uznany za specjalistę od stosunków międzykulturowych. Znaczenie różnic kulturowych przy podejmowaniu negocjacji, zwłaszcza z obcokrajowcami, dostrzegają niemal wszyscy autorzy podręczników na ten temat. Podkreślają oni coraz częściej bariery, jakie wynikają z faktu z odmienności stylów i celów negocjacji, które uwarunkowane są kulturowo oraz kosztów, jakie z tego tytułu muszą ponosić. Próbują jednak uporać się z tematem samodzielnie, czego skutki są podobne, jak w przypadku tych organizacji, które próbują samodzielnie przeprowadzić badania jakościowe. Amerykańska specjalistka od konfliktów, polityki publicznej i negocjacji antropolożka Jayne Docherty przyrównuje to do próby nauczenia się angielskiego przez wkuwanie słówek ze słownika bez znajomości gramatyki (2004, s. 711). Sposób rozumienia kultury w popularnych książkach o negocjacjach jest daleki od antropologicznego, zawierając szereg błędnych założeń na ten temat. Ich autorzy widzą zwykle to, co na powierzchni, nie uwzględniając przy tym dynamiki i zmienności kultury. Powstają w ten sposób pewne katalogi nakazów, zakazów i uwag, o których negocjator powinien pamiętać, w stylu: naucz się podstawowych zwrotów i poszukaj informacji w Internecie, szanuj różnice kulturowe, zwracaj uwagę na mowę ciała, pamiętaj, że Hiszpanie mają skłonność do czynienia obietnic, a Francuzi do stosowania gróźb, Niemcy są konkretni, a Rosjanie nie uznają kompromisów, jeśli spotkasz Japończyka, to ukłoń się głęboko, a w przypadku Araba uważaj przy zapraszaniu go na obiad. W ramach tych katalogów sporządza się też oddzielnie zbiór wskazówek dotyczących rozmawiania z płcią przeciwną7. 7 Dobrym przykładem tego typu zaleceń są np. książki Michaela Donaldsona, Negocjacje dla bystrzaków (2008), Magdaleny Kendik, Negocjacje międzynarodowe (2009) czy też Grażyny Rosa, Komunikacja i negocjacje w biznesie (2009). �Antropolog w służbie publicznej 179 Bardziej wyrafinowane podejście do kultury w podręcznikach do negocjacji polega na przedstawianiu listy cech dychotomicznych kultur, które dzielą je na wysoko i nisko kontekstowe, indywidualistyczne i kolektywistyczne, egalitarne i hierarchiczne, protransakcyjne i propartnerskie, o długim i krótkim horyzoncie czasowym8. I dopiero w tym kontekście opisywane są ich cechy przydatne z punktu widzenia negocjatorów. Tłumaczą one zainteresowanym czytelnikom, dlaczego przedstawiciel kultury wysokiego kontekstu, np. Chińczyk, nie oczekuje zapisania w umowie wszystkich wynegocjowanych szczegółów, gdyż opiera się często na komunikacji pośredniej, np. poprzez niewerbalne gesty, w przeciwieństwie do Amerykanina, przedstawiciela kultury niskiego kontekstu, dla którego umowa to rodzaj instrukcji obsługi danego przedsięwzięcia, w której wszystko musi być dokładnie wyszczególnione. Przedstawiciele z kolei kultur egalitarnych są mniej wrażliwi na kwestie rangi i przywileje niż kultur hierarchicznych. Reprezentantów kultury indywidualistycznej może z kolei mniej martwić odchodzące od konwenansu zachowanie strony przeciwnej niż negocjatorów z kultury kolektywistycznej. Ci pierwsi w przeciwieństwie do drugich nastawieni są na zawarcie jednorazowej transakcji, nie mają potrzeby trwałych kontaktów, słabo są zainteresowani rezultatem drugiej strony. Przedstawiciele kultur protransakcyjnych, jak np. Skandynawowie, są zwykle skupieni na zadaniach, a propartnerskich, jak kultury arabskie czy latynoamerykańskie – na ludziach, na ustanowieniu dobrych relacji między nimi. Stąd niejednokrotnie zdarzało się, że negocjatorzy arabscy zrywali uzgodniony już kontrakt, jeśli do jego podpisania wysyłano osobę, która tego z nimi nie negocjowała, a więc nie była z nimi wcześniej zaprzyjaźniona. W tym wszystkim zauważa się także niezmiernie istotne różnice, jeśli idzie o percepcję czasu. Istnieją kultury, jak np. chińska, o długim horyzoncie czasowym i krótkim, jak np. amerykańska. Podejście do czasu mierzone jest nawet tzw. wskaźnikiem LTO (long term orientation), który dla tych pierwszych wynosi 118, a dla tych drugich tylko 29, co obrazuje różnice w podejściu do negocjacji, ale też i w przestrzeganiu terminów. Przykładem tego typu różnic może być historyczny fakt zupełnie innego podejścia do negocjacji pokojowych między Wietnamem a Stanami Zjednoczonymi. Amerykanie przyjeżdżając do Paryża wynajęli hotel na tydzień, Wietnamczycy zaś na 2,5 roku. Zdaniem Jayne Docherty ten sposób jest o tyle lepszy, że nie tylko zwiększa zdolność ze zdawania sobie sprawy ze znaczenia kultury w negocjacjach, ale przede wszystkim uświadamia stronom konfliktu, że oni sami  Podziały te oparte są zwykle na koncepcjach Edwarda Halla (1959, 1966) i Geerta Hofstede (1997). 8 �180 Maciej Ząbek także posiadają kulturę (2004, s. 715). Doświadczamy jej bowiem zwykle dopiero wtedy, gdy jesteśmy zmuszeni uznać, że nie wszyscy myślą w ten sam sposób co my. Autorka przytacza przykład konfliktu we Francji na tle noszenia symboli religijnych w szkole, kiedy to negocjacje wydają się w zasadzie niemożliwe, gdyż każda ze stron w trakcie rozmów stoi na gruncie swojej kultury. Dla muzułmańskich uczniów i ich rodziców nakrycia głowy dla dziewcząt są kwestią nienegocjowalną. Z drugiej strony francuscy urzędnicy odmawiają imamom posiadania autorytetu i prawa do włączenia się w proces negocjacji. Jak wówczas negocjować? Możemy się wówczas skupić, twierdzi badaczka, na tym, co druga strona robi źle wobec nas. Postuluje raz jeszcze przede wszystkim uczenie kultury negocjatorów w taki sposób, aby podnieść u nich świadomość własnej kultury, a także uznania tego, że kultury nie muszą odnosić się wyłącznie do etnosów, ale także do grup zawodowych, organizacji i innych lokalnych grup. Nawet spotkanie dwóch osób może być wielokulturowe, gdyż po pierwsze każda z nich może należeć do wielu grup. Po drugie ważne jest, aby w procesie negocjacji pomóc zrozumieć uczestnikom mechanizmy, które przekazują kulturę i po trzecie – prawie nigdy dana kultura nie jest w całości podzielana przez wszystkich członków danej grupy. Jednostki mają zdolność selektywnego jej przyjmowania i dostosowywania się do wielu kultur. Stąd nie można zakładać, że każda osoba z kultury X zrobi y. Dlatego każde międzykulturowe spotkanie, jakim są często posiedzenia negocjacyjne, wymaga dużej dozy improwizacji, doświadczenia i po prostu „zdrowego rozsądku”. A także pamiętania, że żadnej z kultur nie są obce konflikty, choć nie wszystkie te same problemy spostrzegają jako konflikt lub mają te same założenia, jak ludzie powinni na nie reagować. Autorka, której misją jest, jak sama pisze, wykorzystać pozytywną energię konfliktu, jednocześnie minimalizując jej destrukcyjny potencjał, twierdzi, że wszyscy mimo wszystko należymy do jednej kultury ogólnoludzkiej, dlatego mimo różnic możliwe jest rozwiązywanie konfliktów i strategiczne budowanie pokoju (Docherty 2004, s. 711–722). Kończąc ten podrozdział, należy zauważyć, że udział antropologów w zespołach negocjacyjnych nie stał się jeszcze normą ani na gruncie międzynarodowym, ani tym bardziej krajowym. Niemniej od dawna uczestniczą oni często w charakterze mediatorów między różnymi społecznościami tubylczymi a władzą państwową, samorządową, organizacjami pozarządowymi lub firmami prywatnymi, np. firmami turystycznymi, ale też wszelkiego rodzaju inwestorami. Wspomnieć można jeszcze, że antropolożka Hazel Weidman (1976) rozwinęła koncepcję pośrednictwa kulturowego (cultural brokerage) w odniesieniu �Antropolog w służbie publicznej 181 do instytucji pomocy społecznej i ochrony zdrowia. Stwierdziła ona istnienie różnych, konkurujących ze sobą systemów w obrębie kultury zdrowotnej, zależnej od etniczności i zaplecza kulturowego jednostek w nią zaangażowanych. Stwierdzenie to pozwoliło jej na stworzenie projektu interwencyjnego, którego celem była zmiana relacji pomiędzy koegzystującymi systemami, a w konsekwencji dostosowanie publicznej opieki zdrowotnej do potrzeb grup mniejszościowych. Wykreowała w ramach programu zdrowotnego Departamentu Psychiatrii Uniwersytetu w Miami zawód tzw. brokera kulturowego, czyli osoby, która ułatwia ludziom przekraczanie granic z jednej kultury do drugiej. Brokerami kulturowymi powinny zostawać osoby znające obie kultury, ale niekoniecznie bikulturowe, doświadczające pewnego dystansu wobec ich obu, czyli np. socjolodzy lub antropolodzy (Willingen 2002). Należy mieć nadzieję, że dzięki wzrostowi świadomości roli czynników kulturowych, zwłaszcza w międzynarodowych negocjacjach, a także przy postępującej globalizacji biznesu i nieumiejętności radzenia sobie z kulturą przez dotychczasowych ekspertów, będzie to potencjalnie duży rynek pracy dla antropologów. Od szkół po wioski tematyczne. Inne przykłady zastosowań antropologii w służbie publicznej Możliwych zastosowań antropologii, poza murami instytucji naukowych, jest jeszcze wiele. Poniżej przedstawiam przykłady tylko kilku z nich, podejmowanych na zlecenie resortów rządowych lub instytucji samorządowych. Edukacja Pierwszym z nich mogą być przykłady zastosowań antropologii w edukacji, realizowane w Stanach Zjednoczonych. Ten kierunek wykorzystania praktycznego antropologii poza medycyną i rolnictwem należy zresztą w tym kraju do najczęstszych. Ma on poza tym długą tradycję, której początki można datować od artykułu Niny Vandewalker opublikowanego w The American Journal of Sociology w 1898 r., postulującego konieczność połączenia pedagogiki i studiów nad kulturą (Greenman 2005, s. 266). Ważną rolę w tej sprawie odegrała książka Margaret Mead Coming of Age in Samoa (1928), wywierając z czasem ogromny wpływ na pedagogikę na Zachodzie. Trwały związek natomiast między nią a antropologią datuje się w USA od konferencji w Carmel Valley w 1954 r., z udziałem pedagogów i antropologów, gdzie po raz pierwszy wyraźnie stwierdzono, że antropologia może przyczynić się do poprawy nauczania (Spindler 2000). �182 Maciej Ząbek Antropolodzy w swym podejściu do edukacji od początku zwracali uwagę przede wszystkim na środowisko pozaszkolne, edukację nieformalną i enkulturację, czyli po prostu w jaki sposób dzieci uczą się kultury (Greenman 2005, s. 263). Te badania otworzyły później drogę do dalszych szczegółowych pytań: Jak i gdzie uczą się dzieci? Kim są nauczyciele? W jaki sposób zachodzą zmiany w edukacji? Co się dzieje, gdy otrzymują one sprzeczne przekazy? Jak powinna wyglądać edukacja w środowisku wielokulturowym? Współcześni badacze zwracają szczególną uwagę na konteksty, które mogą mieć wpływ na naukę i wychowanie dzieci, na znaczenie wpływu rodziców i rodziny, miejsca zamieszkania i szeroko pojętego środowiska pozaszkolnego. Antropolożka Nancy Greenman postuluje, aby kwestię nabywania kultury i rozpoznania całego środowiska edukacyjnego uczynić zadaniem najważniejszym i dopiero z tej perspektywy podjąć się projektowania i realizacji programów, które przyczynią się do poprawy nauczania (2005, s. 280). Do podstawowych metod badawczych należą oczywiście rozmowy i obserwacja uczestnicząca, ale też i wywiady grupowe. Korzysta się też z materiałów zastanych, tworzy filmy i dokumentację fotograficzną, wykorzystywaną później w dyskusjach nad tematem. Badania mogą mieć miejsce zarówno w klasie podczas zajęć szkolnych, na boisku, w trakcie wycieczek, jak i w czasie wolnym, nie tylko wśród uczniów, ale i ich rodziców czy konkretnej społeczności, do której należą badane dzieci. Obecnie działa w USA kilkaset placówek zajmujących się stosowaniem antropologii w edukacji, m.in. Rada ds. Antropologii i Edukacji przy Amerykańskim Towarzystwie Antropologicznym z licznymi komisjami koordynującymi projekty zgodnie ze swoim profilem. Otrzymują one szereg zleceń na tego typu badania zarówno od konkretnych szkół, jak i agencji rządowych, organizacji pozarządowych czy muzeów. Specjalnością ich są oczywiście badania etnograficzne prowadzone w szkołach, do których uczęszczają dzieci z mniejszości etnicznych, w rezerwatach indiańskich, w obozach dla uchodźców czy w ogóle wśród mniejszości imigranckich. Przykładem takiej antropologii stosowanej w dziedzinie edukacji wielokulturowej mogą być badania Jerry’ego Lipka wśród Eskimosów Yup’ik i Theresy McCarty wśród Indian Navajo, które miały za cel wypracować kompromis pomiędzy ich kulturami i ich sposobami uczenia się a państwowym ustawodawstwem obowiązującym w edukacji (Lipka 1998, McCarty 2002). Były też badania Nancy Greenman nad problemem dlaczego dziewczęta pochodzenia latynoskiego i afrykańskiego nie odnosiły znaczących sukcesów w nauce, zwłaszcza w przedmiotach ścisłych (2005) czy projekty prowadzone np. przez �Antropolog w służbie publicznej 183 Biuro Stosowanych Badań w Antropologii9 dotyczące tego, jak młodzież latynoamerykańska doświadcza różnych form nierówności w szkole albo w jaki sposób dzieci uchodźców z Somalii przystosowują się do amerykańskiej szkoły i co ona może zrobić, aby ułatwić im adaptację. Wyniki tych i innych badań wprowadza się w życie. Mają one przede wszystkim na celu stworzenie przyjaźniejszego i efektywniejszego środowiska sprzyjającego nauczaniu. Należy jednak podkreślić, że podobnie jak w innych projektach antropologii stosowanej, nie wszystkie miały pozytywne konsekwencje. Badacze i ich sponsorzy też mają kulturę i to ona wpływa często na wybory, których dokonują. Na te same kwestie różni antropolodzy mogą patrzeć z różnych perspektyw, tym bardziej, że w badanych społecznościach też występują różne, często skrajnie odmienne głosy. Jedni popierają np. edukację dwujęzyczną, inni tylko w zakresie języka rodzimego, a jeszcze inni opowiadają się za nauką języka dominującego. Skutki mogą być różne, wzbudzające często kontrowersje, stąd badacze zajmujący się antropologią stosowaną w edukacji powinni mieć świadomość ich istnienia. Na amerykańskim tle zaangażowanie polskich antropologów w edukację prawie nie istnieje, choć wiadomo, że nasi absolwenci dość często podejmują pracę w szkołach. Zazwyczaj jednak są tylko nauczycielami niektórych przedmiotów humanistycznych lub języków obcych, choć należy się spodziewać, że używają również swojej wiedzy etnologicznej przynajmniej tak często, jak mają ku temu okazję. Zapewne też wyjaśnianie zagadnień kulturowych przez nich jest dużo bardziej profesjonalne niż innych nauczycieli. Najlepiej, jak trafiają do gimnazjów i liceów niepaństwowych, gdzie istnieje nieco większa szansa samodzielnego kształtowania programu, a nawet dołączenia do niego jakiegoś wstępu do antropologii czy zajęć o mniejszościach etnicznych lub etnografii regionu. Jest to oczywiście też pewien rodzaj stosowania antropologii, ale niestety bardzo nieformalny. Pewną szansę na zatrudnienie antropologów stwarzają także programy związane z koniecznością przeprowadzenia badań w zakresie edukacji specjalistycznej, np. na temat społecznego kontekstu żywienia niemowląt w związku z dość jednostronnym potraktowaniem tego tematu przez szkoły rodzenia. Jedna z absolwentek etnologii warszawskiej wystąpiła z projektem tego typu badań do Urzędu Miasta. Tego typu inicjatywy mają dużą szansę realizacji, jeśli wniosek zostanie odpowiednio przedstawiony i uzasadniony. Jest to jednak jednocześnie przykład, że antropolog w Polsce sam musi wyjść z pewną inicjatywą, musi przeszukiwać także strony internetowe różnych organizacji, 9 Bureau of Applied Research in Anthropology (BARA) założone w 1952 r. w Arizonie. �Maciej Ząbek 184 żeby dowiedzieć się o ogłaszanych konkursach na tego typu badania, a nie tylko oczekiwać, że dana instytucja zgłosi się do niego sama z odpowiednim zleceniem. Dotyczy to oczywiście nie tylko projektów z zakresu edukacji. W ramach nowej podstawy programowej przewidziano wprowadzenie obowiązkowej dla uczniów edukacji regionalnej w celu, jak napisano: „kształtowania trwałych więzi z małą ojczyzną, świadomości własnych korzeni, odnajdywania w kulturze źródeł najistotniejszych wartości, zaangażowania do aktywnego działania na rzecz środowiska” (Ministerstwo..., 2009). Może to stanowić także pewne wyzwanie i szanse dla absolwentów etnologii, ale zapytać można, dlaczego MEN nie zaangażował antropologów do współpracy nad nową podstawą programową, aby sprawdzić choćby, jakie są społeczne (lokalne) oczekiwania i potrzeby wobec proponowanych zajęć? Badań tego typu jak amerykańskie, o ile mi wiadomo, nie prowadzi się jeszcze w Polsce, choć niektórzy studenci i absolwenci robili już takie badania w ramach wolontariatu na zlecenie organizacji pozarządowych. Dotyczyły one przeważnie problemów adaptacji cudzoziemców w szkole czy też źródeł powstawania konfliktów międzykulturowych. Przykładem tych ostatnich mogą być badania w ramach prowadzonych przez mnie warsztatów z antropologii stosowanej, na zlecenie Fundacji Polskie Forum Migracyjne, w szkole w warszawskiej dzielnicy Targówek, do której uczęszczają dzieci czeczeńskie z pobliskiego ośrodka dla uchodźców. Istnieje więc pewna szansa, że kiedyś staną się one normalną praktyką, zwłaszcza w sytuacjach problemów kulturowych w szkole. W ramach obowiązujących do niedawna minimów kształcenia na pedagogice przewidywano również wprowadzenie antropologii. Niestety, osobiście miałem okazję zaobserwować, że wydziały pedagogiki przeznaczały na nie niewystarczającą liczbę godzin albo w ogóle z nich rezygnowały. Podsumowując, trzeba stwierdzić, że kontakt między antropologami i pedagogami jak dotychczas jest w Polsce zbyt wątły i aby coś się zmieniło, trzeba go przede wszystkim rozszerzyć. Rybołówstwo Zupełnie innym przykładem na wykorzystanie antropologicznych badań społeczno-kulturowych mogą być badania nad rybołówstwem na zlecenie Departamentu Gospodarki Stanów Zjednoczonych10. Miały na celu z jednej strony zaradzenie ubytkowi zasobów rybnych w oceanach, a z drugiej pomoc w przetrwaniu lokalnych społeczności rybackich. Podjęcie tych badań wiązało się z zakazem połowu mieczników na Hawajach, zagrażających populacji żółwi Dokładnie przez jednostkę wchodzącą w jego skład zajmującą się łowiskami morskimi i rybołówstwem (National Marine Fisheries Service http://www.nmfs.noaa.gov/). 10 �Antropolog w służbie publicznej 185 morskich. Konsekwencją tego było jednak bankructwo lub zubożenie społeczności rybaków wyspecjalizowanych w połowach mieczników. Nie pomogły dotacje rządowe i próba ich przejścia na połowy tuńczyków, gdyż pieniądze z dotacji okazały się niewystarczające, a zmiana specjalizacji wymagała czasu, aby nauczyć się nowych technik połowu (Allen, Gough 2006). Początkowo nie uznawano tego za problem, ale po przegraniu kilku procesów sądowych postanowiono jednak zbadać podłoże tego zjawiska, zlecając badania antropologom (Abbott-Jamieson, Clay, Colburn, 2006). Badania nad rybołówstwem różnych grup tubylczych zawsze interesowały wielu antropologów, stąd i tym razem nie było problemu ze znalezieniem chętnych, zwłaszcza gdy pojawiły się środki przeznaczone na ten cel. Zadali oni podstawowe pytania o to, jak są zorganizowane społeczności rybackie? Dlaczego rybacy podejmują się tego zawodu? Jak klasyfikują obszary swoich połowów i ich faunę? Jak wygląda ich życie w różnych grupach etnicznych? Jaki wpływ mają na nich działania rynkowe w skali globalnej? W przypadku wspomnianych rybaków z Hawajów pochodzenia wietnamskiego pokazano, jak jedna decyzja administracyjna potrafi rozbić silnie dotąd zintegrowaną społeczność rybacką, doprowadzić do kłótni wewnątrz rodzin, zmusić kobiety do podjęcia pracy zarobkowej, wpłynąć negatywnie na wychowanie dzieci. Badania pokazały też dużą zdolność adaptacyjną badanej grupy, ale za cenę zmiany miejsca zamieszkania (emigracji do Kalifornii) i obniżenia dotychczasowego poziomu życia (Allen, Gough 2006). Porównawcze badania przeprowadzone z kolei na Puerto Rico pokazały natomiast, jak wiedza lokalna na temat środowiska morskiego może przyczynić się do wzbogacenia wiedzy akademickiej w tym temacie. Ze studiów podjętych na tym terenie przez antropologa Carlosa Garìa-Quijano wynika, że rybacy portorykańscy rozpoznają zadziwiająco dużą liczbę gatunków żyjących w wodach przybrzeżnych i klasyfikują je według miejsca występowania i typów podwodnych środowisk. Przyjęli też inną strategię niż rybacy z Hawajów, nie koncentrując się na jednym gatunku, lecz na odławianiu różnych ryb i skorupiaków i utrzymując się na rynku poprzez dostarczanie świeżych owoców morza wysokiej jakości (Garìa-Quijano 2007). Badania tego rodzaju pokazały, że specjalizacja w połowie określonego gatunku staje się coraz bardziej ryzykowna, przyczynia się do naruszenia równowagi w środowisku, a w rezultacie grozi utratą dotychczasowych łowisk. Strategia rybaków portorykańskich jest natomiast pewnym sposobem zapobiegnięcia temu. Antropolodzy pokazali tu raz jeszcze, że są świetnymi „tłumaczami” między społecznościami lokalnymi a naukowcami od ochrony środowiska i administracją państwową. Dzięki dużej wartości danych zdo- �186 Maciej Ząbek bytych dzięki tym badaniom, amerykańskie agencje rządowe obecnie stale przyznają środki na prowadzenie badań nad rybołówstwem, które stają się coraz popularniejsze wśród tamtejszych antropologów. W Polsce niestety nikt nie zlecił antropologom przeprowadzenia badań jakościowych na ten temat, choć akurat w kwestii rybołówstwa byłyby one niesłychanie potrzebne i naglące, gdyż sytuacja polskich rybaków po wprowadzeniu przez Unię Europejską, w ramach tzw. Wspólnej Polityki Rybackiej, kwot połowowych zbliżona jest do tych z Hawajów. Na etnologii warszawskiej i szczecińskiej studenci podjęli badania tylko w ramach przygotowywanych prac magisterskich. Niestety, pisane są na użytek wyłącznie akademicki, a nie z uwagi na możliwość ich zastosowania11. Domy spokojnej starości w Danii Praktyczne stosowania antropologii nie ograniczają się tylko do obszaru Stanów Zjednoczonych. Przykładem badań stosowanych w Europie mogą być badania duńskich antropologów Jensa Kofoda i Anny Birkemose w domach spokojnej starości (2004). Wykonane zostały one na zlecenie duńskiego Ministerstwa Zdrowia z uwagi na zaskakujący fakt stwierdzenia u pensjonariuszy tych domów niedożywienia. Było to tym bardziej bulwersujące, że mamy tu do czynienia z taką sytuacją nie w ubogim państwie Trzeciego Świata, lecz w Danii, gdzie w tego typu domach panują wręcz doskonałe warunki i jest oczywiście pod dostatkiem jedzenia. Każdy z lokatorów ma własny pokój, balkon i ogródek, a kuchnia przygotowuje posiłki przynajmniej w dwóch zestawach. Są organizowane zajęcia gimnastyczne, wycieczki, wieczorki taneczne i inne imprezy okolicznościowe. A jednak u jednej trzeciej pensjonariuszy stwierdzono niebezpieczny dla zdrowia spadek wagi ciała. Władze próbowały się z tym problemem początkowo uporać same, tworząc specjalne domy eksperymentalne, w których starano się włączyć pensjonariuszy do wspólnych zajęć, także przy gotowaniu, gdzie mieli się oni poczuć jak we własnym domu. Dopiero gdy okazało się, że niechętnie włączają się oni w takie zajęcia, a indeks ich masy ciała nie wzrósł znacząco, dopiero wówczas rozwiązanie zagadki powierzono antropologom. Antropolodzy na przykładzie czterech wybranych domów przeprowadzili z ich mieszkańcami typowe badania etnograficzne na temat ich postrzegania 11  Na etnologii warszawskiej jedna z tych prac została już obroniona: N. P u c i a t o, Jastanicy, przedsiębiorcy, ekolodzy i ryby – debata na temat zmian w rybołówstwie związanych z wprowadzeniem Wspólnej Polityki Rybackiej, pod kierunkiem prof. UW, dr hab. A. MalewskiejSzałygin (archiwum IEiAK, UW). �Antropolog w służbie publicznej 187 życia w takich domach, relacji z innymi mieszkańcami i oczywiście ich opinii na temat przygotowywanych tam posiłków. Wyniki może były do przewidzenia, choć niekoniecznie w Danii, gdzie tego typu domy opieki na seniorami stały się już czymś zupełnie naturalnym. Rodzina oddająca swoich bliskich nie musi obawiać się krytyki otoczenia, posądzenia o egoizm i brak troski, jak może zdarzyć się to jeszcze w Polsce. Pozornie ludzie starsi też są zadowoleni z takiego rozwiązania. Rozmówcy antropologów mówili im, że sami podjęli decyzję o przeprowadzce, gdyż nie chcieli być dla nikogo ciężarem. Okazało się jednak, że był to wybór ich rodzin. To one planowały przeprowadzkę, wynajdywały odpowiednią placówkę i załatwiały formalności. Tymczasem taka zmiana wiązała się z zawieszeniem dotychczasowej roli społecznej i staniem się uzależnionym od personelu i regulaminów ośrodka pensjonariuszem. Dlatego podejmowali walkę o utrzymanie odrobiny niezależności. Odmawiali uczestniczenia w różnych programach, ponieważ traktowali je jak zamach na swoją niezależność. Najbardziej jednak manifestowała się ona podczas posiłków, tym bardziej, że przy tej okazji byli często na siłę wyciągani ze swoich pokojów albo karmieni przez personel. Niejedzenie było więc jedną z nielicznych możliwych do zastosowania przez nich form buntu i zachowania swojej autonomiczności. Mimo że personel ciągle podkreślał, że w ośrodku panuje atmosfera domowa, to trudno było ją za taką uznać w sytuacji, gdy stosunek do nich był paternalistyczny, jak do małych dzieci. Istotne było także, że, jak pisze Kofod, nie tylko jedzenie jest ważne, ale także z kim się je. A musieli oni jeść z ludźmi, z którymi z reguły nie mieli nic wspólnego (2006). Wniosek antropologów z tych badań był taki, że problemu niedożywienia nie można rozpatrywać jedynie w kontekście medycznym lub kulinarnym. W tym przypadku ważna była podmiotowość badanych, trudna czy wręcz niemożliwa do zachowania w „instytucji typu totalnego”12. Pensjonariusze, nie znajdując innego wyjścia z sytuacji, wybierali bierny opór, unikanie wszelkich kontaktów i niejedzenie. Podsumowując, antropolodzy wywiązali się z powierzonego im zadania i odpowiedzieli na pytanie, dlaczego pensjonariusze domów spokojnej starości chudną. Odpowiedzi na pytanie, jak temu zaradzić, zlecenie już nie przewidywało. Można podejrzewać tylko, że zleceniodawca, jak w innych tego typu przypadkach, nie byłby z odpowiedzi zadowolony, jeśli wybiegałaby ona poza 12  Nawiązanie do koncepcji E. Goffmana, który to „instytucjami totalnymi” nazywa wszystkie te miejsca zamieszkania i pracy, gdzie większość przebywających tam osób prowadzi wspólnie zamknięty i formalnie administrowany tryb życia (1961/1991). �188 Maciej Ząbek dotychczasowy przyjęty i społecznie aprobowany system w postaci istnienia instytucji domów spokojnej starości. Wioski tematyczne Ostatni z przytoczonych tu przykładów zastosowań antropologii dotyczy polskiej wsi i zarazem interwencji w jej życie kulturalne. Koncepcja „wsi tematycznych” to idea ożywienia gospodarczego, polegająca na uczynieniu danej miejscowości atrakcyjną dla ruchu turystycznego i swego rodzaju pomysł na zarabianie pieniędzy poprzez wykorzystanie specyfiki dziedzictwa kulturowego i kapitału społecznego mieszkańców z określonych miejscowości wiejskich. Polega głównie na wykorzystaniu popularności agroturystyki, ale wobec terenów, na których pozornie nie ma nic szczególnie interesującego, gdzie bez specjalnych zabiegów nie mogłaby się ona rozwijać. Zaletą tej koncepcji rozwoju są niskie, przynajmniej na początku, nakłady finansowe potrzebne na uruchomienie takich projektów i objęcie nim praktycznie całej społeczności wiejskiej. Idea wsi tematycznych, w której aktywnie uczestniczą antropolodzy, nie jest nowa. Praktykowana jest już od dawna na terenie Stanów Zjednoczonych, Francji, Niemiec czy Austrii. W Polsce pojawiła się dopiero od niedawna. Rozwija się ona w odpowiedzi na kryzys lub wręcz upadek tradycyjnego rolnictwa, tam gdzie lokalna społeczność nie była w stanie z różnych przyczyn dostosować się do współczesnych zmian w tym sektorze. W Polsce inicjatorem i koordynatorem projektu „Wioski tematyczne” został Wacław Idziak13, który wraz z organizacjami pozarządowymi (Biurem Partnerstwa „Razem”, Fundacją Wspomagania Wsi, Koszalińskim Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym i innymi) pozyskał środki unijne z programu operacyjnego EQUAL, Europejskiego Funduszu Społecznego do wprowadzenia tej idei w życie. Pierwszym etapem jest poznanie wspomnianego dziedzictwa kulturowego i ukrytego potencjału społecznego, istniejącego w danej społeczności lokalnej oraz analiza potencjału zasobów lokalnych i sprawdzenie możliwości ich wykorzystania. Następnym jest przeprowadzenie badań etnograficznych i w razie potrzeby archiwalnych. Stąd współpraca realizatorów programu z naukowcami i studentami antropologii. W trakcie badań, w których uczest13  Wacław Idziak, naukowiec i działacz społeczny, zainteresowany kulturą wsi, wykładowca socjologii i takich przedmiotów, jak zachowania organizacyjne czy zarządzanie rozwojem lokalnym na Politechnice Koszalińskiej i Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego. �Antropolog w służbie publicznej 189 niczą mieszkańcy wsi, dokonuje się wymiana wiedzy między badaczami a badaną społecznością, w wyniku czego pojawia się oczekiwany efekt sprzężenia zwrotnego i powstają w końcu pomysły na specjalizację danej wsi. Największą trudnością są tu, jak pisze Wacław Idziak, bariery związane z myśleniem, obawą narażenia się na śmieszność, jeśli się nie uda (2005). Antropolog musi tu także wejść w rolę negocjatora, umiejętnie przekonywującego do danego pomysłu. Przykładem tego typu projektów może być jeden z nich pod tytułem „Iwięcino – wieś z końca świata”. Wykorzystano tu obraz „końca świata” z miejscowego kościoła, który pozwolił uruchomić wśród badanej społeczności różne interpretacje związane z tym zagadnieniem, np. końca świata przyrodniczego, historycznego czy dziecięcego. Na tej podstawie mieszkańcy Iwięcina, dawnej wsi cysterskiej, stworzyli produkt w postaci zajęć o tematyce historycznej, astronomicznej i różnicach kulturowych, a wspólnie z antropologami udało im się odnaleźć w przestrzeni społeczno-kulturowej wsi swoiste ślady owego tytułowego „końca świata”. Powstała w ten sposób ścieżka dydaktyczna o nazwie „Końce świata w Iwięcinie”, po której wędrując można obejrzeć obelisk, kościół, cmentarz i grodzisko w lesie. Uzupełnieniem tego pomysłu stał się targ cysterski oraz warsztaty regionalne na temat tradycji bożonarodzeniowej (krucha tajemnica bombek choinkowych) i wielkanocnej (malowanie i kraszenie pisanek, zabawy z jajem). Dla dzieci przygotowano program pod nazwą „Misiowa kraina na końcu świata”. Z czasem wymyślono nowe imprezy, np. nocne zwiedzanie kościoła pt. „Nocą daj poprowadzić się aniołom”, a dzięki temu, że przez wieś przebiega fragment nadmorskiego szlaku kolarskiego, otworzono przy szkole podstawowej schronisko młodzieżowe im. Kazimierza Nowaka, podróżnika, któremu jeszcze w latach trzydziestych udało się objechać na rowerze Afrykę. Zorganizowano nawet konferencję naukową pt. „Pomorskie końce świata”. Dopiero tego typu program pozwolił rozwijać we wsi dochodową agroturystykę. Przy okazji udało się mieszkańcom Iwięcina pozyskać pieniądze na renowację zabytkowej ambony, chrzcielnicy i tablicy inskrypcyjnej oraz nowej remizy strażackiej służącej za świetlicę wiejską. Powstało też monograficzne opracowanie historii Iwięcina. Idea „wsi tematycznych”, bazująca na własnych pomysłach mieszkańców, stała się szansą szczególnie atrakcyjną dla miejscowości pozbawionych atrakcji turystycznych, jak np. typowe wsie popegeerowskie na Pomorzu. Tak np. w Sierakowie Sławieńskim zainspirowano się Tolkienem, budując bajkowe domki z gliny i słomy, organizując jarmarki hobbickie, warsztaty z pamiątkarstwa i rękodzieła, gry terenowe, liczne imprezy okazjonalne, jak majówka w wiosce hobbitów, a przy okazji serwując jadło hobbickie i oferując noclegi. �190 Maciej Ząbek W Paprotach inspiracją do pomysłu okazały się okoliczne źródła i liczne poplątane ścieżki między gospodarstwami. I tak Paproty stały się „wioską labiryntów i źródeł”, gdzie odbywają się liczne gry i zabawy. Dąbrowa, w której zachowała się znajomość zielarstwa, stała się natomiast „wioską zdrowego życia” z własnym ogrodem medytacyjnym, ścieżką zdrowia i zdrową kuchniąb a zwłaszcza produkowanymi tam wyrobami wędliniarskimi, miodami, syropami i oczywiście ziołami. Idea się przyjęła i obecnie w całej Polsce można już spotkać wioski, które reklamują się jako np. Kraina Bajek i Rowerów, Królestwo Żab, Biegun Zimna i Sera itp. Poza pomysłem na powiększenie swych dochodów poprzez przejście z niedochodowego rolnictwa do sektora usług, zaletą tego typu programów okazało się przede wszystkim to, że mieszkańcy tych wsi nauczyli się współpracować i wierzyć, że potrafią sami realizować swoje marzenia. Dla antropologów natomiast programy tego typu stały się miejscem dodatkowego zatrudnienia, gdyż wymagają one kogoś, kto potrafi wejść w system społeczny wsi i wprowadzić jej mieszkańców w obszar gospodarki opartej na wiedzy. Konkluzje Szeroko rozumiana służba publiczna, do której wchodzą instytucje i organizacje międzynarodowe, rządowe, samorządowe i pozarządowe, jest potencjalnie dużym i względnie atrakcyjnym rynkiem pracy dla absolwentów etnologii i antropologii kulturowej. Projektują one i wdrażają corocznie szeroką gamę programów w niemal wszystkich dziedzinach życia zarówno w kraju, jak i za granicą. Programy te stwarzają wiele unikalnych możliwości zastosowania wiedzy antropologicznej i etnograficznych badań jakościowych. W przeciwieństwie do zastosowań wyłącznie biznesowych mają szersze cele, przeniknięte nierzadko ideologią mającą na uwadze aktywne zmienianie świata dla wspólnego dobra. Poza tym często pozwalają etnologom i antropologom kontynuować zainteresowania badawcze poza murami uczelni, z korzyścią także dla nauki akademickiej. Prawdą jest, że w warunkach polskich tego typu organizacje nadal zbyt rzadko mają świadomość praktycznych możliwości wykorzystywania antropologii. Należy jednak przypomnieć, że zdarza się to nadal także w Stanach Zjednoczonych i innych krajach zachodnich. Przykładem może być opisana wyżej decyzja administracyjna w sprawie połowów mieczników. Nie zawsze jest to tylko kwestia niewiedzy lub chęci zaoszczędzenia środków na badania antropologiczne. Jest to także często problem arogancji władzy w ogóle lub poszczególnych organizacji, które są skłonne wdrażać swoje pomysły bez szer- �Antropolog w służbie publicznej 191 szych konsultacji czy mediacji z grupami lokalnymi, nie patrząc na możliwe skutki ich interwencji w delikatną materię życia społecznego. Przykładem mogą być konflikty między inwestorami (prywatnymi, ale także publicznymi), którzy dokonują dajmy na to wyburzeń lub budowy czy modyfikacji pewnych obiektów, a społecznością lokalną lub urzędem. Dochodzi do tego często już po zakończeniu realizacji danej inwestycji bez wcześniejszej konsultacji i partycypacji społecznej. W Polsce zbyt często dopuszcza się do otwartej konfrontacji w takich sytuacjach. W analogicznej sytuacji np. w Hiszpanii, kiedy pojawił się problem zagospodarowania byłego więzienia z czasów Franko, które to miejsce było przez wiele lat pustostanem, a jednocześnie miejscem kultowym dla graficiarzy, władze dzielnicy Carabanchel w Madrycie, na którego terenie znajdował się ten pustostan, zamówiły u antropologów badania jakościowe na ten temat14. W rezultacie przeprowadzono inwentaryzację obiektu, nakręcono film o historii i obecnym stanie więzienia, pokazano go mieszkańcom dzielnicy, potem przeprowadzono z nimi wywiady na temat ich stosunku do obiektu, ale także i ich pomysłów, co z nim zrobić. Kiedy okazało się, że większość z nich opowiedziała się za budową szpitala w tym miejscu i ewentualnie stworzenia w nim niewielkiej izby pamięci, dopiero wówczas ruszyły prace rozbiórkowe. Uniknięto w ten sposób większych protestów, co niestety w Polsce jest na porządku dziennym w tego typu sytuacjach. Należy tu podkreślić, że zastosowaniu antropologii w sferze publicznej sprzyja rozwój instytucji i przestrzegania praw społeczeństwa obywatelskiego. Przykłady jej niestosowania, zwłaszcza przez samorząd terytorialny, są zawsze dowodem na niedorozwój tych instytucji i brak poszanowania reguł demokracji. Inną kwestią jest, że antropolodzy chcący zatrudnić się w służbie publicznej muszą wykazać się pewną własną inicjatywą w tym zakresie, a nie po prostu oczekiwać na propozycje, tym bardziej, że w Polsce brak tego typu stowarzyszeń, jak w USA, które mogłyby pełnić funkcje swego rodzaju pośrednictwa pracy dla antropologów. Powinni też pamiętać o uzupełnianiu swojego wykształcenia, szczególnie w zakresie znajomości prawa, ekonomii, technik negocjacyjnych czy umiejętności menedżerskich. Muszą też nauczyć się pracować w pewnych określonych limitach czasowych, do których zobowiązują programy realizowane przez organizacje. Poza tym powinni umieć przekładać wyniki swych badań na praktykę, mieć umiejętność pisania skondensowanych raportów i rekomendacji, a nie tylko rozpraw i esejów naukowych, pamię Informacje na ten temat otrzymałem z relacji absolwenta etnologii Gawła Walczaka, który pracował jako mediator kulturowy właśnie w tej dzielnicy. 14 �192 Maciej Ząbek tając przy tym, że też nie są z natury obiektywni, też mają kulturę i mogą popełniać błędy. Literatura Abbott-Jamieson S., Clay P., Colburn L.L. 2006 – Anthropological Applications in the Management of Federally Managed Fisheries: Context Institutional and Prospectus, „Human Organization”, Washington, vol. 65, s. 231–240. Allen S.D., Gough A. 2006 – Monitoring Environmental Justice Impacts: Vietnamese-American Longline Fishermen Adapt to the Hawaii Swordfish Fishery Closure, „Human Organization”, Washington, vol. 65, nr 3, s. 319–329. Anderson M. 1999 – Do no harm. Haw aid can support peace – or war, London. Baranowska A. 2009 – Proces kształtowania się tożsamości w instytucji totalnej na przykładzie żołnierzy obozu Babilon w Iraku, w: J. Maciejowski, W. Nowosielski (red.), Tożsamość społeczna grup dyspozycyjnych, Wrocław. Bednarek S. 1998 – Czym jest regionalizm?, Wrocław – Ciechanów. Benedict R. 2003 [1946] – Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, tłum. E. Klekot, Warszawa. Birkemose A., Kofod J. 2004 – Meals in nursing homes, Scand J Caring Sci, 18, s. 128–134. Boas F. 2005 [1919] – Scientists as Spies, „Anthropology Today”, June, vol. 21, p. 27. Docherty J.S. 2004 – Culture and negotiation: Symmetrical anthropology for negotiators, „Marquette Law Review”, 87(4), 711–722. Donaldson M.C. 2008 – Negocjacje dla bystrzaków, Gliwice. Dul R.A. 2009 – I cóż to za zawód, ten antropolog?, „Etnografia Nowa”, nr 1, s. 155–157. �Antropolog w służbie publicznej 193 Dżurak E. 2010 – Antropolog z karabinem na ramieniu, „(op.cit.)”, nr 41. Ephron D., Spring S. 2008 – A gun in one hand, a pen in the other, „Newsweek Magazine”, Apr 12. Ervin A.M. 2005 – Applied Anthropology: Tools and perspectives for contemporary practice, Boston. Fisher R., Urry W., Patton B. 2009 – Dochodząc do tak. Negocjowanie bez poddawania się, Warszawa. Garìa-Quijano C. 2007 – Fishers’ Knowledge of Marine Species Assemblages: Bridging Between Scientific and Local Ecological Knowledge in Southeastern Puerto Rico, „American Anthropologist” Washington, vol. 109, s. 529–537. Goffman E. 1961 [1991] – Asylums: Essays on the social situation of mental patiens and other inmates, London. Gonzales R.J. 2007 – Phoenix Reborn?, „Anthropology Today”, Dec., vol. 23, s. 21–22. Greenman N.P. 2005 – Anthropology Applied to Education, w: Applied Anthropology: Domains of Application, S. Kedia, J. Willingen (eds.), Westport and London, s. 262–306. Griffith D. 2006 – Editor’s Foreword: The Puertoricanization of North American Fisheries Research, „Human Organization”, Washington, vol. 65, s. 229–231. Hall E.T. 1987 [1959] – Bezgłośny język, Warszawa. 1978 [1966] – Ukryty wymiar, Warszawa. Holt R.L. 2009 – Afghan Village Militia: A People-Centric Strategy to Win, www.samllwarsjournal.com (maj 2012). Hofstede G. 2000 [1997] – Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Warszawa. Idziak W. 2005 – Wieś tematyczna, www.witrynawiejska.pl/strona.php?p=455/ (lipiec 2012). �194 Maciej Ząbek Janicka A. 2003 – Doświadczenie miejsca misji pokojowej przez polskich żołnierzy Kosovo Force, (niepublikowana praca magisterska, archiwum IEiAK UW, Warszawa). Kamiński J. 2004 – Negocjowanie. Techniki rozwiązywania konfliktów, Warszawa. Kedia S., van Willingen J. (eds.) 2005 – Applied Anthropology: Domains of application, Westport and London, s. 262–306. Kendik M. 2009 – Negocjacje międzynarodowe, Warszawa. Kofod J. 2006 – Waiting to go into a Danish Nursing Home, Generation Review, vol. 16, nr 2. Kluckhohn C. 1949 – Mirror for Man: The Relation of Anthropology to Modern Life, New York – Toronto. Kukuczka J. 2010 – Antropologia na wojennej ścieżce. Wojny i konflikty jako wyzwanie dla współczesnego etnologa, w: F. Wróblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia Zaangażowana, „Prace Etnograficzne”, z. 38., s. 75–83. Lipka J. (ed.) 1998 – Transforming the culture of schools: Yup’ik Eskimo examples, Mahwah. Mead M. 1928 – Coming of Age in Samoa, New York. 1977 – Applied Anthropology: The State of the Art, w: E.M. Eddy, W.L. Partrige (eds.), Applied Anthropology in America, New York, s. 425–437. Ministerstwo... 2009 – Ministerstwo Edukacji Narodowej, rozporządzenie z dnia 15 lutego 1999 roku, /Dz.U. 1999 Nr 14, poz. 129/ o „Edukacji regionalnej”. McCarty T. 2002 – A place to be navajo: Rough Rock and the struggle for self-determination in indigenous schooling, Malwah. McFate M., Fondacaro S. 2008 – Cultural Knowledge and Common Sense, „Anthropology Today”, Feb., vol. 24, s. 27. �Antropolog w służbie publicznej 195 2011 – Reflections on the First 4 Years of the Human Terrain System, „Prism. Journal, National Defense”, vol. 2, no 4. Pantuliano S. 2009 – Uncharted territory. Land, conflict and humanitarian action, Warwickshire. Price D. 2000 – Anthropology as Spies, „The Nation”, November, 20. http://www.thenation. com/issue/november-20-2000 (lipiec 2012). 2007 – Anthropology, Counterinsurgency, the Kill Chain, and Plagiarism, http:// zeroanthropology.net/2007/10/31/david-price-anthropology-counterinsurgency-the-kill-chain-and-plagiarism/ (lipiec 2012). Puciato N. 2012 – Jastanicy, przedsiębiorcy, ekolodzy i ryby – debata na temat zmian w rybołówstwie związanych z wprowadzeniem Wspólnej Polityki Rybackiej, praca magisterska pod kierunkiem prof. UW, dr hab. A. Malewskiej Szałygin (archiwum IEiAK, UW). Rosa G. 2009 – Komunikacja i negocjacje w biznesie, Szczecin. Satish Kedia and John van Willigen (eds.) 2005 – Applied Anthropology: Domains of Application, Westport, Connecticut. Sikorski C. 2005 – Język konfliktu. Kultura komunikacji społecznej w organizacji, Warszawa. Slaikeu K. 2009 – Winning the War in Afghanistan: An Oil Spot Plus Strategy for Coalition Forces, www.samllwarsjournal.com (maj 2012). Słaboń A. 2008 – Konflikt społeczny i negocjacje, Kraków. Spindler G. (ed.) 2000 – Fifty Years of Anthropology and Education 1950–2000, Mahwah. Weidman H. 1976 – On getting from „here to there”, „Medical Anthropology Newsletter”, vol. 8,1, s. 2–7. Winch A. i S. 2010 – Negocjacje. Jednostka, organizacja, kultura, Warszawa. �196 Maciej Ząbek Willingen J. van 2002 – Applied anthropology: an introduction, Greenwood Publishing Group. Ury W. 2009 – Odchodząc od nie. Negocjowanie od konfrontacji do kooperacji, Warszawa. Vandewalker N.C. 1898 – Some Demands of Education upon Anthropology, „American Journal of Sociology”, 4,69. Netografia (maj – czerwiec 2012): American Anthropological Association: www.aanet.org. Alliance for Applied Research in Educational Anthropology: http://antropology.usf. edu/aarea/. Bureau of Applied Research in Anthropology: http://bara.arizona.edu/index.htm Council on Anthropology and Education: www.aanetorg./section/cae/. Human Terrain System: www.humanterrainsystem.army.mil. Ministerstwo Obrony USA: www.defenselink.mil. National Association for the Practice of Anthropology: www.practicinganthropology. org/. National Marine Fisheries Service: http://www.nmfs.noaa.go. Partycypacja społeczna: www.abc.com.pl/problem/1500/4/. Wioski tematyczne: www.wioskitematyczne.org.pl/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a0d4ff623e27c83a434f199153d896d.pdf 6c49860b0e34c37f1c5966e4e13e0f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5109 Title A name given to the resource Etnologia i antropologia strosowana dla samorządu / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.229-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Braun, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 Krzysztof Braun Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu Wstęp Niniejszy tekst dotyczy użyteczności, przydatności umiejętności i wiedzy pojedynczego etnologa/antropologa kultury, który znalazł lub może znaleźć zatrudnienie na „rynku pracy” – konkretnie w instytucjach samorządu terytorialnego. Będę używał określenia „etnologia stosowana”, ponieważ uważam, że jest to najbardziej obiecująca, a metodologicznie i praktycznie najbardziej płodna wypadkowa pomiędzy etnografią a kulturową czy społeczną antropologią. Sam zresztą uważam się za etnografa, który dokumentując czy opisując rzeczywistość społeczną szuka mechanizmów, które decydują o takich czy innych zachowaniach społecznych, przez co przechodzę na pozycję etnologa. Mógłbym w tym miejscu przywołać Cliforda Geertza – to przecież on, posługując się metajęzykiem antropologii zawsze odwołuje się do etnografii, ponieważ w zapisie etnograficznym znajduje się pierwszy przekaz, pierwsza informacja, którą nasz rozmówca, informator, respondent – wszystko jedno jak go nazwiemy – dostarczył badaczowi do dalszej interpretacji. Trudno wyobrazić sobie badacza zajmującego się zagadnieniami społecznymi – podkreślę, że problemy czy zachowania społeczne podlegają stałym zmianom – który by nie angażował się osobiście w kontekst społeczny czy kulturowy badanych zagadnień. Liczni badacze, cała plejada „dobrych” nazwisk z najwyższej półki naszej dyscypliny, podejmują, jak mi się wydaje, czysto teoretycznie, problem potrzeby bycia „czynnym” etnologiem czy antropologiem. I tak np.: „zabierać głos w najważniejszych debatach”, „trzymać rękę na pulsie współczesności” – pisze Wojciech Burszta; „podejmować badania na palące tematy dotyczące naszej współczesności” – dodaje Michał Buchowski; „i trzeba angażować się w rzeczywistość, w której – jak konstatuje Czesław Robotycki – nie wszystko jest oczywiste”. Te i inne tak dobrze brzmiące – i oczywiście całkowicie słuszne, �230 Krzysztof Braun lecz bez jakiejkolwiek kontynuacji praktycznej – hasła i postulaty spotykamy w większości uczonych ksiąg. Doświadczenia lat (prawie 40) pracy zawodowej na styku użytecznej etnografii, organizacji nauki i pracy dydaktycznej dają mi poczucie dystansu do problemu stosowanej etnologii. Pierwsza połowa 2012 roku minęła pod znakiem dyskusji grona polskich przedsiębiorców, zapoczątkowanej przez prezesa PZU A. Klesyka wokół problemu absolwentów wyższych uczelni: wiedzy, jaką dysponują po ukończeniu studiów, przygotowania do pracy zawodowej, doświadczeń praktycznych, innowacyjności. Nie ma w tej dyskusji miejsca dla nauk społecznych i humanistycznych, ale wiadomo, że pracodawcy oczekiwaliby od absolwentów umiejętności krytycznego myślenia, rozumienia procesów społecznych, zdolności rozumienia problemów innych, zrozumienia powodów powstawania konfliktów społecznych i umiejętności ich rozwiązywania, umiejętności komunikacji i empatii. W sumie uczestnicy dyskursu dochodzą zgodnie do wniosku, że źli są absolwenci naszych uczelni wyższych, bo niewłaściwie ich uczymy (!). Przyznaje to nawet Minister Nauki i obiecuje „...milion za ulepszenie studiów”. Zabrakło mi w tym dyskursie głosu dwu kategorii zainteresowanych: głosu absolwentów, którym tak wiele się zarzuca i głosu pracowników uczelni, którzy ich przygotowują do pracy zawodowej. Od jesieni 2011 roku trwają na polskich uczelniach prace nad opracowaniem Krajowych Ram Kwalifikacji dla przygotowywania systemu potwierdzania kompetencji zawodowych absolwentów w poszczególnych dziedzinach wiedzy, co ma promować edukację opartą na rzeczywistych efektach uczenia się. Wiadomo będzie co potrafi i czego można oczekiwać od absolwenta np. etnologii po studiach II stopnia (magisterskich). Czy etnolog jest potrzebny samorządom? Chcąc pisać o tym, czym może zajmować się etnolog/antropolog kultury zatrudniony w samorządzie terytorialnym (starostwie powiatowym/gminie), rozesłałem do starostów i przewodniczących rad powiatu w województwie mazowieckim oficjalne listy. Adresatów było około 80. Prosiłem w listach o informację, jakiego rodzaju zadania można powierzyć zatrudnionemu w samorządzie etnologowi/antropologowi kultury i jakiej wiedzy i umiejętności oczekiwano by od niego. Do listów, dla ułatwienia znalezienia odpowiedzi na moje pytania, dołączyłem opracowany dla potrzeb KRK profil absolwenta studiów II stopnia. Warto tu przytoczyć ten tekst: �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 231 „Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa umieszczone są na pograniczu nauk humanistycznych i społecznych. Dzięki szerokiej interdyscyplinarnej perspektywie teoretycznej student zdobywa pogłębioną wiedzę pozwalającą na rozumienie i krytyczną analizę zjawisk zachodzących we współczesnym świecie. Ważnym i nieodłącznym elementem procesu kształcenia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa są etnograficzne badania terenowe. Opierają się one na bezpośrednim doświadczeniu studenta zdobytym w kontakcie z innymi ludźmi. Pozwalają na rozwinięcie wrażliwości i otwartości na odmienność. Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej w trakcie studiów zdobywają: — wiedzę dotyczącą specyfiki kulturowo-społecznej wybranych grup i regionów w Polsce, Europie i na świecie; — umiejętność prowadzenia i projektowania badań jakościowych, stanowiących podstawę nauk humanistycznych i społecznych; — umiejętność przygotowywania i realizacji projektów wykorzystywanych w instytucjach kultury, organizacjach pozarządowych oraz w biznesie; — rozumieją mechanizmy powstawania zjawisk wykluczenia i dyskryminacji oraz potrafią opracowywać i realizować programy zapobiegające uprzedzeniom i marginalizacji; — umiejętność przygotowywania i opracowywania tekstów naukowych”. Nie czułem się zaskoczony wynikami ankiety; otrzymałem pięć odpowiedzi, co stanowi 6,25% w stosunku do wysłanych listów. Z tych pięciu jedna stwierdzała, że „nie przewiduje zatrudnienia etnologa lub antropologa kultury”, druga „po wnikliwej analizie wszystkich stanowisk pracy naszego urzędu oraz zakresu ich obowiązków, nie przewidujemy stanowiska związanego z powyższymi zagadnieniami z powodu ich specyfiki”. Natomiast trzy pozostałe wypowiedzi, w sposób satysfakcjonujący określają zadania i wymagania, którym musiałby sprostać zatrudniony w samorządzie powiatowym etnolog. Gdyby w Grójcu zatrudniono etnologa, to odpowiadałby za następujące sfery działania: — prowadzenie działalności badawczej dotyczącej społeczeństwa i jego kulturalnego rozwoju w regionie, — przygotowanie, koordynowanie oraz współudział w projektach dotyczących rozwoju społeczności w aspekcie historycznym i kulturowym, — współpraca z organizacjami pozarządowymi, w tym zajmującymi się rozwojem społeczności lokalnej, — współudział w programach szkolnych (pogadankach, dyskusjach, pokazach, prelekcjach) dotyczących zjawisk dyskryminacji, uprzedzeń, w oparciu o zgromadzone dane o grupach etnicznych, kulturowych, religijnych występujących w regionie. �232 Krzysztof Braun Starostwo w Makowie Mazowieckim przedstawia wykaz zadań, które miałby wykonywać etnolog/antropolog kultury zatrudniony w samorządzie: — współpraca z miejskim i gminnymi ośrodkami upowszechniania kultury, — pełnienie funkcji animatora kultury, — koordynacja projektów podejmowanych przez domy kultury, — przygotowywanie materiałów, informacji z działań podejmowanych przez powiat na jego stronę internetową, — prowadzenie pogadanek dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych, dotyczących dziejów kultury i cywilizacji powiatu, — prowadzenie działań polegających na upowszechnianiu kultury, wychowania, edukacji oraz promocji dorobku kulturalnego i prowadzenie przedsięwzięć propagujących i promujących dorobek kulturalny. Starosta Pułtuski w sposób najbardziej szczegółowy określa trzy sfery, w których nasz absolwent może ubiegać się o zatrudnienie i przedstawia swoje oczekiwania w stosunku do niego: Praca w placówkach kultury wymaga: — wiedzy dotyczącej lokalnych obyczajów i innych przejawów kultury ludowej: literatury, sztuki, muzyki ludowej, obrzędowości danego rejonu i rozpowszechnianie tej wiedzy wśród lokalnej ludności, — wiedzy w zakresie występowania w lokalnej społeczności mniejszości etnicznych lub religijnych. Praca w placówkach pomocy społecznej wymaga: — dokonywania analiz życia codziennego lokalnej społeczności, — wyciągania wniosków wobec zjawisk kulturowych, np. multikulturalizmu, metakulturalizmu, współczesnych „wojen kulturowych”, — reagowania na mechanizmy wykluczenia i dyskryminacji społecznych, — opracowywania programów zapobiegających uprzedzeniom i marginalizacji, — nawiązywania kontaktów z przedstawicielami środowisk zagrożonych wykluczeniem. Praca (zatrudnienie) w organizacjach pozarządowych, których działalność statutowa przewiduje pomoc dla osób niepełnosprawnych, niezaradnych życiowo, znajdujących się w trudnych warunkach. Tu Starosta widzi potrzebę umiejętności: dokonywania analizy zachowań społeczności lokalnej, badania adaptacji do warunków życia ludności najuboższej, współdziałanie z przedstawicielami opieki społecznej w zakresie wsparcia osób potrzebujących pomocy. Z zestawienia wykazu umiejętności, które zawiera profil naszego absolwenta z tematami i zadaniami, które starostowie powierzyliby zatrudnianym �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 233 przez siebie etnologom, wynika, że kompetencje absolwenta są wystarczające dla sformułowanych tu potrzeb pracodawcy – starosty. Ta konstatacja wywołuje potrzebę zastanowienia się, z jakimi problemami boryka się samorząd na swym podstawowym poziomie – tj. w gminie. Praca w gminie to stykanie się etnologa z najbardziej autentyczną sferą ludzkich problemów, z mechanizmami powstawania społecznych więzi i animozji. Także dla wnikliwego obserwatora możliwość pomocy w rozwiązywaniu sytuacji konfliktowych, znajdowanie płaszczyzn dla tworzenia więzi społecznych, upodmiotowienie członków lokalnej społeczności, tworzenie postaw tożsamościowych prowadzące do zaistnienia społeczeństwa obywatelskiego. Czym jest gmina? Gmina, zgodnie z Ustawą z dnia 8 marca 1990 roku o Samorządzie Gminnym, to wspólnota samorządowa plus określone terytorium. Istotnym dla całokształtu bytowania mieszkańców gminy jest zarząd gminy – to znaczy wójt i rada gminy, która zostaje wyłoniona drogą demokratycznych wyborów. Są to ludzie, których mieszkańcy obdarzyli zaufaniem i powierzyli im zarządzanie dobrem wspólnotowym, a więc zasobami gminy: materialnymi, przyrodniczymi i niematerialnymi, czyli społecznymi i kulturowymi. Gmina dla dobrego funkcjonowania ma do spełnienia wiele zadań, a realizuje to poprzez wyspecjalizowane komórki administracji samorządowej: biuro gminy i instytucje gminie podległe, np. gminny ośrodek kultury, gminna biblioteka, niekiedy muzeum regionalne, także zespoły szkół, opieki zdrowotnej, sportu i rekreacji i wiele innych, zależnie od specyficznych warunków lokalnych. Od tego jak sprawnie, jak kompetentnie, jak innowacyjnie będą działały stanowiska, pracownicy administracji gminy, zależy realizacja podstawowego celu funkcjonowania gminy – ładu społecznego. Potraktujmy gminę jako instytucję produkcyjną, której zadaniem jest zaspokojenie zbioru potrzeb wspólnoty, a jednocześnie zapewnienie jej członkom – mieszkańcom, optymalnej wartości, jaką jest właśnie ład społeczny. Zakres realizacji potrzeb mieszkańców i obowiązki gminy wobec nich wynikają z ustawy o samorządzie terytorialnym (rozdz. 2, art. 7). Zaspokojenie potrzeb wspólnoty obejmuje następujące sfery, cytuję: — ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej, — gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego, — wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenie w energię elektryczną i cieplną oraz gaz, — lokalnego transportu zbiorowego, �234 — — — — — Krzysztof Braun ochrony zdrowia, pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych, gminnego budownictwa mieszkaniowego, edukacji publicznej, kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, — kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych, — targowisk i hal targowych, — zieleni gminnej i zadrzewień, — cmentarzy gminnych, — porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego, — utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych, — polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej, — wspierania i upowszechniania idei samorządowej, — promocji gminy, — współpracy z organizacjami pozarządowymi, — współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw. Rozległość wiedzy, w jaką jest wyposażony etnolog, gwarantuje, że może być dla gminy pracownikiem nie do przecenienia, pod warunkiem jednak, że będzie chciał tam pracować, będzie twórczy i innowacyjny w swych działaniach i będzie nieustannie uzupełniał swoje kompetencje zawodowe. Warunkiem nieodzownym, podstawową potrzebą, zanim podejmie pracę, jest dokładne zapoznanie się ze strukturą społeczno-zawodową mieszkańców gminy, jej historią społeczno-gospodarczą, dawną strukturą własności ziemi, stosunkami religijnymi i etnicznymi. Ta wiedza zestawiona ze znajomością zasobów przyrodniczych i materialnych gminy pozwoli na zajmowanie stanowiska tak wobec stawianych mu zadań, jak przy wnikaniu w zrozumienie sytuacji trudnych czy konfliktowych. Etnolog może skutecznie działać w wielu sferach funkcjonowania gminy: — w sferze promocji gminy: jej walorów przyrodniczych, wartości kulturowych – materialnych i niematerialnych, istniejących zabytków, — w szeroko pojętej sferze pomocy społecznej: od identyfikacji nurtujących społeczność problemów i patologii (np. negatywne skutki masowej emi- �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 235 gracji zarobkowej) po propozycje podejmowania przez gminę i podległe jej agendy działań naprawczych: przekwalifikowywania bezrobotnych, szukania nowych miejsc pracy, np. w agroturystyce, — w sferze edukacji i kultury: od przygotowywania materiałów do edukacji regionalnej dla szkół: ścieżki edukacyjne itp., poprzez organizację mieszkańcom czasu wolnego, opiekę nad lokalnymi wartościami kulturowymi: muzyczno-folklorystyczno-obrzędowe zespoły, twórczość amatorska i regionalna, merytoryczne wspieranie inicjatyw kulturalnych mieszkańców (np. tworzenie kolekcji, zbiorów zabytków, lokalnych muzeów itp.), działania lokalnych stowarzyszeń twórczych, miłośników regionu (wsi, krajobrazu itp.), — w sferze współdziałania gminy z działającymi na jej terenie organizacjami samorządowymi i instytucjami produkcyjnymi. Ich działania mogą wspierać funkcje opiekuńcze gminy, ale mogą też wprowadzać „konflikt interesów”. Etnolog, rozumiejący istotę tworzenia struktur współżycia społecznego, może pełnić tu ważną rolę eksperta – mediatora, — w sferze organizacji gminnych mediów informacyjnych i społecznej komunikacji: prasy lokalnej, pism samorządowych, parafialnych czy związanych z działającymi na terenie gminy instytucjami. Nie sposób jest omówić wszystkie sfery działań, w których etnolog/antropolog kultury może dobrze pracować. Ograniczę się do dwóch przykładów: W połowie lat dziewięćdziesiątych w jednym z powiatów województwa mazursko-warmińskiego, pojawili się akwizytorzy ze Skandynawii, szukający ludzi do prac z zakresu haftu. Pracujący tam etnolog skontaktował ich ze środowiskiem ukraińskim i wkrótce okazało się, że starsze panie, doskonale z młodości pamiętające haft krzyżykowy, wykonują hafty, które później, za morzem, znajdują miejsce w aplikacjach do eleganckich ubiorów, z notatką „norweski/szwedzki hand made”. Smaku dodaje to, że w Skandynawii też jest haft krzyżykowy. Etnolog to wiedział. Drugi przykład wiąże się z nowymi perspektywami pracy: w 2011 roku Polska ratyfikowała Konwencję UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Konwencja zakłada, że ciałem, które może zgłaszać element niematerialnego dziedzictwa, jest społeczność lokalna, bo to dla niej zgłaszane zachowanie kulturowe jest cenne i ważne jako wartość przekazywana z pokolenia na pokolenie. Jest w chwili obecnej ogromna rozbieżność pojmowania, czym jest niematerialne dziedzictwo kulturowe, które zachowania kwalifikują się do umieszczenia na liście elementów kulturowych przeznaczonych do ochrony, jak je identyfikować i dokumentować. Niemniej, czy będzie to ważny dla społeczności zwyczaj kultywowany przez pokolenia, �236 Krzysztof Braun czy będzie to zespół treści należący do sfery pamięci kulturowej, to właśnie etnolog obserwujący te zjawiska w terenie jest szczególnie predestynowany, aby się tym zajmować, ponieważ najlepiej potrafi zdefiniować i umotywować te zagadnienia. Dlaczego więc, jeśli etnologowie są tacy przydatni (o czym jestem głęboko przekonany), nie znajdują pracy w samorządach? Pierwsza odpowiedź już się pojawiła: na 80 wysłanych ankiet zareagowało 5 osób, w tym 2 negatywnie. To świadczy o tym, że świadomość, czym może zajmować się antropolog kultury w gminie, jest praktycznie żadna. Druga odpowiedź w jakimś sensie obciąża absolwentów etnologii. Nie mają chyba do końca świadomości, że gmina może być dla nich miejscem pracy, że to nie tylko pracownik socjalny, a w najlepszym przypadku instruktor kulturalny w GOK-u, więc nie aplikują o taką pracę. Trzecia odpowiedź wiąże się z uczelnią, z macierzystym instytutem etnologa. Nie interesujemy się losami naszych absolwentów gdzieś w dalekim terenie. Pamiętam, że w końcu lat sześćdziesiątych, gdy pracowałem w Ośrodku Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Pracownią Badań nad Współczesnością kierowała dr Anna Szyfer, a szefem Rady Naukowej OBN był prof. Józef Burszta. Regularnie raz na kwartał przyjeżdżał, rozmawiał o realizowanych badaniach, wysłuchiwał naszych narzekań i litanii kłopotów. A potem szedł do komitetu wojewódzkiego PZPR i już jako profesor, dyrektor Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego, redaktor Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, tłumaczył sekretarzom komitetu, jak ważna jest praca etnologa, jakie profity region dzięki temu uzyskuje i tak dalej. Efekt – wiele spraw, dla nas nie do załatwienia, okazywało się łatwymi do rozwiązania. Urzędnika, nawet jeśli to jest marny poziom władzy, przekonać może albo siła, albo autorytet; sam z siebie przeświadczony jest o swojej wyższości i nieomylności. Pisze o tym Florian Znaniecki w Naukach o kulturze: „ludzie posiadający władzę... aczkolwiek przeważnie świadomi swej ignorancji w zakresie współczesnego przyrodoznawstwa, często zupełnie nie zdają sobie sprawy ze swej ignorancji w zakresie wiedzy o kulturze – zwłaszcza w zakresie wiedzy o zjawiskach społecznych – i są przekonani, że dzięki swemu doświadczeniu praktycznemu potrafią rozwiązać wszelkie problemy społeczne lepiej niż mniej doświadczeni uczeni”. Co więcej, urzędnicy, przedsiębiorcy, mniej lub bardziej eksponowane elity, nie zdają sobie sprawy ze swych delikatnie mówiąc, intelektualnych niedostatków. Czego tu żądać od wójta czy lokalnego przedsiębiorcy, jeśli np. Prezydent RP goszcząc w Zambrowie mówi, że jest na takim pięknym Podlasiu; �Etnologia i antropologia kulturowa dla samorządu 237 jeśli wiceminister spraw wewnętrznych i administracji na przeglądzie folklorystycznym w Ostrołęce wyraża radość, że przyjechali Kurpie z dalekiego Podlasia – a chodzi tu o gminę Turośl i Zbójna, które od granicy historycznego Podlasia dzieli dobre sto kilometrów; jeśli doktor etnologii mówi o okolicach Katowic, że są to ziemie, które były pod zaborem pruskim – to o czym tu mówić! A dziennikarze: mówi taki radiowy reporter, że jest właśnie na Śląsku w Częstochowie. Inny, redagując w Gazecie Wyborczej cykl „Wędrówki po Mazowszu”, pisze: „Stare mazowieckie wsie kryją prawdziwe skarby” – i tu następują opisy pałacu w Chlewiskach, Borkowicach, Przysusze – małopolskich magnackich rezydencji. Czy w takiej sytuacji absolwent etnologii, historii czy historii sztuki może mieć inne uczucie niż poczucie zażenowania prymitywizmem tzw. „elit”, u których stara się o zatrudnienie? Etnolog/antropolog kultury, po studiach magisterskich, znający języki, programy komputerowe i mający inne widzenie rzeczywistości jako przybysz z zewnątrz, jest w gruncie rzeczy poważnym zagrożeniem dla gminnego status quo, ale nie tylko, bo także w większych instytucjach. Aby nie wchodzić na grząski grunt patologii zatrudniania pracowników, powróćmy do zawodowych kompetencji etnologa/antropologa kultury i pozycji, jaką powinien mieć w samorządzie terytorialnym. Konkluzje Etnolog – aby w optymalnym stopniu można było wykorzystać jego wiedzę oraz zawodowe kompetencje, powinien być zatrudniony w pionie wójta – sekretarza gminy – działu promocji, gdyż tam zbiegają się wszystkie kanały informacji. Powinien być traktowany jako ekspert, osoba, która niezależnie od powierzanych jej zadań, może ocenić społeczno-kulturowe konsekwencje podejmowanych w gminie decyzji. Kończąc, przypomnę opinię Joanny Tokarskiej-Bakir: „Antropologia jest unikalną kombinacją wiedzy i wolności, które, o ile się spotkają, [...] stają się potężnym narzędziem obrony przed [...] zagrożeniami”. Literatura Buchowski M. 2004 – Ku odpowiedzialnej antropologii, „(op. cit.)”, nr 19–20, s. 6. Burszta W. 2004 – Na obrzeżach, „(op. cit.)”, nr 21, s. 8–9. �238 Krzysztof Braun Klesyk A. 2012 – Diamenty z miękkimi kompetencjami, „Gazeta Wyborcza”, z 23 IV 2012, s. 8. 2012 – Minister: dam milion za ulepszenie studiów, „Gazeta Wyborcza”, z 24 IV 2012, s. 4. Robotycki Cz. 1998 – Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Tokarska-Bakir J. 2004 – Ku antropologii, „(op. cit.)”, nr 19–20, s. 13–14. Znaniecki F. 1971 – Nauki o kulturze: narodziny i rozwój, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c16f8d512d709a9e836cf7d2160e9db.pdf 0450ba16155c304ebcad86ad1c8d4cfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5108 Title A name given to the resource Przypadek Romów: antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 Lech Mróz ANTROPOLOGIA W DZIAŁANIU CZY ANTROPOLOGIA WSPÓŁPRACUJĄCA Przypadek Romów Wprowadzenie Tekst ten jest wynikiem wieloletniego kontaktu autora z rozmaitymi grupami cygańskimi i organizacjami romskimi, zaś doświadczenia tutaj opisane czy może raczej jedynie przybliżone, wynikają z rozmaitości sytuacji, wobec których znajdował się autor tego tekstu. Zmieniały się mody naukowe, a przede wszystkim warunki społeczne i sytuacje, w jakich znajdowali się Cyganie – Romowie w Polsce, od czasu zakończenia II wojny światowej, szczególnie od czasu zmian politycznych i ekonomicznych we wschodniej Europie, w tym i w Polsce. Dodatkowym, a niezmiernie ważnym momentem, było wejście Polski do Unii Europejskiej i związane z tym zmiany regulacji prawnych, zmiana stosunku władz do mniejszości etnicznych i utworzenie szerokiego programu wspierania tej społeczności. Najpierw jednak, nim przejdę do opisania i analizy sytuacji, kiedy byłem obecny czy nawet uczestniczyłem, wynikających z zaangażowania w rozmaite działania romskie, powinienem naszkicować tło, przedstawić sytuację i status tej zbiorowości w krajach europejskich, pokazać kierunki zmian, obecność w życiu politycznym i opisać rodzaje własnego doświadczenia. Dosyć konsekwentna i aktywna, zwłaszcza w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku i początku XXI wieku, polityka wspierania romskich zbiorowości w różnych krajach, nie znajdowała akceptacji, a raczej opór wielu polityków z różnych krajów, zwłaszcza Europy Zachodniej. Dwie są przede wszystkim przyczyny zmiany. Pierwsza to trudności ekonomiczne, kryzys i konieczność ograniczania wydatków, w tym także na cele społeczne i socjalne; a z tym bezpośrednio ma związek dochodzenie do głosu w różnych krajach polityków prezentujących programy populistyczne, krytyczne wobec prowadzonej polityki otwartości i ksenofobiczne, a w każdym razie niechętne migrantom �198 Lech Mróz i odwołujące się do wartości i symboli narodowych, a nawet nacjonalistycznych. Drugą przyczyną zmiany jest pojawienie się w zachodniej części kontynentu, w państwach tzw. Starej Unii (sprzed rozszerzenia o państwa głównie z Europy Wschodniej), ekonomicznie bogatszej i atrakcyjniejszej, znacznych grup migrantów romskich. Szczególnie dotkliwie zaczęto odczuwać ten ruch migracyjny po wejściu do Unii Europejskiej Bułgarii i Rumunii. Pojawiły się wówczas w krajach Europy Zachodniej bardzo liczne grupy romskich przybyszów. Przynieśli ze sobą zupełnie inne wzorce kulturowe, nie tyko dotyczące ich samych, zorganizowania i funkcjonowania grupy, lecz również dotyczące stosunku do otoczenia, do cudzej własności i miejscowych społeczeństw. Nagminne stały się skargi na kradzieże, na wtargnięcia na prywatne tereny, niszczenie środowiska, tworzenie brudnych slumsów, nachalność i agresję wobec miejscowych, niechętnie dających datki żebrzącym Romom. Nie tylko politycy zaczęli wypowiadać się na temat zagrożenia ze strony przybyszów, zwracano uwagę na nakłanianie dzieci do żebractwa i kradzieży, na oszustwa i inne formy wykroczeń. Miejscowe społeczeństwa nie potrafiły wypracować właściwej i sensownej polityki wobec przybyszów i najczęściej nie widziały też powodu, by uznać, że przybyszom z racji ubóstwa i odmienności kulturowej należy więcej wybaczać. Przybysze zaś najczęściej nie zdradzali ochoty do zmiany sposobu funkcjonowania, traktując miejsca i kraje pobytu niemalże jako rejony łowieckie i niczyje. Zaczęły się więc akcje deportacji uciążliwych przybyszów i pilniejsze zwracanie na nich uwagi przez aparat administracyjny i policyjny. To zaś ożywiło obrońców praw człowieka i organizacje zajmujące się imigrantami, sprzeciwiające się deportacjom i wspierające Romów w oporze przed deportacjami, czy ograniczaniem ich swobody. Dosyć rozwinięta korupcja, istnienie nielegalnego rynku w ich macierzystych państwach, w tym także możliwość uzyskania nowych dokumentów, umożliwiają deportowanym ponowny wyjazd do krajów Europy Zachodniej. Sprawy skomplikowały się i nie udało się wypracować do tej pory sensownego rozwiązania. Nie byli w stanie pomóc w tym także liderzy romskich organizacji z Bułgarii, a także Rumunii – szczególnie liczna migracja romska właśnie z tego kraju rozprzestrzeniła się w państwach Europy Zachodniej; zresztą i w Polsce (najczęściej w drodze na zachód) są zauważalni i daleko liczniejsi niż bułgarscy Romowie. Zmiany polityczne w Polsce stały się także impulsem modelowania romskiego życia. Zaczęło się od wymuszonego w połowie lat sześćdziesiątych osiedlenia i skazania najczęściej na zamieszkanie w slumsach, w zniszczonych budynkach, gdzieś na peryferiach miasteczek i w bliskości tych, którzy często tworzyli tzw. środowiska przestępcze. To w istotny sposób zaważyło na sposobie sedentaryzacji, na drodze od życia wędrownego – sporej części żyjących �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 199 w Polsce Romów – do oswojenia się z życiem na stałe osiadłym, a nie tylko w okresie niesprzyjającym wędrowaniu, czyli późną jesienią i zimą. Te decyzje administracyjne, w niemałym stopniu wynikające z ideologicznego przekonania, że życie nomadyczne jest oznaką zacofania, a tylko życie osiadłe jest właściwym sposobem egzystencji, a poza tym – co niezmiernie ważne – chęć kontroli środowiska cygańskiego, leżały u podstaw decyzji zabraniającej wędrowania. Konsekwencją zmiany sposobu życia było zasadnicze ograniczenie preferowanego przez Romów sposobu zarobkowania – handlu końmi, kowalstwa, pobielania naczyń, muzykowania, wróżenia. Nie od razu i niecałkowicie zginęły te profesje; jednak osiedlenie zasadniczo utrudniło wykorzystanie umiejętności i znajomości miejsc, dających szansę sprzedania swoich umiejętności. Osiedlenie w środowisku, które często zajmowało się rozmaitymi nielegalnymi sposobami pozyskania środków do życia, w oczywisty sposób wpłynęło na rodzaj zmian w romskiej ekonomii. Poza tym, tak jak mieszkańcy slumsów i peryferyjnych baraków czy domostw, dzielili z tamtymi los i świadomość ludzi marginalizowanych, stygmatyzowanych – już nie tylko z racji pochodzenia, lecz także z racji zamieszkania. Nieskuteczna realizacja obowiązku szkolnego i brak przygotowania nauczycieli i szkół do umiejętnego zachęcenia dzieci i młodzieży do nauki, a także stygmatyzacja, jakiej i tutaj doświadczały romskie dzieci, powodowały, że wpływ edukacji i szkół na modelowanie romskiego życia był znikomy. Wprawdzie około połowy lat siedemdziesiątych zdarzały się przypadki umożliwiania cygańskiej młodzieży korzystania z Domów Kultury, zachęcania do aktywności muzycznej, do uczestniczenia i uświetniania muzyką lokalnych manifestacji pierwszomajowych (np. w Olsztynie), jednak nie wpływało to w zasadniczy sposób na zorganizowanie ich życia w skali kraju, ani też na aktywizację polityczną czy obywatelską społeczności cygańskiej. Próby tworzenia regionalnych cygańskich organizacji obserwujemy dopiero w latach osimdziesiątych. Chyba pierwszym takim przejawem aktywności było Stowarzyszenie powstałe w Tarnowie. Należy jednak zauważyć, że istotny wkład, czy raczej impuls do aktywizacji cygańskiego środowiska miejscowego, przyszedł z zewnątrz, od pracowników Muzeum Okręgowego w Tarnowie, tworzących dział poświęcony Cyganom, ich dziejom i ich kulturze w Polsce. Nie jest to sytuacja odosobniona ani w Polsce, ani w Europie. Niejednokrotnie nie tylko impulsem i pomocą służyły osoby zainteresowane Cyganami, szczególnie językoznawcy i historycy czy etnografowie. Pierwsze w skali europejskiej kongresy czy zjazdy przedstawicieli różnych cygańskich i romskich organizacji i grup organizowane były przez ich niecygańskich badaczy i współpracowników. Należy odnieść się teraz też do kwestii nazewnictwa – czy właściwa jest nazwa Cyganie czy Romowie. Do stosunkowo niedawna, czyli do połowy lat �200 Lech Mróz osiemdziesiątych, a nawet nieco dłużej, posługiwano się niemal wyłącznie określeniem „Cyganie”. Stosowali je naukowcy, powszechne było w literaturze nienaukowej i codziennej mowie. Używali go sami określani tą nazwą, słowo „Roma” rezerwując dla własnego języka. Te dwie nazwy egzystowały dla nich obocznie – jedna w kontaktach z obcymi, druga w kontaktach wewnętrznych. Wydaje mi się – choć nie prowadziłem na ten temat specjalnych badań, raczej odwołuję się do wiedzy i znajomości środowiska – że tak długo, jak żywa była pamięć dawnego sposobu życia, a niekwestionowanymi liderami byli zwierzchnicy i głowy rodów, określenie „Cygan, Cyganie” uważane było – także przez tych, których tak określano – za naturalny etnonim, nie niosący specjalnie pejoratywnych treści. Terminy „Rom, Romowie” zaczęto popularyzować pod koniec lat osiemdziesiątych, ale dopiero po zmianach politycznych, których rezultatem było pojawianie się rozmaitych lokalnych organizacji cygańskich i przede wszystkim pojawienie się klasy liderów politycznych. Ponieważ zarazem powstało sporo organizacji w innych krajach, zwłaszcza Europy Wschodniej i Południowej, rozwinęły się ponadpaństwowe formy aktywności, a przy tym pojawiły się różne formy wspierania społeczności cygańskiej-romskiej w ramach Unii Europejskiej, termin Rom stał się znakiem nowych ambicji, dumy narodowej i aspirowania do awansu, do zmiany statusu, do możliwości korzystania z podobnych praw, jak inne narody w Unii Europejskiej. Stosowanie nazwy „Rom, Romowie” stało się wymogiem poprawności politycznej zarówno urzędników, jak też środków masowego przekazu. Powyższe wprowadzenie uznałem za konieczne dla ułatwienia zrozumienia sytuacji, kiedy to etnolog czy antropolog podejmuje się rozmaitych ról pełnionych wobec społeczności romskiej i w imieniu którejś ze stron kontaktu społecznego: Romów bądź nie-Romów. Tym bardziej uzasadnione, że zdecydowana większość prac współcześnie publikowanych, czy raportów organizacji pozarządowych lub organów państwowych, przedstawia ocenę sytuacji, w jakiej znajduje się społeczność romska i sposoby podejmowanych działań, wyłącznie ze strony nieromskiej. Zaś wypowiedzi działaczy romskich zazwyczaj ograniczają się do kwestii ekonomicznych, a znacznie rzadziej podejmują inne wątki – np. edukację, pomoc zdrowotną – choć ostatnio sytuacja i tu ulega zmianie. * * * Rozmaitość sytuacji i ról, w jakich występował autor tego tekstu, i rozmaitość oczekiwań i przydzielonych zadań, nakazuje mi poświęcić kolejny fragment tego wprowadzenia krótkiemu przybliżeniu swojego „wchodzenia” w świat polskich Romów, oswajania siebie z nimi i poszczególne grupy i rodziny �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 201 ze sobą. Mój kontakt z wieloma spośród Romów sięga odległego czasu. Z niektórymi zaprzyjaźniony jestem od ponad trzydziestu lat. Pierwsze rozmowy, pierwsze kontakty nawiązałem jeszcze w czasie studiów. Podstawą uzyskania kolejnych stopni naukowych były prace powstałe m.in. w oparciu o materiały zgromadzone w trakcie kolejnych pobytów pośród Romów. Wyjazdy badawcze ze studentami (gdy byłem już pracownikiem Uniwersytetu), uczestniczenie w rozmaitych pracach realizowanych w porozumieniu z romskimi organizacjami, dostarczały wiedzy o dokonujących się przeobrażeniach i ich rodzaju. Większość moich kontaktów i rozmów realizowana była u tzw. Polska Roma i blisko z nimi spokrewnionych Chaładytka Roma. Jednakże również wielokrotnie kontaktowałem się z Lowarami i Kełderaszami. Najpóźniej i w węższym zakresie z tzw. Karpackimi Cyganami – osiadłymi, mieszkającymi w wioskach Spisza, Orawy, Podtatrza, w wioskach gorczańskich. Pozostali Romowie mieli w stosunku do nich dystans, przejawiający się przede wszystkim w zakazie jakichkolwiek kontaktów, a poza tym wydawali mi się mniej interesujący, ponieważ nie wędrowali. Wpływ na moje wybory miał także fakt, że ta społeczność była stosunkowo lepiej poznana i bardziej zasymilowana. Pierwsze kontakty, pogłębiające się życzliwe zainteresowanie moich rozmówców, wobec których nie kryłem naukowego celu wizyt i rozmów, nie pozwalały jednak zbyt głęboko wniknąć w szereg tematów; odczuwana przeze mnie życzliwość i gościnność nie przeradzała się w głębsze zaufanie. Ważnym momentem, kiedy ta bariera została przekroczona, był pewien wczesnojesienny wieczór pod koniec lat siedemdziesiątych. Wielokrotnie odwiedzałem mieszkające w baraku, na peryferiach niewielkiego podlaskiego miasteczka, kilkanaście rodzin cygańskich (jeszcze nie wymagali, by mówić o nich jako o Romach), należących do grupy Chaładytka Roma. Bywałem tam w różnych porach roku, najczęściej sam, ale kilka razy także z grupą studentów. Odwiedzałem poszczególne rodziny, najczęściej jednak przesiadywaliśmy wieloosobową grupą mieszkańców baraku u jednej z rodzin, dysponującej względnie większym pomieszczeniem. Niekiedy nocowałem u nich, nie tylko jadałem, co dodatkowo oswajało mnie z nimi i ich ze mną. Kilkakrotnie widziałem starszego mężczyznę, który jednak nigdy nie pojawiał się w czasie tych spotkań, nigdy też nie udawało mi się z nim porozmawiać, ani znaleźć pretekstu do odwiedzenia go w jego mieszkaniu. O ile moi rozmówcy z baraku często mówili: „Chodźmy teraz do X czy Y”, to nigdy nie proponowali odwiedzin u tego starszego mężczyzny, w ogóle powściągliwie i jakby niechętnie i zdawkowo odpowiadali na moje pytania o tego mężczyznę. Z czasem dowiedziałem się, że jest to głowa czy zwierzchnik tej grupy, człowiek o imieniu F. Owego wieczoru siedzieliśmy sporą gromadą w kuchni, było dosyć gwarnie, wesoło. W pewnej chwili cicho �202 Lech Mróz uchyliły się drzwi, stanął w nich bez słowa ów starszy mężczyzna. Umilkły głosy, umilkły żarty; starszy mężczyzna popatrzył na nas, chwilę postał i równie cicho wyszedł. Znów zrobiło się głośno. Następnego dnia, z samego rana, do izby, w której siedzieliśmy gromadnie minionego wieczoru i gdzie potem nocowałem, wszedł kilkunastoletni chłopak, syn jednej z rodzin. F. cię woła – zwrócił się do mnie. Moi gospodarze nie wydawali się zdziwieni. Poszedłem za przybyłym chłopakiem do domostwa owego starszego mężczyzny – szefa grupy albo – jak go także nazywali – wójta. Nie pytał co u nich robię, czym się zajmuję; wydało mi się, że jest bardzo dobrze zorientowany (wielokrotnie podczas odwiedzin mieszkańców baraku rozmowa schodziła na temat mojej pracy, moich rozmów z Cyganami-Romami, moich wizyt u dalszej i bliższej ich rodziny). Powiedział: pojedziesz do Sokołowa, pójdziesz do K. i powiesz, że szuka go milicja i musi wyjechać, potem pojedziesz do Białegostoku, powiesz M., że jego matka jest chora, ma zaraz przyjechać, bo będzie magerdo (skalany – LM), potem pojedziesz pod Augustów, do miejscowości P. i powiesz Ł., że ma tu przyjechać, bo jest mi potrzebny, itd. – jeszcze kilka poleceń otrzymałem, stojąc przed siedzącym na łóżku F. Nie pytał czy mam czas i ochotę do tej podróży; uznał zapewne, że skoro bywam u nich i jestem przyjmowany, goszczony, to nie mogę odmówić. Dodał – nas milicja co chwila zatrzymuje, jak widzą Cygana, zaraz chcą pieniądze, do ciebie nikt się nie przyczepi, bo jesteś „parno” (biały). Był to także oczywisty dowód zaufania i zaakceptowania mojej obecności w grupie. Znałem wszystkie osoby, którym miałem przekazać słowa F. Ale jest zrozumiałe, że szeroka sfera ich życia była mi nieznana. Mojemu pojawieniu się towarzyszyły – jak niejednokrotnie – żarciki, hałaśliwe dopytywanie co u mnie, skąd przyjeżdżam. Do czasu, do momentu, kiedy zwróciłem się do K., a dzień później w Białymstoku do M. słowami „F. kazał ci powiedzieć...” i przekazywałem treść otrzymanego posłania. Natychmiast zmieniał się nastrój, było oczywiste, że słowa F. są nakazem, którego nie wolno bagatelizować. Jednego z mężczyzn, któremu też miałem przekazać słowa F., nie zastałem w domu; był w tej samej miejscowości, lecz u nieznanej mi jeszcze rodziny, niezbyt daleko mieszkającej. Zaprowadził mnie do nich znany mi T. – głowa licznego rodu. Wchodząc do mieszkania, gdzie przebywał akurat ów poszukiwany przeze mnie adresat wiadomości od F., z poważną miną T. powiedział: „Ten pan jest z milicji i przyszedł w sprawie jakichś lichtarzy, które podobno zginęły księdzu”. Zapadła cisza – zaraz jednak T. roześmiał się i tym razem w języku cygańskim przedstawił mnie: „To jest Lech, manuś, F. go przysłał”. Manuś znaczy człowiek; tym słowem dodanym do imienia określali mnie już wcześniej w tej grupie; stosuje się je wobec osób zaprzyjaźnionych, przychylnych, dopuszczanych do wspólnego jedzenia i darzonych zaufaniem. To posłannictwo, z jakim wysłał �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 203 mnie do kilku osób i rodzin F. znaczyło bardzo dużo. Od tego momentu wielokrotnie zwracali się do mnie w różnych kwestiach. Nim przejdę do czasów współczesnych, jeszcze krótka refleksja dotycząca stanu wojennego. Paradoksalnie Romowie-Cyganie nie doświadczali – jak się orientuję – jakichś specjalnych utrudnień. Raczej nawet mogli czuć się swobodniej. Uwaga władz zwrócona była na inne środowiska, tropiono nielegalne wydawnictwa, niezależny ruch związkowy czy ruch oporu społecznego, nielegalne zebrania, a nie Cyganów. Z zadziwieniem zauważałem, że latem 1982 r. pojawiły się cygańskie obozowiska w miejscach, w których nie pojawiały się od wielu, wielu lat, z obawy przed interwencją milicji czy innych służb państwowych – np. w Warszawie, nad Wisłą, u podnóża klasztoru kamedułów na Bielanach, czy też w zaroślach czy zagajniku, nad dochodzącą nieomal do torów kolejowych i dworca PKP Warszawa-Stadion odnogą rzecznego Portu Praskiego. Stąd już blisko mieli do bazarów, a i do centrum miasta niedaleko. Byłem dwukrotnie świadkiem sceny (siedziałem przed namiotem, wraz z rodziną starszego tej grupy Polska Roma, niejakiego H.), kiedy przybliżył się dwuosobowy konny patrol milicjantów. Żona H. wstała, wzięła z namiotu przygotowane i zawinięte w gazetę pęto kiełbasy i półlitrową butelkę wódki i podeszła do siedzących na koniach, podając jednemu z nich zawiniątko. Milicjanci odjechali, a S., żona H. wyjaśniła mi – oni tu codziennie przyjeżdżają, dostają butelkę, kiełbasę, a my mamy spokój. Znacznie gorzej wspominają natomiast czas poprzedzający wprowadzenie stanu wojennego. Doszło bowiem w różnych miejscowościach do wybuchów agresji kierowanej przeciw Cyganom, do niszczenia ich mienia, podpaleń. Najgłośniejszy epizod miał miejsce w Koninie, we wrześniu 1980; także w Oświęcimiu i Jaworznie-Szczakowej rodzina wspomnianego wyżej H. musiała uciekać z miasta przed rozjuszonym tłumem. To dosyć charakterystyczne zjawisko – w rozmaitych trudnych momentach w przeszłości, w czasach głodu, epidemii – Cyganie, a także Żydzi obarczani byli winą za te nieszczęścia i padali ofiarami agresji. W okresie napięć społecznych owych lat znów Cyganie stali się celem oskarżeń i agresji. Jeszcze nie antropologia stosowana. Zaczynało się od porad Mojej obecności w obozach i mieszkaniach moich cygańskich znajomych z czasem zaczęły towarzyszyć rozmowy o charakterze bardziej praktycznym, świadczące przy tym o większym zaufaniu, ale przede wszystkim o przekroczeniu pewnych linii granicznych, oddzielających oba światy – cygański od �204 Lech Mróz niecygańskiego. Jeden z pierwszych tematów dotyczył spraw medycznych. Najpierw były to prośby o zweryfikowanie przepisanych lekarstw. W tym przypadku oczekiwano, że wraz z informacją o rodzaju choroby (informacją pochodzącą od lekarza lub w przychodni lekarskiej), zabiorę do Warszawy recepty i wkrótce wrócę z ewentualnym potwierdzeniem zasadności przepisanej terapii. Nie chodziło przy tym o kupno przeze mnie leków i zaoszczędzenie moim kosztem wydatków, lecz właśnie o zweryfikowanie przepisanej kuracji. To należało rozumieć jako dowód zaufania – stawałem się posiadaczem wiedzy zastrzeżonej dla bliskiego kręgu ludzi. Jeden z takich przypadków był szczególnie dla mnie trudny – jako osoby zaprzyjaźnionej, ale zarazem żyjącej w innym świecie, ponieważ dotyczyło to trudnego etycznie zagadnienia, czyli granic uprawomocnionej interwencji. W czasie jednego z pobytów w namiotowym obozowisku w Warszawie, w chaszczach przy odnodze Portu Praskiego (wspomniałem o tym obozowisku wyżej), jeden ze starszych, czterdziestokilkuletnich mężczyzn, poprosił mnie o przeczytanie kart chorobowych jego żony i zaleceń lekarskich. Wynikało z nich jednoznacznie, że cierpi na nowotwór macicy i jedynym ratunkiem jest szybka operacja i usunięcie chorego organu. Zachęcałem, żeby nie zwlekali i co rychlej zawiózł żonę do szpitala. Poprosił mnie wówczas, bym skonsultował się z jakimś lekarzem specjalistą i dowiedział czy operacja jest konieczna i czy to znaczy, że nie będzie już mogła rodzić dzieci. Po dwóch dniach wróciłem z potwierdzeniem tamtejszej diagnozy i zaleceniem pilnej operacji. Wysłuchał, ale moje zachęty, by szybko zdecydowali się na operację, pozostały bez echa. Po jakimś czasie powiedział – ona nie będzie już jak kobieta. Tak musi być, tak przeznaczone – dodał. Tego samego dnia i następnego, siedząc znów przed namiotem H. (tego, którego żona zaopatrywała w wódkę i zakąskę milicjantów), starałem się wytłumaczyć konieczność operacji i zachęcić H. do wsparcia mojego tłumaczenia i spowodowania, by ów mąż chorej zdecydował o zawiezieniu żony do szpitala i poddaniu się przez nią operacji. H. spokojnie odpowiedział – nie można, to jego żona i on decyduje; tak jest przeznaczone – dodał. Nie pomogły racjonalne – jak sądziłem – moje argumenty. H. przyjmował ze spokojem, jako coś nieuniknionego, jako przeznaczenie, informację, że jeśli owa kobieta nie zostanie poddana operacji, zapewne niedługo umrze. Nie wiedziałem, jak należy postąpić, jednak decyzja w sprawie tej kobiety nie należała do mnie. Pozostało długo niepokojące pytanie – co w takich razach należy robić, jak postępować, kiedy wyznawane przez jakąś grupę zasady są tak niezgodne z tzw. rozsądkiem; do jakiego stopnia można ingerować – nie tylko jako etnograf, a po prostu jako zaprzyjaźniona osoba, której powierzono pewne sprawy zwyczajowo rozstrzygane wewnątrz rodziny czy grupy. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 205 Kilka miesięcy później znów byłem w obozowisku tej grupy Polska Roma. Tym razem obóz rozbili na nadwiślańskich łękach, niedaleko wału, w Burakowie – na północy Warszawy. Od H. dowiedziałem się, że owa kobieta już nie żyje. Natomiast w trakcie rozmowy o tym, co wydarzyło się od naszego poprzedniego spotkania, dowiedziałem się, że H. musiał zwrócić uwagę i ostrzec męża zmarłej, ponieważ zaczął po jej śmierci pić – na tyle systematycznie i w znacznych ilościach, że uznano ten fakt za naganny, za przekroczenie zasad – tym bardziej, że powinien opiekować się ich dziećmi. Niełatwo było zrozumieć zasady – porównując oba przypadki – zabraniające interwencji w przypadku zagrożenia życia członkini grupy, nakazujące zaś interwencję w przypadku zachowań gorszących innych i takich, które mogą stać się złym przykładem, być szkodliwe społecznie, szkodliwe dla grupy i niezgodne z poprawnym zachowaniem. Inne sprawy nie były obciążone tego rodzaju etycznym konfliktem, chociaż miały czasami charakter działalności karalnej, np. prośba jednego ze stosunkowo młodych mężczyzn z orawskiej osady cygańskiej o pomoc w uzyskaniu świadectwa ukończenia szkoły podstawowej. Bo skoro obracam się pośród osób edukowanych, to zapewne i z tym sobie poradzę. Świadectwo to konieczne było do podjęcia pracy w którymś z zakopiańskich przedsiębiorstw państwowych. Nie podjąłem się także załatwiania paszportów dla nielegalnie przybyłej z Czechosłowacji grupy Lowarów, którzy chcieli dalej udać się do Danii. Cz. T. – zwierzchnik znacznej części polskich Lowarów, dziś spoczywający na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie, w wielkim grobowcu ozdobionym koroną – powiedział mi kilka tygodni później, w czasie mojej kolejnej wizyty, że udało mu się wysłać ich do Danii. Na podstawie kupionych podrobionych dowodów osobistych wyjechali do Berlina – wówczas stolicy zaprzyjaźnionej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, a tam przybyły z Kopenhagi kurier zaopatrzył ich w fałszywe czy ukradzione paszporty duńskie, co umożliwiło całej grupie wyjazd do tego kraju. Cz. T. powiedział, że już telefonowali do niego i wie, że szczęśliwie dojechali. W żadnej z opisanych czy podobnych spraw nie odczułem, by moja odmowa odbiła się negatywnie na naszych stosunkach, czy raczej na stosunku do mnie. W latach osiemdziesiątych niektóre rodziny zaczęły także handlować starociami i dziełami sztuki. Zajmowali się tym wyłącznie mężczyźni; po części było to wynikiem poszukiwania nowych możliwości zarobkowania, skoro uprawiane przez nich dawniej profesje, takie jak bielenie naczyń czy handel końmi, przestały zapewniać możliwość przeżycia – dlatego że popularyzacja wyrobów plastikowych lub tanie produkty metalowe, uczyniły bielenie zawodem zbędnym, zaś zmiany w sposobie gospodarowania rolników �206 Lech Mróz i pojawienie się maszyn w gospodarstwach prywatnych, także handel końmi czyniły nieopłacalnym. Być może był to w jakimś stopniu wpływ rodzin żyjących w Skandynawii, szczególnie w Szwecji, które trudniły się tam już od lat siedemdziesiątych obwoźnym handlem rozmaitego rodzaju sztuki – starociami, lecz przede wszystkim importowanymi wyrobami z Indii i innych krajów azjatyckich (branymi na sprzedaż od szwedzkich hurtowników). Można było spotkać Cyganów handlujących starymi meblami i innymi starociami na rozmaitych targowiskach w dużych miastach. Regularnie bywali na bazarach i niedzielnych targach staroci w Warszawie, Krakowie i kilku innych miastach. W czasie wizyt u Kełderaszów, mieszkających pod Warszawą, a zajmujących się tego rodzaju handlem, czy u Polska Roma, bywałem pytany o opinie i wartość poszczególnych przedmiotów. Bywało, że otrzymywałem w tej sprawie listy ze zdjęciami, przysłane przez gdzie indziej mieszkające rodziny moich znajomych. Nie tyle oczekiwano precyzyjnej wyceny, ile porad ukierunkowujących do kogo i gdzie zwrócić się o bardziej kompetentną ocenę – przy przedmiotach wartościowych, lub też na własną rękę starać się wytargować korzystną cenę, jeśli wyrażałem przekonanie, że ten czy ów obraz czy przedmiot raczej nie zainteresuje żadnego sklepu antykwarycznego, ani znawców. Nigdy nie mieli też pretensji, jeżeli nie byłem w stanie zdecydować się na bardziej jednoznaczną opinię. Przy okazji poruszania tematu tego cygańskiego zainteresowania handlem starociami wspomnę pewien miły epizod. Otóż kiedyś, pod koniec lat siedemdziesiątych lub w roku 1980, w czasie kolejnego pobytu w Siemiatyczach, u zaprzyjaźnionych Chaladytka Roma, opowiedzieli mi, że od kogoś dowiedzieli się (a może z jakiegoś programu telewizyjnego), że chcąc uchronić dobytek przed grabieżą w czasach wojen i przemarszów wojska, a także wypędzeń w ostatniej wojnie, właściciele dworków i zamożniejsi mieszkańcy miasteczek zakopywali co cenniejsze rzeczy gdzieś na terenie obejścia. Postanowili więc sprawdzić, czy i na terenie zajmowanej przez nich posesji poprzedni właściciele czegoś nie ukryli. Dodam, że oprócz zajmowanego przez cygańskie rodziny baraku, przydzielono im także nieopodal stojący mocno zniszczony budynek zapewne jakiegoś drobnoszlacheckiego dworku. Przekopując ziemię w przylegającej do niego drewutni, znaleźli zakopane srebrne przedmioty – głównie zastawę stołową. Między nimi był i szklany, z metalowym wieczkiem, kałamarz. Sztućce sprzedali, natomiast uznali, że kałamarz podarują mnie. „Bo ty dużo piszesz, to tobie się przyda” – taka mniej więcej wypowiedź towarzyszyła wręczonemu mi prezentowi. Nie jest istotne, że ten XIX-wieczny kałamarz zastosowanie mógł mieć już tylko jako ozdoba, ładny przedmiot, lecz nie do używania, gdyż nie tylko ja, lecz i oni od dawna używali długopisów, a nie piór �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 207 atramentowych, nie mówiąc już o piórach ze stalówkami, a kałamarz właśnie do takich piór się nadawał. Dla mnie ważne było to, że nie sprzedali go, lecz postanowili mi go podarować. Tego rodzaju przyjacielskich gestów doświadczyłem więcej. Kiedyś w obozowisku w Burakowie (na peryferiach Warszawy) siedziałem przed namiotem z rodziną Cyganów z Jędrzejowa, z grupy Polska Roma. Z miasta wróciła grupa kobiet i mężczyzn, między innymi J. – starszy, poważany Cygan, zwierzchnik tych z Jędrzejowa. Usiadł przy nas i podał mi przedmiot, w którym rozpoznałem światłomierz fotograficzny. Dodał – kupiłem na bazarze, chyba od złodzieja; ty dużo fotografujesz, to ci się na pewno przyda. Był to profesjonalny, bardzo drogi światłomierz, jakiego nie byłbym w stanie sobie kupić. Nie wiem, ile zapłacił. Ważny był jego gest i życzliwa pamięć. A światłomierz służył mi długie lata. Pozwoliłem sobie na ten dosyć długi wstęp, by łatwiej wprowadzić w rozmaitość ról, jakie przyszło mi pełnić w kontaktach późniejszych – wobec Cyganów i w kontaktach z różnymi instytucjami, lecz w ich, Cyganów, imieniu. Rola ekspercko-przedstawicielska Rola ekspercko-przedstawicielska – tak określiłbym występowanie w roli osoby wspierającej przedstawicieli romskiej organizacji w oficjalnych rozmowach w Sejmie i w Senacie, a potem także w ministerstwach – przede wszystkim w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (a wcześniej w Ministerstwie Kultury i Sztuki) i w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Myślę, że w znacznym stopniu istotę mojej obecności w składzie grupy udającej się na rozmowy w tych instancjach oddaje pewien fragment tekstu Kurta Lewina: „W ciągu ostatnich lat zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że tak zwane problemy mniejszości są w rzeczywistości problemami większości, że problem Murzynów jest jednocześnie problemem białych, że problem Żydów jest problemem nie-Żydów itd. Jest również prawdą, że problemów interakcji międzygrupowych nie można rozwiązać, nie zmieniając pewnych aspektów zachowania i opinii grup mniejszościowej” (Lewin 2010, s. 16). W początkowym okresie po zmianach politycznych poza bardzo nieliczną grupą osób skupionych wokół Jacka Kuronia (wówczas posła na Sejm i Ministra Pracy i Opieki Socjalnej), pełniącego funkcję przewodniczącego Komisji ds. Mniejszości Narodowych i Marka Edelmana (jego doradcy i bliskiego współpracownika) niewiele chyba osób odczuwało potrzebę wypracowania odmiennej, niż w latach minionych, polityki wobec osób innego niż polskie pochodzenia i funkcjonujących zgodnie z innymi zasadami i inną kulturą – także wyznaniową. Istniały wprawdzie i wcześniej organizacje niektórych �208 Lech Mróz mniejszości narodowych – białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej, żydowskiej, jednak wszystkie one podporządkowane były Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i ich działalność była silnie kontrolowana. Rola państwa ograniczała się w zasadzie do sprawowania kontroli. Także nad tymi mniejszościami, które nie były reprezentowane przez żadne organizacje – np. właśnie Cyganie. Mniejszości w niewielkim tylko stopniu mogły zyskać wsparcie dla swoich działań kulturalnych, nie mówiąc o działalności politycznej. Między innymi temu – jak sądzę – należy przypisać nieprzygotowanie ogółu społeczeństwa do obecności osób, które choć są obywatelami Polski, nie czują się Polakami. Nawet jeśli nie było to powiedziane wyraźnie, to głównym celem była powolna asymilacja tych grup, a ich odmienność kulturową chciano ograniczyć do ciekawostki folklorystycznej, jako jeśli nie jedynego, do podstawowego wyróżnika odmienności etnicznej. To, że obecność współobywateli nie czujących się Polakami z racji ich etnicznej identyfikacji i odmienności kulturowej lub wyznaniowej powinna zobowiązywać do działań edukacyjnych skierowanych ku społeczności dominującej, nie było czymś oczywistym. Jeżeli miewały miejsce jakieś działania edukacyjne, spotkania z przedstawicielami mniejszości, to miały one charakter bardzo ograniczony, lokalny. Nie było takich działań w skali kraju, jako programu kształtowania myślenia większości o innych współobywatelach. W ogóle o mniejszościach etnicznych zaczęło się mówić i publikować dopiero właściwie w roku 1980; natomiast zmiana polityki wobec mniejszości dokonała się dopiero po roku 1989. W efekcie tych zmian rozmaitego szczebla instytucje państwowe zaczęły poświęcać uwagę przedstawicielom mniejszości etnicznych, przeznaczać specjalne fundusze i tworzyć programy wspierania kultury i aktywności mniejszości etnicznych w Polsce. Z czasem, zwłaszcza po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, istotnym i wymuszonym elementem tych działań stała się obecność uciekinierów przybywających w efekcie wojny na Bałkanach i Kaukazie i azylantów z krajów afrykańskich i azjatyckich. Ich obecność pokazywała, że inni stają się już stałym elementem kraju, a poza tym istotny wpływ na zmianę polityki wobec mniejszości wymuszało prawo unijne i działania instytucji unijnych nakierowane także na edukowanie społeczeństwa większościowego – zarówno w odniesieniu do mniejszości etnicznych w krajach członkowskich, jak też w odniesieniu do imigrantów. Zainicjowane zostały wówczas kontakty przedstawicieli mniejszości etnicznych także z Sejmem i Senatem, a szczególnie z komisjami zajmującymi się sprawami mniejszości etnicznych w Polsce. Właśnie w tym czasie zaczęli moi znajomi Romowie – aktywiści, działacze w rozmaitych powstających organizacjach romskich, zwracać się z prośbą o towarzyszenie im i wspieranie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 209 w rozmowach. Znamienne było spotkanie z Jackiem Kuroniem. Romowie, którym towarzyszyłem, oczekiwali, że w sposób bardziej przekonujący uzasadnię ich prośbę o finansowe wsparcie ich działań. Rzecz była o tyle interesująca dla mnie, że Jacek Kuroń tłumaczył, że musi pamiętać także o innych romskich grupach i organizacjach zabiegających o wsparcie, zaś działacze, z którymi byłem, starali się przekonać, że ich program działania jest poważniejszy i należy go wspierać – przy tym starali się to tak powiedzieć, żeby nie można było tego uznać za nielojalność wobec całej romskiej zbiorowości w Polsce. Znając w miarę dobrze sytuację, byłem przekonany o zasadności ich starań, jednak i mnie obowiązywało przestrzeganie tej samej zasady lojalności – oczekiwali jedynie, że moja argumentacja będzie bardziej zrozumiała i przekonywająca niż ich. Szczególnie znamienne było spotkanie z Marszałek Senatu IV kadencji (20 X 1997 – 18 X 2001), prof. Alicją Grześkowiak. Na samym już początku rozmowy, po pierwszych zdaniach wypowiedzianych przez prezesa jednego z największych stowarzyszeń romskich i przedstawieniu członków tej delegacji, wskazując na mnie, zwrócił się ku pani Marszałek ze słowami: „Pan profesor to lepiej powie, on nas zna, lepiej powie, o co nam chodzi i jakie mamy problemy”. Wyjaśniłem, jaka jest natura tej znajomości – nie chcąc, by sądzono, że jestem wynajętym adwokatem albo że przybyli Romowie są niesamodzielni. Potem zaś przedstawiłem sprawy, które skłoniły do zwrócenia się z prośbą o możliwość spotkania i sprowadziły nas do Senatu. W trakcie mojej wypowiedzi członkowie romskiej delegacji co chwilę potakiwali, dając do zrozumienia, że faktycznie o to chodzi i tak, jak to przedstawiłem. Powierzając mi tę rolę, oczekiwali, że sprawniej niż oni sami przedstawię ich sprawę, że moja obecność uczyni ich starania skuteczniejszymi, a także, że potrafię do osoby sprawującej wysoki urząd przemówić w sposób dla niej zrozumiały, czyli językiem, do jakiego jest przyzwyczajona, a którego tak dobrze nie znają, ponieważ ich codzienność realizuje się w innej sferze komunikacyjnej. Zakładali, że potrafię sposób rozumowania Romów przełożyć i wyrazić w sposób zgodny z rozumowaniem nie-Roma i zarazem urzędnika. Życiowe doświadczenie, także wyniesione z kontaktów z urzędnikami różnego szczebla, przyzwyczaiło ich do tego, że bardzo często rozmowy te kończą się niczym, że ich potrzeby i oczekiwania nie są spełnione, ani nawet zrozumiane. To zapewne przyczyniało się do tego, że nie ujawniali zawodu, czy nie kierowali do mnie pretensji, jeżeli moje uczestnictwo w takich spotkaniach nie kończyło się pełnym sukcesem. Z czasem wyraźnie zwiększył się poziom kompetencji i umiejętność poruszania się w obszarze instytucji i świata urzędniczego. Także i moja rola uległa zmianie. To sami Romowie byli inicjatorami pytań, pretensji, oczekiwań �210 Lech Mróz – ode mnie oczekiwali dodatkowego, merytorycznego wsparcia, jakby odniesienia sprawy, która była przyczyną spotkania i rozmowy z urzędnikiem, na bardziej ogólne tło. Było to widoczne zwłaszcza wówczas, gdy sprawa była tzw. delikatna, np. z racji konfliktu interesów z inną grupą. Takie sytuacje były szczególnie trudne dla mnie, niejednokrotnie znałem bowiem i tych innych Romów. Moją rolę starałem się wówczas sprowadzić do rodzaju ekspertyzy, której celem było wskazanie szerszego, ogólniejszego tła zaistniałej sytuacji i sprzecznych aspiracji poszczególnych organizacji czy aktywistów romskich, a nie ograniczanie się do wspierania jednej grupy, tej, która zwróciła się z prośbą o pomoc w rozmowach. Tego rodzaju sytuacje zdarzały się zwłaszcza w czasie spotkań w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, ale także w Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Sejmie. W tej ostatniej wielokrotnie występowałem, proszony przez zaprzyjaźnione organizacje romskie o wsparcie lub wręcz o występowanie w ich imieniu – najczęściej przy poruszaniu spraw dotyczących polityki MSWiA i innych rządowych agend, zasad przydziału środków z budżetu państwa i oceny ich wykonania. Te sprawy budziły wiele wątpliwości, zaś niejasność sposobu rozdziału kwot i rozliczania projektów prowadziła do pogłębienia podziału romskich środowisk, tworzenia sytuacji konfliktowych – zwracali na to także uwagę przedstawicielom tego ministerstwa członkowie wzmiankowanej Komisji. Romowie, w imieniu których podnosiłem te kwestie, nie byli w stanie uzyskać stosownych informacji (np. w sprawie podziału funduszu). Postawienie tych pytań przeze mnie dawało, ich zdaniem, szansę na uzyskanie tych informacji, ponieważ występowałem w Komisji jako zaproszony gość i ekspert, a zarazem profesor Uniwersytetu Warszawskiego, co skutkowało poważniejszym potraktowaniem przez przedstawicieli MSWiA podnoszonych przeze mnie kwestii i zadawanych pytań. Trudno wyraziście określić granice dopuszczalnego uczestniczenia w działalności liderów grup i udzielania im wsparcia; sądzę, że nie zostały one przeze mnie przekroczone i mieściły się w definicji zawartej w „Encyklopedii antropologii społeczno-kulturowej” – „Antropologia działania. Gałąź antropologii stosowanej lub z nią związana, próbująca zwalczać najpilniejsze niebezpieczeństwa grożące danym grupom. Antropolodzy akcji starają się tedy wykorzystać swą wiedzę dla celów politycznych, wywodzących się z zaangażowania moralnego” (Encyklopedia... 2008, s. 694). Sądzę, że także wielokrotne doradzanie liderom romskim, przed ich wystąpieniami w Sejmie, w ministerstwach lub na innych oficjalnych spotkaniach – na wyraźnie skierowane przez nich prośby – nie było przekroczeniem tej zasady. Właściwie bardziej odpowiadającym określeniem niż doradzanie będzie określenie rozmowa, ponieważ najczęściej �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 211 byłem pytany o opinię na temat planowanego przez nich wystąpienia i formy podejmowania rozmaitych problemów. Rozmowa pozwalała im lepiej przygotować się do czekającego spotkania i niekiedy spokojniej, mniej emocjonalnie przedstawić swoje stanowisko. Z czasem ten rodzaj doradztwa był coraz rzadziej potrzebny, coraz rzadziej byłem proszony o spotkanie, którego celem była rozmowa poprzedzająca takie oficjalne wystąpienia. Moi rozmówcy coraz bardziej oswajali się z tymi nowymi sytuacjami i rolami i coraz pewniej czuli się w instytucjach. Często dopiero potem telefonowali, informując o przebiegu spotkania i pytając o ocenę ich wystąpienia. Należy tu odnieść się do istotnego zjawiska towarzyszącego zmianom i aktywizacji romskiego środowiska. Jeszcze wiele lat po wymuszonym osiedleniu życie poszczególnych grup toczyło się w ich obrębie, wewnątrz grup. Geografia przemieszczeń osób i kontaktów – mogę tak twierdzić na podstawie rozmów i obserwacji – przebiegała pomiędzy rodzinami i rodami. Ograniczona administracyjnie ruchliwość i nękanie wędrujących Cyganów nie miało większego wpływu na kontaktowanie się rodzin i w obrębie grupy. Tyle że z miejsca do innego miejsca, z miasta do innego miasta czy osady udawały się nie wędrujące tabory, lecz pojedyncze rodziny wraz z bagażami przemieszczające się pociągami, autobusami lub wynajętymi samochodami (głównie taksówkami) – do czasu, gdy sami nie stali się posiadaczami samochodów i nie uzyskali uprawnień do ich prowadzenia. Nadal ci, którzy byli głowami rodów i uznawani byli za przywódców rodowych, za autorytety, pełnili te nieformalne, lecz w pełni akceptowane funkcje. Zmiany polityczne w Polsce zbiegły się ze zmianami generacyjnymi. Ci, którzy w momencie osiedlenia mieli 45 czy 50 lat i byli głowami rodów, w momencie politycznego przełomu mieli już lat 70 czy 75, a czasami i więcej. Ich miejsce zaczęli zajmować młodsi przywódcy. W dodatku osiadłe życie skutkowało także zmianami kulturowymi, widocznymi zwłaszcza w przypadku kolejnej generacji (wnuków tamtych przywódców), m.in. w wyniku oddziaływania grup rówieśniczych nieromskich, edukacji szkolnej, a nade wszystko rozwoju techniki, upowszechnienia telewizji, a potem i Internetu. Nie oznacza to natychmiastowego wyeliminowania przez młodszych tych najstarszych i starszych przywódców. Nadal bowiem ci, którzy stali się prezesami romskich organizacji i stowarzyszeń, liderami politycznymi, niejednokrotnie także uczestniczący w rozmaitych międzynarodowych działaniach romskich, starają się unikać konfliktu z tymi starszymi, rodowymi autorytetami. To istotny element tradycyjnych zasad – szacunek dla starszych jest nadal ważnym elementem zbioru zasad etycznego postępowania w społecznościach romskich. Zatem nowa klasa liderów stara się jednak zjednać przychylność, przyzwolenie dla swoich ambicji i działalności ze strony �212 Lech Mróz tradycyjnych autorytetów. Zmiany, choć powolne, dokonują się – z różnym nasileniem i w różnym tempie, w zależności od grupy, jednak są one coraz wyraźniej zauważalne. Charakter tego procesu zaczyna przypominać sytuację zdefiniowaną przez Edgara Morina w odniesieniu do współczesnego społeczeństwa i dokonujących się zmian – to młodzi, aktywni i wyedukowani stają się siłą decyzyjną w społeczeństwach, zaś dawni plemienni mędrcy, autorytety i dysponujący głosem decydującym, stają się coraz bardziej anachroniczną warstwą, czy po prostu staruszkami (Morin 1965). Zauważalne jest dążenie części tych nowych liderów do tworzenia ponadgrupowej i ponadlokalnej formy zorganizowania Romów, w jeden, choć zamieszkujący w różnych państwach, naród (naród nieterytorialny – jak określają tę ideę niektórzy działacze). Zjawiskiem towarzyszącym jest jednak także antagonizacja, to jest nie przestrzeganie jednej z podstawowych zasad – lojalności i solidarności z innymi, nawet nie spokrewnionymi, grupami romskimi. Ambicje liderów, a być może przede wszystkim czynnik ekonomiczny – w tym przypadku chęć uzyskania dostępu do krajowych programów pomocowych i rozmaitych funduszy europejskich, do których aspirują także inne organizacje i inni Romowie, prowadzą do konfliktów, do oskarżeń i pomówień, do zabiegania o przychylność urzędników i decydentów, wbrew zasadzie lojalności i poczuciu wspólnoty. Nie jest łatwo zdefiniować ten rodzaj zaangażowania w romskie sprawy. Czy można go określić jako „antropologię stosowaną”, czy też raczej stosowaniem antropologii jako wiedzy pomocnej w kontaktach przedstawicieli Romów z nie-Romami, reprezentującymi różne agendy rządowe lub organy władzy? Szczególnego rodzaju zadaniem było reprezentowanie Romów w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Fundacja powstała w roku 1991, na mocy porozumienia pomiędzy Rządami RP i RFN. Jej celem była pomoc finansowa osobom poszkodowanym przez III Rzeszę, zaś odszkodowania wypłacane były z funduszu utworzonego przez państwo niemieckie. W skład Rady Fundacji powołani zostali politycy i przedstawiciele różnych organizacji – kombatanckich, stowarzyszeń byłych więźniów, w tym także organizacji żydowskich. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych Stowarzyszenie Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu wystąpiło do Ministra Skarbu, sprawującego nadzór nad Fundacją, o powołanie w skład Fundacji osoby, która reprezentowałaby interesy Romów pokrzywdzonych w okresie wojny i okupacji; we wniosku zamieszczono moje nazwisko jako osoby, która jest desygnowana do bycia przedstawicielem z ramienia Romów. Z takim właśnie uzasadnieniem zostałem powołany w skład Rady Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Czy można uznać tę funkcję i wynikające z niej obowiązki (pełnione całkowicie społecznie) za rodzaj stosowania antropologii czy uprawianie antropologii �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 213 stosowanej? Brak tu odpowiedniej podstawy metodologicznej – ponieważ zaangażowanie antropologii w działania społeczne jest często stymulowane sytuacją i rodzajem przypadku. Trafnie ujmuje tę kwestię John W. Bennett: „Niedobór ogólnej teorii w antropologii stosowanej może być również postrzegany jako dobrodziejstwo, ponieważ zwalnia praktyków z angażowania się w przejściowe intelektualne kontrowersje i kaprysy” (Bennett 2010, s. 316). Tyle że to dobrodziejstwo jest także niedogodnością, pozostawia bowiem ogromnie szeroki margines interpretacyjny podejmowanych działań. Zasadnicza część działań bieżących Zarządu Fundacji wiązała się z gromadzeniem dokumentacji nadsyłanej przez poszczególne organizacje i stowarzyszenia, a także pojedyncze osoby, weryfikacja formalna i merytoryczna wniosków, a następnie przygotowanie list i realizacja wypłat osobom do tego uprawnionym. Istniejące już, tworzone latami rejestry i dokumentacja, zarówno organizacji kombatanckich, osób represjonowanych, jak też dokumentacja organizacji żydowskich, ułatwiały osobom ubiegającym się o odszkodowanie czy inną formę pomocy (np. zakup sprzętu rehabilitacyjnego) zgromadzenie stosownych dokumentów. Przypadek Romów jest inny. Często padali ofiarami doraźnych działań i nawet ci, którzy znaleźli się w obozach czy gettach (gdzie bywali zamykani razem z ludnością żydowską, czego potwierdzenie znajdujemy w dokumentach dotyczących gett warszawskiego, łódzkiego, białostockiego i w mniejszych miastach), mają ubogą dokumentację. Inne grupy represjonowanych zaraz po wojnie zaczęły dbać o zachowanie pamięci i dokumentowanie doznanych krzywd. Romowie – głównie z racji sposobu życia znaczniej ich części, a poza tym niskiego stanu oświaty i życia na uboczu tego, co działo się w kraju i w świecie niecygańskim, nie zabiegali o gromadzenie świadectw swoich losów w czasie wojny. Dlatego tak trudne było dostarczenie koniecznej dokumentacji i koniecznych świadectw, uprawniających do ubiegania się o odszkodowania czy choćby symboliczne wsparcie. Z całą pewnością wystąpienie o powołanie osoby, która mogłaby zabiegać o interesy także tej grupy pokrzywdzonych przez III Rzeszę było uzasadnione; choćby dlatego, że ten fragment dziejów czasów wojny i okupacji nie jest powszechnie znany, i dlatego, że osoby, którym powierzono zarządzanie Fundacją i dbałość o realizację programu odszkodowań nie dysponowały wiedzą ogólną dotyczącą Cyganów – wiedzą konieczną, by nie ograniczać się do odrzucania wniosków ubogo dokumentowanych, lecz by szukać dodatkowych potwierdzeń zasadności roszczeń. W tej materii bardzo istotne było wsparcie ze strony przedstawicieli państwa niemieckiego, będących członkami Rady Fundacji, skłonnych uznać, że sytuacja Cyganów jest dosyć nietypowa i że należy brać pod uwagę uwarunkowania ich życia. �214 Lech Mróz Wracając do pytania – czy można tę działalność w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie jako reprezentant interesów Romów, uznać za rodzaj antropologii stosowanej? Sądzę, że tak. Znajomość zarówno losów jednostek, jak też rodzin w latach wojny, a przede wszystkim wiedza na temat dziejów i kultury Romów, na temat sposobu ich życia i rodzaju obecności w niecygańskim świecie, pozwalała mi wspierać ich sprawy, szukać uzasadnień i możliwości wyjaśniania innym członkom Rady Fundacji zasadności roszczeń poszczególnych osób. Jeszcze raz chcę podkreślić, że moje uczestniczenie w pracach Rady Fundacji było i jest całkowicie społeczne – ani ze strony organu nadrzędnego, ani samych Romów w żaden sposób nie jest finansowane. Jednak po około dwóch latach zaistniała na pewien czas nowa sytuacja. Zabiegi o interesy Romów poszkodowanych w okresie wojny, a związanych jakoś (rodzinnie lub tylko terytorialnie) z działalnością Stowarzyszenia z Oświęcimia zaczęły skutkować dodatkowo wzrostem prestiżu prezesa i Stowarzyszenia w całej grupie Polska Roma. Jest bowiem zauważalnym faktem, że to Stowarzyszenie profesjonalnie pomagało swoim podopiecznym przygotować wnioski i że stanowiły one przeważającą część wniosków romskich w ogóle. Wprawdzie nie padły oskarżenia pod moim adresem o szczególne zabieganie o interesy tych, dla których o pomoc starało się oświęcimskie Stowarzyszenie, jednak była to dla mnie sytuacja niemiła, choćby dlatego, że większość tych innych Romów także znałem, a w dyskusjach nad wnioskami romskimi nie wyróżniałem tych oświęcimskich. Ambicje innych stowarzyszeń, czy raczej ich prezesów i oskarżenia kierowane do Rady Fundacji o niesprawiedliwe traktowanie części Romów przez Zarząd Fundacji (choć nigdy pod moim adresem), a także oczekiwanie specjalnego, ulgowego traktowania wniosków romskich w ogóle i wspierającej je dokumentacji, oraz wniosek jednego z bardzo ambitnych liderów, by Rada Fundacji zdała się na jego opinię i wypłacała odszkodowania według dostarczonej przez niego listy, bez dodatkowej weryfikacji, spowodowały, że zaczęto postrzegać to jako roszczeniowość tej społeczności, a także wyraz skłócenia i konfliktów pomiędzy poszczególnymi środowiskami romskimi. W rezultacie do Rady Fundacji powołano także Romów, wskazanych przez kilka innych organizacji. Przez pewien czas niektórzy uczestniczyli w spotkaniach; w tym czasie starałem się tak jak poprzednio zabierać głos w sprawach dotyczących Romów, niezależnie która organizacja nadesłała wnioski. Natomiast nie zabierałem głosu w kwestiach podejmowanych przez romskich przedstawicieli – najczęściej (potwierdzają to protokóły posiedzeń) – dotyczyły one dosyć swoiście rozumianego przywileju – traktowania wniosków romskich i problemów tej społeczności na zasadach szczególnych. Interesującym, choć nienowym doświadczeniem z tych spotkań była konstatacja, �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 215 że z racji przynależności do społeczności romskiej przedstawiciele niektórych romskich organizacji oczekiwali specjalnego traktowania, np. spodziewali się, że ich stwierdzenie, że dostarczone dokumenty są prawdziwe i w pełni uzasadniają roszczenia, powinno wystarczyć Radzie Fundacji do podjęcia pozytywnej decyzji. Niektórzy z nich oczekiwali także ode mnie wsparcia i przekonania Rady Fundacji do zaakceptowania tego rodzaju postępowania. Tłumaczenie, że nie jest możliwe, by w oparciu tylko o zdanie lidera organizacji i bez podstawowej dokumentacji Fundacja uznała zasadność roszczeń, nie brzmiało dla nich w pełni przekonująco – byli przekonani, że to można załatwić, bo przecież jestem reprezentantem romskich interesów. Kolejna zmiana polityczna w Polsce, objęcie rządów przez inną partią (takim zmianom towarzyszyła zwykle zmiana Zarządu Fundacji i osoby Przewodniczącego Rady Fundacji) skutkowała także zmianami w składzie samej Rady. Jej grono zostało wyraźnie okrojone, co faktycznie poprawiło efektywność działania; odwołani zostali wszyscy Romowie, a także wiele osób reprezentujących rozmaite organizacje. Pozostali przedstawiciele najważniejszych i największych organizacji i stowarzyszeń; pozostałem w składzie Rady Fundacji także ja, bardziej może jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego, osoba od wielu lat uczestnicząca w pracach Fundacji, niż jako przedstawiciel Romów. Inna rola, jaką wielokrotnie przychodziło mi pełnić, wynikała z powoływania w charakterze eksperta od spraw romskich przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, oraz niektóre agendy Unii Europejskiej w Polsce. Niekiedy uczestniczyłem w spotkaniach, w których byli obecni i Romowie. Jak wspomniałem wyżej, starałem się wspierać ich stanowisko, jeżeli uznawałem je za uzasadnione, unikając opowiadania się po stronie którejś z grup romskich. Możliwość dostępu do rozmaitych funduszy i programów wsparcia, a zatem i do pieniędzy, bardzo negatywnie odbiła się na spoistości społeczności romskiej w Polsce – zaczęły ujawniać się antagonizmy pomiędzy liderami i ich organizacjami, zaś do wymienionych instytucji kierowane były pisma z oskarżeniami i donosy na liderów innych organizacji. Postawy roszczeniowe i przekonanie niektórych liderów, że to im właśnie należy się dofinansowanie, a nie tym innym Romom, próby przekonania, że jedynie oni są w stanie gwarantować sprawiedliwy podział środków, ilustruje nie tylko wybujałe ambicje niektórych z nich, ale także pokazuje mechanizm prób zdominowania własnego środowiska i zyskania prestiżu we własnej grupie. Uczestniczenie w roli eksperta od spraw romskich w konferencjach i sesjach OBWE (Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie) pozwoliło mi dostrzec pewną szczególną cechę, mocno uwidocznioną w wypowiedziach �216 Lech Mróz niektórych romskich liderów z Polski; cechę szczególnie zaskakującą w okresie poprzedzającym przyjęcie Polski do strefy Schengen. Był to pomysł szczególnego traktowania Romów i idea wprowadzenia dla Romów specjalnych paszportów, które pozwalałyby przemieszczać się pomiędzy krajami na zasadach innych niż obowiązujące pozostałych obywateli krajów europejskich. Argumentem było powołanie się na tradycje wędrownego życia. Autorem wypowiedzi był Polski Rom, osoba o wielkich ambicjach i dążąca do zyskania przywództwa tej grupy, zarazem zręcznie manipulująca swoimi rodakami i umiejąca „podpuścić” ich do wypowiedzi i działań, które mogły okazać się ryzykowne i prowadzić do pogłębienia niechęci decydentów – sam starał się przedstawiać jako ten rozsądny, który jest w stanie powstrzymać nierealne żądania swoich współrodaków. To moje sformułowanie jest zarazem oceną – staram się ograniczyć ją do tych najbardziej zauważalnych sytuacji, pozbawiając ładunku emocjonalnego; jestem jednak przekonany, że te działania stały się jedną z najistotniejszych przyczyn skłócenia środowiska Romów w Polsce, szczególnie grupy Polska Roma. Antropologia stosowana czy stosowanie antropologii Nim przejdę do innych ról i innych związków z Romami, powinienem zwrócić uwagę na pewną istotną kwestię. W publikacjach omawiających czy definiujących czym jest antropologia stosowana zwraca się uwagę na to, że działanie tego rodzaju prowadzić może do etycznej dwuznaczności, kiedy „badacz waha się między lojalnością względem własnej grupy zawodowej, instytucji finansującej i grupy, którą bada”, ponieważ „badacz reprezentować ma w tej sytuacji tylko ową grupę, identyfikując się z jej celami i wartościami. Ma tylko jej służyć swą wiedzą, nie zaś własnej grupie zawodowej, czy jakiejkolwiek agencji” (Słownik... 1987, s. 44). W przypadku mojego uczestniczenia, niezależnie czy było to reprezentowanie Romów, czy występowanie w roli eksperta, nie towarzyszyło żadne wynagrodzenie i żadna instytucja, ani sami Romowie nie mogli z tytułu mojego uczestniczenia oczekiwać spełnienia ich postulatów. Przyczyny zwracania się Romów z prośbą o współdziałanie i wspieranie w niektórych sytuacjach wynikają z moich wcześniejszych kontaktów – co wyżej przedstawiłem. Występowanie w roli eksperta było przede wszystkim efektem drogi akademickiej – pracy na Uniwersytecie Warszawskim, prowadzonych badań i publikacji i niejednokrotnego występowania w środkach masowego przekazu, w programach dotyczących dziejów, kultury, zwyczajów, sposobu życia lub jako komentator rozmaitych sytuacji, jakie wiązały się z Romami – także konfliktów. Pytanie, które zadawałem sobie brzmi: czy i jakiego rodzaju konflikt może zachodzić między tymi dwiema rolami, jak może ta �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 217 sytuacja wpływać na wyrażane przeze mnie opinie. Wydaje się, że uniknąłem (a przynajmniej bardzo starałem się tego uniknąć) zmienności ocen i wypowiedzi w zależności od kontekstu. Zarówno występując jako osoba towarzysząca i wspierająca Romów, starałem się – sięgając do swojej wiedzy – uzasadniać ich dążenia i aspiracje do zmiany nie tylko ich statusu w państwie i pośród ogółu obywateli. Korzystałem przy tym z wiedzy ogólnej i akademickiej, by bardziej zrozumiale dla interlokutorów (przedstawicieli różnego rodzaju instytucji władzy) wyjaśnić sytuację i ułatwić jej rozumienie. Mając świadomość głębokiego zakorzenienia myślenia stereotypowego i wyrazistych składowych wizerunku Cygana, starałem się nakłonić rozmówcę do wyjścia poza myślenie stereotypowe. Podobnymi zresztą zasadami starałem się kierować wówczas, gdy występowałem w roli eksperta, dodatkowo motywowany przekonaniem, że ogólnoeuropejskie zasady ochrony mniejszości – również etnicznych – nakazują większe uwrażliwienie na Romów i konieczność podniesienia poziomu edukacji społeczeństwa większościowego w tym zakresie. Dodam na marginesie, że do podobnego otwarcia na innych – w tym przypadku nie-Romów – uczulałem liderów grup romskich, zachęcając do publikowania wiedzy na ich temat, do czego mieli bardzo silną awersję (przypominam nieszczęsne losy najwybitniejszej romskiej poetki – Papuszy). Uznałem bowiem, także na podstawie znajomości grupy i doświadczenia badawczego, że przekraczanie barier własnej nieufności czy pogardy powinno dokonywać się z obu stron tej granicy. Pojawiało się niejednokrotnie pytanie, na ile sami Romowie chcą wyjść poza pewne tradycyjne, dotychczasowe formy egzystencji i formy społecznego zorganizowania grupy. Najbardziej zadziwiającą postać przybrało w trakcie spotkania w Ministerstwie Edukacji Narodowej, pod sam koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Jedna z urzędniczek wysokiego szczebla skierowała do mnie pytanie, czy jestem pewien, że sami Romowie potrzebują edukacji, że są zainteresowani podjęciem odpowiednich działań ze strony tego ministerstwa. Istota jej pytania dotyczyła tego, że inny jest ich sposób życia i że zapewne edukacja zagrozi zachowaniu tradycji. Ten rodzaj pytania ze strony przedstawicielki resortu edukacji był zadziwiający. Jednak badacz powinien zadawać sam sobie pytanie dotyczące społecznych kosztów zasadniczej zmiany kulturowej, po to, by szukać rozwiązań godzących potrzebę zmiany z zachowaniem tych elementów, które są znakami tożsamości, znakami istnienia grupy. Nie będzie niezasadne przywołanie tu przykładu działań, które stały się momentem inicjującym ukształtowanie się tej gałęzi antropologii, którą nazywa się „antropologią w działaniu” – to realizacja specjalnego projektu badań pośród jednej z grup indiańskich �218 Lech Mróz w Ameryce Północnej. Sol Tax, inicjator badań, stwierdza: „Ani asymilacja, ani jej przeciwieństwo nie są nieuniknione [...] Indianie mogą zachować swoją tożsamość i jednocześnie dokonać zmian, które nie pogwałcą preferowanych przez nich wartości” (Tax 2010, s. 21). Dalej mówi o wolności społeczności do wybierania swego sposobu życia, „byłoby nam wstyd, gdyby okazało się, że na przykład zachęcamy Indian, by pozostali Indianami, a nie stali się kimś innym, lub by usiłowali zachować kultury indiańskie, kiedy Indianie, których by to dotyczyło, zdecydowaliby inaczej” (Tax 2010, s. 23). To niezmiernie istotny problem, także dla badacza czy osoby współpracującej z jakąś społecznością i starającej się jej służyć swoją wiedzą i pomocą (nie będę podejmował tego wątku, ponieważ inny jest cel tego tekstu). Szczególnej odpowiedzialności za słowa wymagały sytuacje, kiedy zwracano się do mnie z prośbą o wypowiedź dla telewizji, radia czy prasy na temat sytuacji Romów, a szczególnie konfliktów z władzami lokalnymi i lokalną społecznością. Niejednokrotnie poprzedzone było to nieprzychylnymi publikacjami dotyczącymi tej społeczności. Trudność wiązała się nie tyle z tym, by nie zostać uznanym za romskiego/cygańskiego adwokata, ile z tym jak przekonująco wyjaśnić istotę konfliktu i różnice oceny, wynikające z odmienności kulturowej, a przy tym odnieść się do częstego w społeczeństwie większościowym zjawiska niechęci i stygmatyzowania Romów. Łatwiejsze, jak się okazało, jest przekonanie słuchaczy czy czytelników do zastąpienia słowa „Cygan” słowem „Rom”, niż do zmiany sposobu ich postrzegania i porzucenia myślenia stereotypowego na rzecz próby poznania tej społeczności. Pewne sytuacje były nie tyle występowaniem w obronie Romów, ile w obronie zdrowego rozsądku i umiaru w stosowaniu np. przepisów prawa. Taka szczególnego rodzaju sytuacja pojawiła się przed kilkoma laty, kiedy to prasa doniosła, że w Opolskiem 15-letnia cygańska dziewczyna została matką, zaś ojcem jest starszy od niej zaledwie o dwa czy trzy lata cygański chłopak – jej mąż, zawarli bowiem ślub, choć jedynie zgodnie z romską tradycją. W prasie pojawiło się sporo artykułów, ich ton nie był najczęściej przychylny, ponieważ autorzy zwracali uwagę na postępowanie Romów wbrew powszechnemu prawu, obowiązującemu w Polsce. Zainteresowała się tym incydentem policja i sąd, uznając ten przypadek za uwiedzenie nieletniej, co jest zagrożone wysoką karą – kilkuletnim więzieniem. Gorliwi stróże moralności i przestrzegania prawa wypowiadali się za ukaraniem młodego ojca więzieniem, osadzeniem matki w domu poprawczym i oddaniem niemowlęcia do domu małego dziecka. W głosach prasowych zabrakło refleksji nad skutkami społecznymi i psychologicznymi takiego pomysłu; zabrakło także refleksji nad tym, jak często zdarzają się takie same przypadki w spo- �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 219 łeczeństwie większościowym, niecygańskim. Gdyby ta sytuacja nie dotyczyła Romów-Cyganów, można sądzić, że nie wzbudziłaby takiego zainteresowania mediów ani aparatu sądowo-policyjnego. Ten rodzaj nierównego traktowania osób, które złamały przepisy prawa, wielokrotnie dało się zaobserwować; nie jest intencją tego tekstu rozwijanie tego ostatniego wątku, poprzestanę więc na tej ogólnej uwadze, choć przeanalizowanie tekstów prasowych potwierdza moją uwagę. Ponieważ jeden z najbardziej poczytnych dzienników, a także TV zwróciły się do mnie z prośbą o opinię na ten temat, wystąpiłem jako ekspert – antropolog, który dysponuje większą niż przeciętna wiedzą na temat społeczności romskiej, od którego oczekiwano opinii dotyczącej zasad postępowania i oceny tego przypadku. Pikanterii dodawała informacja, która pojawiła się na forach internetowych i którą odnotowały niektóre periodyki, że w Rumunii matką została 11-letnia romska dziewczynka, zaś ojcem dziecka jest około 20-letni Rom; rodzice poznali się na miejscowym placu zabaw. Zwierzchnik tej grupy rumuńskich Romów broniąc ojca dziecka odwoływał się do romskiej tradycji. Głosy przedstawicieli rozmaitych instytucji europejskich sprowadzały się do propozycji rozwiązania podobnego jak w przypadku z Opolszczyzny. Nie kwestionując złamania prawa krajowego i nie odwołując się do tradycji (który to argument trudno uznać za przekonywujący i uzasadniony), zwracałem uwagę na społeczne koszty proponowanego rozwiązania. Uświadamiałem w swoich wypowiedziach, że młode romskie rodziny nie są samodzielne i zdane na siebie; żyją razem z rodzicami aż do czasu swego ekonomicznego usamodzielnienia – co trwa zwykle kilka lat. W tym czasie dzieci tego młodego związku wychowywane są wspólnie z rodziną i dziadkami, a młodzi także pozostają pod ich kuratelą. Nie ma więc tu przypadku sieroctwa społecznego i obawy o to, czy młodzi potrafią wychować dziecko i zapewnić mu odpowiednią opiekę. Ta wiedza jest raczej nieznana; odwoływanie się romskich autorytetów do tradycji również nie pomaga rozsądnie rozwiązać tego przypadku. Dopiero odwołanie się do wiedzy specjalistycznej i do doświadczenia antropologa pozwala szukać bardziej racjonalnych rozwiązań i sposobów postępowania. Wprawdzie jest faktem, że młodzi złamali prawo obowiązujące wszystkich obywateli kraju, jednak literalne, ścisłe, bezrefleksyjne stosowanie prawa w tym przypadku przyniosłoby daleko większe szkody społeczne. Ingerencja antropologa, stosowanie antropologii, jest w tym przypadku – nie mam wątpliwości – korzystne. Podobny w znacznym stopniu charakter ma występowanie jako ekspert – co nie znaczy rzecznik Romów, ale przede wszystkim jako osoba zwracająca uwagę na pewne specyficzne ich cechy kulturowe – w rozmaitych mediach. �220 Lech Mróz Nie jest to sytuacja łatwa, najczęściej bowiem w sytuacjach konfliktowych autorzy audycji czy tekstów oczekują potwierdzenia ich opinii i oceny przez tzw. autorytet naukowy. Przed kilkoma laty jedna z dziennikarek dużej gazety codziennej napisała tekst oskarżający jednego z romskich liderów i jego organizację o nierzetelność w gospodarowaniu kwotami przeznaczonymi na pomoc Romom; przy tym wyraźnie była rzeczniczką innego lidera, bardzo ambitnego, aspirującego do wyłączności w reprezentowaniu Romów w kontaktach z urzędami i nie-Romami i aspirującego do uznania jego głosu jako decydującego w sprawach romskich. Przy okazji jakiegoś spotkania poświęconego tej sprawie, dziennikarka została pobita przez romskie kobiety. W tej i kilku innych gazetach pojawiły się artykuły piętnujące Romów z organizacji oskarżanej przez dziennikarkę. Towarzyszyły temu protesty i wyrazy solidarności z pobitą. W rozmowie telefonicznej – dziennikarka zadzwoniła do mnie, oczekując podobnego jednoznacznego potępienia tamtych Romów – zwróciłem jej uwagę, że skoro wchodzi w obszar konfliktu, to musi liczyć się z rozmaitymi konsekwencjami, także z agresją, i że zabrakło jej wiedzy i wyczucia sytuacji, ponieważ najwyraźniej manipulowano nią, by głosem nieromskim oskarżyć przeciwników. Potwierdziło się to w czasie prób ustalenia winnych – ci, w imieniu których wypowiadała się, wiedzieli, że winni są tamci drudzy, ich kobiety, choć nie chcieli podać żadnych nazwisk (mimo iż byli obecni i widzieli przebieg zajścia). Nie złamali więc (mimo skłócenia) nakazu romskiej solidarności i zasady nie współpracowania z aparatem porządku publicznego (co zapewne naraziłoby ich na reakcję przywódcy wszystkich Polska Roma). Ofiarą stała się więc dziennikarka, która zaniedbała zdobycie stosownej wiedzy i uznała, że zasady, które ona uznaje za właściwe, powinny być uznane także przez innych. Dostało się i antropologowi, czyli w tym przypadku mnie, ponieważ koledzy owej dziennikarki uznali, że powinienem jednoznacznie potępić tamtych Romów i uwagę skierować na naganność ich postępowania, a nie starać się zrozumieć i pokazywać szerszy kontekst i kulturowe uwarunkowania postępowania stron konfliktu. To była dosyć szczególna sytuacja, choć zapewne nie są rzadkie przypadki, kiedy wymaga się od antropologa jednoznacznego opowiedzenia się po jednej stronie, często tej dominującej – jak w powyższym konflikcie. Potrzeba zrozumienia nie tylko racji drugiej strony, ale przede wszystkim tła i kontekstu sytuacji konfliktowej nie jest potrzebą powszechną. Znacznie częściej natomiast przypadała mi rola przedstawiania w prasie, radio czy telewizji romskiej racji, bycia rzecznikiem nie tyle może reprezentującym Romów, ile starającym się przedstawić ich problemy i racje oraz (często na prośbę samych Romów) wyjaśnić pewne zasady, jakie uznają za istotne �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 221 i jakich chcą przestrzegać – w nich bowiem widzą podstawowe wyróżniki tożsamości etnicznej i tożsamości grupowej. Ta rola nieformalnego rzecznika jest tyleż istotna dla upowszechnienia wiedzy i uwrażliwienia na potrzebę akceptowania odmienności współobywateli (którzy w tym kraju żyją, lecz od większości różnią się wieloma elementami kulturowymi, i których prawo do zachowania własnej kultury i odmienności jest najczęściej tylko prawem na papierze), ile też istotna dla próby uświadomienia rozmaitym decydentom i instytucjom, że skuteczność ich działania (nawet jeśli kieruje nimi wyłącznie dobra wola), zależna jest od ich wiedzy i umiejętności wyjścia poza ramy stereotypowego myślenia. Antropologia stosowana to antropologia „podejmująca zadania badawcze na „zamówienie” instytucji i agend pozanaukowych, dążąca do wszechstronnego rozpoznania aktualnej sytuacji pod kątem proponowanego projektu. [...] Typowymi zadaniami a.s. są ekspertyzy sytuacyjne niezbędne do opracowania projektu modernizacyjnego, bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie dla zminimalizowania szkodliwych następstw ubocznych wprowadzanych innowacji i zapewnienie możliwie dużej efektywności ich wykorzystania, programowanie dalszego kierunku już nie kontrolowanych przeobrażeń, wraz z oceną ich następstw, wreszcie szkolenie „agentów zmiany” w celu ich właściwego przygotowania do pracy w nowym środowisku kulturowym.” – tak definiuje termin antropologia stosowana i jego zakres Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (Słownik... 1987, s. 42). „Antropologia stosowana. Termin używany w celu określenia metod oraz idei antropologicznych w różnych kontekstach praktycznych i politycznych. Antropologia stosowana ma swe korzenie w badaniach zlecanych przez administratorów kolonialnych, lecz obecnie znalazła swoje miejsce w różnorakich kontekstach, takich jak ruchy na rzecz rozwoju, edukacja zdrowotna i praca społeczna, a także w pracy dla korporacji sektora prywatnego” – doprecyzowuje Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej (Encyklopedia... 2008, s. 695). Nie sposób kompetentnie odpowiedzieć, gdzie przebiega granica pomiędzy takimi postkolonialnymi czy neokolonialnymi motywami oddziaływania na społeczność mniejszościową, w tym przypadku na Romów. Obserwując rozmaite podejmowane przez agendy rządowe i organizacje pozarządowe działania i uczestnicząc w dyskusjach i spotkaniach, odnoszę wrażenie, że decydenci w kwestiach polityki społecznej oczekują niejednokrotnie od przedstawicieli nauk społecznych, od rozmaitych grup i zespołów badawczych i eksperckich wskazań czy propozycji skuteczniejszego oddziaływania na grupy mniejszościowe, skuteczniejszego zarządzania nimi. Jest oczywiste, że nie tak, jak czyniła to administracja kolonialna, ponieważ inne są realia polityczne i obowiązują inne �222 Lech Mróz standardy, jednak kierując się przede wszystkim interesem większości i celem skuteczniejszej nie tylko adaptacji kulturowej, lecz wręcz asymilacji. Jednak znaczna część podejmowanych w stosunku do Romów działań określona jest raczej tą pierwszą definicją, ze Słownika etnologicznego. Spore jest bowiem grono osób podejmujących działania na rzecz i we współpracy z Romami. Do tego rodzaju form aktywności na pewno zaliczyć należy organizowanie szkoleń, które mają ułatwić romskim organizacjom skuteczne zabieganie o rozmaite krajowe i tzw. europejskie granty, czy działania mające na celu przygotowanie tzw. asystentów romskich, których zadaniem jest ułatwianie kontaktów szkoły z rodzicami i wspieranie nauczycieli w pełniejszym włączaniu uczniów romskiego pochodzenia do działalności edukacyjnej, a także organizowanie szkoleń, których celem jest pobudzenie aktywności w zakresie tworzenia miejsc pracy i przygotowania tzw. biznesplanu, koniecznego elementu ubiegania się o dotacje. Także w przypadku ubiegania się o granty niejednokrotnie proszono mnie o porady w trakcie przygotowywania wniosków i uwagi na temat podejmowanych działań. Słownik etnologiczny zwraca uwagę na dwuznaczność etyczną – podejmując działania w ramach antropologii stosowanej, badacz może znaleźć się w sytuacji konfliktu lojalności wobec grupy, którą bada, a lojalności względem instytucji finansującej, a także własnej grupy zawodowej (Słownik... 1987, s. 44). Przywołuję powtórnie ten fragment definicji z uwagi na pewną szczególną sytuację. Niejednokrotnie bowiem może dochodzić do konfliktu à rebours, będącego rezultatem dokonujących się zmian w zakresie możliwości romskiego uczestniczenia w rozmaitości projektów i grantów – zarówno krajowych, jak też niepolskich. Autor definicji zapewne ma na uwadze instytucje państwowe lub lokalnej administracji, może naukowe czy pozarządowe – NGO, a nie instytucje będące instytucjami grup badanych. Tymczasem współcześnie warunkiem uzyskania dotacji, także przez organizacje romskie, jest profesjonalne przygotowanie wniosku, a czasami także poprowadzenie prac, jakich dotyczy istota wniosku. Nie dysponując odpowiednio przygotowanymi osobami skazani są na zatrudnienie do jego przygotowania i realizacji nieromskich współpracowników. Tym samym romscy beneficjenci, romscy dysponenci kwot pozyskanych na realizację wniosku (często kwot znacznych), stają się zleceniodawcami i pracodawcami dla nieromskich wykonawców projektu. Opłacenie współpracowników i realizatorów zależne jest od romskich zleceniodawców, którym wcale nie mniej zależy na wykonaniu zlecenia, ponieważ tylko dzięki temu i oni sami mają dostęp do przyznanych środków. Tworzy się sytuacja wzajemnego uzależnienia. Czy może to wpływać na rzetelność realizacji zadania i prawomocność wniosków? Zapewne może – zależy to jednak głównie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 223 od zasad i etycznych przekonań obu współpracujących stron, uczestniczących w realizacji projektu. Najbardziej dla mnie symptomatyczną sytuacją było zwrócenie się mnie Stowarzyszenia Romów w Polsce, mającego siedzibę w Oświęcimiu, o przygotowanie projektu badań, a potem przeprowadzenie ich przy uczestniczeniu samych Romów. Końcowym rezultatem było przygotowanie raportu z wnioskami płynącymi z badań (Romowie..., 2006). Od początku, w trakcie rozmów przygotowawczych, ustalone zostało, że nie mogą mieć miejsca żadne wskazówki czy sugestie ze strony romskich zleceniodawców i że zespół prowadzący badania i kierowany przeze mnie ma całkowitą niezależność, ponieważ decydujące są zasady wynikające z naukowych rygorów. Natomiast istotny był wkład Stowarzyszenia w techniczną organizację badań, a także w ustalenie listy miejscowości, gdzie prowadzone będą rozmowy. Nigdy – ani w trakcie samych badań, ani przygotowywania końcowego raportu – nie zostały złamane przyjęte wstępnie ustalenia i nie byłem poddawany żadnej presji lub sugestiom ze strony zlecającego tę pracę Stowarzyszenia. Aby nie ograniczyć się do samego przedstawienia raportu z wnioskami z badań, dalszą część raportu stanowi komplet uzyskanych w trakcie badań materiałów (zapisy rozmów). Zamieszczono je z dwóch głównych powodów. Po pierwsze są one podstawą uwiarygodniającą wnioski, po drugie są pośrednim potwierdzeniem autonomiczności i badawczej niezależności zespołu (w zamieszczonych materiałach pojawia się wiele wątków, które trudno uznać za korzystne dla Romów). Dodatkowym walorem jest bogactwo i waga tego materiału. Tego typu badań o charakterze etnograficznym realizowanych jest niewiele; autorzy publikacji na temat Romów nie pokazują zwykle swojego warsztatu i nie publikują materiału, który jest podstawą wnioskowania. Intencją moją, jako redaktora, było pokazanie podstawy naszych wniosków, ale także wzbogacenia ogólnej wiedzy o Romach, a przy tym dodatkowo rozwiania wątpliwości co do ewentualnych etycznych aspektów związanych z podjęciem się realizacji badań nad Romami na zlecenie samych Romów. Zupełnie innym rodzajem zaangażowania była skierowana do mnie prośba, bym przygotował wydanie albumu ze starymi, fotografiami z lat sześćdziesiątych, wykonanymi przez jednego z krakowskich fotografików, a obrazującymi życie w czasie wędrówki kilku rodzin Polska Roma. Stowarzyszenie z Oświęcimia odkupiło te fotografie i zabiegało o dotację na ich wydanie w postaci albumu. Po otrzymaniu dotacji zwrócili się więc z prośbą o przygotowanie projektu albumu i tekstów towarzyszących poszczególnym sytuacjom pokazanym na fotografiach. W rezultacie powstała książka Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy (2005). �224 Lech Mróz Zleconą pracą było również napisanie na prośbę tego samego Stowarzyszenia książki, która zgodnie z zamysłem miała być skróconym przedstawieniem dziejów romskich, od wyjścia ich przodków z Indii do dzisiejszego ich obywatelstwa w Unii Europejskiej. Jedyna próba ingerencji dotyczyła wyeliminowania słowa „Cyganie” nie tylko z tytułu, lecz także z tekstu. Wyjaśniłem dlaczego z przyczyn czysto naukowych, faktograficznych, jest to niemożliwe, zaś na ideologizację ich dziejów zgodnie ze współczesną poprawnością polityczną, ani na pisanie dziejów mitycznych, nie mogę się zgodzić. Próba ingerencji ograniczyła się do tego motywu; poza tym nigdy nie starano się wpływać na mnie ani cenzurować tekstu. Używanie słowa „Cyganie” nie jest równoznaczne z eliminowaniem określenia „Romowie” – nie miałem wątpliwości, że konieczne jest pokazanie trendu i rodzaju zmian samoświadomości i pokazanie procesu dochodzenia do romskości. Dlatego powstała praca nosi tytuł „Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej” (2007). Konkluzje Rozpocząłem ten tekst od naszkicowania sytuacji Romów w Polsce po wymuszonym osiedleniu i w okresie późniejszym, w konsekwencji zmian wynikających z politycznych i ekonomicznych przeobrażeń w Europie Wschodniej, a wreszcie i przyjęcia kilku państw tej części Europy do Unii Europejskiej. Uznałem bowiem, że nie jest to wiedza znana powszechnie, a poza tym późniejsze działania Romów, a także stosunek do nich, mocno osadzony jest w tamtych realiach i uwarunkowany rozmaitością sytuacji, jakie zaistniały w przeszłości – tej odległej i tej całkiem niedawnej. Uznałem za istotne dla dalszych rozważań pokazanie (równie skrótowe) natury moich osobistych kontaktów z Cyganami, a potem Romami, ponieważ zadzierzgnięte niegdyś znajomości, nawet przyjaźnie, miały istotny wpływ na rodzaj moich późniejszych kontaktów. Wpływały na możliwość uczestniczenia w rozmaitych momentach życia moich cygańskich czy romskich znajomych, a także na zaufanie do mnie, czy nawet szacunek – tym tłumaczę upoważnienie do wypowiadania się w ich imieniu, czy reprezentowania ich interesów, z przekonaniem, że będę faktycznym wyrazicielem ich woli i problemów. Przejdę teraz do tych zagadnień i obszarów aktywności naszej dyscypliny – antropologii, które stanowią bezpośrednią przyczynę przygotowania tego tomu. Antropologia stosowana – podkreślają to autorzy definicji, nie tylko przytaczanych tutaj – rozwijała się początkowo na zlecenie kolonizatorów. Czas kolonialnej zależności i imperiów kolonialnych w zasadzie minął. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 225 W  zasadzie, bo rozmaite formy kolonialnej czy neokolonialnej zależności stale i pod różnymi postaciami są obecne, np. zależności ekonomicznej, podporządkowania kulturowego lub wynikającego ze statusu – ten właśnie rodzaj relacji podporządkowania i dominacji dotyczy najczęściej Romów w różnych krajach europejskich. Analizując wypowiedzi polityków i pytania kierowane przez władze różnych szczebli w państwach zarówno wschodniej, jak i zachodniej Europy, widać wyraźnie, że podstawowy ich sens sprowadza się do szukania sposobu sprawniejszego zarządzania, zmniejszenia zagrożeń konfliktami z ludnością dominującą, ale przede wszystkim właśnie zarządzania i kontroli mniejszości etnicznej, jaką we wszystkich krajach europejskich stanowią Romowie. Zatem i rodzaj pytań, rodzaj oczekiwań kierowanych pod adresem antropologów jest podobny, jak w przypadku wcześniejszych oczekiwań władz państw kolonialnych. Nie mam na myśli ograniczania się do dostarczania skuteczniejszych propozycji zarządzania; przecież bardzo wiele ważnych dzieł opisujących kulturę rozmaitych etnosów powstało właśnie z inspiracji i w ramach poszukiwania wiedzy praktycznej, która umożliwiłaby poznanie, ale także sprawniejsze zarządzanie obszarami i narodami podporządkowanymi. Do tego właściwie sprowadzały się oczekiwania wobec antropologów, a dotyczące Romów. Podkreślić należy, że powstało wiele prac dotyczących Cyganów, bodźcem których to dzieł była po prostu chęć poznania i naukowe zainteresowania autorów. Jednak politycy i rządzący kierowali się najczęściej innymi przesłankami. Wiadomo jest tym, którzy zajmują się wiedzą dotyczącą Cyganów-Romów, że jeszcze sporo lat po II wojnie światowej częsta była postawa odrzucenia czy separowania Cyganów od miejscowych społeczności niecygańskich. Często przyczyną było naruszenie przez wędrowców granic czyjejś własności; pojawiały się zakazy postoju wędrowców i inne formy ograniczenia – dotyczyło to zarówno krajów Europy Zachodniej, jak też Wschodniej (tak przecież należy rozumieć przymusowe osiedlenie Cyganów w Polsce i w innych krajach tej części Europy). Z drugiej zaś strony ten rodzaj polityki rozmaitych państw zaczął być krytykowany i to nie tylko przez naukowców. Zaczęto zauważać, że prawa dotyczące narodów i jednostki są w przypadku Cyganów nieprzestrzeganie, jakby byli oni wyłączeni. Do tego czasu polityka dotycząca Cyganów najczęściej (wyjątki były stosunkowo nieliczne) sprowadzała się do pytania: w jaki sposób prowadzić działania wobec nich, by było mniej sytuacji kłopotliwych. Nawet wydzielanie specjalnych miejsc, gdzie dopuszczane było obozowanie, a gdzie z czasem zaczęto prowadzić także (w okresie zimowych postojów) nauczanie, gdzie uruchomiono pralnie i punkty opieki zdrowotnej – przypadek Francji i Holandii – nie były jeszcze formą wspierania Cyganów, czy �226 Lech Mróz pobudzania ich aktywności obywatelskiej. Tak było w większości przypadków do lat siedemdziesiątych, a nawet nieco dłużej. Nieprzypadkowo użyłem formy „kierowali”, bo choć nadal daje się zauważyć ten rodzaj oczekiwania od antropologów, oczekiwania praktycznych recept na programowanie polityki wobec Romów, to wyraźnie dominować zaczyna, i to już od kilku lat, taki rodzaj myślenia, który jest rezultatem zmian w polityce społecznej, ale także w obrębie samej antropologii. Dominować zaczyna – Polska jest tego przykładem – wyraźnie kierunek aktywności, także naukowej, który określa definicja antropologii w działaniu i zgodnie z intencją Taxa; mówiąc najogólniej – stosowanie antropologii do rozumienia i wspierania tych innych, podporządkowanych, będących najczęściej członkami grup mniejszościowych i stygmatyzowanych. Taką właśnie zmianą myślenia i stosowania antropologii należy tłumaczyć wielość form zaangażowania badaczy i nieromskich działaczy we wspieranie działań romskich, w aktywizowanie romskich środowisk w rozmaitych dziedzinach – edukacyjnej, zawodowej, a także politycznej. Także niemała część mojego zaangażowania w sprawy romskie ma właśnie taki charakter (mam nadzieję, że wynika to wyraźnie z powyższego tekstu). Analizując postawy wobec Romów wyraźne jest – moim zdaniem – traktowanie Romów w tym pierwszym okresie powojennym przedmiotowo, przede wszystkim jako mniejszość, i to uciążliwą. Widoczne jest wyraźne ustrukturowienie – Romowie są grupą podporządkowaną, mniejszościową, winną dostosowywać się do większości, do grupy dominującej, zaś starania władz mają na celu przede wszystkim ochronę większości przed obecnością mniejszości i sprawniejszą kontrolę romskiej mniejszości, a także znalezienie mechanizmów, które pozwolą lepiej sterować procesem ich adaptacji kulturowej, a nawet asymilacji. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły wyraźną zmianę stosunku do Romów i zmianę form działania. Powstają organizacje romskie i nieromskie stowarzyszenia, wspierające aktywność Romów, pomagające im w zabiegach o dotacje, dostęp do edukacji, o możliwość zaistnienia. Zmienia się także traktowanie Romów, zmienia stosunek państwa i jego agend, uwidocznia się proces stopniowego uzyskiwania podmiotowości przez Romów. Nadal jednak społeczność romska nie dysponuje wystarczającym własnym zapleczem intelektualnym, by radzić sobie samodzielnie w wielości nowych zjawisk i złożoności poruszania się w świecie urzędów i międzynarodowych organizacji. Dlatego nadal jeszcze widoczne jest to przedmiotowe traktowanie Romów, lecz kierunek zmian jest widoczny; Romowie coraz bardziej stają się jednym z podmiotów etnicznej mozaiki Polski i innych krajów. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 227 Dopiero jednak sytuacje, które opisałem w końcowym fragmencie tego tekstu, coraz częstsze wypowiadanie się w mediach i w instytucjach krajowych i szczebla międzynarodowego, wyraźny wzrost dumy narodowej, współdziałanie z nieromskimi organizacjami i z osobami na zasadzie równości, partnerstwa, a nie podporządkowania czy po prostu nierówności, jest wyrazem podmiotowości, wyrazem bycia jednym z etnosów pośród innych. Pozostaje pytanie czy dotychczasowe granice (nawet jeśli pamiętamy o braku wyraźnie zarysowanych ram metodologicznych) antropologii w działaniu nie będą ograniczały rozumienia tego procesu. A być może – odnoszę takie wrażenie – jesteśmy u początków tworzenia nowej orientacji, czy nowego kierunku działania w antropologii, który nazwałbym antropologią współpracującą, kiedy to obie strony – i ci, których dotyczy działanie antropologa i w imieniu których je podejmuje, oraz sam podmiot działań – współpracują partnersko nad wypracowaniem takich zmian społecznych, których rezultatem będzie poprawa sytuacji i statusu tych, na rzecz których antropolog podejmuje działanie. Literatura Bennett John W. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 297–337. Cyganie – Romowie 2005 – Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy, opracowanie L. Mróz, Warszawa. Encyklopedia... 2008 – Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, red. A. Barnard i J. Spencer, Warszawa. Lewin K. 2010 – Badania w działaniu a problemy mniejszości, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 5–18. Morin E. 1965 – Duch czasu, Kraków. Mróz L. 2007 – Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej, Warszawa. �228 Lech Mróz Mróz L. (red.) 2006 – Raport z badań zrealizowanych w ramach projektu „Romowie na rynku pracy” (Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL), Oświęcim. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 19–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c63776babe7e7cfc4836c69dba1ec11.pdf 18c193a4270bd1c7359e6f8cd07b6690 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5978 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5570 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego główną funkcją jest porywanie lub odmienianie dzieci, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.236 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Nazwa demona, którego funkcją główną jest porywanie lub odmienianie dzieci, II Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona, którego porywanie lub odmienianie dzieci stanowi główną funkcję: 1 — mamuna, 2 — sibila, 3 — bogin mienica, 5 — dziwożona, 6 — potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 7 — inna nazwa [zob. mapa 8 tradycji, 9 — brak odpowiedzi. Występowanie wierzenia w demona zwanego: . . . . . . . . . .boginka, mamuna,_._._._._ sibiela,_.._.._.._.._odmienica, dziwożona na podstawie mapy K. Moszyńskiego [zob. mapa 13] Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowa przez K. Jagiełę (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). 6. W dwóch wsiach (punkt 10.18.1 — Sokólsko, ok. Strzelec Krajeńskich; 12.22.VIII — Kowalewo, ok. Kościana) odnotowano, mamuna występuje w postaci mężczyzny. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wi nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadpr dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a124c06385d9c1b40c4a89570a1ce06.pdf 7e2a762a0b9d05c55a638553abd9be0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5979 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5571 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego funkcją poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.237 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Nazwa demona, którego funkcję poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona porywającego lub odmieniającego dzieci: 1 — kraśnięta, 2 — skrzat, 3 — południca, 4 —łojma,5 — z 6 — czarownica, 7 — czercica, 8 — zły duch, 9 — zły, 10 — diabeł, 11 — rusałka, 12 — topielec, wodnik, 13 — 14 — potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 15 — inna nazwa [zob. mapa 9], 16 — brak tradycji, 17 — odpowiedzi. Kolejne cyfry w kółkach oznaczają: 1 — wił, 2 — straszydło, 3 — wieczornica, 4 — habernica, 5 — ciota strzyga, 8 — zamion, są to nazwy demonów sporadycznie występujących w wierzeniach ludowych. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urod 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowa przez K. Jagiełę (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). 6. W dwóch wsiach (10.18.1 — Sokólsko, ok. Strzelec Krajeńskich; 12.22.VIII, Kowalewo, ok. Kościana) odnotowano, że mamu na występuje w postaci mężczyzny. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/803edb65f167fc36745b9ccff0ae67d6.pdf 069944769d5a1b5c591c83e6f5993994 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5980 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5572 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego funkcją poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.238 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Nazwa demona, którego funkcję poboczną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona porywającego lub odmieniającego dzieci: 1 — kraśnięta, 2 — skrzat, 3 — południca, 4 — łojma, 5 — 6 — czarownica, 1 — czercica, 8 — zły duch, 9 — zły, 10 — diabeł, 11 — rusałka, 12 — topielec, wodnik, 13 — 14 — potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 15 — inna nazwa |zob. mapa 8.], 16 — brak tradycji, 17 — odpowiedzi. Kolejne cyfry w kółkach oznaczają: 1 — wił, 2 — straszydło, 3 — wieczornica, 4 — habernica, 5 — ciot strzyga, 8 — zamion, są to nazwy demonów sporadycznie występujących w wierzeniach ludowych. Zasięg występowania wierzenia w demona zwanego: •kraśnię na podstawie mapy K. Moszyńskiego [zob. mapa 12] Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzeni urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowa przez K. Jagieła (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają ? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadpr dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprać. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają ? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2b17472e05239672744f223017c8422.pdf 823d2e93e55ee0c859e1036a0ba694a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5981 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5573 Title A name given to the resource Nazwy osób trzymających dziecko do chrztu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.266 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Nazwy o s ó b trzymających dziecko do chrztu Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko do chrztu trzymają: 1 — kum, kuma, 2 — kumoszko, kumoszka, 3 — kmełtrowie, 4 — kumośka kumosia, 5 — kumos, kumoska, 6 — kumotr, kumotra, kumoter, 1 — nanaszko, nanaszka, 8 — brak t dycji. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje nazwy znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 44. Jak nazywają lub nazywali we wsi tych, którzy trzymają lub trzymali dziecko do chrztu? np. chrzestny, chrzestna, chrzestni? kum, kuma, kumos, kumał, kumoter, kmoter, kumoska, kmoszka, kumała. Zapisać dokładnie te nazwy w cudzysłowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c88ffb0038d0a847b6e1c85f1a79c79.pdf fbdfd9ab8ab41c8eb26b7de8cb345f57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5982 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5574 Title A name given to the resource Inne nazwy osób trzyamjących dziecko do chrztu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.267 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Inne nazwy o s ó b trzymających dziecko do chrztu Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko do chrztu trzymają: 1 — chrzestni [krzestni — 26.25.VI, 32.22.VI], 2 — paty, potkowie i pod. 3 — inne odpowiedzi [zob. komentarz], 4 — we wsi nie stwierdzono nazwy chrzestni, paty, potkowie itp. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje nazwy znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 44. Jak nazywają lub nazywali we wsi tych, którzy trzymają lub trzymali dziecko do chrztu? np. chrzestny, chrzestna, chrzestni? kum, kuma, kumos, kumal, kumoter, kmoter, kumoska, kmoszka, kumała. Zapisać dokładnie te nazwy w cudzysłowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbe91a64b851e7b68816f4e43b7947a8.pdf 1585ddc573b31dc50f59a66e7fdcc859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5983 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5575 Title A name given to the resource Jak zwracają się do siebie'kmotry'? I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.270 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. J a k zwracają się do siebie kmotry? I Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Kmotry odnoszą się do siebie: 1 — per „ty", 2 — po imieniu, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 47. Jak odnoszą się do siebie "kmotry": per "ty", po imieniu, per "kumie", "kmotrze" lub podob­ nie? jak? (zapisywać w cudzysłowie całą formułę). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87e688a0d45f7ebeb933cffbf474d2dd.pdf 5abe0cef4756ac300a1d940ea16deefe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5984 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5576 Title A name given to the resource Jak zwracają się do siebie 'kmotry'?II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.271 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. J a k zwracają się do siebie kmotry?, II Opracował Przemysław Kopp Objaśnienie znaków: Kmotry odnoszą się do siebie: 1 — per „wy", 2 — per „kumo, chrzestny, krzesny, krzesna, potku, po— tko", 3 — per „pan, pani", 4 — inne odpowiedzi, 5 — brak tradycji, 6 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 47. Jak odnoszą się do siebie "kmotry": per "ty", po imieniu, per "kumie", "kmotrze" lub podob­ nie? jak? (zapisywać w cudzysłowie całą formułę). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4ac9641d45dd574b489160aeede9087.pdf 66bfadddfea8c916a40aef352f3d1592 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5985 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5577 Title A name given to the resource Osoby zapraszające 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.273 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Osoby zapraszające w kumy Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: W kumy zaprasza: 1 — ojciec, 2 — matka, 3 — ojciec lub matka, 4 — matka z ojcem, 5 — bab (akuszerka), 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). 2. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 48. Kto zaprasza w kumy? ojciec, matka, oboje? "babka", "babiąca", położna? inny z rodziny? Kto? W jaki sposób się to odbywa? Czy kto � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0488792ac241d98b20619e7504d7b42c.pdf 4b0ec19d23bcac87fa96408fb86431a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5986 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5578 Title A name given to the resource Komu grozi odmowa 'zaprosin w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.275 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Komu grozi odmowa „zaprosin w kumy"? Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Złamanie zakazu odmowy „zaprosin w kumy" groziło: 1 — dziecku, 2 — jego matce, 3 — osobie odma wiającej, 4 — rodzinie dziecka, 5 — rodzinie odmawiającego, 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedz Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 49. Czy istnieje lub istniał zwyczajowy zakaz odmawiania "zaprosin w kumy"? Jeśli tak, to wg po­ wszechnej opinii — czym grozi odmowa? i komu?: a) dziecku, b) matce, tj. położnicy, c) rodzinie dziecka, d) odmawiającemu, e) jego rodzinie?. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/415cc09decdbaae46f476a12380cda5a.pdf 182b07639baeb17dda22b86ea128bd3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5987 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5579 Title A name given to the resource Losowy wybór 'kumów'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.277 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Losowy wybór kumów Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: W społeczności wiejskiej: 1 — rodziców chrzestnych niekiedy wybierano losowo, 2 — brak tradycji 3 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 51. Czy w zwyczajach ludowych jest lub był znany bodaj ślad losowego wyboru kumów, a więc wybór pierwszego spotkanego lub spotkaną na drodze? Na skrzyżowaniu dróg? A może były znane inne formy losowego wyboru? W jakich okolicznościach stosowano wybór losowy? na przykład w wypadku śmierci poprzedniego dziecka, dzieci? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/184c05b4f1030f9579890e6d84745ea4.pdf 29162e1a3e4cddd109dcfbf518682994 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5837 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna wspóldziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5433 Title A name given to the resource Zasady współdziałania społecznego przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.114 (mapa nr 16) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zasady współdziałania społecznego przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. naukowe Zygmunt Klodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana [...]. D. Na jakich zasadach pomoc jest udzielana (bezinteresownie, za pożywienie, pożywienie i zabawę rewanż w postaci pracy - tego samego rodzaju, in­ nego rodzaju, itp.)? Objaśnienia znaków: 1 — rewanż; 2 — odrobek; 3 — wyżywienie, produkty spożywcze; 4 — pieniądze; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c49f5daf195864ffaf0e98c7a620772f.pdf 46a0fb03bdc14b4772b3e9fb4976a528 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4547 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4227 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17,z.1, s.61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 �wa połączona była z konkursem na eksponaty współczesne. Pierw­ sze nagrody — ufundowane przez Min. Kult. i Szt. oraz Wydz. Kult. WRN i PRN — przyznano Józefie Wojciechowskiej z Zawady (za wy­ cinanki), Józefowi Butkiewiczowi z Tomaszowa Maz. (za ceramikę) i Mieczysławowi Kubackiemu z Godaszewic (za pisanki), a także Agnieszce Karpiowej z Łaznowa (za kołacz weselny). Z okazji wy­ stawy wydano katalog. nisława Kosiarska. Z okazji wysta­ niu ub. r. i styczniu br. wystawa sztuki ludowej woj. szczecińskiego. wy wydano katalog. * Z końcem listopada otwarta zo­ stała w lubelskim Klubie MPiK wystawa malarstwa Nikifora. Na wystawie zgromadzono kilkadzie­ siąt prac malarza oraz aktualne zdjęcia fotograficzne obrazujące co­ dzienne życie i twórczość Nikifora. Odczyt o Nikiforze wygłosił mgr A. Jackowski. Wystawa, zorganizo­ wana przez J. Ziółkowskiego, po­ siada wydany później (po zamknię­ Wojewódzki Dom Twórczości ciu ekspozycji) katalog. Ludowej i Wydział Kultury PWRN * w Gdańsku zorganizowały wystawę pt. „Sprzęt tradycyjny i sztuka ludowa Powiśla". Wystawę pokaza­ Sztuka ludowa z powiatu Wy­ no w gmachu PDK w Kwidzynie sokie Mazowieckie pokazana była (w październiku i listopadzie), a na wystawie otwartej w grudniu następnie (w grudniu) przeniesiono w Wysokiem Maz., zorganizowanej ją do Elbląga. Zestaw eksponatów przez Muz. Okręgowe w Białym­ zgromadzonych na wystawie stwo­ stoku i Wydz. Kult. PWRN. Była rzył możliwość założenia muzeum ona rezultatem penetracji tereno­ regionalnego. Wśród blisko 500 eks­ wej przeprowadzonej w 80 miejsco­ ponatów znalazło się wnętrze cha­ wościach. Zgromadzono Ók. 100 eks­ ty z umeblowaniem i wyposaże­ ponatów trzydziestu autorów •— niem gospodarskim, wyroby ozdob­ z zakresu tkactwa i stroju, ple­ ne z żelaza, plecionki, sprzęt ry­ cionkarstwa, zabawkarstwa i sztuki backi. 30 twórców współczesnych obrzędowej. nadesłało na wystawę rzeźby, haf­ ty, plecionki, malarstwo na szkle. Dnia 13.XII.1962 rozstrzygnięto * konkurs na zdobnictwo w drewnie, obejmujący 26 wsi woj." krakow­ Wystawa sztuki ludowej Ziemi skiego. W konkursie wzięło udział Płockiej otwarta była w Muzeum 59 autorów, którzy nadesłali ok. Płockim w październiku i listo­ 300 prac z zakresu rzeźby figural­ padzie. Pokazano eksponaty prze­ nej, bednarstwa, snycerki, zabaw­ ważnie zabytkowe, pochodzące ze karstwa i plecionkarstwa. Otwar­ zbiorów muzealnych (Muz. Kult. cie wystawy pokonkursowej prze­ Lud. w W-wie, Muz. Diec. w Płoc­ widuje się w kwietniu br. Organi­ ku). Reprezentowane były: rzeźba zatorami konkursu byli: Pracownia w drzewie, meblarstwo, zdobnictwo Badania Plastyki Ludowej IS PAN wnętrza, ceramika, zabawki, stroje. i Wydz. Kult. WRN w Krakowie. * * Objazdowa wystawa wycinanki Dwudziesty, jubileuszowy kon­ kurpiowskiej czynna była w paź­ kurs na szopki krakowskie, zorga­ dzierniku w sali Ratusza Miej­ nizowany przez Muz. Historyczne skiego w Pułtusku. m. Krakowa, odbył się 14.XII.1962. Na konkurs nadesłano 73 szopki. * Cztery równorzędne pierwsze na­ grody przyznano: Zygmuntowi Gra­ Wystawę kieleckiej ceramiki barskiemu, Zbigniewowi Grzechowi, ludowej otwarto w Iłży w listo­ Ferdynandowi Sadowskiemu i Sta­ padzie. Wystawa zorganizowana — nisławowi Paczyńskiemu. Recenzję w ramach obchodów Roku Ziemi z konkursu zamieszczamy na in­ Kieleckiej — przez Wydział Kul­ nym miejscu. tury PWRN i cepeliowską Spół­ * dzielnię „Chałupnik" w Iłży miała charakter retrospektywny, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem dorobku W grudniu rozstrzygnięty zo­ artystycznego ludowych ceramików stał w Lublinie konkurs na ludowe kieleckich z lat ostatnich. Pokazano kowalstwo artystyczne woj. lubel­ zarówno wyroby garncarskie jak skiego. Akcję konkursową prowa­ i rzeźby ceramiczne. Pierwszą na­ dziły, w porozumieniu z Wydz. grodę na wystawie otrzymał po­ Kult. PWRN, krakowska Pracow­ śmiertnie Andrzej Rokita z Rę­ nia IS PAN i Muz. Lubelskie. dzina. Wśród 9 ceramików odzna­ czonych drugimi nagrodami zna­ leźli się m. in.: Stanisław Pastuszkiewicz, Franciszek i Tadeusz Bab­ W salach woj. Domu Kultury lowie, Konstanty Ciepielewski, Sta­ w Szczecinie otwarta była w grud­ 62 v W Miami na Florydzie, w Museum of Modern Art, odbyła się w listopadzie wystawa współczes­ nej polskiej sztuki ludowej i pry­ mitywnej. Ekspozycja obejmowała głównie rzeźbę w drzewie, tkactwo i malarstwo. Osobny dział wystawy stanowiły prace profesorów i wy­ chowanków Liceum Technik Pla­ stycznych im. A. Kenara w Zako­ panem. Znaczną część eksponatów zakupiono do stałych zbiorów Mu­ zeum. Z okazji wystawy wydano ilustrowany folder. * Muzeum Polskie w Chicago urządziło w listopadzie wystawę polskiej sztuki ludowej na wiel­ kiej wystawie sztuki ludowej róż­ nych narodów. W salach Muzeum odbyła się w tym samym czasie wystawa malarstwa na szkle He­ leny Roj-Ciaptakowej. Na wystawie zgromadzono 37 obrazów malowa­ nych już w Chicago, gdzie Ciaptakowa przebywała u krewnych. W listopadzie 1962 otwarto w Muzeum Historii Włókiennictwa w Łodzi wystawę norweskiej sztu­ ki ludowej, zorganizowaną w ra­ mach umowy kulturalnej polskonorweskiej. Zgromadzono ekspona­ ty ze wszystkich dziedzin norweskiej sztuki ludowej: rzeźbę i malarstwo, strój i tkaniny, meble i sprzęty gospodarskie, także wyroby ze skó­ ry i rogu. W pierwszym kwartale br. wystawa pokazana będzie w Warszawie. * W salach Muzeum w Będzinie otwarta została z końcem 1962 r. wystawa sztuki ludowej Indonezji. Pokazano lalki z teatru marionetek i cieni, tkaniny batikowe, ozdobną broń itp. Eksponaty pochodzą z da­ ru wybitnego polskiego uczonego, botanika prof. dra Mariana Raci­ borskiego. * W ramach wymiany kulturalnej z Węgrami w dniach 5—20.X.1962 przebywał na Węgrzech dr Kazi­ mierz Pietkiewicz, zapoznając się z badaniami nad sztuką ludową oraz z muzealnictwem etnograficz­ nym. W czasie pobytu w Budapesz­ cie dr K. Pietkiewicz wygłosił w Muzeum Etnograficznym odczyt o polskiej sztuce ludowej. * Na wniosek Prezydium MRN w Krynicy Sąd w Muszynie po­ stanowił ustalić akt urodzenia Ni­ kifora. Na podstawie posiadanych informacji za datę jego urodzenia przyjęto — 1 stycznia 1895 r. Na­ dano Nikiforowi nazwisko Krynicki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7f0c98004d6b37d4c8e5c700fbeb34c.pdf f9ff4e586aabbfc5bf9d7ae42002f578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3732 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3505 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć : Tadeusz Seweryn Orawski Aleksander Dominika Błachowski Orbis Pictus Bujnowska, 67 tkaczka dywanów podwójnych Norbert Lippóczy Franciszek Edward Oskwarek Kotula Emilia Pietraszek Chmiel XV Kunczyńska Kunz Richard Jefabek Konkurs (Brno) na z z konkurs ludowe i pośmiertne) 106 . 110 . szopek . . . artystyczne . Wspomnienie Vydra 111 pa­ 116 n i e żyje . pośmiertne o . . prof. Vaclaviku badań . 120 dr 120 121 Kronika Summary . Bydgoszczy P r o f . d r Josef Antonim Sprawozdania 101 (wspomnienie powojenny miątki Ludwik maluje Z historycznego a r c h i w u m . Stan majątkowy garncarzy Rss. Anna 87 znowu 125 of articles Na okładce: Malowidło z szafy orawskiej. tytułowej: Fragment szopki krakowskiej. Kraków. Fot. Jan Swiderski. 127 Fot. Michał Maśliński, 1959 r. Wyk. Antoni Na stronie Wojciechowski, �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 2 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery Piwocki, dr Roman Reimfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: prof, d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a Kluków ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4f5a2d76d919faacce526a8221d6f26.pdf 171ddd58384f21035b561f960f3b6aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4229 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S Z T U K I PAN R O K XVII 1 9 6 3 NR 2 �P O L S K A KWARTALNIK S Z T U K A INSTYTUTU SZTUKI PAN L U D O W A ROK XVII 1963 NR 2 TREŚĆ Kazimierz Pietkiewicz Rola i znaczenie artystycznej tradycji lu­ dowej we współczesnej kulturze polskiej 65 Janina Dydowiczowa Wielkopolskie zapusty 72 Barbara Znaczenie techniki wykonania w bada­ niach nad haftem ludowym (Na przykła­ dzie śląskich haftów krzyżykowych) , 81 Tradycyjne poglądy na piękno przyrody w wypowiedziach chłopów Kurpiowskiej Puszczy Zielonej 97 Bazielich Jacek Olędzki RECENZJE Maria Przeździecka „Ikonen-Museum" (Kunstsammlungen der Stadt Recklinghausen). Erweiterter Kata­ log 1960 110 KRONIKA Ill SUMMARY OF ARTICLES 112 PE3KDME 112 Na okładce: Siwaki z Białej Podlaskiej. Fot. Jan Świderski KOMITET REDAKCYJNY — mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY — redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, zas­ tępca redaktora naczelnego: prof. dr Roman Reinfuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redaktor techniczny: Maria Klukowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłum.: Doris Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, ul. Krak. Przedmieście 21/23. / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5286a2d3ee5e55ce2ef2e1060269203d.pdf 17024c1c0a0ae16eea2c921715d51b90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1862 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1727 Title A name given to the resource Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.283-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198:~ BARBARA BAZIEIJICH WSP0ŁCZESNE ASPEKTY B.t\DAŃ NAD STROJAMI LUDOWYMI Zagadru~enie strojów lud:owy,ch, któr02 od przeszło 150 ,Lat w~sz.ło w sfel'ę 'zainteresowań ludzi różnej ,profesji, jest na,ool Ifrapującym tEmatem badań nau;k'o'wych. Kiedy poid koniec XVIII w., a potem na początku XIX w. z",częły rozw.i1ać się w EUI"O\Pi€prądy romalUty:mrru i wrnz IZ nimi ooraz bardziej 2W11"acan:ouwagę na życi.e wsi i jej wartości, szukając nadto, z,81równo w k:rajiohraZJi'e, jak tna:dy;cy;jnej 1{Julllturze wątków i ins;pilI"acji twó:r!czej, pojalwiły się taikże pienw:sze ef€lkJty :zJa~nteTiesowaństrojami luidowymi. Były to ;przede wszystk~m ma181rnk1e lub gmi.rczme, nien~adko !ka1orow e prnedsiawienia ludzi wsi w stl'ajach z róilnyloh relg'ronów. Wyikony.wałi je współcześnie żyją'cy artyści mM8!I"Ze1, którzy w ten ~pooób dCl/wali upu~t nie tyl]ko swej aJrtystyoznej wrażliwości, ale również stwarzali w m~8lrę możiUo:ści - wiffi1IlY OOkJumEIDtdla ubiorów ludQwy'oh ówcz.esnych czasów. Podobnych doikumenrt:ów WlPralwdzi'e nile brak i z wozeŚ11:ie1jszych okresó)w, w zasadzie jednruk są one nie liJczne, sIk:roffi!I1€i w żadnym wypaidkJu nie tWOlI1Ząj<aik1eijiś więlkszejoa,Łośc.i, ani .też peWlnega cyklu wy()1bra~ń. Baidalczle i zainteresowani problematyką strojów I1egionalny;ch w1edzą dobn~, żeodtJwarMI1i€ I1lp. histolJ.,ii ubiorów dklr-eślonej gm.liPY e,tnogrr8!ficzm.ej n81wet a dOl~e zachowanej ciągłości kurLtur'Ow.ej, wobec braku ŹirOOdnie jest rzeczą łartiwą, a w oparciu o malteI1iały ikolIlogTaIHc.zne, często WiI"ę<:Z niernJ()lżl~we. SZlUlkia się 1m w stalTY'Ch dOikum€lIlJtach,1nlmnalbułooh, poliJohromiach i obI1a:zach kośóelny'ch, nalgrcl1lkach, iJnsygniach i 1 uudzi wsi i ,s:troorjemaJ{)IW,,,I,i: w J>()I\.~C'e J, P,. NorbUn;, A. Orłavi.ski, D. Cho'do,wiooki, M. BOCIieclha, A. Biw.aI1slki, A. l{.owalrSi~i, P. StaJCłhiewliocz,A. KędZlien;lkii, St. Wliltki€lw'idz;,K. BaahWJallislkJi,K. !Piila't,;ti,W, W,odziJn,ow~ki 1 i'!1lT'.Ii. ParÓWl1!aj: "Kliosy", "TygO\dni~k Pawstreclhny", Tygooo1i!k I,liuslt!rOwa;ny" za lata 1'850 - 1&9~, na;dto J. St. By.Sitroń, Typy ludo.we J. P. Norblina, iKuaków 119,;)4. W NO.l1W~i - J. F. L~ Dreier, H. L. RenslC1h, A. T.vdemand, J. F'lintoe, J. FTid1Js. PQrównaj: A. No.s.s, Johannes Plintoes draktakvarellar, Osl\o 1970; tQjże, Joachim Fl'ichs draktak1)a.rez,zar. OS/lo 1197;3;E. Le x OIV, .T,oh. F. L. Dreiers Norske Folkedragter, 'Kristriania 1,9113,. W CzeCincJslqwalOj.i- FeI1d. Ruinik, Śeb. ManSif'ebd, A. Stm!l1'del, J, Manes, M. Ales, FeTe!:, Vak, J. Spillar. �2S4 BARBARA BAZIELlCH cechowych etc., a także w żródłowych opisac:h, inwentarzach, księgach pnraJiałnycih, gr:unto'wych, ławniczych, testamentach i innych, oraz w sta·· :ych ma;pach geograrr'icwyoh stano.wiących ilustrClcję dla określonego teeeHU w pewnym określonym czasie. abak ilus.tracji, wszeLkie opisy są '.vięc dir.ugim żró'dłem, na którym obeclllie moż,na oprzeć swe praC0 ba· dawcze w zakresie strojów ludowyoh. Niezwykle cenne są l'1Ip.wO'IPomnie,']ia z podróży uraz pamiętniki, które dla ludzi ciekawych żyoia i świata były dro:gą i sposobem do wypowiedzenia wł.asnych przeżyć i s;postrz.eżeó \V XVIII i XIX w. nie były ollle madJkim zjawis:kiem w calej Europie. Idee i hasła ramantyz;mu dały asumpt do kontynuacji zaintere30iwaJi stro!jami ludowymi i w późniejszych czasach. COiraz liczniej zaczynają J)ojawiać się ludzie, dla kkÓ:Tychwieś stała się punktem obs'erwacjl i zac:hętą do J;eljeS!t!racjiprzejawów jej życia. W ich publikacjach nie są to już OipiJSy własnych przeżyć i ~posltnzjeżeń,lecz świadomie zebrany w tere;1ie materiał r:zeczolwy noszący charaJkter dQkUlmemt,u,czego prz)"kIadem. kapi;talne dzieło Kolberga oraz badaczy w innych krajach (Sirelius -1916, Helkei - 1834, Kouła - 1892, Zibrt - 1892) 2. W pracach tyich iliustT,aoj-e~i GlPisy st:rojów sphlltały się przeważmi0 z innymi w'iadomośC'iami a tradycyjnej kultu>7£ ludowej, a że był to· okres rodzenia się etnogrraf,ii j'a1kona:uki, ter.milIliOlogiai wprowadzane do hteratuiTY pojęcia nie były j-ec1no 2)na:ozne, zdeftill'iowane i precyzyjne. Na I)gół jednak zasadniczym oikr!eśle:niem w języiku po.lskim było pajęcie ,.u:1:>iór"i w tej postaci prn€IWija się OIllOw litera tlliT!zedziewiętnastowiecznej 3. Odwoływalno się przy tym COI1azczęśoiej do materiałów zebranych beZjpoś:vednLow terenie: wYiwiadów, opisów, ohsel'wacji i tworzono równocześnie mUlZJealnekolekcje,kJtóre z kolei także stawały się źródłem 1 stwarzały pol,e badawcze dla innych. Hzecz z;namienna i godna pod!kmeślenia, że w~7,elkie ilusr\;,racjei opisy 'abi'Oirówpochodzące z pOlczą;tkuXX w. tyczyły się ich dziewiętnastowiecznej fOTmy, tj. tej, j'alka aktuaLnie utTwalił-a s.ię i pr:aeszła na nasrt:ę.pne pokolenie, zachowują:c się prawie llIi-ezmiennie do dnia dzisi,ejszego. Nie spotyka się natomiast próby odtworzenia jego wcześniejszyoh fOl1m,ni to w opisach, ni w rycinach. Tym niemniej, te pierwsze publikaoje z zakre.su kultury ludowej, jak również pojawiające się w twórczości a:ritysiycznej l 2 U. T. Sirel.i.us, Suomen kansanpukujen historie, "Jurn~łl de la SOlcieteFinno-Ougrienne" :3:1, Helsinki HH6; A. O., Heikel, Trachten und Muster eler Morciwinen,. llelsiing,fors l'B34; J. KOlula,O kroji lielu slovenskeho, "CC!SIki Li,d", 1S.!J2, l, s. 21; C. ZibrL Dejiny kroje v zemich ceskych, Fraha 18!J!2; O. Kolberg, Lud. Jego 2WY- !'~aje, sposób życia, mowa, ; wńce, 18.')7 - Hl'90. ;j \V. G·ers,o!!1, Ubiory ~iaJlia o ubiorach, ~~()wski, L'biory ludu zwyczajach LV Polsce pod.ania, przysłowia, polskiego, i obyczajach i u sqsiadriw, Warszawa obrzędy, zabawy, pieśni, 185'5; Ł. G'ołębi-c)ws'ki, OpowiaKraków 186:1; E. Radzi- l.udu polskiego, 1879 i 1899. gusła, �Wspó/c:esne Cls]Jektu badUIi nClel stro:jami lurlol.rymi ,muzyka, poezja, mala~s:two) wątki i motywy ludowE' zwróciły uwag t': ogółu na bogactiwo i różnorodność oraz regionalną i narodową 4 Sipecynke: i wartości odziwierciedlające nawet archa,iczne pierwia,;:,tki słow:iari.skk Trafiły one na podatny grunt szerząoego się wówcz;as panslawizmu i pozytywizmu, Móre nakłani,ały do dodekania pierwlOltnych form i tr'esci, genezy, histm:ycznego ronwoju oraz podoibieństw 'NytWorÓ!Wkultuirowy.cL także i w innych krajach Eurqpy 5. Rodzące się pod lwniec XIX w. zhiorowe edycje ("Wisła", "Lud", "ZbOIlllik", "Gla:snik", "Ceski Lid" i inne). zaczęły coraz liczniej publiko/wać ma.teri,ały, nawet krótkie notki rejestrujące i dokumentujące różne wyltwo,ry ludowej kultury materialnej duchowej i Sipołecznej, w tym także o strojach zasług,u,jących na UJwag( ze względu na swoją regiona'lną Sipecyhkę, zdobnictwo, a,rchraiezność formy. czy też osobliwą część składową. W myśl panujących ówcześni przekonań, że kulturę ludową trneba oClalić od zagłady, na poozątkc. XX w. pojawiają się coraz to dakłardnicjsze opracowania regionalne, ma.~ącedziś znac'zenie i niejedno!kI1otni'ewamość źródłowy oh ze wz@lędu 11, dokumentację współczesnego materiału oraz próby dotarcia do genezy lub historycznej zmienno'ści (Udziela - 1932, ChmielińSka - 1930, Dobrowolscy - 1936, Frankowski - 1928, Moszyil:ski - 1938, Pieniążek 1934; Gavazzi - 1935, Karanović - 1926, Uskoković - 1926, Vlahović 1930, 1934; KOlStow1925; Soehaii -, StJran.-;ka -, Chotek 193-. .. Vydra - 1928, 1935; Tilke - 1935; HeiJkel - 1909, Schwlindt 191:3. Sirelius - 1916, Vahtecr - 1938; Svensson -- 1932, Vistrand 1907: Fett - 1903; Oprescu - 1929; Gr~iinkowa- 1934) G. w Polsce; B. Deneke, Beitrage ;::ur Geder Mode von 1770 - 1815, "Sah:rift de; }Est,;-'sohen Mus'eum FranlkJf'U1l"L am Ma.in", FrankEurt 1[j56, 12, S. 21'1- 252. J WI. Stassow, Słowiaitskie i wschodnie ornamenty, Petersiburg 188'7; P. S.c:han, Slovem'.ke narodl1lC mname.nty. 1'.894; J. Ł!epk1o\"T'S'ki, Sztuka u Słowian szc>ogólnie w ]Jrzeclchrze,ki:jańskiej Polsce i Litwie, Z przeszłości szkice i obrazy, Kró!ków '18'6'2, s. 1'9,5- 212i1;A. Haberlan:dt. Volkskunst der Balkanlii>ulern, \\lien 19.1". F. SClhwindit, Finski:je ornamjenty, He1sinlgfors 1894. 6 S. Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków Hl!30; t'C!l1'że.Ubior'; Luclv pol,~kiego, KrakÓiw 1i9<32;A. OhmieI1,i<ńska, Księżacy i ich stró:j, Wa,nszalwa 19,:3U, c'\.. T. DOlhruiwols'cy. Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kralków,1'9·J6. E. Franko·wski, Sukmany ludu polskiego, Wa·fiS:z.a/wa19.28; K. MotSlzyński, Geogrnficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kal1,endanz IKC, 1:938, s. ()'{l- Ti .J. Pie:nlią.żetk, O ginącym stroju luelowym i ostatnich jego wytwórcach, Krakór,'/ 193i4; M. Gavazz.i, 1z biologije narodne nośnje, Zag,reb 1()3'5; M. Karanović, 1ml:janskff, HClrodnCl nosn:ja, vez i bojenje, "Zborl1'ik etil1qg,raf,sk,olgImuzej,a u Be'O'gradu", Beo.grad ;953, s. 174; tenże, Zen.ska nośnja u Zmijanju, Samjevo 191216; R. U",klOiko1viić, Nrtrodno nośnja po starovla.~kim selima oko 1vanjice, "Glasnli1k e'tno@r,a:isk·og muze}a u Bec>g;-adu", 1926, s. 9..5; M. S. VJahoviić, Zenska naśnja u beogradsko:j posavini, "Glasnik: ecrJografskog muzoja u Boog·ra:du!ffi" 19.30, s. 47" 5,6, 62, 67, 79; Sit. L. Kosltmv Jlakedonski ub rusi i sokai, "l,zwos'iia na na,roidr-ia etr;ografslki muzoj", 19'25, V, ·1 J. :,c/lichte Horoszkliewicz., nfltionaler Strój Tendenzen narodowy in �286 BARBARA BAZIELICH W mia!rę U;pływ:u czasu ilość 0pT8JCowańna tr:maJt re.gi.olla1ny~h strojÓIWludOlWYch znacznie Wim'aSlta,a wraz z tym wzTasta róż11.OiI"Odność poglądów i metooa pracy oraz ujęcia. TePł"e\tycrzne 'l"07JWaiŻania na temat kuJ1luTy ludOiWej i gT>UiPetnografiaunych oraz :p!rzY1jędeza jedno z podsta!WQIwy'chlkifylteiriów różnicujący:ch, poza języlkiem, taik,że j~dno['iltą w tYIP1efo~mę ubiOll1usprawiło, że oW pew1llym dkveSliiecz,asu sZCl~ó~nego ZIllaczenia w nalUce nabr,ały mOillOgraiicme OIPrnoowania srtlrojÓiWobeśllo:neg;o regionu 7. Na ,tej podstawie starano się taikrże między innymi ustallać go:-anicc regionów oraz zasięg il.:radycy:jn€lj kUlltlUiry looowe:j, pn:dJkreślać jej wartość, zaChOlWaJWCZOŚĆ ciągłość etc. Doprowadziło to w końcu do ,pro:wadzenia S1pecjalnyCihbadań w tym zakre:s:1ei pu!bHlkac.j:io specyficznym chara:kterL'le, czego przys. 3 - <15; P. Kroje Sochml, !idu slovenskeho,' "Sloy,enó;,ka Cirtan!ka"; D. Sti"all1ska, Lidove kroje v Ćeskoslovensku; J. Vy;dra, Nauka o kroji, Praha 192i8, 1936; K. Chotek, Lidova kultura a kroje v Ćeskoslovensku, Praha 119:3'7;U. 'I1i11'ke,Osteurop{iische Vol1cstrOJchten in Schnit und Far-be, BeI"lill1 19Qp; A. O. He1ilkel, D:£e Volkstrachtell in den Ostseeprov,inzen und in Setu.kesien, Hels;i]n,gd"o[jS !19(}9; F. S>CihWli.n.dJt,Finskije 1004, tenże, Suomen kansan pwkuja 1800-luvuUa, 1. Kar11)li3; U. T. SdToehu's, Suomen kansan,pu;kujen historie, "Journal de Ja SoiC'i'ete F,inlno-ODlg'r1ienIDle", 311" Hell,siniki 1'9i16; T. Va,hter, Finnische Volkstrachtell ornamjenty, jaJa, im HeI1!s:JdJ~ Heills~niki Verhiiltnis nordischen holm zu ihren spiiteisanzeitlichen 2, Lei'Pzig Raum, tenże, 1~4{j, s. 416 -9{); Svenska FiolUk,eimus€!U1m, Norsk Specia,l Au'bUimn Rumunia, Oczjerki po istorii Number razwitija nosnje ')rnamentes oblastej skaja XIX NI(JjsklwaW56; dovy odev Fii'edler, Hel',pe Buidapest 'rachten, odjeżdy, Bosne, G. 1903; StLlidio", Schmuck im i Fest, Stock- Gustavianskt. XX wjeka Deutsche a Pohorelej, 191517', t. Oprescu, Studier "SoWljetslka}a 196.2; Costumes .T. Sabić, N arodmj matjerial Volkstrachten, Bra,bil~lava kostjum I i II; R. Weis's, k etniczeskoj iLf'~p2'~g \19'54; V. 1'956; ilt 1'934/1 - 2, etn!OlgraJ.ija" M. kres t jan- istorii der naroda, NOlSalova, KI"els'z, Ungarische Volsku.nde Schweiz, et zachodnih W. L i G. S. Ma(~ł'ClWa, Ru.sskaja kak art SanaJey,o 1'9,&3; M. V. Draśkić. L:Ulka Banja Peasant 1'912'9; I. P. Grinkowa, London BeOlgr<łid 11956; :E. Ku.k.z!icka}a. - naczala A. v "l1he TGew 19619; Lje;bije'd'iełW'a USSR, odjeżda und Folket bondeplagg, u Bosni .j He'fcegovini, se,verozapadne de Senbie, som Krisilia,nia of russkoj .'. 66 - 94, Len!i'l1Igr,aid 1'9.:M. 7 .z. OJ.IiĆ, Narodne nosnje Narod.ne drakten Tracht Folkedrakter, Stoclk:hOllm 11932., IS. '3'(U - 3&8; P. G. V;is~na.nd, Svell.ska studier, s:t,ocktholm 1907; H. Fcl>t, SaerudstilLing Nr 1. _'. tiWignade Sigurd Wallin yolkdriikter, Kulturhistoriska Nationaldragter. Verbildern, H1I3I8; S. Sve.nslSon., L'U- Bau.ernkap. 5 - /{leid'ltng, Zfui'Clh 11946; NCiwak-NeumalDln M. i P. Nedo, Sorbische VoLkstrachte"lt, l - 4, Baiu.'tzen 11004 - :1964; W. Li.kil~im[g :i P. Nedro" Die Lausitz _. Sorbische Trachten, Ber,lin 119.5,6; iE. R,eima'!1Jl, Blat,ter fiir Die Volkstrachten Folkcd i Fest, S'tOlCikho:lim 10416" Is:. '4'6 - 90; .rvI.Vle]owa, no'veu11Ibe:r 1953{8; M. We lewa i E 53" GielS~eon V,ollkslkJunde", moo;, OstS. und . Biułg,a,ria", folk costumes of north Bulgaria in the 19th and M. Cz. Chol,ewa, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, -'trój ludowy regionu raciborsko-glubczyckiego .,Opols.ki Roc.z.nik Muzealny. "Wiedza i Życie" l'if51/1.1; Westpreussens, "Hessische 29 - ·46; S. SVen:SS'OlD, F:)Lk~driikter, zarly .Rulg:1rian I folk LePfliWil's(Jlwa, 20th cent'uics, costu.mes . Bl,lgariali SOlha 1961: Lu;b'Jrn 1'9416; Z. Li:pi:arz, Zabij/kow!/ w zbioroch m.u.zeum w Raciborzu, 1968, III, s" 201; J. Maln:ugiewi:c.z, Polski strój ludowy, J. 5wieży, Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa 1954. �Współczesne aspekty badań nad strojami 287 ludowymi kładem jeSlt po1w:ołaniew Po:lsce po d::rugiej wojnie świa:towed ,speojaLnej rredalkcji i wydaiWiI1li:CItwa (chyha jeKlynego w s;wlO~mrodJz,a\jlu):"Aitlas Po!lskich Strojów Lruldowych". Celem tego przedsięwzięcia było opracowanie szer:egu mormiglI'laif1iohejmującycll wszystkie tyjpy s1lrQjówltudolWYchz całego dOOzaf!UPolski, podzieionego na pięć części (Pomorne, Wiel'koipo.JSka, Śląsk, Mamwsz,e i Sierodilie, Mał'OjpOJlska), 2Jgwnie z histor)'l.c.myuni granicami pierwo-tnycl1 grup ,p1e'miennych, SlkŁadający~h się z mniejszych iednostek, k1óre z czasem u.twol1zyły :pols'kie Iregiony et~ogra[iczne o mniiej lub IbamdZJie:j IUSota~tonych graJnicaC'h. Atlas Polskich Strojów Ludowych, obok dotychc2Jasowej dow:oLno.ści opracowania temalt1u, W)'IpJ'atC:Qwał ,pewne ścisł'e Tlamy ujęuia dla poo~cz'ególnyoh zeszytów wchodzących w jego skład 8 i na tej podstawie zarysOiwała się teJOlI1etyomamo~iwość wytyczenia granic zasięgów polskioh gnulP etnogrrafic~nych i ieh SItrriojów 9. Ohdk naukowego zIlia1oljenia,ta forma QpraCOlWalnia okazała się najlbaJIrlziej użyteczna, z.wł'alszczadla kirajlu, gdzie !tradyoje ludowego u!b~om nloe wS'zędu:e zachowały się w joednaiko'wym Ertopntu i tdea p.r'Op'agoJW.ania jego na:ro<:1Pwy'chwar;lxlści nabrała w ostatnidh czasach sZ'oz€.gó1n'ie na sile. W obecne],powo'jieillIl'ej dobie fo:rmowan:ia się oe~łów regionalnych i c:rg:an:i:z.owaniafa;tiJwaJJi i przeglądów foLk,loT)'lS'tycOilych, mat.eriały zawarte w Atlasie stały się szcZ€gól~n:i'e eenne n~e tyLko przy l'ekionstll'Uikcjistrojów tych regionów, gdzie już niewiele Wliaidomona ioh temat, ale takiŻe l'egiolIlów o tnwał'ej tradycji, przy szyciu kOIIIliPJ1etów pirljeznraownych na estmdę, czy inne wy,stępy o znacneni.!Uregiona'lnym10. Na p0'czątJku bieżąoego wieku waIrtości narodowe strojów regionalnych zaczęto dIOSIttrzegaćw wielu innyoh kJ11aija<ohEJu:rqpy i to nie ty liko 02wzg,lędów pa1:riotycznyeh (SłowaOja, Ślą:Sk, Łużyce, NOtrwegia, a także Finlandia, Hiszwania, Dani.a). Tym ~osolbem w hteraiburze pl'1zedmiot.u zaczęły poj.a,wiać się OOTazczęściej taJki'e po,jęciJa,jak: ub~ór, odzież, strój, kostiUim (ang. - cloth, dress, costume; n:iem. - die Tracht, Kleidung, Kostume). Zac,zęła się talkie rodzić ilroni.eczność roe£in'IDwalIlii,a tych pojęć oraz oIk:neśleniaroli i :z;nacze.nias1lrojów w kultuTze ludmv:ej i w oodzienB J. Galjek, Metodyka t. 41" WnoołalW mongraficznego opracowywania .19'54, s. 797 - 80'5. W 1980 r. "M·et'odyka" APSL za~buaJl~:ZlOiWa'na i uZlUlPełniOiIla. 9 Ka;Ż!dy z'eJslz)"tAtlasu omawia: Q1bc:::ny"tan strojów ta wstała "Lud", ;P!fze:z Re<dak.cję ludowych, s1Jr.C!jl\l,Wiry'" his:Ł{)Iryczny rOlzwolju ·.lOiC·fiUda:neg.o reg;i'onu, jego zaJsię.g, og'Ó11>Ily li s'z.C'zegółoe,wyopi·s S'liroj:u mę~ki€g() : kobiie'C.'leJgo, 7JdobniiCiJWo,wyJtwór,cÓJw i mal.enialy. lO Z 'mater1iałów ty<.<hk()iflZY5~eJjąOS{)iby'pTyrwa:tnoe i praloowni1e k<raw:~eckip., projektanci mo,dy poaskiej, COPi.A. W illllny'clhkra;ja('h, nip. w NoIiWlegili,istniej1e specjalnie p(}wotalnaJ.ll~tytucja, Lain:d~nemnida for bUll1iadslPorsmtd iW Os'],,, Igw1madząca ma·· l,erialy pOItrzCI':l.nedo rekcl:I:s·tnuk~i'i slt.roiĆjW Hlgiona;lnyoh, oraiZ sikwpiadąca ludz:. i wykonawców i po~rednlcz.ą;ca w noubyciu. �288 BARBARA BAZIE LICH nym życiu społecznym. Zastanawiano się przy tym nad przyczy,nami zaniku strojów, nad rolą ogólni,e panujCłcej mady i Jej odbiciem w ubio,rzo wsi, nad s.toS'un:kiemt;r'adycyjnyeh ubiorów do ubio;rów innych klas społecznych, nad funkcją ubioru itp. Dla ba-daczy XX wieku, zwł&szc:z~\ ostatni.ch, powojennych lat, zagadnienie stroju ludowego jest szeroko pojętym tematem z sobie wł,aściwą plroib1cma<tYlką. Nie wystarczają im już same ryciny i opisy form oraz pozJna:niespecyfiki regionaLne,j. I,nrte1'esuje ich historyczna ZIillienność w czasie i przestrzeni, interesują za;równo a1'chaicz,ne i stare forr-my,jak też prz,e;raci'za:ni'e się i akceptowanie nowych. zależnie od modnych tkanin i samej mody Ol'a7.: zależnie od warunków panujących w d.anym środowisku i od stqpnia nasilenia miejscowych tradycji 11. Posługują się przy tym już nie tyłko metodą qpisową, porównawczą, anali:tyezną, staitystyczną, tYipologiczną, któTa w badaniach nad strojem miała zaWsZ.e duże z)nruczoCnie, aloe takżE. struikturalno-funkcjonalną, zapoczątkoiwaną przez Bogaty;riE:wa (1937). Według stDukturalno-funkcjonalnej meitody tegoż autorra ubiory ludowe mialy w kulturze następujące z.naeZienie: 1) praktyczne, 2) .społeczne, :j) est.etyczno-artystyczne, 4) regionalne 12. Poglądy te u;proś'C'iłnieco w 1946 r. RiehoI'd Weis3 .sprowadz,ając funkcję strojów do czterech płas?;czyzm: 1) świąteczmo-uroczystośdoiwej, 2) społecznej (zależnie od wieku, stanu, zamoŻlno,ści),3) zajęcia, 4) regionailnej. Inni dodają do tego jeszcze znaczenie, rj1tualne. Naitomiast w~półC'Desnyfiński badacz młodego prjkolenia, Lonnqv'ist, funkcję sbroj1uwZjpwtruje zale2mie od 1) płci i wieku, 2) macz.ml'ia rytualnego (z.wyczaje, obrzędy), 3) pracy i o,ciJpoczynku11 (1972). Zdaniem Crawley'a strój jest wy'kładnikiem wszysbkich soojalnych momentów, Dip. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeezeI1stwie. Jest rów.nież wy· razem indywidu.aJnych odczuć oraz wBzy.sltJkiehniąpisanych praw w sto· sunku do jednostki i środolwi'Sika14.. Jest Ziatem, jak powiada Weiss 15 s:at;uką ubierania się, lub, jak ,polWtarrzaza niemi~ckJim b3dacz,em MOSflYI1ski (1938) 16 "Sltrój ludowy j'est to sposób ubierania się stosowany wyłącznie .na pewnym obsza!rz€ o śeiśle określonych granicach". Dehnieja ta. jak widać, zgodni,e ze stanem wiedzy ówczesnego okresu, nie jest jednoV. Gairamb, Zur DO'ktrin der VoLkstracht, Handbuch fiir historische VoLksEd. 3'4:. Die Sachgiiter del' deutschen Volkskunde, Eer.li,n 1;934, s. 1'95 - 220: ,S. Kovacevacova, Teoreticke problemy vyskumu a spracovanw L'udoveho odevu ,.Ce"ko&lovenska Elihnogmfie", 2" Plraha 1f}5'4, s. 5 -13. 12 P. BOigatyrj,€,w, The functions of folk costume in Moravian SLovakia, Hagu·o . 97-2; fopu:bhkowUiT1a na Sł.ow.a'oj.i w 19\3'7). 13 Bo Lon;nqv;,S/t', Drakt och mode l et Land:>bygdssamhciUe 1870 - 1920, Hel6ingfors 1972. 11 kunde, 14 E. Cra\Viley, 1;; R li Dress, drinks and drums, WetisiS, VoLkskunde der Schweiz K. M(Jlszyńslkii., op. cit. Landon - 1i913,1. kap .. ;) - Kieidung, Z\.i,ric;h 19'46 �WspóŁczesne aspekty badai! nad strojami 289 Ludowymt znaczna i w zasadzie strój uwzględnia Jako ubiór 17. Dziś bowiem rozróżnia się ,pojęcie UJbiór(die Kleidung, cloth, odjeżda, nośnja, odev, driikt) jako bardzi,ej ogólne, z,wiązane z OI1crywanri.em, o.dzie:walmemciała 16, czy jak chce Irena TUJ'Inau,ograni'czające się raczej do podstCIJwo.v.ryol1 ozęśd, wyróżniających użytkownika "formą, barwą, czy stopniem kosZJtownoś>ci od innych członków grUJpyspołecznej". W'ecilug tejiJe samej autorki przez strój natomiast rozumie się ubiór odświę.1my,uroczysty, czy obrzędowy, a termin odzi-ei odipowiada zespołoiWi"podstawowych części odzienia wraz z okIryciem głowy i kończyn oraz dodałbkami u71Ll1peŁniaJącymi sylwetkę człowie/ka". J·est to 7.-atem .nieco iltUl€ ujęcie, od znanego dotychcz..as, w którym strój (die Tracht, dress, kroje) wiązało się 'z od:z.ieniem uroezystośeio'wym, niepoz:balwionym umi'ejętności artystycZJnej kompozy,cji i pocZiUJcia estetyzmu (Art des Tragens - Weiss). Brzeoiwień:stwem do niego jest kostium, w odniesieniu do s;t[,O!juludowego trałkto1wany raczej joako pewnego rodzaju unito!I'm, wi'e1dkrotlUie powielony, nierz~dko z,rekoiIlstruowany lub zakOilTljponO!wany w qparciu o ogólnie przyjęte schematy tradycyjll1ej odzieży i powołany do życia 19. K'Sztalrtowall1Jie się ubioru - SI1Jroju,zwier,whnich i spodnich jego części, jego zmiałny w ozaJSi'euWaJrunkowa/I1educhem i stylem epoki oraz .ioh odbicie w tradycji ludowej skłaniają współczesnych badaczy do rozważania prohlematyki ZJwiązaiUejz pojęcliem mody. Na ten temart pisało wielu badaczy, między innymi Simmel (1923), Steinmetz (1931) 20, uzasadniając psycholQgiczną jej stronę, dalej Hoi£marmowa (1961) Konig (1958, 1967, 1969), Bre.nrunJkrrneyer (1963), LaY-PI (1948, 1969), Banach (1957) 21 uważający modę za kLasycZiUeramy określonych nO'!1mubierania się, które w;prawdziR szybko się :mnieniaJją, lecz wiP:mw~zają nowe forr11 Strój SŁownik - języka o przyboraoh Kraków ubio,r swietny, bogalty: J. K'arlQw1oz., A. Kryń.s'ki, WI. Niedź,W1ied:zka, polskiego, Wafl5lza:wa Hli15; Strój - dziś o ubiil()[lze, pie11wO!lmlE' tylko w-sreLkich: A. Bruokner, SŁownik etymolog!czny języka polskiego, 11927. VoLkskunde, Bel1hn - Lei@zi,g 1>927. i mieszczańsk-iej odzieży na PoLski ubiór Ludowy w XVI - XIX wieku, "P'olk~ka SZlt:uka Ludowa" 1'9'77, z. 2, s. 67 -78; P. BogatY'rjew., Woprosy teorii narodnogo iskusstwa, M'c",kwa 1971. 28 G. Simmel, Zur phitasophischen PsychoLogie. Die Mode. Phitosophische KuLtur. Gesammette Essais, Pod"dam l.92:3, IS,. 31 -64; S. R. St'emmetlz" Mode, Handvorterbuch der Sozio!ogie, StUlttgalI't 19311, s. ~90 - 39:3. 21 H. Hovlima;nJn, Mode, Handvorterbuch der Sozia!wissrmschaften, Bd. 7, 3. 405- 4110, GOtlt1ngen 196\1; R. Konig, KLeider unci Leute, Zur SozioLog'ie der Mode, 18 D. ZeIerJJin, Russische 19 1. TunnalU, WpŁyw Fra,n:ldourt 119m; tenże, (OstsLavische) szLacheckiej M.ode, Wi:irterbu.ch der Soz'iologie, SbutJtga!I't 19169; R. KOrliig - P. Soruuwi.sslelr, Die Mode in der mensch!ichen Gesellschaft, ~tiI1i'CIh t1~58; 1. BrenrJlinkmey'er, The SocioLogy of Fashion, Kain - OpL<lIdem.11003; J. La<ver, .Modesty in dress, Lon;doin 1.9'69; tenże.. Taste and Fashion - from the French r·evoLutio·ft to the present day, LO!nJdon 19'48; A. Ba<na:oh, O modzie XIX wieku, Wa.rs,zalwa 'l!!}57. 19 Lud, t. LXVII �290 BARBARA BAZIELICH :my i nierzadko coś z nidh iPOZ'Osbaj'e. Peir,alscheClk-Hei:m (1966) dOipaJtruje się w modzie odbi:da życia społecznego 22, podobnie jak Cro.wley (1931), ,który widz.i iW modzie wyrażenie lliO''MegostanIU i wa:runk.ów życia 2~. Naito:mialSltf.ińslk.aalUltOir;kJ(l Py1k:kanen (1956, 1970), baldając kis~tał1Dwanie się mody w U!biior:zeniższych sItanów, s:taiTałasię dowieść i ,uzas1aidmić,że duży wpły'w wywie~ało na nie odbicie mody danego okresu historycznego (iI1Ip. renesansu, ba:Iiolku)24. Jej ~dani'em stYlI ubioru ludowego oćlpowiada sty,lowi w sz;1;I11oe, natotmi'a'st ogólnie pallJu;jąrcamoda nie moż'e być u1Jo'żsamiana ze sty1em ogó1Ilonalrodowym, czy rtegtoIIla1ny:m. Moda, jaJko siła lJmian działającYich z z'ElWinątlrZ na IlIOmmypaJllIujją:eew określonej gl1u:piespołecznej, wi:nna być za't'8lffibadana i iW ,śmdowli.s!k<.l wiejSlkim, ,a :Ziwiązek jego z miaE;1;emi poz;o6ltałymi, wyiszYiIl1i jednosJtkami społecznymi jest w tym pI"ZWadlk.uharom wa'ŻiIlymmomenrtem dla ·st'l1diów i badań. Podobne ,beOTiewysuwał już zmaaznie wcześniej, na podstawie badań eiJruOlgma.iicznylcih 8LTelii'Us(1916), stosując klasyhkację typologio:zmą oraz analizę hiSltO'ryC'ZII1O-1poITÓi'Mllawczą. Dzięki temu odkrył powiązania między ubioii€:m a srt:oSlunkamiSlpołeczny.mi. J'ego :lJdaniem ,ubiór wi.ejski jest odwzorowaniem folI':m l1bioTlu miejskiego i wyższych kla'S twolrzą,cych modę 25. Stano,wisko taJkie p.ffiew~ja się rÓiWllLeżw Qpra'cowania:eh bardzo wniJcliwyc:h aJwtolI'Ó'W czeskich, j.aik StralIllSika,omawi<ając.a IUJdo'westToje w OZleehosbo!Wa-cji od najdaJwnie<jszych czasów, poprzez hiJSltoryczne sty1e -mody do czasów wSlpółeze<5lllydh,w opa:rd:u o tradycJe pOL5Z1czegóLnych regianÓiw 26; Kovacevic'O'va (1955) podająca .poza historią ubimów w L~ptow~e i jego olPis'eIll1,tak21e jego znacz€iIlle i f'u[ljkcję społ,eczną, nadlto mat,eriał i pr:zygoltlOlwanieuhioru 27. Także na przy:kładzie baJdań nad IU!dową odzieżą na Ślą3'ku widać, rilew kJSztałJtowani:usię stroju l'egiollla,lll'elgoW[pływogólruie rpal1Jują cejpoza środowiSkiem wiejskim mody w:cale nie był mały. Wyro,zlało się to w Zim'ianie 'Same,j sy.lwety pOSltaci (,to SZJczulPł.ej,wysmukł'e<j, i1Jo:kopi.astej, pr:zysadzdstej itp.), w :lJmiamie zestai'MU i dobOiI'u poszczegó1nycl1 części, w mniaruie stosowany.ol1 tkan:im., Zlmiamie lrololrystyiki, w :zxóżnioOOlwanych ozdobach. Wyod!ręhniały się one bardziej lub mniej w oałej kompozycji 1 22 Tracht, 1. P,etJr.as'cihec.k-HeiJm, Die SprQ'che :!3 Ko,stum und Uniform, -E. Cr.alWlloey" op. cit. 24 R. PytlIkikiiJrn:m, Sa.ii.tyldispuku der Kleidung, Wesen und Wandel von Wlien 1966. M.ode, S1JA)I11'!,essa vanhemmalla Vaasa-ajalla 1550 - 1611) (The costume of the Nohility, Clergy and Bur,ghers in the Earlier Vasa Period), "Foill11Si]{i:ł Foormm1i/nin!emD11€l.1I1l1Jgens 'I1~dslkiri'£t" 55, HelLSlill1Jki '11956; tej.ż.e., Barokin pukumuoti ki Suomessa 1620 - 1720 (Baroque Costume in Finnland in 1620 - 1720), Hel~iJn- U}70. 2l; 2tl 27 U. T. Si'reJ!;iJu's. op. cit. D. Strnmk'a, Luiove kroje S. Kova(:evic·ova, Ludovy v Ceslwslovensku. odev v hornom Liptove, Bra'tislava 1!}55. �, Współczesne aspektu badań nad strojami ludowymi 291 ubioru, zależnie od stopnia zachowania się form tradycyjnych, stosowniC' do zaistniał'ej oikolicz.ności (uroczystości, czy zajęcia) czasu i funkcji 28, W opa,rcb o metodę st~ukturalną, fiński badacz Lonnqvist (1972) omawiając ubiótr i modę w środOlwisku wi'ejskim w lata.ch 1870 - 1920 (na przykładzie Vora w rejonie Ostrohortnia) To<zpat1"ujego również od strony sposobu pozyskiwania pOl5zcz.ególny'chczęści. Według niego podstawowe ciZę.ściubiom powstawały najczęściej w domu, inn~ były po.chodną pracy rzemi€ślniezej (zawodowyoh kTa"A-"ców, gru:l1bClir:zy,szewców hafciarzy, k~rOinilmlrekek.), pewne oltTzymywano w da[1zjepoza ~·-.)dow~lkiem wi.ejskiJIn jalko zaplaltę, bądź też pozyskiwano na wi;:;no, d rcgą spadku, wYJPożyezenia; w ostaJtnich czCliSaohkupuj,e się gotowe części ubioiI'u produkcji seryjnej: u wędJ1Xllw:nych handlarzy, kramaTizy, w wi,ejskich skleipach, w mieśc;i'e, od emigTiantów (przeważnie ubio<ry pO'chodilenia amerykańskiego) 29. Sposóh ujmowania baZJują'cyna piI'zerustawieniu history,cznie z.mi,eniających się fmm 30 i sZiczegółowYClhOJpisa,chposzczególnych c,zęśei ubioru ludowego i jego O'zdób (Kresz - 1957, Nowak - Nedo - 1954 - 64, Luok.ing - 1956, Fiedle:r - 1954, NyLen - 1976, Chmie1ińsika - 1930, Dobrowolscy - 1936, Świeży - 1954, Udziela - 1930, 1932, Atlas Polskich Strojów Ludowych - wszyty, L}ebj'oojf'wa i Ma.sŁowa - 1956 i inni) jest nadal przedimiort:,emr071ważań sZ€!l'Olkiegokręgu badaczy i dla nauki, a tatkże dl'a zainioc['esolWa.nychfołklorem ma dUŻJemalczenie, Ziwłaszcza praktyczne, przy odJ1Jw1łJrzani:u, reko'oollruowaniu oraz prqpagO'wani:u !l1l0ItYWÓregionaLnych. W RozpowsrzechnJionąfotrmą ujęci:a, o Zinaczeniu populCliryzatOlrskim,mniej naukowym, są wydawane a1bUlffiYstrojów różnych regi{)lIlów lub krajów ~1. Opierają się one bądź to na kolomw.eoj,rysunkowej ilustracji, bądź też na doikumental!nycth foioQgtrafi'1łJch Współcileśni'8 noszonych a zachowanych w terenie stroijów, lub też zabytków muzea.1nych nieużywanej już odzieży. Brz,eds1awienia rysunkowe, cha[f,akt'e!rystycme z,właszcza dla lite1 2S B. Ba,ziel.heh, Moda w strojach regionalnych, kataJlog wy~;tawy" K'a-towice-BytO~TI 1.9'67; tejże, Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Sląsku, "Pol.ska Sztuka Lud~;.wa" 196'3/3, s. 112 - 120; tejże, Ludowe stroje siewi2rsko-będzińskie, kablog wysltawy "S1tJl'ój zagłębi'o!wski", BędiziiD 197'1; te'jże, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Sląsku, "Roc,z,nilk MUZ'elUiffi Gór'!1:ośuą~/k:ieg'O w By:tom:i'll",Eit~JX)g,raJ£ia:, ze_,zyt nr 6, BytOim 1'973. 29 B. LO'ninq'VIi:sit, op. cit. 30 Estonskaja narodnaja odjeżda XIX i n:zczaŁa XX w., TaHia 1960; M. G. Welewa E. 1. Lepuwt5c wa , op. cit.; AiunaMa,ja Nylen, Folkdrakter ur Nordiskrz museets samlingar, Lu.nd 1966. 31 Narodne n:Jsnje Jugos!al'ije, Za'gre1:>; O. _L. Kul<lZliClkal,j,a" Narodnyj kostjum zapadnih oblastjej USSR, KJi:ew 1;95'9; M. Welewa, Blgarski narodni nosii i szewici, Sofhj'j l'iloO, L Papallit'QU1iou, Greek costumes, NafU.ioTI 1i981; B. Per'ei:ra, Traje popular lJisboa 1977_ 1 �292 BARBARA BAZIELlCH ratury radzieckiej, wyJronywane przeważnie prze;:,.za:wodowych artystów pla6'1tylków,są w ;pewnym sensie lwntynuacją d7Jiewiętnastowiec7Jnej konc'epcji, o jakiej była mowa na pOioząlUku. wzJbo:gaconejj<edyniedo,kładnymi oipisami, prowenienoją, nierzadiko tak2Je k.ró1lkim, syntetyzującym wstępem. Nie są olne pozhawione precy:zji i dokładności, często drobiazgowego ujęcia rys1uruku,na ogół jednak są ahistolrycz.ne i wyiJdealizowanc w orznaczaniu zasadniczego typu ubiolru. Albumy fotograficzne mają mniej więcej to samo znaczenie, są jednak bairdziej żywym ~2, choć bezkrytycznym i czasem ni.eobi'ekty;wnym (często upozowanym) obrazowym przed.;;,tawieniem dokumentalnym. Problematyka s1lro'jÓJw ludowych pO:f'uS'zanaw hteraturze u,gólnQcuropejslkLe,jjeSJt wi'elostrorma, lecz 7Jbieżna, tym niemniej z,różnicolw;ma w poglądach i metodyce opracowani;a. Widać stąd, że temat stanowi szeroką płasz;czyznę baJd3iwczą,stosolwni,e do doniosłej roli ubioru w życiu człowieka i jego w1e,lostrr'onnejfunkoji. W histo\rii kultury zajmował on l zajmUije ij;ednO z cZJOło!Wydimi;ejSJcjako wytwór związany bezpośrednio z jednoSJbką, gTLl!PąSipoł:eczną,czy narodem, zale:2mYod Śf'OdowiSk<l,warunków geografi1'czno-ekollllOrmicznych i stosuników społecznych. W kształtowaniu się jego fomn nie były to czynniiki obojętne, co potwierdza 3'zeroki wachlarz odmian wySltępującyc:h w każdym kraj'u. Ta wielika różoowdno'ść był.a wypadkową także miej.scowych tradyoji, mody i historycznych stylów, wydarzeń połityczJnych, a nade ws'ZystikJOinwencji, pomysŁOIwościi fantazji, lkitó:l'esą wykłaidnikiiem inclywidual1nych gustów, tempeiI'larrnentui psyohiiki pew1nego kręglu ludzi zamies2'Jkujących na określonym terenie. Czasami mógł to być również 'wylltk PI1Z)'ipadJkU przyjęty i powiewany, jednaik nie na zasadizi'e identyczności, lecz po.dob1eństwa. M1mo oowiem ogólnie 'Ziaaki0eptawan~0 s.poSlOibu ubterall1Jiasię w danym OIkiresJi€czalSU,strój ludowy i w ogóle ~ażdy strój, a nawet ubior nie mi,ał cha\I'laJkteruzunifiJlmwaiIliej,jednolitej 'lwnstrr'ukcji (także i pod w.zgIędem zdobienia). Brzez to między i:rmymi jest on ciągle żywym, zmieniającym się wyrtlwor.em,krt;ómegoproblematyka j.est stale pasjonująca i podejiffivwana na nowo w pracach baJdaIWczychi naukowych. 32 lliiik:a Gro1Jh..,Sahma'chteuberg~r, V.CJih.kis;-.Tmlchtetn, &;hll1iften s'eums des Bezir\lres O\Je:ribaY'ern a'll der G:lelUUeiten, Nl' 6., 1980. des Fre'i.lkhtmu- �Wspolczesne BARBARA aspekt.y ba,liail nad strojami 293 ludowymi BAZ,IEI.JCH MODERN ASPf:CTS OF THE RESEARCH ON FOUK COsrrUMBS (Summary) Foilk <.:<Ot."iu,:nes ,have bee.n of '!;Q,meIŁnlt:er·esk;for va.I'[oóU:';tProfessi>Oll<.l1s'5[lncoethe l&th ccntury. Among the fir,t malliifes<t1Jt'~()nsof i,nteres\s in fol,k costUimes a,re pai.rutings <mod pi:0iures 01 v;,l.lage peoIP1le im tihei'r al\.lJthenti,c ollothes io be £ou:l,d in sucih c.(),u,nrLries a,,; P.oland. Norway as diia:l1it"Sand source mennO'i,11S are m:\lterials pa.it11-t,i:n,gs and for of modern and C7.eClhOlsilovaJl::n. Tihes'e iHus:tra!ti'O!fls as weI! diifferel.'11,'va:lue, however, 1Jhey clO'nLs,tii1Jute valu<JIbile rese;:lf'Clh!e,rs.P"ulisih re:giisteJS and po,!yc,hrmn,i.es, tombl,t:.mes a!!1'd slPec'imen of tels,taments., Clhurch rel.iigi:ous M'era:ture are the o,lde"t ma:teria,ls. The very flirst r€!coQ'ds c81lllc:ellnling folk 'C'ositume;s date back lo the ear.ly paTt od' the lKh c'C!nJtu,ryleg. Hel:kel,l:lJ.34), many mOI1edeLs'c,l~~prtions and recurids are t.o be found all the beg'i'n!~ng of ,the 20th celn1Ju'rY.llhe 2Clbh century matelnia.l.s relgaTd quil1;e a vast rang'eo'£ pro;Jjl'ems, i.e. des:Dflip:bilcmsof f.01l1rr1S .()~ differ,wt cll,othes a:nd 'records of Jl11U'seUlm cotl1ect.io(~nsai:m and etlhnr>gnllpihiic a,reas aUld C'mp.haslizj1ngthe folk cOSitumes. After the Seoo:nd Wonj'd War dj,ffereace alt ,deHllni'tliing regional and national values of v<lTious mo,n,ogjra;phies Coo'DoC'rnLng f(Jlll, COIS'tumec; of diiIeren:t mgiions had beein p!u!bl'ished, ego "Atlas PoiłsibClh Slbrojow Ludowych" (Atla.s 011'Poliis:h F(~lk c.o:.;Jt;umes).OtJher puhli~ati{H1S odea,l with histodcal va'ri.abi;\.ity. origin ture. Some of a,nld s!ign:iifie-at'io.n olf C':ISttume.sand t.hem attempt at deI':c'1!tng such CIf'dinary clothes in ter,ms as wlolthes;, attke, foLk culg.liI'b and cf}S/tume. Fu'}low.i!lg Bogatyl'iew's a,ppJ'o<1('hrecenit bOOlks deall WiEih the pTohloem of fundi-on of c.!oOLhc,; and cost.umes a.!1d t!heiT s!~ificatLon in fa<lik cuJw:re. Gener<\l.Iy spea:ldng, 8ulra.pcaln ihtera!tJur-ec,o.nJcerning-the a:b'ov'e~pr€ls:entedpr~bikjln" and topic's is quite d~\-ers·iiied. a:mpl·e. but diof'f-er'lmialted and 1Jhus i't'S s>oientifk va,j.ue is ralthe:' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4a447cd894e8802e53a2110c6a9dfe7.pdf 128bee2a25d10b20e879f0327b721b46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1053 Title A name given to the resource Etnografia polska a Ziemie Zachodnie/ LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55 s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA A ZIEMIE ZACHODNIE Sesja Naukowa połączona z 45 Walnym Zjazdem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Międzyrzeczu ma charakter jubileuszowy, i to podwójny. W tym roku przypada mianowicie 75-lecie istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które w tym samym roku może święcić także 25-lecie swej działalności w Polsce Ludowej - okresu niewątpliwie największego swego rozwoju i dorobku. Ale nie to jest przedmiotem jubileuszowej Sesji. Jest nim natomiast fakt 25-lecia połączenia się Ziem Zachodnich i Północnych z Macierzą oraz pełnej ich z nią społeczno-ekonomicznej i kulturowej integracji. Fakt ten wyznacza oczywiście zakres treściowy Sesji, a zarazem skłania do syntetycznego spojrzenia wstecz. I Problem: etnografia polska a Ziemie Zachodnie i Północne nie powstał dopiero po 1945 r. Istniał on od początku powstania nauki o kulturze ludu i towarzyszył stale rozwojowi i dziejom polskiej etnografii. Miał on tylko inny charakter do r. 1945, a inny.w ostatnim 25-leciu. Istotną bowiem cechą etnografii jest fakt, że jej przedmiot - życie i kultura grup etnicznych - nie był społecznie obojętny, lecz wiązał się stale ze sprawami narodowo politycznymi. Była to przecież nauka, która już od początku swego pojawienia się nabierała wybitnie cech narodowych i w każdym prawie kraju przybrała postać "etnografii ojczystej", co zaznaczyło się jak bodaj w żadnej innej nauce - nadawaniem jej często, obok ogólnego określenia "etnografia", nazw o charakterze narodowym: ludoznawstwo, die Volkskunde, narodopis, folklivsforskning itd. Niezależnie jednak od nazwy i ukierunkowania, w każdej z tych "etnografii ojczystych" uznano jeden podstawowy fakt: że oto lud ze swoją pełnią kulturową wyznacza etniczno-narodową granicę, mające dla bytu państwowego podstawowe znaczenie. Wraz bowiem ze wzrostem świadomości narodowej, z prze- �16 JOZEF BURSZTA kształcaniem się czy uznawaniem kultur ludowych za kultury narodo• we - zaznaczyła się w czasach nowożytnych tendencja do pokrywania się granic politycznych z narodowymi. Na tym tle wyrosła w dziejach naj nowszych, w sytuacji, gdy granice narodowe i polityczne były rozbieżne, tendencja pochodna - polityka wynaradawiania. Polityka ta dotyczyła głównie właśnie ludu i jego narodowej kultury. Kiedy więc mówimy o etnografii Ziem Północnych i Zachodnich, to dotykamy zarazem historii stosunków polsko-niemieckich, skondensowanych w zmieniającym się przebiegu granicy między ethnicum polskim a niemieckim, granicy nie pokrywającej się bynajmniej z aktualnymi w danym okresie czasu granicami politycznymi. W każdym prawie okresie dziejów wielkie połacie zamieszkałe przez ludność polską włączone były w niemiecki organizm państwowy. W wyniku wielowiekowego niemieckiego "Drang nach Osten" stopniowo ale stale kurczył się i cofał na zachodzie i północy polski obszar etniczny. Cofanie to było równoznaczne ze zmianą charakteru kultury ludowej. Poszczególne tereny pozostawały polskimi dopóty, dopóki lud opowiadał sobie bajki, legendy czy podania po polsku, kiedy w polskich piosenkach wyrażał swoje uczucia itd., a więc dopóki folklor i cała kultura ludu miały polski charakter. Tę dziejową prawdę rozumieli dobrze politycy niemieccy okresu Bismarcka i Wilhelma II. Najbardziej zaś jaskrawo uwydatniło się to za czasów hitlerowskich. "Der deutsche Osten" miał w hitlerowskich planach zaborczych gruntownie i ostatecznie przybrać w pełni charakter niemiecki głównie właśnie poprzez zatarcie polskiego charakteru kultury ludowej. II Etnografia jako nauka powstała i rozwinęła się nie na bazie zainteresowania się społecznym i ekonomicznym położeniem ludu jako podstawy tworzącego się nowożytnego społeczeóstwa narodowego, lecz z potrzeby poznania kultury tego ludu jako rdzenia polskiej kultury narodowej. Już od początku tych zainteresowań zauważono, że tej kultury ludowej nie można traktować jako jednolitej, że aczkolwiek wykazuje ona cechy ogólnopolskie, to manifestuje się realnie w swych postaciach regionalnych jako odpowiednikach przestrzennych ugrupowań etnograficznych ludu polskiego. Podkreślał to już Hugo Kołłątaj w swym ogólnym programie badań ludoznawczych. Większość też badaczy zainteresowała się kulturą tych pojedynczych grup etnograficznych, mało zaś było takich, którzy ujmowaliby od razu całość etniczno-kulturową ludu polskiego. Do tych ostatnich należał przede wszystkim Oskar Kolberg. Objął on swymi badaniami całość obszaru dawnej Rzeczypospolitej i w swym wie·· kopomnym Ludzie utrwalił obrazy etnograficzne wszystkich regionów, nie �§1l1:!(~ ;,"/ ',,ó\ r;I"1f!1 -.: ~d.l'<J, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie i'7:::; \~/ zapomniał także o tych odłamach ludu polskiego, które od dawna już tkwiły w obrębie niemieckiego organizmu państwowego. Już w swoim, przeznaczonym do encyklopedii opracowaniu Polskiego ludu (rok 1866) mówi o całości "lechickiego szczepu", który "rozwijając się w pełni życia narodowego w swoim ognisku, w Wielko- i Małopolsce, oraz między Mazurami, zacierał się i gasł powoli na swoich kończynach, czyli ukrainach zachodnich, nad Elbą i Odrą, następnie na Pomorzu, w Łużycach i na Szląsku, gdzie wsiąkając w germanizm, słabe tylko dziś zostawił odrośle. acz nie bez właściwego sobie będące ducha i cech miejscowych, nawet wśród powodzi niemieckiej, wyzierających wyraźnym życiem słowiańskim ..." 1 Z czasem Kolberg zajął się tymi "marginesowymi" ugrupowaniami szczegółowo (jego serie Ludu: Pomorze, Mazury Pruskie). Zamierzał też poświt:cić cztery tomy obrazowi etnograficznemu całego ludu śląskiego l położeniem głównego nacisku na Sląsk pruski, czego ostatecznie nie mógł wykonać, pozostawiając w końcu niezbyt obfity materiał głównie do Śląska Górnego 2. Etnografia polska XIX wieku była - można rzec - głównie etnografią regionalną. Nie jest zatem czymś wyjątkowym fakt, że badania kultury polskich grup ludności w obrębie państwa pruskiego prowadzone były wyłącznie lub przeważnie przez badaczy miejscowych, zarówno niemieckich, jak i tych, którzy odczuwali przynależność do narodu polskiego. Znamienne, że ostatnio wymienieni rekrutowali się z tych, którzy spostrzegli i boleśnie przeżywali postępujący proces germanizacji tych grup i zainteresowani byli nie tylko utrwaleniem w piśmie tej kultury, ale podtrzymaniem nadal jej polskiego charakteru. A ponieważ charakter ten ujawniał się przede wszystkim w folklorze, zwłaszcza w pieśni - na tę też dziedzinę kultury ludowej położyli oni główny nacisk. Ujawniają to także dzieje badań ludoznawczych zarówno w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, jak i na Sląsku. Tak więc na Mazurach i Warmii naj starszy rękopiśmienny zbiorek mazurskich pieśni Thomasicka powstał już w końcu XVIII wieku, najstarszy zaś druk takich pieśni z powiatu piski ego wydał w 1835 r. Paulini z Drygał. Entuzjasta polskości i obrońca ludu mazurskiego przed germanizacją, Gustaw Gizewiusz (1810-1848), zebrał "Pieśni ludu znad górnej Drwęcy", do których wydania przystąpiono dopiero teraz. Zainteresowania pieśniami na tle całości kultury ludu wykazywali Marcin Giersz (1808-1895) i inni, a zwłaszcza Wojciech Kętrzyński (1838--1918). Wszy- l O[skar] K[olberg], Polski lud. W: Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 21, Warszawa 1366, s. 217. ~ Zob.: O. Kolberg, Dzieła wszystkie t. 43, Sląsk, przedmowa M. Gładysza, s. XIII i inne. 2 - Lud, t. 55, 1971 ~"1 �18 JOZEF BURSZTA scy oni łączyli zainteresowania ludoznawcze z akcją nad utrzymaniem polskości tego odciętego od Macierzy ludu 3. Takie same lub podobne motywy przewodziły etnografom i folklorystom kaszubskim. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (1764--1855) z pobudek patriotycznych zajął się dialektem i kulturą ludow,! kaszubską. czyniąc w tym zakresie specjalne badania terenowe. Florian Cejnowa (1817-1881) pierwszy zajął si(~ programowo problemen'l germanizowu;)ia Kaszubów, był gorącym patriotą kaszubskim, usiłował "tworzyć kaszubsl,i język literacki i wiele poświęcał się badaniom historii, jc;zyka i kultury kaszubskiej ze szczególnym. uwzględnieniem folkloru. Za swoją patriotyczną działalność został nawet osadzony w więzieniu. Podobną dziaLiDOŚĆ, choć nie w takim nasileniu, uprawioli: Julian l:lrejs (Sjerp-Polaczek, 1820-1904); przejściowo na tym terenie Roman Zmorski (1822--1867); w zakresie słownictwa kaszubskiego Franciszek Poblocki, pierwszy wydawca Słownika kaszubskiego (1887); wielki ideolog obrony ludności s10wial1skiej w Niemczech przed zgermanizowaniem, Alfons Parczewski (1849-1933), który czynił szerokie wędrówki badawcze po kresach polszczyzny i dał (1896) poważną rozprawE; Szczqtki kaszubskie w prowincji pomorskiej; badacz Kaszubszczyzny, autor szeregu prac historycznych, etnograficznych i językoznawczych -- Józef Lęgowski-Nadmorski (1852-1930); dalej tacy badacze i działacze, jak: Izydor Gulgowski (1874--1925) czy Aleksander Majkowski (1876-1938) i inni 4. Nie inaczej wynika z dziejów XIX-wiecznej etnografii i folklorystyki śląskiej, rozwiniętych tu zresztą wcześniej niż na innych terenach. Szereg opracowań z tych dziedzin dotyczących Sląska Dolnego dał już w początkach XIX w. Jerzy Samuel Bandtkie (1766-1835), późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Najwybitniejszym przedstawicielem i pionierem śląskiego ludoznawstwa stał się Józef Lompa (1797-18G3), znakomity badacz folkloru, szczególnie pie.śni. Do rozwoju śląskiego ludoznawstwa przyczynił się prężny ośrodek słowiański na uniwersytecie we Wrocławiu, skupiający obok Czechów, Lużyczan i Polaków nawet Niemców. Do typowych zaś ludoznawców a zarazem działaczy patriotycznych należeli tacy, jak: Andrzej Cinciała czy Karol Miarka i inni. Na Sląsku też J W. Gębik, Badania nad kulturą ludową Warmii i Mazur. ,.Rocznik Olsztyński'" t. I, 1958, s. 320-323; Tenże, Folklor WaTmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. "Literatura Ludowa" 1959, nr 3/4, s. 13-26; O. Kolberg, Mazury Pruskie (Dzieła wszystkie t. 40), tu zwłaszcza przedmowa pióra W. OgrodziiJskiego (s. V-XLIV) oraz Słownik biograficzny w opracowaniu W. Chojnackiego (s. 618-624). 4 Zob.: A. Bukowski, Regionalizm kaszubski, Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Poznań 1950; O. Kolberg, Pomorze (Dzieła wszystkie t. 39) - w obu pracach szeroka bibliografia. �Etnografia polsIw a Ziemie 19 Zachodnie w badaniach życia ludu Lucjan Malinowski (1839-1898) stworzył podstawy polskich badarl gwaroznawczych w oparciu o uzyskane w badaniach terenowych śląskie zbiory folklorystyczne 5. Dzieje polskich badań etnograficzno-folklorystycznych mające za przedmiot kultun; polskich grup ludnościowych w obrębie państwa niemieckiego w~kazują, że niemal wszystkie one prowadzone były po linii patriotycmej przez działaczy lokalnych na marginesie ich właściwego z8wodu drogą wyłącznie indywidualnego wysiłku i zapału, zazwyczaj bez oparcia instytucjonalnego, czc;sto wbrew własnym interesom material-nym, a z osobistą szkodą. Czasem tylko znajdowali oni oparcie w lokalnych zrzeszeniach, bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach, ale też sami takie instytucjonalne ośrodki zakładali i utrzymywali. To, co uczynili oni dla poh:kiej etnografii Ziem Za.chodnich i Północnych - a uczynili bardzo wiele - zawdzięczać należy głównie sile ich własnej osobowości. III Zinstytucjonalizowana już etnografia okresu międzywojennego tylko częściovvo zainteresowała się w sposób programowy etnografią polskich grup autochtonicznych w Rzeszy Niemieckiej. Spośród czołowych ówczesnych etnografów zainteresowania przeszłością kulturową Ziem Zachodnich przejawiły się w większej mierze jedynie u prof. Adama Fischera, redaktora "Ludu", autora syntetycznych opracowat't kultury kaszubskiej i całego Pomorza oraz zarysu kultury Łużyczan, Słowian Połabskich i dawnych Prusów H. W ośrodku poznańskim tylko dr B. Stelmachowska zwróciła uwagę na przeszłość słowiańską i polską Ziem Zachodnich w szeregu artykułów, ona też opracowała program badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego 7. Na szczególną uwagę zasługuje rozwinięta na kilka lat przed ostatnią wojną działalność Wydziału Etnograficznego w Toruniu i Instytutu Bałtyckiego w Gdyni. Żaden jednak z ówczesnych etnografów polskich nie mógł prowadzić systematycznych badań terenowych za polską granicą. pod red. H. Kapełuś i J. KrzyżanowJ. Pośpiecha, Sląsk, s. 425-466; O. Kolberg, Sląsk (Dziela wszystkie t. 43), tu obszerna przedmowa M. Gładysza oraz bibliografia. 6 Wymienić należy najważniejsze tu prace Fischer.a: Lud kaszubski, Lwów 1923; Związek etnogmficzny Pomorza z Polską, TorUł'! 1930; Etnografia slowiańska. 1. Polabianie, Lwów 1931; Kaszubi na tle etnografi'i Polski, Toruń 1934 (toż w książce wydanej także po angielsku: The Cassubian Civilization, by F. Lorentz, A. Fischer and T. Lehr-Splawiński, London 1935). 7 B. Stelm<Jchowska: Z przeszlości Slowian pólnocno-zachodnich. "Pamiętnik Instytutu 13altyckiego", z. 2, Toruń 1931; Etnografia PlJmorza i Prus Wschodnich. W: " DZieje folklorystyki skiego, Ossolineum Słownik Geogmficzny t. 1, z. L Warszawa polskiej 1800-1863, 1970, opracowanie Państwa Polskiego 1937; Sztuka ludowa i ziem historycznie na Kaszubach, z Polską Poznań 1937. związanych, �20 JOZEF BURSZTA Badania kultury polskich grup autochtonicznych pozostały więc głównie domeną etnografów niemieckich, którzy - zwłaszcza w okresie panowania hitleryzmu - starali się zacierać ślady polskości tej kultury i fałszowaniem rzeczywistości kulturowej wykazywać niemiecki charakter tych terenów. Mieli oni do dyspozycji instytuty naukowe, cza~opisma i wydawnictwa, oparcie w państwowej polityce itd. Tej wyraźnie germanizacyjnej akcji badawczo-publikacyjnej ze strony niemieckiej w zakre·· sie kultury ludowej, a zwłaszcza folkloru, bardzo silnie w okresie międzywojennym rozwiniętej, przeciwstawiała się - co wykazały szczegółowe badania - sama ludność polska siłą swej tradycji i przywiązania do własnej kultury 8. Działacze miejscowi, zorganizowani w Związku Polaków w Niemczech, czy też żyjący poza tą organizacją, mogli jedynie dokumentować - i to często w ukryciu - tradycyjną kulturę ludności miejscowej, wykazując już przez sam fakt dokumentacji jej polski charakter. Ale i takie próby spotykały się zazwyczaj z szykanami i kończyły więzieniem 9. Taka działalność w zakresie etnografii i folkloru polskiej ludności autochtonicznej prowadzona była więc nadal wysiłkami indywidualnymi samych działaczy, rzadko w kontaktach z odpowiednimi instytucjami polskimi w kraju. IV Połączenie Ziem Zachodnich z Macierzą przekreśliło od razu rezultaty lO-wiekowego naporu niemczyzny na nasze ziemie i zmieniło obraz etniczny tej części Europy. Przez fakt włączenia terenów zamieszkałych przez autochtonów oraz zasiedlenia tych ziem osadnikami polskimi, po raz pierwszy w dziejach granica państw~a pokryła się ściśle z polsko-niemiecką granicą etniczną. Fakt ten postawił przed polską etnografią szereg zadań, które można ustawić w czterech zasadniczych grupach. Pierwszą z nich jest krąg zagadnień związanych z obrachunkiem z nazistowską etnografią niemiecką. Etnografia ta - jak wiadomo 3 Na terenie Śląska Opolskiego znakomicie to wystąpiło w źródłowych badaniach i publikacjach Doroty Simonides. Zob. np.: Śląska literatul"a ludowa a nauka niemiecka. "Kwartalnik Opolski" 1963, nr 4; Rewizjonizm zachodnioniemiecki a ślqska literatura ludowa. Z folklorystyki .';lqskiej, Opole 1967; Współczesna śląska proza l'udowa, Opole 1969 i inne. Por, też publikowany obok referat tejże autorki na zbliżone tematy. 9 Wskazują na to np. dzieje badań etnograficzno-folklorystycznych okresu międzywojenI!ego na terenie Mazur i Warmii czy Złotowskiego, Zob.: W. Gębik, Folklol' Warmii i Mazur i jego polscy badacze ..., op. cit.; W. Wrzesiński, Powiat zlotowski w latach 1920-1939. W pracy zbior. pod red. wymienionego Ziemia Zlotowska, Gdańsk 1969, s. 117-175. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 21 została włączona w służbę idei narodowego socjalizmu i z tej pozycji rozwinęła swą działalność skierowaną szczególnie na "niemiecki wschód". Powstały specjalne opracowania (w postaci np. zbiorowego dzieła Der deutsche Osten, 1936), które widziały na tym wschodzie tylko niemieckiego chłopa i jego kulturę, jako nosiciela najwyższych narodowych wartości - rasy, germańskości itd. O kulturze grup polskich nie pi5':ano, praktycznie natomiast zajęto się ich kulturową a nawet biologiczną zagładą. Jak również dobrze wiadomo, nasze Ziemie Zachodnie i Północne stały się po wojnie przedmiotem usilnych badań w ramach popieranej przez liczne ziomkostwa w NRF tzw. etnografii przesiedleńców (die Volkskunde der Heimatvertriebenen). Otóż okazuje si!;" że ani ta hitlerowska, ani etnografia przesiedleńców nie zostały ze strony polskiej w sposób jakiś bardziej systematyczny omówione i ocenione. Tą pierwszą zajęła się tuż po wojnie prof. B. Stelmachowska, omawiając działalność oddziału etnograficznego instytutu politycznego (Volkspolitisches Institut) niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu za czasów okupacji l0. Ujawniła ona wyraziście, jak ogromny nacisk kładziono w tzw. Warthegau na zacieranie pozostałości polskiej kultury ludowej z jednej, a jaką wagę przywiązywano do niemieckiej kultury chłopskiej jako do czynnika decydującego o niemieckim charakterze kraju. Natomiast cała etnografia hitlerowska jako taka, w jej teoretyczno-ideologicznych założeniach i wynikających stąd praktycznych poczynaniach w stosunku do ludności polskiej - nie została wzięta na warsztat badawczy. Poruszano te sprawy tylko okazyjnie: przy wydawnictwach regionalnych (jak np. Pomorze Zachodnie - Nasza ziemia ojczysta), na sesjach naukowych, zwłaszcza na Sesji Pomorzoznawczej w 1960 r., kiedy to poddano krytyce wiele stwierdzeń niemieckiej etnografii dotyczących poszczególnych dziedzin kultury ludowej tego regionu, a także zafałszowania sytuacji etnicznej przez niemieckie atlasy etnograficzne 11. Nie podjęto jednak frontalnie spraw etnografii przesiedleńców, co zresztą nie było łatwo w sytuacji kompletnego braku odnośnych wydawnictw zachodnio-niemieckich (o ile wiadomo, czasopisma "Jahrbuch fur die Volkskunde der Heimatvertriebenen" nie ma u nas w żadnym zakładzie etno10 B. Stelmachowska, Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim. "Lud" t. 37: 1947,s. 236-276. 11 Zob. materiały na Konferencję Pomorzoznawczą w: "Szczecin" nr 8-9: 1959 ("Prace i Materiały Etnograficzne" PTL nr XVI) oraz "Lud" t. 48: 1963; T. Wróblewski, Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych. "Szczecin" nr 3-9, op. cit., s. 137-155; J. Burszta, Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim. "Lud" t. 49: 1965, s. 417-450. Dobrze została naświetlona sytuacja w zakresie folkloru dzięki zwłaszcza wspomnianym pracom D. Simonides. �22 JÓZEF BURSZTA graficznym). Jak więc widać, konto w tym zakresie jest jeszcze nadal otwarte, choć sprawy te tracą stopniowo na aktualności w zestawieniu z wytworzoną w międzyczasie nową rzeczywistością polityczną i społeczno-kulturową. v Do drugiej grupy problemów, jakie stanęły przed powojenną etnografią polską, można zaliczyć badania autochtonicznej tradycji kulturowej. Włączenie autochtonicznych grup ludności w polski organizm narodowy dało etnografom możność swobodnego i bezpośredniego zajęcia się badaniem tego, "czego nie starła nawałnica" - jak to obrazowo określiła prof. Stelmachowska. Chodzi o badanie kultury ludowej milionowej grupy Opolan, szeregu autochtonicznych wsi lubuskich, dalej w Złotowskiem, Bytowskiem oraz na terenach Warmii i Mazur. Niejako z miejsca Instytut Zachodni w Poznaniu przeprowadził swoistą akcję historyczno-inwentaryzacyjną przy udziale także etnografów z kilku ośrodków, co znalazło swój wyraz w monumentalnym dziele Ziemie Staropolski 12. W ślad za tym pierwszym, powierzchownym z konieczności jeszcze ujęciem stanu kultury autochtonicznej, poszły badania szczegółowe. Jak to zazwyczaj w naszej etnografii, nie było tu jakiegoś centralnego planu (mimo właśnie ówczesnego centralizmu administracyjnego), inicjatywy badawcze wychodziły natomiast z poszczególnych ośrodków i od jednostek. Ze wszystkich ukierunkowań badawczych była to akcja najbardziej ożywiona, wciągająca nie tylko zawodowych etnografów i folklorystów, ale także liczne rzesze amatorów. Trwa ona też nieprzerwanie do dzisiaj i dała w efekcie kilka tysięcy pozycji bibliograficznych 13. Trudno oczywiście 12 W serii wydawniczej Ziemie Staropolski autochtoniczna kultura ludowa została omówiona w następujących tomach: t. IV cz. 2, Warmia i Mazury, przez H. Skurpskiego i M. PrUfferową; t. II cz. 1, Pomo1·ze Zachodnie, przez B. Stelmachowsl<:ą pod charakterystycznym tytułem Czego nie starła nawalnica; t. III, Ziemia Lubuska, przez A. KutrzE:biankę. 13 Poszczególne regiony zostały już do p2wnego okresu bibliograficznie opracowane, głównie w zakresie folkloru. Zob.: Materiały do bibliografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. Oprac. J. i W. ChojnClccy. "Literatura Ludowa" 1959 nr 3-4, s. 96-119; Materialy do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958. Oprac. T. Brzozowska. "Literatura Ludowa" 1959 nr 1-2, s. 112-118; Materiały do bibliografii folklOl·u zachodniopomorskiego od końca XVIII w. do 1959 r. Oprac. J. Chojnacka, W. Chojnacki. "Literatura Ludowa" 1960 nr 4-5, s. 69-82; Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 19451960. Oprac. D. Świrko i W. Jankowerny. "Literatura Ludowa" 1960 nr 6 s. 55-64; Materiały do bibliografii polskich publikacji z zalo·esu folkloru śląskiego za lata 1945-1958. Zestawił J. Sadownik. "Literatura Ludowa" 1958 nr 2-3, s. 98-123. Należy oczekiwać dalszych opracowań w tym zakresie. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 23 zajmować się tutaj bardziej szczegółowo tym szczególnym dorobkiem. Ogólnie mówiąc, da się on ugrupować w kilka działów. Syntetyczny charakter mają etnograficzne monografie regionów i miejscowości. Można tu przykładowo wymienić takie pozycje, jak: Stare i nowe Siolkowice, pod red. M. Gładysza; Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, w której ujęto również kulturę autochtonicznych wsi lubuskich; Kaszubi bytowscy R. Kukiera i inne. Dojrzewa do opracowania syntetyczna monografia tradycyjnej kultury ludowej Warmiaków i Mazurów przygotowywana w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 14. Ten typ opracowań jest jednak stosunkowo nieliczny, przeważają natomiast znacznie opracowania przedmiotowe i problemowe. Jest ich mnóstwo i dotyczą w większości ujęć wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej: budownictwa, kultury rolniczej, kostiumologii ludowej (tu cenna akcja wydawnicza PTL - Atlas polskich strojów ludowych, w tym także wszystkich grup autochtonicznych), środków transportowych (np. szkutnictwa zachodniopomorskiego), dalej sztuki ludowej, zwyczajów i obrzędów, wierzeń, wiedzy ludowej itd. Vi Szczególnym wzięciem badawczym - nie bez wpływu na możliwość praktycznego wykorzystania - cieszy się autochtoniczny folklor, zwłaszcza muzyczny, badany kiedyś systematycznie przez Państwowy Instytut Sztuki oraz Polskie Radio. Plon zbieracki idzie w wiele tysięcy pieśni i melodii. Wolno natomiast postępuje jego opracowanie i publikowanie. Na uwagę zasługuje fakt, że te właśnie opracowania przedmiotowe i problemowe poszczególnych stron i zagadnień autochtonicznej kultury ludowej nie tylko wypełniły i wypełniają dotkliwe luki w dotychczasowej znajomości tej kultury - tak często przecież celowo pomijanej i przemilczanej w badaniach niemieckich - ale także dały okazję wielu badaczom do skonfrontowania stanowiska polskiej etnografii w stosunku do tendencyjnych często twierdzeń etnografów niemieckich. Ujawniło się to m. in. w swoistej erupcji badawczej z okazji wspomnianej Międzynarodowej Sesji Pomorzoznawczej w Szczecinie w r. 1960. W publikacjach z tą Sesją związanych prześwietlono krytycznie - jak wspomnieliśmy - całą niemal odnośną literaturę niemiecką. Podobnie jest w wielu późniejszych opracowaniach typu problemowego. Badania kultury autochtonicznej pogłębiły w sposób zasadniczy dodo zanotowania są dwie zbiorowe pozycje: Ludność rodzima na Folklor. Pod red. W. Saulera. "Zeszyty Lubuskie" nr 10, Zielona Góra 1970; Wieś dolnośląska, pod red. A. Nasza. "Prace i Materiały Etnograficzne" t. XX, Wrocław 1970. 15 Przykładowymi mogą być tu prace A. Szyfer: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazmów i Warmiaków. Olsztyn 1968; Tmdycyjna ast1'onomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach. Olsztyn 1969. H Ziemi Ostatnio Lubuskiej. �24 JÓZEF BURSZTA tychczasową wiedzę oraz wniosły wiele nowych ujęć poznawczych i korzyści naukowych, zwłaszcza w zestawieniu z badaniami całego polskiego obszaru etnicznego, stanowiącego teraz jeden już niepodzielony, zwarty obszar kulturowy. Wskazały one m. in. na charakterystyczną zachowawczość tradycyjnej kultury autochtonicznej, która wykształciła się w historycznych warunkach koniecznego izolowania się w otoczeniu niemieckim jako swoista metoda samoobrony narodowej. I to była wielka historyczna rola kulturowej tradycji 'autochtonicznej, która też dzięki temu przechowała dla nauki wiele "starego złota" etnograficznego, niekiedy jednak z charakterystycznymi naleciałościami niemieckimi. VI Zasiedlenie Ziem Odzyskanych kilku milionową masą osadników pochodzących z wszystkich grup regionalnych oraz z repatriantów i reemigrantów wywołało szereg społeczno-kulturowych zjawisk, które złożyły się na następną, obszerną grupę problemów badawczych. Można tu znów wydzielić dwa kierunki zainteresowań badawczych, opartych o różne założenia teoretyczno-metodologiczne. Pierwsze z tych ukierunkowań polegało w gruncie rzeczy na dokurnentgcji tradycyjnych dóbr kulturowych wniesionych z sobą przez poszczególne regionalne grupy osadników w nowe środowisko Ziem Zachodnich i Północnych. Faktem jest bowiem, że grupy te wniosły i musiały wnieść z sobą swą regionalną kulturę, a przynajmniej pewne jej przejawy wtedy, gdy całość nie nadawała się do przeniesienia (np. wytwory kultury materialnej, jak budynki, urządzenia, narzędzia). W każdym razie ta wniesiona kultura była pełna w zakresie umiejętności, zachowań społecznych (zwyczaje, obrzędy) i treści umysłowych. Otóż rejestracja tych transferowanych elementów kulturowych stanowi wielostronny interes naukowy. Z jednej strony może być doskonałym źródłem do odtworzenia kształtów kulturowych tych regionów, skąd pochodzili osadnicy. Główna stąd uwaga skupiła się na grupach repatrianckich, a zwłaszcza reemigranckich: z Rumunii, Jugosławii, Francji i in. Grupy te bowiem, stanowiące przez pewien czas wyspy kulturowe w otoczeniu obcym, zachowały zazwyczaj szereg archaicznych elementów kulturowych z dawnego swego miejsca pochodzenia oraz nabyły z otoczenia sporo elementów obcych. Sama więc ich rejestracja stanowi wyjątkowo interesujący materiał do zgoła szerszych dociekań. Dobrze wi~c, że sporo badań i publikacji zostało takim grupom poświęconych. Szczególne osiągnięcia ma tu ośrodek wrocławski 16. 16 cław M. in. zastal temu poświęcony caly 1. tom "Zeszytów Etnograficznych", Wro1963 ("Roczniki Etnografii Śląskiej" t. II z. 2); należą tu też liczne opraco- �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 25 Z drugiej znów strony badania wniesionych w nowe środowisko elementów różnych kultur regionalnych, składających się - przynajmniej przez pewien okres czasu - na nową i specyficzną konfigurację kultur lokalnych Ziemi Zachodnich - rzuca światło zarówno na same procesy osadnicze, jak i na nowy obraz kultury tradycyjnej tych ziem. Całość tego nowego obrazu została uchwycona w jedynej jak dotąd ogólnopolskiej akcji badawczo-publikacyjnej, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny. Analogię mamy jeszcze w badaniach sztuki ludowej. Nie powstał tu jednak odpowiedni atlas, choć ukazało się bardzo wiele cennych opracowań monograficznych. Badania elementów wniesionych rzadko dotyczą tylko ich rejestracji. W opracowaniach monograficznych podkreśla się zazwyczaj także funkcję i los tych elementów kulturowych w nowym środowisku: jak one się adaptują, jak zmieniają i wreszcie, jak i kiedy zanikają na rzecz elementów kul tury powszechnej 17. Można tu ogólnie zauważyć, że opracowania tego kierunku badawczego (a jest ich sporo), jako nastawione na szczegółową dokumentację elementów kultur lokalnych, stanowią jeden z dwu równouprawnionych sposobów analizy kultury, w tym kierunku opartej o przyjęte (implicite lub explicite) atomizujące spojrzenie na kulturę. Dorobek tego ukierunkowania badawczego jest duży i trudno tu bliżej się nim zająć. Składa się on w sumie na pełny niemal obraz nowopowstałej sytuacji kulturowej na omawianych ziemiach. Szczególną zasiugę w systematycznej rejestracji, obok specjalistycznych ośrodków (jak np. Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Instytut Sląski, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, katedry uniwersyteckie), mają działy etnograficzne muzeów regionalnych. VII Drugie ukierunkowanie w badaniach powojennej rzeczywistości społeczno-kulturowej bierze za przedmiot obserwacji nie tyle masowe wytwory kulturowe, ich dokumentację i opis, ile sam płynny proces zjawisk społeczno-kulturowych. Zwraca więc uwagę nie na same elementy kulturowe jako takie, na ewentualną zmianę ich formy i funkcji, lecz głównie na sam związek między jednymi a drugimi zjawiskami, na zmienny wania J. Pawłowskiej, a zwłaszcza Dolnoślqska wieś Pracze w powiecie milickim, część I, Wrocław 1966,część II, Wrocław 1968. . 17 Zob. np.: R. Kukier, Integmcja kuUurowa mieszkańców wschodniej części ziem województwa koszalińskiego. "Przegląd Zachodnio-Pomorski" nr 5: 1965 s. 71-75. �26 JOZEF BURSZTA ich stosunek zarówno między sobą jak i całością kultury środowiska, przy czym tradycyjne elementy kulturowe - stosownie do ich rzeczywistego znaczenia - zajmują tylko, zmienną zresztą, część pola obserwacji. Polem tym zaś jest wspomniana całość społeczno-kulturowa konkretnej społeczności. U podłoża tego ukierunkowania leży więc inne, a mianowicie całościowe, holistyczne spojrzenie na kulturę. To ukierunkowanie badawcze jest zatem spokrewnione ze spojrzeniem socjologicznym 18. W procesach zachodzących w obrębie społeczności lokalnych powstałych zarówno w związku z zasiedleniem ich przedstawicielami różnych grup lokalnych, jak i w wyniku oddziaływania szeregu różnych czynników - pod uwagę bierze się szczególnie procesy wiodące w przeobrażeniach kulturowych. Niektóre z nich miały nawet swoiste następstwo czasowe. Tak więc do chronologicznie pierwszych należy proces akomodacji czy adaptacji społeczno-kulturowej, a więc zjawisko dostosowywania się osadników do warunków techniczno-cywilizacyjnych nowego środowiska oraz nawzajem do siebie w indywidualnych i społeczno-kulturowych manifestacjach i wzorach kulturowych. Cechą tego procesu jest, a raczej było, wzajemne wartościowanie, zmieniające się jego kryteria, eliminowanie tych przejawów kulturowych, które podległy wartościowaniu negatywnemu oraz przejmowanie elementów ocenianych wybitnie dodatnio. Równolegle trwał proces swoistej społeczno-kulturowej neutralizacji w obrębie społeczności lokalnych poprzez przejmowanie i manifestowanie elementów cywilizacji urbanistycznej (miejskich strojów, urządzeil wnętrz, języka, modelu zachowania się itp.). Prowadziło to oczywiście do szybkiego zaniku większości tradycyjnych elementów kultur regionalnych jako właśnie podstawy klasyfikacji przynależności regionalnych, a sprzecznych z tendencjami neutralizacji. To wszystko składało się na następną kategorię zjawisk, mianowicie na proces społeczno-kulturowej integracji jako najważniejszego i typowego na Ziemiach Zachodnich. Zarysowane wyżej procesy mają charakter ogólny, tzn. przejawiają się w sposób zbliżony i w tY\1nsamym kierunku na całych omawianych ziemiach, jako zresztą przejaw ogólnych tendencji współczesnego życia. J. Burszta, Reseaj'clL in Cultu1"al AnthTOpology in Western and North-Western Some Aspects of Methodology. W: Poland at the 8th International Congress of Anth'ropological and Ethnological Sciences. Ossolineum 1968, s. 51-61; Tenże, 18 Poland. T1"aditionelle turellen Volkskunde Umwandlung und in den Gegenwartsforschung Dorfern der dargestellt polnischen am Beispiel Westgebiete. W: der kulProbleme Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung, wyd. W. Jacobeit i P. Nedo, Berlin 1969, s. 93-103. ""7 Literatura o charakterze socjologicznym i socjologiczno-etnograficznym do r. 1966 została bibliograficznie ujęta przez A. Kwileckiego w pracy Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich, pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego. Poznań 1967, s. 335-432. und �Etnograf'ia polska a Z'iem'ie Zachodn'ie 27 Ale poszczególne regiony Ziem Zachodnich i Północnych, a nawet konkretne społeczności lokalne, mają tu swoją specyfikę, w zależności od złożenia konkretnych czynników. Tak więc np. inaczej przebiegają te procesy integracyjne i inną mają postać we wsiach czy regionach o pewnym procencie ludności autochtonicznej, czy też tam, gdzie zdecydowanie przeważa jakaś jedna grupa osadnicza. Badania tych procesów mają już dość poważną literaturę, wychodzącą głównie z ośrodków: wrocławskiego, opolskiego, poznańsko-zielonogórskiego, toruńskiego, a ostatnio także olsztyńskiego. Na jedno jeszcze zjawisko i problem badawczy należy na koniec zwrócić uwagę. Jest nim mianowicie fakt pełnej integracji Ziem Zachodnich z Macierzą, stąd nazywanie ich Ziemiami Zachodnimi (przez duże litery) ma już tylko charakter określeń geograficznych. Nie oznacza to jednak stapiania się ich z resztą ziem w jakąś bezkształtną jednolitość. Procesowi ujednolicania towarzyszy dialektycznie przeciwstawne zjawisko różnicowania się regionalnego. Dzieje się to jednak już na innych drogach i zasadach. Można określić je jako zjawisko współczesnego regionalizmu czy neoregionalizmu. Każdy region, pokrywający się już w zasadzie z terenem województwa, ma swoje centrum administracyjno-gospodarcze i społeczno-kulturalne, które z tej racji stanowi ośrodek więzi regionalnej. Spośród wielu złożonych wyznaczników neoregionalizmu interesować nas tu mogą tylko ściśle kulturowe. Są one trudno dostrzegalne i wymierne. Składa się bowiem na nie jakieś charakterystyczne połączenie różnorodnych tradycji kulturowych i wywodzących się po części z nich inicjatyw społeczno-kulturalnych. Ujawniają się one w wielu przejawach życia regionalnego: w tworzeniu i działalności lokalnych towarzystw miłośników czy przyjaciół danego regionu, w profilu lokalnej literatury pięknej, popularnej i naukowej, w opiece nad twórczością ludową i ludowymi zabytkami, czy wreszcie w wydobywaniu ze skarbów folkloru regionalnego najlepszych i najbardziej reprezentatywnych jego wartości, by je wtórnie wcielać w życie, przynajmniej w to świąteczne. Zadziwia wręcz, jak ten współczesny ruch regionalistyczny zapuścił głęboko korzenie na ziemiach nad Odrą, Nysą i Bałtykiem i jak stał się żywotną i nieodłączną cząstką życia społeczeństwa. Ma on swoje lokalne cechy w każdym województwie, ma je też i piękna Ziemia Lubuska, która właśnie nas gości. Ruch ten ma swoich kronikarzy, ale sprawy roli i przejawów tradycji kulturowej w aktywizacji współczesnego życia społeczno-kulturalnego i w tworzeniu jego nowoczesnych form i treści powinny być domeną zainteresowań przede wszystkim właśnie etnografii. �28 JOZEF BURSZTA JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE WESTERN TERRITORIES (S umma ry) Polish ethnography has long been interested in the culture of the Polish population inhabiting those lands, which until their reincorporation within Polish borders 25 years ago - were a part of the German Reich. By the end of the XVIII century Polish folk songs from Masuria and Varmia were already being recorded, while the first researches into the culture of the local peasantry were conducted with a view to counteracting germanization. (Gizewiusz, Giersz, Kętrzyński and others). The situation was similar in Kashubia and Western Pomerania (Cejnowa, Prejs, Zmorski, Pobłocki, Parczewski and others), also in Silesia (Bandtkie, Lompa, Cinciała, Miarka, Malinowski). GeQfrally speaking, these were studies carried out by regional specialists. Only O. Kolberg attempted an account of the Polish ethnicum taken as a whole. In the interwar period research was hampered by the nationalistic policies of the German authorities. All interest in this field was concentrated in the Polish centres: Poznań (B. Stelmachowska), Lwów (A. Fischer, the author of synthetic studies on Kashubian culture, the Polabian Slavs and the Lusations), Toruń and Gdynia (Baltic Institute). In the post-war period investigations in these areas have been extensively developed following two basic directions: 1) the documentation of traditional autochthonic culture and a critical appreciation of the contribution of German ethnography to this field; 2) research into the socio-cultural adaptation and integration of these communities, for which purpose modern methodological techniques are applied. Bibliography relating to both currents is already very extensive. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6fd12e3ed38a2e41523df9118657991.pdf 82bf2a79b81c81d3f44267c191a46062 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1050 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1956 t.56 s.2-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TONI 1,V ��u L ORGAN ORGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY W D'ETHNOLOCIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG0LNEGO ZBIORU TOM LV WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R a c Ł A W AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE - P O Z N A Ń 1971 �RADA WYDAWNICZA JOZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA-LEWICKA, CZESŁAW HERNAS, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JA WORSKA, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA I. ././\ /(,,::;'.r"-J :'-..- - l ~.:; l . \,t- REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych Okładkę projektował Zbigniew KLimczyk POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1971 REDAKCJA, WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKTOR, POZNAŃ, UL. KANTAKA 4 Nakład 800 egz. Ark. wyd. 27,63, ark. druk 25,25 + 3 wklejki. Papier ilustr. kl. III. Oddano do składania 24 VIII 1971r. Druk ukończono w styczniu 1972r. Cena zł 50,--. Zam. 782/71. K-lO. ------ ------- ---------- WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA �Spis L W 25-LECIE treści ZIEM ZACHODNICH Stanisław N o wac z y ń s k i, Przemówienie powitalne Wiesław S a u t e 1', O narodowej roli folkloru na Ziemi Lubuskiej Józef B u I' S z t a, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie Dorota S i m o n i d e s, Opolska literatura ludowa w folklorze Nadodrza Anna S z y f e 1', Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej Mazurach i Warmii Wojciech G l u z i ń s k i, O istocie i funkcjach muzeów regionalnych II. STUDIA, ROZPRAWY, 9 11 15 29 na 45 53 ARTYKULY Karol D c j n a, Dialektologiczna regionalizacja polskiego obszaru etnicznego Aleksander P o s e l' n - Z i e l i ń s k i, Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata. Oceny i propozycje Konrad W y p y c h, Pieniądz lokalny na wyspach Palau -, Anna K o z Y l' a, Bwń wojenna ludów Oceanii Bogusław Z a n i e w s k i, Adopcja dzieci u Polinezyjczyków Ill. OMOWIENIA, Georges PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Warszawa Bednarczuk) 181 193 217 225 1968, Kloska) Otakar N a h o d i l, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen 1970 (Józef BUTSzta) Abschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitiit Tilbingen im Auftrag der Tu,binger Vereinigung filI' Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Schade und Rudolf Schenda, Tiibingen 1970 (Gerhard Kloska) Panemuniu D z li k a i. Lietuvos TSR Moksiu Akademijos Institutas, Vilnius 1970 (Alicja 173 I CZASOPISM C h a b o n n i e r, '-Rozmowy z Claude Levi-Straussem. (Gerhard 83 115 129 153 lVrATERIALY Bolesław J a n u s z k i e w i c z, Żywa tradycja święcenia zwierząt gospodarczych w południowej Wielkopolsce Jan S z a j b e l, Materiały rękopiśmienne Bożeny Stelmachowskiej w Archiwum Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu Irena T u r n a u, Polska kolekcja Pat'lstwowego Muzeum Etnografii Narodów Związku Radzieckiego w Leningradzie Krzysztof Wo l s k i, Bhartiya Lok Kala MandaI (Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze Gerhard K los k a, Problem wartościowania w etnografii IV. RECENZJE, 69 241 244 245 247 �6 Philip A 11 i s o n, Cross River Monoliths, Lagos 1968 (Andrzej Mikolajczyk) Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska. WrocławWarszawa-Kraków 1970 (Agata Skl'ukwa) Vido L a t k o v i ć, Narodna knjizevnost I, Beograd 1967 (Kole Simiczijew) Balkanska narodna m'drost. Usporedici na b'lgal'ski, sr'bski, turski, rum'nski, gr'cki lalbanski poslovicl i pogovorki. Sofija 1968 (Kole Simiczijew) Dorota S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa. Opole 1969 (Józef Burszta) (Medard Tarko) K o m a r o w s kij, Pjat tysjacz budd Enku. Moskwa Ozgowicz) (Henryka Wesołowska) Sobisiak) (Walerian 278 281 Poznań 1970 (Wa284 Ethnologia Slavica, Bratislava 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, t. 7 (Miroslawa Pasem-Zielińska). Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1969, t. 8 (Mirosława Pasem-Zielińska). . Glasnik na Etnoloskiot Muzej, Skopje 1960 (Kole Simiczijew) Jahrbuch des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig. Bd. XXVI, Berlin 1969 Csterreichische 276 283 N o w a k, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Wypych) Letopis. Jahresschrift 274 279 . Barbara B a z i e l i c h, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich. Bytom 1970 (Zofia Grodecka) Josef Va I' e k a, Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku. Uherske Hradiśte (Kom"ad 269 273 Ozgowicz) lerian 261 265 1968 (Edward Wanda T e l a k o w s k a, W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współczesnej WytWÓl'CZOŚCi. Warszawa 1970 (Boleslaw Januszkiewicz) Cornel I r i m e, Marcela F o c s a, Romanian icons painted on glass. Bucharest 1968 (Barbara Bazielich) Florea Bobu F lor e s c u, Paul P e t r e s c u, Paul H. Stahl, Arta populara de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969 (Barbara Bazie lich) Jacek a l ę d z k i, Sztuka Kurpiów. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1970 (Ed- 1967 258 271 Januszkiewicz) Henryk 254 266 Folklor w życiu współczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu. Poznań 1970 (Anna Maciejewska) Olga A. G a 11 c k a ja, Narodnoje iskustwo Polszi. Moskwa 1970 (Boleslaw ward 251 252 256 W świecie pieśni I bajki. "Studia folklorystyczne", Wrocław-WarszawaKraków 1969 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K o t u l a, Hej leluja - czyli o wygasających starodawnych pleśniach kolędniczych w Rzeszowskiem. Warszawa 1970 (Barbara Andrzejczah) Uwagi autora Hej, leluja do uwag recenzentki tejże pracy (F1'Qnciszek Kotula) Ryszard G ó I' S k i, Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności. Warszawa 1970 Georgij 250 286 290 296 299 302 des Instituts fii,r sorblsche Volksforschung. Bautzen 1970 Sobisiak) Zeltschrift 305 fUr Volkskunde, t. 73, Wiedeń 1970 (Walerian So- bisiak) Schweizerlsches Archiv fiir Volkskunde, i 1969 (Wale1'ian Sobisiak) 307 t. 64, z. :3/4 i t. 65, z. 3/4, Basel 1968 310 �7 Zeitschrift fii,r Volkskunde, t. 66, Stuttgart 1970 (Józef Burszta) Kultura, Casopis za teoriju i sociologiju kulture kulturnu politiku, Beograd 1970 (Aleksander 313 315 Posern-Zieliński) V, KRONIKA Festiwale, "dni", konkursy w 1969 r. (Zofia Piotrowska) Na marginesie folkloryzmu (Violetta Krawczyk) IV. Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna poświęcona zagadnieniu zmian kulturowych. ArtUl'ówek pod Łodzią, 13-14 listopad 1970 r. (Anna Kowalska-Lewicka) 321 323 Konferencia slovanskych etnografov na Orave (Jan Komorovsky) Pierwsze międzynarodowe sympozjum poświęcone etnograficznym badaniom nad pożywieniem, Lund 21-25 sierpień 1970 r. (Anna Kowalska-Lewicka) IV Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczn.e, Poznań 23-25 IV 1971 r. (Maria 319 Paradowska) 327 329 60-lecie urodzin Prof. dra Mariana Jakóbca (Kole Simiczijew) 60-lecie urodzin akademika bułgarskiego Petra Dinekowa (Kole Simiczijew) Jubileusz akademika Haralampije Polenakovicia (Kole Simiczijew) Badania terenowe przeprowadzone przez muzea w latach 1968-1970 (Elżbieta K1'ólikowska) 335 336 338 339 Skanseny (Elżbieta Królikowska) Dni folkloru i sztuki ludowej na Dolnym Śląsku (Konrad Wypych). Festiwal folklorystyczny i sesja naukowa w Lubaniu (J.M.) Wykaz prac magisterskich z etnografii wykonanych na uniwersytetach polskich w 1970 r. (Zofia Piot1'owska) Uzupełnienie do Wykazu prac magisterskich z etnografii wykonanych na uniwersytetach polskich w XXV-leciu PRL (Zofia Piotrowska) Etnograficzne wystawy czasowe eksponowane w 1970 r. (Elżbieta Królikowska) Doktoraty i habilitacje z zakresu etnografii w latach 1968-1970 (Elżbieta Królikowska) XLV Walne Zgromadzenie 325 344 346 349 350 352 353 354 PTL i sesja naukowa w Międzyrzeczu (Kon1'ad Wypych) 357 Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z działalności w okresie kadencji od 22 X 1967 do 18 IX 1970 r. (B1'onisława Jaworska) 360 Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu 24-28 sierpień 1971 r. (Anna Ku- trzeba-Pojnarowa) 371 VI. IN MEMORIAM Władysław Swirski (Konrad Wypych) Lutoslawa Hajówna (Bolesław Łopuszański) Jan Rompski (Elżbieta Królikowska) Zofia Durbas (Elżbieta Królikowska) Józef Kupiec (Elżbieta Królikowska) 377 378 379 380 380 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Polskiego znawczego za rok 1970 (J. Gerlach-Kłodnicka) Towarzystwa Ludo381 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29de6fce5f084ec5625b0be44962ed91.pdf c245ec1ef13d12d5cc0ba033bab9057b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:519 Title A name given to the resource Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.61-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA PROBLEM AKULTURACJI W ETNOLOGII Założenia г perspektywy AMERYKAŃSKIEJ teoretyczne P r o b l e m a k u l t u r a c j i jest częścią szerokiego zagadnienia p r z e m i a n k u l ­ t u r o w y c h , które o d przełomu l a t dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia zaczęło skupiać uwagę i zainteresowania etnologów i a n t r o p o l o ­ gów k u l t u r o w y c h . Coraz intensywniejsze o p a n o w y w a n i e przez E u r o p e j ­ czyków i n n y c h kontynentów, zamieszkanych przez l u d y k o l o r o w e , w p r o ­ wadziło w życie t y c h ludów szereg n o w y c h czynników, przekształcają­ c y c h w stosunkowo s z y b k i m czasie i c h t r a d y c y j n e modele k u l t u r o w e . N a terenie A m e r y k i , gdzie masowe osadnictwo l u d z i białych wypierało stopniowo I n d i a n z użytkowanych przez n i c h terenów i pozbawiało pod­ staw gospodarczych, zjawiska te wystąpiły szczególnie jaskrawo, w y w o ­ łując w w i e l u w y p a d k a c h ostre k o n f l i k t y . Konieczność szukania n a j ­ e f e k t y w n i e j s z y c h sposobów rozwiązywania t y c h konfliktów przez czyn­ n i k i a d m i n i s t r a c y j n e stała się — obok zainteresowań badawczych ze s t r o ­ n y etnografów amerykańskich — bodźcem do rozpoczęcia szeroko za­ m i e r z o n y c h , systematycznych badań etnograficznych wśród p l e m i o n indiańskich. N a p i e r w s z y m etapie zainteresowań etnografom przyświecała idea „ratowania" różnorodności k u l t u r autochtonicznych od zapomnienia, toteż całą swoją energię s k u p i l i o n i n a możliwie n a j w i e r n i e j s z y m i najdokład­ n i e j s z y m opisie k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o w oparciu o rzetelne badania terenowe oraz na s t w o r z e n i u s y s t e m a t y k i t y c h k u l t u r . B a d a n i o m t y m patronował Franciszek Boas, którego silna i w y b i t n a indywidualność przez długie l a t a wywierała o g r o m n y wpływ na etnologię amerykańską i kształtowanie się postaw j e j młodszych przedstawicieli. W p ł y w t e n w y ­ rażał się przede w s z y s t k i m silnie zaakcentowanym n u r t e m e m p i r y c z n y m i niechęcią do t w o r z e n i a z b y t pochopnych t e o r i i oraz postawą h u m a n i ­ styczną, stroniącą o d t e n d e n c j i etnocentrycznych. Postawa t a zaznaczyła się również w świadomości wieloaspektowego c h a r a k t e r u k u l t u r y , w po- �62 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA wiązaniu j e j z żywym, k o n k r e t n y m człowiekiem oraz w dążeniu do współpracy z i n n y m i specjalistami, j a k językoznawcy, archeologowie, psycholodzy i i n n i , przez organizowanie badań zespołowych. Stopniowo jednak badacze t e r e n o w i n a p o t y k a l i coraz liczniejsze ślady p r z e m i a n poszczególnych elementów czy kompleksów k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonywały się w obrębie jednego nawet pokolenia, t a k że coraz t r u d ­ niejszym zadaniem stawało się odwarstwienie t y c h przekształceń, w celu dotarcia do p i e r w o t n y c h f o r m k u l t u r y . Stopniowo zainteresowania etno­ logów zaczęły się przenosić z k u l t u r t r a d y c y j n y c h na same procesy prze­ obrażeń. Już w końcu l a t dwudziestych, a zwłaszcza w latach t r z y d z i e ­ stych, pojawia się coraz więcej p u b l i k a c j i , których t e m a t e m jest zmiana k u l t u r o w a . Coraz częściej też zaczyna być w użyciu t e r m i n a k u l t u r a c j a , choć różni a u t o r z y nadają m u nieco odmienne znaczenia. W amerykańskiej l i t e r a t u r z e w języku hiszpańskim j a k o s y n o n i m a k u l t u ­ r a c j i pojawia się t e r m i n „transkulturacja", w etnologii b r y t y j s k i e j odpo­ w i e d n i k i e m j e j jest określenie ,,culture-contact". Narasta konieczność bliższego zdefiniowania t e r m i n u i sformułowania założeń badawczych. W t y m celu w 1935 r . powołana zostaje k o m i s j a p r z y Social Science Research C o u n c i l , w składzie: M . J . Herskovits, R a l p h L i n t o n i Robert Redfield, która w m e m o r a n d u m o p u b l i k o w a n y m w „American A n t h r o p o l o g i s t " orzeka, że „akulturacja obejmuje t e zja­ wiska, które zachodzą wówczas, k i e d y g r u p y jednostek posiadające różne k u l t u r y wchodzą ze sobą w ciągły, bezpośredni k o n t a k t , z wynikającymi stąd z m i a n a m i w r o d z i m y c h wzorach k u l t u r o w y c h obu g r u p l u b jednej z n i c h " . I d a l e j : „Tak określoną akulturację należy odróżniać od z m i a n k u l t u r o w y c h ( c u l t u r e change), których jest ona t y l k o j e d n y m aspektem, i od asymilacji, będącej n i e k i e d y pewną fazą a k u m u l a c j i . Należy ją rów­ nież odróżniać o d d y f u z j i , która występując w e wszystkich p r z y p a d k a c h a k u l t u r a c j i , jest nie t y l k o z j a w i s k i e m często zachodzącym poza t y p a m i k o n t a k t u między g r u p a m i l u d z k i m i określonymi w powyższej d e f i n i c j i , lecz stanowi jednocześnie t y l k o jeden aspekt procesu a k u l t u r a c j i " . 1 To bardzo ogólnikowe i nieostre określenie a k u l t u r a c j i nie mogło roz­ wiązać istniejących trudności i nieporozumień. Z d a w a l i sobie z tego sprawę sami autorzy. W parę l a t później (1940) L i n t o n w s w y c h teore­ t y c z n y c h rozważaniach na temat zjawisk związanych z procesem a k u l t u ­ r a c j i w tomie Acculturation in Seven American Indian Tribes , posługu2 1 Study R. Redfield, of Acculturation, R . L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Momerandum „Americas A n t h r o p o l o g i s t " , t. 38: 1936, s. 149—152. for the R . L i n t o n , Acculturation in Seven American Indian Tribes, N e w Y o r k — L o n d o n 1940; rozdz. V I I I , s. 463—482; rozdz. I X , s. 483—500; rozdz. X , s. 501 n. — n a p i s a n e p r z e z L i n t o n a , poświęcone t e o r e t y c z n y m rozważaniom n a t e m a t z m i a n y kulturowej i akulturacji. 1 �P R O B L E M A K U L T U R A C J I W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 63 jąc się nadal tą definicją, podkreśla jednocześnie j e j niedoskonałość, lecz czuje się zarazem bezradny wobec p r o b l e m u bardziej precyzyjnego j e j sformułowania. Definicja t a nie mówi n i c o naturze zjawisk, które mają być przed­ m i o t e m badań — wydziela je jedynie pośrednio z szerszego zakresu ana­ logicznych procesów przez określenie t y p u s y t u a c j i , w j a k i e j one zacho­ dzą. Chodzi więc t u nie o jakiś i n n y , specyficzny rodzaj zjawisk j a k o p r z e d m i o t a k u l t u r a c j i , lecz j e d y n i e o specyficzne w a r u n k i ich powsta­ w a n i a . Jednak w a r u n k i te n i e zostały również dostatecznie jasno sprecy­ zowane, n i e jest b o w i e m dla badacza w terenie oczywiste, co należy rozumieć przez „ciągły, bezpośredni k o n t a k t " , określenie zaś „grupy j e d ­ nostek" pozostawia również bardzo szerokie możliwości i n t e r p r e t a c y j n e , zwłaszcza wobec wysoce zróżnicowanych f o r m k o n t a k t u l u d z i białych z t u b y l c a m i różnych kontynentów. Czy na przykład paroosobową p l a ­ cówkę misyjną, działającą przez dłuższy czas i wprowadzającą szereg z m i a n w k u l t u r z e t u b y l c z e j , należy uważać za c z y n n i k a k u l t u r a c y j n y ? A l b o wpływ na tę kulturę wywołany przez periodycznie powtarzające się przybijanie statków z w y t w o r a m i c y w i l i z a c j i europejskiej — czy może być uz n a n y za przejaw a k u l t u r a c j i ? i t d . J a k k o l w i e k określenie a k u l t u r a c j i za pomocą szczególnej sytuacji k u l t u r o w e j , której jest ona następstwem, może budzić szereg zastrzeżeń, miało ono — i t o należy z naciskiem podkreślić — dużej w a g i znaczenie praktyczne dla a n a l i z y d y n a m i k i procesu z m i a n k u l t u r o w y c h . Sytuacja określona w d e f i n i c j i jako „wejście w trwały, ciągły i bezpośredni k o r i t a k t g r u p l u d z k i c h o różnej k u l t u r z e " stwarzała w a r u n k i powstawania zjawisk związanych z wymianą wpływów k u l t u r o w y c h i ze zmianą k u l ­ turową w i c h najbardziej zróżnicowanej i różnorodnej postaci, dostar­ czając dzięki t e m u m a k s y m a l n y c h ilości bodźców zmianotwórczych w w i e l u dziedzinach życia. W i n n y c h t y p a c h k o n t a k t u bodźce te działają najczęściej nierównomiernie w zakresie p e w n y c h t y l k o elementów czy zespołów k u l t u r o w y c h bądź docierając do niektórych t y l k o f r a k c j i spo­ łeczeństwa. Oczywiście t a k a szeroka możliwość w y b o r u nie oznacza jeszcze, że w y m i a n a dokonuje się istotnie we w s z y s t k i c h dziedzinach k u l ­ t u r y . Zapożyczaniem elementów k u l t u r o w y c h rządzi zawsze zasada se­ l e k c j i , o czym będzie jeszcze m o w a później. Jednocześnie d o k o n y w a n i e się zmian zachodzi w t y c h w a r u n k a c h , zwłaszcza p r z y dość częstym w bezpośrednim s t y k u k u l t u r występowaniu p r e s j i w y w i e r a n e j przez grupę dominującą, w stosunkowo s z y b k i m tempie. Jest to więc d l a e t n o ­ grafa j a k b y sytuacja l a b o r a t o r y j n a , w której w p r a w d z i e nie m a on swo­ body eksperymentowania, ale może chwytać „na gorąco" mikrodynamikę procesów k u l t u r o w y c h w drodze bezpośrednich obserwacji. A proces zmian k u l t u r o w y c h , rządzące n i m p r a w a i typologia występujących �64 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA w n i m zjawisk są wszakże głównym przedmiotem zainteresowań badaczy związanych z p r o b l e m a m i a k u l t u r a c j i . Podkreśla t o m . i n . Herskovits w Man and His Works . W y r a z e m idących w t y m k i e r u n k u wysiłków badawczych jest szukanie odpowiedzi na p y t a n i a : j a k się t o dzieje, k i e d y się zdarzyło, gdzie zostało zapoczątkowane, przez kogo zmiana została w y ­ wołana, dlaczego z m i a n y w różnych grupach l u d z i zachodzą w różny sposób względnie: dlaczego różne g r u p y l u d z i i różne dziedziny k u l t u r y są niejednakowo podatne na z m i a n y i t p . 3 Ponieważ p o d s t a w o w y m z j a w i s k i e m zachodzącym we' wszystkich p r o ­ cesach a k u l t u r a c j i jest dyfuzja, łatwo nasuwać się może wątpliwość, czy istnieje w g r u n c i e rzeczy między t y m i pojęciami jakaś istotna różnica. Świadom t e j trudności H e r s k o v i t s stara się w cytowanej przed chwilą p r a c y znaleźć linię demarkacyjną między nie t y l e może s a m y m i poję­ ciami, których ogólne i nieostre rozróżnienie podane zostało p r z y d e f i n i c j i , ile raczej postawami badawczymi z t y m i d w o m a oznaczeniami związa­ n y m i . Stwierdza on, że rozgraniczenie t a k i e da się przeprowadzić j e d y n i e w kategoriach metodologicznych. Pojęcie d y f u z j i , jego zdaniem, wiązało się przez szereg l a t z analizą podobieństw i różnic między k u l t u r a m i l u ­ dów niepiśmiennych, a więc pozbawionych źródeł historycznych. Analiza ta służyła z k o l e i za podstawę do wnioskowania ex post o zachodzących w przeszłości między t y m i l u d a m i k o n t a k t a c h . Z t e r m i n e m „akulturacja" wiąże się badanie t a k i c h przypadków t r a n s m i s j i elementów k u l t u r o w y c h , które mogą być w pełni udokumentowane i podlegają bądź badaniom bez­ pośrednim, bądź za pomocą danych d o k u m e n t a l n y c h , albo też p r z y zasto­ sowaniu obu t e c h n i k jednocześnie. T a k więc, k o n k l u d u j e Herskovits, d y fuzjonizm jest badaniem dokonanych t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h , podczas gdy a k u l t u r a c j o n i z m zajmuje się badaniem t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h w procesie i c h d o k o n y w a n i a się. Badania a k u l t u r a c y j n e opierają się na k o n k r e t n y c h k o n t a k t a c h h i s t o r y c z n y c h , które, jeśli nie dadzą się a k t u a l n i e zaobserwować, mogą być odtworzone na podstawie dokumentów histe­ r y c z n y c h . Zaistniała w związku z t y m konieczność b l i s k i e j współpracy etnografów z h i s t o r y k a m i , która w efekcie doprowadziła do powstania tzw. metody etnohistorycznej. T e n k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y aspekt badań a k u l t u r a c j o n i s t y c z n y c h jest mocno podkreślany, w szczególności przez Herskovitsa. 4 Rozbieżności między d y f u z j o n i z m e m i a k u l t u r a c j o n i z m e m sięgają zresztą znacznie szerzej. J a k k o l w i e k t e n o s t a t n i różni się o d f u n k c j o n a l i z m u i s t r u k t u r a l i z m u (będących w p e w n y m sensie reakcją na a t o m i - 3 pology, 4 M. J . H e r s k o v i t s , Man and His Works. N e w Y o r k 1956; rozdz. 31, s. I b i d e m , s. 525. S23—541. The Science of Cultural Anthro­ �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 65 AMERYKAŃSKIEJ styczno-mechanistyczny sposób widzenia zjawisk k u l t u r o w y c h oraz spek u l a t y w n y h i s t o r y c y z m dyfuzjonistów) d y n a m i c z n y m , a nie s t a t y c z n y m , u j m o w a n i e m k u l t u r y , t o jednak świadomość znaczenia f u n k c j i i s t r u k ­ t u r y w badaniach k u l t u r o w y c h występuje wśród akulturacjonistów bardzo silnie . Ponadto a k u l t u r a c j o n i z m kładzie m o c n y akcent na rolę czynników psychicznych w procesie z m i a n k u l t u r o w y c h . Wszystkie i n ­ terpretacje k u l t u r y jako s u m y elementów albo i c h k o n f i g u r a c j i wzglę­ dnie jako odrębnej płaszczyzny zjawisk, związanej w p r a w d z i e z czło­ w i e k i e m , ale w stosunku do niego nadrzędnej i rządzonej własnymi, o b i e k t y w n y m i p r a w a m i (Kroeber, L . C. W h i t e — w s k r a j n y m w y d a n i u d e t e r m i n i z m u k u l t u r o w e g o ) pomijały w s w y c h zainteresowaniach i n d y ­ widualną osobowość ludzką. Na postawę tę w dużym stopniu wpłynęły w p e w n y m okresie behaviorystyczne tendencje psychologii amerykań­ skiej do absolutyzacji czynników s o c j o - k u l t u r o w y c h w kształtowaniu się osobowości. W t y m r e d u k c j o n i s t y c z n y m r o z u m i e n i u łatwo było przyjąć osobowość po p r o s t u jako funkcję k u l t u r y , a zatem pominąć ją j a k o jeden z czynników a k t y w n i e uczestniczących w kształtowaniu t e j k u l ­ t u r y . Człowiek występował jako „dziedzic", „nosiciel" k u l t u r y , ale n i e jej twórca. K o n c e n t r a c j a u w a g i badawczej na d y n a m i c z n y m charakte­ rze k u l t u r y , na zachodzących w niej zmianach, musiała poprzez w i e l o ­ stronną analizę czynników leżących u podstaw t y c h zmian zwrócić u w a ­ gę na twórczość i wynalazczość l u d z i j a k o jeden z t y c h czynników. Se­ l e k t y w n y stosunek jednostek i g r u p l u d z k i c h do poszczególnych zja­ w i s k , większa l u b mniejsza elastyczność w procesie przystosowywania się do z m i a n i t p . p r z e j a w y wymagały również uwzględnienia czynników psychologicznych. T a k więc zagadnienie osobowości stało się j e d n y m z ważnych kierunków badawczych w r a m a c h a k u l t u r a c j i i znalazło w i e l u zwolenników (m. i n . I . H a l l o w e l l , C. K l u c k h o h n , V. B a r n o u w ) . Stopniowo wyłonił się j a k b y odrębny n u r t w łonie a k u l t u r a c j o n i z m u , z w a n y „Culture a n d P e r s o n a l i t y A p p r o a c h " . 5 „Jeśli chcemy zrozumieć p r z y c z y n y zmian, jeśli p r a g n i e m y znaleźć odpowiedzi na p y t a n i e »dlaczego« w k u l t u r z e , m u s i m y szukać i c h w psy­ chologii z m i a n y " — pisze Herskovits w rozdziale poświęconym proce­ som zmian k u l t u r o w y c h , w t o m i e The Science of Man in the World Crisis w y d a n y m pod redakcją L i n t o n a . W ciągu l a t czterdziestych i pięćdziesiątych ukazała się ogromna ilość p u b l i k a c j i poświęconych procesom a k u l t u r a c j i , wynikłym z k o n ­ t a k t u ludów niepiśmiennych, głównie I n d i a n amerykańskich, z c y w i l i 6 5 M. J. H e r s k o v i t s , Anthropology, 6 The Significance R. L i n t o n , The Science of M . J . H e r s k o v i t s , The Processes 5 — Etnografia of the Study of Acculturation for „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 39: 1937. P o l s k a , t. X Man in of Cultural the World Change, Crisis, New Y o r k 1945; s. 143—170; c y t . ze s. 163. �66 KRYSTYNA MAŁKOWSKA zacją europejską, bądź zachodzącym w grupach imigrantów z różnych krajów E u r o p y , bądź też związanym z procesami u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a ­ lizacji. X X I X Międzynarodowy K o n g r e s Amerykanistów, który odbył się w 1949 г., został poświęcony przede w s z y s t k i m zagadnieniu a k u l t u ­ racji. Wobec stale wzrastającej ilości materiałów e m p i r y c z n y c h coraz bardziej paląca stawała się potrzeba opracowania właściwych i u j e d n o l i ­ conych r a m teoretycznych. N a Międzynarodowym S y m p o z j u m A n t r o ­ pologicznym zorganizowanym w 1952 r . przez W e n n e r - G r e n Founda­ t i o n ożywiona i pełna k o n t r o w e r s j i dyskusja, poświęcona m . i n . p r o b l e ­ m o m a k u l t u r a c j i , była w y r a z e m różnych postaw badawczych i i n t e r ­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h . D y s k u s j a o p u b l i k o w a n a została w tomie An Appraisal of Anthropology Today, w y d a n y m w 1953 г. W t y m sa m y m r o k u The Social Science Research C o u n c i l wychodząc z założenia, że „staranna analiza s y t u a c j i a k u l t u r a c y j n y c h i i c h następstw daje n a m najlepszy materiał do zrozumienia d y n a m i k i k u l t u r y " , zorganizowała l e t n i e s e m i n a r i u m poświęcone sprawom a k u l t u r a c j i , którego zadaniem miało być bodaj wstępne uporządkowanie dotychczasowego chaosu poję­ ciowego w zakresie badań z m i a n k u l t u r o w y c h . S e m i n a r i u m odbyło się na U n i w e r s y t e c i e S t a n f o r d z k i m w K a l i f o r n i i , a udział w n i m wzięli: H . G. B a r n e t t (antropolog k u l t u r o w y ) , L e o n a r d B r o m m (socjolog), B. J . Siegel (antr. k u l t . ) , E v o n Z. Vogt (antr. k u l t . ) i James B . Watson (antr. k u l t . ) . Podsumowanie wniosków ukazało się w „American A n t h r o ­ pologist" . Została t a m na n o w o sformułowana definicja, określająca akulturację j a k o „zmianę kulturową wywołaną przez związek (conjunc­ tion) d w u l u b więcej a u t o n o m i c z n y c h systemów k u l t u r o w y c h " . A u t o n o ­ m i c z n y system k u l t u r o w y — precyzują to pojęcie a u t o r z y — „jest to system samowystarczalny, t j . t a k i , który dla swego istnienia n i e potrze­ buje uzupełniającego, wzajemnego, podporządkowanego czy innego koniecznego powiązania z d r u g i m systemem", krótko mówiąc t a k i , który „nie potrzebuje innego systemu d l a swego stałego f u n k c j o n o w a ­ n i a " . A u t o r z y rozumieją go j a k o s y n o n i m używanego w l i t e r a t u r z e antropologicznej t e r m i n u „kultura". 7 L 8 P r z y t a k i m sformułowaniu „zmiany wywołane k o n t a k t a m i między e n k l a w a m i e t n i c z n y m i a otaczającymi j e społeczeństwami dają się określić j a k o a k u l t u r a c y j n e , podczas g d y z m i a n y zachodzące w w y n i k u i n t e r a k c j i między p a r t i a m i , k l a s a m i społecznymi, g r u p a m i z a w o d o w y m i i i n n y m i w y s p e c j a l i z o w a n y m i k a t e g o r i a m i w łonie jednego społeczeń1 S . T a x , L . С. Anthropology 8 Today, Acculturation: 1954 n r 6 (973). E i s e 1 e у, I. E o u s e, C . F . V o e g e 1 i n, An Appraisal of C h i c a g o — I l l i n o i s 1953, w y d . 3, 1955; rozdz. V I I I , s. 125—141. An Exploratory Formulation, „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 56: �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 67 s t w a nie wchodzą w zakres a k u l t u r a c j i . T a k więc socjalizacja, u r b a n i ­ zacja, i n d u s t r i a l i z a c j a i sekularyzacja nie są procesami a k u l t u r a c y j n y m i , jeżeli n i e zachodzą na skutek oddziaływań międzykulturowych" . Szeroki zakres dotychczasowego t e r m i n u „grupy jednostek" został więc zwężony do „autonomicznych systemów k u l t u r o w y c h " , co w obec­ n y m układzie stosunków gospodarczych n a k u l i ziemskiej w y d a j e się ograniczać zakres zainteresowań do stosunkowo już n i e l i c z n y c h k u l ­ t u r t u b y l c z y c h , które można jeszcze uzrjać za samowystarczalne. Wspomniane wyżej e n k l a w y etniczne j e d y n i e w niektórych p r z y p a d k a c h pod t o k r y t e r i u m dadzą się podciągnąć. Zastrzeżenia te są jednak słusz­ ne j e d y n i e z aktualnego p u n k t u w i d z e n i a ; zależności, j a k i e o b s e r w u j e m y dzisiaj, są już b o w i e m w y n i k i e m w i e l o l e t n i c h wpływów a k u l t u r a c y j n y c h , które zaszły w rezultacie h i s t o r y c z n y c h kontaktów i specyficz­ n y c h układów p o l i t y c z n y c h . Początkowe nawiązania kontaktów można b y przyjąć za p u n k t y b l i s k i e 0 n a hipotetycznej s k a l i a k u l t u r a c j i , n a którym t o etapie wchodzące w grę systemy k u l t u r o w e mogły mieć isto­ t n i e c h a r a k t e r autonomiczny. 9 W w y p o w i e d z i uczestników s e m i n a r i u m stanfordzkiego daje się zauważyć p e w i e n odwrót o d n i e k i e d y z b y t i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h t e n ­ dencji psychologizujących. „Jest rzeczą oczywistą — piszą o n i — że z empirycznegol p u n k t u widzenia, nosicielami k u l t u r y i pośrednikami w każdym procesie k u l t u r o w y m są j e d n o s t k i . Badaczy k u l t u r y j e d n a k interesują j e d n o s t k i j a k o c z y n n i członkowie społeczeństwa oraz wspólne i m w z o r y zachowań, składające się n a zespół zwyczajów. W k o n s e k w e n ­ c j i j a k k o l w i e k j e d n o s t k i zmieniają swoje n a w y k i działań i przekonań pod wpływem obcych f o r m , t o j e d n a k t y m , co podlega a k u l t u r a c j i , jest zespół zwyczajów danego społeczeństwa, do którego j e d n o s t k i te n a ­ leżą" . Rezultatem takiego ujęcia jest pomniejszenie znaczenia osobo­ wości w procesach a k u l t u r a c y j n y c h n a rzecz ról społecznych. N i e m n i e j pojęcie osobowości zdołało się już t a k mocno zrosnąć z badaniem zmian k u l t u r o w y c h i zająć t a k poczesne w t y c h badaniach miejsce, że uczestnicy s e m i n a r i u m poświęcają m u również uwagę w swojej d y s k u ­ sji, kładąc p r z y t y m nacisk n i e n a strukturę czy orientację osobowości, lecz n a stopień i n t e r n a l i z a c j i p o d s t a w o w y c h wartości (basic values) i za­ kres, w j a k i m funkcjonują one j a k o m e c h a n i z m y selekcyjne w a k u l t u ­ r a c j i , wpływając n a akceptację j e d n y c h elementów, a odrzucanie i n n y c h . Na t l e zagadnień a k u l t u r a c y j n y c h wyłoniły się d w a zasadnicze t y p y osobowości -— osobowość t y p o w a , najczęściej spotykana, t z w . modal personality, i osobowość n i e t y p o w a , deviant personality, W o s t a t n i c h cza10 9 10 Ibidem. Ibidem. �68 KRYSTYNA MAŁKOWSKA sach wiele zainteresowania poświęcono osobowości n i e t y p o w e j , czy j e d ­ nak właśnie deviant personality jest szczególnie a k t y w n y m c z y n n i k i e m w zmianach k u l t u r o w y c h , pozostaje na razie sprawą otwartą. Z badaniem a k u l t u r a c j i wiąże się t a k w i e l k a ilość zagadnień i roz­ różnień pojęciowych, że niepodobna w krótkim a r t y k u l e dać i c h z g r u b ­ sza bodaj usystematyzowany przegląd. Najogólniej rzecz biorąc, można wydzielić 4 aspekty badań a k u l t u r a c y j n y c h , są t o : 1) c h a r a k t e r y s t y k a kontaktujących się ze sobą systemów k u l t u r o ­ w y c h ze szczególnym zwróceniem u w a g i na typologię k u l t u r ze wzglę­ d u n a i c h zachowanie się w w a r u n k a c h k o n t a k t u ; 2) określenie c h a r a k t e r u s y t u a c j i k o n t a k t o w e j ; 3) analiza w z a j e m n y c h związków, j a k i e ustalają się między t y m i kulturami; 4) badanie procesów k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u t y c h związków. Złożoność i wielowarstwowość t y c h procesów postawiła etnografów wobec konieczności nawiązania współpracy z przedstawicielami i n n y c h d y s c y p l i n , a więc przede w s z y s t k i m h i s t o r y k a m i , socjologami, psycholo­ gami, językoznawcami, ekonomistami, a ostatnio coraz częściej również z p s y c h i a t r a m i . Niektóre f o r m y współpracy doprowadziły, j a k już mó­ wiliśmy, do u t w o r z e n i a się w pewnej mierze a u t o n o m i c z n y c h nurtów w r a m a c h a k u l t u r a c j o n i z m u . D o t a k i c h młodych, ale d y n a m i c z n y c h , o d ­ gałęzień należą badania n a d systemami wartości (C. K l u c k h o h n , F. R. K l u c k h o h n , F. L . Strodtbeck i in.) oraz modne ostatnio badania etnopsychiatryczne ( M . Opler, W . C a u d i l l , D . L e i g h t o n , E. D . W i t t k o w e r , A. I . H a l l o w e l l i in.), których zainteresowania obejmują między i n n y m i w p ł y w a k u l t u r a c j i n a zdrowie psychiczne w różnych społeczeństwach i kulturach. Badanie a k u l t u r a c j i w aspekcie poszczególnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h w y m a g a najczęściej stosowania wyspecjalizowanych t e c h n i k , wła­ ściwych t y m d y s c y p l i n o m . M e t o d y stosowane powszechnie p r z y a n a l i ­ zie z m i a n a k u l t u r a c y j n y c h obejmują przede w s z y s t k i m źródła histo­ ryczne (niekiedy również dane archeologiczne), świadectwa starych i n ­ formatorów, bezpośrednią obserwację procesów zmian k u l t u r o w y c h oraz analizę porównawczą. A n a l i z y porównawcze procesów z m i a n a k u l ­ t u r a c y j n y c h , dokonujących się w różnych w a r u n k a c h , pozwoliły w y ­ odrębnić pewne powtarzające się mechanizmy i zjawiska procesom t y m towarzyszące. T a k więc na przykład działanie k o n t a k t u k u l t u r o w e g o w k i e r u n k u zmianotwórczym dało się ująć w 4 zasadnicze t y p y : 1) zmia­ na środowiska ekologicznego; 2) transfer elementów k u l t u r o w y c h ; 3) d y ­ fuzja „bodźcowa" (stimulating diffusion), polegająca n i e n a przenoszę- �PROBLEM AKULTURACJI W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 69 n i u elementów k u l t u r o w y c h , lecz jedynie na zapłodnieniu wyobraźni twórczej; 4) w p ł y w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i w z o r a m i k u l t u r o w y m i na rozwój k r y t y c y z m u w stosunku do własnej k u l t u r y . Z m i a n a środowiska ekologicznego, zaliczana — obok czynników de­ mograficznych — do p o z a k u l t u r o w y c h wyznaczników zmian k u l t u r o ­ w y c h , stwarzając potrzebę szybkiej adaptacji do n o w y c h warunków b y w a nieraz przyczyną bardzo drastycznych przeobrażeń w k i e r u n k u f o r m o w a n i a się nowego modelu k u l t u r y . Proces wprowadzenia nowego elementu do k u l t u r y dokonuje się sto­ p n i o w o ; L i n t o n wyróżnia 3 etapy tego zjawiska: a) akceptację, b) roz­ powszechnienie i c) modyfikacje przystosowawcze w stosunku do całości k u l t u r y biorącej, prowadzące w końcowym stadium do całkowitej i n t e ­ g r a c j i . Akceptacja n o w y c h elementów zależy o d całego szeregu i n t e r ferujących ze sobą czynników, t a k i c h j a k użyteczność, zgodność z istnie'jącym modelem k u l t u r y (dopasowanie), względy prestiżowe, potrzeba nowości i t p . Dużą rolę grają t u również postawy g r u p wobec siebie: stosunek p o d z i w u , s y m p a t i i , wrogości, lęku, poczucie wyższości l u b niż­ szości. Na przykład g d y grupa zawojowana pozostaje we w r o g i c h sto­ sunkach z najeźdźcą bez nadziei w y z w o l e n i a się, w y t w a r z a się sytuacja n a j m n i e j sprzyjająca t r a n s f e r o w i k u l t u r o w e m u ( b i e r n y opór). Prze­ c i w n i e dzieje się w p r z y p a d k u poczucia niższości połączonego z podzi­ w e m d l a g r u p y dominującej; przejmowanie wzorów k u l t u r o w y c h łączy się wówczas z poczuciem zwiększonego prestiżu i dokonuje się szybko. W i e l k i e znaczenie ma również prestiż osób czy odłamów społeczeństwa pośredniczących w przenoszeniu się i rozpowszechnianiu wzorów k u l t u ­ r o w y c h , oczywiście, jeśli u g r u p o w a n i a te (np. w a r s t w a elitarna) z o d ­ rębnych względów prestiżowych nie starają się t e m u przeciwstawić, zastrzegając sobie do wyłącznego użytku pewne w z o r y ubierania się, sposoby zachowania i t p . 11 Jak w y n i k a z obserwacji, jedne elementy k u l t u r o w e zostają prze­ noszone szybciej, i n n e z dużym opóźnieniem l u b wcale. Najszybciej przejmowane bywają elementy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j (narzędzia, p r z e d m i o t y użytkowe, ozdoby), znacznie t r u d n i e j przenoszą się w z o r y zachowań, najoporniej natomiast dokonuje się przenikanie t y c h ele­ mentów, które n i e dadzą się zaobserwować. Przejmowanie i c h w y m a g a środków k o m u n i k a c j i zdolnych do wyrażania a b s t r a k c j i ; i m bardziej a b s t r a k c y j n y jest charakter elementu k u l t u r o w e g o , t y m t r u d n i e j doko­ n u j e się jego przekazywanie. F o r m a przenosi się znacznie łatwiej niż treści, co powoduje, że zapożyczone f o r m y uzyskują z w y k l e nowe sko1 1 Linton, Acculturation in Seven..., rozdz. V I I I . �70 KRYSTYNA MAŁKOWSKA jarzenia treściowe, dopasowane do nowego k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o . B a r ­ dzo często z przeniesieniem dokonuje się również zmiana f u n k c j i . W w a r u n k a c h swobodnej w y m i a n y k u l t u r o w e j , podobnie j a k w p r o ­ cesie e w o l u c y j n y c h zmian endogennych, nie powstają na ogół l u k i w zaspokajaniu różnorodnych potrzeb społeczeństwa: stare elementy ulegają całkowitemu w y p a r c i u wówczas dopiero, g d y wszystkie i c h f u n k c j e zostają w pełni, często e f e k t y w n i e j , przejęte przez nowe f o r m y . Proces t e n ulega z w y k l e bardzo s i l n y m zakłóceniom w w a r u n k a c h pod­ porządkowania i nadrzędności jednego społeczeństwa względem drugiego p r z y stosowaniu różnych f o r m p r z y m u s u , zwłaszcza zakazów w stosunku do t r a d y c y j n y c h zwyczajów i i n s t y t u c j i . Sytuacje t a k i e często p r o w a ­ dzą do zupełnej dezintegracji, a co n a j m n i e j znacznej dezorganizacji całego systemu k u l t u r o w e g o . W l i t e r a t u r z e etnograficznej wiele można na t o znaleźć przykładów, wymieńmy choćby zakaz urządzania p o t l a czów u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej albo wytępienie najazdów z b r o j n y c h na l u d y sąsiedzkie u Tuaregów, które całkowicie podważyło i c h system prestiżowo-ma j a t k o w y związany z p r a ­ w e m zawierania małżeństw i w dalszej konsekwencji stało się c z y n n i ­ kiem depopulacyjnym. Wśród w i e l k i e j l i c z b y zmiennych, j a k i e wpływają na przebieg i w y ­ n i k i a k u l t u r a c j i , duże znaczenie mają t y p y systemów k u l t u r o w y c h j a k o całości. Istnieje cały szereg t y p o l o g i i k u l t u r o p a r t y c h na bardzo róż­ n y c h k r y t e r i a c h (np. p r y m i t y w n e — cywilizowane, wiejskie — miejskie, homogeniczne — heterogeniczne l u b pluralistyczne, statyczne — dyna­ miczne, a k t y w n e — passywne, dionizyjskie — apollińskie i t d . ) ; w zasto­ sowaniu do o m a w i a n y c h t u zjawisk istotne jest k r y t e r i u m podatności na z m i a n y . Można więc mówić o względnej giętkości ( f l e x i b i l i t y ) , c z y l i zdolności adaptacyjnej w stosunku do zmian, w przeciwieństwie do sztywności ( r i g i d i t y ) systemów, których t z w . próg t o l e r a n c j i n a z m i a n y jest bardzo n i s k i ; systemy „sztywne" są z w y k l e bardziej homogeniczne i odznaczają się n a ogół znacznie wyższym stopniem i n t e g r a c j i niż k u l ­ t u r y ..flexible", ale też w p r z y p a d k u intensywnego n a p o r u z m i a n u l e ­ gają często zupełnemu załamaniu. I n n y d y c h o t o m i c z n y podział odróżnia k u l t u r y o t w a r t e od zamkniętych, izolujących się od p e n e t r a c j i ze­ wnętrznych całym szeregiem mechanizmów, j a k między i n n y m i u t r u d ­ nianie wszelkich m i g r a c j i do wewnątrz i na zewnątrz g r u p y , obrzędy i n i c j a c y j n e , ceremonie oczyszczania stosowane wobec członków spo­ łeczności po i c h dłuższej nieobecności, k u l t y w o w a n i e pojęć samookreślających (etnocentryzm, rasizm), wszelkiego r o d z a j u „chińskie m u r y " i t p . 1 2 F . M . К e e s i n g, Cultural I960, s. 477. 12 Anthropology, The Science of Custom. New York �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 71 I n n e właściwości systemów nieobojętne d l a przebiegu a k u l t u r a c j i — t o charakter i działanie i c h mechanizmów samokorygujących (self-cor­ recting) oraz stan równowagi wewnętrznej (equilibrium, eunomia) względnie j e j b r a k (disequilibrium, disnomia). Pojęcie equilibrium nie oznacza zresztą całkowitej równowagi sił, czy też niezmiennej s t r u k t u r y społecznej; jest to raczej stan równowagi l a b i l n e j . Żaden system życia społecznego nie zadowala w pełni w s z y s t k i c h członków społeczeństwa — n i e m a l zawsze istnieją jakieś ogniska p o t e n c j a l n y c h konfliktów, które j e d n a k p r z y sprawnie działającym systemie k o n t r o l i społecznej, właści­ w y m stosowaniu k a r i nagród mogą być przez dłuższy czas skutecznie zażegnywane. System pozbawiony równowagi jest zapewne bardziej p o d a t n y na w p ł y w y zewnętrzne niż t e n , który w wyższym stopniu sprawuje kontrolę n a d s w y m i siłami wewnętrznymi. Nierzadko w przebiegu a k u l t u r a c j i dają się zauważyć — j a k o kolejne j e j s t a d i u m — procesy, które można b y nazwać a n t y a k u l t u r a c y j n y m i . Wzmożone poczucie zagrożenia własnej odrębności w połączeniu, być może, z r o z w i a n i e m się początkowych złudzeń co do wyższości k u l t u r y g r u p y dominującej staje się przyczyną wtórnego, świadomego n a w r o t u do r o d z i m y c h wzorów i t r a d y c j i . Takie f o r m y r e a k c j i L i n t o n nazywa ruchami natywistycznymi. W poszczególnych p r z y p a d k a c h s t y k u k u l t u r działają różne układy wyznaczników zmian, co powoduje wielką różnorodność zjawisk k u l t u r o ­ w y c h . W y m i e n i o n e t u zagadnienia stanowią zaledwie fragmentaryczną próbę ukazania złożoności p r o b l e m u a k u l t u r a c j i . Na zakończenie w a r t o jeszcze raz wrócić do s p r a w y d e f i n i c j i tego procesu i wspomnieć o próbie wydzielenia zajwisk a k u l t u r a c y j n y c h nie na podstawie wyznaczenia i c h zakresu przez określenie rodzaju k o n t a k t u p r z y bliżej nie sprecyzowanym t y p o w a n i u k u l t u r , czy też przez położe­ nie nacisku na t y p k u l t u r , z i n d y f e r e n t n y m stosunkiem do sposobu i c h k o n t a k t o w a n i a się, lecz na podstawie k r y t e r i u m intensywności i d r a ­ styczności wywołanych zmian. D e f i n i c j a ta niewątpliwie zasługuje na uwagę, p r z y t o c z m y ją więc w pełnym b r z m i e n i u ; „akulturacja jest procesem z m i a n y k u l t u r o w e j , która zachodzi wówczas, g d y jakaś k u l ­ t u r a ulega d r a s t y c z n y m p r z e m i a n o m w k i e r u n k u przystosowania się do i n n e j k u l t u r y , od której zapożycza liczne cechy l u b zasady". P r z y t y m społeczność podlegająca a k u l t u r a c j i , m i m o t y c h drastycznych zmian, zachowuje swoją odrębność. A u t o r e m t e j d e f i n i c j i jest E. A . H o e b e l . W r o z u m i e n i u tego autora wszystkie inne f o r m y zapożyczeń k u l t u r o ­ w y c h , które do t a k i c h przeobrażeń n i e prowadzą, należy zaliczać do 1S 13 E. A d a m s o n — T o r o n t o 1958, s. 606. Hoebel, Man in the Primitive World, New York—London �KRYSTYNA MAŁKOWSKA d y f u z j i . A więc wczesne k o n t a k t y I n d i a n A m e r y k i Północnej z agentami spółek f u t r z a r s k i c h prowadziły jedynie do d y f u z j i , a k u l t u r a c j a zaś za­ częła się dopiero z początkiem stałego osadnictwa i wynikającej stąd dezorganizacji ekologicznych i gospodarczych podstaw życia I n d i a n oraz ich s t r u k t u r y społecznej i p o l i t y c z n e j . Wydaje się, iż pierwsza z o m a w i a n y c h t u definicji, również p i e r w ­ sza w chronologicznym porządku i c h powstawania, zdezaktualizowała się n i e m a l całkowicie w w a r u n k a c h powojennych, k i e d y między i n n y m i na skutek gwałtownego r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i masowego prze­ kazu intensywność i tempo p r z e m i a n wzrosły niezmiernie i objęły wszystkie k o n t y n e n t y ; przestała już grać rolę bezpośredniość k o n t a k t u ( w znaczeniu face-to-face). Rola środków i systemów k o m u n i k a c j i w procesach a k u l t u r a c y j n y c h jest ogromna, lecz — j a k dotąd — została mało zbadana. D r u g a z k o l e i definicja zachowuje w znacznym s t o p n i u swą a k t u a l ­ ność, z t y m że początkowe stadia t a k pojętej a k u l t u r a c j i pozostają już n i e m a l zupełnie poza zasięgiem bezpośredniej obserwacji. M a n k a m e n ­ tem j e j jest j e d n a k wyłączenie poza strefę zjawisk a k u l t u r a c y j n y c h t a k powszechnych obecnie procesów zmian k u l t u r o w y c h , j a k i e zachodzą np. w związku z uprzemysłowieniem i urbanizacją. D e f i n i c j a Hoebela wydaje się szczególnie interesująca z naszego p u n k t u widzenia, mogą się b o w i e m w niej zmieścić te wszystkie p r o ­ cesy, jakie zaszły i zachodzą w Polsce powojennej jako j e d n y m z państw, w których dokonała się r e w o l u c y j n a zmiana s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , społeczno-ekonomicznej i ideologicznej, wprawiając w r u c h cały szereg dynamizmów towarzyszących t y m procesom i dających się „na gorąco" obserwować. Są t o , ze względu na tempo i intensywność, zupełnie w y ­ jątkowe w a r u n k i do badań zmian k u l t u r o w y c h . Może t u być sprawą dyskusyjną, czy w t y m w y p a d k u można mówić o s t y k u różnych k u l t u r , a co za t y m idzie, czy m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i egzogennymi w k u l t u r z e , to jest t a k i m i , j a k i e wchodzą w zakres zainteresowań a k u l ­ t u r a c y j n y c h . Wydaje się wszakże, że gdziekolwiek — j a k w naszej sy­ t u a c j i — jesteśmy świadkami m n i e j l u b bardziej drastycznego ścierania się różnych systemów wartościowania, zmiany, j a k i e dokonują się w w y ­ n i k u tego procesu, można z dużą dozą słuszności uznać za egzogenne. Przedwczesna byłaby chyba próba jakiejś generalnej oceny a k u l t u racjonizmu, znajduje się o n b o w i e m wciąż jeszcze na drodze do dalszej k r y s t a l i z a c j i pojęć, doskonalenia t e c h n i k badawczych, coraz pełniej­ szego zharmonizowania współpracy różnych zainteresowanych d y s c y p l i n oraz wysunięcia śmielszych i precyzyjniejszych propozycji teoretycz­ n y c h . N u r t t e n , k i e r o w a n y chęcią widzenia zjawisk w całej i c h w i e l k i e j złożoności, m a wszelkie zalety większego niż w j e d n o s t r o n n y c h , uprasz- �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 73 AMERYKAŃSKIEJ czających schematyzmach zbliżenia do p r a w d y skomplikowanej rzeczy­ wistości, widzenia j e j nie w czarno-białych a l t e r n a t y w a c h , lecz jako dynamiczne continuum, złożone z k o m p l e m e n t a r n y c h , dopełniających się wzajemnie, powiązanych ze sobą i oddziałujących na siebie aspek­ tów. I m i m o że postawa t a k a wymaga o d badacza niezmiernie dużych wysiłków, m i m o że stawia go wobec spiętrzonych trudności warsztato­ w y c h i teoretycznych, wnosi coś, co można b y nazwać poszerzeniem świadomości badawczej. W t y m leży niewątpliwa zasługa tego k i e r u n k u . K r y s t y n a Małkowska ACCULTURISATION IN AMERICAN ETHNOLOGY S u m m a r y A c c u l t u r i s a t i o n is only one p a r t oí the w i d e r question of c u l t u r a l changes w h i c h began to a t t r a c t the i n t e r e s t of o u r ethnologists a n d c u l t u r a l anthropologists at the end of the t w e n t i e s and b e g i n n i n g of the t h i r t i e s of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e t e r m " a c c u l t u r i s a t i o n " h a s been used more a n d m o r e f r e q u e n t l y to denote a l l those processes that t a k e place w i t h i n a c u l t u r e u n d e r the i n f l u e n c e of direct contact w i t h a n o t h e r c u l t u r a l s y s t e m . T h e t e r m h a s a l w a y s been loosely defined. T h e r e c a m e a t i m e w h e n c l o s e r definition of the t e r m and closer f o r m u l a t i o n of r e s e a r c h p r e m i s e s b e c a m e n e c e s s a r y . T h e f i r s t attempt at this w a s u n d e r t a k e n by t h r e e A m e r i c a n ethnologists, M. J . H e r s k o v i t s , R a l p h L i n t o n , a n d R o b e r t R e d f i e l d , i n a m e m o r a n d u m p u b l i s h e d i n t h e A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t i n 1936. T h e a u t h o r s t h e m s e l v e s w e r e a w a r e of the i n a d e q u a c y of the proposed definition. H e r s k o v i t s , seeing t h e d i f f i c u l t y of d i f f e r e n t i a t i n g a c c u l t u r i s a t i o n f r o m the a l r e a d y w e l l - k n o w n t e r m diffusion, t r i e d to find the l i n e of d e m a r c a t i o n b e t w e e n these t w o t e r m s . D i f f u s i o n i s m is c o n c e r n e d w i t h t h e s t u d y of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n s once t h e y h a v e t a k e n place, w h e r e a s a c c u l t u r i s a t i o n t a k e s to do w i t h t h e study of c u l t u r a l t r a n s ­ m i s s i o n s w h i l e they are t a k i n g place. T o a greater e x t e n t t h a n other m o d e r n schools of ethnology, these ethnologists, i n t r i g u e d by the d i v e r s i t y of the changes that t a k e p l a c e i n t h e a c c u l t u r i s a t i o n process, b y t h e i r v a r y i n g i m p o r t a n c e i n d i v e r s e f i e l d s of c u l t u r e , by t h e selection p r i n c i p l e s that g o v e r n t h e absorption of the v a r i o u s elements, focussed their a t t e n ­ tion on t h e p e r s o n a l i t y of i n d i v i d u a l s a s c r e a t i v e m e m b e r s of society. A c c u l t u r i s a t i o n is s t i l l a y o u n g s t u d y i n w h i c h t h e concepts a r e b e c o m i n g c r y s t a l l i s e d , the r e s e a r c h t e c h n i q u e s perfected, a s t u d y w h i c h is c o - o p e r a t i n g m o r e and m o r e closely w i t h a l l i e d d i s c i p l i n e s , a n d p u t t i n g f o r w a r d i n c r e a s i n g l y bold a n d p r e c i s e t h e o r e t i c a l propositions. T h i s t r e n d , a i m i n g at a c o m p r e h e n s i v e v i e w of p h e n o m e n a i n a l l their great c o m p l e x i t y , h a s t h e a d v e n t a g e over other, o n e - s i d e d , s i m p l i f i e d schemas, of being a b l e to get closer to r e a l i t y , of s e e i n g it not i n b l a c k or w h i t e a l t e r n a t i v e s , b u t as a d y n a m i c c o n t i n u u m composed of c o m p l i m e n t a r y i n ­ terconnected, i n t e r d e p e n d e n t aspects. A l t h o u g h this a p p r o a c h calls for i m m e n s e effort on the p a r t of t h e s c h o l a r , and confronts h i m w i t h e n o r m o u s p r a c t i c a l a n d t h e o r e t i c a l difficulties, it contributes s o m e t h i n g w h i c h m i g h t be t e r m e d the w i d e ­ n i n g of h o r i z o n s . Tlum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f284451db234e107ca45d595b466ada.pdf 3fee52fee73f009aec79841a87199b37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:510 Title A name given to the resource 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im.Piotra Wielkiego w Leningradzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.199-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W I T O L D DYNOWSKI 250-LECIE M U Z E U M A N T R O P O L O G I I I E T N O G R A F I I IM. PIOTRA WIELKIEGO W LENINGRADZIE W dzisiejszej s t r u k t u r z e życia naukowego w i e l k i e międzynarodowe kongresy stanowią najszerszą płaszczyznę kontaktów dla p r z e d s t a w i c i e l i jednoznacznych d y s c y p l i n , czy też n a w e t dla określonych gałęzi w i e d z y . Na tego r o d z a j u f o r u m n a u k a w y p o w i a d a się przede w s z y s t k i m za po­ średnictwem p r z e d s t a w i c i e l s t w n a r o d o w y c h i odpowiednich i n s t y t u c j i działających w poszczególnych państwach i k r a j a c h . Znaczenie t a k i c h kongresów d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h czy też dla postępu prac badawczych n a d t y m czy i n n y m zagadnieniem może być j e d n a k 'bardzo różne i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż można podjąć dyskusję, czy masowe liczące tysiące uczestników k o n ­ gresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką r e f e ­ ratów w pełni spełniają swój cel i czy n p . sympozja poświęcone zespo­ łowi zagadnień w y b r a n y c h nie byłyby bardziej właściwą postacią k o n ­ taktów n a u k o w y c h . Zastanawianie się nad doborem płaszczyzn dla międzynarodowych o b r a d w n i c z y m j e d n a k n i e może umniejszyć odczu­ w a n i a korzyści płynących z dotychczasowych, najszerszych f o r m współ­ p r a c y n a u k o w e j . Pomijając sprawę r o z b u d o w y w a n i a światowej więzi i n t e l e k t u a l n e j i przyciągania do współpracy p r z e d s t a w i c i e l i zarówno d a w n y c h j a k i nowo powstających państw oraz korzyści wypływające ze spotkań osobistych specjalistów od różnych zagadnień szczegóło­ w y c h czy też w y b i t n y c h autorytetów z młodszym p o k o l e n i e m n a u k o w ­ ców — w i e l k i e k o n g r e s y międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m 'potężny c z y n n i k mobilizujący środowiska narodowe do wystąpień na zewnątrz. W t e j saimej s t r u k t u r z e życia naukowego c z y n n i k i e m mobilizującym w węższym w p r a w d z i e zakresie są jubileusze i n s t y t u c j i i placówek n a u k o w y c h o zasięgu r e g i o n a l n y m czy też ogólnonarodowym. Sprzyjają one przede w s z y s t k i m p o d s u m o w a n i o m i przeglądom dotychczasowego d o r o b k u i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , ocenie społecznej i c h r o l i w f o r m o w a n i u �WITOLD 200 DYNOWSKI się k u l t u r y narodowej i z t y c h pozycji pozwalają także konfrontować dorobek n a r o d o w y z ogólnoświatowym. Rok 1964 przyniósł etnografii radzieckiej d w a wydarzenia na n a j ­ większą skalę. Z jednej s t r o n y etnografowie radzieccy występowali jako organizatorzy i gospodarze V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych z d r u g i e j zaś — n i e m a l j e d n o ­ cześnie — obchodzono 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i i m . P i o t r a W i e l k i e g o w Leningradzie, pierwszego państwowego m u z e u m w Rosji i jednego z najstarszych i największych muzeów tego t y p u na świecie . Pierwsze zbiory antropologiczne i etnograficzne istniały już 2 O 1 najwyższym władz państwowych Nauk. Obradom wincjonalna. Również w Jubileusz szych jest tomie w one a do d z i e j ó w z Stąd rozprawa też kapitalnej wielu T . W. pracy dróg A. rozwojowych trzeba graficznych oraz nych Niemczech Sammlungen rzeniem zbiory origines s. 305—«08. W 1880 r . budowie heutige Z człowieku zbiorów w wprowadzonych VQlkerkunde, późniejszych wstępem zapoiznajamy prac Wiedeń się im. i n . w „Revue etnograficznych odpowiednim czasów „Baesler kierunku Bastiana wymienić m. S t u d i e n " , t. 1: 1 9 2 9 , s . 1 0 6 , i K . W i r t h , für i na Przy odpowiednio opra­ etnograficz­ Zur Z pracy Geschichte szerszym K. spoj­ R. В obszernym a h n- artykule t. 8 : 1899, Berlińskim in nowych K. rozpraw etno­ zbiorów Museen w. obok izaibytków Muzeum Berlin). zasadach P i r e u s s, in. sumiennie loigische „Zeitschr. w pisał etnograficznych w Vólkermuseums, w i Adolf pisał O roz­ organi­ Bastían t. 1 0 : 1926. zbiorów ner muzeach w X I X ii Z S R R . Rosji ďethnogratphie", Koniglichen Archiv.", ii innych K l e m m a Deutschland. 1888, o r a z ďethnographie, trzeba G. in się syntezy 'historycz­ tzbiór 'historii zna­ Odnoszą XVIII do posiadają do praca Kunst der swoje mało uwzględnieniem oraz wkład zajmują, Geschichte za etnografii nimi 1837 r . źródeł przestrzeni się zbiorów (Zur na poważny i Muzieja wszyst­ szerokie znaczenie naukowe większy Museen, musée wydanym przede ze szczególnym kulturze w und etnograficzne du Rosji jego w piękną wcześniej­ zbiorowo raz pierwszy. każdy Wissenschaft prób zestawie ogół np. Między­ uczczony przykuwa na że jest w y d a n a historii V o s s tych zacyjnych und O P. o VII S t a n i u к o w i с z. S t u d i a po pro­ 1964 r. Moskwie. do W i sierpnia w pełne. bogatym russkoj stanowi które ethnographische H . , Les Istoria stołeczna 7 1 9 i n . został uwagę T. W. bardzo umysłowej Wartościowym für Uber s o n a С. na nauk m. udostępnionych wybranym placówki, literaturę. na P y p i n a prasa 5, udział Akademii i E t n o g r a f i i , t . 2 2 , p t . 2 5 0 let etnograficznymi zaznaczyć, cowaną w N. z porównaniu najbardziej Staniukowicz posiada kwestiom sposobności der kultury W Wielikogo, wypadkach zainteresowaniami poświęconych nej Pietra świadczy władz Kutrzeba-Pojnairowej, Etnografii 160 stron, r o z p r a w a irozwoju powiązań i placówki. oparła ZSRR również „Prawda" A. Antropologii imieni w najwyższych i Etnologicznych opracowanie autorka w artykuł tej Muzieja licząca nawet zob. oraz poświęciła dzienniku Antropologii i Etnografii obszerna, miejsca historii Sborník Kongresem Rudniew) Antropologicznych to n i e w ą t p l i w i e serii tym N. w tomie Muzeum historii M u z e u m nych, art. Nauk poświęconą Antropologii o wiele i n . 'zob. Kongres publikacją, kim Kongresu M. niniejszym narodowy 2 zainteresowaniu (wicepremier Monachium Buddhismus", opracowaną historię ii L i p s k u ( F . K r a u s e , „Ethno- Zur t. Neugestaltung 6: 1924, s . des 78). Z a Miinchepośredni- �250-LECIE MUZEUM 201 w petersburskiej K u n s t k a m e r z e o d c h w i l i j e j założenia (1714 r.>). J e d ­ nocześnie z koncentracją życia naukowego w A k a d e m i i N a u k i n s t y t u ­ cja ta przejęła z b i o r y tworząc na tej bazie osobną placówkę naukową z własnym, specjalnie z b u d o w a n y m gmachem i zarządem, włączoną w strukturę organizacyjną A k a d e m i i jako M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i . W t e j postaci i pod tą nazwą placówka ta (pozostaje po dzień d z i ­ siejszy. A u t o r y t e t n a u k o w y A k a d e m i i Nauk, j e j r o l a i f u n k c j a n a j ­ wyższego czynnika ustalającego i kontrolującego k i e r u n k i r o z w o j u n a u k i i życia intelektualnego w państwie stwarzają dla działalności placówki muzealnej szczególnie mocne oparcie. Niezależnie b o w i e m od przestawień w k i e r u n k a c h życia intelektualnego, zmian w sposobach rozumienia p r o b l e m a t y k i etnograficznej i j e j celów n a u k o w y c h , czy też w w y n i k u przesunięć ważności zagadnień i tematów w obrębie za­ interesowań etnograficznych M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zawsze należało do rzędu i n s t y t u c j i , które reprezentowały naukę w państwie w sposób najbardziej pełny. Na przestrzeni przeszło dwóch stuleci oprawa akademicka sprzyjała znakomicie u t r z y m a n i u się r a c j i n a u k o ­ w e j istnienia zbiorów etnograficznych jako d o k u m e n t u historycznego dla i l u s t r a c j i ukształtowanych odrębności w k u l t u r a c h różnych spo­ łeczeństw l u d z k i c h i do budowania na t y m m a t e r i a l e przesłanek do pytań badawczych s t a w i a n y c h przez zmieniające się k i e r u n k i myśli etnograficznej. D l a pełniejszego zrozumienia r o l i , którą odegrało m u ­ zealnictwo w tradycjach n a u k i rosyjskiej, w y p a d n i e podkreślić, że od c h w i l i powołania do życia A k a d e m i i różne kolekcje w M u z e u m A n t r o p o ­ l o g i i i E t n o g r a f i i były szeroko w y k o r z y s t y w a n e jako źródła w pracach naukowo-badawczych i w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . W 2 połowie X V I I I i początkach X I X w . etnograficzne zbiory muzealne jako pełnowartościo­ wą bazę źródłową w całej rozciągłości w y k o r z y s t y w a l i do prac n a u k o ­ w y c h zarówno M . W . Łomonosow, S. P. K r a s z e n i n n i k o w , P. S. Pallas, ctwem osobnych graficznych 10-leciu w w X I X Muzeum w. (Musée d'ethnógraphie Museet w 1 8 6 9 г.), Lund Volkexkunde muzeach w autorów de publikacji (zał. Museum für Wiedniu większych i M. zostało in. P. l'Hommé w Museum mniejszych postaci czasopismach w w w zbiorów La etno­ szóstym etnograficznych w Muzeum du 1930, n r musie 5, s . 5 7 , d e F r a n c e " , 1 9 5 6 , s. 7 1 . S p o r o (zał. of w (zał. w Kultur-hiatoris/ka History w arty­ i działalności talkich 1 8 7 2 г.), Natural w 1877 г.), USA Museum 1 9 2 7 r . ) ii o w i e l u okolicznościowych wydawnictwach etnograficznych. w reorganisation etnograficznych Hamburgu wyszło zbiorów je dopiero 2 s e r . , t. 2 : zreorganizowane rozpraw historii 1930 r. p r z e k s z t a ł c o n e Musée", Sztokholmie (gruntownie nikach du historię w „Médicine 1 8 8 2 г.), poznanie R i к e t, o historii zbiorów Volkerkunde bądź w w w zostało kolekcji wydzielono opracowywało „Bulletin Museet pamiątkowych lub z ogólnej Paryżu, które Trocadéro, jak Nordiska w udostępnione l'Homime). Musée i osobnych placówek, de du i s , Le i H. V a l o Wielu T r o c a der o w Człowieka kułów publikacji British Museum, (zał. für innych, wydawnictwach muzealnych, przewod­ �WITOLD 202 DYNOWSKI I . G. G m i e l i n , G. F. M i l l e r , I . I . Leepiochin, S. K . K o t i e l n i k o w , N . J . Czerieckowskij, P. A . Zagorskij j a k i i n n i . Pod t y m względem w zasadzie niewiele zmieniło się w latach późniejszych. Uwagą tą sięgamy do złożonej s t r u k t u r y stosunków społeczino-gospodarczych i k u l ­ t u r a l n y c h u f o r m o w a n y c h w Rosji w 'połowie X I X stulecia. R o z w o j o w i b o w i e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h w dotychczasowej feudalno-pańszczyźnianej s t r u k t u r z e państwa towarzyszył s z y b k i proces r o z b u d o w y życia naukowego i k u l t u r a l n e g o w e w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h . N i e m a l w każdej gałęzi wiedzy szybko skrystalizowały się dziedziny p r a k t y k i i t e o r i i torując drogę dalszej dyferencjacji. W t y m s a m y m czasie powsta­ ły też tendencje ostrzejszego dzielenia p r o b l e m a t y k i nauk historycz­ no-społecznych, rodzi się też potrzeba rozczłonkowania wiedzy o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e . Jasne jest, że narastająca specjalizacją w t e j czy i n n e j dziedzinie w i e d z y o człowieku i jego k u l t u r z e z n a t u r y rzeczy musiała się odbić n a systematyce źródeł i sposobie posługiwania się n i m i zarówno p r z y analizie zjawisk j e d n o s t k o w y c h , j a k i przy próbach budowania syntezy. W m u z e a l n i c t w i e musiało więc dojść do rozdziału k o l e k c j i i wydzielenia m . i n . także zbiorów etnograficznych. Co więcej 3 W 3 kowej okresie 1750—1760 Akademii Nauk w zespól rosyjskiej z izaánteresowaniami aktywnym współdziałaniem okresu było pochodzą wentaryzacji dzano tę ona systematykę, z Condorceta, c z y też pytanie, cowo zycji (J. zbiorów w grę nikow nictwa 1 7 5 1 , t . 2, s . 4 9 0 ) . Materiały teriały moriam, kapitalnej vom do Jahre iKunstkamery, w w pracy oraz państwa Spisok ną u w a g ę poświęcił Academie der Azji, ziemli oraz 1744. N a nich (Putieszestwije Soczinienij G. F. M i l l e r Wissenschaften. P. w opisanije muzeów oparł się po An które P. die Z.M.N.P. Versammlung krań­ w ekspo­ dictionaire m. pracy S. P a l l a s razlicznym posta­ był włączono in. obłastiam 1895 г.), der do przez putieszestwij n i m i S. P. w Diderota, europejskich ou poświęconej G m i e l i n S. Pallasa, pracy panujących raźnych się wizoroiwała również wykorzystane posługiwał G. Rousseau, Można etnograficzne, ich In­ zachodnioeuropej­ Encyclopedie [w:] może przeprowa­ Kunstkamery ówczesnych tego co etnograficz­ Francja, przez jakie. Kamczatki, I. we stosunków zostały rozciągłości Opisanije i Kratkoje rozprawie całej 1733 bis dziejów Gosudarstwa w naturelle, Północno-Wschodniej Sibirien inne lecz, zasad nauką etnograficznych ďhistoire Ł o m o n o s o w a w zasady najbardziej materiałów, jakioh dziejowego większości Cabinet etnograficznych W. wg przyrodniczych zbiorów siewiernym jeisit, J. d ' A l e m b e r t a Paris po systematyce z nau­ nauki (m. 'in. z zainteresowań przy rozwoju zbiorach mie t y l k o Kraszeniinniikowa), o d o b r a z u -i o c e n y d'Alembert, się fizjoilogiiczno-spałecznaj wchodziły w i działalności przedstawicieli etnograficznych silnych, powiązań myśli rzeczy raisonne, M. wobec i interpretacja czy stan odmienny czy wyraziły rozwojowych pracowała Interesujące kierunkami ujęciach Pallara kierunków osobiście ekspozycji. na wić kolekcje trzon wysokich powiększaniu zbiorów dalszych z nich i ską, .zwłaszcza •się dla większość zasadniczy Powiązania etnograficznymi w (wspaniałe ważniejsze nych, t e n stanowił Petersburgu. Kraseenin- dziejom osad­ Reise durch zbierając ma­ Rosijskogo i m też bacz­ Kaiserlichen �250-LEClE Ryc. 1. Fragment w wystawy 1 9 0 3 r. w zhio¡rów Muzeum 203 MUZEUM południowoamerykańskich Antropologii i Etnografii eksponowanych �WITOLD 204 DYNOWSKI w obrąbie t y l k o samych zbiorów etnograficznych tendencje do u z y s k i ­ w a n i a określonych pól badawczych i specjalizowania się w węższych zakresach wiedzy o k u l t u r z e l u d z k i e j stały sie podstawą do tworzenia zamkniętych k o l e k c j i , najczęściej poświęconych k u l t u r z e czy k u l t u r o m występującym na k o n k r e t n y m obszarze. Na t e j zasadzie w 1818 r . w y ­ dzielono z d a w n y c h zbiorów K u n s t k a m e r y p e w i e n k o m p l e k s ekspona­ tów, które dały początek nowej komórce A k a d e m i i , G a b i n e t o w i W s c h o d ­ n i e m u , w następstwie przeorganizowanej w A z j a t y c k i e M u z e u m A k a ­ d e m i i . Podobną koncepcję zrealizowano w odniesieniu do zbiorów egip­ skich, tworząc w 1825 r. M u z e u m Egipskie. Próby podjęte w m u z e a l n i c t w i e r o s y j s k i m w 1 połowie X I X w . w k i e r u n k u większej specjalizacji k o l e k c j i i wprowadzenia nowego podziału rzeczowego w materiałach m u z e a l n y c h b y n a j m n i e j nie wpły­ wały a n i też zmierzały do podkreślenia ściślejszego rozdziału etnografii od p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h . Wręcz o d w r o t n i e , w t y m właśnie okresie w naukach o człowieku i jego k u l t u r z e wykształciły się n o w e spojrzenia badawcze, które w sposób szczególnie m o c n y złączyły etno­ grafię, archeologię, filologię i antropologię. Ten stan rzeczy wynikał nie t y l k o z wyraźniej zakreślonych celów badawczych, lecz także i z k o ­ nieczności wzajemnego wspomogania się gruntowną wiedzą w dziedzi­ nach, które stały się odrębnymi specjalnościami. P r z y zwiększonych bowiem wymogach w a r s z t a t o w y c h pracy n a u k o w e j nie wystarczały już wiadomości ogólnikowe i oparte na źródłach n i e z w e r y f i k o w a n y c h . D l a stawiania n o w y c h pytań badawczych trzeba było z reguły uwzględ­ niać w y n i k i drobiazgowych dociekań w k w e s t i a c h szczegółowych, co oczywiście wymagało zapewnienia sobie współpracy szerszego zespołu odpowiednich specjalistów. Teoretyczne i praktyczne potrzeby stworzenia nowego zgrupowania d y s c y p l i n interesujących się człowiekiem i jego kulturą znalazły w r o ­ s y j s k i m środowisku i n t e l e k t u a l n y m bardzo silne poparcie. W kręgach A k a d e m i i N a u k szczególnie gorącymi rzecznikami n o w y c h rozwiązań m u z e a l n y c h b y l i К. M . B e r i L. I . Szrenk — w y b i t n i uczeni, członko­ wie A k a d e m i i i u t a l e n t o w a n i działacze naukowo-organizacyjni. K u koncepcjom najściślejszych powiązań etnografii z archeologią i a n t r o ­ pologią wyraźnie skłaniał się również N . N . Mikłucho-Makłaj. O d strony zaś ówczesnej myśli społecznej za wspólną drogą rozwojową a n t r o p o l o g i i i etnografii dla w y k a z a n i a jedności r o d u ludzkiego i r ó w ­ ności rasowej obok i n n y c h szczególnie mocno wypowiadał się także N . G. C z e r n y s z e w s k i j . 4 4 skogo. M. G. Oczerki L e w i in, Etnografija istorii russkoj i Antropologija etnografii, Moskwa w rabotach N. 1956, s. 2 3 6 — 2 6 4 . G. Czernyszew- �250-LECIE Ryc. 2. T a b l i c a z wystawy w „Pierwotnie inarizedzia i Muzeum 205 MUZEUM Antropologii i broń" eksponowanej iw 1927 i r . Etnografii N o w y p r o f i l M u z e u m zarówno pod względem skrystalizowanej p r o ­ b l e m a t y k i n a u k o w e j , zasadniczego układu zbiorów w w y s t a w i e stałej, j a k i f o r m organizacyjnych ustalił się jednak dopiero w o s t a t n i m d w u ­ dziestoleciu X I X w . Ustawą państwową z dnia 10 X 1879 r. dokonano ostatecznego o b r a c h u n k u z w s z y s t k i m i dotychczasowymi p r o j e k t a m i i stanem rzeczy, który niepokojąco narastał o d końca X V I I I w . W b r z m i e n i u u s t a w y m u z e u m otrzymało pełną nazwę M u z e u m A n t r o ­ p o l o g i i i E t n o g r a f i i ze Szczególnym Uwzględnieniem Obszarów Rosji. Cele i zadania zreorganizowanej placówki ujęto w k i l k u p u n k t a c h , które ustalały miejsce 1 rolę M u z e u m w nauce i życiu k u l t u r a l n y m Rosji. W świetle tego rozporządzenia M u z e u m m a działać j a k o centralna naukowo-badawczą i n s t y t u c j a w I m p e r i u m , powołana do studiów róż­ n y c h ugrupowań p l e m i e n n y c h i i c h k u l t u r o w e g o r o z w o j u ze szczegól­ n y m uwzględnieniem ludów Rosji. Zadania, którymi ustawa t a obar­ czała etnografów i antropologów, nie były nowe. Położenie b o w i e m a k c e n t u na konieczność gromadzenia zbiorów, wypełnianie l u k w k o - �WITOLD 206 DYNOWSKI lekcjach d a w n y c h i i n i c j o w a n i e n o w y c h zestawów materiałów k o n t y ­ nuowało w zasadzie c h l u b n e t r a d y c j e dawniejsze. W p e w n y m sensie n o w y m elementem w p r o g r a m i e zainteresowań zmodernizowanej p l a ­ cówki muzealnej była specjalnie podkreślona sugestia: „zająć się p o ­ s z u k i w a n i e m materiałów odnoszących się do przedhistorycznej prze­ szłości R o s j i " . Układa się ona całkowicie po l i n i i nowego rozumienia zadań n a u k o człowieku i o drogach r o z w o j u jego k u l t u r y od czasów najdawniejszych. Troska o oddziaływanie na widzów poprzez określony dobór k o l e k c j i i o k i e r u n k i r o z b u d o w y warsztatów pracy n a u k o w e j również znalazła swój w y r a z w przepisach ustawy. Jeden z n i c h b o w i e m podkreśla, że trzeba „zatroszczyć się o odpowiednią ekspozycję m a t e ­ riałów w trzech oddziałach: antropologicznym, e t n o g r a f i c z n y m i p r z e d ­ historycznej archeologii". Dalej przepis t e n wyjaśnia, że „Muzeum etnograficzne p o w i n n o być w miarę możliwości o t w a r t e dla zwiedza­ jących, j a k również istniejące zbiory udostępnione dla prowadzenia prac badawczych w zakresie etnografii, a n t r o p o l o g i i i a r c h e o l o g i i " . Mocno zaznaczona w n o w y m p r o g r a m i e n a u k o w y m M u z e u m potrzeba łączenia studiów etnograficznych ze s t u d i a m i na materiałach archeolo­ gicznych i antropologicznych każe chociażby o r i e n t a c y j n i e scharakte­ ryzować drogi r o z w o j u t y c h d y s c y p l i n w kręgu n a u k i r o s y j s k i e j . W y ­ raźniej u t r w a l o n y wzrost zainteresowań tematyką i problematyką a r ­ cheologii klasycznej przypada na koniec X V I I I i początek X I X s t u l e c i a . W t y m czasie na gruncie A k a d e m i i N a u k zainteresowania te splatają się z zainteresowaniami materiałem e t n o g r a f i c z n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m . Toteż dlatego na przestrzeni pewnego okresu działalności A k a d e m i i N a u k archeologia klasyczna najczęściej dzieliła losy e t n o g r a f i i i a n t r o ­ pologii. Natomiast bardziej w y p r o f i l o w a n a w swej p r o b l e m a t y c e p r a h i ­ storia zostaje w p r o w a d z o n a do A k a d e m i i N a u k dopiero w połowie X I X w . Wiąże się to przede w s z y s t k i m z działalnością w A k a d e m i i К. M . Bera. Jego w y p o w i e d z i w sprawie celów i zadań e t n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e , że ta gałąź w i e d z y jako nauka historyczna p o w i n n a u z u ­ pełniać historię, zwłaszcza w w y p a d k a c h , k i e d y 'brak jest bezpośred­ nich świadectw h i s t o r y c z n y c h , w p r a k t y c e zostały przeniesione n a zadania i cele n a u k o w e antroipologii i archeologii. Oczywiście w zestawie 5 6 7 Cyt. za 5 im. Pietra 6 s. A. piedija, zieji W. Moskwa—Leningrad F o r m o z o К. Rossii M. osobiennosti, w, Oczerki po istorii 1950, s. 1 6 7 — 1 7 2 ; A . (1861—1917). B e r , Ob „Zapiski Oczerki istorii etnągraficzeskich Russkogo Antropologii i 'Etnografii 1964, s . 66. А г с i с h o w s к ' i j , Archieologija, t. 3 , M o s i k r w a w 7 w A. 43. A . S t a n i u к o w i с z , 2 5 0 l e t Muzieja T . W. Wielikogo, russkoj [w:] M. archieologii, Bolszaja R a .z g o n , muziejnogo diela issliedowanijach Gieograficzeskogo Moskwa sowietskaja 1961, enciklo- Archieologiczeskije w Rossii, woobszcze Obszczestwa", Mu- M o s k w a 1961. i t. w Rosii 1: 1 9 4 6 . �250-LECIE MUZEUM 207 materiałów trzech nauk chodziło o i n n y w y m i a r pojąć i o szerszy sens n a u k o w y . N a połączonych materiałach trzech d y s c y p l i n miał się mocno wspierać obraz różnych faz r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y . Jeżeli nie w t e n sam, to w sposób bardzo zbliżony widziano sens łączenia trzech d y s c y p l i n w koncepcji n a u k o w e j M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i również i po 1879 r. Toteż niezależnie o d tego, w j a k i c h k i e ­ r u n k a c h rozbudowywały się stosunki naukowe w każdej z t y c h dzie­ dzin, w oparciu o jakie placówki i i n s t y t u c j e gromadzono nowe m a ­ teriały i w j a k i e j s t r u k t u r z e organizacyjnej stawiano i rozwiązywano zagadnienia szczegółowe, zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i A N służyły niezmiennie myśli n a u k o w e j ogarniającej całość dziejów czło­ w i e k a . Z t y c h pozycji stosunkowo n a j w i e r n i e j dadzą się dostrzec d r o g i przenikania do n a u k i r o s y j s k i e j ogólnych t e o r i i o r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y , z t y c h też pozycji bodajże najbardziej prawidłowo moż­ na będzie przeprowadzić obrachunek rzutujący na stan rzeczy i po­ zycję etnografii, antropologii i archeologii w życiu n a u k o w y m k r a j u i n a i c h łączny dorobek dający się zestawić i porównać z d o r o b k i e m n a u k i światowej. Na przestrzeni 250 l a t istnienia M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i n i e j e d n o k r o t n i e próbowano porównywać osiągnięcia t e j placówki z odpowiednią działalnością i w y n i k a m i z a r e j e s t r o w a n y m i w i n n y c h krajach. Sądy i oceny wartościujące w y p o w i a d a n o już współ­ cześnie zarówno w odniesieniu do p i e r w s z y c h zbiorów p e t e r s b u r s k i e j K u n s t k a m e r y , jajk i całych k o l e k c j i wpływających później w różnych okresach działalności M u z e u m . Zastanawiano się nad i c h doborem, sposobem włączania do zbiorów zasadniczych, ewidencją, n a d koncepcją ekspozycji, społeczną stroną oddziaływania i t p . Z p u n k t u widzenia jasności celów n a u k o w y c h i od t e j s t r o n y występującą więzią z nauką światową szczególną wartość historyczną posiadają materiały do prac k o m i s j i powołanej w 1860 r . przez A N dla reorganizacji działalności M u z e u m . Zgodną i wysoką opinią członków k o m i s j i (A. A . Szifner i F. W . O w s i a n n i k o w — d y r e k t o r z y M u z e u m , oraz A . A . Sztrauch i L . I . Szrerik — członkowie A k a d e m i i ) ocenione zostały zasoby m u ­ zealne i możliwości i c h w y k o r z y s t a n i a . Sformułowane też zostały cele naukowe placówki, orientujące się n a k i e r u n k i światowe. W pracach k o m i s j i zmierzających do scalenia wysiłków d l a stworzenia n a g r u n c i e placówki muzealnej A N podstaw r o z w o j o w y c h d l a n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e mocno podkreślał się f a k t , że muzea o t a k i m właśnie 8 8 Bardziej Beitrdge zur obszerną Geschichte Kaiserlichen Academie Antropologii i historię der der Etnografii", M'uzeiuim 'opracował Ethnographischen Wissenschaften t. 1: 1 9 0 0 . (pierwszy Antropologischen zu St. Petersburg, F. K. Ru,ss o w. Sammlungen Sborník der Muzie ja �Ryc. 3. F r a g m e n t współczesnej wystawy zbiorów z Ameryki Północnej. Muzeum Antropologii i Etnografii �250-LECIE 209 MUZEUM 'profilu „w nastojaszczeje wriemia uczrieżdieny iii uczrieżdajutsia powsiudy w Europie" . Stopień i kierunki powiązań działalności Muzeum z odpowiednią problematyką nauki światowej można z powodzeniem prześledzić rów­ nież na kolejnych ekspozycjach muzeualnych. W scenariuszu pierwszej wystawy otwartej po reorganizacji w 1891 r. zachowany został kon­ wencjonalny trójdział, będący odpowiednikiem typów materiałów, na których w muzeum prowadzona była praca naukowa. Były to działy: przedhistorycznych narzędzi kamiennych, zbiorów antropologicznych (kraniologicznych) i zbiorów etnograficznych. Z przewodnika opraco­ wanego przez wieloletniego kustosza Muzeum, F . K. Russowa, wyraź­ nie widać, jaką koncepcję teoretyczną zamierzono w wystawie przed­ stawić . W ekspozycji materiałów duży nacisk został położony przede wszystkim na podkreślenie paraleli Tozwojowych w kulturach różnych ludów i na analogie występujące w materiałach archeologicznych i etno­ graficznych. Pomijając szczegóły realizacji, -co do której wobec niedysponowania odpowiednią dokumentacją trudno jest zająć stanowisko, sama koncepcja ekspozycji w niczym nie odbiegała od założeń przy­ jętych w tym czasie w nauce światowej. Następną reprezentacyjną wystawę zbiorów muzealnych zorganizo­ wano w 1903 r. w związku z jubileuszem 200-lecia założenia nowej stolicy •— Petersburga. Przygotowania do niej przebiegały przy naj­ ściślejszej współpracy samego W. W. Radłowa — wybitnego filologa i wytrawnego znawcy kultur ludów Syberii. W tym czasie reprezento­ wał on stanowisko najbardziej gorących zwolenników współpracy etno­ grafii z naukami pokrewnymi . Jest rzeczą zrozumiałą, że utrzymując żywe kontakty z ośrodkami myśli etnograficznej w Europie i Ameryce uczonym rosyjskim nie były obce zmiany, które się dokonały na prze­ łomie X I X i X X w. w koncepcjach nauk etnologicznych. Wprawdzie na gruncie nauk o kulturze człowieka w Rosji ścieranie się głównych kierunków występujących na przełomie X I X i X X w. — ustawień ewolucjonistycznych ze spojrzeniem sformułowanym przede wszystkim przez Ratzla i Graebnera — nie przybrało form tak ostrych, jak np. w nauce niemieckiej, niemniej jednak koncepcje Kulturkreislehre przenikały do nauki rosyjskiej zarówno za pośrednictwem problematyki etnograficznej, jak i językoznawczej czy antropologicznej. Między inB 10 11 C y t . z a S t a n i u к o w i с z , op. 8 10 i Putiewoditiel Etnografii, 1 1 diemii L. po Muzieju Petersburg w pieriod dze pamiątkowej: 14 - Ktnoerafta Ko s. 6 4 . Akadiemii Nauk po Antropologii 1891. J . S z t e r n b e r g , Nauk cit., Impieratorskoj Muziej Antropologii dwienadcatiletniego dniu P o l s k a , t. I X 70-letija W. i Etnografii uprouiUeuija W. Radiowa, W. Impieratorskoj W. Petersburg Radiowa, 1907. Aka­ w księ­ �WITOLD 210 DYNOWSKI 4 U , J 4 hi i. Rys. 4. F r a g m e n t współczesnej wystawy Muzeum Antropologii w dziale i „Pochodzenie Etnografii człowieka �250-LECIE MUZEUM 211 n y r n i znalazło to w y r a z w ekspozycji muzealnej o t w a r t e j w 1903 r . Materiały zostały zgrupowane w porządku geograficznym, t j . według kontynentów, krajów, regionów etnograficznych czy zasięgów języ­ k o w y c h . Pisząc o t e j ekspozycji k i l k a l a t później L . J . Szternberg p o d ­ kreślił, że „...bezsporne są dwie j e j Specyficzne cechy: k o n s e k w e n t n i e zastosowane k r y t e r i u m k u l t u r o w o - e t n i c z n e g r u p o w a n i a przedmiotów oraz rozmieszczenie w y t w o r ó w wyłącznie według i c h f u n k c j i i r o l i w danej k u l t u r z e " . W y s t a w a t a zaważyła n a dalszym k i e r u n k u i sposobie prac M u z e u m . K o m p l e t o w a n i e zbiorów odbywało się teraz planowo według ściśle o k r e ­ ślonych obszarów etnograficznych, co odbiło się szczególnie na selek­ t y w n y m gromadzeniu zbiorów syberyjskich i z Dalekiego Wschodu. Pozwoliło to L . J . Szternbergowi w 1911 r . wyrazić przekonanie, że „żadne z muzeów europejskich nie posiada równie bogatych i systema­ tycznie o p r a c o w y w a n y c h z b i o r ó w " . Na t y m gruncie nawiązuje się też n o w y t y p kontaktów z nauką europejską i amerykańską. Szereg uczonych z zagranicy przyjeżdża b o w i e m studiować te kolekcje. D o ­ chodzi też do żywej w y m i a n y eksponatów pomiędzy M u z e u m w L e n i n ­ gradzie a m u z e a m i e u r o p e j s k i m i . 12 13 W i e l k a Rewolucja Październikowa również i do życia naukowego Rosji wniosła zasadnicze z m i a n y . W w y n i k u z m i e n i o n y c h warunków p r z e d M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i powstały nowe cele w y m a ­ gające pełnej p r z e b u d o w y p r o g r a m u i postępowania naukowego i w p r o ­ wadzenia n o w y c h zasad p r a c y oświatowej i p o p u l a r y z a t o r s k i e j . N a szybkie skrystalizowanie się nowego p r o f i l u działalności M u z e u m n i e ­ mały wpływ wywarło znaczne powiększenie się ilości pracowników o f a c h o w y m p r z y g o t o w a n i u u n i w e r s y t e c k i m . Począwszy od 1918 r. liczne k a d r y etnografów otrzymują Specjalistyczne wykształcenie w I n ­ stytucie Geograficznym, a później na W s c h o d n i m W y d z i a l e L e n i n g r a d z kiego U n i w e r s y t e t u . Jubileusz 200-lecia A k a d e m i i N a u k , przypadający na 1925 г., zmo­ bilizował m u z e u m do wystąpienia z pierwszą po r e w o l u c j i ekspozycją zbiorów. Zasadnicza koncepcja w y s t a w y w gruncie rzeczy zachowała d a w n y podział i systematykę wytworów. Wystąpiono z działami: etno­ g r a f i c z n y m , p o d hasłem „najbardziej charakterystyczne k u l t u r y współ­ czesnych ludów, znajdujących się n a różnych szczeblach r o z w o j u " , archeologicznym, pod hasłem „kultury okresu przedhistorycznego i l u ­ strujące początki r o z w o j u k u l t u r y człowieka", i antropologicznym, pod 12 Ibidem, 1 3 L. J . S z t e r n b e r g , „Ziwaja Nauk s. 5 4 . Starána", SSSR, nr Muziej 1: 1 9 1 1 , s . „Ogoniok", specjalny Antropologii i Etnografii 465; t e n ż e , Etnograficzeskij zeszyt poświęcony im. 200-lecłu Pietra Muziej A N , 1925. Wielikogo, Akadiemii �WITOLD 212 DYNOWSKI hasłem „historia pochodzenia człowieka i jego r o z w o j u anatomicznego oraz historia r o z w o j u r a s " . Niezależnie o d trzech działów (podział nie­ m a l klasyczny), urządzono również wystawę specjalną pod hasłem „ewolucja i typologia k u l t u r " . Niektóre materiały zgrupowano także tematycznie, kontynuując t y m s a m y m w sposób j a s k r a w y dawniejsze t r a d y c j e . W w y s t a w i e poświęconej l u d o m S y b e r i i przedstawiono n p . f i ­ g u r y szamanów różnych ludów S y b e r i i w pełnym s t r o j u obrzędowym i z akcesoriami służącymi do kamłania. Ryc. 5. Fragment współczesnej wystawy Antropologii i w dziale Etnografii „Ludy Afryki". Muzeum �250-LECIE MUZEUM 213 O s k o m p l i k o w a n e j s y t u a c j i w etnografii, jaka istniała wówczas w postępowaniu metodologicznym, można wnosić z r e l a c j i o ekspozycji zbiorów afrykańskich w t e j w y s t a w i e . Jej scenariusz b o w i e m opierał się częściowo na rozwiązaniach wynikających z ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h p r o b l e m a t y k i etnograficznej aż d o wyznaczania „regionów e t n i c z n y c h " włącznie i jednocześnie posługiwał się e f e k t a m i zgrupowania wytworów według typów . 14 Ważnym m o m e n t e m w ówczesnej działalności M u z e u m było ustano­ wienie specjalnego oddziału, w którym na materiałach archeologicz­ nych, antropologicznych i etnograficznych popularyzowano zagadnienia e w o l u c j i k u l t u r y l u d z k i e j . W tego r o d z a j u ekspozycji L . J . Szternberg widział dużą pomoc w u r a b i a n i u poglądów i kształtowaniu w i e d z y o drogach r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j i o procesie f o r m o w a n i a się sy­ stemu wierzeń i poglądów. Pracę zainicjowaną przez L . J . Szternberga po jego śmierci (1927 r.) prowadził dalej E. G. K a g a r o w . I n t e r e s u ­ jącym p r z y c z y n k i e m do h i s t o r i i f o r m o w a n i a się współczesnej myśli etnograficznej w ZSRR i do poznania r o l i , jaką odegrało w t y m M u ­ zeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , jest okres działalności E. G. K a g a r o w a na s t a n o w i s k u k i e r o w n i k a Oddziału E w o l u c j i i T y p o l o g i i K u l t u r . W y ­ nikająca b o w i e m z p r o g r a m u społecznego państwa konieczność zapozna­ nia szerszego ogółu z w y n i k a m i dociekań n a u k o w y c h n a d procesem przeobrażeń dziejów ludzkości i w y k r y w a n i e m p r a w rządzących t y m procesem obarczyła M u z e u m zupełnie szczególnymi zadaniami j a k o jedyną placówkę centralną, posiadającą odpowiednie materiały a n t r o ­ pologiczne, archeologiczne, a nade wszystko przebogate zbiory etnogra­ ficzne. Rozległa wiedza E. G. K a g a r o w a dawała rękojmię, że pod jego k i e r o w n i c t w e m n a u k o w y m zostaną podjęte skuteczne próby zmierzające nie t y l k o do u g r u n t o w a n i a teoretycznej s t r o n y węzłowych zagadnień społecznych, lecz .— co w y d a j e się istotniejsze — za pomocą o d p o w i e d ­ niego zgrupowania materiałów i p r z y użyciu środków muzealnej ekspo­ zycji można będzie szybko formować nowe drogi myślowe, zmierzające w t y m s a m y m k i e r u n k u co ustrojowa przebudowa państwa. Zastana­ wiając się z pozycji dzisiejszych osiągnięć etnografii radzieckiej nad okresem, w którym działał E. G. K a g a r o w , szczególne zainteresowanie budzą zestawy zagadnień k u l t u r o w y c h , które zostały przedstawione w o p r a w i e muzealnej. Według szczegółowo opracowanego p l a n u c y k l w y s t a w miał przede w s z y s t k i m scharakteryzować rozwój sił i środków 1 5 Otcziet 14 S. logii i Etnografii N. А. grafía", nr 1 5 Muzieja Antropologii i R a t n e г - S z t e г n b e г g, Liew A. AN, „Sborník К i s П а к o w, Jakowlewicz Muzieja Jewgienij 1: 1 9 6 3 , s . 1 4 4 — 1 4 7 . Etnografii za 1925 Antropologii Gieorgiewicz д., Szternberg i Moskwa Etnografii", Kagarow, 1926, s . 174; i Muziej Antropo­ t. 7 : 1 9 2 8 . „Sowiet s k a j a Etno­ �WITOLD 214 DYNOWSKI p r o d u k c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h . W y s t a w a o t w a r t a w 1927 r . jako pierwsza z tego c y k l u poświęcona była p i e r w o t n y m narzędziom i b r o ­ n i . Wewnętrzny podział w y s t a w y uwzględniał osobno t e m a t y : a) n a ­ rzędzia pracy, b) środki n a p a d u i o b r o n y . Do tego c y k l u należała rów­ nież w y s t a w a o t w a r t a w r o k u następnym (1928) p o d hasłem „Ogień w h i s t o r i i k u l t u r y " z t e m a t a m i szczegółowymi: a) p i e r w o t n e sposoby d o b y w a n i a ognia, b) ogień w gospodarstwie d o m o w y m , c) ogień w w y ­ twórczości technicznej ludów p i e r w o t n y c h , d) ogień w wierzeniach i systemach r e l i g i j n y c h . W 1929 r . o t w a r t o kolejną wystawę poświęco­ ną p i e r w o t n y m t y p o m schronisk (pieczary, z i e m i a n k i , budowle palowe, b u d o w l e o planie c e n t r a l n y m i prostokątnym i t d . ) . Opracowano również scenariusze w y s t a w : „Socjologia odzieży", „Sprzęt d o m o w y " i „Środki k o m u n i k a c j i " , nie doczekały się one jednak realizacji. Natomiast w 1929 r . przedstawiono w- o p r a w i e muzealnej szeroko ujęte zagadnie­ nie „Gospodarcze i społeczne p o d s t a w y s z t u k i " . Objęło ono następujące t e m a t y szczegółowe: „Sztuka i t e c h n i k a " , „Sztuka i społeczeństwo", „Sztuka i gospodarka". W t y m s a m y m r o k u o t w a r t o również wystawę na temat „Życie dziecka w świetle materiałów e t n o g r a f i c z n y c h " . W sce­ nariuszu uwzględniono następujące działy: a) poród i związane z n i m obrzędy, b) sposoby pieluszkowania i odzież dziecka, c) nauka siedze­ nia i chodzenia, d) obrzędowa deformacja ciała, e) t y p y kołysek, f) spo­ soby noszenia dzieci, g) zabawki. 16 Działalność E. G. Kagarowa w M u z e u m A r c h e o l o g i i i E t n o g r a f i i m o ­ że być, rzecz prosta, oświetlona w sposób bardzo różny. N i e ulega j e d ­ nak k w e s t i i , że pod jego k i e r o w n i c t w e m (można to równie dobrze r o ­ zumieć j a k o realizację t e s t a m e n t u naukowego L . J . Szternberga), w t e j placówce n a u k o w e j został przede w s z y s t k i m zrealizowany społecz­ n y p r o g r a m etnografii. Za pomocą w y s t a w m u z e a l n y c h poświęconych k o n k r e t n y m t e m a t o m etnografia w t y m czasie staje się naprawdę n a ­ uką praktyczną. Poprzez swoją problematykę znalazła się ona pośród i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych, k t o w i e czy n i e n a j ­ bliżej ówczesnych naczelnych zadań państwowych, dających się krótko ująć w haśle „Nauka dla m a s " . Co więcej, ujawniając w sposób k o n ­ k r e t n y jedną z możliwości w y k o r z y s t y w a n i a źródeł etnograficznych dla a k t u a l n i e rozwiązywanych problemów społecznych, ówczesna dzia­ łalność M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego zdecydowanie przyczyniła się do umocnienia pozycji nauk etnologicznych w zespole i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych. Śledząc k i e r u n k i d a l ­ szego r o z w o j u e t n o g r a f i i w Z S R R można zaryzykować pogląd, że od tego 1 6 Z. grafija", J . C z e r n i a k ó w , nr Wystawka 1: 1 9 2 8 , s . 1 1 9 — 1 2 2 . pierwobytnych orudij i oruzija, „Etno- �250-LECIE MUZEUM 215 m o m e n t u działalność etnograficzna w ogóle została wyraźnie przesu­ nięta w h i e r a r c h i i ocen przydatności tej d y s c y p l i n y do celów p r a k t y k i . J a k w y n i k a z s y t u a c j i późniejszych, praca badawcza na źródłach etno­ graficznych dla potrzeb życia państwowego stała się czymś k o n k r e t n y m i niezastąpionym. Nieco innego naświetlenia wymaga k w e s t i a ujęć m e ­ todologicznych w scenariuszach w y s t a w zrealizowanych w latach 1927— 1929. Niezależnie b o w i e m o d stworzenia mocniejszych podstaw dla p o ­ wiązań etnografii z a k t u a l n i e układającymi się potrzebami życia spo­ łecznego, zdaniem etnografów radzieckich stosowana w ekspozycji m e ­ toda typologiczno-ewolucyjna była niewłaściwa i świadczyła o b r a k u zrozumienia dla marksistowskiego postępowania teoretycznego . Ocena ta wymaga jednak wyjaśnienia. Trzeba b o w i e m zaznaczyć, że dopiero w końcu minionego 20-lecia doszło do przełomowych zmian i k o n ­ sekwentnej p r z e b u d o w y metodologicznej w naukach h i s t o r y c z n y c h . T y m s a m y m i w e t n o g r a f i i zrewidowano stosunek do głównych k i e r u n ­ ków w n a u k a c h etnologicznych poddając k r y t y c z n e j ocenie postępo­ wanie dotychczasowe i w zamian wysuwając w y m o g i nowe, wypływa­ jące z pogłębionych kierunków myśli m a r k s i s t o w s k i e j . 17 D l a zrozumienia okresu, w którym działali L . J . Szternberg 1 E. G. Kagarow, oraz dla scharakteryzowania s y t u a c j i Istniejącej w latach 1929—1932, k i e d y na podstawie t e o r i i i p r a k t y k i myśli m a r k s i s t o w ­ skiej podjęto zdecydowane próby wytknięcia n o w y c h dróg d l a m u z e a l ­ n i c t w a archeologicznego i etnograficznego, ważne jest zwrócenie u w a g i na okoliczność, że na g r u n c i e etnografii rosyjskiej n i g d y n i e wystąpiła ostrzejsza w a l k a pomiędzy przedstawicielami k o l e j n y c h głównych k i e ­ runków w naukach etnologicznych. Przełom i wstrząsy, które t a k b u r z ­ l i w i e przebiegały u schyłku X I X w . i n a początku X X w . w naukach etnologicznych niemal we wszystkich środowiskach naukowych, w związku z krytyką ujęć ewolucjonistycznych i przestawieniem całego systemu badawczego w k i e r u n k u uchwycenia m i g r a c j i etnicznych, za­ pożyczeń, d y f u z j i i nawarstwień k u l t u r o w y c h , właściwie etnografii r o ­ syjskiej były obce. Ujęcia ewolucjonistyczne tkwiły głęboko w t r a d y c j i e t n o g r a f i i r o s y j s k i e j , przejawiając się z różną siłą i w różnej postaci w e w s z y s t k i c h dziedzinach p r a c y etnograficznej. Toteż pomimo m o ­ dernizacji ujęć ewolucjonistycznych i dostosowania i c h do potrzeb spo­ łecznych, które się wyłoniły po W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej, j a k również p o m i m o wprowadzenia do scenariuszy t y c h w y s t a w p i e r ­ wiastków spojrzenia geograficznego, wyrażającego się przede wszyst­ k i m w m a p o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h , zasadnicze założenia tego k i e ­ r u n k u ciążyły nadal na każdej koncepcji w y s t a w y . N i e o d rzeczy 1 8 1 7 18 S t a n i u к o w i c ; z , op. Ibidem. cit., is. 119. �WITOLD 216 DYNOWSKI będzie wspomnieć, że poszukiwanie n o w y c h dróg r o z w o j o w y c h dla ekspozycji m u z e a l n y c h całkowicie już zgodnych i mocno powiązanych z w y t y c z n y m i n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j znalazło swój w y r a z m . i n . także w k r y t y c z n y m u s t o s u n k o w a n i u się do działalności muzealnej i do k i e ­ runków teoretycznych reprezentowanych w ekspozycjach m u z e a l n y c h krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h . Tendencje te występują niejednokrotnie także ii później, zawsze wnosząc n i e t y l k o pierwiastek k r y t y k i , lecz i ocenę osiągnięć własnych. Osiągnięcia naukowe pracowników z g r u p o w a n y c h przy Muzeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , j a k również ciągły dopływ n o w y c h i różno­ r o d n y c h zbiorów, a nade wszystko p r a k t y c z n e , korzyści, które czerpała p o l i t y k a k u l t u r a l n a i oświatowa państwa z działalności t e j placówki, spowodowały, że w latach 1933—1935 na bazie tego M u z e u m został p o ­ wołany do życia I n s t y t u t E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k ZSRR . Ujmując rzecz o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w e j placówki, j a k i organizowania i realizacji prac badawczych oraz p o p u l a r y z a c j i wyników w t y m zakre­ sie, ważne do odnotowania jest to, że p r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i i b y l i jednocześnie i całkowicie związani z p r o g r a m e m działania M u z e u m . Z materiałów i ocen odnoszących się do działalności M u z e u m w r a m a c h n o w e j s t r u k t u r y organizacyjnej można stworzyć obraz przemawiający przede w s z y s t k i m próbami poszukiwania najbardziej celowych rozwią­ zań dla szeroko pomyślanej współpracy kolektywów n a u k o w y c h , g r u p u ­ jących przedstawicieli d y s c y p l i n zajmujących się człowiekiem i r o z ­ w o j e m jego k u l t u r y . W obrazie t y m zaznaczają się także k i e r u n k i p r o ­ wadzonych badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicz­ n y c h , j a k i odpowiedzi dawane przez scalone organizacyjnie w I n s t y t u ­ cie i M u z e u m d y s c y p l i n y n a u k o w e n a p o s t u l a t y wysuwane przez życie państwowe. Scenariusze w y s t a w zrealizowanych o d 1935 r . l u b zapla­ n o w a n y c h i opracowanych, lecz z p o w o d u w y b u c h u I I w o j n y światowej nie udostępnionych szerszemu ogółowi w postaci o d p o w i e d n i c h ekspo­ z y c j i , stanowią w y m i e r n y w y c i n e k d o r o b k u etnografii, archeologii i antropologii radzieckiej, odzwierciedlając etap, który przebyły te d y ­ s c y p l i n y odcinając się o d kierunków występujących w k r a j a c h k a p i t a ­ l i s t y c z n y c h i przeciwstawiając się i m przede w s z y s t k i m ujęciami m e t o ­ dologicznymi zaczerpniętymi z n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j . Dorobek t e n da się rozpatrywać z w i e l u s t r o n . Można spojrzeć na niego poprzez p r y z ­ m a t prób t w o r z e n i a n o w y c h zestawień t e m a t y c z n y c h , za czym kryją się zarówno postulaty stawiane nauce przez życie, j a k i wyostrzona 19 20 1 9 E. wietskaja 2 0 zeum F u n k , Etnograficzeskije Etnografija", Instytut Antropologii Antropologii i muzieji n r 1: 1 9 3 3 , ,s. ii E t n o g r a f i i Etnografii z w kapitalisticzeskich stranách, „So­ 173—183. powstał Instytutem AN w do wyniku Badań sfuzjowania Ludów się ZSRR. Mu­ �250-LECIE 217 MUZEUM dociekliwość naukowa i chęć odsłonięcia t y c h s t r o n procesu h i s t o r y c z ­ nego, które w ujęciach t r a d y c y j n y c h pozostawały dotychczas w cieniu. Weźmy dla przykładu scenariusze w y s t a w poświęconych społeczności czukockiej (1934) i wschodniej Bucharze za panowania e m i r a t u (1934). T r z o n e m w y s t a w y poświęconej l u d o m zamieszkującym Półwysep Czukocki były odpowiednio opracowane materiały etnograficzne z koń­ ca X I X w. W scenariuszu zapoznawały one przede w s z y s t k i m z p o d ­ s t a w o w y m i zajęciami gospodarczymi Czukczów (łowiectwo, zbieractwo i hodowla renów), j a k również z i n n y m i składowymi i c h k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j . Łącznie z o d p o w i e d n i m k o m e n t a r z e m informowały także 0 'podstawowych elementach k u l t u r y duchowej i systemie więzi spo­ łecznych. Część wprowadzająca i zamykająca ekspozycji dotyczyła k w e s t i i zasadniczych — p o l i t y k i k o l o n i a l n e j c a r a t u i n a r o d o w y c h r o z ­ wiązań w u s t r o j u r a d z i e c k i m . Scenariusz w y s t a w y w p e w n y m sensie upodabniał się do monograficznego ujęcia t e m a t u : k u l t u r a Czukczów 1 j e j przeobrażenia, które się dokonały w w y n i k u przełomu ustrojowego w Rosji. Co więcej, na przykładzie Czukczów scenariusz wprowadzał do szerszej p r o b l e m a t y k i teoretycznej, sugerując konieczność widzenia w e współczesnej k u l t u r z e tego l u d u z m i a n s t r u k t u r a l n y c h p r z y jedno­ czesnym uświadomieniu r o l i czynników, które je spowodowały. W myśl t y c h samych założeń zrealizowana została wystawa obrazująca p r z e j ­ ście od stosunków f e u d a l n y c h w chanacie b u c h a r s k i m do utrwalającego się t a m u s t r o j u radzieckiego. Za pomocą odpowiednio opracowanych m a ­ teriałów etnograficznych przedstawiony został proces rozkładu t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y Tadżyków P a m i r s k i c h i przejście od zasobów k u l t u r o ­ w y c h zarejestrowanych w początkach bieżącego stulecia do współcze­ śnie kształtujących się f o r m c y w i l i z a c y j n y c h . 81 N a działalność M u z e u m i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , na osiągnięcia naukowe t y c h placówek w okresie 'poprzedzającym w y b u c h I I w o j n y światowej można również dobrze spojrzeć także od s t r o n y gromadzenia m a t e r i a ­ łów i i c h opracowania, j a k i efektów poznawczych współdziałania trzech d y s c y p l i n zajmujących się z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i . W t y m zakresie chyba najbardziej zdecydowane i konsekwentne stanowisko zajmował A . W . S z m i d t twierdząc, że pełne historyczne spojrzenie na przebieg procesów k u l t u r o w y c h może się ukształtować dopiero po w y k o r z y s t a ­ n i u w s z y s t k i c h źródeł, na których pracują poszczególne d y s c y p l i n y . 2 2 2 1 w s. N. A. Muzieje K o n d a u row, Antropologii i Rieekspozicja Etnograjii, oddiela Pieriedniej „Sowietskaja i Etnografii j a " , Sriedniej nr Azji 4: 1934, 123—124. 2 2 A. W. S z m i d t , matierialnoj Ob po istorii E. K r i c z e w s k i j , Pamiati ispolzowanii kultury, etnograficzeskich Soobszczemja A. W. Szmidta, I.M.K. matierialow nr 1—2: „Etnografija", w robotach 1932, s . 1 2 — 1 7 ; P o r . n r 3 : 1935, s. 1 2 5 — 1 2 7 . �WITOLD 218 DYNOWSKI Działalność M u z e u m w e wspólnej s t r u k t u r z e organizacyjnej z I n s t y t u ­ t e m E t n o g r a f i i może być także oceniona na podstawie własnych p u b l i ­ k a c j i , które się ukazały do w y b u c h u w o j n y . Wreszcie, za dobrze za­ służonym a u t o r y t e t e m n a u k o w y m zespołu, który pracował w M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i , p r z e m a w i a również okoliczność włączenia się do prac nad scenariuszem i ekpozycją szczególnie ważnej w y s t a w y „Uzbekistan", o t w a r t e j w Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i i z o k a z j i j u b l i l e u s z u 10-lecia p r a c n a d w y t y c z e n i e m granic r e p u b l i k Środkowej A z j i (1924—1934) . W y b u c h w o j n y , a zwłaszcza oblężenie L e n i n g r a d u w h i s t o r i i M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i zapisane są w zupełnie specjalnym rozdziale. 0 t r u d n y c h dniach i o rozmiarach poniesionych o f i a r najcięższych, bo opłaconych życiem l u d z k i m , i n f o r m u j e krótka t a b l i c a pamiątkowa w m u r o w a n a w Sali K o n f e r e n c y j n e j I n s t y t u t u . Wstrząs wywołany wojną i odbudowa n a u k i w Z S R R w w a r u n k a c h życia powojennego nie wniosły istotniejszych z m i a n do f u n k c j o n o w a n i a I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i . Toteż nawią­ zanie do k i e r u n k u p r a c prowadzonych w tej samej s t r u k t u r z e o r g a n i ­ zacyjnej przed wojną było t y l k o kwestią czasu i uzupełnienia czy też w y c h o w a n i a n o w y c h k a d r pracowników p r z y g o t o w a n y c h do realizacji zadań, które wysuwała sytuacja powojenna. D l a scharakteryzowania potrzeb społecznych, które ksztalłtowały linię działalności M u z e u m , d u ­ żą pomocą służą wystąpienia t e j placówki na zewnątrz. Listę w y s t a w obliczonych na szeroki odbiór o t w i e r a ekspozycja z okazji j u b i l e u s z u 2204ecia działalności A k a d e m i i N a u k (1945 г.). Scenariusz t e j w y s t a w y (rozbitej na t r z y działy) posiadał bardzo mocną wymowę. Informował b o w i e m bardzo licznie zebranych uczonych k r a j o w y c h i zagranicznych przede w s z y s t k i m o t y m , że bezcenne zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i 1 E t n o g r a f i i przetrwały zawieruchę wojenną i że n a d a l będą służyły za bardzo szeroką bazę źródłową, zawsze dostępną i niezastąpioną dla prac badawczych, które — rzecz prosta — mogą być prowadzone w różnych k i e r u n k a c h . W w y s t a w i e pokazano z b i o r y pochodzące z X V I I I i X I X s t u ­ lecia. W p i e r w s z y m rzędzie wymienić t u należy kolekcję Pallasa, K u k a , Bułdakowa, Lisiańskiego, L i t k e , Gołowina, Wozniesieńskiego, MikłuchoMakłaja, J u n k e r a i i n n y c h . Natomiast spośród zbiorów archeologicz­ n y c h pokazano materiały w y d o b y t e w okresie po R e w o l u c j i ze stano2 S 24 2 S 2 3 zeum Bibliografia Antropologii prac i Ł. P. P o t a pow, grafía", nr 2: 2 4 gradskich wyd. przez Etnografii 1936, s. Instytut im. Piotra Gosudarstwiennyj 126—128; S. Etnograficzeskich M. Muziejach, Antropologii Muzie A b r a S t a n i u k o w i с z, op. Etnografii j Etnografii, m z o n , Sriedniaja „Sowietskaja S.136—139. 2 5 i AN i Mu­ Wielkiego. cit., s. 127—133. „Sowietskaja Azja Etnografija", w rur Etno­ Lenin- 6: 1935, �250-LECIE MUZEUM 219 wiak badanych przez Z a m i a t i n a , Okładnikowa, Boncz-Osmołowskiego, Jefimienkę, Bi'bikowa, Rawdonikasa, Gierasimowa i i n n y c h . W y s t a w y późniejsze realizowano w stosunkowo krótkich odstępach czasu. T a k więc w 1946 r . o t w a r t o czasową wystawę poświęconą sztuce ludów S y b e r i i . W t y m s a m y m r o k u zrealizowano w w y s t a w i e scena­ riusz na temat „Ludy A z j i Przedniej i Środkowej". N i e m a l jednocze­ śnie zrealizowano także scenariusz w y s t a w y n a temat „Ludy I n d o n e ­ z j i " . Nieco inaczej w y p a d n i e naświetlić sprawę koncepcji scenariuszy w y s t a w stałych poświęconych odwracającej się k a r c i e dziejowej ludów k o l o n i a l n y c h j a k o j e d n e m u z naczelnych zjawisk w e współczesnej h i s t o r i i zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Przed M u z e u m stanęła b o w i e m paląca k w e s t i a u j a w n i e n i a zagadnień, które w r a z z emancypa­ cją polityczną t y c h ludów wymagały odpowiedniego rozwiązania. W k o n c e p c j i scenariusza, w myśl w y p r a c o w a n y c h jeszcze przed wojną zasad ekspozycji, obok d o k u m e n t a c j i odnoszącej się do t r a d y c y j n y c h f o r m b y t o w a n i a musiała być także uwzględniona i n f o r m a c j a o a k t u a l ­ n y m stanie rzeczy w k u l t u r z e . Chodziło więc przede w s z y s t k i m o za­ poznanie szerokiego ogółu z k i e r u n k a m i wysiłków poszczególnych spo­ łeczeństw wkładanych w odnalezienie f o r m sprzężenia specyfiki t r a ­ d y c j i przeszłości z w y m o g a m i życia współczesnego. N a t y c h zasadach została zorganizowana stała w y s t a w a poświęcona l u d o m A f r y k i (1946). Z odpowiednią modyfikacją sytuacyjną w 1948 r . o t w a r t o wystawę poświęconą k u l t u r o m rdzennej ludności A m e r y k i Północnej zapoznając jednocześnie ze współczesnym stanem rzeczy. W r o k u 1949 została o t w a r ­ ta w y s t a w a poświęcona I n d i o m i I n d o n e z j i . W r o k później (1950) wystą­ piono z wystawą poświęconą l u d o m Wschodniej, Środkowej i Przedniej A z j i . W r o k u 1952 wyeksponowano odpowiednio opracowane zbiory z A m e ­ r y k i Południowej, w 1953 r. zaś kolekcje australijskie i z Oceanii. W krótkim a r t y k u l e , rzecz jasna, nie sposób jest wyliczyć i omówić w pełni powojennego d o r o b k u M u z e u m w zakresie w y s t a w . N a zakoń­ czenie wspomnieć należy o czasowych w y s t a w a c h poświęconych E t i o p i i (1959) i sztuce ludów A f r y k i (1961). D l a stworzenia pełnego obrazu n a ­ leżałoby także poświęcić osobne miejsce w y s t a w o m a r c h e o l o g i c z n y m i antropologicznym . 26 27 28 26 Ibidem, zícjonnaja nr 4: 2 7 k i n, Muzieja Antropologii i B. L i p s z i c , Etnografii, N. S z p i n c i n , „Sowietskaja Efcspo- Etnografija", 1 9 4 8 , s. 1 9 8 — 2 0 1 . L. G. N i e c z a j e w a , Ar.chieołogiczeskoje Wielikogo, Muzieja 2 8 s. 133—134; E . В ł o m к w i s t , rabota W. „Sbornik [wyd. Antropol. W. jubileuszowe:] i Etnogr.", G i n s b e r g , Muzieja T. A. sobranije Antrop. P o p o w a , Muzieja 250-liet Muzieja W. F i e d o r ó w , i Antropol. Etnogr.", sobranije i t. 12: 1949; B . Muzieja W. E. E. Etnografii t. 2 2 : 1 9 6 4 , s . 1 5 1 — 1 6 8 ¡i c y t . t a m Kraniologićzeskoje i W. Antropologii F r a d - im. Etnogr., Pietra „Sborník źródła. Antrop. F d r s z t e j n , i Etnogr., Kraniolo- �WITOLD 220 DYNOWSKI Obecne w y s t a w y M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zajmują t r z y piętra w o b y d w u b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . Większość t e j przestrzeni za­ jęta jest pod następujące ekspozycje etnograficzne: 1. Rdzenna ludność A m e r y k i Północnej, 2. Indianie A m e r y k i Południowej, 3. L u d y A f r y k i , 4. L u d y I n d i i , 5. L u d y Indonezji, 6. L u d y krajów Bliskiego i Środko­ wego Wschodu, 7. K u l t u r a ludów zamieszkujących C h i n y , Mongolię, W i e t n a m i Koreę. W y s t a w y te 'poprzedza dział wprowadzający, gdzie na materiałach archeologicznych i antropologicznych przedstawiony jest temat: Pochodzenie człowieka i rozwój wczesnych stadiów spo­ łeczeństwa ludzkiego. Niezależnie o d tego w o p r a w i e osobnej w y s t a w y pokazano anatomiczne kolekcje K u n s t k a m e r y oraz zamieszczono m a t e ­ riały zebrane przez specjalną ekspedycję I n s t y t u t u Etnograficznego i w y s t a w i o n o pod hasłem „Starożytny H o r e z m " . Szeroko pomyślany a k t u a l n y p r o g r a m w y s t a w stałych i czasowych można było podjąć t y l k o w o p a r c i u o zasobną i dobrze z i n w e n t a r y z o w a ­ ną bazę źródłową. Złożył się na to ponad p a r u s e t l e t n i okres i wkład pracy l i c z n y c h pokoleń najlepszych przedstawicieli n a u k i rosyjskiej i radzieckiej. Toteż pozwoliło to etnografom r a d z i e c k i m w 1964 r. z dużą satysfakcją uczcić 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i w L e n i n ­ gradzie i połączyć t e n jubileusz jako dorobek n a r o d o w y z V I I Między­ n a r o d o w y m Kongresem N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnograficznych,, który odbywał się w M o s k w i e . 29 giczeskije tamże, 2 9 likogo, koliekcji Muzie ja Antrop. i Etnogr. [nabytki pomiędzy 1947—1962], t. 2 2 : i s . 1 6 9 — 1 9 0 . T . W. S t a n i u k o w i c z , 1714—1964, Leningrad 1964. Muziej Instytut Etnografii Antropologii im. N. N. i Etnografii Mikłucho-Makłaja im. Pietra AN, Wie- Moskwa— � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75b0ede2a96dd35f452ab2f45a260e5e.pdf 8ebd267a18956a51b480a3b29012a151 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:512 Title A name given to the resource Garncarstwo południowego Sindu (Pakistan Zachodni) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.422-434 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F W O L S K I GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU ( P A K I S T A N ZACHODNI) Poniższy krótki szkic został napisany na podstawie badań t e r e n o ­ w y c h w Pakistanie Z a c h o d n i m . Badania n a d t e c h n i k a m i g a r n c a r s k i m i w południowym Sindzie, a także n a d produkcją garncarską miałem możność przeprowadzać w latach I960 i 1961 oraz w r o k u 1964 na tere­ n i e K a r a c z i , T a t t a i H a j d a r a b a d u . Pragnę wyrazić wdzięczność wszyst­ k i m , którzy zechcieli m i pomagać w badaniach. Przede w s z y s t k i m p. Radża Dżawud M u n i , k o n s e r w a t o r o w i z H a j d a r a b a d u , oraz p p . A k r a m o w i Panezai i M a s u m o w i Aczakzei, którzy t o w a r z y s z y l i m i podczas badań w K a r a c z i . M o i m f a c h o w y m i n f o r m a t o r e m był garncarz, p . S a l i m M a h o m m e d , pracujący w K a r a c z i . Pod t e r m i n e m południowy S i n d należy rozumieć obszar położony w Pakistanie Zachodnim, rozciągający się od granicy I n d i i poprzez deltę I n d u s u , a dochodzący aż po granice księstwa Las Bela, po rzekę H a b . K u północy t e r e n t e n o c h a r a k t e r y s t y c z n y m o b l i c z u k u l t u r o w y m n i e przekracza równoleżnika D a d u *. Obszar t e n nie jest j e d n o l i t y pod względem e t n i c z n y m . N i e jest j e d n o l i t y współcześnie i przeważnie nie był j e d n o l i t y w przeszłości. D o l n y S i n d leżący n a d M o r z e m A r a b s k i m bywał zawsze narażony n a inwazję o d s t r o n y morza. Położenie zaś na szlaku k o m u n i k a c y j n y m j a k i bogate ziemie powodowały najazdy z głębi lądu. Już w V I I I w . n.e. dotarły t u t a j wpływy arabskie, które w sposób t y p o w y d l a i s l a m u dominująco zaciążyły na zdobnictwie 1 Sind dusem. bad jest Kraj (95 3 6 6 k m ) zaludnienie na jedynie kultur doliny Sindu — Pakistanu Zachodniego, województwa (division): Khairpur zajmuje 6,8°/ 0 ogólnego obszary sztucznego (Luhumjo Daro, leżącą w 2 powierzchni zaludnienia wodą Sindu z kraju. Indusu. są K o t Didżi, są 6 527 000 Pakistanu, zamieszkałe tam intensyw­ ekstensywnej a rozwój Baro) I n ­ Hajdara- 1961 r. Gęściej stare, Mohendżo dolnym — całego Kwitnie terenami nawadniania nad południowe (52 559 k m ) , liczące 1 5 , 7 % ogólnej nawadniane Pozostałe Tradycje Indusu rzecznej. dwa sztucznie rolna. hodowlanej. irygacji na stanowi tereny gospodarka darki Obszar zaś z prowincji się i północne 2 mieszkańców. są jedną dzieli gospo­ sławnych opierał się na �GARNCARSTWO Ryc. 1. T o c z e n i e POŁUDNIOWEGO n a kole SINDU garncarskim 423 typu I I Fot. K . Wolski, K a r a c z i 1964 i sztuce. Z głębi lądu [począwszy "od X V w. n.e. napierały plemiona Beludżów, dając k r a j o w i dynastie władców, a także wyodrębnione osadnictwo i stałe k o n t y n g e n t y żołnierza dla a r m i i mirów S i n d u . W ostatnich zaś czasach runęła na d o l n y Sind o l b r z y m i a fala M u h a dżirów (czyli uchodźców) z I n d i i , przeważnie z K a t h i a w a r u i Gudżer a t u , niosąc ze sobą język gudżerati, odrębną kulturę i obyczaje. 2 Napływające fale etniczne wywarły niezatarte piętno na k u l t u r z e m a t e r i a l n e j południowego S i n d u . Można też oczywiście obserwować różnorodne obce wpływy w technikach garncarskich i w p r o d u k c j i garncarzy. Dzisiejsze współczesne garncarstwo południowego S i n d u w y k a z u j e żywe pokrewieństwo z garncarstwem I n d i i , ale także z t e r e ­ n a m i wschodnioirańskimi i pendżabskimi. Omawiając garncarstwo południowego S i n d u wypadnie parę słów poświęcić na omówienie rozmieszczenia starych i najważniejszych ośrodków p r o d u k c j i garncarskiej. Oczywiście jeden l u b d w u garncarzy 2 s. L. ściło Sind manów Vorderindien, A l s d o r f, 206. P o — podziale b. Bharat—Pakistan—Ceylon, I n d i i B r y t y j s k i c h , od 1 072 000 l u d n o ś c i uciekinierów sierpnia merauzulmańskiej, (Muhadżir) z Indii. a Braunschweig 1947 r. d o maja przywędrowało 1955, 1948 г., 707 000 opu­ muzuł­ �KRZYSZTOF 424 WOLSKI pracujących w jakiejś miejscowości nie stanowi jeszcze znanego ośrodka garncarskiego. I c h p r o d u k c j a zaspokaja p o t r z e b y wyłącznie danej m i e j ­ scowości, a r y n e k z b y t u jest bardzo ograniczony. W y t w o r y t a k i c h garncarzy są słabo znane, a t o w a r t e n przeważnie n i e jest o d p o w i e d ­ niej jakości. Najbardziej znany ośrodek ceramiczny S i n d u znajduje się w Hala. Ośrodek to bardzo stary. Powszechnie znana jest stara c e r a m i k a z doby Mogołów i późniejsza z X V I I I i X I X w . występująca n a grobowcach w południowym Sindzie (przeważnie k a f e l k i glazurowane o s t y l i z o ­ w a n y c h roślinnych m o t y w a c h o k o l o r a c h o d błękitu do szafiru i g r a ­ n a t u ) . Stara ceramika z H a l a jest bardzo podobna do c e r a m i k i z M u l t a n u w południowym Pendżabie. Okazy s t a r y c h wyrobów z H a l a można oglądać n a grobowcach w Hala, a także n a grobowcach mirów S i n d u z d y n a s t i i K a l h o r a i Talipur w d z i e l n i c y H i r a b a d w Hajdarabadzie. Obok wykładzin ścian znajdują się na niektórych grobowcach z X V I I I i X I X w . ceramiczne sterczyny tanel, glazurowane, w kolorze jasnobrązowym. Nowsza ceramika z Hala (naczynia) m a tło b a r w y brązowej w r o z ­ m a i t y c h odcieniach, przeważnie c y n a m o n o w y m , a na t y m tle duże k w i a t y i liście, bardzo n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n e . Liście te mają barwę świeżej, szmaragdowej zieleni. Charakterystyczną cechą cera­ m i k i z H a l a jest polewa. Współcześnie w ośrodku w Hala garncarze zaczęli powszechnie p r o ­ dukować zastawy do h e r b a t y j a k również serwisy stołowe. Filiżanki i talerze u t r z y m a n e są w k o l o r a c h jasnobrązowyfm i zielonym. Bywają dekorowane l u b gładkie, lecz zawsze polewane. Polewa jednak jest słaba i często o d p r y s k u j e . Obecnie w y r o b y z H a l a wywożone są n a r y n k i H a j d a r a b a d u i Karaczi, ciesząc się wszędzie dużym p o p y t e m z p o w o d u n i s k i e j ceny. Poważny ośrodek garncarski znajdował się w dawnej s t o l i c y połud­ niowego S i n d u , Tatta, położonej w delcie Indusu. O w y s o k i m poziomie tamtejszych wyrobów świadczą pozostałości wykładzin na grobowcach słynnego n e k r o p o l u na wzgórzach M a k i i . Później, po przeniesieniu stolicy z T a t t a do K h u d a b a d u i do Hajdarabadu (w latach 1739—1747 ) , wraz z u p a d k i e m miasta nastąpił upadek w y k w i n t n e g o rzemiosła g a r n ­ carskiego. Pozostały t y l k o w y t w o r y obliczone na szeroki, p o p u l a r n y z b y t . Pozostała j e d y n i e czerwona ceramika niepolewana, w y t w a r z a n a t u t a j do c h w i l i obecnej. Ceramika z T a t t a jest zdobiona. 3 4 3 Hala w S i n d z i e słynie krzesła, drobiazgi, wane papier 4 z Por. Karachi zabawki). także z wyrobów Ostatnio drewnianych, pojawiły się drobne lakierowanych przedmioty (łóżka, lakiero­ maché. S h a m s u d d i n 1952, s. 6 — 7 . A h m a d , A Guide to Tattah and the Makii Hili, �GARNCARSTWO Ryc. POŁUDNIOWEGO 2. P r o d u k c j a i suszenie SINDU donic Fot. K. Wolski, 425 K a r a c z i 1961 �KRZYSZTOF 426 WOLSKI W Dżohi pod D a d u w Sindzie istnieje stary ośrodek ceramiczny. Ceramika tamtejsza nie jest polewana, naturalnego k o l o r u biało-cytrynowo-szarego. P r z y p o m i n a ona t y p b i s k w i t o w y . O r n a m e n t y są t u żło­ bione, a raczej wyciskane puncą graniastą. N a naczyniach Sorahi są również o r n a m e n t y wypukłe, odciskane n a specjalnej f o r m i e . Inne duże osiedle garncarskie znajduje się w Sangher. T e n ośrodek ceramiczny odległy jest o 140 k m na północny wschód o d Hajdarabadu. Występuje t a m c e r a m i k a m a l o w a n a , bez polewy, ale ostatnio t r a f i a się też polewana, pozostająca pod wpływem wyrobów z Hala. W Nasar P u r pod Tando A l l a h Y a h r K h a n w okręgu Hajdarabad tamtejsi garncarze produkują przeważnie d l a r y n k u miejscowego. W y r a b i a się t a m wszystkie znane w Sindzie rodzaje naczyń. Ceramika tego ośrodka nie jest polewana, malowana (czarnym k o l o r e m na c z e r w o n y m tle) w e w z o r y geometryczne i stylizowane roślinne. Niektóre z wyżej w y m i e n i o n y c h ośrodków przeżywają obecnie upadek wobec trudności z b y t u p r o d u k c j i (Tatta) i k o n k u r e n c j i n a j ­ młodszego ośrodka garncarskiego, j a k i m jest o d przeszło 200 l a t K a r a c z i . Ośrodek w Karaczi rozrósł się znacznie po r o k u 1947 ze względu na to, że napłynęli t a m n o w i specjaliści, rzemieślnicy z K a t h i a w a r u , a także wzrósł masowy krąg odbiorców w t r z y k r o t n i e powiększonej ludności miasta Karaczi. Garncarze w K a r a c z i mają d w a swoje osiedla w starej, ubogiej, t u b y l c z e j d z i e l n i c y L a y a r i , w północnej części miasta. Jedno z n i c h leży bliżej starej h i n d u s k i e j świątyni, drugie zaś w głębi dzielnicy Beludżi, dotykając p r a w i e r z e k i L a y a r i . Jedno i d r u g i e g r u p u j e po kilkudziesięciu garncarzy. I n n y ośrodek garncarski mieści się we wschodniej części miasta. W każdym z t y c h ośrodków t e c h n i k a i rodzaj p r o d u k c j i są przeważnie takie same. I. T E C H N I K A P R O D U K C J I Technika (produkcji ceramicznej związana jest ściśle z surowcem i z materiałem opałowym, lecz oczywiście także z zamówieniem spo­ łecznym i zamiłowaniem odbiorców. D o b r e j g l i n y tyri n i e b r a k w S i n ­ dzie i w Karaczi. K o p i e ją się p o d K a r a c z i , a następnie w grudach dowozi do siedzib garncarzy na wielbłądach l u b samochodami. Często po glinę wyprawiają się czeladnicy garncarscy. Po p r z y w i e z i e n i u suro­ w i e c t e n dostaje się w ręce kobiet i dzieci, które pałkami d r e w n i a n y m i l u b żelaznymi rozbijają bryły na mniejsze g r u d k i ; a następnie na proch. Proch zostaje zamieszony. Glina w t e j postaci jest znoszona przez mężczyzn do w a r s z t a t u garncarza, l u b też po w y m i e s z a n i u leży w dużej w i l g o t n e j b r y l e tuż p r z y pracującym garncarzu. Często dla �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO R y c . 3. Matrika Ryc. 4. po Naczynia SINDU 427 wypaleniu przy Fot. K . Wolski, K a r a c z i 1964 Fot. K . Wolski, K a r a c z i 1964 stosie �KRZYSZTOF 428 Ryc. 5. U s t a w i o n e w szeregach WOLSKI sorahi czekają na wypalenie Fot. K. Wolski, K a r a c z i 1964 ochrony p r z e d w y s y c h a n i e m p r z y k r y w a się wilgotną bryłę zamieszonej g l i n y dużą, grubą, zwilżoną płachtą. Z bryły pomocnik-czeladnik podaje garncarzowi odpowiednie porcje, potrzebne do u f o r m o w a n i a naczynia. Spotykałem wyłącznie mężczyzn pracujących w warsztatach p r z y f o r ­ m o w a n i u naczyń. W ośrodkach garncarskich w Karaczi p r a k t y k o w a n e są d w a sposoby f o r m o w a n i a naczyń: formowanie naczyń ręczne, które występuje j e d y ­ nie p r z y sporządzaniu pieców-naczyń (tarnin), oraz toczenie naczyń p r z y użyciu koła garncarskiego. I w t y m w y p a d k u m a się jeszcze do czynienia z d w o m a t y p a m i koła garncarskiego. P i e r w s z y t y p z kołem bezsponowym, w p r o w a d z a n y m w obrót w i r o w y za pomocą dolnego koła napędowego r u c h e m nóg garncarza (podobny do warsztatów g a r n ­ carskich w Polsce), i d r u g i t y p z kołem w p r o w a d z a n y m w r u c h w i r o w y p r z y użyciu rąk. P r z y p i e r w s z y m t y p i e warsztatu, który jest w k o p a n y w ziemię, koło górne (serri), d r e w n i a n e , n i e jest zbyt duże. Dlatego też p r z y f o r m o w a n i u większych płaskich naczyń, n p . m i s , garncarze używają większego kręgu który nakłada się na serri, a dla podwyższenia daje się obwarzanek wałek ze szmat, z w a n y dema. Khumbar przy t y m warsztacie siedzi na ziemi, a nogami opuszczonymi do dołu, zwanego Ł j �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU 429 ichodra, w p r a w i a w r u c h w i r o w y dolne koło cziak. Oś w a r s z t a t u , zwana t i r , jest drewniana, podobnie j a k i wszystkie inne części (zob. r y c ) . T a k i warsztat garncarski zwie się cziak l u b czaki. Podobną nazwę nosi też i d r u g i t y p koła garncarskiego. Składa się on z dużego k a m i e n i a wkopanego w ziemię, w który w m o c o w a n o d r e w n i a n e l u b żelazne (stalowe) wrzeciono. Wrzeciono to w y s t a j e z ziemi na równi z jej po­ wierzchnią. D r u g i duży okrągły kamień, o średn. o k . 75—80 cm, wklęsły o d s t r o n y dolnej, a płaski od górnej, posiada w środku na z g r u b i e n i u wgłębienie, w które wchodzi górny koniec wrzeciona, gdy się go nakłada na dolną część w a r s z t a t u . Górny kamień zwie się czaki i na swej górnej p o w i e r z c h n i , p r a w i e p r z y brzegach, m a wgłębienia. W jedno z t y c h wgłębień wkłada się drewnianą rączkę ( k i j ) lakri, długą n a ok. 50 c m . P r z y pomocy lakri w p r a w i a się czaki w r u c h w i r o w y , po czym w y j ­ m u j e się rączkę. Następnie na czaki narzuca się glinę i toczy naczynia. Rzemieślnik i jego pomocnik pracują p r z y t y m warsztacie siedząc w k u c k i . D r u g i t y p w a r s z t a t u garncarskiego jest c h a r a k t e r y s t y c z n y dla terenów i n d y j s k i c h . J a k s t w i e r d z a l i zgodnie garncarze w K a r a c z i , t y p t e n został w p r o w a d z o n y ostatnio do S i n d u przez garncarzy u c i e k i n i e ­ rów z I n d i i z terenów K a t h i a w a r u i Gudżeratu. O b y d w a t y p y wystę­ pują obecnie równolegle w p r o d u k c j i . Jednak w obrębie poszczególnych warsztatów znajdują się j e d y n i e i wyłącznie koła jednego t y p u . Nakładając glinę na krążek garncarz narzuca niewielką bryłę na środek krążka, do którego ona przylega. Następnie o d b y w a się f o r m o ­ w a n i e za pomocą palców i niewielkiego kawałka kości (z żebra wołu). Po nadaniu kształtu n a c z y n i u garncarz bardzo c i e n k i m sznureczkiem (często jest to sznurek ze skręconego włosia) obcina je i ustawia obok, aby jego pomocnik odniósł j e d o szopy l u b na w o l n e powietrze do przeschnięcia. Niektórych naczyń nie w y k o n u j e się o d r a z u w całości. Do takich należy b u t e l k o w a t e naczynie n a wodę, zwane sorahi. Posiada ono w y c i s k a n e o r n a m e n t y wypukłe. F o r m o w a n i e t y c h ornamentów o d b y w a się zupełnie specyficznie. Sorahi w y k o n u j e się z d w u osob­ n y c h części. W c y k l u p r o d u k c y j n y m n a j p i e r w f o r m u j e się brzusiec naczynia (bez szyjki), następnie świeżą, jeszcze wilgotną tę część naczy­ nia kładzie się do góry d n e m do specjalnej mocno w y p a l a n e j f o r m y z wklęsłym o r n a m e n t e m . Naczynie s w y m ciężarem p o w o d u j e w y p e ł ­ nienie gliną wklęsłych ornamentów f o r m y , która ipoprzednio została posypana szklącym się p i a s k i e m . Następnie, g d y o r n a m e n t już jest wyraźny, przynosi się po raz wtóry naczynie do w a r s z t a t u , f o r m u j e szyjkę i dolepia do brzuśca. Teraz dopiero w całości gotowe naczynie zostaje przez czeladnika zaniesione do wyschnięcia. Dolepienie s z y j k i do brzuśca n i e jest rzeczą łatwą. N i e j e d n o k r o t n i e zbyt słabo dolepione s z y j k i odłamują się podczas w y p a l a n i a naczynia, 'pękają l u b odpadają. �KRZYSZTOF 430 WOLSKI Sorahi nie są malowane a n i polewane. Polewa b o w i e m zamknęłaby porowatość ścian, a t y m s a m y m zmniejszyła wartość użytkową naczy­ nia. M i a n o w i c i e w i l g o t n a powierzchnia nie polewanego naczynia paruje i chłodzi zawartą wewnątrz wodą, t e j ochłody nie dawałoby naczynie z polewą. T e n sam t y p wytłaczanych ornamentów występuje też na dużych naczyniach n a wodę. Mają one szeroką szyjkę. O r n a m e n t y wytłaczane znajdują się w górnej części brzuśca. Często b y w a t a m też umieszczany kołnierz z s y m e t r y c z n y m i wrębami. Inne naczynia w ośrodku cera­ m i c z n y m w K a r a c z i również nie są polewane, lecz posiadają je d ynie malowane ozdoby. Malowanie naczyń w y k o n y w a n e jest przez kobiety, które p r z y użyciu różnych rozrzedzonych g l i n e k z domieszkami b a r w i ­ ków pokrywają g a r n k i i misy bogatą dekoracją. P r z y dekoracji roślin­ nej l u b d e k o r a c j i geometrycznej pracę swoją wykonują trzymając naczynie bezpośrednio w rękach. Do m a l o w a n i a zaś równoległych l i n i i TW 1 С j ; ••• Ryc. 6. Przekrój kola garncarskiego garncarza a — górny krążek n a serrl d — palli) ( d r e w n o ) , b — dema (drewno), e — tir (,,oś") l u b tlur pracy, typ I. Typowy warsztat Karaczi (wałek ze s z m a t y ) , с — serri ( d r e w n o ) , j — cziak n a p o d s t a w a , h — dół w z i e m i , z w a n y hharda, podczas cziak, z Sindu w J (drewno), (drewno), g — d r e w n i a ­ i — m i e j s c e , n a którym s i e d z i g a r n c a r z j — ziemia Rys. K. Wolski, K a r a c z i 1964 �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU 431 poziomych stawiają dekorowane naczynia na małe koło g a r n c a r s k i e ( t y p u I I ) , w p r a w i a n e ręcznie w r u c h o b r o t o w y . Następnie malują l i n i e . Naczynie wysycha p r a w i e natychmiast i pierwsza faza c y k l u p r o d u k ­ cyjnego jest zakończona. Szeregi u f o r m o w a n y c h naczyń czekają na wypalenie. D a r e m n i e b y j e d n a k było oczekiwać n a ujrzenie pieca garncarskiego. Takiego b o w i e m t a m się nie używa i n i e można go zobaczyć. G a r n k i w y p a l a się na stosach t a k , j a k n i e k i e d y w y p a l a się cegłę w cegielniach p o l o w y c h . Z w y k l e stosy te kolejno umieszczane są na j e d n y m miejscu, w y d a j e się, że g a r n k i w y p a l a n e są na k u p a c h popiołów. Za materiał' opałowy służą śmieci, zebrane ze śmietników m i e j s k i c h , a także nawóz bydlęcy. Naczynia ustawia się jedne na d r u g i c h , przekładając j e pła­ s k i m i c e r a m i c z n y m i krążkami i materiałem p a l n y m . Względnie g r u b e (ok. 15—30 cm) w a r s t w y n a w o z u i śmieci układane są poziomo pomię­ dzy poszczególnymi w a r s t w a m i naczyń. Następnie cały stos okłada się grubo śmieciami i nawozem i p r z y s y p u j e lekko popiołem. Zapalenie n a ­ stępuje p r z y j e d n y m końcu stosu od strony w i e t r z n e j , d y m zaś w y c h o d z i z drugiego końca stosu. Po w y p a l e n i u się całego materiału palnego następuje wyjęcie naczyń z jeszcze świeżych popiołów. O d p a d k i są n a t y c h m i a s t odrzucane, a naczynia dobrze wypalone gromadzi się w szopach l u b układa szeregami na podwórzu, przygotowując do z b y t u . II. T Y P Y NACZYŃ T y p y naczyń p r o d u k o w a n y c h w ośrodkach garncarskich południo­ wego S i n d u n i e odbiegają zasadniczo wiele w t y p i e i kształcie od i n n e j c e r a m i k i nie polewanej na obszarze d o l i n y I n d u s u . Najwięcej p r o d u ­ k u j e się t u t a j sorahi, naczyń na wodę (lotha), n i e w i e l k i c h naczyń z dzióbkiem używanych do m y c i a , dużych naczyń, z w a n y c h mathka, używanych t a k do p r z e c h o w y w a n i a wody, j a k też do ^przechowywania mąki, gdyż w k r a j u b e z d r z e w n y m g l i n i a n e naczynie spełnia rolę, która u nas p r z y p a d a s k r z y n i o m i paczkom d r e w n i a n y m . Półkolisto wypukłe dno tego naczynia często jest używane do przecierania opalonych ziaren g r o c h u . Bardzo piękne są starannie zdobione płytkie m i s y . Mają o n e ok. 50 c m średnicy, choć trafiają się i większe. Z większych naczyń w y k o n u j e się t u t a j g l i n i a n e maślnice mandaría (o pojemności około 10—12 1). Mandana są w y k w i n t n i e zdobione na całej górnej części brzuśca i na szerokiej szyjce, a pracowicie w y k o n a n a dekoracja jest p o w o ­ d e m i c h stosunkowo w y s o k i e j ceny (8 r u p i i ) . W maślnicach t y c h w y r a ­ bia się masło przez rozkłócanie śmietany dużą kołotuszką, wprowadzoną w r u c h o b r o t o w y za pomocą sznura. Z pomniejszych naczyń w y r a b i a się t a m nieduże m i s k i , małe mathka, a także s k a r b o n k i . Z produkcją �KRZYSZTOF 432 WOLSKI zabawek dziecinnych bardzo rzadko się spotykałem w warsztatach g a r n ­ carskich w Karaczi, choć w h a n d l u w i d z i się sporo t y c h wyrobów. III. Z B Y T P R O D U K C J I Z b y t p r o d u k c j i organizowany jest 'bądź zespołowo, bądź też i n d y w i ­ dualnie, gdyż każdy z garncarzy posiada swoje stoisko na bazarze. O ile p r o d u k c j a jest wyjątkowo piękna w kształcie i ozdobach, zespo­ ły naczyń zostają zakupywane przez różne miejscowe f i r m y handlujące w y r o b a m i rzemiosła artystycznego. Oczywiście w t a k i m w y p a d k u cena nie jest wysoka. Duże m i s y kosztują 50 pajsów. D l a cudzoziemców t a ­ ka misa na m i e j s c u kosztuje już dwa r a z y t y l e , w Sklepie a r t y s t y c z n y m zaś cena wzrasta pięcio- l u b sześciokrotnie. Oczywiście większe naczy­ nia, j a k n p . maślnice, kosztują o k . 6—8 r u p i i . P r y m i t y w n e i przeważ­ nie nie zdobione lotha kosztują 30 pajsów, niewiele droższe bywają sorahi. 5 P r o d u k c j a ośrodków g a r n c a r s k i c h w K a r a c z i jest zbywana dosyć daleko. J a k m i oświadczył k h u m b a r (garncarz) pochodzący z Sindu, „nie m a garncarzy w M a k r a n i e , są dopiero w I r a n i e i I r a k u . Do M a k r a n u g a r n k i wozi się z K a r a c z i m o r z e m do tamtejszych portów Pas- Ryc. 7. P r z e k r ó j Muhadżira a — cziak koła garncarskiego (uciekiniera) (kamienne), b - tiur z cziák, typ Kathiawaru, (drewniane), e с - II. Z adii 1 dolar USA = 4,75 r u p i i . w (kamień), d - garncarza Karaczi lakri (drewno), — ziemia Rys. 5 warsztatu pracującego K. Wolski, K a r a c z i 1964 �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU 433 n i , Gwadar i O r m a r a " . Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie p o ­ łudniowym widziałem również przenoszenie garnków w dużych siat­ kach na grzbietach osłów, wołów, a nawet wielbłądów. W K a r a c z i spotkałem także załadowanie naczyń do t r a n s p o r t u na samochody. Pomiędzy naczynia kładło się słomę. Natomiast do t r a n s p o r t u zwierzę­ t a m i j u c z n y m i naczynia wkłada się w s i a t k i bez opakowań o c h r o n n y c h , izolacyjnych. ZAKOŃCZENIE Garncarstwo w Pakistanie, t a k na p r o w i n c j i , j a k i w dużych ośrod­ kach m i e j s k i c h , nie przeżywa jeszcze k r y z y s u . P e w i e n upadek można obserwować jedynie w p r o d u k c j i w y k w i n t n y c h , ozdobnych, p o l e w a n y c h naczyń w H a l a pod Hajdarabadem l u b w M u l t a n i e w południowym Pendżabie. Popularne naczynia codziennego użytku znajdują nadal t a k i sam szeroki zbyt, j a k d a w n i e j , a porcelana nie przedstawia dla nich groźnej k o n k u r e n c j i . Rzemiosło garncarskie nie c i e r p i n a b r a k młodych adeptów. P r z e ­ mysł pakistański n i e zabiera jeszcze rzemiosłu rąk do pracy. Umiejęt­ ność zawodowa garncarzy jest dotychczas stale przekazywana w r o d z i ­ nach z pokolenia na pokolenie. P r z y pracującym o j c u (praktykują od maleńkości liczne dzieci. N a w e t najmłodsze dzieci kręcą się w obrębie w a r s z t a t u i biorą 'udział w różnych pracach w c y k l u ( p r o d u k c y j n y m . Umiejętność zawodowa n i e wygaśnie więc szybko, a co najwyżej p o d wpływem czynników zewnętrznych mogą nastąpić przemiany f o r m n a ­ czyń, a także motywów o r n a m e n t a c y j n y c h . Krzysztof Wolski P O T T E R Y MAKING IN S O U T H E R N SINDU (WESTERN PAKISTAN) S u m m a r y The author techniques of in are to potteries wheel, similar wheel which types are in territories The Hala, and in describes, used of to is found that set used in a of his field Sindu, there in and — in Poland, centrifugal use, while in the while spin the latter work Karachi by first, the a in Pakistan, the in the particular. potters second separate is also use uses a wooden common pottery Two a types spokeless heavy stone handle. Both in the neighbouring India. of southern Hyderabad, stylized plant Sindu. be universal pottery near on the basis southern The forms, shape Sindu i s glazed. of 28 - L t n o g v a f i a F o l s k a . t. ГХ is mostly The wares connected with the pottery, unglazed, are decorated the designs too, i s strictly although with that geometric made on archaeological finds traditional. mostly It is in patterns made the �KRZYSZTOF 434 men of who the shape women Most of and (of the fire wares the local markets, and Baluchistan, while Hala pottery Hala potteries find ready tres in duction of have to produced been are There as and the is established a demand producing decline, pottery, by pottery the created have dishes pots, while ornamentation is the task families). although purchasers. Sindu the potter WOLSKI so is that lively no potters sent renown for it dinner ever. as of southern boat and all over sets, tea tendency, pottery as by Sindu are Karachi to attractive either, an from Sindu. sets, for the occupation, as recent coffee older well of the years the sets, pottery as in Makran appearance In and sold the which cen­ pro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1a5b3d5b1433bddfae114e20d230bc6.pdf 8337e0c8198ac579257c76598eed96b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:514 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.440-500 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O MIĘDZYNARODOWA N I K O N F E R E N C J A L U D O W E J W dniach Konferencja terenach wie. 16 d o górskich, Obrady (do od spraw plenarne, cim Konferencji Karpat, stawa tam też również góralskiej. nich pomieszczeniach, wątpliwie W muzea 3 się i folklorystami Warszawie Sztuki w Byli Placówki 1 i PAN: d) Pracownia naradach też tematyce w sąsiednich w czterech a) w c) wzięło się w Krakowie Atlasu i osób obcych i i Słownika ludowej udział terenu Biblioteki wy­ kul­ programu w odpowied­ wpływała prawie w archeolodzy, Etnografii Małopolski IHKM; nie­ wszystkie Instytutu Polskich Zakładu oraz 2 Poza etnografa­ innych dyscyplin historycy, w b) arehi- Krakowie, Pracownia Folklorystyczna Agrarnych Gwar Karpatach. 28 p r z e d s t a w i c i e l i Pracownia Badań trze­ z dotyczących artystyczne, reprezentujących Pracownie Archeologii Pracownia gmachu w etnograficznej elementów językoznawcy, Zakłady Krako­ podkomisji wyświetlano pomieszczeniach nadesłanych na P A N toczyły tam t y m walory kultury antropolodzy, Zakład Ludowej Warszawie; o i I H K M jak zjazdu, Międzynarodowa naukowej. 135 badaniami to: oraz w imprezy K U L T U R Y naukowo-badawczenaukowo-badawczo-dydaktyczne zajmujące naukowych. całość przy Krakowie Karpatach budownictwa) wszystkich uczestniczyło placówki i i w Etnografii biuro polskich posiadających na Konferencji polskie mi dodatnio się zorganizowana koncentracja BADANIOM w zjazdu, krótkometrażowe została Taka Zaklad rzemiosła publikacji się ludowej Prezydium znajdowało filmy najcenniejszych tury przez folkloru, Tam A K A R P A T A C H kultury posiedzenia pasterstwa, PAN. POŚWIĘCONA W 1964 r. o d b y l a badaniom zorganizowana Oddziału dniu 19 m a j a poświęcona K Łodzi Badania Instytutu Historii w Sztuki Krakowie; Językoznawstwa w Kra­ kowie. Katedry 2 Etnografii Historii b) c) Narodów Katedry Katedra logii WSP w tedra ZSRR, Etnografii w I n n e Lublinie; b) U n i w e r s y t e t y : Ogólnej Historii i e) Katedra W y ż s z e : Zakład Budownictwa i Etnografii Geografii Katedra Muzyki, Etnografii, Antropologii, d) Katedra M. W S R i Osadnictwa — w., Polskiego; X V I — X V I I Etnografii i Kopernika w.; Etno­ w To­ Gospodarczo-społecznej Polski Wodnych Krakowie X V I I I — X X Języka Polski Geografii Ekonomicznej Budownictwa U J w Polski Uniwersytetu Katedra Melioracji Katedry Historii Historii Warszawskiego; a) Przyrodniczych Podstaw a) i Socjologii, Teorii Łódzkiego: Uniwersytetu S z k o ł y Krakowie; c) K a t e d r a wyższych: Etnografii Uniwersytetu UMCS runiu. szkół Słowian, SGPiS w w Warszawie; Krakowie; Wiejskiego d) K a ­ Politechniki Krakowskiej. 3 Muzea: a) g o w e : Bytom, Rabka, Żywiec. Tatrzańskie Lublin, w Zakopanem, Rzeszów; Etnograficzne c) r e g i o n a l n e : w Krakowie; C i e s z y n , Myślenice, b) o k r ę ­ Przemyśl, �441 KRONIKA tekci, geografowie prowadzanymi nicy że przybyło Katedry Konferencja badań wiązywaniu szych a w Romine, znawstwa, Brał (Magyar b) w w m. in. przez sytetu rumuńska pro С. w roz­ okres dal­ . powinny objąć Bułgarii również Nauk Sofii ta Akademia Debreczynie w nie i o pogłębienie szeroko tylko Jugosławii, dotych­ zakreślonych Slovenská fakulty vied: (Bratysława), (Bratysława); В. w współ­ dyscyplin akademia védy folkloristiku ośrodki Českoslo­ (Praga), Brnie: University etnograficzne (Academia de Etnografie) Folkloru oraz a) b) oraz Etnogra­ J . E . Purkyně; działające Republice! Cluj (Filiala i Etnografii Ukrainśkoji (Egyeteml w ra­ Populare Cluj, i Néprajzi na Nauk Instytutu Intézet), musieli Sec­ Aka- Mystectwo- tematyki odwołując w tej ostatniej w (Magyar Uniwer­ jedynie streszczenia dr Christo Wakarelski, Bułgarskiej Institut i chwili Akademii Nauk Muzej). Jugosławii. Prof. przyjazd, dr nadesłał Mi­ swoje badań. międzynarodowej przedstawiony Budapeszcie przyjazd. Etnografski międzynarodowych przebieg w Budapeszcie tj. przedstawi­ Etnograficznego przedstawił Etnograficznego na Naukite w delegaci, przysłali odwołać Bałkanach i Muzeum dwaj nie przybyli jedynie przedstawiciele został Ukraińskiej R S R , Instytut Etnograficznego Inni Akademii Osoportja) chwili Akademija Muzeum Muzeum). Węgierskiej Néprajzi osiągnięcia Dotychczasowy perspektywiczny innych Martinie. Nauk Néprajizi (Zagrzeb), 'dotyczące a Bukareszcie Sectia A. hudo'tanej Uniwersytetu filosofické reprezentant ostatniej Konferencję Gava^zi Katedry w międzynarodowe badaczy oddelenle etnografii w też Etnohrafiji). Instytutu (Byłgarska Na rodzaju jak Üstav Instytut Sztuki, Etnograficznej pracownik 1 0 1 0 najbliższy górskie Instytucje: reprezentowała (Akademija Muzeum Etnograficzne uwagi na aktualnego pomocnych ' Kijowie gdyż tego ib) muzeum Folclor, Nemzeti w że seminář Akademii jedynie referatów, 9 nauk zorganizowanie Dialektologioké národně udział Sekcji lován tereny etnografów, Brnie; Historický Folkloru Tudoimányos em. tak­ Akademii podsumowaniem ustalenie i G r e c j i . Chodziłoby Üstav reprezentowany Nauk 8 i następujące jazyka I n s t i t u t u l de Był ciel i poszukiwania także Etnografie). 7 a 7 Folklorystyki innych międzynarodowej (Btraty s ł a w a ) , věd: -a) Rumuńskiej 6 też Karpat, sprawę, były ústav Slovenské Delegacja domii Węgier , 6 i zagra­ Konferencji jak planowe zarówno (pobočka) seminář, toral 5 przeglądem skali ale przecież slovenského Muzea: 5 w sobie akademie oddział mach i Albanii mobilizujące Üstav venská D. poza badawczych, Reprezentowane fický założenia kulturowych nawet Národopisný jego Rumunii , ZSRR , Etnografii prze­ Z kompleksowych. działanie 4 celu, w etnograficzne. 9 i planów naukowo-badawczymi badania Muzea . Cele Karpat, metod Zdajemy с) na i etnograficznych, systematyczne przyszłości badań i regiony czasowych a) miała zagadnień Dalsze pracami związane Instytuty Etnografii zarówno wytycznych wszystkie być 4 1. stanu z których winny reprezentujących a oraz Karpatach 17 d e l e g a t ó w : z C z e c h o s ł o w a c j i , Bułgarii , Nauk i agrotechnicy, w artykule: akcji badawczej oraz plan Zarys planu do Badania Kultury Ludowej M. działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji w Karpatach, „ E t n o g r a f i a P o l s k ą " , t. 6: 1 9 6 2 , s . 1 5 — 4 0 . G ł a d y s z , �KRONIKA 442 naświetli do wszechstronnie ujęcia dawcze istoty zapewni gromadzenie etnograficznych się to m. zagadnień dotyczących karpackich elementy, grupy które in. w wienie analizie podstawowe znaczenie kultury i ludności i kultu­ wyznaczyć poszczególne geograficznego strony nadal 'i i łatwiej chodzi o opartego środowiskowych, posiadające rozważaniu łączyły góralskiej dyscyplin. przy na wszech­ które mogące dalszym ujawnią posiadać rozwoju oraz przedsta­ istotne kulturalnym górskich. W nawiązaniu których łącznie Otwarcia nał prof, żywym do Konferencji dr Władysław serdecznym i które się wywarły". ze Karpatami na tował prof. tym polskiego, tych dla Rumuńskich, kowych sobą że po choć gdzie przyrodnicze, wybrane pole mogącej w jak przynieść i że dla ważne na doceniali zasadniczą wyniki Prof. W. współpracę się praca nieraz naszej, ale i do Karpat za jedyną zadań bogaty zagadnienia międzynarodowej nie tylko od wykonania Karpatach narodu należąc międzynarodową na zacy­ dla Szafer Wskazując w znaczenie poczynając do wpływ jak znajomością Karpatach, — kul­ zaintereso­ dowodził, zmierzającą rozwinięcia wielki tradycji Pol uważa zazębiają siebie swoim określił nich drogę, właśnie na doko­ w różne z przyszłości". w jak Wincenty gospodarczych. referatach badawcze i — wyrosły stuletniej pierwsi jest pracowali Wisły, stwierdził, Już które które Nauk podkreślając rozwoju już należący Karpat trudną, Karpat, mieszały, przeszło nich wiele źródła obrady, Akademii PAN, historycznym polskich. Do humanistycznych, Konferencji, o teraźniejszości wybraną, przebiegały Polskiej rzeczywisty znaczenie w „znajomość którzy badawczych Prezydium członek krzyżowały, badaczy jego aż imieniu wspomniał Szafer, założeń którego obszarze. uczonych, właściwie w obrad referatów. przemówieniu Ponadto badań 47 Szafer, wokoło wania Przebieg powyższych wygłoszono „kręgosłupem, tury, i drugiej zagospodarowywaniu 2. są Z bądź ba­ materiałów etnicznej tym środowiska warunków tradycyjne planowanym struktury przy rolę kontaktów. obrazu też wydatnie innych spojrzenia się się postępowanie porównywalnych dzieliły określić Takie dokumentacją jak Da historycznym historycznej elementy w genezy, również różnorodnych współczesnego stronnej ziem jak i obiektywnego ludnościowych. procesie etnograficzne, wielowiekowych zarówno grup jednolitych bardziej przyczyniając kulturowych. ugruntowanych i do tematykę, zjawisk bardziej poszerzonych Przyczyni rowej opracowywaną występujących nau­ program humanistyczne stanowi najtrafniej inicjatywy światowej naukowej, nauce i kul­ turze. Dyrekcję oraz prof, mawiając rych z w poznania Karpaty, ność imieniu procesy panowania Jawna proces przez dalszym nurtująca praw ciągu łatwo dekomponując i sił że badań Jego w regionie w wielu do środowisko dr się wicedyrektor, J . Pazdur prze­ etnograficznych, trwałe dostosowanie prowadzi Pazdur, Prof. do elementy jej praw. przyrodniczym, wypadkach wypaczeń, ludzkie Etnograf takim współczesna które przez któ­ wynikają jak dąż­ odbijają się niewłaściwe przyrody. przemówienia badaczy i Jan znaczenie cywilizacyjny. właśnie dr Prezydium. podkreślił dowodów, przyrodą prof, członek człowieka kulturowe cywilizacji, wykorzystywanie W Instytutu dostarczyć nad reprezentowali Dynowski, jest przyrody może losach P A N Witold przedmiotem obserwując na I H K M dr myśl prof. współpracy J . Pazdur zwrócił międzynarodowej w uwagę, zakresie że od kultury �KRONIKA ludowej w Karpatach warunkach znalazła organizacyjno-naukowych w jakim to Badania nych podjęte tej W badaczy zainteresowanych podjęcia na wiele jak przez jedność jest wokół warunki poczynając w obecnych nowych możliwości do p r z e p r o w a d z a n i a skupionych współpraca oprawę, badań, cywilizacyjną. związków regionu i wspól­ karpackiego. historyczne może od tej K o n f e r e n c j i , Program do oraz referaty pomimo w w na­ zakres szczególnie dyscyplin, udział za z I H K M trud którymi się n i e o d z o w n a . Dyrekcji posiedzenia , 1 2 ująć w plenarne folkloru kilka różnorodności oraz staje Mieczysław P A N W za­ za sta­ 1 3 , oraz 1 1 rzemiosła w i czterech wytwórczości . 1 5 można kompleksowości a dr t a k liczny sesji. pasterstwa dużej i prof, oraz Karpat, nauki Wydziałowi obejmował spraw: obrad przedstawicieli rozwoju I tej budownictwa Wygłoszone których nadano kultury strony obecnym Konferencji podkomisjach 1 4 w ze zebranych owocnych problematyką podziękowanie jaką powitał życzenia zwłaszcza etnografów złożył Konferencji z a wyrażone referatów, kończeniu nieniu wskazują, i przejść, organizatorów dziękując w rzutuje wytworzona Gładysz, domowej warunki dopiero tych myślenia. imieniu ranną dogodne narodów być przełamana podstawy powstaniu przyrodniczy etnografów rodzime naukowa czasach szerszego przez w Zaściankowość region realne Dzięki zaistniały zakresie celów szych swe społeczno-politycznych. 443 zasadniczych tematycznej ujednoliceniu grup merytorycznych, koncentrowano prowadzonych i się n a zagad­ planowanych prac badawczych. Do grupy plenarnych, pierwszej które w o l s k i e g o , dzie badań badań w kulturą ludową z badania kultury nia kulturą nad w w sąsiednich w w ludności charakter (M. w górskich, w w w ludową w Badania k i , Sofia, organizacji przeprowadzanych (J. P o d o iák, ZSRR Bratysława, Komisji Kijów, Ukraińskich) ludności do Bada­ (A. P o r y c k i , kulturą po­ polskie S t a h 1, B u k a r e s z t , Karpatach nad w Badania Kraków, Rumunii-(P. meto­ o i Czechosłowackiej Rumunii), nad kulturą (Ch. W a f e a r e i s i staniu obrad D o b r o ­ {Uwagi teoretyczny Czechosłowacji Karpatach), n a początku dr. K a z i m i e r z a dotyczyły G ł a d y s z , Międzynarodowej góralskiej badawcze prof. Karpatach) obszarach Polsce Karpatach), ludowej wygłoszone oraz góralskiej Bułgarii). Druga dotyczyła 1 1 relski Na grupa 1 2 zator 1 3 doc. głównie posiedzeniach (Sofia), dyr. dr (Łódź) Obradom 1 4 1 3 dr Przewodniczył plenarnych Božena i Bronisława Przewodniczył prof, posiedzeniu dr dr plenarnym prowadzonych Christo Kazimiera WakaZawisto- (Bratysława). Berezowski Kopczyńska-Jaworska Sobieski (Warszawa), organi­ (Łódź). (Warszawa); organizator Podkomisji (Toruń). inż. H e n r y k d r Ján M j a r t a n (Kraków). na archiwalnych przewodniczyli: dr Stanisław doc. dr M a r i a n mgr również części i(Bratysiawa), dir J á n M j a r t a n prof, po kolejno Zambrzycka-Kunachowicz Gładyszowa a Mílová Klimaszewska Przewodniczył Anna przedstawionych terenowych, przewodniczył Podkomisji dr Jadwiga mgr referatów prac wicz-Adamiska ria P A N , mającą tj. w w referaty inauguracyjną pasterską działalności i zadania Bułgarii i krajach, Sprawozdanie Stan kulturą Karpatach należy prelekcją czł. k o r e s p . nad szczególnych nad zaliczyć poza Jost (Zakopane); organizator Podkomisji (Kraków). (Bratysława); organizator Podkomisji dr M a ­ �KRONIKA 444 przez te dyscypliny uwagę przy referaty z zakresu: znawstwa dla (C. H. badania górskich w o l s k a , Galicji stan w wędrówek Z karpackich) i z wczesnym grupę ludowej wiednich rakter w ogólny, albo (Brno), Znaczenie kultury i wa), Współczesne пате H. tych referaty: iz Ze w zostały F i g u ł a, pastwisk Karpatach we i handlu referaty: w kształtowaniu badaniach i nad etnograficznych (drugą część też R. między­ J e ř á b k a badań kulturalne bibliografią się kar­ nad sta­ referatu (Warsza­ w Bieszcza­ Podhala; nad cha­ zorgani­ B i e r n a c k i e j społeczno-gospodarcze odpo­ dotychczas jak to M. kul­ w z jakie potrzebie O Polskich; Prace żadnej krajowych, Były dziedzin posiadające się w zagadnienia, (Kraków), (Zakopane), poszukiwaniach wygłoszone referaty zarówno dyskusji. Karpatach Rumuńskich stan w w poszczególnych badań nad Tak N. D u - na pod­ tradycyjnymi autor w zaję­ wygłosił w sumujące W referacie polskich dorobek do pieśni badawczy spraw pewnego kultury, rzemiosła i Rzemiosła pomyślane wiejskim drzewne dwa w w Karpatach Karpatach opracowania okresu czy wytwórczości Stan i (problematyka przedstawione na M. L. też szczególnym elementy problematyki tekstoogólniejsze, wysuwające referaty domowej, badań badawcza). proble­ wygłoszone a mianowicie nad rzemiosłem M a ś l i ń s k i e g o podkomisji (Kraków), Podobnie do Š t i k a F o 1d e s powyższe znaczenie niektóre (Kraków), Polskich, pasterstwa J . ze folkloru Również posiadały wygłosili rozwoju pasterstwem Z działal­ pasterstwa karpackim; (Warszawa), ogólną zakres etnograficznych; spraw góralskich. Z a m b r z y c k i e j - Ku n а с h o w i с z przemysłem na"d do w Etapy szałaśnictwem J . S a d o w n i k a ludowych spraw prac badań podkomisji określonej • d z i e d z i n y podkomisji nad węgierskich Karpat. do (Warszawa), współczesnych przedstawiały wchodzącymi podkomisji porównawczych Przegląd podkomisjach zagadnieniami więc problematyce studiów były logicznej i w aktualnych jedynie podejmowały K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Budapeszt), na (K. terenu podstawowych n i e mieściły karpackich, B i a ł e g o nowych podkomisji. A. Karpatach matykę swą transportu Z. referatów i uwzględnieniem A. struk­ Obecny pasterskiej). Pierwsze zawarte tym o kilku stanowiły przeobrażenia Karpat problematykę bo D o b r o ­ Warszawa, rolnictwie i c h tematyką szerszych P a r y s k i e g o ludności (Brno), przy sesjach rolnictwa O z tematyką komunikacji, (Cluj), komisji Zgodnie wymagały rozwojem W. a na traktujące dotyczących Wyjątek ludowej; nem ności tere­ (M. agrotechniki O a r a- na przestrzennym zagospodarowania Kraków, referaty które podkomisji, packiej ciami Z а к i, badawczych omawiane narodowych, w stanowiły podkomisjach. były dach; ekonomicznej Polskich), В. В hodowli B e r e z o w s k i , melioracji (A. Karpatach. bardziej zowanych nie archeologii zamierzeniach tury Karpatach systemami Historyczne etnografii; zróżnicowaniem S. połud­ kultury średniowieczu). Trzecią lub w nad nad Polskich; wsi poznania regionalizacja geografii Braty­ historii Kraków, dla to języko­ życia źródło P o d r a ż a , pod Były pasterską), z jako i brane H a b o v š t i a k , przydatność ilościowym geograficzne pasterskich badań A. 1773—1914), Karpatach A. terminologią w. być Znaczenie Dokumenty XVIII i ich stanie w'latach Studia Kraków, kulturowych Kraków, w nad Kraków, połowie winny kulturowych. Kraków, Karpatach; badania gospodarczymi Zmiany n o w s к i, Łódź, tur w a drugiej regionami badawcze zagadnień K a r a ś , M a d u r o w i с z - U r b a ń s к a, nad nach (M. G r a d o w s k a , w wyniki ludowej językowy A. Małopolski wsi; kultury atlas B o b i ń s k a , niowej których podstawowych językoznawstwa badań Słowiański sława, naukowe, opracowywaniu zostały budownictwa, �KRONIKA tj. J M j a r t a n a Słowacji, oraiz budownictwem pracy to M. akcji Słowacji; A. (Kraków), na nad wokół pozytywnych o skali od z kulturą ogólnokarpackiej. czasu charakterze współ­ przystąpienia monograficznym Gospodarka organizacji polaniarska pasterskiej na łazach Gospodarka (Łódź), za­ badań. zorganizowanej bo (Łódź), Formy znacznie związanych w rezultatów Referaty różnorod­ rozpoczętych zagadnień najwcześniej, aktualnie duża niektórych dopiero porównywalnych (Bratysława), muzycznego Dudy wsi (Bratysława), Improwizacja Zasygnalizowano ludowej. oraz p e w n y c h Zwyczaje i terenie między pieśniami Ochotnica, pow. technika daleko Karpat mleczna górali Nowy wariacyjna również i i hodowlane; zwyczajach Przeobrażenia (Warszawa), pozycji terenie tatrzańskich oraz temat a O. górali E l s c h e k wierzeń mu­ i zwycza­ J . K l i m a s z e w s k a Drzewa (Kraków), Karpat społecznej prace: S z u r m i a k - zachodniokarpackiej na T. K a r w i e k a na A. Targ, w poszukiwania ludowych zaawansowane Polskich; zagadnień społecznych, a m i a n o w i c i e : rolnicze magii przedstawili na Analogie przykładzie zyce s k a się badawczej. (Warszawa), gorczańskich rzeniach, na badań przegląd aasługuje Obok tematykę K o w a l s k a - L e w i c k a folkloru - B o g u c k a ruń), stan Polskich. zakresu S o b i e s k i jów tematów. t y m odcinku J. P o d o l á k Karpatach Z na ludowym i .stanowiły podkreślenie K o p с z у ń s к a - J a w ог s к a Karpatach; w na elementów przykład międzynarodowej środkowej tym koncentrujących wymowny В. podkomisjach przedstawiono sporo zapoczątkowanej wygłosili: w prac posiadała Stanowi Przy budownictwem Problematyka Polskich. w opracowywanych już referatów pasterską do badań. nad (Kraków), Karpatach wygłoszone monograficznie awansowanych Większość w referaty przeprowadzanych ność badań Gł a d y s z o w e j ludowym Pozostałe Stan (Bratysława), M. 445 Polskich; bacy na w В. В (To­ wie­ a z i ń- przykładzie Skalnego Podhala. W podkomisji renci kilka tematy to w H. (Praga), dium cje szerszym referaty: k o v á do zarobkowe na orawski; C z a j k o w s k i Łemków i (Kraków), nictwem polaniarskim referatach staje coraz się innych etnografów obecnie do znaleziska 1а к budownictwa Charakterystyczne (Kraków), konfrontacji gospodarcze omówiono dyscyplin w w przeprowadzanymi Z poiouńe X I X i nad opra­ funkcją (Praga), Koliby (Zakopane), Dom w Chochołowie; wiejskiego D. X X T y l k o w a w. w budownictwem Beski­ i osad­ Żywieckim. stosunkowo j a k też się badaniami pełnym aktualnie i zakresie opracowywanej traktowana rozwiązywaniu staje Łosie. budownictwa Pogórzem; stu­ Migra­ określoną drewniane badań dla przykłady V a řek a cechy drugiej zróżnicowana c z y folklorystów ściśle Były S t a ň ­ (Łódź), wieś J o s t o w a przyległym (Kraków), w pięciolecia, bardziej z Beskidzie J. W. Budownictwo (Chochołów), w je: badań; >ze J . Města stanowiły związanych Przedstawili Starého Maziarska (Lublin), refe­ wybrane historycznych. Podhalu; M i s i ń sк a budownictwa najnowszych w M. i na ze Karpatach; spraw J . K o l e b a c i z ubiegłego i świetle Bojków badawcze udział form Budownictwo Sądeckim; W M. В г у J. P l u c i ń s k i u w historycznych. w J. dzie Podhalu; podkomisji przemian „kram" włókienniczego ludowej przedstawili ujmujących środowiskowych mechanice O domowej monograficznego uwarunkowań włókiennictwa regionalnych tle zwane w i wytwórczości typu (Zakopane), Znaczenie na Referaty rzemiosła opracowań aspekcie J o s t współczesnego cowań spraw, rodzajów a terenowymi. podejmowanych szczególnie Sporo też wyniki tematyki, wielopłaszczyznowo. problemów konieczny, zarówno pilny głosów w która Dlatego przez związku w dysku- �KRONIKA 446 sjach kierowano pod adresem gromadzeniu historyków pomocy w krojach h i s t o r y c z n y c h , j a k też u s t a l e n i a rekonstrukcyjnych, nikania. z W też w Jakkolwiek postulat wspomnieć, stu pozostaje laty, sobie badań n a d kulturą nawzajem i zanim i drugim nia polu dopiero Wiemy „Etnografią wtedy mogło także, t e n spotężony chcąc j a k ważne konsekwencje etnografią zarówno d l a genezy badanych wyrazów nania integracyjne pomiędzy wywołane E. przyczyniły Sapira , M nego w naukach 1 9 . znakomitego a Dyskusja w wanych 16 w badawczych, Zgodnie referatów także podnoszono, poszczególnych „Nauka Nowoczesna nieco krajach Polska", R. problematyka że w historii bada­ języ­ ludową, jak poczy­ odcinku badań językoznawcy kierunku teoretycz­ 21 poza rozszerzeniem analizowania wzrost nowych konfrontacja tendencje stoso­ gromadzonych wyników badaw­ doprowadzić w dziedzinie „Nauka zawar­ do pogłębienia 1 (37), s . 1 7 3 — 1 7 9 ; nauki, jednym rodzaju dyskusji i ich wzaiemna Światowe kraju, ale n a anthropology . wnikliwszego 10: 1962 n r się współpracy na nowego zmierzających znaczny to objaśnią . zwłaszcza przyniosła, uwag j a k też Zob. n p .E . K u j a w s k i , wych, (42), treścią wiadomości, metod materiałów. czych wywołana nich elementy wygła­ międzywojennym social mianowicie tego amerykańskiego się m . i n . d o u g r u n t o w a n i a etnologicznych, rozwoju Wówczas prace n a d kulturą okresie przed Jagiellońskiego, poznania z e ścisłej badań dyscyplinami, działalnością l a już w z e sobą, do krokiem" w bo Karpat". n a którym wynikają Przecież tymi Uniwersytetu , form prac t e n prelekcjach monograficzne 1 7 dla rozwoju 3. W a ż n i e j s z e tych kałkuł talk międzydyscyplinowej, swoich prowadzącą o kompli­ też n a t y m m i e j s c u się kiedyś ażeby iść p e w n y m z terenowych, całość, potrzeba, i rozlicznych pierwszy, stoków zejdą prze­ sesjach postulatu ona znaczenie tym w północnych rzetelną można, posiada o geografii i historyka nastąpić, poprzedziły kończyć koznawstwa też z profesor Należy współpracy ważne Pisał ich podejmowanych P o l bodaj konieczność celach wypływające trudności wymagają planowania. dróg tego prze­ w lat n a licznych poważne odcinkach Wincenty Karpat. etnografa utworzą to będzie n a etapie i korzyści realizacja naukowe n a wielu chociaż od kilku badania j a k niezmiernie słuchaczy że „prace są , t o przecież do i c h w wytworów nasilenia że napotyka X I X w. jako wywodził, 1 6 odnośnie kulturowych tradycyjnych wykrywaniu polskiej ludności zjawisk nauki wysuwał sprawę, połowie zapoznając nadal nazw omawiane jednak etnografii zdając w to językoznawców wspomnieć, naukowych współczesne że w kilkunastu szanych przy dla rozwoju zespołowego, i do ujmowania t y m należy międzydyscyplmowej znaczeniu działania ważki z czasopismach doniosłym kacje. szczególnie związku integracji czy materiałów B. Polska", muszą badań nauko­ S u c h o d o l s k i , R. 1 0 : 1962 n r 6 s . 18 n . Kałkuł 18 W . P o l , Rzut 1 5 Zob. К. M o s z y ń s k i , Wrocław 1 9 6 2 , s . 39 n . wian, 2 0 Kilka s. 2 1 o 'rachunek, oka na północne Zob. E . S a p i r , uwag (45), (łac.) calculus 1 7 O sposobach Language, językoznawstwie obliczenie, stoki New Karpat, badania York amerykańskim, kalkulacja'. Kraków kultury 1921; P o r . też „Nauka 1851, s. 112. materialnej J . K u r y Polska", Prasłoł o w i c z , R . 1 1 : 1963 n r 3 162. Z o b . J . H e r s k o v i t s , Man and his Works, New York 1956, s. 8 n . �447 KRONIKA do rewizji Karpat. być dotychczasowych Istniejące traktowane szerzenia i jako port, patach innych Dzięki czynności badanej kultury. cona zagadnienia na czych braków wiane w idące w kultur z karpackich zostanie cały a tym tych drugiej i szereg zajęć elementów rola obcych, i trans­ w Kar­ w rozwoju głównie wiele ludności. Niektóre np. z zajęć pasterstwa udział zbyt wieku zwró­ zasadni­ z nich upra­ wywoływały rozwojem daleko^ dawnych wszedł stosunkowo roz­ innych handel była istnieje inż. H . J o s t — powinny zwłaszcza jego badaczy X I X Tak mówił także określona przeto połowie kulturowe. o czym a ludności i konieczność szeregiem samym uwaga kultury na góralskiej, właściwiej pasterstwem, z zakresu społeczne całym ludności w metalurgicznych" — uwagę metalurgiczne", dotychczasowa jeszcze i rozwój niewystarczające również rolnictwem produkcyjnych, materiałach i się „przemysły związane przeobrażenia mysłów stają egzystencji temu Ponieważ Karpatach pochodzenie Zwrócono nad podstawę Północnych. wśród badań j a k rzemiosło, stanowiących na syntetyczne tymczasowe. pogłębienia produkcyjnych, poglądów opracowania do „prze­ miejscowych odległych, głównie zachodnioeuropejskich. Wobec nowych nieczność tych na wej. Toteż wiele z obcych nich dotyczących stanowiło z w karpackim etnogenezy tylko jako na zaś i badanym pomoc krajów zrębu elementów Takie rozwiązujących kulturo­ dużą z tych opar­ rozwiązywaniu obszarze kulturowych. dla językoznawców W każdego może postępowanie zagadnienie dialektach karpackich, o którym mówił ko­ definicji struktury robocze. rozmieszczenie fal zachodzi niektórych językoznawców zróżnicowanie z korzyścią regionie rewizji zakresu etnicznych przez Kartograficzne i nosiciela terminów w nawet traktować ruchów dokładniejsze będzie również a hipotezach należy wyznaczenie izapożyczeń. przynieść badawczych używania, dotychczasowych zagadnień będzie osiągnięć ostrożniejszego dr W. twórcy Truszkowski (Kraków). Zwrócono w także Północnych uwagę Karpatach na z karelski). Elementy kulturowe, żytności, riały w czynią do ogóle dążyć gólnych w ten obszar rekonstrukcji Karpatach. ności K a r p a t jednym z chronologii przy na tych się rezerwatów europejskich 2 2 zadecydowały wyróżnić i Bałkanów, j a k również badaniach . W kultury Ch. wspólne cechy lokalne mate­ badań z strukturze Wa- staro­ dających toku działających o zjawiska te, które mają (dr t e r e n a c h z odległej nasilenia wpływów które tym powinno się przedsłowiańskich poważniejszych kultur cywilizacyjnych, Przy liczenia elementów które przetrwały wczesnych do ustalenia centrów konieczność istnieniem należy poszcze­ kulturowej dla całej (dr C h . lud­ Waka- relski). Należy karpacką, t u podkreślić, stawiających uniwersalny staje i schematyczny, się r a ż ą c o sposobów nów, w których dokonują ków tego rodzaju badawczych zadań znajdujemy 2 2 ratu: potrzeb. przecież Zwrócił Znaczenie na których całkowicie Stąd to dążenie przystosowywanych się n i e c o odmiennie należałoby dążyć w Poza zagadnieniami jednorodne to uwagę również karpackiej związanych stosowanie przyjąć ani do nie tyle do istotnymi dla prof. z "punktu В. odrzucić całych pewnej dla G u n d a widzenia zjawisk sposób nie można, w regio­ kulturowych. myśl niewielkich etnologii pogłę­ nawet koncentracji badań w Karpat tematyką w różnorakich najmniejszych przeobrażenia z metod do używania zakresie planowania elementy kultury głęboko problematykę, m a t e r i a l n y c h , co do k o o r d y n a c j i wysuwanych badaczy jej niewystarczające. bionych Obok że d l a s z e r e g u jasno i nawet środ­ ogólnie obszarów Bałkanów, streszczeniu refe­ europejskiej. �KRONIKA 448 a przy t y m interesujące scypliny. W wanych winno do tych w planowaniu nastąpić bliskiej zywania — współpracy, etnografii, prof. co sesji w krajów, i — doprowadzić ale także instytucji podejmujących Dobrowolskiej oczywiście której dorobek poznanie rozproszenie z naukowy badanego 2 3 podobną może do inne jest dy­ zaangażo­ problematykę, porozumienie, posiadał obszaru. t e m a t y c z n e , zrozumiałe przedmiot w etnografów Karpatach troska jak o jest coraz miarę rozwoju zajmujących świadomy pełniejsze badawczej syntetycznych, też całych Poza gólne i ogólnym ośrodki zmierzające szybkiego wszelkie Ujemną zresztą i zmian rozwią­ cechy jego rzetelnego stroną wobec jej dziłoby Wśród konieczność podkomisji, co o było rozległego społecznej wymianę pomocy może zakresu roli poszerza w cenie przeglądu większej z potrzebami na łoby gruntowniej głyby zyskać za ski). głębszym tendencją Należy kologiczny, ludową nik) oraz 2 3 ośrodki stawa A. wybrane Aneks Łodzi (Instytut Uniwersytetów kultury z ilustrująca osiągnięte w spraw wiele referaty PAN), niektóre Krakowie, a (org. także Łodzi i się przez opra­ przy akcję słownictwa do a tech­ stałe m. celów publi­ in. zwró­ związanych podejmowanych z tema­ badawczego nimi zosta­ problemy o n o w e zespoły (org. doc. d r M. doc. d r celu rozwoju mgr słownego mo­ Z. i mgr Zakłady z muzy­ melodykę J. Sadow­ J . Klimaszewska). przez Polskiej wnio­ Biały), Sobieski) (org. robocze (zob. poinformowanie wyniki współpracujące Lublinie. także ożywić rozszerzyć również zademonstrowana Pracownię ale niezbędnych warsztatu podjętej terenowe 5-leciu oraz na Cho­ naświetleniu. folkloru miały przede również dyscyplin, związku (org. planów, ludowego byłoby rolnictwa Karpat uzupełniała ostatnim winno z obecnie w poszcze­ współpracy poszczególnych się razie i c h dalszego duchowej obszaru i Warszawie Sztuki w w np. przez kontaktów. tak zostały r o z b u d o w a n e instrumentalistykę działy jak monotematycznych, archiwalnych wysuwane do regionów, obrębie Winno pokrewnych Szurmiak-Bogucka), Komunikaty planszowa Krakowie, zespół trwałej opracowań wysunięto uzgodnienie wzbogaconego podkomisji badawczej naukowe. a jak wszechstronniejszym I I . Ostatnie tematyce pasterstwo) kowie wymienić mgr i celu w itd. Nadto źródeł do u s a m o d z i e l n i e n i a obejmujący Zob. ficznej tu (org. tak się stałych spotkań itd. Konieczne t e n sposób opracowanych, na Niektóre z istniejących z wyraźną W tego form gospodarczych, badawczych pomocą jako poszerzeniem kwestionariuszy leksykalnych, etnograficznymi. etnograficznych i badawczych. pasterstwa udostępnianie stała współczesnego, stosowanych do dokładne map zoologicznego wyników uwagi wiodących postaci rolnictwa, opracowań wyodrębniających badawczych wyników roboczych zarówno wyczerpujących pogłębieniem na ludowej jest górskich. wielorakich nie tylko naukowych botanicznego, kowanie dróg kultury dowodem k o n k r e t n y c h faktów przyszłych częstotliwość i osadnictwa, nicznego, tów różnych metod przygotowywania dalszym nawiązywania bibliograficznych, badaniach do badaniem Najlepszym kulturowego o pomnożenie kierunków nad pozwoliłoby doświadczeń, obrazu obszarów zwiększoną wymianę uwag. poszczególnych omówieniem głównie cowań dla rzetelnie tych oparcie sąsiednich dyskutowano międzynarodowej. wszystkim przecież dającej zarówno Karpat się wymowy ujmowanie też p r z e s z ł e g o . C h o d z i podstawy w a M. wielu dyscyplin nieustannie. Każdy w na wkładu wielkie się szereg zadań. trwałego zbyt etnografów gdzie regionalnym, zdaniem Przedstawiony i nie tylko wypadkach, w czasie badawcze Etnografii Sztuki nimi o etnogra­ poszczególne polskie obrad wy­ (budownictwo, I H K M Ludowej Katedry w PAN Kra­ Etnografii �449 KRONIKA 4. Z a k o ń c z e n i e W ostatnim dniu obrad uchwalono doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w ą , komisjach oraz Program naradzie obrad oświatowych Na na i został (53 osoby) w Zubrzycy tekturą na Prezydium zamknięty Orawę i Podhale wieś drewnianą, a także Ostatnim Tatrzańskiego się W w sumie wych jednym była końcowych dr K. w podsumowaniu laty przez najlepiej współpracy i na naukowo-organizacyjnej, i uzgadniania naukowych cjami, nie jak metod Wyświetlono 2 4 pod Turbaczem", „Obrzędy stare Program 2 5 w „Na wycieczki Zubrzycy „Janos został z wyraz (prof, oraz polegało przed krajów. działalności wspólnej naukowego, polskich rozbudowy instytu­ i rozszerze­ badaczy Oświatowych „Hej, bystra „Jan jako Dodajmy, pt.: woda", Chyboń naro­ tematyki poszczególnymi przez na pięcioma sześciu zakresu o zacieśnienie Filmów Hat „Gdzieś „Pasterska Jachimiak", dwór". wzbogacony oraiz temu naukowo-badawczym. Dębna", stoi . współpracujących dbałość beton", 2G J . Mjartan) do do warsztatu Wytwórni Orawie Górnej co pomiędzy froncie wysta­ znajdu­ krajów Konferencji poszerzonej szczególnie i Dano podejmowania tak Ta . 2 7 P. S t a h l , dr zarówno z Międzynarodo­ zapoczątkowanej f wzbogacenia „Drewno wiosenne", 2 8 kierunku pomyślanym się etnograficznych Polsce naukowo-badawczej w produkcji rzeźby", dr obecnie potraktowana filmy „Ratujemy tanecznego też „Kacwin", opowieść", a indywidualnych. szeroko w archi­ Doliny zbiorami poszczególnych Znaczenie Karpat międzynarodowych, została w Gładysz). wniosków, zmierzały kontaktów czynnik szereg badawczych, kontaktów współpracy Istotny M. jego najpożyteczniejszych Ch. Wakarelski, obszarze jak wytyczne też magazynów z z skansen wylotu zapoznanie urządzonych zorganizowanych dr było także się podhalańską u . 2 4 autokarem rozbudowujący a filmów Karpat wycieczka pasterskie wycieczki jedna terenu zachowaną pod­ 1). najnowszych z Zakopanem, Czechosłowację, uchwalono zwiedzili dobrze przez plenarnych w Aneks jednodniowa przedstawicieli dr (prof, z zreferowanych projekcją zabudowania niewątpliwie obrad się trasy w (zob. etnograficznej Uczestnicy Etnograficznych Polskę Główne . przemówieniach Konferencji dów. odbyła punktem Zawistowicz-Adamska, ugruntowaniu Na to Konferencji w z dwugodzinną tematyce typowe Chochołowskiej. jącymi 2 5 wniosków na posiedzeniach Konferencji Chochołów wami Muzeum o Konferencji Górnej, kilkanaście a wysuniętych dokumentalnych zakończenie Konferencji przez występ (młodzieżowego zespołu miejscowego szkolnego zespołu w Chocho­ łowie. Z 2 G prof. 2 7 był w wystawami Juliusz Jedyną „II sunkowo 6 o nych w niezbyt wielki, w Polsce, i Ludomira albowiem obecną jak utworzenia „Etnografia też na poprzedziło w o zapoznał charakterze Etnografów" Sawickiego. 42 wygłoszone kilka spotkań Czechosłowacji. Międzynarodowej Polska", t. 4 : w a, V Konferencja Międzynarodowej patach (Smokowiec 17—20 29 - .rtnoĘrafia naukową Geografów prof. Tatrzańskiego Uczestników Muzeum. międzynarodowym zorganizowany Wkład etnografów referaty w Polsce był przypadało sto­ tylko etnograficznej. Konferencję sprawie patach, przez Muzeum imprezą Słowiańskich głównie tematyce 2 8 historią dyrektor poważniejszą Zjazd 1927 r. oraz Zborowski, P o l s k a , t, I X X 1962), Zob. Komisji 1 9 6 1 , s. Komisji i M. Badań 339—343; A . do „Etnografia Badań Polaka", narad roboczych Kultury K u t r z e Kultury urządza­ Konferencja G ł a d y s z , Ludowej w Kar- b a - P o j n a r o Ludowej w t. 7 : 1 9 6 3 , ,s. 4 9 2 — 4 9 5 . Kar­ �KRONIKA że chociaż na Konferencji są jeszcze dujących rozwój się całość akcji nadal o całości kowym, a Ta kontakty osobiste szeroko naszej których badaczy poszczególnych akcji co w wytyczonych żywsze i badaczy aniżeli instytucji w badawczej rozwoju o wiele Przeróżne naukowo-organizacyjnych, powikłania rezultacie skuteczniejsze formalne niekorzystnie o tak poważnym decy­ hamują odbija znaczeniu nau­ politycznym. pomyślana rozwoju pomyślnego to przecież zobowiązań. międzynarodowej nawet zespołowego perspektywy współdziałania, podejmowaniu powiązań na posiada ramach impreza dyscypliny. naukowa Przyczyniła przeprowadzających współdziałania, jak to się posiadała swoją bywa jeszcze mianowicie do działalność np. u inne scalania naukową większości znaczenie wysiłków poza dla nie­ formami pracowników' muzeów regionalnych. Każdy utrwala zjazd i a nade w dalszej wszystko, w (Aneks współpracy gotowość sfera rodzaju II), a nade innych chęci n a u k o w e j najlepiej, oraz kulturą. ich (Aneks I), przez żywe jest Wniosek w mającym związku się z Kongresem odbyć w Moskwie być osiągnięcia, badawcze, wykorzystane naukowa i aż nadto przemyślane refe­ i pogłębienia osobiście M. czy W. H. regionem bliskiej zadeklarowana Dobrowolską, Paryskiego. przedstawicieli zainteresowanie Uchwalone udziału prof. przez sesja liczne również Śmiałowskiego A n e k s 1. jak prof. nowe możliwości mogące tego dotyczące współpracy wnoszona jak psychiczne Dowodzą wnioski wyrażona R. nowe i społecznej. K a r p a c k a wszystko dyscyplin gdy uwidacznia odkrywa siły wydarzenia. Baranowskiego, świadczy zadania, świeże pracy naukowej tego B. swoje porozumienia, wyzwala współdziałania zowskiego, spełnia zakres gdy owocnej obfitowała raty naukowy powiększa różnych Karpat i S. Bere­ Ta atmo­ dyscyplin Bałkanów I wnioski Nauk Antropologicznych i Etnologicznych 1 9 6 4 г.: Z a l e c a się S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i d o B a ­ dania Kultury Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich t e r e n a c h górskich, aby zwrócił się do poszczególnych Akademii Nauk państw zainteresowanych w . w . b a d a n i a m i o poparcie w n i o s k u , j a k i zostanie złożony U n i i n a u k antro­ pologicznych i etnologicznych na Kongresie w Moskwie o utworzenie w r a ­ m a c h tejże U n i i stałej M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich, która z k o l e i m o g ł a b y swoją działalnością o b e j m o w a ć także i n n e o b s z a r y górskie. ( W n i o s e k w y s u n i ę t y p r z e z prof. dr. M . Gładysza). 2. Wnioski dotyczące celu i zakresu badań M K K K : A b y uniknąć j a k i c h k o l w i e k nieporozumień w związku z a k t u a l n y m i pole­ m i k a m i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , K o n f e r e n c j a s t w i e r d z a r a z j e s z c z e , że M i ę d z y ­ narodowa K o m i s j a do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h m a wyłącznie n a celu koordynację planów i uzgodnienie metod b a d a w c z y c h , p r z y w s z e c h ­ stronnym poznawaniu kultury ludowej w jej rozwoju h i s t o r y c z n y m . (Wniosek delegacji czechosłowackiej). W związku z t y m s t w i e r d z e n i e m dr C h . W a k a r e l s k i (Bułgaria) postuluje wspólne kontynuowanie p r a c n a d pogłębieniem m e t o d y k i badań oraz danie pierwszeństwa t y m zagadnieniom, k t ó r e są w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h t e r e n ó w . P o n a d t o K o n f e r e n c j a uznała z a ważne podjęcie e k s p e r y m e n t a l n y c h b a d a ń �451 KRONIKA kompleksowych dotyczących w y b r a n y c h w s i w poszczególnych k r a j a c h celem wypracowania metod badań p r z y u d z i a l e specjalistów i n n y c h d y s c y p l i n , j a k antropologia, archeologia, historia, socjologia, językoznawstwo, geografia eko­ nomiczna, agrotechnika i inne n a u k i techniczne. (Wniosek wysunięty przez doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a . Z o b . też p k t 3 ) . 3. Wnioski dotyczące podkomisji już utworzenia nowych podkomisji i zmian w strukturze działających: a) P r o p o n u j e się u t w o r z e n i e stałej p o d k o m i s j i przy M K K K do badania budownictwa ludowego. W niektórych k r a j a c h p o d k o m i s j e takie praktycznie j u ż istnieją, a b a d a n i a nad budownictwem ludowym są t a k d a l e c e zaawan­ s o w a n e , że w y o d r ę b n i e n i e tego działu p r a c y i z o r g a n i z o w a n i e międzynarodo­ w e g o p o r o z u m i e n i a w t y m z a k r e s i e s t a j e się p i l n e i n i e z b ę d n e . W związku z t y m n a wniosek prof. dr. R . Śmiałowskiego (Politechnika Krakowska) postuluje się i n t e n s y w n i e j s z e n i ż d o t ą d b a d a n i a coraz szybciej ginącego b u d o w n i c t w a drewnianego w Karpatach, Ponadto oceniając wartości regionalne, a r t y s t y c z n e i h i s t o r y c z n e b u d o w ­ nictwa ludowego występującego w dużym ugrupowaniu w Chochołowie, pow. Nowy Targ, Konferencja przyjęła w n i o s e k wystąpienia do w ł a d z pań­ s t w o w y c h o u t w o r z e n i e n a terenie tej w s i r e z e r w a t u X V I I I - i X I X - w i e c z n e g o budownictwa podhalańskiego i otoczenie ochroną konserwatorską w myśl u s t a ­ w y o „Ochronie D ó b r K u l t u r y i M u z e a c h " istniejących b u d y n k ó w , j a k r ó w ­ nież o z a p e w n i e n i e odpowiednich architektonicznych form i lokalizacji dla n o w o w z n o s z o n y c h . ( W n i o s e k uczestników p o l s k i c h S e k c j i Budownictwa). b) W z w i ą z k u z z a d e k l a r o w a n ą g o t o w o ś c i ą w s p ó ł p r a c y i z a z ę b i a n i e m się wielu zagadnień w prowadzonej akcji badawczej proponuje się utworzenie p o d k o m i s j i geografii e k o n o m i c z n e j . ( W n i o s e k prof, d r S . B e r e z o w s k i e g o i prof, dr M. Dobrowolskiej). c) K o n f e r e n c j a postuluje utworzenie podkomisji do s p r a w dokumentacji celem szybkiego i jednolicie dla wszystkich krajów zainteresowanych potrak­ towanego opracowania materiałów a r c h i w a l n y c h i zbiorów m u z e a l n y c h . ( W n i o ­ sek uczestników p o l s k i c h i czechosłowackich). W związku z t y m K o n f e r e n c j a przyjęła również w n i o s e k prof, dr B . B a ­ ranowskiego, postulujący przeprowadzenie badań statystycznych (kartogra­ f i c z n e ujęcia i c h w y n i k ó w ) n a t e r e n i e b. m o n a r c h i i austro-węgierskiej doty­ czących z a g a d n i e ń r o l n i c t w a i h o d o w l i w p o d o b n y sposób, j a k to zostało p r z e ­ prowadzone d l a terenów G a l i c j i końca X I X w. d) Z a l e ż n i e o d u z n a n i a k o n t r a h e n t ó w p r o p o n u j e się pra'c działającej podkomisji pasterskiej n a zagadnienia oddzielnej podkomisji rolnictwa. (Dla Polski uchwalono sowej g r u p y rolniczej do b a d a n i a rolnictwa). я rozszerzenie zakresu rolnicze, utworzenie utworzenie tymcza­ e) D z i a ł a j ą c a p o d k o m i s j a d o b a d a n i a r z e m i o s ł a i w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j ze w z g l ę d u n a n i e c o i n n y d o tej p o r y k i e r u n e k p r a c b a d a w c z y c h w P o l s c e i C z e ­ c h o s ł o w a c j i u t r z y m a tę o d r ę b n o ś ć d o 1 9 6 5 г., p o c z y m o b a k r a j e przystąpią do w y m i a n y k w e s t i o n a r i u s z y i uzupełnienia b a d a ń n a o d c i n k a c h , n a których nie były one prowadzone przez drugiego z kontrahentów dla u z y s k a n i a m a ­ teriałów w pełni porównywalnych. 4. Wnioski dotyczące aikcji wydawniczej: a) M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja uchwala zwrócenie się do Dyrekcji I H K M P A N j a k o jej organizatora o w y d a n i e d r u k i e m materiałów oraz refe­ ratów wygłoszonych w czasie obrad. b) K o n f e r e n c j a uchwala zwrócenie się d o A k a d e m i i innych krajów za pośrednictwem i c h przedstawicieli o uwzględnienie w długofalowych planach cyklu wydawnictw poświęconego k u l t u r z e ludowej K a r p a t i sąsiednich obsza­ rów górskich wydawanego pod wspólnym tytułem: „Acta Ethnographica Carpathica". Proponuje się w s p ó l n y j ę z y k d l a t y c h w y d a w n i c t w (francuski). c) D l a i n n y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h r ó ż n y c h z a g a d n i e ń z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h p r o p o n u j e się — w n a w i ą z a n i u d o u c h w a ł z e b r a n i a Komisji do badania kultury ludowej w K a r p a t a c h , odbytego w Smokowcu �KRONIKA 452 w 1 9 6 2 г. — ustalenie wspólnego s c h e m a t u wydawniczego i kolejności i c h publikowania w ramach wydawnictw krajowych. W związku z t y m zaleca się G e n e r a l n e m u S e k r e t a r i a t o w i p o d j ę c i e p r a c n a d u j e d n o l i c e n i e m koniecznej terminologii fachowej. d) K o n f e r e n c j a postuluje jako pierwszoplanowe kontynuowanie prac nad bibliografiami kultury ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich i podjęcie w y d a w n i c t w tych bibliografii w zainteresowanych krajach w for­ mie zbliżonej do dotychczas wydanych bibliografii polskiej i słowackiej (obejmującej wydawnictwa przynajmniej d o 1 9 6 2 г.), a n a s t ę p n i e wydawanie ich w formie powielonej (z t ł u m a c z e n i e m t y t u ł u n a j ę z y k f r a n c u s k i ) n a b i e ­ żąco co r o k u z m o ż l i w o ś c i ą p r z e d r u k u w „Carpatica". e) P o n a d t o Konferencja proponuje podjęcie wydawnictwa archiwaliów oraz wydawnictwa albumowego obejmującego wytwory z zakresu kultury ludowej z terenu K a r p a t (przede w s z y s t k i m ze zbiorów muzealnych) oraz w y ­ d a n i e j a k o szczególnie w a ż n e ( n a w n i o s e k p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n e j ) tomów: Polskie pieśni i muzyka ludu, seria Podhale i B a d a n i e t a ń c a grup regionalnych karpackich, а w n a s t ę p n e j k o l e j n o ś c i Karpackie instrumenty muzyczne. 5. Wniosek o nawiązaniu współpracy z innymi instytucjami: Konferencja postuluje, aby Komisje Krajowe przystąpiły do organizo­ wania badań kompleksowych z udziałem o d p o w i e d n i c h placówek Akademii N a u k zajmujących się b a d a n i a m i w K a r p a t a c h , a szczególnie a p e l u j e o n a w i ą ­ z a n i e bliższej w s p ó ł p r a c y z zakładami historii, ekonomii, i geografii gospo­ darczej, językoznawstwa (zwłaszcza uwzględniającej prace atlasowe). Konferencja proponuje zwrócenie się do k a t e d r ' u n i w e r s y t e c k i c h , IBL-u i muzeów o zwiększenie stopnia z a i n t e r e s o w a n i a w i c h p r a c a c h problematyką karpacką. 6. Wniosek o uczczeniu jubileuszu prof, dr Jiřígo Horáka czł. ČSAV, Praga): W związku z 80-leciem urodzin prof, dr J . Horáka (4 X I I 1884) K o n f e ­ rencja w u z n a n i u J e g o w i e l k i c h zasług położonych dla rozwoju etnografii i f o l k l o r y s t y k i słowiańskiej oraz Jego współpracy z M K K K postanowiła prze­ słać M u w y r a z y u z n a n i a i s e r d e c z n e życzenia d a l s z e j o w o c n e j pracy. 7. Wnioski do krajowych Akademii Nauk: R e p r e z e n t a n c i poszczególnych placówek biorących udział w obecnej Kon­ f e r e n c j i , j a k też p r z e d s t a w i c i e l e r ó ż n y c h p a ń s t w p r o s z e n i są o z d a n i e przez n i c h s p r a w o z d a n i a z tej K o n f e r e n c j i zarówno a k a d e m i o m n a u k s w o i c h państw oraz reprezentowanym i n s t y t u c j o m i z w r ó c e n i e się d o n i c h o a k c e p t a c j ę pro­ ponowanych form współpracy międzynarodowej i krajowej w zakresie badań kultury ludowej K a r p a t i sąsiednich o b s z a r ó w górskich. A n e к s Wykaz powielonych tez i streszczeń I. B a r a n o w s k i terenach -survenus, licie), de ss. 2 * Podane Uość stron Bogdan, górskich w Tezy Zmiany Galicji 1773—1914, w dans II referatów i streszczenia w stanie latach ilościowym en komunikaty *) referatów 1773—1914 l'élevage oraz rejonizacji hodowli na (Changements-nombre et aire- regions i montagneuses de la Ga- (2). nawiasach zamieszczona w tłumaczenia nawiasach tytułów dotyczy wskazują na tłumaczenia. tekst dwujęzyczny; �KRONIKA B a z i ń s k a nego ple ąu'en (Evolutions fournit (Etat SÍS, 3 B i a ł y la migrations ralne w es. 2 na przykładzie du „baca" SJcal- sur Vexem- (2). wędrówek pasterskich dans 2e w les Karpatach Karpates Pol- de Pologne), du Pogórze w concernant O les E1 s с h eк tout (Signification logie européenne), ss. J o s t o w a 2 du et la culture les Łosie), ss. wiejskiego u (Traits Bojki 3 (2). Łem­ caracteristiques comparée avec nad celle tradycyjnymi recherches des regions zaję­ ethnographiques karpatiques O la wariacyjna de w la Rou- zachodniokarpackiej Variationstechnik badań des en nad recherches in der et Karpates les badań etat west-karpa- karpackiej ze sur nad szczególnym la Karpates), actuel polonais), culture pasterstwem hongroises consideration i stan Słowiański vie pastorale ss. 2 (2). budownictwem des ludowym investigations sur la s s . 1 (2). z punktu karpatienne widzenia du point etnologii de vue europej­ ďune ethno- Atlas linguistique Językowy slave et les a badania recherches nad sur terminologią la terminologie (1). Znaczenie komunikacji, ludowej w transport karpatique), ss. 2 cours (1). kultury de kultury Henryk, hale), wsi au s s . 2 (1). Richard, populaire południowej kultury sur de Pogórzem (Nouveaux (Problemes en Anton, munications, huillier budownictwa Łemki und (Revue de (UAtlas rozwoju wsi poznania connaissance village technika Problematyka B é l a , Znaczenie J e ř á b e k i spéciálement populaire pastorale), de życia Méridionale etnograficznych węgierskich Polskich skiej pasterską (Le badaniach ss. 1 Maria, H a b o v š t i a k sources les (Improvisation Karpatach G u di d a Petite-Pologne traditionnelles Karpat construction en Rumuńskich Przegląd Lászlo, G ł a d y s z o w a do źródło (1). Improwizacja uwzględnieniem prenant 2 occupations Volksmusik), F f i l d e s z jako z przyległym nowych ludowej thischen culturelle (3). Oskar, muzyce kultu­ et (3) cechy chez ss. Karpat ss. 2 i économique w. — Łosie konfrontacji avoisinant), ludności manie), wieś paysanne Nioolae, ciami siecle Karpa­ développement (2). Dokumenty Charakterystyczne construction D u n áг e XVIIie w le społeczno-gospodarcze ss. 3 XVIII et (2). Jerzy, i Bojków la 3 rolnictwa Vétat sociále, Alicja, campagnarde Maziarska Manía, C z a j k o w s k i ków Bieszczady), vie du -ss. 2 ss. t sur transformation połowie la i rozwojem przeobrażenia G r a d o w s k a moitié de les stanem recherches polonais) (La drugiej de paysanne), B r y l a i k Karpates dans w nad de Współczesne Celina, (Documents K a r a ś bacy sociále pastorales badań Bieszczadach Małopolski J o s t stan Vopportunité en contemporaine la potrzebie (De Maria, B o b i ń s k a i des O Vagriculture w Rocheux), Obecny Polskich B i e r n a c k a en Podhale społecznej la position (4). tach de par Stanisław, Zbigniew, de pozycji subies actuel B e r e z o w s k i skich Przeobrażenia Barbara, Podhala 453 et ss. mechanice 2 transportu Karpatach du (A commerce i handlu propos dans de la w kształtowaniu Vimportance formation des de la com* cul ture (3). ludowej na Podhalu (Mécanique populaire en Pod­ (2). Wanda, Mieczysław, Dom orawski Znaczenie (La cabane językoznawstwa oravienne), dla ss. 3 badań (2). kultury ludowej �KRONIKA 454 w Karpatach culture (L'importance populaire К а г w i с ik a terenie les dans Jerzy, Żywieckim le de dans Beskid nad Żywiec), (Exploitation nais), s k a - L e w i c k a (Economie laitiěre les de la vie de pastorale ss. la ludowych croyances, la na magie et (2). osadnictwem la polaniarskim colonisation et polaniarska montagne dans ss. Etapy dans clairieres w les w ss. 2 Karpatach Karpates Polo- rozwoju problemes Karpatach pasterstwa (Étapes des Polskich (2). etnograficznych les Helena, w Karpatach du développe- ouvrages ethnographiques Antoni, przydatność dla et l'opportunité sprzęt pasterski de Historyczne etnografii pareille badania (L'étude histo- etude pour l'ethno- et équipement (2). i (Art décoratif pa- (2). Rzemiosło Michał, (Metiers P o d r a ż a i ich Zdobnictwo ss. 2 M a ś l i ń s k i cza mleczna Polonais), prac d'économie 2 Janos, storaux), du bois drzewne en w Karpates — Karpatach — problematyka inhérents problěmes badaw­ aux recherches), 1 (1). M i s i ń s k a du en Ján, actuel des do l a i k wacji Stan de dans les i Karpates Roman, (Sur recherches skich Jan, Z T y l k o w a Z na en en na population Słowacji Slovaquie), karczowiskach terrains ss. (Etat 2 (2). Środkowej d'essouchement ss. 1 Sło­ de Slova­ sujet des w l'étude de Kar­ la cul­ w zakresie recherches sur kultury la ludowej culture populaire (1). hodowlą de problematyki ludowej pour (1). naukowo-badawcze nad kultury badania Internationale objectifs ss. 4 au do Commission et badań de Z Danuta, Beskidzie V a ř e к a la owiec Vélevage de na tekstologicznej textologie dans terenie Beskidu Środkowego b r e b i s e n Moyen-Beskide), polskich les chants ludowych de s s . 2 (1). pieśni góral­ montagnards polonais), (1). Jaroslav, sannes pasterskiej Karpates), (Etat (Problemes 1 de ludowym populaire Komisji la d'Ukraine), R e i n f u s s S a d o w n i k budownictwem pastorale potrzeby Ukraińskich les (Migrations (2). construction organizacji activités Stan A., Podhalu 2 s s . 1 (2). populaire Karpat la Międzynarodowej {Des P o r y c k i ss. nad sur ďorganisation Centrale), na travail), badań Formy działalności ture de recherches Ján, patach zarobkowe quite (Formes quie en Migracje Maria, Podhale M j a r t a n w i et Gospodarka gospodarczymi region graphie), M a n g a SIS. sur s s . 3 (3). regionami rique Š t i k a zwyczajach les Gospodarka de Anna, d u r o w i с z - Uг b a ń s k a nad Z recherches (2). Karpates współczesnych contemporains), — les ss. 3 construction clairieres Anna, dans problematyce ment Po i dans Pologne), Bronisława, K u t r z e b a - P o j n a r o w a M a magii arbres budownictwem la ss. 2 des pour 2 (2). s s . 2 (2). K o w a l w des de (Sur K o p c z y ń s k a - J a w . o r s k a Polskich ss. role Karpates badań Z Beskidzie linguistique wierzeniach, (Du les la Karpates), w Polskich coutumes w les Drzewa Teresa, Karpat К o 1e b а с z de dans du studium Budownictwo Sądeckim Beskid Josef, dénommées zagadnienia Koliby „kram?' (Les du Sącz zwane a la analogii gospodarcze constructions en 2e moitié „kram" lumiere karpackiego w drugiej d'attenances du XIXe w świetle des dernieres szalaśnictwa, polowie et dans au i w les fermes X X " siecle), ostatnich recherches), ss. XIX badań ss. XX ss. (Les 2 (2). 2. w. pay1 (1). huttes �455 KRONIKA W a k a r e l s k i cherches Badania Christo, sur la culture nad Z a m b T z y c k a - K u n a c h o w i c z slem Ż a k i wiejskim w O Andrzej, rolnictwie w Kultury blematyka prac w Irena Karpatach w Instytut Ludwik w E u PAN Carpates Uwagi au Stan Warszawie), haut- pro­ i s s . 2. Badania Ośrodka Łódzkiego Prace Krakowie), 1960—1963 przez w Krakowie, w Badania działalności nad naukowo-badawcze Zakład Etnografii IHKM Sztuki Pracowni Ludowej Badania W Krako­ Sztuki Ludowej ss. 3 . Katowicach w Katowicach Gliwicach), Z badań N i z i ń s k a Sekcji Irena Etnograficznej przeprowadzonych naukowo-badawcze Zbigniew Katedry w (Katedra w Beskidzie (Zakład Etnografii Śląskiego Śląskim Instytutu w latach i w bada­ dydaktyczne Krakowie Etnografii Etnografii j a k J a n (Katedra skich, w Bieszczad, Łodzi), w latach w Krakowie), Jagielloński niach les s s . 2. Placówki Uniwersytet w E w a (Pracownia (Muzeum P A N w 1961—ШЗ, B i a ł y średniowieczu. dans Etnografii terenie Etnografii karpacka Naukowy Naukowego 2. przemy-* PAN Sztuki I H K M wczesnym i s s . 2, s s . 3. Tematyka D u b i e l rzemiosłem powojennym, {Re­ s s . 5 (2), s s . 2. w F r y ś - P i e t r a s z k o w a Śląski na Etnografii (Zakład Krakowie, Instytutu (Zaklad Karpatach, prowadzone Sztuki wie), we Bułgarii PAN Anna (Zakład ludową N i z i ń s k a Instytut nad w Bułgarie), Komunikaty etnograficznych M i s i ń s к a Maria PAN badań okresie Г agriculture Materialnej K u t r z e b a - P o j n a r o w a w en naoikowo-badawcze Historii kulturą w Karpatach (Sur górskiej s s . 2 (2). Placówki Instytut Stan Polskich II. 1. ludności montagnarde Anna, Karpatach historyczno-archeologiczne -moyen-age), kulturą de la population Słowian Etnografii U J ) , Tematyka Słowian Uniwersytetu Słowian karpacka Jagiellońskiego, U J ) , Zbiory karpackie ss, 6. w muzeach pol­ s s , 4. O g o r z a ł e k Grażyna ludności wsi tach końca od Zawoja XIX (Katedra (w w. Etnografii powiecie do 1961 г., Sucha s s . 4. Słowian w U J ) , Zajęcia województwie krakowskim) pozarolnicze w la­ �KRONIKA 456 Uniwersytet Łódzki M 'i s ii ń s к a Maria Uniwersytet Marii M a r c z a k Krystyna Etnografii i terenie 3. w Barbara w śląskiego Lublinie Etnografii i Etnologii Marii 1961—1964, Badania UMCS), Curie-Skłodowskiej w Katedry Lublinie na s s . 2. z nim lui est Województwo nem), nem w a Helena le badań nad Beskidzie montagnards de badań pracowników teGórno­ 2. Z w Beskide im. im. strojem Śląskim et la Silesie), W. góralskim (Sur les production re­ domesti­ s s . 5 (1). na Tatrzańskie obszarze Orkana Orkana W. im. naukowo-badawczej przeprowadzonej sz (Muzeum (Muzeum działalności Z w T. i Podhala, Z Rabce), działalno­ s s . 2. Chałubińskiego w Zakopa­ Tatrzańskiego w Zakopa­ Muzeum Tatr w Rabce, &s. 2. rzeszowskie Antoni badań (Muzeum w nad osadnictwem przez Stefan ss. 4. 4. Różne (Muzeum J a w o r s k a polskich w Przemyślu), górnym solanek Rola dorzeczu Sanu, w Przemyślu), Bronisława, M i e n i c k a etnograficznych z Przemyślu, Dom w ss. przysłupowy Barbara zakresu w rozwoju osadnictwa s s . 3. wczesnośredniowiecznym Muzeum w prac 1960—1963, (Łódź), kultury górnym dorzeczu Sanu 1. na Pogórzu Materiały ludowej Karpackim, do Karpat bibliografii za lata s s . 10. K i r y g o w s k i Władysław Krakowie), T y l k o w a des Muzeum przeprowadzanych L e w ss. domową dans Maria wczesnohistorycznego Z Bytomiu, Cieszynie), Z Bytomiu), krakowskie Województwo K u n y w costume naukowo-badawczej Ś r e d n i a w przez w wytwórczością associée e с h o w s к a-B u j а к ści (Muzeum le Okręgowe przeprowadzonych Okręgowego concernant qui Muzeum Śląskim Barbara związaną que (Górnośląskie Beskidzie Muzeum cherches w w Uniwersytetu latach 1. katowickie P o l o с zk o w a — pkt Muzea renowych L (Katedra Etnologii Karpat z i e l i c h г Komunikaty, Curie-Skłodowskiej Województwo B a zob. Danuta „Wierchy" (Zakład (PTTK — Zarząd notatka Etnografii Główny, Komisja bibliograficzna, I H K M P A N ss. w Turystyki Górskiej 2. Krakowie), Projekcja wy- �457 KRONIKA branych filmów choix T y l k o w a oświatowych films de o documentaires Wycieczka Danuta, montagneuses á d'Orawa na et tematyce sujets Crawę Podhale), etnograficznej ethnographi 'i (Projection ues), ss. 2 ± Podhale (Excursion .ss. 2 (2), m a j p a dans MUZEUM regions les 1. Mieczysław JUBILEUSZ ďun (2). E T N O G R A F I C Z N E G O W Gładysz WARSZAWIE (1888—1963) Idea szawie gromadzenia wcześnie, światłejszych dążyły do zaszły lata wyprawa Leopold szej postaci w dzięki Gloger, Pierwszym lewski, następnie Ciszewski, ostatnią S. pełnili cenne historycznymi, pochodzące dużej to, części że etnografii się pozaeuropejskim najeźdźca muzeum do tego czącym z szczątek doszło, symbolem teraźniejszością, Etnograficzne, się wszystko ogniem kolczugi stratę, w swym ale i a z tylko w liczniejsze jedynie się tak eksponatów. materialnej, dawnymi Dużą wartość tych jeszcze posiadało Włoch zbio­ i Hisz­ kolekcję Jani­ syberyjskich Piłsudskiego. terenów jak granicami (minimalnego wśród do zbio­ W dziale południowej przeszłości. to, też od dniach co i Kultura wojny posiadało Azji ze giliacki gliniany ogniwem tylko Jak krzy­ przeszłość Warszawie przedwojennych? ekspo­ dawnego garnek. łączącym w nauka 1939 r . W zgliszcz n i e pozostały istnieje i w nieprzemija­ i ogólnoludzkiej. wydobyte szczątki Ludowej zbiory poprzedzających Muzeum pierwszych wojownika stały Wasi­ Stanisław Australii. wyrazie Polski Zygmunt 30 0 0 0 w. Bronisława doszczętnie się etnogra­ był wspomnianą Oceanii, przy powstałym Krakow­ Jugosławii, kultury narodowej japońskiego XX-lecie posiadające już gdy zniszczył znalazły żałosne w chłopską. zbiory Afryki to należy zniszczenia, że również dla naszej wystawy że t e z z przy okresu obejmowały je latach X I X z Potocki, pałacyku zbiory objętych Słowacji, giliaoko-jakucka Wschodu, dokumentu jubileuszowej kulturę Rumunii, w gmachu polskiej, ziem Głównymi Kregier, 1902 r. sięgającą 1 połowy Kubarego niepowetowaną hitlerowski wartości zycji kolekcja Bliskiego dzisiaj poniosły Jana z pierw­ Równo­ Jastrzębowski, W kolekcję pochodziły pozaeuropejskiej znajdowały oraz Niestety, polska miejskich n a Kamerunu, wyróżniała obiekty europejskich: Szczęsny kultury sięgające ach jego finanso­ Rogozińskiego, polskich. połączono do zorga­ ówczesne otwarcie otwarto Frankowski. dużą pojętej, środowisk Ameryki już i na muzeum. Kicka, przeniesiono kolejno: Eugeniusz zbiorów Anc, Etnograficznego szeroko krajów z Anny, 1888 r . Rogozińskiego, umożliwiły jednak chłopskiej w forme towarzysz Muzeum Rolnictwa nadały War­ prywatne kultury Dopiero przyszłego dtział inni. ludowej ry Zbiory i zabytki w i z innych i zbiory Później funkcję niej w kolekcje wydarzeniem podwaliny Muzeum posiadało oddziaływania jące niego były stanowiło kowskiego tę i z Dudrewicz, Sw. kierownikiem Muzeum folklorystyki, zbiorów kościoła zbieraczy Stanisława powstaje Bagateli. Przemysłu obok Poniatowski wojnę Specjalnie i przez stworzyły to pokoleń. Głośnym Powrócił zwolenników były tradycyjnej staraniom Czamoski, na zanik Kamerunu prywatnym Muzeum Przedmieściu, ficzne. rów i Benni, Zoologicznym wcześniej panii. do stolicy. znalazła Zrazu przyszłych muzealnej. egzotyczna byli: dla J a w o r n i c k i , Szmidecki, Sparný Ogrodzie i instytucji Warszawie w. dostrzegając rozproszonym dotaicjom ofiarodawcami ludowej X I X zabytków Janikowski. Przywiezione cześnie skim które społeczeństwo wystawy już kultury 1 połowie jej które w przez w jednostek, nizowaną była już zachowania wydarzenia, wana zabytków bo Jak Muzeum zwykle �KRONIKA 458 Dywa, t a k i w i tym wypadku inicjatywa. Podjęta w rzeczy ludowych, znalazła władz ludowego państwa. konieczna była trzebie nie lada i słuszności, mentarnych Dzisiaj nugiewicz, członek dzi w latach odbudowy cinach w stajnie i a następnie całą palącym Polskę, teoretycznych poświęcił współpracował dyr. przede jako pierwsze zana została tacji na ich W. na w pierwszy niom terenie innych dziedzin Bardzo była konferencja zobowiązująca pejskiej zrealizowana, pozycji tej i była wiązał współpracę ny, z a Kenii, prawie Mozambiku, Nigerii, Kamerunu, sięgają liczby i w 1952 r . pewniającymi tego z do Konga, Togo Ok 2500. doszły do przekazania jednak W. powiększenie rozmi­ zawdzięcza częściowo W do 1948 r . A. re­ zbiorów Organizacji W wy­ współ­ pierwszych weszły i dr nawią­ eksploa­ Kutrzebianka. i w Lubelskiem Polsce laitach stroju) następnych reprezentująca stroju W jego 1950 r. której łowickiego i jako stara­ i zabytki W. Jostowa. i etnografii nie została zbiorów o tymże kultur egzotycznych. Objął Ghany, Zgromadzone pracy 12 000 p o z y c j i . remont Górnej przez zbiory w roku on z Wolty, Mali, obiekty Muzeum Równocześnie rnłacińskiego swoją Tanganiki, do rosły z na­ medycy­ zbiory niego pełni tysięcy realizatorem samym doktor Abisynii, pozaeuro­ kilka wykształcenia kolejno uchwała ona Energicznym W Muzeum jego z dostarczając podążał i rozwoju 1 9 4 7 r. eksponatów egzotycznego. niestrudzonej zbiorów w powiększenia badacz Afrykę, sumy się p r o f i l u dotychczas Korabiewicz, Rodezji, Dzięki do mgr i-Dahomeju. ogólnej że działu Muzeum Czarną strojów, Gładyszowa. etnograficznych Pomimo podróżnik całą od terenie archaicznego komplety założeń zbieracz, Rzesizowskiam d l a kształtowania utworzenie Muzeum w zabytki M. na ba­ nad i c h do Niemal Szewczyk. dr zadań J . Chełmińska-Świątkowska, cenne muzeów się splot warszawskiego, przez objąć regionu. muzea ze strony zamiłowania penetracją mgr muzeum młocińsklm. umożliwiła uchwały Muzeum drugie i J . Klimaszewska — ' Z . odzyskać zabytków. następnych. najbardziej działania organizacyjnych pracy w do Mło­ zamieniony po Krakowie. kierowali: kierowana dyrektorów przyczyniła dr Sądeckiem wydarzeniem wszystkie zbiorom i w pracę kultury ważnym w się delegatura podjęła i lat komplety Polski, zawdzięcza 1 9 4 6 r. w należało Pozyskaniu niego Ło­ na gromadzenie kurpiowskich przez w eiedzibą niestrudzony ' ele­ instytucji Ministrów części starań. etnografii terenie Podhalu południu kustosz w w in. cenne Krakowie na podjęły i braku energicznego w ludzi. Chętnik, kolekcję z a że o po­ 1946 r. J a n M a - Radę tworzyło staraniom Zebrane z katedrami terenie Jeż-Jarecki, Jego W pierwsze podstaw uwagi Adam inwentarzowe pracami m. interesy z zapisy współpraca uzyskano wiele piękną wycinanek. po wszystkim pirzeiz b r a k dr kurpiowskiej. i tamtym powstała Manugiewicz wszystkim ramienia (skąd jeszcze przy podstaw z tymczasową to r a z e m poparcie naciskiem, Etnograficznego pomieszczenia; stworzenie Wszystko od wymagała jego gromadzenia szerokie całym przez zamieszkały, się p r z e d e było z Muzeum kulturze konstruowanych, Z nastawiając potęgowanych chwil Sytuacja i i naturalne. kierunkach, indywidualność idea Warszawy, Muzeum Warszawie, odremontować z tworzenia upoważniony częściowo instytucji. pracy Muzeum w ich siłę życia i p r z e k o n a n i e ruin do dyrektor został dwóch problemem nowej trudnych, i pobrühlowskim. w jeszcze się t o p r o s t e Etnograficznego zdewastowany, daniami w wydaje podkreślić przemożną przystąpić założyciel jednocześnie pałac, łowany może w ludzie, niewoli, kontynuatorów właśnie dymiących życia, tworzyli politycznej wojnie tu międzywojennych, Równie raz ostatniej wśród PKWN, pałacyku zniszczony latach Należy do być Muzeum zdążającego po Muzeum w odwaga, wiara by środków muzealnej. historię 1888 г., Nigru, 1963 r. szybko pracami pałacyku, za­ stara- �KRONIKA nia o skompletowanie kadry 1 9 4 9 r. 'została otwarta wrosnę wanym prowizorycznym kultur i ludów rosyjskich kach jęto dalszą tem była skład sza, w sztuka 1952 r. dr B. z uwagi w na wsi siłą Delimat, — stroju wyruszyła W dotyczących polskich zbiorów regionów. rejs W po zaczął W 1 9 5 3 r. Wisie ze wystawa pracę tema­ ustalać zmarłego Szczecina mgr kusto­ do W. na pod­ Jej również miejsce przeszedł podjęli się sal­ polskich, i w s i nadwiślańskich. Muzeum. Na zbudo­ odremontowanych pierwszy okresie wcześniej w różnych celu zbiorów wystawę w tym naukowych rok c o zaś prawie pracą w jako ostrą są z — Młocin Jeż-Jarecki z dobra się na w więcej pomieszczeń. tym na spo­ miejsca Ze nie wyjazdy spro­ miej­ dla siedzibę nurt na po­ wzrasta­ może renomowana stałą wartki celowa i wystawową, młocińska niedzielne oddalenia wtopić coraz Poza zazna­ gospodarczej działalnością siedziba się najbardziej strukturze centralnej. racji poczęły jak wymagały że Młociny, winno wyraźniej dysponowanych instytucji jaką w kolizję prawda, odpowiednia usługową które metraż przemawiać jest zmian zbiorów, całkowicie coraz eksploracyjna zachodzących Muzeum nie Muzeum akcja wchodziło wypoczynkowa, szawiaków, swą dążeniach Energiczna przysparzała potrzebom które a ambitnych zaczynała scowość otwarto tego biograficznym później dla miasteczek Mazowsza. gwałtowność chłaniającą stać Rok wystawowe. do ekspozycja wstępem Chełmińskiej-Świątkowskiej, T. magazynowanie, jącą inicjatywę: debiuty specjalnie pierwsza świata. przeznaczona sprzeczności. łecznej w Kaznowska. Niestety czać pierwsze obszernym uroczyście pracowników Jadwigi — z 100 k o m p l e t ó w ludowa personalny mgr mgr ok. na barce, — Młocinach rejonów pałacyku oryginalną pływająca i w Oceanii tych eksponowano pracowniczej pawilonie i badaczy zabytkowego której i Afryki 459 war­ Muzeum, kulturalnego życia stolicy. W 1955 r. został nień na jego sztuki zmianom. i opieki w ten Idąc nie łatwe, w z z te tej mimo wanej z dyspozycji i w ten opieki nad dr jej nad i i, i i kształtowaniu ich prac. twórców, 1958 r. usilne Sztuki w jak kon­ to zada­ wyposażoną, próżniowy. korzystania Posu­ z nich, wydarzeniem przekazaniu uzyskanych ludową, Umożliwiło środkom ściśle poprzez powstały jedyne Centkowski, dyrekcji, o m u terytorialnie Ministerstwem ich warsztatu, realizo­ Muzeum współczesnej obejmującym z a to oddawanym dokumentacji zasięgu starania dobrze twórczością Kudła, rozpoczęto n i e było Ważnym z zbiorów 1958 r. o stałym Tak dla otrzymanych 12 0 0 0 o b i e k t ó w , uzupełnianej współpracuje w zagad­ koniecznym zawodowego kocioł możliwość Pietkiewicza. dzięki różnorodności zakupy takich koniec współczesną stale jest gromadzenie. i a warunkach Muzeum mianowany Równocześnie pracownię dały Kultury Kazimierza Muzeum twórcami ich warunków zatrudnienie jakim i naszego największej sposób prac Pod do Ministerstwo, całej konkursy kolekcje Gwarkowa. przez zbiorami Ministra państwowej dzisiaj urządzenie, dalsze Plastyki zebranie W stematyczne dzaju decyzja przez ludowej kraj. dzinie była pietyzmem warszawskiemu cały umożliwiły Departamentu opieki nad o a teoretyk uległa zlikwidowane, naszych posiada kraju Muzeum magazyny. finansowych, W znany optymalnych zostały urządzono Muzeum w możliwie pracowni. opiekę strony dziedzinie sztuki jego Pięknych, Działalność Młocinach nakładów to usprawniły akcji w J a n Manugiewicz, Sztuk Piwocki. stworzenia m. in. jedyne dyrektora Akademii pomieszczeniach a dzięki do linii wystawy szczędząc drugiej byłego stanowiska Ksawery i wyposażenie posiadającą a po nimi sposób serwatora nięcia ze profesor ludowej, nad starania, nie odszedł miejsce w dzie­ coroczne sy­ swoim ro­ w Jaroszewiczowa uzyskanie lokalizacji �KRONIKA 460 Muzeum to w usunęło Muzeum przy z wyznaczono idealna, miejsca do trum pod z d a c h . Jesteśmy stałą dziedzinie wia wowej „Afryka nieznana Zakładu ganizowano dernę, we w 1 9 5 7 r. a 1960/1961 w latach z prof. polskiej wystawę był i i objazdową К. zmarły ważne tejże styczniu — r. Za 1964 r. współ­ granicą zor­ de Г A r t Mo­ polonijnych przeznaczoną i — ekspozycja ośrodków duszą wysta­ Zachęcie wybitnej tematyce się umożli­ biblioteczną w Musée cen­ ukazał duża czele. w w wydarzenia działalności przy na adap­ odbudo­ które 1 9 6 2 г.: wśród o Piwockiego w w ludowej charak­ części wymianę W zrealizowana sztuki i Przystąpiono częściową 1961 Nauki Dynowskim wystawę prof. W granicą. otwarte lokalizacja lat o t w o r z y m y też Muzeum Kultury W. ruinie. wydawnictwa, za wystawy opracowana boku i siedzibę Ziemskiego, wielkość ściany zaszły Muzeum. a kraju Pałacu następnych motorem dla działania wicedyrektor Muzeum Delimat. 1963 r. zbiory stronę działalności uwagę w dwie wystawę w już z a k i l k a Muzealnych", Wydarzenie nową punktu na przewidującą latach artykułów, w U.W. przedsięwzięciach Tadeusz W bliska", Etnografii skandynawskich. U tych dr a i rscji wówczas dokumentację ostatnich zasługują Z względu 1S63 i . w y p r o w a d z o n o „Zeszytów Mazowsza" latach Francji, krajów w w się n a d z i e i , że W placówkami n a podkreślenie ludowa pracy pełni publikowanie rodzaju „Sztuka ze Na Kredytowego Kredytowej. naukowo-popularyzacyjnej naszych pracownikom tego oraz końca ekspozycję. pracy numer innymi Do i znajdującego fundusze powodzeniem. przeszkodę. Towarzystwa zadowalająca części i odbudowę. stolicy pierwszy znacznej o dawnego jednak zostaiy instytucji główną Mazowieckiej pełni starań gmachu wywanej w w uwieńczone naszej gmach ulic nic w budynku tację Warszawy, rozwoju skrzyżowaniu jest ter centrum z drogi Muzeum przekroczyły merytorycznej liczbę jego 40 0 0 0 pozycji, a biorąc organizacja przedstawia Władysław Jeż-Jarecki, się pod na­ stępująco: I. Zbiory 1. mgr Dział Piotr ractwa, a niej jest 2. sce i Kultury Szacki), łowiectwa, nia, mgr polskie z rzemiosł europejskie. Materialnej obejmuje rybołówstwa, obróbka Dział Tkanin i kolekcję stroju i mgr zakresu włókna, ceramika Ubiorów Krytyna Wodzowa, z hodowli wici, reprezentowana (adiunkt zbiory asystent i kultury rolnictwa, drewna, narzędzia (adiunkt mgr Genowefa tkanin, ponadto i rekwizyty metalu sprzęty Barbara Tkaczyk) asystent jak przygotowywania skóry, oraz podstawowej, i gliny. Najlicz­ domowe. Kaznowska, posiada obrzędowe, zbie­ pożywie­ asystent największą pisanki i w Pol­ zdobnictwo wnętrza. 3. rut) Dział 4. na Rzeźby obejmuje Dział i obejmuje bogatą c o c . d r Józef zabytkową Malarstwa Dukwicz) czesne, (kustosz rzeźbę i Wycij^nki malarstwo kolekcję dzieła na malowanek Grabowski, twórców (kustosz dr Stanisław s z k l e , płótnie, zalipiańskich asystent mgr H a n n a Chwie- współczesnych. Szymański, papierze i zabytkowe największy w mgr i Ali­ współ­ Polsce zbiór wycinanek. II. mgr Zbiory Anna Pozaeuropejskie Damrosz, (kustosz doc. dr Maria asystent mgr K r y s t y n a Bykowska) kich regionów świata, nia, następnie Australia ale najliczniej i Ameryka. jest w nich Frankowska, obejmuje zbiory reprezentowana asystent ze w s z y s t ­ Afryka, Ocea­ �461 KRONIKA III. 1. mgr Inne Dział łami, poprzez wystawy kliszami 3. podstawowej. i (adiunkt (st (adiunkt akcję redaguje mgr ok. asystent Damrosz, asystent spopularyzowania wydawnictwo Parnowska) 16 0 0 0 mgr Jerzy do z i n s t y t u c j a m i , zakładami nasze Maria mgr zmierzającą kontaktów fotograficznymi Biblioteka 12 0 0 0 prowadzi nawiązywanie Archiwum z posiada „Zeszyty zbiór zbiorów pracy, szko­ Muzealne". obejmujący łącz­ pózycji. Zofia Chrzanowska) posiada księgozbiór woluminów. 4. nin, Jezierska) organizuje 2. nie działalności Wydawniczo-Oświatowy Renata Muzeum ta jednostki Pracownia kierownik Załuska, filaktyki 5. Konserwatorsko-Chemiczna laboratorium pomocnik Władysław konserwatorskiej Pracownia eksponatów dla chemicznego i Jakucki) mgr Tworek, jej Konstanty st. laborant wchodzą w zakres Bohdan Czarnecki) czynności (kierownik wydawniczych, wystawowych i do wykonuje katologu JUBILEUSZOWA M U Z E U M W 75 jubileuszową stość otwarcia skiej prasy, wystawą (9 X I I 1 9 6 3 r . ) n a którym przemówieniu w najważniejsze Etnograficznego sali użyczonej poprzedziło dyrektor K U L T U R Y I zdjęcia Jeż-Jarecki S Z T U K I L U D O W E J WARSZAWIE rocznica istnienia Muzeum stała pro­ zbiorów. Władysław W Y S T A W A Tiu- Elżbie­ konserwacji. fotograficzna potrzeb (konserwator mgr Daniel Warszawie Muzeum spotkanie Muzeum, wydarzenia w przez prof. z upamiętniona Narodowe. z przedstawicielami К. warszaw­ P i w o c k i , przypomniał dziejów warszawskiego zo­ Uroczy­ w swym Muzeum Etno­ graficznego. Zasadniczym czeństwu jak z i zasięgu doc. Na i Józef wanego, dalej wykresy i proweniencją, z pochodzenia rakteru Starano jeszcze się pod to o zaprezentowanie względem charakterze najciekawszych Scenarzystą umieszczono dawnego sal z Tutaj wystaw terenów gmachu i ich społe­ liczebności, wystawy, pod która względem realizatorem także war­ ekspozycji był Polski i jedynie istnieniu szerokim w stolicy w Jak dwie części sąsiednich, już w w jakieś społeczeństwa bogatych zbiorów oraz zrealizo­ zbiorach, ich wydawnictwa Muzeum, w językach zbiorów, logiczne, Warszawy z ich pomieszczono natomiast wystawa obcych zgodnie pierwszej drugiej wspomniałem, eksponaty kręgom W O już diagramy, drukowane części. Przedmieściu Młocinach mówiły Ekspozycja samych na krajów łączącego w krajowych. zaprezentowane Muzealnych" przeszłości eksponatów. Krakowskim siedziby i o pochodzeniu Kredytowej, zagranicznych z lat ubiegłych. pozaeuropejskiego. przy obecnej ul. mówiących i rozmieszczeniu pochodzenia zostały została plansz charakterze Muzeum przy wystaw „Zeszytów podzielona o gmachu geograficznym roczniki szereg oraz wystawowych, nowego problemowego, o zabytków było tak Zadecydowało pokazem Muzeum ilustracje mapy. katalogi zabytki prac liczbie i zwłaszcza ekspozycji Muzeum naukowych. zdjęcia adaptacji oraz i fotografie zachowane projektu a się wystawy stanie charakterze, zbiorów Grabowski. wstępie obecnym Pokazano i stała plastycznych dr jubileuszowej bogactwa geograficznego. konieczności tości celem stolicy nie eksponaty miała funkcyjne przypomnieć etnograficznych oraz cha­ związki. raz zwrócić �KRONIKA 462 uwagę zwiedzających próbki bardziej pod względem zasadniczą sposób Z W w uznaniem i kości obrazu, kultury Tkanina, z przykładami, przez zgrania w ścianach po barwy nich na wystawie ze drobne ustawione Obok Rzeźbę która w nię. duży a części wśród Nad salą, komplet duże się pokazano w W lub co do jak kosze pewnym na nada­ zespołem Spośród rekwizyty zwycza­ kunsztownie narzędzia na zboże, urzekające swym na sple­ ustawiono ceramikę. formy zagadnienie odosobnionych obrzędowe. postumencie oraz do­ ko­ rozmieszczone jako inne to i jest ornamentem Sądeckiego na jaką na tkanina i licznymi artystyczne jej przedmioty wiel­ dorocznych. zbyt trudność, i ekspozy­ zwyczajowej zwyczajach rozwiązano i stało kinetyczne ruchu, w wartości i tkaniną chochle, strony wysta­ następnych tak kolorytem z ze manekinach, praktyce chociażby zwykle rolnicze na tzn. krakowska słomiane aplauzem Ten 1954 r. ten, Strój sali w pomysł materialnej, czerpaki, z umieszczanie niedźwiedź ruch. pierwszy różne przędzalnicze, Uzupełniały stępa i pięknem serki, ten skrzynie przed­ stępki oraz ceramiki. przede wszystkim Frasobliwego, od nie dla bardziej stanowi na malowanek kulturom zbiorów, z na jest Muzeum. ścianie postać i wystawie dla całej Madonny prawie Skępskiej, syntetycznych najważniejszych grup malowideł na aż zbioru szkle, do rzeźb płótnie zalipiańskich. egzotycznym głównie umieszczone chlubą charakterystyczna Mazowsza prymitywnych jedną zabrakło nich poświęconej geograficznym szopka liczebności schematu ekspozycji kulturze kultury jak ujęciach, Oczywiście papierze, że swą 14 p l a n s z a c h , tego na się ićh na reprezentowana uwagi strony gablotach ornamentowanych, ludowych. W w użytku, Chrystusa różnych i od brak strojem narzędzia sali reprezentowała postać filem nich W w turoń, dziedziny z przez Ze są prawej i nie ekspresją, miejsce: sprzęty przykłady Polski bogato wystawy. Z że akcentów. swą związane pośrodku codziennego najcenniejsze sali gwiazda, z pełni etnograficz­ postaciom potraktowany, zaznacza bądź stał odejście nie była cenne barwnych palmy. mniejsze wianowe. mioty i przedmioty stolarskie, zespół jak słomy lub w ekspozycji), z eksponowany weselnym miejsca, ornamentu. znalazły dorocznych, ciony i części najbardziej się dyskretne to raz eksperymentów. obrzędzie strojem stronach tej w po przyjęty Strój Wzorów eksponowaniu charakterze charakter elementów były zarysowanym zapominać, treści. np. tkanin obu całości wystawiono Muzeum nużącym, najbardziej jej oddzielenie ekranach jów W zrodziło elementów udało Wynikało Strój wówczas swobodniej szczupłość wybrano kumentacyjne. nieczność na materiału nie to zostały współbrzmiące wystawiennictwie tkanina. w dalszych jeszcze ludowej, uwagi w naturalistycznie, jednak jego i i został bardziej wymaga i niestety co nadając zjawiskiem być jak strój muzealnych. można mógłby do pomocniczy eksponatów. Młocinach lub Nie zespoły poszczególnych (dotyczy sprzęt zastosowano środowisk stroju, strój stronie w i zaprezentowane w podejście którego podkreślić upięto stroju mniej konieczne. wały komplety i Takie eksponatami, dominowały muzealnego cjach z Stąd sobą znaczenie. charakteru eksponowanie i duże ekspozycji wiennictwa jednak ze wymowy graficzna samego potraktowany się należy eksponowania stałej ekspresji. polskiej zwiedzających plastyczne. powiązane ekspozycji, rywalizowały poszczególne sposób w nie części wartości lub oprawa specjalnie zbiorach gdzie barwy obrazowi wystawienia, ma ich podporządkowania ogólnemu obecnością nym formy, trudność zespołów uzyskać. na charakterystyczne, eksponaty frontalnej, W całości zaprezentowano, reprezentujące panowały jednak zgodnie Afrykę dwie tapy, ekspozycji z i pro­ Ocea­ których egzotycznej �KRONIKA dominowała do form waniu zestaw by w meksykańskiej, dużej gamie brązów: o zapoznać w — stawiają warunkach i ozdo­ cera­ bogaty materiału formy jasny trwania. równocześnie klasowego choć i życia III i Warszawy oczy ucisku od stołu — tworzenia nie arcydzieł etnograficzne i człowieka, i ale uczą przed jego i jej było metod SEMINARIUM Odbywa dniach naj­ zdolności b u d o w y cywi­ się latach przez raz w wielu NAUKI dyscyplin przeniknęła pomocniczych poświęconego ono dla metodologii roku, uniwersyteckich, w coraz Jeż-Jarecki E T N O G R A F I C Z N E PRACOWNIKÓW poznania zorganizowanie przedstawicieli troska również pracowników i to metodyce innym PAN-owskich i o do warsztat etnografii. nauki badań Międzyetnogra­ ośrodku, skupiając muzealnych placówek , 24 i 25 seminarium, t y m razem szawskiego . Wygłoszone J ostatnich Seminarium etnograficznych. W w doskonalenie ośrodkowego w osiągnięć kultury". MIĘDZYOŚRODKOWE Charakterystyczna badawczy celo­ stajemy wgląd dla i codziennego którymi nie tylko w przez najprymityw­ pomysłowych szacunku j e g o istotną jedność bogactwo odepchnię­ skazanych w przedmiotów więc do raz Piwockiego i ludzi albo tylko sztuki, dają kultur wegetacji narzędzi rolę. jeszcze prof. К. zdolność życia do Muzea przez widza kolonialny do miało różnorodność przed POMOCNICZYCH 30 pocho­ dobrze doprowadziło Władysław ok. terakoty. farb wyznaczoną efekcie sformułowaną prymitywnych, narodu w ucisk s y t u a c j a c h , pokazują społeczeństwa ficznych. funk­ charakterze spełniła i ukazując równocześnie zdumieniu. wszelkich i dobrze Społeczeństwo tak trafnie bytowych nawet i tradycje Wyrazem i zawartego do głównie o zestaw egzotycznej, kolorytu poprzez kompozycji publiczności etnograficzne istocie, ale podziwie lizacji, stworzenie posiadające części części używano swą bogaty t a m kolekcję i w jednolitość czerń, zadziwić również władzy, Amazonki względem w mogą wyrazu,, wyrafino­ plecionki, Ogólnie wprost jubileuszowa geograficzne swej we dzieł środki nawet pokazaną że d o b a r w i e n i a to się z p r a w d ą , wych starsze jej społeczeństwach użytku, pod w a eksponowano znad Alaski. wpadającego z faktu, wystawa niejszych w z zastanawiała zainteresowanie „Wystawy warunki w tych przeznaczenia głowy eksponatów ciemnego okresu katalogu: ciężkie z masek należy w y m i e n i ć morsa Ułatwiło tym przedłużenia tych od biorąc Świadczyło form ubogich bogactwie, obrazu. Ogólnie ich kości pochodzenia, mineralnego. okazję i różnego świata różnorodności stonowanego w z to p r a w d o p o d o b n i e dzenia rzeźb mumifikowane rzeźb zwłaszcza Wynika o Niektóre Obok zdobionych: innych rejonów miniaturowych a prymitywnych, świadczących techniczne i a r t y s t y c z n e , tarcze, broń, i n s y g n i a stroju. Z cji, dzieł kultur. plastyczną. przedmiotów pomimo od rozwiniętych wymową walory miki figuralna rozbudowanych, starych wspaniałą duże rzeźba mocno 463 stycznia w na 1964 r. Warszawie nim w referaty odbyło się Katedrze oraz trzecie z Etnografii dyskusja kolei tego Uniwersytetu skupiały się rodzaju War­ zasadniczo P i e r w s z e M i ę d z y o ś r o d k o w e S e m i n a r i u m o d b y ł o się w d n i a c h 2 7 — 2 8 V 1962 r. w K a t e d r z e Etnografii Słowian U J w K r a k o w i e . Omówiono n a n i m wyczerpującom e t o d ę w y w i a d u ( r e f e r a t Z . Białego)., o b s e r w a c j i ( r e f e r a t y E . P i e t r a s z k a , B . J a w o r ­ skiej i O. Mulkiewicz) oraz stosowalność m e t o d y s t a t y s t y c z n e j w etnograficznych b a d a n i a c h t e r e n o w y c h (ref. W. K w a ś n i e w i c z a ) . D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m w d n i a c h 1 �KRONIKA 464 wokół trzech nowych w zagadnień: badaniach procesie obserwacji Pierwszym z omawiającym Poza drogą stosowanie wokalnych materiału, jącego utworu wzorcowego torskie od oparciu co indywidualne, dów celu danego J. rozróżnienia subiektywne omówił o znaczeniu własnego klocka drewna, detali i próba studenckim obozie nad zorientowanie się należy bardzo wacji. Opisywana utrwalonymi sposób jej znacznego wet waną wędrówki powstałych ona jako i w jej próba metodą przez i zindywidualizowania Ujemnie ich rzeczywistością. Okazało się, atmosfera odbiorców został co w zachodzą ich rezultatami było obser­ adekwatności doświadczeń pochodzących pomiędzy że ogranicza wyników liczne zjawisko utrudniać, a na­ stosowalność tej obserwacji i obser­ obserwacji, Ujawnione może z postrzeżeniami przedmiot określony. tu wstępnych Celem stopniu mimo bardzo był siebie powyższych obserwacji zestawienie że oraz przez Górnej pomiędzy z materiałów ściśle z poświęcony terenowych. rozbieżności materiałów również wykończaniu poszukiwaniu obserwacji świetle obserwatorów, zapisu na Film surowego została Ochotnicy różnic W dużo porównywanie, wypadło w badaczy przedmiotu. poszczególnych przeprowadzania w Sęku. od przeprowadzonych badań charakterze wykazała oddana procesie wyniki poszczególnych do Janie rzeczy­ prelegent współmieszkańców. k r y t y c z n i e i ostrożnie korzystać uniemożliwiać metody. jego zilustrował począwszy do etnografa. poznaniu tworzywa, ciekawie dążyć poszczegól­ terenowej w tego, przykła­ należy ludowym, artysty, formowania Bardzo przez pracy realizacji rzeźbiarzu ćwiczeniowo-badawczym przez obserwacji jego twórczej etapy Przedstawiła rozpiętości dokonywanej wyników Sęka obserwacją w pracy rzeźbiarza, zniekształceń Łapińskiej. doświadczeń kurpiowskim w od ilość żywotności etnograficznego warunkach kolejne wytworów Zagadnieniu filmu ludowej, ważne, duża regionalnego ama­ realizowanych muzyki społecznie ustalenia tempa dźwięku wychwytywanie poszukiwań zapisu filmowego skończywszy. działalności oceny K. o proces poprzez polichromii towarzysząca referat filmu dokładnie i i tą nagrywa­ odróżnić na wariabilności repertuaru melodycznych z k o l e i rolę należy jest terenie n a taśmie wyłącznie potrzebna w uzyskanego określonego ustalenie intersubiektywne, wykonaniu, tere­ referacie sprzętu umożliwienia poprzez w utrwalania Wartość etnomuzycznych strukturę sposobach od w kulturowej etnomuzycznych. sprawności problemowych dokumentalnego kulturowej, ukazuje w i Dla poznania co typów Olędzki projekcją wacji Badając spotykanych muzycznych. wistości na tego, sposobem nastawione zakrojonych, Stęszewski badaniach nagranie. oraz badaniach terenowej, reprezentacyjną. wątków Uwagi i (wysokości) wątku. wyczerpania nych taśmy) J . w jakości magnetofonu, szeroko in. w od i jego pozycji o metodę m. jest techniki rzeczywistości regionalizacji. się właściwym bezpośrednio W i zajął magnetofonowego jedynie eksploracji współczesnej obrazu regionu zagadnień instrumentalnych kamertonu. sposoby reliktów i osiągnięć zniekształceń problemu zapisu zależy (mikrofonu, wykonania ten oraz powyższych nielicznymi wypadkami wykonań w wykorzystania etnograficznych, różnego z obserwo­ typu znie- 1 2 — 1 3 1 1 9 6 3 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o p o ś w i ę c o n o w dal­ szym ciągu metodzie obserwacji, szczególnie konstruowaniu i posługiwaniu się a r k u s z a m i o b s e r w a c j i (ref. K . Łapińskiej) o r a z a n k i e c i e j a k o t e c h n i c e p o m o c n i c z e j w t e r e n o w y c h b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h (ref. W . Piotrowskiego). Sprawozdania z p o w y ż s z y c h s e m i n a r i ó w E . P i e t r a s z e k , Metodologiczne dyskusje etnografów, „ S t u d i a S o c j o l o g i c z n e " , n r 1/8:1963, s. 2 9 8 — 2 9 9 ; O . M u 1 к i e w i с z, Miądzyośrodkowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych 'pracowników nauki, „Łódzkie S t u ­ d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5 : 1 9 6 3 ; s . 1 7 9 — 1 8 0 . �465 KRONIKA kształcenia; inne pewne znów studenci II roku, wniosków (wg i a więc i zapisie, zupełnie rodzajów się fakt, jeszcze pominięte że przede niewprawni. wszystkim: do obserwacji, wiedzy opisie, i ich wiele przyczyn znajomość techniczne przedmiocie byli Niemniej niedokładna trudności o w obserwatorami zdeformowań nie dostatecznej zupełnie jest dokonanych na instrukcji brak zostały łagodzącą badacze składają interpretacja strzeganiu rzeczywistości Okolicznością dotyczących prelegentki błędna elementy zmienione. przy obserwacji) po­ można uogólnić. Zagadnienie o regionu wyznaczaniu ków granic własnych stawił badań propozycję wnętrznych i i ustalenia ludu. skiej ludowej, uwzględniono ich etnograficznego 0 ludu. posiadające znacznie nie jak charakteru specyfikę 1 ważnym np. kryterium jest Zagadnienie regionu o się na obszernej krajobraz jak i geograficznym. Zupełnie stosunku ryczne do strzennej, stanowiącej są naturalnym. produktami się określonego i epoki współczesne regionalizmu zagadnienia: W analizuje się sekwencji czasowej i gospodarczego się to niż roli R. odbicie w referacie opierając związku ciągu spotyka w środowisku prelegentka szczególnie formacji z regionalna na cech z W dwojakie jego charakteryzują i obszarze, w realizacją regionu zróżnicowaniami podejście wyraźnym etnografii, środowi­ etnografia, Krytyka pewnym histo­ czasowo-przeczy cechami obszarach. się ostatnich determinizmu perspektywicznym cechy ana­ rubież, zajmuje nad przestrzennymi czasowo-przestrzennej. region, w człowieka geografia wyznaczonych danej terenowych badania jako pomocnym Autorka człowieka Kukier Mazowszem, mieszkańców. przeszedł pojęcie planowaniem badań a geograficzne, współczesne pewnych ziemie regionu historyczne, bardzo z przezwyciężeniem rangi to etnograficznych rozmieszczenie czy również terminów się operuje na znaczenia współwystępowanie jego geograficznego. podłoże rezultat z Kujaw pojęcie granice zasięgu kapitalizmu. Podobnymi związane pracacli znalazło niej którymi feudalnej nie podważa ustala Wg bezpośredni regiony modelu kulturowymi. regionu. do Wielkopolską jego grupowej stanowisko zdyskredytowały oraz samookreślenia się przez ukazania regionu widzenia. pomiędzy tych próba rozwojem należały kujaw­ przejścio­ właściwej odmienne Regiony, z to granicy kilkuletnich badaniach Wiąże o podziałów, etnograficzno-historycznych, lub z Jest we­ punktu odrębności własnych oraz samookreślenia wiedzy etnograficznego środowiska ewolucję. pojęcia geograficzne skiem i stanu wytworzyło wyznaczaniu środowisko Kujaw wewnętrznych przeszłości z regionizacji przywróceniem i w Kujaw, Przy itp. P i e r w s z y l a t znaczną geograficznego w i i składniki. związku, pracach poczucie literaturze kulturowy dziesiątków wielu problematyce pojęcia, że granic podstawie t e r y t o r i a l n y m , określonym regionu. Trawińskiej takie tego, etnograficznego tego wyni­ przed­ jeszcze powiązaniu Kukiera 1955—1960 prelegent etnograficznej potwierdzenia w D. lizuje skutek jej Na R. podstawie na granic i ścisłym etnograficznego dostatecznego Wykazywanie, zaciera Na nimi w s z e r s z y m zasięgu mające wego z niektóre historycznej referacie 2 wszystkim wyznaczaniu w Kujaw . z lat niewystarczającego tylko wpływu zostało etnograficznych przede przy oddziaływania konsekwencji nie Wobec porównawczo wzajemnego i terenowych obecnych regionu, etnograficznego poruszone etnograficznych ankietowych podziałów kulturze regionalizacji podziałów do lub tego też uwzględnieniem badaniach nad O m a w i a n y r e f e r a t w p o s z e r z o n e j f o r m i e u k a z a ł się j a k o a r t y k u ł p t . Regio­ nalizacja etnograficzna Kujaw {na podstawie samookreślenia ludu), Prace Komisji Historii Bydgoskiego T o w a r z y s t w a N a u k , t. 1 : 1 9 6 3 , s. 1 0 9 — 1 6 3 . 2 30 - LHnoprafia P o l s k a , t. I X �KRONIKA 466 różnicami na przestrzennymi rzecz interpretacji Seminarium Odbędzie się badaniom rowymi zakończono ono w Ziemiach Spontanicznie pracowników obrad i w a już ośrodkach zyskują na mającym może U AM się interpretację i tematyki następnego Poznaniu i poświęcone oraz nad nimi, mogą Po razie (2 a także wymownie mieć nieco one dniu konferencję woj. razy w potrzebie w i o by 2. Referat 3. z prof, Komunikaty „Zmiany w Dyskusja. W interesującym wynika, że i 1740 t y s . o s ó b prawie wieku 2 ludności w w mentując a Dobrowolska im. Wojciecha w Kętrzyń­ Olsztynie problematyce wieku tyle. 10% zorgani­ demograficznej zagadnień demo­ ppłk. woj. „Ruch mgr. olsztyńskiego rozwoju naturalny Stanisława w latach ludności woj. ludności Żyromskiego, 1950—1960", olsztyńskiego". dr E . Rosseta z punktu pewnemu Wzrost pracy. się ludności osiągnie widzenia produkcyjnym drugiej ekonomicznego ludzi w kategorii więc wiąże istotne m. in. w pogłębieniu w wieku starczym ludności kategorie Z prognozy s t a r s z y c h . Jeżeli w będzie się procesu jako wieku z zmiany próg ludności: na natomiast 1980 r. prognoza kategorie i poprodukcyjnym. 65 l a t , t o Nastąpią ok. 9 % przedstawiona zmniejszeniu, kategoria powyżej została na trzy podstawowe dwie w r. i c h 3346 t y s . , potrzebą w uru­ strukturze starzenia starości starczym pozo­ 1960 się lud­ społeczeń­ i znajdzie się starości. części obliczu swego naszego to o d p o w i e d n i m i osób, współczesnych Ostojskiej, b) rozbiciu zwłaszcza wyrażające progu miliona prof, ulegnie miejsc 1980 r. P o l s k a dalszej Małgorzaty ludności czyli grupa razy Przyjmując graficznym 9,6 tematyce. dyskusji. wzrosną, nowych pobliżu W instytucji organizującej dziennym: „Ze „Perspektywy referacie pierwsza było więc wieku Grzesiaka starców, poważnie stwa, pla­ nadać Ludowej". 1950—1960", przedprodukcyjnym, stałe chomienia Rosseta, P o l s k i d o 1980 r. w dorosłych, wieku a) latach strukturze Podsumowanie w Edwarda naukowe: 5. ności. w O L S Z T Y N I E „Pojezierze" współczesnej zebrań, sprofilowanej Naukowych porządkiem Rzeczypospolitej w 4. dzieci, w dr mgr. Stanisława demograficzna a Badań poświęconą następującym Polskiej olsztyńskiego osób 1963 r. O ś r o d e k czasie zatem stałej ośrodkach W w niesłabnąca rodzaju warto wyraźnej DEMOGRAFICZNA i Zagajenie. graficznych woj. kultu­ rozproszonych charakter poszczególnych roku?) duża tego etnografów doświadczeniach Społeczno-Kulturalnego naukową olsztyńskiego 1. c) 14 g r u d n i a Stowarzyszenia zował zostanie pomocniczych dyskusje stosunkowo o dla etnograficzne Ożywione improwizowanej, przedstawicieli częstsze seminaria tradycję. wstępnych K O N F E R E N C J A W spotkania. przemianami Tereso skiego geograficzną w robotniczych swoją świadczą znaczenie imprezie, spotkania miejsca doroczne już pomiędzy prowincjonalnych. komitetem zarzuca funkcjonalnej. Etnografii zorganizowane uczestników, omawianej z i Zachodnich. nauki szczególne cówkach w przerwach frekwencja częściej ustaleniem Katedrze prowadzonym na coraz historycznej w referatu kraju, liczbami. 1 9 6 0 r. — prof. ze I 14,1, a E. Rosset zwróceniem tak w n p . jeżeli 1 9 6 3 r. omówił uwagi — w na w socjo- urbanizację, zmiany doku­ 1946 r. 15,0, c o w miastach stanowi około żyło 49% �467 KRONIKA całej w ludności. miastach np. w jest w takich kraju, w że w a S. nizowanie się po się instytutu tendencje do jeszcze omówieniu problemami zmian w zagadnień zamieszkałej miast. woj. S. pod słabiej się w kobiet skali całego olsztyńskim. w tym woje­ Żyromskiego względem niż w ludności, wyni­ demogra­ kraju. Jedynie natomiast na wsi procesu. w strukturze siły który wieku roboczej oraz kompleksowo ludności w woj. postulował zająłby się zorga­ zagadnie­ Polsce. i kilku ośrodków komunikatów będących konferencji naukowych podzielili przedmiotem dokonał prof, się w Polsce wynikami poza uwa­ swoich badań konferencji. dr Edward Rosset. Adam ETNOGRAFIA Jeżeli 1963 r . płodności ludności młodym starzenia bilansu na mgr zachodzą tego demograficznego, referatu Podsumowania ludności się ppłk. województwem się zagadnienia demograficzne naturalnego komunikatu się przedstawiciele dotyczącymi dotyczących jest dostrzega zajął Z ludności wielkich 100 t y s . m i e s z k a ń c ó w , to w problemy ruchu się ludność skoncentrowano zagadnienia starzenia Grzesiak dyskusji rośnie omówione omówiono 1950—1960. demograficznymi W gami komunikatach olsztyńskie nie olsztyńskim niami w omówiła obserwuje olsztyńskiej Mgr referacie procesy miastach zrównania szybko zostały W latach woj. ficznym, przededniu 22. N a s t ę p n i e Ostojska wództwie w Zwłaszcza 11 m i a s t , k t ó r e p r z e k r o c z y ł o miast kraju. natomiast M. więc wsiach. 1946 r. b y ł o naszym kało, Jesteśmy i we Wyderko POZAPOLSKA ZSRR ETNOGRAFIA Rozwój etnografii budowanych nięcia etnografów letniej pracy metoda teorią wyniki stawali rzymskie n a opisie ważnych wieństwo stwo i zińskich obu uczony, Doniosły i Sarmatów, ludów. pierwszych Kaukazu: wkład w Gruzja) starożytni niektórzy W X I Leontia kształtowanie nie Herodot a udowadnia problematykę Mroweli, wszystkim który stwierdza Czerkiesów, w już stara w wielo­ radzieckiej. odległej prze­ starożytne przy tym próby się z tam konsekwentnym etnografii czynią źródła poprze­ rozwiązania wykazać pokre­ kolei pokrewień­ podobieństwem elementów etnogenezy pracy wspólne Lezginów się gruzińskiej jej sięgają Strabon roz­ Osiąg­ Wypracowana zawsze z nich Egipcjan, które w. eponimów Ormian, i szkole Gruzji działalności terenowych. przy dostarczają in. etnogenetycznych. historyk i naszych innych ludów m. na badań przede gruzińskiej Pisarze tylko i uzyskane danych kulturowych: 1 etnograficznych. problematyką etnografów (zachodnia nie podstawę badań o SRR intensyfikacji swoją mówić ormiańskie. Gruzinów-górali gruziński i dla zjawisk Kolchów u mają i metodyką etnograficzną problemów, kulturowych i pozwalają Bezcennych greckie, S R R polega „intensywno-kompleksową" Zainteresowania szłości. Gruzińskiej GRUZIŃSKIEJ etnograficznych gruzińskich nad nazywana stosowaniu w instytucji W i podejmuje Historia carów pochodzenie już gru­ Gruzinów Albańczyków. etnografii wniósł w XVIII w. Informacja n a p i s a n a została n a p o d s t a w i e materiałów zebranych w czasie podróży n a u k o w e j do Tbilisi i S u c h u m i w 1 9 6 3 r. o r a z danych dostarczonych p r z e z gruzińskiego etnografa G . G a s i t a s z w i l i , p r a c o w n i k a n a u k o w e g o Działu E t n o ­ grafii Instytutu Historii A N Gruzińskiej S R R . 1 �KRONIKA 468 Wachuszti kazał Bagratloni, on nader gospodarki, rzeń. i odzieży, Godne X I X wszystkim nader pod istotne Rosyjskiego znaczenie ramach wał znany etnograf miało nad kulturą ludową poeta był w transportu, intensywnego utworzenie w utworzono R. latach znamienity sześćdziesiątych X I X Czawozawadze i grafii „Drojeva", pozwoliło na nowe, conych cenną dotąd wówczas Działalność całym kraju. Oddziałem było podjętą najbardziej w. i wie­ zestawienia Gruzji, Dla przede etnografii Kaukaskiego Oddziału Muzeum i którym kiero­ pppularyzatarem społeczny i gromadzi pisarz wokół Materiały Czaw- siebie grupę publikują Towarzystwa badań I. etnograficzne Upowszechnienie i gruzińskie zainteresowań Historii ośrodkiem inne i Etno­ i takich jak D. Bardawelidze, w Gruzji nieco jak prace w naukowych (sektor) Etnografii Dzierżyńskiego w znalazło Obok w przeszłości, Gruzji i zatrudnia w okresie zakresie etnografii. Insty­ Kaukaski Insty­ (gabinet) Krajoznaw­ Gruzji. gdzie jeszcze dobrze Czitaja, mianowicie Żydów Tbilisi, z Etno­ inicjatywy Etnografii. sprzed aktywnie naukowców, radzieckiej Gruzji: powołania w Obok Rewolucji, międzywojennym pokolenie w i G. G. i in. Struktura organizacyjna jest również Tbilisi. i dzisiaj 8). P r a c o m w AN W Działu im. I. którzy Czitaja, etnografii 1941 r . podziale na szeroko Dziale Działu całej już S R R , niesłychanie prowadzi się oddziały: etnografii uczonych, miejscowego Republice pracuje wielu uniwersytetu. naukowych. AN lat patronuje znanych Etnografii pracowników w naukowej placówką Dżawachiszwili od w i e l u Gruzińskiej ramach centrum Najpoważniejszą Historii absolwentów 30 prof. Towarzystwo Zakład chwilą etnograficznych poważnych, ok. z Instytutu I. C z k o n i i , w wszystkim w nowe instytucji Gruzji. wyraz nader w dopiero formy bogatym instytucje, a działalności etnografii inne z kierował ZSRR, Gruzji rozrzu­ Akademii SRR. członek-korespondent etnografii Nauk Sachokia, podjęli Muzeum (kawkazowiedienija), powstaje swej S. Makalatia, A. K r i c h e l i Gruzińskiej Podobnie F. badawczą przybiera etnograficznej i ze rozbudowie pracę W. Nauk w Gruzji, naukowym Uniwersytecie Czitaji znanych Arakiszwili współuczestniczy samodzielną G. w w 1921 Należy etnograficznych, Historyczno-Etnograficzne również prof. uczonych, Kaukazie Akademii Muzeum oparcie kierownictwem zasłużonych o kolekcji Gruzji w etnografii. zgromadzenia jeszcze w rozwoju którym prowadziły Wiedzy radzieckiej do Muzeum poważnym znalazła pod 1 9 2 6 г., wartościowych nader Etnograficzne grafia w władzy warunki etnograficzną Historyczny i Archeologiczny lidze w etnograficzny, 1 9 0 7 r. Państwowe tut co w Etnograficznym, Naukowo-Badawczy (ul. do zorganizowano współpracowników korzystne tut i prze­ zakresu obyczajów naiuki Gruzji. „Moambe". i ustanowienie inicjatywę, po zorganizowanym cze jego i zorganizowanie bardziej Tbilisi wszystkich już „Iweria" Październikowa stworzyły odnotować w swej in. z Gruzji. Rewolucja roku także 1951 badacz zbierane etnografią m. rosyjskiej. Inicjatorem etnograficzną I. a którym gabinet Eristawi. również roku problematyką przez pracy zmierzające nauki przy zainteresowanych czasopisma: W Gruzji, rozwoju nurtu Geograficznego, Muzeum i kultury Wachusztiego postępowego Towarzystwa W środków wysiłki dalszego wpływem który dotyczące kulturowych. okres Kaukaskie. czawadze, carstwa są zjawisk to gruzińskiego. Opisania materiały budownictwa, podkreślenia porównywania Wiek autor interesujące w Gruzji i jak G. Wspomnieć tutaj prof. rozwoju Kaukazu. W. Bardawe­ etnografów, również Dział S R R kierunkach, etnografii sumie Dział G. Czitaja, dla dwu Czitai, młodych W jest Gruzińskiej zasłużony badania działalności koordynującą przede Etnografii należy o licz- �469 KRONIKA Wybitny etnograf respondent gruziński Akademii fesor nych ale aspirantach, również Kaukazu. od z należy pracujących lat przy badania okresu Należy Działu działalność przejścia i pro­ Tbilisi etnografów zagadnieniami okresie członek-ko­ S R R Osetii, Abchazji, badawczych nad w w dokształca Dagestanu, prac Gruzji kontynuowaną Dział Czitaja, Gruzińskiej Uniwersytetu czym Azerbejdżanu, Problematyka Podkreślić mas z G. Nauk jest nie zmierzającą socjalizmu do z Gruzji, i innych krajów szeroka współczesności, od tylko Adygii i urozmaicona. życiem do i kulturą komunizmu, przebadania kultury oraz Gruzji przedrewolucyjnego. również etnograficznego, uczestnictwie etnograficznych wspomnieć podjętych etnografów Akademii z z o pracach inicjatywy nad przygotowaniem Instytutu zainteresowanych Nauk Gruzińskiej Etnografii Republik. S R R godny kaukaskiego A N Spośród uwagi ZSRR atlasu przy wydawnictw jest periodyk �KRONIKA 470 „Materiały 1937; w leuszu z do 70-lecia zakresu rodziny. nych. jego Oddzielnie tkactwa, rozdziału Etnografii 10) t o w 1852, niesłychanie kraju. w Obok chowuje cenne chetnych, nim są zabawek. i zarówno z sującym nas Oddziale zany dawną grafów się u I [wiestnik] żył i historii tym następuje dopiero -etnografów. już wielokrotnie Poza Tbilisi metodyki wszystkim metody sową". złożone w Studium dzięki Języka storycznych i W intere­ ściśle poważnym kilku powią­ ośrodkiem Spośród poważnym praca i etno­ dorobkiem znawcę obróbki druku znajduje trzytomowa. publikuje Prace „Goniec od roku, rocznie zasługi studium Uniwersytetu I opuszcza poważne kształci w Tbilisi. specjalizacja ok. 6—8 na Uniwersytecie poło­ archeologii, Na jednakże absolwentów- jest wspominany z przez Literatury i Akademii, jakim spotykamy — tam etnografii prof. G. stwierdza walczących obumierającego, i do na terenie o Sztuce a AN także zbiory prof. z Tbilisi, godne zakresu mówi G. się teorii przede etnograficznej „intensywno-komplekCzitaja elementów nowego, w praktyki Czitaję [...] się pracami radzieckiej wprowadzeniu twórcę połączenie starego, z szkole tam jej zainteresować tejże podejmowanymi etnograficzna przeciwstawne może m. in. Instytutu Wiedzy Tbilisi. gruzińskiej opracowaniu zjawisk tkanin zapoznaje naukowych, terenowe. Kaukazie etnografów naukowe, związku nazwanej „Rzeczywistość [...] już Etnografii instytucjami O nieszla­ Czitaja. środowisko etnografii. badań, całym jeszcze i n n y c h placówek, również Gruzji", Muzeum, Historycznego Historyczno-Etnograficznego uwagi Zbiory metali zakresu. W jako prze­ fndii. ceramiki, wyśmienitego Etnografów jest Zakładu S R R , Instytutu Etnograficzne i G. wymienionymi Muzeum i na Wydziału I I I roku. prof. działalność Gruzińskiej jest po i Muzeum, się całego z Muzeum współczesną. również z tego 1926, dzięki Gruzji". Gruzji wykładana Kierownikiem prac roku innych Etnografii pracownicy etnograficzny. sztuki i wystawa jest (ul. K e c - Zorganizowany Abisynii kulturą pomyślanej są w pracowników Rechwiaszwili, Muzeum etnografia — drewna, wyróżniających licznych Dżanaszia Kaukazu Iranu, z Nauk, a N. w i żelaza — Oddział Kaukazu, ośrodek i etnograficz­ etnograficznych rolniczych, jak struktury Etnograficznego Tbilisi. systematyczne badania autorami etnografii in. z dotyczące i 2 w Gruzji sekcjach: Akademii należy Państwowego m. 22 etnografów własne Metalurgu uniwersytecki studium terenu monografii Kaukazu . S. pisaliśmy „Etnograficzna Muzeum, których rozwoju etnografii z roku jubi­ prac Działu im. kolekcji w okazji prace wierzeń z Gruzji się z serię już Ludów tomu już narzędzi K a u k a z u , autora tom etnograficzne, Dla w II czym tradycyjną,- Etnografii wymienić ludów jego o muzealna, pracuje działających do w broni, kulturą etnografów cenniejszych zbiorów organizującym naukowym, metali — naukowo-technicznych. Działem z naukowym, zyskał srebra, się instytucja etnograficzna opracowywane i publikuje ukazały transportu, Muzeum etnograficzne, Ekspozycja pracowników „Gruzini" ukazał G. Czitai popularno-naukowych kolektywu wszystkich materiały złota seria prof. Nauk ramach budownictwa, jest poważna przebogatych zabezpieczone i druga „Materiałów" Akademia Państwowego choweli tom poświęcony której osiągnięciem przygotowanie roku w wydawana Poważnym zgromadzeniu Ponadto Gruzji, metalurgii, Oddział Gruzji". Pierwszy tom X I I — X I I I urodzin. etnografii rolnictwa, jest Etnografii 1963 r. w y d a n o — i przedstawia kulturowo-hi- postępowego. W związku Narody Kawkaza, t. 2 , p o d r e d . B . A . G a r d a n o w a , A . N . G u l i e w a , S . T . J e riemjana, L . J . Ł a w r o w a , G . A. Niersjesowa, G. S. Czitaja, w serii N a r o d y Mira p o d ogólną r e d . S . P . T o ł s t o w a , M o s k w a 1962. 2 �471 KRONIKA z tym każde związku "być z rozpatrywane pracach w zjawisk, zakresu »sumę z życia je bazy pracy cześnie za kiedy i te tj. jego prawidłową zabezpiecza mniej subiektywno-ilościowych ważniejsza procesów przebywania w dzenia Tbilisi graficzną w okresie matyczne to Istnieją tej z większym wynika z Instytutu lub obserwacji kulturowych procesów („rok sposób prowa­ zasadniczych ustaleń liczący w badaniach przede Muzeum stolicy ramach na z etnograficznym. dotyczą uwzględniana w tej Przypomnijmy, że naukową również Ośrodek Nauk miejscowe Osetii, Instytutu Państwowe badań etno­ zagadnień społecznych i kulturze „Prace ukazało i W coraz problematyka chłopstwa Abchaskiego 32 tomy. eksponuje się Pań­ zatrudnia etnograficzną Gruzińskiej etnografa. zajmuje SRR, a się gro­ Muzeum. prace etnograficzne prowadzone Naukowo-Badawczego Muzeum etnograficzny G . S . C z i t a j a , Principy i mietod polewoj w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1957, s. 2 9 — 3 0 . S. D. I n a ł - I p a , Abchazy, S u c h u m i 1960. również gromadzi działalnością ludzi. etnogenezy. życiu nie tys. stosunków dotąd obecnie 74 wszystkim jest Abchazji Akademii południowej 1959 o k . drukują których terenu doktor już przede w syste­ Intytucie Inał-Ipa, rozbudowany problemów abchaskich w to materialnej, także jednakże Południowoosetyńskiego tam a etno­ 1932 r. monografii naukowych. przeobrażenia etnograficznych terenie S R R . Pracuje oddziałem kultury Naukowo-Badawczy materiałów Cchinwali, Adżarii, jest S. systematycznych w., w m. in. obszernej i Historii", które placówki szczegółowych Oddziału i Etnografii roku i etnograficzne utworzenia instytucji prowadzącej Oddziału Abchaskiego Oddziale Abchaskiego S R R . Działalność z etnografów Abchazji, Instytut Abchazji Suchumi, Cchinwali, Obwodu. jego etnograficznych, wg X X wszystkim Literatury kolekcje chwilą w w danych w gospodarki Artykuły w z oraz Etnografii Gruzińskiej pracowników możliwości podejmowane stopniu madzeniem A N Instytutu początków Batumi, prac niewielki, Języka, Batumski wielu również A SRR, Oddział utworzenia 5 sytuacji a Do działają Autonomicznego 1962 r. K i e r o w n i k i e m i Interesujące 4 etnograficz­ stacjonarnego Taki ogólnych, jako Równo­ bardziej Głębokość badanych Adżarskiej prowadzi nie było X I X kołchozowego. 3 zjawisk [...] się i funkcję. Zbadanie ludu. zjawiska opisuje długotrwałego, etnograficzne Historii Etnografii. Prace współczesna, z w tradycyjnej wierzeń zińskiej [...] bez cykliczności stolicy zatrudniający naród w kultury i etnograficzne. Oddział graficznych. w jest kompleksowym charakterystyk szerokości. Instytucie zapoczątkowano dopiero ośrodek, Abchazi Z fiksacji od badanego etnograficzne przedrewolucyjnym 4 są placówki Literatury badania jednak W języka Batumi, historycznych, autor stwowe metodę Południowoosetyńskiego owym Abchazji . i ich etnograficznej prace Języka, chwili od uwzględnienia ASRR, mieście Suchumi doszło jest bez naukowe Instytutu nauk wykonania winny terenowych sprzężone przedmiot obiektywno-jakościowych. niemożliwe pracy kiedy przejścia przy włączymy technikę taką zjawiska 3 stołecznym W do znajomości Abohaskiej W uważać — nierozerwalnym i radzieckiej" . Poza stolicy drugiej możliwość jedynie kompleks pracy terenie, bez terenowej etnografii się z w fakty historycznym. W spełnimy w tylko tego i przekroju materiał, można kiedy kompleksów a zrozumiane [...]. O p r ó c z strony nadbudowy, nych, etnograficzny"), być wymagania z jednej ludzkiej*, •etnograficznych może zjawiskami ich ruchu, rozwoju etnograficznych badaniu z zjawisko okrążającymi w A N Gru­ Południowoosetyńskie południowej etnograficzeskoj Osetii wyka- roboty, „So­ �KRONIKA 472 zuje się grafii interesującym Istotne tylko znaczenie wymienione pracuje w więcej dla już badawczym S R R 40 p o s i a d a badań etnograficzne resowaniach teorią Gruzińskiej dzieckiej S R R popularyzacji rozbudowane Gruzińskiej niż Rozmach cówki w dorobkiem i wydawniczym w zakresie etno­ Osetii. gęsta oddziały etnografii placówki sieć Gruzji i regionalnych maja jednakże muzealne. Obok muzeów, spośród nie nich których etnograficzne. terenowych prowadzonych i bogactwo zbiorów i metodyką badań dalszy w naukowe rozwój i przez rozbudowane muzealnych, przy etnograficznych, pozycję jednego naukowe jednoczesnych zapewniają z czołowych pla­ zainte­ etnografii ośrodków ra­ etnografii. Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz Czechosłowacja E T N O G R A F I A Współczesna duży z dynamizm Katedry utrzymując istnienie nad i młodą instytutów syntezą zabezpieczonych a. stopniu obowiązek zbiorów w Działalność U n i w e r s y t e t y . Brnie i kloristiky rola Słowacji Filozofické Dvořáka. W E . Vrabcova bek i cjalna prof, nazwa dr A. runkiem aktualne studiowania i Potwierdza muzeach przeobrażenia II roku przedmiotu również etnograficznych i społeczno- specjalizacje, o przez ponad m. in. program pobocznego. Świadczy realizowany to to nowoczesny po kadrą. wykazuje nas. Wynika realizują wprowadzają przygotowaną Dyspo­ tym nie również plan 5 000 0 0 0 oddziałach badań zebranych narodowych trzech asystentów 2 3 4 a prom. prom. Brnie hist. Dekana. J . nas Zakładem związku z Beneš, składa 4 dr w doc. dr. K a ­ dr V. Hasalová Švecová, A. Katedrą niedawno Ponadto D. Holý się Katedrze i V. Dien z dwóch na Frolec. Umena pod kie­ zakładów: doc. d r R u d o l f CSRS Ro­ (ofi­ zmarłym w Universiteta kieruje pobytem a Fol- przez Archeologie Komeńskiego Katedra Moraw Etnografie kieruje Jeřábek. Katedra dydaktyczną Pradze, S. 3 Richard Fakulta Interesującym w są hist.) Folklo:ristiku) , po nauk Folkloristika Filozoficki w zatrudnieni (skrót istnieje i etnografii. Katedra kierowana 2 J . E . Purkyně kand. doc. dr. J a n a istnieje kierownika działalność tj. dla C z e c h w University , Bratysławie, archeologa w rozwijają Pradze historycy Etnografii K o m u n i k a t przygotowano Instytutu Etnografii ČSAV. P r a h a 1, S n ě m o v n í 7. B r n o , A . N o v á k a 1. Bratislava, Gondova 2. 1 W uniwersytecie doc. dr naukowo-badawczą uniwersyteckie, oprócz promowani pro i Czechosłowacji ośrodki Fakulty Karelovy Na ośrodku, a W dydaktyczna Bratysławie. Seminář zajęcia archeologii w Václavíku, trzecim Etnografia trzy Zakładzie oraz J . Štastný. prowadzi W dużym dobrze ludowej. nautkowo-badawczą w i w które Socjalistycznej np. u regionalnych. 1. i aniżeli większy naukowo-badawczych kultury 1 znacznie czechosłowackie równocześnie przeważnie CSRS Republiki uniwersyteckich, uwzględniający -gospodarcze. nują ośrodków W Czechosłowackiej rozwojowy, działalności nauczania i etnografia Bed- zaproszenie �KRONIKA nárik, rey specjalista od k u l t u r y Melicherčík. 1 Ś. Mruškovič. Cechą nie szy się od dyscypliny, roku, jak Uniwersytecie pejski lub Dinacji obowiązek się Pradze w (50 wiązek studiowania Poza Naczelne 15 2 jest (prom. hist. Na miejsce lub naukowych ludową hist. Holý). Botik, Robek i i cie­ młodzieży specjalizacje: takiego ČSAV na akademickim czasie w 10 w 123 s ł u c h a c z y jak Może Katedra mono­ student rok znajdują tylko być odwrotnie. Pra­ Studia 5, w dru­ się tylko 3 6 % , t j . 45 NRD, np. Dalej ma studiów 1963/1964 w ośrodku np. w nim kom- tych 7 etnografii analogicznie euro­ Z Bratysławie . pierwszym studia I 5 na folklor wykładów kandydatów lat . przykład programu 50 które 14 i oczywiście n a s , pięć Na specjalizacji, roku liczbę NRD i u pozaeuropejską. Brnie Katedry problematyka 8 zajmuje Jeřábek Badania Folklor osób, istnieje obo­ folklorystyka, archeologia, hi­ języki. doc. Dvorak, (doc. lub Nabór pobocznego. i cztery każdej Zaoczne CSRS, dydaktyczną zajmuje w ogólną W aczkolwiek również specjalizacja. realizacji rok. W tym samym etnografia, działalnością Melicherčík, sztuką w przedmiotu geografia dla 6 drugi metodami. jak jak w się Etnografii studiów . słuchaczy. 8 pracowników (prof. 10 Dla Instytutu słuchaczy, stacjonarne . głównym prawo, co 21 studentów). studia storia, się traktowa­ odrębne, społeczna. podobnie europejską 12 And­ Michálek oddzielne to odrębnymi wprowadzono po końca odbywało trzecim odbywa jeżeli do i dwie. są dr J . J . Podolák. jest naukowców, rozpoczyna etnografię więcej łącznie eksternistyczne i mniej odbywa studiowało 13 Pradze współudziale wysłuchać stacjonarnych gim w również wśród iż się p r o f , J . Botik. doc. d r twierdzą, CSRS, obowiązkowo przy tj. w wspomniano, Karola wybiera graficznych, dze już pozaeuropejski, przygotowała się materialna trwają zajmuje hist. czechosłowackich Etnografowie kultura prom. współpracuje placówek posługujące etnograficzne pełnią Zakładem zainteresowaniem aniżeli Studia II z folkloru. większym studiującej Po Ponadto materialnej. Folklorystyką asystentów charakterystyczną etnografii pokrewne w Funkcje 473' nad Štastný). dr i się kulturą Dwóch oraz hist. prace w prom. społeczną Na ogólną t y m 5 literaturą hist. Mruškovič) pierwszych naukowo-badawcze. duchowej. folklorem, Vrabcova prom. prowadzą kultury prowadzi interesują i Beneš 1 i liczbę ludową Michálek), etnomuzykologią 3 naukowców przeobrażenia (prom. spo- W spisie wykładów studium etnografii w Pradze i w Bratysławie figuruje m. in. n a I r o k u nie wykładany u n a s : „Wstęp do folkloru". Nadto w P r a d z e obo­ wiązuje p r o s e m i n a r i u m z etnografii p o z a e u r o p e j s k i e j , a w B r a t y s ł a w i e obok tego i z f o l k l o r u o r a z w y k ł a d z t e c h n o l o g i i wytwórczości rzemieślniczej. N a I I r o k u w P r a d z e obowiązuje studentów w y k ł a d „Czechosłowacka l i t e r a t u r a l u d o w a " oraz „Słowiańska literatura l u d o w a w r a z z s e m i n a r i u m " . W Bratysławie wykład wraz z s e m i n a r i u m z f o l k l o r u ( t o s a m o n a I I I г.). N a 5 i 6 s e m e s t r z e w p i e r w s z y m o ś r o d ­ k u w y k ł a d a się e t n o g r a f i ę c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j , d a l e j historię i teorię b a d a ń nad tańcem i muzyką ludową oraz historię i teorię literatury 'ludowej wraz z s e m i n a r i u m . W ostatnich dwóch l a t a c h obowiązują studentów tylko przedmioty s p e c j a l i s t y c z n e , j e d n a k w w i ę k s z y m w y m i a r z e aniżeli u n a s . Np. przy wyborze specjalizacji z etnografii europejskiej studenta obowią­ zują p o z a w y k ł a d a m i ogólnymi: e t n o g r a f i a K a r p a t , rzemiosła l u d o w e , współczes­ ne badania w etnografii europejskiej, etnograficzne problemy archeologii, w z a j e m ­ ne s t o s u n k i w etnografii B a ł k a n ó w , węgierska etnografia i jej s t o s u n e k do e t n o ­ grafii Słowian, słowiańskość w k u l t u r z e czeskiej, stroje l u d o w e w etnografii e u r o ­ p e j s k i e j , p r o b l e m y c e r a m i k i l u d o w e j , s z t u k a l u d o w a i jej s t o s u n e k e w o l u c y j n y do e u r o p e j s k i e j s z t u k i ogólnej. Z t e g o n p . n a I r. w P r a d z e s t u d i o w a ł o 8, w B r n i e 5. N a I I r . w p i e r w s z y m o ś r o d k u n i e b y ł o s t u d e n t ó w , w d r u g i m 2. N a I I I r . b y ł o w k a ż d y m p o 5 s ł u c h a ­ c z y . N a I V r . 4 i 2 , n a V r . w P r a d z e s t u d i o w a ł o 4, a w B r n i e b r a k b y ł o s t u d e n t ó w . M n i e j więcej tyle s a m o co w j e d n y m ośrodku w Polsce. 5 G 7 8 �KRONIKA 474 łeczne współczesnej materialną lec, ze czoło osiągnięć przedmiot i Z dium zakres spojrzenie folkloru. na przesądy zakresu się folkloru i I n s t y t u t y . Czech i Moraw Etnografi i znany w dr Božena w pierwszej w Polsce, Plan kolejności wackiej. Praca jak i c h oddziałach w odpowiednie gółowy 17 . W być zespoły konspekt gospodarkę we ma i o X I X w. pracy w Na latach wysuwa się pracy Bednaříka wyrobie tej pracy O. sprecyzowano materiału oraz periodyzacji dzie­ o pasterstwie, wapna opublikował i Fro- R. l ň . Jeřábek Nahodila artykułów, ma­ Ciekawe i n A. m. . stu­ Nowe Robka in. 1 2 . Dvořáka budownictwie. dwa oddzielny dla akademik d r Jiří Ostav naukowo-badawczy do dla w Moraw dla obejmuje pożywienie, i kulturze osadnictwo wyróżniono: . kultury Słowacji poszczególnych w 1 4 rozwój w w 15 ) jest przewiduje czeskiej i sło­ siedzibie Instytutów, Koszycach potworzono problemów kultury. takie budownictwo stosunków pro fol­ dyrektorem Vied Instytutów materialnej i (Üstav wybitny Natomiast ludowej dla Instytutem 1 3 Akademie Zarówno 1 6 Pradze kieruje wspomnianych 1970 r . Brnie w Věd) Horák Osobny Bratysławie. Slovenskej syntetyczne zakończona Etnografii. w Nauk Akademie prof, opracowanie Instytuty Słowacji Akademii (Národopisný społecznej . W kulturą technik. klasyfikację interesujących istnieją badawcze technikę, kulturze w Československé Bratysławie Filová. i ludowym kilku nad Švecová jego najnowszej prace i Czechosłowackiej Folkloristiku Instytutu i CSRS Pradze Folkloru Etnografii klorysta, w Svecovej W według znajdujemy sporo 9 Prace hist. różnych ostatnich folklor należy ulach prom. i odpowiednią twórczości karpackiego ludowe w Słowacki wyróżnić ostatnio Łemków. budownictwa Ustalono słowackich flisactwa etniczna Hasalová oraz uczonych słowackiej materialnej ukazało dr Melioherčika, rozwój z zakresu b. A. ogniskach, Ponadto z czechosłowackich kultury lowanych grupa uwzględnieniem teoretyczne przedstawiono trzeciego doc. Bednařík, szczególnym studium jów. wsi, prowadzą Szcze­ problemy, oraz stroje społecznych ludu, jak: ludo­ ży- A. M e l i c h e r č í k , Slovenský folklor, Bratislava 1959, s. 790. R. B e d n a ř í k , Pasterske rezbárske итеп'ге, Bratislava 1956; Malované ohništia v o b l o s t i Malých Karpat, B r a t i s l a v a 1 9 5 6 ; Slovenské úle, B r a t i s l a v a 1 9 5 7 ; L'udova výroba vápna na Slovensku, B r a t i s l a v a 1962. R . J e ř á b e k , Karpatské vorařství v 19. s t o l e t í , P r a h a 1 9 6 1 . W odniesieniu do działalności n a u k o w e j kierowanej przez niego K a t e d r y w B r n i e por. także R. J e ř á b e k , Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J. E. Purkyně w Brnie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 0 0 . O. N a h o d i l , A. R o b e k , České lidové pověry, P r a h a 1959. P r a h a 2 , Ł a z a r s k a 8. P o r . E . В а 1 á š, Jiří Horák w 75 rocznicą urodzin, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 5: 1 9 6 1 , s . 2 8 9 . P r z y t e j ókaizji w y r a ż a m p o d z i ę k o w a n i e p r o f , d r J . H a r á k o w i z a z a ­ proszenie, j a k również prof, dr W. Dynowskiemu. B r a t i s l a v a , K l e m e n s o v a 27. D z i e ł o m a b y ć t o m e m z b i o r o w e j p r a c y p t . Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym. P o r . J . H o r á k , Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czecho­ słowackiej Akademii Nauk za rok 1959, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 5 : 1 9 6 1 , s . 3 0 5 . Poszczególne zagadnienia opracowują: rolnictwo (w instytucie w P r a d z e — skrót P ) d r K r a m a ř í k , p a s t e r s t w o d r Štika o r a z rzemiosła d r d r S c h e u f l e r , S t a ň ­ ková, Svobodová. Analogiczne działy w i n s t y t u c i e b r a t y s ł a w s k i m (skrót B ) przy­ g o t o w u j ą d r d r K a i u h n o , v a , U r b a n i c o v á , d o c . P o d o l á l k , P a l i č k o v é , Placková B r a n d a i A p a t h i . P o ż y w i e n i e : P — d r H e r o l d o v a i p r o m . h i s t . Śtastna, В — d r M a r k o v á . O s a d ­ nictwo i budownictwo: P — dr d r Baláš, K l i m a , В — dr dr Mjartan, Nosálová. S t r o j e l u d o w e : P — d r d r H y n k o v á i Svobodová. K u l t u r ę społeczną opracowują: P — d r dr Fojtík, Skalníková i Vančic o r a z В — d r d r A p a t h i , Filová i K o s t ­ ková: a d u c h o w ą : P — prof. Horák, d r d r K a r b u s i c k y , L a u d o v á , M a r k i i N u š l o r a z В — dr d r Burlasová, Filová, Gašpariková i Żatko. 9 1 0 1 1 1 2 1 5 1 4 1 5 1 6 1 7 �KRONIKA cie rodzin łącznie w robotniczych z rozwojem okresie budowy poglądu narodu chowej, wierzenia, literaturę oraz ści k u l t u r ę łącznie rzemiosła ludową mieszkających daleko wyższych stwie na o tkactwie J. Horák 0 życiu na o górników się Ponadto nictwa na metodzie {Institut dze, für swoje Zakładu пр. V. o archiwalnych posiadają Czechów opracowań pracę o i dziełem bydła o paster­ Svobodová wreszcie czy i na po­ narzędziach V. etnograficznych, zaprzęgu Sło­ ostatnio J . Stika i czę­ i dotyczących J . Staňková o dziecięcymi osobnej wspomnianym J . Podolák badań J . Kramarik Lidové W Zakład Umělecké ramach tkanin Zakład w swoje ma wiele w wydawnictwa bardzo A. Kostková Lipsku. U L U V okręgowych. w W oraz badania skrócie W swoim poza penetracyjne w do dzia­ założeniu niemieckim centralą pierwszych Szkol­ badania przygotowuje Instytutem posiada, ciągu etnografii w odniesieniu d l a przemysłu. z dla zwany prowadzi naukowcom wspólnych Pradze Ministerstwu U L U V Natomiast materiały W . pożyteczną podlega naukowych cech ciągłe. 1 Я Wytwórczości, i wyroby. przeprowadzili Národopis" Placówka i innych wytworów miastach pracownicy rozwija Ludowej czynności Volkskunstforschung) oddziały własne „Slovenský Výroby). i c h narzędzia udostępnia wzory również Bratysławie Czechosłowacji wytwórców, jego i oraz opublikowała terenowe, w du­ zamawiania, i in. publikowane fragmenty muzealnych, badania również świato­ kultury zabawami i nad m. rozwój rozwoju zaklęcia objęto Prace tym Urbancová materiałów zbójeckich, terenie pracy o w Czechosłowacji w kraju. Świadczą etnograficznych tak Lid", w usługowej odpowiednie 1 teatrem robotniczej . Kultury. rejestrujące łalności tańcem, naukowo-usługową (Ústředi i pieśniami, narodowych klasy społeczno-kulturowe duchowej: przesądy granicami źródeł Etnografii „Česky działalność U L U V 1B kulturze ludowe, oparciu pieśniach Instytuty wydaje I bazie w lecznictwo poza podstawie w wreszcie społeczne i jej rolę z czasopism karpackim I artystyczne. Opracowaniem problemów. rolniczych życie przeobrażenia religię zaawansowane. różnych kapitalizmu, politycznych, słowackiego, mniejszości są łamach i obrzędy, waków już dobie socjalizmu. czeskiego ludową ludowe w organizacji 475 lat w Pra­ istnienia poszczególnych V . U r b a n e o v á , К vývojů slovenského orného náradia na zaklade mate­ riálu z muzealnych zbierok, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " (skrót „ S N " ) , R . 8: 1960 n r 1, s. 7 3 — 1 2 0 ; t e n ż e , Pričiny pretrvania archaických pol'nohospodárskych foriem v niektórych oblastiach Slovenska, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 2, s . 2 5 5 — 2 6 7 ; J . P o d o ­ l á k , Tradičné sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 , n r 2, s . 2 6 8 — 3 2 2 ; J . S t i k a , Salašnictvi v poražské a kysucké oblasti, „ S N " , R . 8 : 1960 n r 2, s . 3 2 3 — 3 7 0 ; t e n ż e , Salašnictvi na moravském Valašsku ve svétle literár­ ních pramenů do poloviny 19. stoleti, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 8 5 — 9 6 ; t e n ż e , Rozšireni karpatské salašnické kultury na Moravě, „ Č e s k y L i d " (skrót „ C L " ) , R . 9 : 1 9 6 1 n r 3, s . 9 7 — 1 0 5 ; J . S t a ň k o v á , Bělidla na Ždársko koncem 19. stoleti, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 mr 1, s . 2 4 — 3 5 ; t e n ż e , Lidové tkaniny na Zdársku koncem 19. a počátkem 20. století, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 n r 5, s . 2 0 6 — 2 1 8 ; tenże, Výrobní nástroje lidových tkalců na Zdársku, „Vlastivědný Sborník Vysočiny", R . 4: 1961, s. 9 1 — 1 0 7 ; V. S v o b o d o v á , O archívních pramenech z 18. a 19. století к výzkumu lidového kroje a textilní výroby na Moravě, „ C L " , R . 9 : 19.61, s . 1 9 3 — 2 0 2 ; t e n ż e , Tkaní na destičce na Horáčku, „ C L " , R . 10: 1962, s. 3 0 — 3 3 ; J. K r a m a ř í k , Zápřah skotu v Pošumaví, „ C L " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 5 3 — 2 7 2 ; J . H o r á k , Slovenské lidové pisně zbojnické, , , S N " , R . 1 1 : 1 9 6 3 n r 4, s . 5 6 9 — 5 7 3 ; A. K o s t k o v á , Život banikov v obydliach zvaných krám v oblasti Gemara a dolného Spiša, „ S N " , R . 1 1 : 1963 n r 4, s. 4 9 9 — 5 2 4 . 1 3 O s t a t n i o w y s z e d ł R . 51 z. 1 „ Č e s k ý e g o L i d u " . I n s t y t u t E t n o g r a f i i w Pradze wydawał do n i e d a w n a jeszcze drugie czasopismo „Československá Ethnografie". . , S l o v e n s k e h o N á r o d o p i s u " u k a z a ł s i ę R . 18 z. 1. 1 9 �KRONIKA 476 powiatach 5 (w 150 j e d n o s t k a c h ) . w s i , rejestrując wa lub mach nie włókna. których wytwórców Następnie z gliny, zebrane ważniejsze drzewa materiały. -etnograficzny wytwórców, teriały z i W trzecie dają dla M o r a w w łącznie wej ponad posiadają kroczyła już liczbę etnograficznych eksponatów), dejovicach skiej muzea szczególną Domažlicach, i T r n a vie Bystricy i regionalne uwagę (garncarstwo), Trenčinie. się i 2 0 Etnografii z się rejestr już ma­ Placówki Wśród Hradišti Ilość w oraz posia­ ludo­ ich (40 t y s . oddziały (tkactwo), prze­ muzeów Pilźnie O s t r a vie, poświęcić te mniejszych Jihla vie Moravskiej Pradze kultury powiatowe). . W Powszechnej, zakresu in. muzea Králové, należy wy­ badaczom. etnograficzne. zbiory m. Uherskim słów kartotekowy zgromadzono d l a Słowacji. (okręgowe Košicach, Kilka muzea kulturowych i się Zakładu Liczne Hradců inne opracowuje historyczno-geograficzno- Muzeum zasługują Vyškove Moravskich, oraz ra­ Następ­ muzealne Marcinie eksponatów. 800 t y s . w y t w o r ó w na Českich (skansen), w i w zagród. tkanin udostępnia centralne Rodzimej drze­ stacjonarne, powiatu zarys placówki cztery i czwarte miliony próbki sporządza które przepenetrowano kamienia, pomiarów jednego archiwum Etnograficzne Brnie również W i metalu, badania zbierano mianowicie osad, są wybrano obróbką dokonano Następnie Etnografii 4 i oraz się powiatu. czynne Muzeum nich przebadaniu wytypowanych Czechosłowacji się Po i wyrobów. 2. znajduje obiekty Przygotowuje badanego z się systematyczne wywiaidy metalu. i c h narzędzi połowy każdym rozpoczęto przeprowadzano fotografowano roby W zajmujących w B u - Rožno vie Opavie, najważniejszym Bań­ placów­ kom. Muzeum stępne wszechnej są Etnografii zarówno posiada zestawy tam narzędzi Zwiedzającego Muzeum czył które sumę bogate tkackich, wśród odpowiednią i Na produkcją interesujące dalej również rolnicze, wina przykłady sporą kolekcję malowidła żyjące i jeszcze spora nich jest przez Jego . zbiory oraz do Brnie К unza. przy­ rolniczych. Martine) prom. które zakresu z się ohnišče", vo szałaśnictwa muzeum tkackie. zespół CSSR, winnej Zgromadzono wykonane Kilkunastoosobowy ekspo­ przekro­ uprawą uli z narzędzia jest hist. umożliwiają ich dawno garncarskich. podobnych tzw. „malowane malarki. v jest znajdują związane wyrobów ludowych z w wystawowych. lokalowe, inwentarz Po­ ciekawe ciekawe narzędzi Muzeum Muzeum niedo­ Ludwika dyrektorem W zasługują i salach P o r . L . К u n z, Patnáct let národpisného rmtsejnictví E t h n o g r a f i e " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 2 7 — 2 3 0 . O d paru lat t r w a remont. P o r . Slovenské Narodné Muzeum, Stručný sprievodca t i n 1961. 2 0 dr wyjątkowo w ¡i n a r z ę d z i a ilość strojów ścienne muzeum Dziś u l i kłodowych ludowe od Národné 2 2 czasu Etnografii zwłaszcza dobre w a r u n k i zabytków uwagę Muzeum afrykańskiej, ekspozycji (Slovenské sprzęty dłuższego . uli kłodowych sto l a t t e m u . szczególną 2 1 morawskiej, etnograficznych. gromadzić również przez układ od kierowane ludowych, Marcinie już badaczy kultury ceramiki nowoczesny narzędzia z jest dla ciekawsze posiadanych oraz są zbiory muzeów i Ustav) ono w y j ą t k o w o latorośli ginale Znacznie Posiada miliona. sujące zbiory strojów w Pradze jak ekspozycję zaczęto pasterstwa, kowskiego, broni. 'uderza Š. M r u š k o w i č . w Etnografioký Słowackie największym naty, i Muzeum Zgromadzone Rodzimej zwiedzających, interesujące masek (Moravské kłady dla kra­ Intere­ w ory­ pracow- „Českoslo­ venská 2 1 2 2 po abierkacři, Мат - �KRONIKA ników ki naukowych publikowane rektor Muzeum są Muzeum w prowadzi roczniku otacza bardzo „Sbornik specjalną 477 interesujące Slovenského troską budowę badania, których Národného Muzea" przymuzealnego wyni­ . 2 3 Dy­ skansenu. Walerian Sobisiak Wągry K O N G R E S WĘGIERSKICH ETNOGRAFÓW (16—20 Z inicjatywy nika 1963 r. w Etnografów. mywali kań Nie ze środowisk, kierunek założenia postulaty warsztatu rodzimych, kulturami innymi węgierskich i w języku in extenso w w do tych także utrzy­ od spot­ wszystkich bywały szeroko czy oraz zespołów wynikające stałego też ustalenie doskonalenia w — jej naukowców Kongresu miejsca świetle ujęć badań etnografów i badań, dysku­ tematycznych. W odróż­ odbywał się w kongresowych, węgierskich była związku pod (który językach i najnowszych bez poddawania Ugrofińskiego uczonych tylko Celem rezultatów różnorodnych w nie krajów. etnografii stwierdza, iż zwięzłych obcych na Buda­ Kongresie wypowiadała się prof. Europy jest rzeczą grup i lub czynnikami, gdyż rozbicia, mniej Kongresie jako tematyce referaty ukażą się Pamiętnik kongresowy, referatów wygłaszanych t. 50. regionalnym (Debrecen). wyznaczyć i c h zespołów bardziej przed K. Vilkuna, a nim dla ścisłych granic Granice kulturowych są mogą dynamiczne, południo­ dla płynne, zachodzić uwarunkowane powinni psycholodzy te się i zająć — na granice B. charakterystycznych dla okresach. i zbadaniem zróżnicowaniem Już j a k jego prekursorzy wyznaczenie obszarach lub jej podobnie antropologowie, naukowych. wyszedł Ale różnych wyznaczeniem językoznawcy, 1964 r. w i i Gunda niemożliwą kulturowych których dyscyplin Gavazzi. etnicznych w rozszerzać, o ludowej Béla Finlandii próbował M. na streszczeń informacji kultury się wygłoszone Kongresu. zajął elementów i czasie obszerniejszych sekcjach kulturowych wo-wschodniej obszarów w oraz struktury Węgier W nie udziałem ośrodków zgromadził innych przedstawienie wyłącznie część formie się Problemem obszarów z jak Kongresu z referatami poszczególnych innych z osiągnięcia a paździer­ Węgierskich Węgrzech konferencjach i pozaeuropejskimi kierunków najbliższym lub — na etnograficzne Etnografów o metodologicznych Etnografów ograniczymy logów 16—20 Kongres węgierskim. Ponieważ integracji dniach się, niezależnie poszczególnych i c h liczbę Chodziło nowych 1 9 6 2 r.) Węgierskich kurczyć w odbywają poszukiwań, węgierskiej, od Międzynarodowego gólnych się światowej dotychczasowe przyszłych B U D A P E S Z C I E etnografowie Na badań europejskimi obcych. i c h założeń terenie kraju. zakres znaczną kultury zaprezentowanie w w pory konferencje Węgierskich także z peszcie odbył II wojnie bowiem metodologiczne, Kongres lecz analiza sję tej roku tego i dotyczące zarówno nieniu do Co Nauk po W 1963 R . ) pracy. Pierwszy o t o , że kontaktów. etnograficznych badawczych, Akademii pierwsizy ogólnowęgierskie dyskutowane: nich znaczy sobą instytucji z Węgierskiej Budapeszcie X Gunda poszcze­ pewnych mogą wieloma prócz przedstawiciele się procesy etno­ jeszcze �KRONIKA 478 Prof. nad w István kulturą zakresie żniwnych uprawy oraz kulturowych i Tálasi roli, narzędzi zachód, zaznaczają się gospodarki w wspólnych, zwierząt pociągowych madzkie, tradycje wyniki i cykl skiego w te narzędzia dwóch kazywać i je tym i narzędziach Prof. nów i — dualizm na na Milován Gavazzi z przypuszcza, że jeszcze w ich Tamás jego związana w trza domu) znacznej jest żyli wpływem z nich, problem na zapożyczyli zaczęli prze­ rolnictwem. rolnej Lajos w Takács systemie reszty kraju. genezy dwóch obszarze pochodzenia omawia (Bu­ pracy, typów znany był jak dzwo­ południowopanońskim, węgierskiego, specyficzny Charakteryzuje odległości od ekstensywna — na planie Główną słowiańskiego; W latów. sekcji z typ się on zabudowań węgierskiego t y m , że przy Węgrom osadnictwa domy gospodarczych. gospodarka, organizacja ze Celem padło uaktywnienia Wolfgang mieszkalne Z tym pracy, w pracowanie 1 9 6 0 г.: założeń typem podzielne wyłonić szczególnie prac regularne nad zaś badaniem ich polu w zgodnie z bibliografii rolniczych w typu wianną. badania ludowej dziedzinie i postu­ etnografii rezolucją narzędzi 3) wejściowej. domu skrzynię przedstawicieli badaniom Słowian aktualnych Antropologicznych poszczególnych opracowanie narzędzi na najbardziej Wę- miejsce od ścianie wnętrza uwzględniając problematyki; autorów przy wnę­ ogniskiem. honorowe zapożyczono współpracy zwoływanie poświęcone i jak środku wejścia lub (rozwój praojczyźnie na wyposażeniu proponuje Nauk swej terenów współpracę ważkich, (Berlin) robocze, wprost najszerzej Kongresie W płonącym kącie i międzynarodowej badawczych współpracy dokumentacji, koordynacji 1) na narady w międzynarodową wiele na rozwoju domowych z nowych piecem na mieszkaniowej (Budapest). powstało zajęciu z J а с o b e i t Międzynarodowym Paryżu Po autorka sprzętów kultury Csilléry ziemniankach czworokątnym, skupia ludowej K. czasem rodziny. omawiającej europejskich pejskiej Klara okrągłych materialnej agrarnej VI w głowy uwagę kultury węgierskiej tureckim wodza dom rozwój przedstawia grzy-pasterze w porusza metalu oni węgier­ tureckich, Węgrzy się poprze­ ludu nazw kolei tak od Cie­ mieszkal­ węgierskiej że z zajęły — no- bydła). domu podstawie okresie Węgierskiej (wędrówki materiálna gospodarce pro­ (szczególnie rodzinne. Historyczny na Nizinie etnografii odmienną więc hodowli handlarze stwierdza, nich węgierskiej powiązania. osadnictwa dla od tytoniu, (Budapest) europejskie są Pod w lub jeden brony pewnym później (Zagreb) gliny i analogicznej fazach. Kultura na wschód pasterstwie do węgierskiego (Budapest) i pasterstwa późniejszych zbiorczo w do prac elementów południowy stosunku i genezy w organizacji dualizm A u t o r ' postuluje pasterzy, badań zarówno praojczyźnie. Hofer usytuowane życie ale uprawę Wielkiej piekarniczych czym i już rozciąga jak przedstawicieli pługa które w rolną, hodowli odnośnie cechowe Balassa ludów, ludom, Wspomniany dapest) Iván słowiańskich innych badań badania czołowych tak różnice W Karpatach. rozwojowe i się przekątnej: Europą. łąkarskiej), zatytułowanych I od i w organizacje również z 10-letnich systemu zaznacza stronach i gospodarki warianty Europie. obu swoich o gospodarkę rolniczych, powiązania Bałkanach i idzie wyraźnie międzynarodowych referatów fino-ugryjskich po wyniki Jeśli narzędzi podobieństwa w wołoskie, jego Wypowiedzi i się przyniosły różne dziły jak omłotowych, wyraźne Alpach, przedstawił węgierskiego. znajdujący wadzenie nego ludu grupujących północny kawe (Budapest) materialną powziętą Etnologicznych różnych krajów r o l n i c z y c h ; 2) ramach tematów; 4) rozbudowę przedmiotu. znajdowałoby się wy­ Ogólnoeuro­ Centrum w Kopen- �KRONIKA hadze. Wysunięte postulaty jak już się to dzieje Prof. Maria dzynarodowej narzędzia i autorka być lub tego pokusić o na według wego rodzaju We by o z w skali światowej, pełnym tym Ideałem odpowiednio celu centralnego winien systematyki. można by materiałem — wiele przebadanie które Ponadto taki przyjętej rybołówstwo w rybackich. jednego poprzez opracować wyposażenie, Katalog kraje mię­ rybackie, krajami, kraju dysponując idzie usunąć ich tymi rybołówstwem. wszystkie — i z narzędzi każdym z konieczności (narzędzia nawigacji szczególnie powstały systematyki. stulecia jak na jących już się porów­ białych zagadnienia plam i inwen­ ilustrowany kwestionariusz stworzenie międzynarodo­ byłoby usystematyzowanymi grup się komunalnych grupie genezy zbiorami kulturowych z kulturowych c z y obszarów kultury ludowej ewolucji. Wniosek się ca­ o stosowanie obcymi jak z dyscyplin naszego obecnie do zaś tła terytorium. początku wpływami najszerszego czy wstecz Jeśli Szwe­ przypisać innych Badając daleko językowych. n i e skażonej z etnografów cofać północnej trudniej ludowi (także kulturowych. musimy w coraz jakiemuś tezy wytworów łososi że porównawczy podważa wielu połowach stwierdza, etnicznej, materiał archeologia) faktów znajdziemy ciągłej bardziej np. temat wielu „O (Stockholm) określonej coraz dzenie nie referatu Granlund wytwory naukowych, idzie i nie pocho­ nie istnie­ o Europę, podlegającej porównawczego sam nasuwa. Z tego logiach na i wpływy się netycznych) narodów I. Od Europy) za A. i Grozdova materialną Weinhold sposoby (Budapest) sposobach (Dresden) uprawy mówiący winorośli omawiający winogrodnictwo. celem części z nią uprawy w winorośli, ana­ warstwy wpływy jak o Niemczech historyczne Różnorodne dysertacji i odzwier­ narzędziach poznania tej ZSRR dotkliwej o nie sposób- i Południowych, i ludowej historycz­ Węgry, badania Liczne etnoge- kultury (współczesnych intensywne luki. że poszukiwaniach całokształtu kontaktach Zachodnich w przekonania, już Rumunię (Studium wyniki prac Naro­ posłużyły kandydackich. poszukiwań w Azerbejdżańskiej S R R " przedstawił (Moskwa—Baku). kolejnej sekcji przemian na przemian garii, Czechosłowacji, swym się do mówiąc bez bliskich o Słowian zapełnienia dochodzi (nie ZSRR w „Etnograficznych współczesnych W (Moskwa) duchową 1956 r. p r o w a d z i Guliev wpływy i tu głównie temat Wyniki nych. Vincze typie europejskiej Chodzi W w pozostających Niemcy. A. István Rudolf na n a węgierskie zarówno kulturę nych). wyszedł wpływach przeznaczonych. Podobnie dów oraz kulturowe nich badać założenia wzajemnych Węgrzech ciedlają do samego i i i Warto do John Narastający G. jeśli rybołówstwa wstępie prof. konkretne już — je więc przyjętej w przez katalogi dowodzi kolekcji podobnie świata. cji" i i jeszcze to związanych zrealizowania, folklorystyki. rybołówstwa środki a muzeach etnogenetyczne do i (Toruń) łowieckie, jednolitej, zbiory obiektów. ogólnie muzeum łego możliwe badania tworzenia zbiorów świata, trzeba taryzację za etnografii rybaków), swych według Istnieje mapie sposoby w opracowania nawczym. zakresie propozycje katalogu sporządzony Gdyby i w kultura posiadają wysuwa zbioru uważa działach Znamierowska-Prüfferowa społeczna nie autor innych współpracy pomocnicze duchowa jeszcze w 479 temat w Holandii, prof. socjalistycznym Węgier gospodarczych referacie etnograficznych ustroju na i ZSRR. Olga formowanie Boživoj Božikov się badań struktury przemawiali Skalníková (Praha) współczesnych (Sofia) społecznej uczeni nakreślił z Buł­ omówiła grup zmiany, etnicz­ jakie- �KRONIKA 480 zaszły w kulturze twórczych odbicie wej w tak i wsi bułgarskiej w kulturze społecznej związku z Wyniki materialnej (nowe badań ekonomicznymi Kiszyniew) „O i Morvay Zagadnienie feudalizmu tliła szczególnym Veress chłopem, w Europie odbicie w nie w Jacques a nad R. W. (Budapest). przez oraz zrąb w wości każdy receptywnych wiele ze przez w ludu inne pomiędzy — grupy, z Ale rodzimych, właściwe szczególnie wiązaniach jeśli w ności dzieje i ekspansji ludowi wypowiedzi: Dégh to kmieć najczęściej prof. ludowych opowieści", prof. referatów Ortutay Zachodem", geograficzne bardzo się istnieje na innych nich takich, Steinitz słów mogą Kurt Rankę być ze­ są istnieją Czy właściwe (Berlin), jak „O które przyjęte wchodzące jednym, o wy­ obszarowi kulturowych które i lub folklorystyce), elementy „Kilka N. specyfikę powiązania. Zarówno możli­ kulturze jednemu nie faktów silne węgierskiego kulturowe w psychikę to będą w skład jednej i drugim narodowej międzyetnicznych (Gottingen), Putiłow (Leningrad) folklorystycznych, a tu- słowiańskie, ludowej jej etnicznej, analo­ obrzędach, znacznych w na „Europą wschodnie, narodu elementy występujące i charakter licznych) oraz mimo poli­ elementy motywy za-» i Węgry kulturze położenia grupie prof. В. poszukiwań a jak i wierzeniach, takie Wolfgang (Budapest), Gyula nawet chłonności, wśród obok serii prof. praojczyźnie, czy narodowi. bajikozbioru", słowiańsko-węgierskich w przenikania kulturowego Linda węgierskiej odmienną zakresie wpływy, jednemu węgierskiego się Referował" długiej to Nazywano Są często mentalność, (i wpływających tylko skarbca swoje wolny historyezno-etniczny obcych tej kultur. jednej w położenie integracyjnych innych nawet robotniczej", istniał Znalazło pares. Wschodem centralnego ogólnoludzkiego poświęcili było. inter się przeplatają c z y obrzędy, z n a j d z i e m y pieśni nie ziemskim nie pojawiła niemieckiej); stąd w mimo czynników wzajemne etnicznej, Europy, rzeszy kreśli sąsiedztwa baśnie, w i e r z e n i a grupie jej węgierskiego ludowej. znaleźć wynikające odmienną nimi posiadaczem występuje „Pomiędzy węgierskiego siedzibie. (zjawisko na okresie naświe­ której literaturze ludowej, dawnego spośród elementów względu w rolników szlachecka primus — wpływów kultury wytworów ją ogóle króla chłop autor się mógł i warstwa w wypływający neguje naród romańskie kulturowemu Mołdawskiej chłopstwa drobnych i Zachodniej odzwierciedliło Vorósmarty, spuścizna odrębniających w różnymi (Moskwa — Węgrzech". poddanym, w folklorystę Zarówno europejskiej węgierskiej społy a Tutaj tylko wolny tytułem szkicuje muzycznym nowej ducho­ (Breda). węgierskiej recko-ałtajskie, germańskie, (chyba czołowego Nie do własnych. folklorze wy­ swoje społecznej S. Zelenczuk węgierskiego ludowej, folklorem poematu miniaturze": i uwarunkowanej na warstwy prowincjach jest wymownym Węgier giczne pana Sinninghe z sił to jak rodzinnej kołchoźniczej rodzina panem Holandii. literaturze królem węgierskiego. zasadniczy w sobą Pod czerpniętym tyczne rodziny „Wielka pomiędzy niektórych zainteresowanie zainicjowanych ludu w bajkach Duże strukturze społecznego m. in. w niderlandzkiej mający jednak o uwzględnieniem występujący Północnej, późno, pożywienie), struktury tak charakterystyczny dla Wschodniej bardzo strój, rozwoju Znalazło (Budapest). Antagonizm a skutek przedstawili: W. rozwoju (Budapest) na produkcji. itp. rodziną i społecznymi rozwarstwienia ze Eva kobiet) nad prawidłowościach Judit 20-lecia stosunkach przebudowa równouprawnieniem długoletnich w (budownictwo, zwyczaje, formacjami SSR" ostatniego i z a s a d n i c z y c h przeobrażeń Tekla „O po­ stabil­ nakreślił Dómótor �KRONIKA (Budapest) tle przedstawiła i obrzędy ludu węgierskiego na porównawczym europejskim. W wyodrębnionej znaczenie dem i ność węgierskich Zachodem. dońskie eposy w Gruziński epos Prof. Zvetana tureckiej łowiecki przedstawiła elementów elementy I. na język T a k więc kulturowe, Abajew kolchidzkiej które materialnej szanych w świata. A) ostatnim Anna narodów Środkowej i duchowej dniu etnograficznych rinow (Sofia) górskiego (owczarstwa) Powiązania rodzina) w początek i w i środkowych Švecová w stare a pochodzeniu (Tbilisi). oraz Europy Ugrów z języka i rozwoju Na koniec przebieg prac Akademii w tematem prof. dawnych Kartografii były buda­ bułgarskie zapożyczenia O Czitaja XVIII Nauk zakresie kultury referatów wygła­ a X I X dotychczasowych ludowej Bałkanach, w a w. Karpatach, formy a łuku Tamas Balogh w X I X rodziny na Hoffmann ekstensywnej polskich Wasil pasterstwa István Karpat organizacją (Praha), i przegląd współczesne obszarach budownictwem Soňa rozwój dała kultury tradycyjne centralnych między omówiła (Kraków) dotyczących przedstawił pasterstwa B) rozmieszczenia węgierskiego, kartografii Wschodniej (Sekcja prof. kongresie językowe wspólne i a Kongresu. Kowalska-Lewicka badań i ludu ludów. Statystyki i na prześledził wpływy S. wol­ społecznego. (Tbilisi), etnogenezy etnicznej mace­ o gruzińską. (Sofia) G. ucisku pominięty ponadto Wscho­ i bojownikom Vinisaladze kultury prof. zasady Etnicznej bohaterom, być nakreślił pomiędzy bułgarskie późniejszego wymienionych Zakład kulturowe (Sekcja do mówił omawiała problem wzajemne (Budapest) bariery (pieśni) nie mógł a i Elena poezję i odwrotnie, językach zreferował Atlasem nad Powiązania prof. В. przeniknęły ludowej przez okresie etnografów naświetlił w (Moskwa) prowadzonych (Sofia) prof. C h r i s t o W a k a r e l s k i kultury Bruk w kulturowych (Moskwa) uchwytne i Vargyas łącznika węgierskim bohaterską Alano-Osetyńców tureckiego Lajos jako Romańska niewoli pasjonujący V. ludowej poświęcone zawsze peszteńskim. ..ТУРУ ludowych (Tbilisi) Tak ZSRR epiki Siharulidze (przenikania) I. sekcji ballad bohaterskie czasie Xenia S. wierzenia 481 Ma- wysoko­ (Nyíregyháza) w." Słowacji (wielka (Budapest) gospodarki nakreślił chłopskiej na Węgrzech. Ingeborg zała Weber-Kellermann międzyetniczne wyspy językowej Prof. instrumentów powiązania i ciągu w zwyczajów graficznego wycieczki się ze prém we stale w Budapeszcie, nad Balaton, zbiorami i wsi). Po (gdzie kawych czyć: 31 - miast Etnografia obejrzano również Visegrád, P o l s k a , t. I X na M. skansen wielu jego jego i dla skansen w Węgier. Kongresu, oraz w w Matra, Kongresowi Muzeum Etno­ czasie wspólnej uczestnicy zapoznali chłopskich mniejszych etnografowie górach W obrzędów Székesfehérvár, szereg indywidualnie Kongresu głównie księgozbioru. uczestnicy lub uczestników i magazyny) regionalnych in. polscy Parád ludowych wschodnioeuropejskie regionach zakończenie etnografów gruzińskich dotyczących (wystawy do również Kongresu węgierskich i w s i węgierskich. Esztergom, w zbiorów etnograficznych zakończeniu przewodnictwem jak wyka­ ludowych. wyświetlono jeszcze do dzieje (Budapest) etnograficznych urządzonej muzeów Tihany Martin popołudnia dostęp ludowych niemiecko-węgierskiej Toina). Gyorgy żywych wolny komitacie tańców pieśni obszarze przedstawił filmów dorocznych mieli w na (Tbilisi) typach jednego krótkometrażowych goście a n a przykładzie przenikania Tolna-Mózs muzycznych, w i Tschikvadse występujące Ponadto 8 (wieś Grigorij (Marburg) powiązania grupach zwiedzili mieli Eger, Veszdomów pod wiele możność cie­ zoba­ Sárospatak, na �KRONIKA 482 południu Pécs regionu oraz Niezwykle cały uczestniczyć w weselu we wsi Tura leżącej na peryferiach Paloców. czas przyjazna, trwania wysłuchiwane mialne w skupieniu wycieczki kontaktów w i i pomiędzy dystans autor i przyjęcia burzliwe etnografami woli i dzielący hotelu różnych i Zoltan w po gre­ nowych pokrewnych zrozumieniu w wielu stanowiska. Kodaly, zakresie aż o przez poprzez nawiązaniu krajów kontrowersyjne dzieł panująca Gellerta, kuluarowe, dawnych wzajemnemu przewodniczył znakomitych atmosfera w dyskusje umacnianiu dobrej patronował artysta koleżeństwa galowego sprzyjała dzięki zmniejszono Kongresowi wielki a życzliwego od odczyty teren, naukowych zainteresowaniach, wypadkach pełna Kongresu, wspaniały węgierskiego człowiek, folkloru mu­ zycznego. W s z y s t k i m węgierskim Dyrektorowi Muzeum Szolnoky wzorową za kolegom za braterskie Etnograficznego organizację w przyjęcie, a Budapeszcie, Kongresu polscy dr Tibarowi i jego zastępcy uczestnicy Bodrogi, dr Lájosowl składają serdeczne podziękowanie. Irena Nizińska NRD ETNOBOTANIKA NA Instytut za główny lizacją w J . Lipsa ośrodek obrębie z botanikami. nych Współpraca lecz kich Beoher K. Marksa etnobotaniki. również W w nie tylko Lipsku być jest postulują problemy przez LIPSA może na wymianie obejmować wywieranych J. L I P S K U Etnobotanika Etnobotanicy ta m a polegać wpływów do których znani, wyrażają aspektów przez religijne kultury nich zabiegach danej E. Lips (Nowy że d l a uważany młodą ścisłą poglądów uprawy specja­ współpracę i praktyczne określone badanego poglądy ludu wspól­ związane n a życie danej wiedzę lipscy dużą społeczności, wagę co jest oraz badań i zrozumienia i inni wszyst­ zagadnień roślin etnobotanicznych obejmuje grup uprawia­ na roślin przywiązują im do ludzkich obyczaje i uprawnych zastosowanie umożliwia (Monachium), (Vancouver) opracowywanie określonych uprawianych grupy Zerries Sutiles dawnych. ludzkich, .funkcje danej Otto poznania konieczne jak i współcześnie i roślinach, w p ł y w społeczności (Lipsk), Jork), Wayne pełniejszego współczesnych, leczniczych Etnologowie darczego należą: Leeds prowadzanych problemy: danych A. pogląd, zarówno Problematyka następujące i M A R K S A gospodarczej. ma (Hamburg), gospodarczych nych zakresu I N S T Y T U T U K. ludzkiej. Etnobotanicy, mniej P U B L I K A C J A C H Uniwersytecie z etnologii z konsekwencjami Hans na prac badaniach, grupy W U N I W E R S Y T E C I E roślin badania poananie i w w o wyobrażenia pożywieniu produkcji. rocznego ustalenie cyklu gospo­ typu gospo­ darczo-kulturowego. Podana cach bogatej temat problematyka dyrektora Instytutu literaturze genezy kulturowych z zakresu przedmiotu uprawy Ameryki etnobotaniki J . Lipsa, prof, prof, dr roślin, p o d o b i e ń s t w a określonego typu, znajduje dr E w y Lips. E. Lips formułuje kultur oraz związanych W pełne własne formowania z odbicie pracach uprawą się w pra­ opartych na poglądy na kompleksów kukurydzy. �KRONIKA 1. Problemy nych Z znalezienia roślin, uzyskanie olbrzymiej liczby wykorzystuje działali widzenia uczeni różnych go s t a n u n a s z e j jest ściśle daty. z wały do koncepcji uprawy W należy świetle ją O przykładem doru, po renów kach w tytoniu form do pomimo iż na trybu które życia przełamie łodzi pędzących do których bądź rodzaju występuje (np. obrzędowych. jest Indian Naskapi osiągnęły straciły przy­ wierzeniowe, ludów się przej­ uprawianych. celów nie żywot Etapem ekonomiczne ci nie dają polowali, opo­ formy wszelkiego wielu dla nakłonienia osiadłego na u pełne bez cebulkowych. świadomie preriach 350 l a t . I n d i a n i e bobry, ludzkich Zachodniej) gospodarki przyj­ gospodarki. czynniki Afryce ale ich na różnorodne. i w znajduje nowe mieszanych, w jak psychiczne,, toporów roślin wykorzystywanie mogą przez białych iż t r w a j ą grup że decydo­ czy plony. kartofli, formę wypro­ bardzo z Labra­ rezultatów oderwać wartość od na te­ ryn­ światowych. E. Lips darki nie Ameryki więc w procesem współcześnie, Południowej. rybacy) dowisku podkreśla jest prześledzić i uprawa owoce jedynie bardzo rosnących, Aszantów być lecz form decydować myśliwców, dzień, p o m i m o łowieckich, sezonowe tradycyjnych podejmowane koczujących dziś przez może do są się pracach, predyspozycje uprawa trudno stopniu odwiedzających określonych roślin dziko roślin od ziemi punktu konkretne swych równym uprawy i c h własną występowanie roślin uprawy Przywiązanie jest oraz w dotyczących była uprawnych, wzbogacające ziemi dziko znana przejęli uprawy bawełny duże. W y s i ł k i nie roślin przejściu użytkowanie uprawy czego rybacy niego akulturacji Herscovitsa n i e przyjęli z współczesne­ a n i dającym wykazuje określone celów współ­ uprawy świetle dla c z e k a n i e n a dojrzałe którym świadomej uprawy przyjęciu jęcie i swych uprawy z tego z a k r e s u , bądź w zna­ świecie. Buckland) E . Lips w ludzkie jak do do W. jednorazowym teoria sprzyjające rosnących zarówno i A. terenowymi E . Lips całym Pochodzeniem ziemi grupy Chińczycy Maorysi, połowu, do do ryż Malajezyków metody ściowym roślinnych, sobie myśliwi w. Okoliczności roślin upraw roślin Bücher, c y t o w a n y c h przez E . L i p s przykładów, przyswoili koczowniczy konkretne cierpliwe Uprawiający 1 nowe przyczyny. terenowe, poparcie. Australijscy wynalazkiem samej warunki nowych XVIII/XIX К. gatunków na człowiek 2000 (Naturvolker). uprawy zwłaszcza mowaniu rów tych badaniami wynalazek polepszenie uczonych botanikom teoretycznych. Według przez odpowiednie których interesują E . Grosse, wzbogaconej tej roślin wyżywienia, znanych przyrody ziemi nie była i źródeł adoptowaniu ludów wiedzy, jednej podjęciu W (E. H a h n , zlokalizować Uprawa wadzić 0 2000. uprawy plonów 300 000 r o ś l i n jedynie się nowych wzrostu przedstawiciele zajmowali Geneza 483 zostali nie uprawę na Np. zepchnięci mogli roli wewnętrznym swych podczas 2 miesięcy a uprawa ziemi m a na parę są zainteresowaniem W drugiej w fazie roku. posiada różnych ze wschodniej na wysokopiennych teren się z • konieczności. racka, przejmowanie przykładach wyżywić jedynie że lecz Indianie przekonaniom, miesięcy pracach, jednorazowym, w stosując znaną Przejęta od nowa forma roku. Nadal Przykład przejmowania uprawy równomiernym. lasów. W gospodarki, o sąsiadów, gospodarka zapasy gospo­ możemy z terenu myśliwi zmienionym uprawiana wbrew jest śro­ przyjęli u ich nich myśliwsko-zbie- kukurydzy wystarczają Siriono. roślin myślistwo Świadczy (zbieracze, formę najbliższych Indian form które indiańskich Boliwii im dominuje dotyczy fazy, szczepów gospodarki znaczenie marginesowe, nowych liczne i uprawa t y m przykład roli darzone północno-zachód- �KRONIKA 484 niej od Brazylii: ludy 3 generacji, wiane pola, śliwskiej do fazę reprezentują niowe tego w jednak przejścia ludy tam doborze nadal z Waica Zarówno z u Irokezów u jest tych w odległych od w podąża jest ziemskiej mityczna Podobieństwo pochodzeniu 3. i jest t y m ludom się do dopiero dbałości dawnej zwyczajach istota na oraz o upra­ kultury przy my­ dzieleniu Północnej, jak siebie terytorialnie zaj­ obrzędowo-wierze- i u ludu Bafiotti utożsamiana według ludów, jest przebywająca w w według Pan­ i podo­ wszyst­ panteonie ziemi: bóstw Tharonhia- autorki kultów, lecz jest w y n i k i e m Afryce duże z z i e m i nsssi postacią nie świadczy w z życiem. wykazuje Bafiotti Główną stale wyżej praktyki roślin roli kultur a nawet tych uprawy Uprawą sens. życia, stwórcy do Wenezueli. swój początek polowaniu w dawne wędrówce. wykazane z j e d n e g o źródła opartej Orinoko powoli Ameryce symbolem co żyje, b i e r z e niej formy mitach Podobieństwo bieństwa. W s z y s t k o , wakon. znana itp.; elementy natomiast tracą ko Irokezów w wszyscy, myślistwem ziemia bóstw, do roli przyzwyczaić roślin górnej 2. teon już gospodarki znad dosłownie związane Zachodniej Uprawa zdążyli zwierzyny. Trzecią się i Pakidai. staranności występują upolowanej mują Surara ale pomimo o wspólnym wspólnej tym ludom gospodarki. Kukurydza w kultach i obrzędach Indian oraz związany z nią kompleks gospodarczo-kulturowy Kukurydza u w których Meksyku się w uważana stanowiła i u Irokezi, cześć religijną. zależą dobre rykańskich Indian także na dawnym kultu są /cotona Indianie płytach (Nowy mama (Inkowie), Uprawa czy Zabiegi charakter waho wicieli Mayów. noszące u tylko szeregiem u czynnością kukurydzy bowiem północnoame­ tarczy słonecznej kukurydzy, odkopywanych np. czynności na spotykamy przez archeologów występującym indiańskich mili obrzędowych jest nazwy: zara- Zuni), totonac czerwona gospodarczą, obiektem odmienne (Indianie kukurydza splata bożków. od niej Indian czci Pueblo), i uprawianej jest grup (mity) bogów kukurydzy, Powszechnie różnych gatunki, gospodarcze na związane snopka zazwyczaj czy z uprawą obrzędowych. wyszukaniu zebraniu szczepu szczepowej. okazują ku indiańskich, Peruwiańskich, kukurydzy występuje nich królewskich państwa określone i boga u bądź ceremonii ułożeniu poprzedza tego (Indianie rytuałem Pima Indian postaciami kiełkowania budowanych nie duszy, szczepów u itd. również równorzędnych ściśle z sie­ żniwami. polega uroczystym siły kaimu jest tych pochodzenie Indianie Meksyk), kukurydzy określonym wem i u Aruaków, j e s t n p . siła k i e ł k o w a n i a sarkofagów kukurydzy, u Tajemnicze Wizerunek ołtarzach świętą wyobrażeniami Uosobieniem terytorium kolby roślinę egzystencji: Pueblo Alosaka. na na z Czcią o t a c z a n a bóg za Maya. Indian plony. Hopi, go nym ludów wierzeniach Aztecy, jest podstawę z roślin z kukurydzy w całego szczepu ceremonialny grupy kukurydzy Przygotowanie co najmniej formie oraz rozdział lokalnej. krzyża, ziarna do czterema wykonaniu Rozdziałem i jej konsumpcją ziarna siewu u kolbami, pomiędzy zajmuje ziarna śpiewów. wszystkich się Na- ceremonial­ pobłogosławieniu rytualnych posiadają Indian na Siew przedsta­ wysłannik rady �KRONIKA Ceremonialny manej Obrzędowi i chmur Do nia i temu świąt Irokezów i od trwające święto (Nikaragua), skrapianej indyków wych, nią Ty grup mitologii otrzy­ albo ankwanti. symbole ptaków co postaci z po części Ty ludzi tych modlitewne wraz sporzą­ z piórami Zatykane były potęgom występująca w sytuacjach umierającemu, i w Ari­ życio­ posypywano na jego a w inne szereg ideę dziękczynienia za konieczność łodygę). aspekty odbicie w czynnościa­ życia kultu­ mitologii, grach wymiany aspektów ofiary, ideę osiągnięte śmierci zaklęć gwałtownie ściśle z środkach cały dniu twardą zespolony bowiem nawet magicznych jednym mieć obrzędowy kukurydzy: biczowania), charakter chcesz łatwością uprawą ideę z kukurydzy okazywaną różnych rękę oddziaływuje znajdujemy życia, w korzenie przepowiedniach, symbolu (w miały proszę. kukurydzy z ją z Północnej, modlitewna, w wszyscy rekwizytami społeczną. cześć wzrost ofiary Laski Ameryce drabinę Mączka wierzeniowo odnajdujemy w biczo­ gdy pościli krwawe przywiązywanych zastosowanie szeroko kompleks uprawy ja natomiast modlitwa. symbolizować Dawano równocześ­ kapłani, nieodzownymi głównie były i umartwienia: sporządzane i sadze­ Seminolów uważane obrzędowe święto Creek, itd. kukurydzy o te składano modlitewna kukurydzy. Irokezów Indian Winneboga krwawych Miały u n p . pościli świąt kukurydzy śmierci. związanych urodzaju tych ofiar choroby do Indian kiełkowania magię do tańcach, -obrzędowych Indian znajdowała indiańskich, zabawach, W kivas je posty Inków symbolizującego wypuścić wyżej U mączka ziemi. uczynić, gospodarczymi rowego kukurydzianej patronują przez Święta ciasto kłosów w Indian busk. rozpowszechnione aż chcesz Opisany Oprócz wypadku to u specjalne Meksyku, w chcesz mi a należy poprzedzały błędów. trakcie dojrzewaniu narodzin Modlitwy rosnąć. śpiewy, obchodzone stąd pogoda, W drewienka o podłogę (Ty i modlitwy Nowym od zła kwitnących do decydującym i i mąki ten nosi nazwę kukurydzy kukurydzy modlitewne, znane z trakcie zonie tańce cześć duszy, żniw. (Peru). laski (Gebetssabe), w do krwią były na wyznawanie spożywano były: dzane ucieranie obrzęd dni, oraz zielonej hamowała kiełkowania świąt także Hopi zawsze 7 oczyszczania publiczne kukurydzy i towarzyszą obchodzonych z a święta wanie posiada Indian deszczowych. kukurydzy, nie charakter z nowego ziarna. U 485 płatniczej. wierzeniowoczci dla pomyślne i pociechę siły plony, zmartwych­ wstania. Taniec nów domy i także w w rytuałach kukurydzy., kultem źródło W deszcz. tego innym słońca, obok ma Taniec tańca, tańcu bowiem ten z uprawą który Zuni, wykonywany sprowadzić odtwarza 'kukurydzy Zuni wszystkie (laheve) słońce przez błogosławieństwo świętą kukurydzy. zawiera obrzędowym w s z y s t k i c h i n n y c h tańcach kolbami pierwszy wybija życia kukurydzy, się p r o ś b a cyfrę n i e zdają elementy kult uważane 4 demo­ na sobie sprawy składowe kukurydzy jest za ich występującą kultu splata się najważniejsze obrzędowych piórami o urodzaj ptaków, kukurydzy wykonywanych w maskach, naszyjnikami z kolb, oraz wdrażanie ozda­ na młodzieży plan w taj­ grupowego. 4. Niektóre jej Indianom życia. We się znany przodków, związanych sensu bianych niki masikaich spowodować z właściwego z shalako, obrzędowy deszczu szczepy ziarnami, Gry, zabawy indiańskie wykonują używają dla dzieci i przepowiednie do strzały gry w z kolb kręgle kolb kukurydzy, kukurydzianych. W bawią Meksyku �KRONIKA 486 rozpowszechniona kukurydzy, cenie W biegu i z zmieniających kich się grup z dla o uprawy na losie (kukurydzą), i inne aspekty kulturowe w wojennych. począt­ przestrzeni dziejów poza symbolem kultury obrębie zakłó­ plonów. kukurydzy, wykracza urodzaju, bogów: dobrych jeńców na społecznych synonimem oddziały w u j ą c podobieństwa deszczem terenach wyobrażali symbolizować rozstrzygało uprawy się gry miała na gospodarczych i staje tej piłka dla sprawia, odległych ramy wszyst­ że znaj­ terytorialnie indiańskich. Poszczególne różnego elementy pochodzenia podłożu 1 kulturowe różnego kompleksu dziś pełniły ale w skład wszystkie Rozpatrywanie w przeszłości w umożliwia życiu tego wyrosły kompleksu na poszczególnych jeszcze aktualnych, a n i e zawsze gospodarczo-kulturowego jaką wchodzące wieku, gospOdairczo-obrzędowym. no-obrzędowych roli, a uderzające równi kukurydzy stosunków Uczestnicy Odbijana na rośliną rośliny i n n y c h roślin, dujemy świętą. występujący główną tej, jednej piłkę urodzaju. ziaren wierzeniowy związany uprawy i potrzebnego rzucanie Kompleks gra w wiatru słońca Wirginii kowo była tańca, aspektów zrozumiałych, pełne ich są jednakowym na rytual- tle całego i ocenę zrozumienie Indian. Jadwiga Kucharska Francja E T N O G R A F I C Z N A OWIEC W E DES Wystawa ekspozycja et ARTS gmachu wa Lasku Jedną świetny wej i muzeolog, piastujący Produkcji w Naukowych (CNRS), mował głównie, Desvallees. Podkreślić brali udział wszyscy wraz z całym kulturalnym z racji mów świetnego Problem raz pierwszy na tej i w G. Palais że w wysta­ 1962 r. Międzynarodo­ Działu Badań muzeograficzną asystent Muzeum ważnym naukowi, Jej Muzeum, Narodowego Oprawą zarówno etnografii dyrektor Ośrodka sal nowego kierowniczka t y m szczególnie tej placówki, Chaillot. jest właśnie dyrektora opracowała Arts czasowych dziedziny Riviere, Riviere'a, de własnego lipiec—listopad Henri jako des odpowiednich wystaw z ekspozycji naukowy H. została (Musée brak jedynie problem godność wystawy należy, zaj­ André wydarzeniu j a k i techniczni, pomocniczym. Francji" stała Paryża, wnikliwego i rozwiązania pasterstwa, Muzeum Jean-Brunhes Delamarre. jednak naukowym naukowego, oraz Georges HODOWLI MUSÉE zorganizowana miesiącach pracownik pracownicy „Pasterze i był kierunkiem personelem Wystawa w I W PARYŻU Ludowych lokalu się o k r e s o w o równocześnie Muzeum, pod siedzibie wybrany Scenariusz Mariel France) Tradycji organizowaniu eksponowana Muzealnej. się na jakiś organizatorem i W o c z e k i w a n i u n a wykończenie z t a k i c h zmieniających Francji", F R A N C J I " P O P U L A I R E S zajmowanego obecnie, w BulońskŁm, głównym Rady Technik tymczasowej muzeograficznie „Pasterze twórcą w P A S T E R S T W A „PASTERZE de Sztuk szczupłość poprzestaje w (Bergers Muzeum Populaires) obrazujących Francji. Francji" na M U Z E A L N A W Y S T A W A TRADITIONS przez ze. w z g l ę d u wystawowych — E T „Pasterze czasowa Traditions Muzeum MONOGRAFIA FRANCJI ściślej właśnie się dużej uzyskując miary wysoką wszechstronnego wydarzeniem ocenę ujęcia przede w życiu wszystkim obrazowanych proble­ muzeograficznego. pasterstwa wystawie i tak hodowli szeroko owiec we Francji, potraktowany został po tematycznie, �487 KRONIKA przestrzennie na terenie wo — gdyż wiając torzy sięga mierze Tak starali Biblioteką Federation lę o w i e c w rękopisy wych jej ze scenami daleko de de idącej też pomocy wypożyczając jej obecny. archeologiczne stad ich rozmieszczeniu bądź użytkowaniu zbiory zultacie tych myślanych, posiadająca szczególne pasterstwa widzenia całej kultury wych mające rzający Dział niowiecze, raturę, dwa, o stanie drogach szereg po­ sezono­ miesięcy badania różnych jedyna w niedaleko bardzo położonej W starannie rodzaju Wystawę nie­ Francji. pasterzy. swoim naukową, przy terenowe, zostały regionów ubioru da­ gospodarczych. wzbogacone już przed uzupełniających instytucjach muzealne. duża — z ujęty plastyczną przez tę od re­ prze­ wystawa, określić można wszechstronną t y m rozwiązaną wielkości nich z z mo­ punktu znajdująca witryna z grupą nich stada. kij w., o b r a z o w a ć W od pasterzy na w stali stanowiący dziale antycznym nosił nazwę mniej­ rozdziałów sal' wystawo­ tradycyjnym ubio­ dzwonki-kołatki, zapatrzeni w wynu­ symbol. starożytnych, miał oddziaływanie ilości „Promie­ szereg wzór do wysokości Pasterze czasów na wejścia różnej pasterski chronologicznie muzykę. na u się i był ekspozycji — dzielił tytułami się przestrzennej zatytułowany trzon działów oddzielnymi ciemności i do z właściwy się, z a w i e s z o n e strzeżone nimi co Każdy stanowiła aż d o X I X i X X sztukę na z doskonale na­ hodowli. też ściśle hodow­ iluminowane mówiące o do zbio­ Muzeum zarówno owiec, Francji, równocześnie Pierwszy Francji". znajdowały pierwszy, i nierówne działy. oświetlona przed a materiały muzeologii. wyodrębnionych wyobrażać się naukowe Francji, dane stosunkowo powstała też zrze­ posiadanych systematyczne etnograficzną, we Wprowadzenie którymi skalę, i do n a j c e n n i e j s z y c h poszukiwania zarzuconego jak np. czy współpracy hodowlą pasterstwa okolicy pasterskiej", drugi efektownie za owiec „Pasterze poddziałów książce. w dawna walory z mich zrzeszeniami owiec, swe z tej bliskiej instytucje ilustrujących pochodzącymi szeroką eksponatów, wystawy: szych na obejmowała wystawionych od pierwszą nowoczesnej Wystawa niowanie znaleźć Dzięki czy zakresie przygotowawczych jako sztukę wszystkim Ovineš te obiekty także do hodowli d'Editions terenie długotrwałe, w i rozpoczęte jedynie materiałami, jeszcze podjętych najwłaściwiej nografię także tradycyjnego, prac wystawy, muzealne interesującymi się szero­ dzięki zawodowymi produktów bibliotekach zorganizowało do a na archiwach, części w na przede udostępniając związane muzeach, in. udało oma­ organiza­ kulturowy. pasterstwa Wszystkie Wśród pasterskimi, starodruki, i et materiałów stan z cenne wystawy. wartościowych się Paryża i zrealizować oraz Laine. ograniczały zwykle ten uwzględniając i bibliotekami, Presses la organizowanej owiec którym Problem czaso­ kraju historyczny pasterstwa nie Muzeum rze, Soclété jak i pełni Arsenału, problemem otwarciem, w obszarze oddziaływania w Muzeum dzięki w się Przygotowania nych M. wszechstronnie owczarstwo prowincjach, na etnograficzny, udało się bądź bardzo wędrówek jej obecnych. innymi muzeami Biblioteką Muzeum zabytki rasach przedstawia owiec czasów omówieniu Interprofessionnel przeszłości, zaliczyć do możliwie z Ovine, wzbogacenia szereg głowia, i naukowych, dla aż wystawa hodowli aspekty: wystawy zajmującymi uzyskało poszczególnych śladów również Narodową udzieliły gdyż w literaturę. Nationale opracowań leży i cele National szenia ująć jego jej kierownictwa instytucjami Comité się — tylko jej rozwój poświęcili ambitne nie pierwszych dalszy muzykę współpracy rów do a różnorodne miejsca plastyczną, Przestrzennie Francji, następnie Wiele i czasowo. wystawy kiej z i całej poprzez pasterstwa wystawione śred­ na lite­ zostały �KRONIKA 488 Ryc. 1. Pasterze landyjscy X X X V I I I 1. (ok. 1 8 2 9 г.). Reprodukcja z Plansza katalogu W y k . S. K u s z a utwory starożytnej gosa, i jako mesa Kriophora sarkofagu sterstwa pisy w sztukę gablotach, w swój wyraz czyć miały nasilenie wystawie w przez kostiumach. dość przedstawiającymi Obrazując różne w w ich sztuce ze literaturze z du kalendarzy od XVIII w. jak i pierw­ czasów o Odro­ również czym pasterskimi. salon, pa­ ręko­ wystawione znajdującego zdobniczej, pasterzami m . lin. czasów, Francji scenami pseudopasterstwa dawnych z we Her­ fragment oryginalne z wyobrażeniami się greckie oraz promieniowania iluminowane późniejszych pastorale pasterskimi pasterską organizatorzy i rzymskiego pasterskiego, tkaniny typu zespół sceny z ówczesnej sztuce nutami przykładów liczny paryskich Wergilego, L o n - figurki Ilustrację pięknie rozwijającego scenami Obok tematykę okresów z Pasterzem. tzw. rodzaju także Teokryta, plastycznej pasterza starodruki ścianach pasterskiej F . Boucher tam a statuetka bibliotek przykłady na pasterskiej, sztuce stanowiły literaturze muzyce, w Dobrym ilustrowane starodrukami skich różnych i w tematyki z zbiorów rozwieszone nymi stawiono ze zawierały i tematyce średniowiecza Liczne teatrze o tematyki baranka, gallo-rzymskiego na jasełek. dzenia tejże niosącego wypożyczone szych literatury przykłady świad­ Szczególne przedstawiono również pasterkami w dwor­ salonowo-dworskiego dla pasterzy z na malowa­ wy­ ilustracjami życia. występującą wystawy w starali literaturze się i wydobyć sztuce na francuskiej jaw różnice, �KRONIKA jakie zachodziły jących ,w dobranych pasterzy wyraźniej obrazu mu życia w ze z czasie, — dość jednakże Większość okazów na hodowli liczne w., (878), owiec, czasy stado, przestrzeń tego o trzy pasterska, dziale, zwią­ znalazła Pierwszy i treści w one się hodowli, techniki i kolei' w do ramy X V I I I — Na ochrona wierzenia, „Pa­ z ujęte rzeczowy. pasterze, (961). historyczne średniowiecza układ jakości,, dziale dzieliły były i wystawy się trzeci od wiedza, kalendarze perspektywy pierwszym zagadnienia: XIX-wieczne i wyselekcjonowa­ eksponatów poddziały: produkty in. słu­ treści i innych, bliskich względem dobrana, społeczeństwo, m. o pasterskiej. t r z e c i m miały następujące coraz prawdziwego almanachy pod średniowiecze, poddziale pasterska, artysty przed­ temu wydawnictwa liczby poddziale ogół miało Milleta, pierwszym główne wczesne w i tematyce w etnograficzne. W celowi panu­ rzeczywistości. były starannie troskliwie na zostały ekonomika dążenia ogólnej 10 niemniej aspekty Temu od odpowiednio odtworzenia 1 pastorałek, niezwykle V do nich drzeworyty niż starożytność, zwierząt, kolęd zalezn'e pomocą realistyczne na wśród wystawione — współczesne; wysunięte środowiska. malarzy, Za przeciwstawiając dążenie przedstawiania „rozdzialiki". pierwszy mocnicze, (83) w., reprezentowane i podzielonym chronologiczne: X I X ludowe mniej mniejsze i w. zagadnień mało XVIII dla wykazania należy stanowiły typy zajęć licznie przedmioty Francji", X I X różnych tym twórczości. podkreślali sztuce pasterskich, szopki co podkreślić sterze w realistycznego piosenek okresu, jego z kierunków sztuce wystawy, do Wszystkie ne w obrazów tym zbiorami tego i c h życia człowieka, dziale związanych epoce porównawczych i z tematyką W innej występujące wystawienie zanej ujmowaniu czy zestawień stawianie żyć w takiej 489' i plan obrona rzemiosła po­ twórczość arty­ styczna. W' poddziale świadczyć snych. o Materiałami rzymskich, owiec liny, malowidła, dane rzeczowe Jako wśród przejaw nich prace również Szczególnie owczej, dążeń główne merynosów wprowadzeniu do na współczesnych fachowej woju nastawienie jej pasterstwa. i Wystawiono o konkursach hodowlanych, hodowców oraz bardzo i do z rzeźby i trwałości miejscowymi mięsa zasobu z oraz na wyrób wystawach interesująco rasami owiec, hodowli owiec, angielskich szczególną serów, na organizacje czasopisma te się na zawodowe dyplomy i tablicę wiedzy epok, i innych. Z a ­ i jej produk­ lepszej a ras wełny i owiec, co wełny. Przy na podstawy i na po­ oma­ funkcje naukowe poziomu i c h rolę pasterstwu, nagrody krzy­ następnie uwagę podnoszenie poświęcone opracowaną gobe­ różnych uzyskania mięsa, n i e t y l k o również wyso­ Wszystke m . lin. n a s p r o w a d z a n i u zwrócono i jak o utrzymywania powiększenia do X I X w. hodowli czasów fragmenty tkaniny, ilustracjami. melioracji z w z pasterskie, gospodarskie zmierzające a polegające tam prehistoryczne i nożyce mające współcze­ Francji. księgi n a produkcję wełny, o hodowli w., gospodarcze, pasterzy miały dążeń Francji hodowli znaczenie hodowców we obiekty czasów Serrosa, C h . Estienne'a, Ligera tych XVIII do teksty Columelli, mówiące starodruki liczne próby aspektów produkowanie i etapy hodowli wianiu hodcwli, także hiszpańskich zwoliło hodowli ulepszenia podkreślono już w i aż późniejszych pasterskich w e K r e s c e n c j u s z a , de prowadzone żowaniu do zostały zwierząt, czasów zostały neolitu tam zabytki świadczyć technik od z owcami, z iluminowane dawnych wystawione znaczono tów. i się dzwonki pasterzy ikonograficzne zgromadzone Francji stały Galii, wreszcie rękopisy i owiec pasterzy we dowodowymi z wizerunkami jakości hodowli historyczne pasterstwa m. i n . gallo-romańskie płaskorzeźb kiej perspektywy Ciągłości wiedzy w roz­ wywieszki uzyskane przedstawiającą przez układ �KRONIKA 490 Ryc. 2. P i r e n e j e . Plansza P a s t e r z e iz d o l i n y X X X V I I I A i r a n ( o k . 1 8 3 4 г.). 2. R e p r o d u k c j a z katalogu Wyk. S. Kusza stosunków i zależności sterstwem Rolnictwa. W salce, małej nienie tego tradycji problemu czych, w Zestawienia miotach, tradycyjnych i tego za na nie To obecnie używanych niemniej osiągniętego, niania lub sprzętu wyraz bardziej rodzaju w organizacjami 4 i gabloty, siebie odległej stwierdzić kształtów metalowych, dawniej przy strzyżeniu wytworów istniejących wyraźne i istotne uwłaszcza pasterskiego. w owiec. i różnice, ostatnich Pomysłowo nimi dała w w wielu jednak postępu do może więcej Wydobyła tym samym w zakresie przed­ najdobitniej formach coś wy­ dawnych przeprowadzona podobieństw. umożliwiając czasach, się się porównaw­ współczesnej. podobieństwa zaznaczyło zagad­ pasterskich produkcji drewnianych, nowych między i Mini­ rozwiązań"';; zestawów sprzętów utrzymywanie wyraźnego podobieństwo i i poglądowo Muzeologiczne szeregu naczyń przesizłości fabrycznie, zawodowymi omówiono pasterstwie. ekspozycji obok pozwoliły dawnych stwierdzeniem jaw swój zaledwie hodowli umieszczonych form. porównawcza poza w wykonywanych naczyniach, nożycach z mniej dziś pasterzami, zawierającej postępu .znalazło złożonych konanych w i między na sery anali­ jeszcze ponadto przedstawie­ unowocześ­ �KRONIKA W we poddziale Francji. 4 podstawowe huimancję, niku. przepęd Poddział tych ilustracji i tych w w różnorodne na do torby — psów używanych obrony i W transza­ transhumancji, ilu­ przedstawia­ pastwiskach. pasterstwa, ilość w Głównym porównań postaci fo­ przeznaczeniem dzisiejszego przede zajmował różnorodnych ilustracyjnych i tam obrazu wszystkim z pa­ X I X w. po rogi ochronę z i sposoby lub ubiorów wy­ W witrynach tabakę i na konchy, koziej się ubioru, sól. ich pasterza na z miej­ kijów psa gwizdki, Przy­ znaczenie odmiany zawołań z akcesoria podkreślając liczne dawnych in. kapy także na i częściowo do m. przenoszenia pasterskie, obronę dawnych odpowiedniej tresurze i pa­ na sta­ fletnie przy obrożami. ponadto kije, proce, Liczne wyjaśniając fotografie, przedstawiające pana inne Psy takich jeszcze rasy zwierząt wilkami. Zbiór broń palną, a materiały drzewo­ rozmaite zapędzaniu wszystkim przed -eksponując pasterzy. pokaz, eksponując pomocy kolczastymi napastnikami — przez uzupełniały do przede dawniej gablocie, przed stad tygodników, drapieżnikami, oddzielnej stada po rożki umieszczono rozmaite kraju, zdjęciami. itp., a ilości częstego gablocie również saboty dużej ze pasterzy, wełniane, w fotografii okolic analogicznych ubioru getry, i szereg różnych pomocnicze. zakładane fotografie, z wełny, okrzyków ścianach sąsiadujących typy futrzane zabezpieczano w paści typu dawnym, na witrynach pobliskiej ich przed wystawiono i 2) w lotniczymi, największą pasterskich, wyeksiponowano ilustracje stada bezpieczające ki opończe potraktowano wybrane do z owiec obrazujące (najczęstsze), etnograficznym i pasterki z ubiorach skórzane, gestów Osobno żujące różnego dokonywania hodowli mapy, przy drzeworytów. umieszczono dużych instrumenty ryty, i stad materiałów i Francji pasterzy Zobrazowano od dużo i 4) k o c z o w n i c z e , o b e c n i e posiadał pasterskiej, wymagającej miejsce. inne i litografii i i n . zdjęciami ich na charakterystyczne noszenia sterskich. i dwóch gospodarce sca tym we regionalnych z kapturami, do m. aspektom ułatwienie owiec ekspozycji wystawiono bory w 1) o s i a d ł e wędrówek fotografii, wystawie (820), było wstępie sierści drogi zastały t y p y fotografie X X . stawionych w na tam owczarstwa: wypasanie przedstawiających całkowicie zostały dawnych hodowli początków Na i omówione były rozpowszechnione) poświęcony przestrzeń rysunków, sterstwa rycin owiec eksponatów tografii, (mniej szeregiem ostatni, największą bardzo francuskiego również ponadto wystawy eksponatami odmiany Zmapowane jącymi t e j części 3) w ę d r o w n e strowane i drugim Głównymi 491 stró­ obroży środki za­ także pułap­ ilustracyjne, dawne ryciny konstrukcję i funkcję szeregu ekspo­ natów. Następny „stado", niu na kolejny zawierał terenie związanych rolę zwierząt i ne psów, oraz przy dużo o kraju, zabiegach tzw. „rozdział" dane do zajmował przedmiotowe zaopatrywania przy stemplowaniu wiednimi hodowli Do ich w się głównie obroże i tego celu w jak osły, i zapasów do stada, żywienia mapy, serca. — również pasterza użytkowa­ dziale i tym wykresy. znakowania Znakowanie, przede żelazne W tablice dziedzin polegało głównych tam i konie, żywności. pasterskie. i oraz pożywienie muły dwóch dawniej krzyża zatytułowany ich rozmieszcze­ Przedstawiono dzwonki służyły formie Francji, uzupełniających sprzętu zidentyfikowania najczęściej sposobach zwierząt. kóz, monografii, we i l u s t r a c y j n y : fotografie, odnosiły dla zwierząt. znakami, transportu materiał zwierząt zbędne — tych j u c z n y c h i pociągowych, Eksponaty i hodowanych pastewnych, pielęgnacją pomocniczych zwierząt muzeologicznej owiec roślinach z transhumancji miejsca tej rasach nie­ wszystkim przyrządy Zwierzęta z na odpo­ wyróżniano �KRONIKA 492 również czono wej za tak i także pomocą tryki odpowiedniego prowadzące dzwonkiem. Obok współczesne Dużo skim, uwagi które, branym wycinania stado. i c h sierści, Zdobiono dawniejszych je szczególnie ponadto sposobów pęczkami znaczenia często wełny owiec zna­ koloro­ przedstawiono- znakowanie. i miejsca zależnie poświęcono od regionu sztukom stada, przede na kraju wystawie i obrożom rodzaju i hodowli, w s z y s t k i m (przewodnikom, dzwonkom zakładano lub też paster­ tylko wy­ większości zwie­ rząt. W pod jednej z względem witryn formy. wystawiono W typologiczno-chronologiczną kształtu dzwonków, w mierze dużej Jednym strzeń z ze największych środkom materiały z zakresu przez Muzeum towej. Na pasterza rodzaje w latach oraz na w tej pomieszczeń dla przy ich uzależnioną dzwonka. był drogom dział „prze­ oraz transhumancji. Wystawione tam ze badań zbiorów zgromadzonych terenowych się do Uwzględniono od ..— wędrówek odnoszące uzależnione zasady rozmaitości tonu, serce wystawy głównie wyniku dane zwierząt. pasterskiego części zróżnicowane dwie wielkiej sprządzoine pasterskiemu, pochodziły 1941—1946, w racji różnorodność zostało owiec wykorzystano budownictwa z budownictwu budownictwa wystawie Pierwszą „rozdziałów" stad bardzo uwzględniono jakiego transportu pasterskie, ekspozycji względu p a s t e r s k a " , poświęcony i ich tonalną. materiału, z sposobom i i drugą od dzwonki układzie typu i akcji mieszkań przy ankie­ hodowcy tym dwa. — osiadłej hodowli główne bądź. wędrownej. W ekspozycji pasterza zycji i pasterza. rycin, plany ku. barw Wśród skie na nych mioty, na sterskiego dowli i u trzy typy przystawione dem, i a do plany były na pasterzy. naczynia gliniane, poglądowo dla w tych dwu domki lektyk. Domki placykach za­ były kon­ rysun­ paster­ te, na­ wydzielo­ obrzeżeniami. przedstawienia Różnorodne żelazne naczynia kociołki do wystawę wędrownych z i wnętrz sprzęty, gotowania itp. odmianami pasterzy. Obydwa miesz­ skórzane przed­ sprzętu pa­ rodzaje ho­ rozgraniczone. zwierząt owczarni: domu i się czytelne przejrzystość ziemią po­ dawnych ruchome rodzaju również zwiedzającego hodowców wyraźnie — specjalnymi i zorientowanie Szczególnie uwagę w mieszkania społecznej starodruków potęgowało wysypanych pominięto oraz tle. Z e s t a w i e n i e zwracały ustawione oraz zaznajamiały eksponaty czarnym przenośne nie ze ułatwiały równocześnie eksponatów zróżnicowania hodowli i zasięgach. bądź pomieszczeń główne ryciny były na a wystawowej typu zaczerpnięte płozach osiadłych tam Wśród wykazanie znakomicie liniami gospodarskiego płyny, na regionu, ilustracje efektowne, lub .zaznajamiały od domów budownictwa sprzętu uwagę ich odmianach białymi przestrzeni bukłaki plany wystawionych sekcji i bardzo budowli, wielkości, z W dużą zależności było kółkach turalnej kań oraz typach narysowane trastowych w Liczne fotografie sadniczych zwrócono hodowcy żłoby, wyodrębniono pod jednym stojące wolno z w do wody, z obrębie ich wyglądem koryta koszary dachem stałe i ruchome budynkiem zagrody. zewnętrznym, drabinki, Liczne fotografie, konstrukcją kosze — oraz mieszkalnym, z i ukła­ wyposażeniem wnętrza. Umiejętnie nych od dobrany rodzajów regionu, typu dróg, jakimi czas, miejsce zestaw pastwisk, hodowli wędrowały i sposób na ilustracji, których oraz stada pory na przepędu. tablic i fotografii wypasano zwierzęta, roku. Z pastwiska Zagadnienie wypasem sezonowe, to dawał przegląd różnych owiec oraz wyjaśniały w głów­ zależności wiązał się norm regulujących opracowane problem przej- �KRONIKA Reprodukcja rzyście tablice, wek sposób i dziś coraz częściej uwidocznione W zane sa. za owiec pierwszy na sterskiego dwóch służy w strzyżenia owiec. W do od dziś okresu Za pomocą całkowicie, owczej. i wyrobu ważnych przez zajęcia z za uwagi i różnic i co również zostało rycin pasterzy, tam owiec jakie zajmuje on pasterzy i specjalną w Pirenejów nożyc przędzenie, i na se- zwró­ sprzętu przy pa­ Korsyce, gromadzeniu wysunięto przybory do niemal bez utrzymujących je z kolei elektrycznym z używa­ sprzętem. typologiczno-chronologiczny. niegdyś, przerabianiem w Francji. zestawiając układ częste wy­ plan hodow­ uwagę formach mię­ na przez we miejsce i przerobu wysuwając użytkowanych najnowszym zastosowano gręplowanie, ośrodki obszarze kształt, bądź z główne map ekspozycji dawnych zobrazowano związane do sera, wełny zwią­ służący miejsce, pierwsze zasadniczy ręcznym przyborów W pasterzy pasterski występujących hodowli przeglądu swój na zajęcia mleka, dostarczonego narzędzi na były pomocą m. in. na regionach Dokonano Uwzględniono wędró­ przepęd, hodowli: gatunków owczego pasterzy żelaza sprzęt także kraju, czynności i trasy wyłącznie samochodami, eksponowane Roquefortu). okolicach zdjęć określających stosowano produktów regionalnych podobieństw tych lub różnorodny Roquefort mechanicznym ekspozycji Dawniej koleją wystawy (V5 i m l e k a omawianiu wełny nym sera różnych obróbce owce Zobrazowano francuskim szczególnie Przy zmian się liczny sery. wykazanie rozporządzeń i przetwórstwem został na teksty zwierząt. „rozdziale" produkcję Francji cono i katallogu zdjęć. najważniejszych rowarstwde ców przewozi gromadzeniem Wystawiony mleka zdjęcia pomocą następnym z twórczości i liczne transportowania z 493 a dziś zanikle przez nich samych wełny nawet wyrób wiązanie, a niemal �KRONIKA 494 tkanin. na W podobny pożywienie, nie kład wypadku Oddzielne nych ze miejsce przez kategorii nich rzemienie do szczegółowo poczynając Obok cze działy stosunki dziale jakie na powiązanych członkami o układ na stosunków i kontakty z tych W zestawu dziale pasterzy o lecznictwa i ich terapii, świadczenia, stosowaniem gią, gach na magioznych tycznej. nych n a bliskie połączono w zbiory wraz roślin pasterzy, m. w z całym przy i n . duży z zbiór zaklęć pasterskich, bądź charakterze po­ na­ gospo­ pomocą od­ wyjaśniających. kalendarze i ryciny meteorologicznych, ciałach uwagę na ich wiedzy obserwacji i tradycyjnej żmijom wy­ skompli­ wiedzy ludzi kamienie, z racji tradycyjnej dużą magii kul­ wła­ Ten tekstów dawne i z z rodziną, za się silniej .będących obojętne o pokolenie, i zwierząt. wiedzy przedmiotów przeciw starano społecznych głównie krótkich zasuszonych pasterzy, obo­ zysków, osiadłych, interesów. spotkania zasobem dziedziny paste­ i ,i w y s o k o ś ć społeczności trafnych leczeniu przeszłości zwłaszcza i z ekspozycją farmakopei formułek z wypłacane przyjazne, zjawiskach Zwrócono wynikającym powiązania tradycyjnej piorunami, a wystawie Wystawiono czasie, na zasobmiesz­ świadczenia pasterzy m. in. starodruki, pokolenia zwierzętach. pasterzy w względu z otaczającym, roślinach ludowego częstym zgromadzono i przez wędrownych, przedstawiono ilustracyjnego przekazywanej świecie niebieskich, kontaktów obrzędowym materiału „wiedza" ilustracje lub oraz stosowane. pasterskiego się — jesz­ środowisko s t y k a l i się g ł ó w n i e dla sposób tradycyjne pasterzy łączące grupami w budynkami stosunków zazębiających antagonisrtyczne, wynikające sprzętu, hodowli. pasterzy i n n y m i , z którymi innymi powiedniego i do wytworu. inne ich posiadane tej zaznaja­ sztuki charakter układzie związki z rozrywkowym dobra społeczności charakterystycznych pasterzy tzw. produktów rolniczą, płaszczyźnie nożyce na wystawie wierzenia społeczeństwa odmiennym i grupami zawodu z na i opisy cechujące i Do Wszystkim gotowego regulujące czerpali uwagę — wynagrodzenia wreszcie wspólnotą i pastwiskami, normy strukturalne również in. ruchomym, dotyczącego wyraźnie społeczną darczym, jako wiejską Zwrócono grupą wiązania różnice m. stadami, stad, także wiedzę umowę, owiec „rozdziału" jaw z konywanego sprzętem wykony­ pomocniczego fazy zwłaszcza omówiono właścicieli hodowcy grupy turowych. i przede pasterskie tego wszystkim następnie ple- związa­ nie materialnej, - zobrazowanych artystycznej, zawierających ekspozycji wydobyć wet i a wyroby ale ilustrujące zostały tym przy­ rzemieślników. dzwonki końcowej przede dysponujących przez stron kultury pasterskiej gospodarskimi do W jako wytwórczych pasterzy, zaliczono tablice uwzględnione Francji, dla produkcji surowca społeczne, pasterzy pasterze kowany i 1 owiec, fotografie, dziedziny pasterzy ekonomiki obu W psów i nawozu. również rozmaite procesów pasterzy, pasterzy użytkowa­ stad. wyspecjalizowanych przez przebiegiem twórczości najemnym wiązki z formy grupę kalnymi, dla i wyczerpujący, pobocznych pilnowania przez wreszcie Pokazano niezbędnych przez obiekty, całym gospodarcze niejszą sną z kultury różnorodne rzom obroże zagadnień czynności podczas owiec łoju, k i s z e k , kości przedstawieniu lecz od przygotowywania wszechstronny skóry, zakupywanych Liczne zabijanie i suszenie, i koszarowania. przedmiotów samych, batów, runa. nich poświęcono przedmiotów, strzyżenia rolę pasterzy przez sporządzaniem wanych miały przez wyplatane także m. in. solenie hodowli: podkreślono wykonywanych cionkarskie i przedstawiono mięsa, innych jeszcze produktów ostatnim W sposób przerabianie przedstawienie weterynaryjnej wiekowego Dział pasterskiej użytkowanych profilaktycznej roślin mające do­ ten, ze w z ma­ zabie­ i terapeu­ leczniczych stosowa­ zabezpieczać itp. przedmioty przed powiązane �KRONIKA Ryc. 4. S z a ł a s y pasterzy. Zdjęcie tions z przypisywaną własny za pasterzom pożytek pomocą materiałem W wiedzy związanych Narodzenia i z dniem św. Francji. wózków obrzędowych W stycznej, obchody ni od dla różne pasterzy było stosunkowo niewiele, wyjaśnienień, wszechnie miała i we z rzadszym Bretanii i formy tańcami pasterzy. zjawiskiem, należał wyraźnie powiązany Do regionach uwagę się n i c z y i m ustnej tańców jak typowo wilka, te, rodzaju można było ludowej. od tańczony przez życia. legend arty­ i ich baś­ zawierały c z y też formy opowieści sądzić z jed­ poda­ spotykanych Podobnie pasterskich, ich trybu kraju. które treści szczególnym twórczości specyfiką Tego zdobionych ilustrujących pasterzy, przeglądzie na przez kantyczek, ekspresji artystycznej względem nich, i zdjęć dotyczącym obrzę­ Bożego kultem Pasterkę, je tzw. taniec ze na główną z czary i świąt zbiorów rycin Przy ludowej. o zestawionym zwyczajów specjalnym sporo na zwierzętom procesy okresem zdobnicza. większość przykładów z wotów, twórczości literatury nie wyodrębniała F r a n c ji zwłaszcza pod i ilustracji. przegląd różnych magicznymi ludziom poszczególnych zwrócono francuskiej oraz „rozdziale", wyróżniające utworów nych w wystawę Tradi­ odpowiednio otaczanego in. et siłami przeszłości przywożonego taniec i sztuka pasterskie, a się to pism zgromadzono kościelno-pasterskie innych nak m. jagnięcia zostały w zamykał Chrzciciela, zamykającym wśród elementy kronik, pasterzy des A r t s szkodzenia liczne kościelnego, Jana Musée posługiwania się eksponatów, ustna, muzyka, zebranych roku w Paryżu uwidoczniono dawnych i wstążkami, zobrazowane literatura jakieś Obok roślinami ostatnim z w zarzutem wiązały wierzeń cyklem pasterzy świeczkami, i Z ekspozycji zaczerpniętym Ekspozycję rozmaite innych. uroków pasterzom. z wystawy Populaires umiejętnością szkodę rzucania wytaczane dów i 495 rzecz po­ się będących raczej pasterzy Dolnej �KRONIKA 496 W plan i ekspozycji pierwszy zdobnictwa stawione nywane do główną przez nich tańców i zwrócono, zdobione wszystkie nie z i i Przy pomijając kije kołnierze pasterskie sporządzane siebie na i licznie umożliwiały na muzyki pasterzy zakładane rzeźbiarskich przez został ilustracji, przez Zgromadzone obroże, umiejętności wysunięty eksponowaniu zresztą używane drewna. kształtów, laski pasterskich opisowy. muzyczne wyroby różnych artystycznych niemal i instrumenty dzwonków, uzdolnień dawniej — czerpaki zawieszania ludowej ilustracyjny uwagę przedmioty drewniane, glądu literatury materiał wy­ wyko­ naczynia zwierzętom dokonanie pasterzy, prze­ zdobiących przedmioty codziennego użytku. Jasny, logiczny i przejrzysty problemy związane z wanie do wystawy „Pasterze grafia pasterstwa i konsekwentnie tego typu całość, rodnych formach obok neolitu walorem na charakterze tła, co do plany, dwa dość niczych, równoważąc w sposób Dużą racjami naukowymi Wystawa bliższego zycji do nego „przeczytania" pytanie, czy niowanie wy z jako różnymi ływaniu prawda sposób i kosztem na stronę takiego było wpłynąć także rozplanowania Wspomnieć czy warto, książki, układ szerokiej zaszły w tej innych takich podstawowych uniknęli zestawy poza z swoim poruszonymi na niej „rozdziału". początku czy raczej dział chyba pasterskiej, Na przyjętą warunki a W wypadku jej na i potem Można lokalowe, by narzucające ponow­ tylko wysta­ zwiedzającego o działów w zadać „Promie­ zamykać mówić układu ekspo­ do działu zapoznać dopiero przed­ pierwszy plastyczną. problemami, ten nie powinien kolejność się plan sposobem wystawy najpierw wystawy ekspozycyjnych, oprawę układem jej Należałoby ilością pomoc­ uzupełniających i innego popełnić dużą wysuniętymi wystawy zachęcała nagra­ odmien­ materiałów „potknięć" różnych, tym z było zbyt pierwszy tych zostały ekspozycji, łatwo pro­ Obok ilustracje, z tych, tak wystawy obiektów. obu rodzaju warunków na plan takich obiektów. n u t , płyty warunkach przeładowania muzeo- w wystawione zbiory na trudne w przedstawionych różnego innego kultury promieniowaniu. swoistej widzenia eksponowanych umieszczenie końcowy. dziedzinami W estetyczną się pasterskiej", akcent ich różno­ o Zwykłe etnograficznych wysunięcia przy Francji" zapoznania słuszne kultury jej błędy: zwrócono „Pasterze z punktu wielość naukowej wymagał umieszczenia. harmonijny uwagę i dawny jakie ekspozycji. wypadku i starodruki, organizatorzy miotów. grupy o tematyce pasterskiej. Każdy przedmiotów, Francji" tym eksponatów eksponatów wyjaśniających, wiedzy uwzględniając interesujące problemów dokumentacji spotykane z e sobą całokształt pasterzy, tylko przeobrażenia, różnorodność rękopisy sposobu często „Pasterze bardzo w i obrazy rodzaju, oświetlenia, skłóconych było pierwszy rzeźby i życiu t y m nie współczesny, przemiany o mono­ zaplanowaną wszechstronnie specyficznej przy zastoso­ etnograficzna wierzeniach, tej główne pełni dzisiejszy. ogromna plan mapy, stan form dzień uzupełniającej niami, gobeliny, nych jej pogłębiała następnie wysuniętych i w starannie wyczerpujący Obrazowała skomplikowanych trudności a fotografie, po przedstawiającą artystycznej wystawy rozwiązanie blemów, ale zwartą, ekonomicznych, kulturowej. tradycyjnych od warunkach w i pasterskiej, Dużym logii twórczości uwzględniającego uzasadnia naukowa stanowiła sposób stosunkach społecznej dziedzinie w owiec, określenia: zrealizowaną materialnej, mierze Francji", Mówiła scenariusza, hodowlą Wystawa kulturze gospodarki i francuskiego. gospodarki. strukturze układ pasterstwem jej oddzia­ mogły pewnej co mierze wystawy. że ukazał się nareszcie, choć z dużym opóźnieniem, zapo- �497 KRONIKA wiedziany opis na fotografie kową i jej rysunki można interesująca nały i wypadku wania tekstem co o ujęcia Stanowi pasterzach i osiągnąć szczegółowy bibliografię, cenną Wystawa stanowi nau­ za jaką ta, niezwykle ponadto muzealnictwa problemów, liczne pozycję etnograficzną, Francji. zakresie rozwiązań zawiera on muzealnych, w omawianych pomysłowych który obszerną monografię naukowych, odpowiedniego i przedmiotów. wystawę można katalog, naukową, „oglądaną" wizględów tego, naukowego obszerny dokumentację wystawionych uważać ze przykład wystawy pełną uzupełniającą wątpliwie w otwarciu ekspozycji, nie­ dosko­ etnograficznego doskonałego opraco­ ekspozycyjnych. Maria Frankowska Egipt OŚRODEK Rewolucja B A D A N 1952 r. w Egipcie ekonomiczno-społecznym którą po dowej. raz pierwszy Kultura gralną część ta, celu w wyższej w Komitet Ludowej zacja do Spraw stać głównym Ośrodek ten nad podobnych Sztuką się oni rokim (Stany z mie się napisał w „Folklor" sztukę wydanego ludową Zjednoczone, metodami Ośrodka udostępnienie (wg temat i go Warto słów przez rzeźbę, być obiektem szczegól­ z t y m władze nad tą Ludowej egipskie kulturą. przy Została ona W tym Radzie Naj­ przekształcona Kultury i Oświaty już 1957 ir. p o w s t a ł w as-ša'bija), Organi­ w który Kairze miał się etnograficznych . 1 naukowa odpowiadająca założeń Polska, w korzystano na tego z pro­ innych krajach. Było rekrutujących roczne stypendia Skandynawia), gdzie się do zapo­ etnograficznych. gromadzenie i badanie specjalistom w literaturę budownictwo), materiałów folklo­ literatom, artystom dodać, Saleh, pierwszego zamieszczony Ośrodek) inte­ Sztuki tym miejscu Ruś'di artykuł (malarstwo, w stanowi pracowników Instytutu różnym naro­ egipskich, działających badań jest ludowej, kultury folklorystycznych. placówka Włochy, układzie badań badań kadry w kultury rangi związku al-funun dawna do badań opracowywaniu wysłaniu Literatury odbiorców. ten od do Ministerstwo ośrodka jako już do albowiem Przy zmianami powinna Literaturą. dziedzinie stworzony celem Egipcie na w granicą. różnymi oraz kręgom taka któremu długo, uprzedniemu Podstawowym rystycznych za Wydziału krajów polityków Literatury i stworzenia ośrodków dzięki absolwentów znali Sekcję Sztuki Ludowej, zadanie został gramów różnych i jako K A I R Z E stosunku podniesiono podstawy życia dysponentem instytucjom możliwe kraju Folklorystycznych (Markaz rodzaju z do tej i n s t y t u c j i nie trwała Badań podstawowymi współczesnych organizacyjne Opieki powierzyło Ośrodek to historii tego powołano Komitetu z zmianę ze s t r o n y p a ń s t w a i n a u k i . W stworzyć 1956 r . w ogólnoarabskiej nego zainteresowania postanowiły wraz spowodowała zdaniem kultury F O L K L O R Y S T Y C Z N Y C H W że poprzez dyrektora pierwszym ludową, sprzęty i i ubiory sze­ rozu­ Ośrodka, który numerze muzykę i folklor czasopisma pieśni, oraz taniec, wytwory ludowe. N a l e ż y t u w y j a ś n i ć , że t e r m i n „ e t n o g r a f i a " n i e j e s t w z a s a d z i e stosowany w naukowej t e r m i n o l o g i i e g i p s k i e j . U ż y w a się t u p o j ę ć a n t r o p o l o g i a kulturalna, antropologia społeczna i f o l k l o r y s t y k a , p r z y c z y m z a k r e s t y c h d y s c y p l i n n i e j e s t ś c i ś l e r o z g r a n i c z o n y , t a k że p o d e j m o w a n a przez nie problematyka wzajemnie się zazębia. 1 32 - F t n o g r a f i a P o l s k a , t. ГХ �KRONIKA 498 Każdy jako spośród relikt, w z wymienionych zespół elementów innych. który Każdy łatwo działów folkloru potraktowany charakterystycznych dla więc może element zaniknąć danego takiego w miarę jest w rejonu, zespołu sposób podlega rozwijania się opisowy a wyróżniający rejestracji kultury go jako standartowej kraju. Sam kimi do Ośrodek studiów ludowej klorze. nad i filmową istnieje muzyki pieśni Dokumentacji różnych terenowe tego skupionymi niem tej oraz form głównie na w występują padkach tekst największą nowych, dzane jest które jest mają mienia warunków takich, a Oprócz oraz studiami Tańca i pieśni i zapisu nad Oddziału na działu o fol­ 1400 płyt Zasadniczym tekstów w materiałów w jednak W i dąże­ okolicz­ takich fonetycznie, Podjęcie w celu wpłynęły na wy­ co daje prac folklorystycznych, regionem Prace Ośrodku miejscu czy deklamacje. jakie Egiptu. nagraniami zapisywany danym fotograficzną terenie dokumentalnego. wzbogacenie elementów nad Ludowego, ok. magnetofonową, pieśniach. nagrywany poprawności rejestracją kultury tego traktujących się wiel­ źródła dotyczące ramach znajduje studialnymi historyczno-społecznych, ogólnego się której oryginalnych wspomniane celu W pozycji występujących ludowej teoretycznymi nie innych zajmujący w z zawierająca czasopisma egipskich zostały rejestrowanie na studiami i narodów. rejestrację ludowej jednocześnie gwarancję książki innych zorganizowano biblioteka arabskich. poezji nościach, stanowi płytoteka, poprzedzone jest jakich ona prowadzi instytucji działach, które nich wszystkich kultury oddziału z kultury bibliografię i na kilku Gromadzi Egipskich Biblioteki nagraniami Oddział pracę Pierwszy folklorem. również Obok swą środków. Arabów sporządzono z opiera nakładami tere­ poprze­ lepszego zrozu­ uformowanie się folkloru. Dokumentacji tekstów ich rozwojem. który obecnie stworzono muzycznych, Od 1963 r. odrębny Dział kolekcjonowaniem istnieje wypracowywuje również dopiero Muzyczny instrumentów specjalny Dział swojego dzia­ formy łania. Ważnym głównie działem stroje Odrębną komórką nego czasopisma dyne numery nie ukazuje kowane są są to się kulturą udział nych Ośrodka i eksponaty Ośrodka się, w się w książki lub i zyskują w tego pisane przez tego rodzaju zawierająca małego muzeum . 2 Kairze była redakcja „Folkloru", którego dwa pierwsze prac mają ogólnym charakter w wyniki które etnograficzna mająca w tej chwili badawczych charakter profesorów słowa publikacjach czasopismo n a d folklorem indywidualny. uniwersytetów znaczeniu. pracownicy jedy­ Coraz je­ już publi­ Najczęściej zajmujących większy Ośrodka i to oraz jednak pokrew­ instytucji. Przechodząc Ośrodek należy rozwijania prace inna omówienia Zdarza obejmują instytucja nad naukowa. była wieś Z i n i n p o d Gizą 2 Niezależnie Sztuki Wsi. od tej Ze jednak, na I że których tak jakie podjętych studia od pierwszym gdzie takie mają są punktem K a i r u ) , znajdująca wystawy istnieje Kairze czasu prac przez w tej omawiany instytucji badania być zbędne, pewnego (dzielnica w się metodologicznych rejonem, już prac przywiązuje względów wybranym się tereny, najważniejszych znaczenie, terenowych. studiami terenowe. terenowe do podkreślić badań poprzedzane i z czym artykuły w Egiptu pracach, literaturą wystawa a 1959 i 1960 r. N i e s t e t y związku osobnych stała Folklorystycznego etnograficznego ukazały w jest sztuki ludowej, takie są przeprowadzone np. kiedy badania prowadziła badania terenowych Ośrodka się j u ż o d k i l k u l a t w od do 1 9 5 7 Г. Muzeum rejo- Życia �KRONIKA nie studiów Kairskiego. w społecznych Na ekspedycji do oazy Systema+yczne całą akcję który a nie w w się wyniku badawcze Egiptu podziałem priori, kilka przykład dni lub danego względu dokonany, mentów zmiany, skupiano kultury lub w badań z tygodni też danej wg terenowych. korektę nad rozpoczynając geograficznego, Była to, odrębności w przeprowadzeniu udawała się m i s j a przyjętych ekip, zasad które odpowiednie jej zbadaniem społeczności, jak np. podziału. przebywały z Następ­ reprezentatywny Gdy jednego tego mająca materiały. najbardziej kulturze. pewnym kulturowych, u w a g ę /na w i e ś s z c z e g ó l n i e w udział Sztuki. 1959 r. Po terenów stanowiącą zwracano Uniwersytetu podziału znanych zbierając zachodziły wówczas według kilkuosobowych miejscowości lub początkiem folklorystycznej. ewentualną nawet jakie się z z wydzielonych najczęściej z regionu na natury Socjologii F o l k l o r y s t y c z n y c h brał Departamentu stref tzn. ustalona n a każdy jedną misji szereg przeprowadzonych Sekcję Badań podjęto na a się przez Ośrodek ramach z składały wybierano ze w udokumentowanie takie terenie nie prace regionalizacji celu Misje zasadach Siwa podziału regionalizacja rodzaju na od pokrywał sensie, prowadzonych podobnych 499 interesującą wybór został już podstawowych stroje, pieśni, ele­ sztuka lub budownictwo. Jednakże o d . tego których nastąpiło nowicie Nubią wania z Tak i ze budową i na Assuanie w właśnie Starano los, teraz kultury przesiedlona się więc łane przez Sahara Zachodnia , w opisać latach tym co niewątpliwie ze względu sunku też Luxoru wpływ podstawowy, z badania którym mu były szczególnym Miał to logię, temat sztukę Kongres przez być został Ośrodek itd. na te wsi na na z mia­ W związku przesiedlona. bogatej, różnorodnej terenach, tzn. t a m nie jak odrodzić w gdzie identycznej najkompletniejszą liczne zmiany zmiany ekipy doku­ badawcze wysy­ okres się oazy: i rok późniejszy. w jednego kultury się pieśniami. prac we się W a to 1963 r . największych w Badano wsi. Jako Zresztą obrzędy sto­ tam element wesele wszystkich Kongresie Folklorystycznych Międzynarodowy z wybrano reprezentującymi Odbył ludowej. Fajjum, bliskością ludowej. mieszkańców prześledzić, 1963 i Libii. zagospoda­ kulturze Siwa jest granic i c h mieszkańców. Luxoru, podczas uczonymi badań do planami zmiany charakteryzuje kulturze na sięgająca ludowej chciano studiów między stały tradycyjnej ubiorem szczegółowych a państwowymi wieś w do poważne okolicach się proponowanym odłożony Badań już Nilu, kultury w obrzędowością, dyskusji od się Wybrana przedmiotem się Ośrodek Ośrodka odrębność we i c h ludność bardzo czasie a zaintereso­ przyszłości. a nowszych miały spowoduje zachowaniem turystów w towarzyszącą i przez zachód studiów i na może wiążą turystycznych Egiptu. do pośredni obiektami n a bogactwo prowadzono centrów terenem zalane, lat, w regionami, szczególnego najbliższej elementy kilka Folklorystycznych. . na Zainteresowania Mniejszymi te która już dwoma obiekt 1959—1963 zebrać wybranym rowania pustyni, w zabezpieczyć Badań nad stanowi czeka nubijska, którą upłynęło badań te zostaną Nubii, położona 3 go należy Ośrodek regionem badań region tereny ludność etnograficzną, Drugim jaki ludowej mentację tam Pierwszy tamy więc formie. Saharą. etapu skoncentrowanie względu specyficznej zostanie pierwszego pewne wraz weselne regionach. etnografię, socjo­ Folklorystycznym. natomiast zorganizowany F e s t i w a l Zespołów Ludo- S a h a r a Z a c h o d n i a jest to region położony n a zachód od N i l u , stąd j e j n a z w a , choć z o g ó l n o g e o g r a f i c z n e g o punktu widzenia jest to j a k najbardziej Sahara Wschodnia. 3 < �KRONIKA 500 wych, który w brały udział zespoły ka". Zespołom wej, którzy pierwotnym święca się W ramach wienie im w w i i w w je w dając Badań oraz kładzie naukowymi się się krajów w tym również i graficznych Pana w terenowym. Saharą ok. o w terenowe z oraz nad Z prac opracowywanego trwałyby teoretycznych w indeksu kontakcie zorganizowania dwa dawałyby lata po magisterium specjalizacja dziedzinie przy ludnością w nubijską muzyki całość orga­ m. in. Poza chwili antropo­ tym innymi Ośrodek na przyszłości nadal zacieśnią bogate rozwoju w sztuk w na w Kairze badań etno­ uprzejmości kontynuowane poprzednio nowych kontynuowane Indiana. wg tej c h w i l i postaci którym i istnieje studiów plastycznych. prace Thomsona także w nad zamie­ będą Stefh Istnieje Ludowej, sondażem badania miejscach humanistycznych W że tradycje. dzięki ludowej Kultury Można t y m bardziej szczegółowe jej Badań zagranicznymi. już duży ośrodkami Folklorystycznych dalsze głównie i Ośrodek Geograficzne się uzyskanych literatury etnografii. którymi podlega z ma będą ramach z całego k r a j u w s t ę p n y m wydziałów uczelniach, tej w wszystkim któremu albo­ dyscypliny instytucji, polską, ta Folklory­ inne kulturowych dalszego sezonie Instytutu dziedzinie ludowej, a Badań będą Egiptu. Badań przez niedalekiej egipską znaczy Kairskiej etnograficznych, przede tak w materiałowych absolutorium w że z Uniwersytetem Wyższego wyższych literatury i regionów Uniwersytetów. I to Opery Ośrodka zajmujące informacji motywów foyer doświadczeń n a c e l u objęcie Zachodnią w organizacjami Ośrodku przeprowadzone przygotowaniem 80 najblższym mające a perspektywach Jak wynika widzów Ostatnio, Towarzystwo współpraca tym projekt w o umożli­ Narodowego również Saharyjski, naukowe nadzieję, kilka krajowe i należy Wśród trzeba wymianę Poza szkania. i i często rzeszom procesów Kairskim, etnografią informacje Kemala, badania obchodzenia zaliczyć badań egipskiego. pustyni, misje z między słów się etnografii, szerokim różnych dla i pozaarabskich. wyrazić Egipcie. Safwata podjęte nad ogólne po­ zająć dziedziny powstania prowadzonymi Instytut rozwojem się naukowe wymienić współpracę do wystawę umiejscowienia archeologicznych wspomnieć uwagi ludowych kulturalnych. znaczenie badaniami p o s z c z ę - 6. r.e miejscu te do się ludową społeczeństwa arabskich z organizuje instytucji kontakty duże współpracuje badań Kończąc sztukę z i sporo pragnących artystów prezentuje rodzaju Uniwersytetem kontakty płaszczyźnie należy ludo­ małego, Folklorystycznego. tego najściślej, na Folklorystycznych chyba kultury praktycznego Ośrodek skupianie którą Socjologicznych, z umiejętności instytucjach one życiem związane społeczną, nacisk z wykładów drogą omawianej i sposób rozwoju związanych logią festiwalu „Kamion­ charakter Folklorystycznych przyczyniły zasługują podstawę współpracuje nizacyjnie stroje ten Ośrodek spraw W zespół dziedzinie to Zespołu różnych Mają procesu do sztuki ludowej, omówienie ogólnego Narodowy w mających dyskusji działalności zorganizowano Kairze. wiążą naukowe specjaliści naukowców poprzez oraz głównie osobne form swej sztuki 1 9 6 4 г., przedstawiając wiem polski szkoleniu nauki działalności wystaw stycznych Kongresowi. tym dokumentacji. które Tańca popularyzację Na w i Badań się oraz przy tańca, zewnętrznej marcu Odbywa itd. prezentacji formie Ośrodek zewnętrznych Pleśni Do towarzyszyć spotkań praktycznemu używaną pieśni Zespołu stałą i ludowej aparaturą festiwale z towarzyszyli szereg etnograficznymi. muzyki z 10 k r a j ó w , terenowych teoretycznemu sztuki, miał tańca kongresu. prac studiami założeniu i artystycznym przeprowadzili nieoficjalnego Obok pieśni ciekawy studia artystycznych tego rodzaju doktoranckich Urzeczywistnienie �501 KRONIKA tego p r o j e k t u czasowym godny byłoby cenną pionierskim zdobyczą wprost dla etnografii wysiłkom stanowi egipskiej, dla która świata dzięki dotych­ arabskiego przykład naśladowania. Barbara Czerniak Nekrologi D R TADEUSZ D E L I M A T 28 V I I I 1 9 2 0 — Tadeusz Delimat hitlerowskiej nazwę należał okupacji; gniewnego, doprowadziły miał do pokolenia, lat 19, g d y wyrażającą do powstania „legend" nia. Był i z silną dalekie może o zdecydowaną destruktywne mu życie, każde ściowych. Do której poświęcił, końca Chciałbym muzeum gąszcz realizowania zewnątrz w z kolegami podejmował. na dzięki od O myśli cowanie katalogu uprzytomnimy nicznych wdzięcza jak działu w z przy • czym współudziale. godne zespołowe kultury tradycyjnej organizacyjnej i był nad całym profil ich uwagi ani w jak na Umiał je pożytecznych kon­ zagad­ przedsięwzięć, jakie ważnym: mam które uzyskało przedwojenne zebrane tych ostatnich, szczególnie jesteśmy wni­ i ich upartego granicą. Danii, zbiory zasługę współ­ i także n a p o l s k i e uporządkowanie tę nim placówki, szczególnie Maribo życia. centralnego zdolność za wyliczać jako nauce, interpretacji nawiązywania w skromnie i magna swego się — pars tego regionu, że jego rocznika opra­ wysoko, reprezentowani mimo tego ludową badania, jego to został pewnych będzie organu. w jeśli zagra­ nam — zawsze również i inicjatywie „Zeszytów ustalony krytyk Jemu Mazowsza głównie naukowego, wydawnictwa kontynuacja kulturą problemowej. naciskiem, tego Wydaje podkreślenia który i w 16 l a t z —• warto­ obejmowania Miał być etnograficznych. powstanie Delimata, blisko — naszej kraju uzupełniający Podnoszę muzeum jest w wspomnieć Danii, ogół życiu dar polskiego polski, na kierował. w wystaw muszę rolnych którą sprawozdania nasze dr bardzo wartości i c h prawidłowej zarówno Miał mi życia która powaga ostatnich naukowców i kierowania robić podnieść to badania akcji dziś graficznych", wybitnym instytucji, jednak przyszło przepisów, przewodnika. sobie, zbiorach Muszę której realizować. zestaw i nowych wszel­ urodze­ aspekty ludzi oddał i daty obowiązków, tworzenia rzadki wśród organizacją i emigrantów twórcze które pokolenia pracowitość, rzędzie któremu z tak reorganizację cenny w tylko w dar — chcę jednym niemu naszych Nie poprzednich, Polski, innych krajów badawcze. i niezmierna nocy uzyskało ludobójstwa, niego podejmowaniu zapałem to dla instytucji, nad inspirować do go czarnej w s z y s t k i m jego zasługi potrzeb pracach i pozytywne stawiały w w s z e l k i c h autorytetów jednak muzeologa, administracyjnych dla w wobec pogardy Jego się Pokolenie przede przedsięwziętych* projektować, tu był zawodzie niezwykły wykorzystywania nienia ogarnięty w etnograficznego w taktów — podkreślić pracować. Miał kania zadanie nieufność na prądy. zapał zapadła. odrzucenia Należał jego formowało ta epoki otwartą mu traktował się pozytywnej. indywidualnością były skróciła jaką pracy które noc możliwości protestu wobec wszystkich i wszystkiego, kich 9 I 1964 że jego osiągnięcie przypominała należy zmapowaniem które przygotował przy za­ Etno­ i prowadził przypisać reliktów od strony �K R O N I K A 502 Ocenę nym, zawsze w i walorów muszę jasne sposób realny całość duchowe nych Vart w i Vart impreza i w runku — w akcji. Był działaczem i z pełnym już się nie zawsze że do na — wrogiem głębi teoretyczne i meto­ także każdym odbudowy w jak w tak on budowy każ­ — efekciarstwa był — od wyrazić wszelkiego jak muzeum przemyślana z urodzenia pracującym najskromniejszym i ekspozycji. i wystawa, można po podejmowa­ muzealnej społecznikiem, Takim przy aż najgłębiej jeśli ich rozwiązania Obejmował najmniejsza jak wrogiem budowniczym. rezultaty każda być ich materialnych szczecińskim, muzealnej, oddaniem ujawnić programach musi bowiem i w pogląd, pracy do podstaw stwierdzić formowanie wniosków. od jej muzeum był drogą także z a g a d n i e n i a się oświatowa ideologicznej; zawdzięczamy XX-lecia m u były starał prosto specjalistycz­ mogłem i zagadnień, problemu Polski pracy dziedzinie podejmowanej temperamentu zmordowanie danego stolicy reprezentował metodycznej pour dla artykułom dyskusjach pytań wytkniętą muzealnych, pionierskiej najskromniejsza strony z Nieobce imprezach pozostawiam codziennych ludowej konsekwencje swej etnograficznym da o kulturze siebie w naukowych prawidłowy, najistotniejszych których w naukowej że stawianie komplikacje. przez Zarówno i wiedzy jej dyczne, pracy .podkreślić, i wyraźne wyciągnięcia tym jego jednak nie­ nawet poste­ Rzeczypospolitej, której d o c z e k a ł *. * Delimat skiej. Komisją w urodził Uczył prof. nad nią kustoszem doktora tora filozofii prof. na Studia prace — mechanizm kowych Sztuki w Z Ludowej muzeum. troski nad drogami, z Prace badań, uwzględniającego stopień zachowawczości skania na przede w s z y s t k i m ginącą te ludowej. wszystkie i przedmiotów nadających twórcą tej to w na głównie prace kultury tej się kulturę tradycyjną. kolegów, do zbiorów Mazowszu. kierunku wtajemniczenia zespołowe, jakie nau­ kwestionariusza wykazać możliwościami muzeum, Po raz pierwszy tym wsi, miały wyrażony w się pracowników wspólnego materialnej kultury, rodzi najbardziej kraju, stopnie po dyrektorem, placówki różne podstawie Muzeum ludowej w dyrek­ Ludowych) jego dalsze jest tytuł południowych zastępca tego obecnym prac uzyskuje Kultur kultury młodszych działy postępowości przez Były swych prowadzone i Uni­ katedrze studiów, na następnie pracy wkład przy organizacji dzielnicy historycznej jego prowadzącymi kultury z historii etnografii 1951 r . Muzeum przed studiuje reprezentowanym i morskich kustosz, a organizację i w roku ukończeniu grudniu dyrektorem studiów — kolektywem po następnie poświęconych Mazowszem katedry, (dawniej a o W następnie nauczyciel­ złożył tegoż lubelskim Łodziach o jako pierwszym zakresie tych przemian wraz wsi z Piwockim. różnymi zorganizował i zespołowych Delimata szły pracy 1 9 5 2 r. p r a c u j e a tej 1 9 4 8 г., Szczecinie. Żołną-Manugiewiczem, studiów zaniedbanej podstawie Od Współpracuje Ksawerym pomysł w rodzinie asystentem regionie W w dojrzałości jesieni zostaje pracach w Od polskiej, gdzie w Krosno, Egzamin 1944 r. filologii terenowych Morskiego Kultury Janem w etnograficznym. Bałtyku. Warszawie. sekcji pow. Jaśle. Krośnie c z y n n y udział studiów atlasem Muzeum wojnie, w i bierze Muzeum wybrzeżach w na Górnym, Krośnie, Curie-Skłodowskiej, kierunku Polskim Gliniku Lublinie Marii J . Gajka w Frysztaku, Nauczania oswobodzonym przez się w Tajnego wersytetu w się a uzy­ ilustrujących historii badań nad * Z przemówienia prof. К. P i w o c k i e g o n a poświęconym w s p o m n i e n i u o d o k t o ­ rze D e l i m a c i e zebraniu członków Oddziału W a r s z a w s k i e g o Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ( k t ó r e g o b y ł p r e z e s e m ) w d n i u 6 V 1964 r. ���KRONIKA Mazowszem atlasowy riał zostało uzyskany wartość w już rzeniu miała wsi przez się o Mazowszu historyczną. rządkowania jej metodyczne, przyczyny zachodzących ostatniego, nadzieję niemal „rzucić należących ten ujmując skom już do traktował wielu nicowaniu ralnego podłoża i (w gospodarki gleby, następnie chłopska, rozwój zadania środków niczne transportu kulturalne książka i (kontakt prasa, downictwo i zewnętrznych. nić w Jest wieś Sama historię II pracy Rozdziały zachowanego było ta poświęcone ubioFom. z w furmaństwo, Autor Mazowsza tych siła możliwe pracy Pracę ilustruje została tylko poświęcone — produktów spław. N i k t do w częśoi etnicznym, tej trakcie i z i szkoła, ponad ich należałoby czasów się, zróż­ wyróż­ widzenia jakimi 50 t a b e l od do bodźców pojawiania punktu popularne bu­ niekiedy ustalenia dróg, siły przychodzą statystycznych. studium wprowa­ uwłaszczenia. Opracowane zostały roz­ budownictwu, mieszkaniu, były się wiejskiego, nie zestawił tech­ czynniki różnych okresy przerabiania gospodarstwa pory jakie hodowli i i wojny, ich oraz ukończona. rolnictwu w wiej­ rozwój czynniki trudna wieś dynamiki osadnictwu, własność ludności hodowli) że na Mazowsza klimat, admini­ kulturalno-oświatowe, autor, stanowić opra­ natu­ i społeczne, rolnictwo), uwłaszczenia mogłaby mate­ zaopatrzenia, metody zewnętrznych dużym podziały miasto, migracje ustalić, społeczno-gospodarczą stosunkom na i i c h oddziaływania bodźców okresach. część zbytu oddziaływania czasów róż­ omówienie zawodowa placówki uchwycenie i literaturze i (stosunki podkreśla próbuje od tych maszynopisu przetwórstwo jest silniejszego kulturę siebie w Część działy na zmiany dla dzające jednak c z y też wsi folwark, naci­ odtworzeniu geograficzne polityczne nakłady na zawiera struktura telewizja, proces na niwelacji oparta (położenie dzieje narzędzia, podsumowaniu przestrzennego. historii oddziaływania na W poprzez radio, niejednakowa słabszego nicowania ze światem film, i techniki, że Najogólniej ulegającego poświęcił i bogatej dzieła struktura kredyt czasu. miał czasach badaniem. społeczno-gospodarcze roli, założenie, pracy, chłopskiej ustalić w jako zaważyć i przemian także chłopa, upo­ idące przykładzie okresach statystyczne) maszynopisie pracą i dalej na procesu jaką praca ' jest faktów zmian o byt Cz. III. zapomnienia znacznie się uwaga, mogły zatytułowana: dr Delimata problem działania nakładem wiejskiego, z kul­ zamie­ chłopskiej. sobie ten objętym zalesienie), łączności, teatr, wzorcowe). „zmierzenia" zaniku, i pojęciu autora współzależność walki duża uprzemysłowienie, uprawy swą w pierwotnym współczesnych wydobycia różnych okresie t y t u ł : Zmiany przez przyjmując w też kultury gospodarstwa studiów, przez rozgrywającego materiały w i do wzajemną z wielkim warunki miast, (systemy w nawodnienie, dalszych kulturze postawił wynik jego t y m liczne świetle W przemian mechanizm Stąd w Mate­ ma nosi w Podejmując jako które do oczywiście chłopskiej sposób mapach, części. P o d j ę t a podobny pozostawionego stracyjne, skiej, sposób wykończona, cz. I , na t e n proces czynników, cowana surowce w Zmiany Autor oczach światła w całym t e r e n i e . wielu 1864—1960. C z . I została się ustalać zewnętrznych. źródłowym części. przemian. naszych się k u l t u r y Najbardziej riale chciał w jego praca okresie ograniczał przeszłości", się czynników tych na sporo kształtował w historycznych. wymagania wyznaczającą po na uzyskuje wielka uwłaszczenia cel nie faktów zestawiony obu poprzednich od badań, rozrzucone Delimata. z trzech okresie Ale dr a Cz. I I . obejmuje: wyników w siatką drugą mazowieckiej składać zestawienie Tę dr Delimata zmianotwórcze. to gęstą badań, i teoretyczną. przez materialnej tak systematycznie tych wyłącznie Pozostawiona Czynniki objęte badań, wyniku praktyczną podjętych turze ono wsi dla tych 503 i — jak wydaje uzupełniania. W przemysły rzemiosła, tak sumiennie i wszystkich planie drob- �KRONIKA 504 nych o wzmianek, poziom tematyczny) riału jakie lecz literaturze uogólniających Wielka .znaleźć naukowy), szkoda, że można w rozległej przypadkowej o Mazowszu wniosków (jeśli i nie bardzo chodzi próbował historycznych, jak zakroiwszy pracę na tak wielką projektowaliśmy przedwczesną, nych i niepotrzebną metodycznych, śmiercią, w których ta jest wspólnych właśnie z tego dr (zachowany na do zakres kilkanaście praca nie dni stać dojdzie przed dyskusji miała mate­ Delimat. maszyno­ i że j u ż n i g d y jeszcze to chodzi niej to zrobić skalę do zgodnie się (jeśli w wyciągnąć 350 ss.) n i e b ę d z i e m ó g ł j u ż j e j w y k o ń c z y ć co zawarty starał pis m a ponad tego, różnorodnej o jego merytorycz­ się punktem Napisana pięknym wyjścia. Dr Delimat językiem, na stać tury się sał a Ludowej powinna krótkim będącym się podstawie również dokończyć jego uporu tej do procesem mogli Musimy i głębokiego że za że dziś podjąć go wielki wśród to für mało Kul­ Muzeum, pozo­ które objęłaby wkład włożony ( j a k to deutsche napi­ Volkskunde", i zbyt powierzchownie i zbyt powierzchownie chłopskiej, nie szukając zlekceważyć. Nie danym ją jako wyraz za powin­ Muzeum n a s przekonać mało za kultury go sami żalu, tych, Za „Jahrbuch pracy), zmian abyśmy zwłaszcza to, b y marksistowskich, druku, pracowników tegoż dyskusja. w do materiałów pracy, ominąć zginąć. całkowicie zespół zebranych zapowiedzią dyskusji. partiach upartego badacza badań przemian, nie powinna przez przeznaczonym gdyby samym tych praca omówionych rozdziałów nas program zajmujemy pomiaru jego opracowania na artykule jak realizujemy dla dla jednego, wytrwałego, w było Ale niektórych za .plan c w a n y c h II. Nie przez żyje. w impulsem i Sztuki stałych, cz. nie gotowa niego metody mu już uznania nas nie ma. Niektóre prace d r Tadeusza D e l i m a t a Materiały do budownictwa graficzne, Polski atlas z M. t. Muzeum Tkactwo ludowe, Oskara O genezie Dział łodzi etnografii s. w Szczecinie, R. 3 8 : 1 9 4 7 , s. Prace i Materiały Etno­ 164—165. Etnografii Lublinie za „Lud", Warszawa Kolberga t. i rok Etnologii akademicki 39:1952, 1954 ( p o g a d a n k a Uniwersytetu 1946—1947, „Lud", kultury klepkowych na Muzeum i jej Pomorzu, Pomorza s. 461—467. do przeźroczy). 1954 ( p o g a d a n k a do Ludowych do francuskim, polskę museums Garncarstwo cz. 1, Floating w w Warszawa w Kultur Przedmowa A skim, do przeźroczy). przemian, „Lud", Zachodniego „Lud", t. w t 4 2 : 1 9 5 6 , s. 4 9 — 6 8 . 4 2 : 1 9 5 6 , s. 782—785. Szczecinie, „Lud", t. 4 3 : 1 9 5 8 , 396—398, Muzeum Den pilaw 448—451. ludowa, Stosmiek pow. Zakładu Curie-Skłodowskiej Morskie Ceramika Ziemia", działalności 3 7 : 1947, s . w 1947, s . 1 6 4 — 1 8 6 . etnograficzny, Sprawozdanie im. ludowego t. б, L u b l i n w Polska tomu angielskim, samling i Ársskrift, ludowe Wrocław w t. Warszawa Lalland-Falsters-Stiftsrnuseurn woj. 1:1960, 4 3 : 1958, s . 398—405. 1958 (to s a m o w językach: 1959, s. lubelskim, Lolland-Falsters-Stifs- [w:] 5—40. Prace i Materiały Etnograficzne, t. 18, 29—138. „Zeszyty t. „Lud", ludowa, niemieckim). Maribo 1951, s. Museum, Warszawie", Warszawie, sztuka Etnograficzne s. 26—29. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej �505 KRONIKA Les taches du „Zeszyty t. 1:1960, Fishing Musée s. Costal za w The and i of druku). za 1962 г., Warszawie", recenzji zamieszczonym w of Etnograficzne 3, ( w wej Boats, t. 2 : 1 9 6 3 , t. i s. w 24 l i p c a Maksym Mazovie, Warszawie", (z Define t. National 1:1960, s. Mu­ 44—52; Part t. 2 : 1963, s. 4 3 — 5 2 , ( s t r e s z . polskie). Muzeum Ludowej tłum. Kultury Kultury i i Sztuki franc). Monuments Etnograficzne Thier Etnograficzne in Sztuki Muzeum the Mazowsze Ludowej Kultury w i Region, Warszawie", Sztuki Ludowej opracowań popularnych „Zeszytach Etnograficznych podaje W. Jarecki Muzeum we Kultury wspomnieniu i Sztuki Ludo­ (t. 3 ) . 1964 r. z m a r ł Maksym FADDIEJEWICZ jeden Rylski Kutrzeba-Pojnarowa R Y L S K I z najbardziej Faddiejewicz Faddiejewicz Anna Piwocfci, znanych poetów i etnografów wsi Roimanów- Rylski. urodził się 19 m a r c a 1 8 9 5 r. kijowska. Studia gimnazjalne we i uniwersyteckie ukończył Kijowie. Przez grafii 20 l a t M . F . R y l s k i k i e r o w a ł Akademii gował i wydał Nauk sztuki ludowej, zyki, teatru i Maksym wyższej skiej, Pisarzy Ukrainy, W F. Rylski polskiej Ze poniosły współpracowników historii i współczesnemu rozwoju „Narodna czasopisma roku był ukraińskich sztuk stanowi reda­ ukraiń­ plastycznych, m u ­ tytuł d o k t o r a honoris Akademii i Etnografii ta w uznaniu Rady Leninow­ dyrektorem USRR, członkiem wiele lat był Ukraińskiego Jegiellońskiego, jego zasług d l a Naj­ prezydium nagrody ZSRR, Nauk i przewodniczącym 600-lecia Uniwersytetu causa i Etnografija", Przez do członkiem Nauk Akademii Etnografia". Slawistów 1964, z o k a z j i delegatem ZSRR, państwowych oraz Tvorczisť KPZR, Pisarzy nagród ZSRR „Sovietskaja Komitetu członkiem Związku laureatem Nauk Sztuki, Folkloru czasopisma Międzynarodowego Slawistów. zarządu Akademii Historii redakcyjnego t y m z zespołem poświęcone Rylski członkiem członkiem Instytutu Instytutem Historii Sztuki, Folkloru i E t n o ­ okresie zagadnieniom Faddiejewicz redaktorem W filmu. ZSRR, Związku USRR. liczne prace skiej M. de w druku). ka, pow. skwirski, gubernia w region „Zeszyty Warszawie", 183—185 M A K S Y M — la Ludowej to Boats, tamże, Ksawery Dnia sur Sztuki Attempt Ethnographic „Zeszyty Warszawie" ukraińskich i Etnograficzne Muzeum t. 3, ( w w (An Ludowej „Zeszyty Kronika Wykaz études —• Bottomed Sea—Goings Preservation „Zeszyty w 1: Flat Sztuki 1961 г., Warszawie", State ses Kultury Pomerania Part Kultury 2: dans Muzeum Polish Characteristics), Kronika Varsovie 102—110. of Boots zeum de Etnograficzne naczelnym kolegium członkiem Komitetu otrzymał popularyzacji kultury. śmiercią wielką Maksyma stratę. Faddiejewioza Rylskiego nauka i literatura radziecka �KRONIKA 506 IWAN Dnia dzieckich się 17 września — I. I. Potiechin. N a na studia w nego. W roku wschodnich demii ZSRR ludów z najlepszych jego Czarnego blikował studia mad Leniimgradzkiego kandydacką antykolonialnych oraz ze Oüientalistyoz- ustroju zostaje do jego uczyniły I. I. i narodowowyzwo­ publikacji. Głębokie Potiechina ekonomii zbiorowo obszernym Aka­ wicedyrek­ śmderci. kilkadziesiąt się trówinież agrarnego afryikanistami radzieckimi aż historii, etnografii Ukazało na Instytutu I. I. P o t i e c h i n a był r u c h zagadnieniem ra­ 1930 z a p i s u j ą c Instytutu Etnografii innymi kieruje 'poświęcił zakresie szkiców afrykańskiego z afrykanlstów roku temat wraz którym zmarły prac na później przedstawionym szereg on w zdolności d zasług kierownictwem Lądu wstąpił swoich tym w najwybitniejszych zostaje p r a c o w n i k i e m Afryksntistyozny, któremu z (1955), k t ó r e b y ł o p i e r w s z y m również kontynentu lat POTIECHIN 'naukową pracę wyniku specjalistów Narody Afriki fii swą dziesięć Afryki, wszechstronne Pod jeden dragę k i e r u n k i e m ¡zainteresowan i nentu. zmarł afrykanistycznej i w Instytut Głównym leńczy sekcji 1939 b r o n i ( 1 9 4 9 т.). W organizuje 1964 r . Bantu. Tuż po wojnie Nauk torem IZOSIMOWICZ zarysem jednym tego konty­ opracowanie historii i dzieło etnogra­ z ipozycjii ' m a r k s i s t o w s k i c h . I . I . P o t i e c h i n temat proletariatu poświęconych szczególnym afrykańskiego, wybranym historii zagadnieniom uwzględnieniem historii opu­ walk historia Afryki Za­ chodniej. Do zasług dyskusji cowane mując szkoły przez ostrą siebie tezy krytykę funkcjonalnej). wszystkim Afryki. naukowych metodologicznych jako I. I. P o t i e c h i n a w przedstawił teorii W świetny należy zakresie badań również nad ludami on n a wielu kongresach zachodnioeuropejskich historii etnografii popularyzator oraz zaliczyć (m. radzieckiej wielki jego wkład pozaeuropejskimi. naukowych in. rozprawa zapisał przyjaciel i się na do Wypra­ podej­ temat on przede znawca ludów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27e3d6788f26229a31a1e1e70b315740.pdf 111f802a5b3e43dead5889d9c4f41a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:564 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:515 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.507-629 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Teoria M A R C E L des Lettres Praca Paris, była może czesnej tematu logicznej. ujęć nym. jako w że (wskazując sekwencji nazywa na nie a przygotowuje Główna systematyce, nych pole wieloletnich trudno jest zwrócić Rozdział miejscu badań uwagę I, ujęta się etnografię. terenowych — wości badań w postaci celowo koniec mowa badawczej. Na podwójnej, której a druga jedna r ó w n o c z e ś n i e część daje dobrego sprawiły, a w kon­ etnografii polega cywilizacją euro­ znaczenia przypi­ dążąc się że do do historii, się przejrzystej i całej jej się na nastawieniem zbieraniem pracy n i c innego, jak wskazówki. zajmuje i podziału stosowa­ doświadczenie jasności pozostaje badań rysunko­ badawczych przy Nie badawczy", składu bardzo wykładowcy najważniejsze prowadzeniu zajmuje dokonuje autora reliktów schematami jest t e c h n i c z n e rozwiązanie o ogólne (którą do w technik psychologicznym dobranego jest i skondensowana. „Personel rzeczywistości. Następnie r o z w a ż o n e dla nie­ etnografia, instruktywnymi Rutyna jego więc czasie, zbliża rozdziałów, procedury autora badacza, jest socjologii. pięć przynajmniej zatytułowany osobowością szero­ archeologią między zbliżone metodo­ monograficz­ ginących), nauk tego, Takie od badanie praktyczne systemie do kulturowych poglądy i jej nowo­ postawy badawczej określonym wielce jest zbyt niektóre W w wyczerpujący studiom kultur dość lektura bardziej przemian kulturowego więc w dla w przedstawienie streścić na działania pracy, nowoczesną ją jest kolonialnej. posługiwaniu wyczerpujące przez kultur, że etnograficzna". etnografią Znaczenie kontaktu społeczności do tematyka przy wymarłych"). tzw. danej między wykładami 1942—1956. wszystkim ratunkowych różnicy ułatwieniu innych etnografii ewolucji badań z lecz coraz wstępie przede Faculté latach określonej pogłębionym, we etnografii la nawiązaniami odchodzi badaniem wyrażone cel tzw. ludów nosicielami ustalenia za w zaznaczyć, procedury z związku „metoda wyrazem lecz związku jakościowej na także jako de to t a k p o t r z e b n y pewnymi jest wysubtelnienie w E 1 9 5 7 , s s . 108 etnograficznych, z etnografia węższym, Dalsze potrzebę głównie sywanego wymi, i on widzi „etnografią autora pejską ku właśnie uważa określane w Sorbonie wypada metod Paris autora na nie jest badawczej autora Publications France, przez temat wstępie przegląd dla mikrokosmosie. wskazują, na nowoczesna porównawczych koniecznością sam de rozczarowaniem: jednak Uszczegółowienie autora a Już procedury o n , że I'ethnographie, druku ten pewnym krytyczny jest Uważa de do na J metodologia Universitaires dyscyplinach pokrewnych ujęcie wg z etnograficznej w kich niego pośmiertnie. łączyć etnografii zarys co przez została się Presses przygotowywana prowadzonymi Wydana Méthode GRIAULE, de i Z zasady pierwszym do kompetencji za pomocą materiałów systematyzacji, organizacji i badanej komplekso­ w ekipie tzw. w krytyki ekipy terenie, zebra- �RECENZJE ó08 nych materiałów swe uwagi, Najdłuższy tytuł terenowych dezyderaty ze badań w instytucji rozdział i obserwacja jest naukowej, II (obejmujący faktów przygotowawcze techniki badań. w społecznościach, n a z y w a n e problemem, Przy w stosowaniu problemu nieniem (na centralnego podstawie a ludzkiej. rzędzie kontrolujące ale badaniach jest terialne), być 1 autor faktów uprzednim przygotowaniu zaskoczeniem istotne i by elementy. badanych lub jego się etap etnicznych, językowych, ocenie informatorów badanego i runku nien a być porcji, ani pośredni. być — W aby n i e stało zachęcającym opłacanie do przede lub wykorzystaniu pewne W — się t o a n i e l e m e n t e m koloryzowania wszystkim przysług ciekawej dane. on to z wyróżnionym mają po dla niego najbardziej ludów własnego autor poświęca do różnych jakimi osobowości. ope­ Zespół reprezentatywności główną wywiad trudność w zachowaniem w właściwych się odnalezienie Wywiad znając zakres przez autora w tym kie­ wi­ pro­ informacji, najwłaściwsze interesującego pośredni którzy utrzyma­ Informator do dalszych wydaje dla ustny pożądanym informatora. jak do tylko one kryteria, cechy zniechęcającym takich, był na wywiadów: autorowi autor piśmiennictwa wywiadem obserwacji. informatorów, Ostatnim, i dla zysku; umożliwienie aktywności widzi typy wypowiedzi opłacany, nie to oraz zwyczajowe dokładnie zawsze na ma­ Może zalicza t y m etapem widzenia główne kierowaniem swobodnych znaczenie ile n i e na kulturowy przedmioty konstrukcji) obrzędu względu kątem dwa ustnym pomiędzy ze z przy­ obserwowa­ n a i c h przynależność i ze w z g l ę d u pod wyróżnia autora związku jest bezpośred­ owocne. obrzędowe, o na­ tam słusznie fakt (np. studiowanie ze w z g l ę d u zjawisk wywiadzie proporcji zdaniem ludach, tych społecznych, dobrany Autor prowokowaniem przedmiotu rają opisywanych winien właściwych jest informatorów środowiska. wywiad niu badań typu każdy kierowane meto­ przydatne o d stałości stałe rozwój z jednakowości muzeal­ obserwowane celowo o Trzecim części, o to w y w i a d y . grup przy tak, by być np. całości, być głównie chyba nazwy, uwzględ­ społeczności. bardziej się, z Zalecony jest zwłaszcza były relacji Piąty opis się widzenia winno obserwacji że względnie one badacza której danym subtelniejszym także badanej tego, obserwacji Mogą etapem doborowi z kątem to badań. za zależną posługiwania Czwartym uwagi ruje autor sprawę obserwacje wiele coraz penetracjach do nad intensywna). zjawisko Przydatność sobie fakty zagadnieniem centralnego stanowić typu przy uważa bezpośrednich piśmiennictwa. ku огаг zaplanowanie zorientowanie pod Każde obserwacja, ludzkie, kulturowych. on wywiadem. (materiał, Zachowania ruchomych może tylko pomocą użytkowania, itp.). problemu specjalnie jednak za jest odmian odmian. tok wszelkiego przed wewnętrzna (sposób obrzędowe zalecone tych formalnej, że archiwów) (metoda założeniem Zdając badanie obserwacja przestrzeni nosi omówionych nad tym samym <za z w i ą z a n y bezpośrednia wyróżnia i autor uważa, pracy) z etap to ewoluejonistycznym etnograficznych których zewnętrzna jest kulturowych. zmienny, zbadaniu przydatny etapem faktów w przebadanie dostosowany pierwszeństwo w z ramowy, znane nych badawczej ekstensywną, i b a d a n i a postępowania a organizujące kwestionariusz zostało i Kwestionariusz uważa nawet wyróżnionym niej czasie połowę literatury porównawcze zewnętrznej, T y m niemniej kwestionariusz nego, w przy strony ideologicznym. ekipie Pierwszym terenie. Drugi i ostateczne sformułowanie od natury w t a m metodą drugiego uzyskanych porównawczą, nie ściśle tego poczynając treściom badania badanego zagadnienia, danych badane to być ograniczone odmianach dą Mogą blisko kulturowych". o s t a t e c z n e w y d z i e l e n i e -pola b a d a ń , d o k o n a n e wielu przekazując wskazówki. wszystkich „Wykrywanie etapów i badań polega sami rozdziale na zbie­ etapem �RECENZJE badań jest posłużenie metodycznymi. o rygorach zaś w o I się tak zapisu, dyscyplinami w o związku badaniach językowych, stosowany głównie o historyczną podstawowe grafia dochodzi badania całej przy do do faktów stosowaniu kategorii o na których i faktów otaczanych Metodę walorze poznania dochodzi Autor każdego i źródeł historyk dopiero one zbadanego zadanie faktu chodzi autor poprzez widzi poprzez zestawieniu badań przede społecznego Etno­ bezpośrednie po podjęcie za radzi Jeżeli — drogami: i lub autor wywołanych. innymi też chodzi użyteczny dyskrecją zapisów. kultury postuluje Miałyby tak etnograficzną historycznym badań przypomina jeżeli filologiczną tekstów metodą osiągnięciami opracowań, zbiorowy, etnograficznych psychologicznej. znaczenie z podstawie ich autor wywiad uzyskanych szczegółowych. metody miejsce w także formie etnografów. pokrewieństwo migracji instytucji, serii ustalić analizie stwierdzeń dróg na badaniami przez a językoznawczą 1 atlasowej uwagę poza i i jej rozróżnienie wykrywanie a często stosować metodę zwraca pokrewnymi, metodą monograficznej techniki, badawcze, tajemnicą z 509 przy za­ wszystkim w świadomości jednostki. Trzeci nych 0 rozdział problemach pisemnym, kowym faktów. krytykę do oraz Do krytykę źródeł źródeł krytyka gę na na czas, lub miejsce, Rozdział technikę takiego prac, w jeżeli schemat dzące chodzi opisu, W zdanie zasadzie jest dość byłby on z luźnych notatek autora. obawiającą Nie niami nie (co w i ą ż e to W i się to lub spełniają, lub W doty­ odróżnieniu badania winien na się wagę i opisy­ zwracać uwa­ ze względu przedstawia zwięźle na i danego (kto czynnością autor „ubogą przekazywania przedsta­ przez obrzędu i jakiej ele­ wyboru proponowany i jego czynności w wyobrażeniach konkretnego, jednostkowego w rozszerzony tej kryterium niemożności się one etnogra­ aposteriorycznych rytualną z tą służyły specyfikę rolę zasadę zakończenia jako najlepiej poruszonych autora refleksji nie by oczywistej przedstawienie zamiast socjologią, przynależności elementów wydaje on stronę tam plinę bogatą, wobec przez a czasie specjalną Ważny jeszcze umieszczone na wyróżnia jak w badacz wskazuje obejmować: krótki, już apriorycznych też faktów. — źródeł informatorów, społeczność materiałów", winien opis krytykę ich ich zbadaniu. materiałami, proporcje wyobrażeniową nim dźwię­ spełniały poszczególnych Autor źródłowych językoznawstwem partii o w sytuację. Wskazuje który Konkretny że i problemu. zbadanych i stronę przypuszczać, kończy się materiałów Rozdział badań: tam strony daną po ludzkich zebranymi autora dokonuje) działające ich jest posłużenia wszystkich uczestników). toku przypadkowość ich konstrukcji. opis. w zachowań od przez „Opracowanie wienia konkretny przebiega technicz­ i wiarygodności tej k u l t u r z e przeprowadzana wybranego przedstawionych w zatytułowany udokumentowaniu mentów jaką już Mowa filmowym wyróżnia krytykę wytworzonych i innych osoby V, ficznych źródeł on zupełnie materiałów. Autor materialnych funkcji, pisanych pracy typowość zalicza o materiałów. fotograficznym, zebranych krytyce. przedmiotów strony faktów obrzędów, faktu. utrwalaniu mówi zebranych kartograficznym, krytyki i od „Zapis", organizacji poświęcony jej. K r y t y k a niej wania i i jest kultury czących od IV autentyczności danej zatytułowany rysunkowym, rejestrowaniu Rozdział 1 pracy, rejestracji n i m spraw. i Należy uzupełniony. Pracę przez wydawcę, a widzi etnografię pomiędzy krewną", pokrewnym lecz pocho­ jako dyscy­ dyscyplinom całych materiału. jest celem ani nawet tego omówienia wyczerpujące polemika wypowiedzenie z poszczególnymi się, c z y i o tezami ile w s z y s t k i e i zalece­ najważ- �RECENZJE 510 niejsze problemy najwłaściwsze szczególnego stawienie nizmu. w metodyki nacisku metodzie Opis na 'społecznych. o niepowtarzalności o tkwiących w wszechstronny pracy nie nie ficznego mamy opisu widłowości mowaniu nego traci metoda o dziś t u służyć przez coraz od takim w małych porównawcza się wydawać przyjmowaną w takim dofooru mało istotna. LÉVI-STRAUSS, Les de F r a n c e ) , P a r i s 194:9, s s . 6 2 3 . Tylko samodzielna ne jedna jeszcze Straussa jak na których czytelnikowi trzeba i polskiemu dodać przez otwarcie jącego roku ficznych, w 1962 r . W jak i Najczęściej bo wiekowy ślana w ujęciu Sorbonie . się w Recenzji w jako dotąd innych rzeczą symbol rodzaj literaturze ludzki Claude na i mogłaby przymiotnikiem, ziemi, Lévi-Straussa w prac by określenie rzeczywistości nauka jako o „antropologia na dwie w języku prace, w Levi-Straussa jakie — tak obie etnogra­ złożone nauka, temat, wartościu­ publicystycznej jednak człowieku jego nie zarówno miejsca, zająć Lévi- przemówienia tylko a Nazwisko spojrzenia i powinna na tym znanych i tego naukowej Polskiej" naukowej pracy Do 1 w szukać w udostępnio­ polskim . artykuły naukowych. nowoczesności humanistyki tej h u m a n i s t y k i poprzez (Presse artykuł trwale relacjonującego, próżno párente sylwetki „Etnografii prac czasopismach polskiej lat Z 2 la większy zostały wypowiedzi, doczekały nowym jest jego jednak współczesnej rozwoju określana pew­ się Kwaśniewski tłumaczeniu zarówno krótszych na w kilku wyłącznie jednakże zainteresowań wanym „Argumenty", socjologicznych często . od szerszego, 3 się 4 rozu­ okresie wydaje de i jeden Lévi-Strauss, ich wydanie akademickiego pojawia élémentaires książkowa Claude przez niektórych, omówienia wydane jest popularyzowanie czasopismo nieco structures pozycja autorem tłumaczenia francuskim pra­ takim przypomnieć. Univeirsiitaiire zbiorowej, monogra­ drobnych Krzysztof C L A U D E recenzowanej przy Polsce jednak metoda porównywanych w Perfekejonizm Tylko w przekonaniu ujęciu uogólnieniom etnografii przeciw­ ewolucjo- zapominając Jednakże rozumowaniem. metodyką jako nim nie społecznościach. może się kryteriów nieraz to się położenie grzechami W znaczenia. przedwczesnym Wydaje chyba powszechniej posługuje prawidłowościach. zależności pracy. nią i autora historycznego, pomocniczego z tej monograficzny, techniką procesu w zainteresowań tym opis w jej tezie. Jest marksistowska czynienia stwierdzonych nasilenia słuszną do ma — swego zawarte obciążonej ogólniejszych historycizno-porównaweza — jest Nauka konkretnego nim są na podstawowej porównawczej, monograficzny naukach faktów etnograficznej skupienie uwagi bardzo problemy w plano­ pozornie wiekowa, antropologia, nowa, jak okre­ strukturalna". C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1960; t e n ż e , Rasa historia [ w : ] Rasa a nauka, Warszawa 1961, s . 1 2 3 — 1 8 0 . C. L é v i - S t r a u s s , Co to jest antropologia społeczna, „Argumenty", R . 4 : I 9 6 0 n r 1 2 3 (16 X ) ; t e n ż e , Kryzys antropologii, t a m ż e , R . 6 : 1 9 6 2 n r 12 (19 I I I ) . P o r . t a k ż e S. K r z e m i e ń - O j a k , Antropologiczne wizje C. LéviStraussa, t a m ż e , R . 8 : 1964 n r 16 (19 I V ) ; t e n ż e , Uroki barbarzyństwa, tamże, n r 17 (26 I V ) . 1 a 2 C . L é v i - S t T a u i s s , La pensée sauvage, P a r i s , 1962, (rec. A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 5 0 3 — 5 0 6 ) ; t e n ż e , Le tote­ mismo aujourd'hui, P a r i s 1962 ( r e c . К . M а к u 1 s к i , t a m ż e , s . 5 0 6 — 5 1 5 ) . Najczęściej n a łamach t y g o d n i k a „Kultura" w artykułach S . Żółkiewskiego, p o l e m i k a c h J . Słojews-kiego, Hamiltona. 3 4 �RECENZJE Zainteresowanie, kręgach ryków literatury, wiście jakie naukowych, n i e stać antropologia wśród 'których następnie się udziałem etnografa, „ludoznawstwa" — kultury, w wszystkim teorią kultury. jących swoje kultury na i przez Aby Claude W kultury taką ślad przez nimi drogę, drogi w mistrzów mienne. ku, w storii w się pod — ale własnej, Na dwie obecnie nie recenzowany tytułem pozycji, różnych zwłaszcza o sugerowane jaką dotąd zbiór i jej metodologicz­ nauk o człowieku. autora, 6 dziś w skwapli­ polemiczne . dotąd wydane przez po­ autora, rozwoju tej stosunku do jego wydają się zna­ pozycje szkiców we teoretyczna elementarnych równoznacznym które również szczeblach szkoły nie­ metody pozycji, wypowiedzi omawiające praca niego nas, lecz wypowiedzi samodzielnej tej drodze antropologii pozostać kilku reprezentowanej na zbliżającego strukturach z różnych z nazwą lat, w y ­ nowego kierun­ strukturalnej . 8 czytelnikowi polskiemu pracy, etnograficznej dokładną odniesieniu 9 teorii niego u opiera­ tradycyjnej i przez tych niektóre studium z nie może różnych własne rozwoju teoretycznych, Lévi-Straussa rozwoju również rozwoju przez wspólnym teoretyczne nas praca ficznej , w recenzowana przypomnieć literatury zajmować przez jest jak gruntowne utworzenia pokrewieństwa, stanowisko szy iść znaczyły drugą 1956 r. Pragnąc pory 5 7 antropologii turach zarówno i poprzedników . Pierwszą pokrewieństwa, dany tej reprezentowane kierunku Claude kierunku fazy socjologii zresztą oczy­ strony zainteresowanie metodologiczne, krytycznej ogólnym publicystów , powinno jaką stanowisko do tylko histo­ może z jednej zaś implikowane wytyczne oceny przez i nie współczesności, rozważań różnych postawić czerpanych znajomość Nie dotąd drugiej filozoficznej), niektóre kraju. z studium kierunku bardzo Polsce zainteresowań wystarczy reprezentowana zastępują za nie w przykładach z w należy przedindustrialnej wsi, przedmiotu przyjąć właściwie w na antropologii naszym zajmują notowane zycje, i jest do nowego móc w tradycyjnej, kultury tyle dziś sztuki, reprezentującego wszystkim (także kokieterię dotąd implikacje Ocenę przede budzi miejscu historyków „strona", nie etnografii jednak brak koncepcja druga Lévi-Straussa, udostępniono Francji ta kulturalnej swoistą badawcze. wie co współczesnej społecznej ne Właśnie studiów doświadczenia wiejskiej, zakres czuła przede pierwszym również tradycje tym strukturalna na chyba 511 jest do analizą autor francuskiej treści jej i metodologiczne tak wielką podjętego którą szerokiego monografią jeszcze raz na istnienie wielkiej zdobył i sobie światowej, rozdziałów. zajęte kręgu przez nowo dla nie chcemy Interesuje autora badanych tematu, pracy specjalne o miejsce w tej nas w wtedy po w pracy pierw­ Omawiana literaturze wykorzystania hi­ chwili tej raz społeczeństw. nienowego struk­ w własnych etnogra­ (i czę- P o r . J . P o u i l l o n , L'oeuvre de Claude Lévi-Strauss, „Les T e m p s Modernes",. 1956, n r 126 ( j u i l l e t ) , s. 1 5 0 — 1 7 3 ; G . C h a r b o n i e r , Entretiens avec Claude LéviStrauss, „Les L e t t r e s N o u v e l l e s " , n r 10; A . P a r i n a u d , Entretiens avec Claude Lévi-Strauss, „ A r t s " , 1 9 6 2 , n r 8 7 1 (30 V — 5 V I ) . 5 W p r a c a c h J . P . S a r t r e'a i G . G u r v i t с h a. Wymienić wśród nich trzeba przede w s z y s t k i m E . Durkheirna i M. Maussa. W ś r ó d n a z w i s k u c z o n y c h , którym wiele zawdzięcza w s w o i c h p r a c a c h , wymienia L é v i - S t r a u s s z a r ó w n o k l a s y k a szkoły amerykańskiej L . H . M o r g a n a , j a k w s p ó ł ­ czesnych m u R. H . Loviego, A. L Kroebera, R. Lintona, P. Riveta, M. L e e n h a r d t a , R. de S a u s s u r e ' a i i n . N i e można pominąć wpływu, jaki wywarł na pracę L . S t r a u s s a również S . F r e u d . C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic structurelle, P a r i s 1958. P o r . literaturę, jaką -podaje w zakończeniu s w o j e j p r a c y A . W a l i g ó r s k i , Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo¡ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7, 1 9 6 3 , s. 3 5 7 — 3 6 2 . 6 7 8 9 �RECENZJE 512 ściowo cudzych) uogólnień wielu w badaczy tej p r a c y dzianem 1 0 . postawy prac badawczej ralną Lévi-Straussa się zupełnie turom jaki má czajonym język się już wnosił nieodzowna już do ładnego do trafności zdolności tej zasadzie i г przecież Mimo uznania prace które w jego spostrzeżeń literackich. W pełniejszego pracach, żadnej mi struk­ Dlatego polskim, też przyzwy­ tłumaczonych naukowych, pasji jednakże wykładu pozyty­ struktu­ nie wydaje przyjąć. gruncie dla szkoły, elementarnym można na spraw­ innej antropologię s.), p o ś w i ę c o n y znajomość się wszelkich n a d kulturą, w (62i8 prac autora wytycznych chwili tom wielu daje stać jako przez Lévi-Straussa jego nie w przez może autora reprezentowany lepsza stylu publicystycznych Lévi-Strauss tez nowych dalszych zajętej teoretycznych stwierdzenia, jego polski, „polskiej" w wyprowadzenia na szereg znajomości marksizmu. aby pokaźny pokrewieństwa, wydaje sobie założeń kierunek i rzutować podstawowych kierunków wnosi już wychodzących nowy możliwe, terenowej będą i jej przyjęcia np. z współczesnych fermentu, pracy z kolei przyswojenie współczesnych, wów i doświadczeń Dopiero możliwości innych jak nowych t e o r e t y c z n y c h , które swych na badawczej przecież koncepcji pracy metodo­ logicznych. Lévi-Strauss kliwym wykładającym ślady jest z form T wania. W dla i jak zainteresowań leży ludzką ku tym, jakie turach pokrewieństwa tych struktur niających turach się i z syczne tu bardzo w ma wskazać silne. przyszłości. U form podłoża zrodziła przed ale o przykładów Punktem tego drogę na do naturę jednak struk­ przykła­ uzupeł­ ludzka. je Ma zara­ wieloaspektoi ująć pracą o bogatszy, a jest struk­ odtworzenia wykazać laty wyjścia kierunku przez zarazem sklasyfikować jest norm procesów elementarnych natura autora dwoma postępo­ o elementarnych przykładem podstawowych, norm trwałością przedstawienia Praca badań studiującym zrozumienia przeciwstawnych, tej, którą konsekwencji. Praca wni­ France, społeczeństw podyktowanych próbą działania. recenzowaną Wybór badań dla od kierunkiem form z społeczeństwa i de i umysłowego zarówno własnym pierwotnej, te bystrym College kulturalnej kierunek wielką naszego i życia kultura. podstawowych, tych -swojej kultury kultury pierwszą źródeł metodologiczne są ten stworzyła podstawowym zróżnicowanie Analogie kiej" dwu różnych podstawowej, zgodnie wość jest i znajomości rozwoju następnie pokrewieństwa warstwy zem tłumaczy ich zainteresowań profesorem społecznej społecznej budowania teoria z zawodu obowiązujących publikacjach i dla z antropologii organizacji użytecznością historycznych, filozofem, bieżącego, odtworzenia swych pierwotnych życia zagadnienia daw nych prymitywnych dzie wykształcenia obserwatorem w typy. myśli „dzi­ ujęcie przede kla­ wszystkim nazewnictwo. „Przez w struktury przedmowie — krąg krewnych nych dzielą dzić i elementarne systemy, związki niejednokrotnie strukturę pierwotną i system stanowi Por. A. etnograficznych 1 0 określa lub tych, motyw autor uprzywilejowanym". nazewnictwo pierwotnym (grupy: małżeńskie" decyduje wyborem pokrewieństwa których spowinowaconych ich na dwie z sobą w w Z (s. I X ) . O nim do teorii lub to, co w się zakazów. systemów wyborze psychologia socjologii przepisy Praca — pisze od razu wszystkich i tych, którzy ostatecznym wiążą i pozwala określając mogą, ekonomiczny przywilejów wstęp które którzy jednak rozumiemy nazewnictwo jako krew­ nie mogą wcho­ współmałżonka jednostek; nazywa zawierania poświęcona pokrewieństwa, K u t r z e b a - P o j n a r ó w a , Uwagi na- temat b a d a ń terenowych гое Francji, „Etnografia do autor ustalić się małżeństw, strukturom której organizacji Polska", jako niekiedy t. powinna i metod 8: 1964. �RECENZJE prowadzić wraz z kompleksowym chologicznym) logiczne, i stających je w autor nad i same) grupy myśl na taka w natury dziej i stanowi zakaz zarazem różne niejako stając i dokonuje zarazem Część czym I za M. tego, i Nawiązuje do rozwoju izawierania uprzywilejowany Część ralise) nia II w na do uogólnienia, stwo) szczegółowe lijskim, w stwierdzeń analizuje mu części systemy się lise), od struktur stwa nowoczesnego. 33 - K t n o g r a f i a zasadą do studium myśl przejścia pierwotnych W Folska, t. I X spi>- w niej wyra­ przejściem I a występujące wymiany [élémentaires) rozdziale jako w nas dwu na wsi rodzin) zasadę. gene­ (l'échange jej ludów. istnie­ Autor po­ (wewnątnz- II częścią było — ludów, pozwalają­ badacza, swoje w zasady Chinach ograniczonej i w do złożonych do uniwersalnej społeczeń­ austra­ przechodzenia społeczeństw, Indiach. W (complexes) podstawowych od autor konkluzji „uogólnionej" podstawy po obserwującego własne społeczeństwie konkretnych powraca etap między różnych siebie do wnio­ uniwersalną u i wewnętrzne oczywiście analizy tę różnych doświadczenia przez i i wykazaniem pokrewieństwa przyjętej wymiany (znana „wymiany" kultury tym małżeństwie zrozumieć życia z konkretny rodzeństwem między z własne systemów od z przepisy kuzynami. podstawową, zewnętrzne oświetlić Polemizuje w małżeństw granice (w etap się między jakiś przy traktowana specjalne PiagetaJ zasady czerpanych przez i pomiędzy zawierania ile ostatnim systemu i porządku, stara i kuzynami dobrze wyrwanych Autor wymianie między krzyż" szczegółowej małżeństwa zajmuje krewieństwa, O do do bar­ ograniczonej", „wymianę" inny uogólnieniem współczesne II, w ogólnych „na określa poparte kultury reguł klamrą nią przepisów małżeństwa Freuda w i powszechne przez pozwalający przypadków również — widzi systemu ich stosowania. nowego „darów". zasady małżeństwa, się zakup, widzą­ należący jakąś Poprzez „wymiany dualistycznej, przykładach, i myśli sądzi, organizacji, ta jest ceremonii wymiany małżeństwie zajmuje konkretnych na problemowi małżeństwie przypadek, równuje, wymianę cych w w systemu przyszłość w gdyż odbicie uniwersalna te teoriom z autorami wyłącznie jest zawsze małżeńskich również reguła ludzkie (nie ludzkiego, organizacji. związanych psychologicznych małżeństwa pracy charakterystyce jest nim Lévi-Strauss a odniesieniu grupowe) z instytucji (croisés). grupy ludzkiej. dawniejszym zakazów nowego ona Widzi natury mija. organizacji widzącego małżeństwa, forma Ustala zasta­ się c z y też jako systemy kategoriach koncepcji Frazera, współpracy socjologia"), wstępie niektóre dla kultury. Reguła charakteryzując egzpgamii, historyczny i w wymiany, kuzynami który poświęcona małżeństwa endogamii zasadę to przejście. Maussem, podstawy skami z pracy sprawa jest, się do We wszelkie Polemizuje składnik sobie psy­ (społeczeństwa). praw organizmu instynkt kazirodztwa przeciwstawne logiką przyczyn X V I w. złożonego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o nającą kultury obejmujących przyrodniczych integralny i sprzeczności „także i wniosków. i przeciwstawia wyłącznie i wkładem dorzuca obowiązującą Autor przed Jest dyktowanych szukających kazirodztwa niego części natury małżeństw, właściwości konflikty (a a u t o r strukturom ekonomicznym organizacjach". dwu norm krewnych. n i e powstała Dla „o oraz zachowania H. Maine'a) zasadzie społecznych. naukami poświęconymi motywom zachowania. psychologia wstępu zawierania temat się tłumaczącym przeciwstawieniem bliskich H. Morgana cymi ze regułą zakazów społecznej stylów uniwersalności uniwersalną istnienie że bardziej się stałości Taką (L. coraz następnymi, społecznym z różnych składa się dwiema pozostawia j a k fizyka, biologia, się Praca lub decyzje postawom wynikające n a u k -takich, nawia jedną (gdzie 513 i (genera­ małżeń­ zasad po­ powstawania �RECENZJE 514 zakazów z małżeństwa, Malinowskim dowskich i próbuje pokrewieństwa. Zakazom z prawa pragnienia ich rządku, entropii. mienia nie o występującym się, wyrazem i egzogamia i braterstwa. niektórych tę grupy miejsce znaków w jeden życiu społecznym, rolę i zajmują jest ( r e d . ) , Essays G L U C K M A N on the wy­ łamania po­ porozu­ jednak stopień ogólnym systemie wartości . n Anna M A X a psychologów, do w freu­ systemów podstawową: (s. 6 1 2 ) . R ó ż n y jakie z przez dążenia samą Polemizuje koncepcji jako analizowane naturalnego pełnią i integracji wymianę z porozumienia przeciwstawiają doskonałości opartym zagadnień wysuwane stosunki będące Język i wnioski kazirodztwa jednostkami przez porozumienia, o natury złamania, między osiągniętej egzogamii oparciu przedstawić rastającym do natury w ritual and Kutrzeba-Pojnarowa social relations, Manchester 1962, s s . 173 Na powyższą rites Les Tribal de Society, lysis of Three całość passage, składają s. 5 3 — 8 8 ; D a r y l l a Yako Mortuary Symbols of 124—173. E. Evans-Pxitcharda, M. Początkowo Sciences). szkiców przez Wobec tesa tego M. i i Gluckmana Forde'a były Z analitycznego, a Gluckmana szkicami odbiorcy typu kręgu i Forde'a Fortesa rezygnacja Odbiorcy Nie Arnolda się z z rozważań tylko Van tytuł oferują inne dla bardziej wygłoszone Simon Można od izałożyć rzeczy obejmował zagad­ że i nie zyskała mieć szkicami na się, pisanie że ludzie niemniej zwykle na For­ mogły początku klasy, do napisane dwoma pomylić wypada serii, wykłady nie tymi 'samego i innej książka tego, wysokiej szczegółowych (Social zakresu, między przez Fund samego publiczności nastawionych Interpretation, tego różnica Ana­ (Manchester), an ten sposób in an w wobec szerokiej Office opublikowany W strony się zawsze Turnera Ritual, auspicjami z Turnera. zarysowała dokonania jaki Engels, historię i M. to doskonała n a dzisiejsze Frazer, Tylor, prace Marett, to o k a ż e jest powtórzeniem zadedykowano podsumowania zarazem antropologii, Gluckmana ale j e m u krytycznego nia wpływu, szkicu Gennepa, hołd na V. Turnera, Victora (Manchester) and Succession, wykłady pod został jednak zawodowego. and E. Evans-Pritchaxda i dwa ucznia Ritual na jednak niekorzyść uniwersyteckiego. jednocześnie langes, dodano i trzy Forde'a wykład drugiej i 89—123, historii przygotowane charakteru dla że Death Circumscision i D. do i jego tematycznej. s. Ndembu Gluckmana (Cambridge), (London) opublikować jednak, Forteisa szkice: M a x a Forteisa Forde'a Fortesa antropologii Forde'a zwartości in zamierzano stosunku cztery Ceremonial, Passage s. nienie się s. 1 — 5 2 ; M e y e r a w jego próba całość, dorobku w obrachunku głównym, de Passage Gluckman tym zakresie. z wywarli systemu to ustale­ De spojrzymy obok podjął Jest przeszłością, Jeżeli badanym Rites M. dziedzinie obrzędowości Reville, Durkheim. się, że a Couwstecz pokre- Przedstawione powyżej u w a g i mają n a celu jedynie p r z y p o m n i e n i e pracy t r u d n o dostępnej w P o l s c e , a stanowiącej ważmy p u n k t w y j ś c i a d l a całej p ó ź n i e j ­ szej twórczości n a u k o w e j j e j a u t o r a . Pełniejsza a n a l i z a założeń metodologicznych i w n i o s k ó w tej p r a c y może b y ć p r z e d s t a w i o n a j e d y n i e n a t l e współczesnych k i e ­ runków rozwoju francuskiej socjologii i antropologii 'Społecznej. Z o s t a n i e o n a p o d j ę t a w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " p o u k a z a n i u siię n o w e g o w y d a n i a 4 e j p r a c y , k t ó r e podobno jest w iprzygotowaniu. 1 1 �RECENZJE wieństwa, problemem I zakresie w tym bości swych jest tomów — ich hipotezy okaże że bardziej De gałąź wanych pod tematu, ale zornie jedną z Frazera Złotej łeczeństwa istnieją momencie się ceremonii jące na jednak Czy ważnego Van — że w sposób sobie dokonał tym w konywania, Odkrycia tego, od się w Gennepa „stałą" ciągu przejściowe, obrzędy procesów zanych że można lub rozumieć czy ślone t u , że rozumienie Durkheima, aspektów kich, który życia zgodnie gijne, okresu laickie. do od i pogląd chciał próbuje od Tylor wywodzi się do był się dalej takiej powstają w tego, co którego prze­ być jako temu między co Po­ najmniej od społecznych staje się ludz­ areli- odniesieniu społeczne boga okre­ sobą. stosunków w to­ nie- Sakralny ściśle analizie słuszny zwią­ dzieje, umysłu świecki. wszystko czczące owoce t a k się dla zresztą stosunki kongregacje — aktowi ewolucji gdy przejścia, społeczeństwa. wykonują pozostają lub którym to to grupy, społecznych gdyż swojej do powstają Frazer wszelką Wynika grupy całkowicie chyba ponad dlaczego ludzie w się od grupy, możliwości religią zdaje czy sakralny, których której dla­ sposób ruchy. stosunków grupy by on istnienia tłumaczyć, charakter momentu, odkrycia i stąd fakcie w od do jedynie odkrycie, (rodzajów drugiego, kategoriach się dokonać drodze dowieść boku przechodzi stosunków, staje Zdaniem może tego próbuje na stwierdził których Durkheima czyli że w dowodzi znaczenia obrzędów. dobrej dokonać tych polega­ okoliczności. końca? na nowego samym który posuwa do człowiek się nie ceremonie, wszystko sytuacji, w w aktu, jak różnych do w tak, jak ale sakralny sakralnego Ten już te mają ma notabene przejściowego, lizowane, nie pojęcia z którą zajęcia są przechodzi pewne zależnie tym, są jednostka V a n Gennep Ceremonie istnieją czynności, dobne nie idei, gdziekolwiek ceremonie. półcywilizowanego oznacza jednego od ogólne poszczególnych 'odkrycie tego, ustalania znaczenie, zależnie funkcji powstałych nieprzekonujący. na każda zawarte własne — spo­ zakłóceń oczywiście tłumaczenie tego sprawdzić ładu momencie tłumaczy przekonujący już mający łagodzenie w się mnogich, utrzymania jest znajduje obliczu społecznego życia obrzędami. ktokolwiek warzyszą które w dla do po­ różni tymczasowych, pozostawiając jest sposób że nie swoje że za polegały życia swego myślowych z tymi czym w jednak pochodzeniem grupy, rezultacie początku, posługuje, s y t u a c j i do s y t u a c j i , o d stany I że czasie. P r z y i w uznany na je jak przykładem świadomość, tradycyjnie Van iż jest problemu dowieść jakim wątpliwość, z posiadać postawionego postanowił doprowadził praca T y m się swoje od jak zaawanso­ źródłach produkcji niezależnie mniej Rites to Engelsa, Tylora, Passage do przyjąć Maine'a, po passage, wzmożeniu można Gennep nie. Jego odkrycia, rozwiązania tę nauki, nieskończenie de funkcją posiada ale prace materiałów. grupy dzisiejszej przewodnikami przejściowych, z do gru­ przejrzeć Gennepa interesuje których dzięki spróbować pierwotna mianowicie, z nich społeczeństwie, jednak tę przejście, ochronie, są Van obrzędowości. choćby materiałów, systematyzuje stanów każda te — mniejsze, ujęcia zbiorów nie jednostki hipotezę w ale przeszło miały zbiorem jej passage, Samo gdyż oczyszczeniu, Gluckmana de jednak Cywilizacja Prace hipotez, istnieniem porządku. obrzędowości tego, rites przejścia, Niemniej wątków, Jeżeli sposobie Książka autor przechodzenia nowego w charakter że się ich prac Natomiast systematycznym siebie spowodowanych w z z nimi wysuwali potomnych przedmiotu. podstawowych religii i owiązanej Marett. analitycznym. gałęzi, przez jego co na mają analizą również zebranych ustalić funkcjonalne względem od Frazer, Coulangesa. nie jest istotnie pierwszy plan wpływ analityczne, Zlota i i większy Durkheima, magii, na Tylor, krytycznie się, problem zwykle 515 i są do zrytua- każdy czło- �RECENZJE 516 wiek pozostaje czenia z w istotą Używane do pojęć ogólnych nicji. Gluckman ich bezpośredniej analizy i ceremonią Ciała jest definiuje z przypisuje nie stanowią tylko można możliwość bezpośredniego je Oba w „ceremonious". się się połą­ pełnią tym w lub dużej Bożego pojęć które mierze wyróżnić do być logicz­ te s a m e razem zresztą mi­ zgodnie całkowicie, nie mogą szeregując dalej przykłady thought), ponadzmysłowe, łącznie, można się of do defi­ Październikową uroczystości odnosi (patterns zresztą dyskutować poprzez okazji z obserwacji należą starannej Rewolucją z rozumowania te pojęcia z t y m , że wartości rytuału rytualnego procesja nie wynikają pojęciem i związane tzn. wyróżnia i wymagających obrzędowego zjawiskom zasadzie Pod obrzędu samym obchody wzorzec częściowo, wyprowadzone. stąd ma pojęcia tym natomiast („rituál"), które choćby niego (,,ceremonious"), rytuałem którymi — typu a pojęcie Według stycznych, czy powyższego wieloznacznych, zastosowania. są styczności boską. funkcje, pod pojęcie dalsze podka- tegorie: 1) działanie interwencji 2) związane nadprzyrodzonych czynności zresztą typu 3) rytuału zmienia go typowym 4) religijnego, określonego stosunki typu albo dobrobyt Rytuał ma są różni tylko ofiarę przodków naniem dla przez kult przodków, przez nich na skutek w sposób działających do użycie do celu jakiś pojęć wzmożenie inny który wyraża mistycznych, cze­ siły sposób społecznych lub mocy podnieść działanie stycznych, które ale pro­ material­ Należy nie faktów sprawę takich, życia wykorzystywania do tychże, t e n sposób tu tego które się rozwinęły sobie zastrzec, rodzaju posiadają stosowany społecznego w że wysoce poza w do Kościele z z do typu wyko­ pełnio­ z tego, i podnoszenia rytualizacji „rytua- ceremonial­ wystylizowane jego ramach i nie wyraża poza że stosun­ określenie stosunkami pozostających nie ról się działań stworzonych rytualizmu j a k też dochodzi niż sobie się zdawać (ritualisation). odnoszące a l e łączy należy do więcej w zgodnie W dla jest on działań, i zmieniania jest zawiera magicznych, tendencję wyrażania to z n a c z y , że r y t u a ł dotyczy Tu jego celem że określonych społeczeństwa. j a k katolicyzm, a więc specjalizowane substancji świeckimi. zarezerwowane t y m , że społecznych, kongregacji wykazuje celów dobrobytu (ritualism) nie na czy w stosunków i funkcjami społecznych kongregacji, constitutive", się passage; ma się o d p o p r z e d n i e g o danej pierwotne materialnego stosunków lub odwołanie de który ochronić zmiana członków społeczeństwo ani działających Evans-Britcharda); grupy. tego t y p u lub nego, substancji ..substantive" rites oczyścić, wyrażenie lizm" np. poprzez ,,factitive", tylko ków użyciem rozumieniu jak jako społeczne przykładem rytuału dukcyjnej nymi z (w podobny; lub ny magiczne sił i pojęć rolami i nie wy­ mi­ danej obejmuje kongregacją, poza Kościołem. I stąd też miennymi, I od płynie właśnie w tym społeczeństwa chem, a że w i e l e jej że rytualizacji form nie różnica można momencie z może stosunków być zgodzić do zarzuceniem życia społecznego się rytualizacji z osiąga pierwotnym można współczesną szeregu stosunków chyba się w z t y m , że Na ze przejściu zmierz­ mimo terenie epoce tego. Europy feudalizmu. wysokim każdy ple­ wspólnych. przy społecznych zmierzch spotykamy że religiami im czynienia z pietyzmem. swój tłumaczyć do a cech Durkheimem, mamy traktowanych społecznych społeczeństwie religią istnienia współczesnego nadal w między negować należy plemiennego stopniowo rytualizaeja Fakt, istotna aczkolwiek typ stopniem stosun- �RECENZJE ków społecznych nia wielu lub, to jak chce „wioski" ludzi w celom; Talcott i służą stosunki gorie jeden i kształci w tym nie w to w cześnie, a jako to synem, córką, obszarze gdzie kapliczki dzieci i że zwyczajów stosunki że dziećmi padku danym żoną role Można też trzeba a to się z i tym jakiś liczyć, 2. więcej Im że przed do najbliższa rodzi zdaje się to nieco się, wielu w jakiej częściowo więcej co męż­ z faktu, niuansów obserwujemy z większym w przy­ zróżnicowaniem że c z y też niż między postępowania, podkreślić, że specjal­ i podporządkowania syna, na okolica), gdzie rolę, wzorów aby i założenia obrządek, niewielkich społeczne w można czasie grupach ziemi, więcej występuje ma do się czynienia traktować którego czy bydła, a rites rozdziela społeczeństwa domu może z pewnym sposób powstają można de się szczepowego więc podsta­ odgrywać oddziałać na gdyż ludzie, którzy wykonują, wpływ jest jest rytuału na stawia świeckie go sposób jego następujące ceremoniał niezróżnicowanych dla ważną ich oddzielenia że i rolę. jego biorą i z okre­ środowisko, Inaczej wykonanie chronić tymi te względy mó­ może ich, względami pod uwagę, odprawienia. hipotezy: ról społecznych, t y m mniej rytuału etykiety. zachodzących i że uczestników, i c h pomyślność, zróżnicowanie pozostaje tu dobrobyt na na skutek zapomnieć, przeświadczeniem, oddziałać mieć zasadniczo jednak sposób mistyczny więcej i obrzędy nie nieznanym jest Gluckman powstaje rytuał inny może I m większe mniej w społecznych, związany kolei powyższe znaczenie przyjąć, obawa Ostatecznie 1. stosunku zwyczaj żyjących nadzwyczajny w więcej Jak ludzi, własności. więc rytuał jakiś czy ludzi stosunków przypadek, wiąc w przyjmując jednocześnie form ślonych ojciec jednocześnie między wowych istnieje czy unikać, uczeń, bratem, siostrą. jako określa w jako konsekwencji passage idzie, i grupie bydła, Wynika czynienia mó­ jedno­ całoroczne. odróżnić rodzeństwem, do Krótko ojcem, powstanie zawierają stanowi Jednocze­ spełnia rytualizacji jest poszanowania mamy przestrzegać dla zbiory momencie. między rodzin, c o ;za t y m należy momencie lub W i i których wzorów jej do się współobywatelem. czy problem pozwalają danym równości się stosunku nauczyciel tej samej korralu stosunków pierwotnym np. ogólnych lub czy uboczu które w społeczeństwie stosunków na rodzaju etykietek, własnych chat (wioska ról nazywa jest w jed­ kate­ wychowuje bogów. jako których a inne nierzadko swoich czasie i w Dzieci wspólnych spełnia przechowuje chwilę tego samym ziemię która konsument, człowiek od gdzie występuje i rodzicami rzeczy, z w zamiast naszych tych i czy kobieta nasze, w przez jako grupy stosunki społeczeństwa. większość terytorium niedaleko konsekwencją czyzna tym ról niewielkiego Pozostawiając nych W tych grupy, z ludźmi, społeczeństwa ludźmi t y p własności, czczą człowiek służe­ stosunki produkcji, większego wypadkach do „multiplex" jednocześnie tymi drugiego. obrębie łączności siostrą. zmarłych, w produkcji, ścisłej stoją grzebie ale tego to posiadają jako wobec polityczną wielu większość jakiegoś właśnie w to g ł ó w n e ale prawa rodziny, pracownik żoną, wynika, swe społeczeństwie bogów są część między I c h członkowie jednostkę które w typu jako czczący tego obrębie pierwsze tendencję charakter produkcyjne z których Istniejące nie wspólne, wysuwać czasie grupy, tego Po dóbr. bynajmniej samym są wiąc celom. wykazuje Gluckmana Grupy krewnych, terytorium. podziału może określenia „diffuse". grupy jedno wielu własności której samowystarczalnej według Parsons, zamieszkujących społeczne z one przysiółki, nocześnie śnie gospodarce mają 517 wyróżnienia. na siebie ról, tym �RECENZJE 518 Przy że czym każdy człowieka określonej Teza Van zaistnieć i jakie łeczne czą to właśnie której grupy stawowego i rytuału rych są wypełnienia na mocnej stycznych działań, antropolog od musi W na gdyby w jest życie Szkic M. de passage. zie poddał stwie społeczne Autor M. domowych, Fortes wystarcza, muszą aby mieć dać s a n k c j e . wiem oni swe łączy i otrzymuje się passage pojęcie służą uświęcają monie i rytuał również Fortes — w jest w ma działało. Role („office", wprowadzaniu akceptują społecznego odgrywają jego rolę nie utrzymywaniu elementarną formą urząd Fakty tylko i pełni, rytuał, w oraz go­ jak również tego, który każdym w grup, Jednym rates obrębie klas struk­ jednak jego by więc posia­ One odgrywają tego faktu jedynie i nadają pozwalają momencie rites de twierdzić, że Pozycja bo­ spo­ passage rites de rolę formalną, mu autorytet, twierdzić, wprowadzania stanowi nie członków de passage. działania czy praw­ słowem To muszą rites anali­ społeczeń­ pozycje społeczne Można który bez są gospodarczych, ,,legitimate", znaczenie wykonywaniu. urzędu, po­ czy wbudowane od zarówno jednak w ma mi­ problem, domowej organizacji, mechanizmem znaczenia ostatecznie. osób ich aparat każdy że pozycje Beruf"). na z ja/ki s p o s ó b o s i ą g a s i ę s w o j ą p o z y c j ę Z „der i dotyczy stosunków. być płynie któ­ społecznych. założenia, i w zbudowa­ jednostka zinstytucjonalizowany. muszą przyczyny — ich aspekt zakresie pod­ obrzędów zrozumieć sprawy wypełnienia charakter rolę do wypełnienia. podkreśleniu go, role obliczu symboliczne. Society, religijnych dużej m i e r z e o t y m , w towarzyszące z do lub prawomocny, urzędu inny czy małżeńskich tworzą, społeczeństwo w role' lokalnych z tej właśnie Tribal wychodzi określone charakter I decydują łeczną którą zupełnie dana Aby bowiem praw in się sytuacji, więc każda symboliczne charakter samą z te b o w i e m rolę, jaką Konflikty w zakresie do kongregacji, których Gluckman ma tym m a stać się p r z e d m i o t e m kategorie mówi Office jednak Wypełniają społeczna, — nimi tych w posunąć wyrasta Tak doty­ od tym by stają ceremonii. działania z naturę and omawia politycznych, nim zaczątku przez Gluckman. danej politycznym. rytualnych, wojskowych tura z skali Ritual posiadają stowarzyszeń. ale kryzysem w zależy w spo­ i o t y m , że można sprowadzić jakiś mistyczne konflikty właśnie sobą której interesów grupy rytuał ze tę o k r e ś l o n ą związane swym że że społecznych, dla pewne decyduje społecznego. n i e można się jego Stąd łatwo jak podstawowe — łagodzenia mogą społeczeństwie, posiadać o i c h spoistości. R y t u a ł y uczestników małej w Fortesa, ludzie nych, czy układu w dobrobyt czynność, c z y s a r n a związane i że do uwypukla przyczyną, że powiedzieć, z podkreślają społeczne to, i wszystkim wspólnoty odwrotnie stosunków innych społeczeństwie spodarczej, tzn. które istoty współpracujące plemiennego badać działania względu i i to s t a n o w i ról nad winien współzawodnictwo, wynikającego podstawie się bowiem, Gennep, jakąś symboliczną odróżnieniu fakt, przez Jej znaczenie i współzawodnictwa. współistniejące się m o d l ą , ne jest wypełnienie przejściowych zarówno wniosku, z Fakt kłótni Van społeczeństwa ludzie przez to konfliktu do w do do a nawet podejmują nimi konfliktów wynikają i kobiet. przede słuszna. pierwotnym niewątpliwie stad twierdził podkreślenia, oznacza momentów zastanowimy społeczeństwie ludzie między niż istnienia Jeżeli służą z niewątpliwie nie przeszkadza, zakresie dochodzi dalej, pól, danych, każdym jest społeczeństwa płodności wartym rzeczywistości de p a s s a g e w faktu dojdziemy tegoż trzech w wobec obyczajowości. atrybuty, rites społeczeństwie, w w roli. że polityczny jednak etykiety zakłóceń, bardziej jego urząd w niemniej akt Gennepa, ewentualnych jeszcze truizmem, ceremonialny społeczna że na cere­ urząd, — mówi standaryzowaną grupę �519 BECENZJE obowiązków i przywilejów nych określonych i ściśle usankcjonowanych Opierając nie swoich tucji się nych Bez mocnej ale typu tura ich tyczną od moralną Podstawowe dów: wodzostwa of t y m , że nieśli ze życie z grup zane the jedną Earth) związanego klany wodzowskie instytucje wodzowskie. tubylców, którzy zespołem wspólne w więzi dobro całości zależy od Przyszli Ziemi, przy czym rytuał wiążący ze s t o s u n k u męża i żony. Główne dobrobytu czącym porę ralnie z dobrobytem "odprawiać życzenia w każdej ziemi Należy przez ważne funkcje je kiedyś których zgodę np. „cement jednostki I i dyncze ich i pozycje porządku wchodzą Trzeci w jej Dzieje się z grę w kolei a a wreszcie że — to I D. na okresie należy wypo­ inną rodzinę. jednocześnie Malinowski nazwał składników, ona sobą pozycji i urzędu. and które dana urzędy, poje­ przejść o rolą społe­ rozróżnienie czy odgrywać, ponie­ ponad nimi nie wypełnia ona t y m , które z nich rytuał, aby potrzebny lub do obrzędzie. niż nigdy Tak warun­ dziedziczenia. rolami, więcej decyduje tak i i wśród wzajemną stosunku lub koń­ gene­ które wprowadzają, to ana­ zapew­ momencie rytualnej t o , że pozycją Death wiele wypełniają i tak Kapła­ celu w przez wypełniać społeczny Forde'a w szereg drugie dlatego i związanych pokrewieństwa jednostka ze względu określoną np. społecznymi zwrócić układ się wypadkową posiadać, na ceremonie, społeczeństwa że zwią­ I ale nie wystarczającym symbolice pozycjami momencie. obdarzyć jako sobie rytuałów postaci Żadna ze sobą Wodzów w Przedstawia w współ­ Ziemi. one odbywają one ludu przy­ rozpoczęli mające religijne systemie w można konkretny szkic ona mogłaby nich danym czy w t a k dlatego, które jednym naraz, teza, urzędami, c z y role, związać z ostateczna a moralną. pozycję się zawiera jak tego obowiązków. pierwotnym. Posiadają pozycji tę wyraża dziennego, wszystkich jednostkę i i pojęcia tylko koniecznym, określonej i użytkowaniu reprezentowane jest ustalająca płynie przeciwko fabric". i urzę­ (Custo­ którzy Kapłanów istnieją poli­ rytualnym. ziemi kraju, ziemię od nie jedność Mitologia rytualnej życiowej, społeczeństwie społeczeństwa jednostką pełni. w aprobatę się grupy, — tak dziedzicznych tym rytualne, niezależnie sprawie I a l e zostały grupy dotychczasowym social urodzenia przodków stąd jednostka w wymienić procedura między do of dla u z y s k a n i a czeństwa waż będącej obie społecznej ważniejszej integracyjne należy Istnieje grupy — tę współpracy i społecznego Podobnie w Kul­ materialnej strażnika nakazów obrzędy to r o z u m i e ć , że i n s t y t u c j e s a m fakt kiem materialnego deszczową. utrzymania. charakterze klanów n a d drugą, zgodnej logii nienie na zespół mistycznych nów gospodarkę klanów. przybyszami władzy religijnych, grupą i mał­ polityczny, dwóch klanów dzięki przez rytualnych źródło o nadrzęd­ się systemowi jedność. postaci drugą tworzyli efekcie utrzymuje system jedyne tere­ insty­ aparatem wfadz wprawdzie publicznych w są sobą scentralizowanym klanu ich grupą z grupą nie uzyskała ze ich instytucji z pew­ posiadają zinstytucjonalizowanej, się w określonych klasycznym nie kontrolujących tworzonych uzewnętrzniać z (Ghana), Tallensi segmentacyjny skupiają związanego dianship o oni osobie zwyczajowo wypracowanemu formalnej, instytucje mówi z czerpią zwykle stanowiącą mogłyby że centralnie dzięki posiadają strony które Tallensi patrilinearnego się samowystarczalnego, nam, i i w społecznych. pokrewieństwa utrzymujących Tallensi raczej wniosku, wiążemy administracji stosunków jednak dostarcza który do egzogamicznego, współzależności. rolną dochodzi typu, przędzy żeństwo, stosunków dotyczącym sądów, panowanie też materiale Fortes miejscowych rządzenia. n a l u b przysługujących czy kontekstach na badań, spoczywających sytuacjach, jest albo Succession, jej an pozbawia. Analysis �RECENZJE 520 of Yako Yako Mortuary zajmują Zasadniczo wane przez jako wyraz nej, w przez Ceremonial. się obrzędy zmiany, której inne. co jako jaka nagle A Dotyczy yamu na Yako, społeczeństwach dziedziczenie, w ogniwa, następowało grupa z Wschodniej Nigerii, w tej były pokrewieństwa obrębie które społeczna. które prymitywnych zasad następowała jednego nowa grupy kokosowej. znaczenia ze śmiercią za t y m idzie, on palmy wyraz brakowało powstawała spadkobranie, i pogrzebowe w antropologów niejednokrotnie na uprawą jakiejś i trakto­ traktowane grupy musiało być społecz­ zastąpione grupie pewne Śmierć jednostki wpływała odbywały zgodnie z przegrupowanie, zasadami też systemu pokrewieństwa. Ten ulec pozornie pewnej Zwraca wane cali on są uwagę przez się ceremonie i że miejsca fakt, i wskaźnik aby i kami są wpływowi. rody ojcowskie Nasuwa spodziewać w pares W tej na bazie ramach pomiędzy są w tu obrębie one w u Yako traktowane Yako. znaczenie o konieczność organizacji ale się zajęcie I do rodowej. poza zajmowanego Nie Naczelnik zakresie tak dlatego, odpowiedniego jednoczące znaczenie. te A nim, a przez można wioski poszczególnych rozproszone wyrazem ich symbols of duchów. ich człon­ przez różne siebie się jest klanów jedno, w zamieszkałych koordynacji. płodności specjalne :rodu, zwra­ zresztą — być Dzieje się wioskach roszczeniach kapłanami mają wioskowej. starają dokony­ to często ispołeczeństwie ich faktyczne pozycję, nie stowarzyszenia kultu, w Yako Forde'a może musi Forde'a. których przysługi, pośmiertne społeczności Pozostają więc tej u do D. s t o w a r z y s z e n i u , skądinąd związanym z k u l t e m określonych się sytuacji w zmarły, pogląd zdanie z dalszych wywodów dóbr wzmacnia indywidualną jest pogrzebowe należał stowarzyszeń i rodowych takie wykonanie j a k się o k a ż e tworzone o o — obrzędy której prośbą prestiżu rodzie, lecz w ludzie do społeczeństw Yako wszystkie znaczenie te inter z do przekazywanie Stowarzyszenia torium. że znaczenia sobą zdobyć nie w wszystkich grupy, zamiennie. I — społecznej ludzie, dla odniesieniu zmarłego uosabia kontroli w spoza pogrzebowe jedynie drugie na osoby krewni dokonywanej jako prawdziwy modyfikacji jej tery­ jednak primus tylko matrilinearnych. interesy, stworzone znaczenia są obrzędy pogrzebowe. Czwarty szkic, Circumscision w Mwinilunga kich w okresie z (okręg Do wsi obrzezania grupy na jak pojawiają się w większości poddał nazwę stacji. pretacja Analizę związki układ przez między przez przez z Luvale, się U Ndembu ilość poziomami krajowców, badacza obserwacją zgromadzenia i punkty się jednak z jego rytualnego i zwraca i i c h strukturą społeczną a grupy. W obrzędami. studium tym a nie j a k V. Turner poziom .się. baczną i to inter­ poziom konfrontacji Badacz uwagę poziom nadał będących Drugi momencie Trzeci zresztą którym obserwacji zachowania cechy które egzegezy. i jednostki zakazom. pewne maski, Pierwszy wyklu­ i płaszczyznach i c h działań poszczególne próbom ceremonii, tubylczej wszyst­ Lwimbe), wykluczeniem, różnych abstrakcji. to świat jak u Chokwe, powyższym trzech składa z Ndembu w s i , obrzezuje, noszących W węzłowe na We występują związanego ceremonii. in kopieniaczym tej, podobnie Luchari, specjalnym osób rytuału pewne grupie są Passage społeczeństwem z ich domów poddawani przeprowadza różnymi stacji metafizyki odgrywane tę W (Lunda, początku analizie trzema analizie na są Rodezji). niewielka czasie specjalnego skonstruowany tubylczej i Ndembu zabiera którym mężczyźni. rola plemion owych Bantu w jako szczegółowej jednocześnie tam północnej chłopców inna Three dotyczy Interpretation. w okres, wracają specjalne, jest Turnera, an środkowozachodnich cza u V. Ritual, poddaje na role on odkrywa — rozważa �RECENZJE zespół symboli odniesienia i się określonego przy poszczególnych zespołu rytualnego do stacjach całego jako Studium niniejsze znaczenia zastosowaną jest funkcji przez autora do abstrakcji, aspektów poszczególnych Powyższy czesnym blemu zespół pod i nie tyle społecznych metodę: jego symboli i jest ze w z g l ę d u ceremonii jego stopniowe szkiców względem magii interesujące i konkretu stopniowe, ukazywanie na wierzeń ostateczne obrzezania, wolne ale ze i obrzędów. niewątpliwie teoretycznym najnowszym podjęciem Studia Studia ABRAMOWICZ, Łódź—Warszawa Polsce od ideologicznych i najbardziej tradycyjnego, nowo­ klasycznego pro­ religii. ANDRZEJ PWN, wyniki względu przechodzenie społecznych Zofia w sposób systemu praktyk. dotyczące na pojawiających wartości 521 nad początkowymi n i e należą sięganie poza niejsze, wypowiedzi romański ich w polskiej K. formowania rozbudowanych. należy nie genezą r y c . (red. etapami do n a j b a r d z i e j okres nad 1 9 6 2 , s s . 1 3 6 , 62 do pełni wypadków kultury artystycznej, Jażdżewski) się W Sokolewicz artystycznej pracach odosobnionych wykorzystują kultury historyków i, co odpowiednie sztuki najważ­ zestawy mate­ riałowe. W minionym dziejom do poznania wysuwają W. a i rozumienia się okresów o formowania logicznych nurtem w genezą głośną prace to Jako ludowego pracą A. K. spora dziejów 2 obszerne nasza twórczości znajduje pełne rysuje się kolejnych znany jedyny nurtu orientacja Dziś uzasadnienie. prac o każda jest o genezie istotną praca polskiej rolę. bowiem tradycji podej­ archeo­ Europy. dziejom w dyskusja ludowej . n i m stało Polsce, dawniejszej feudalnej uczestniczył sztuki w wczesnych zainteresowaniem. wczesnym wiadomo, Dzięki do nich szkice archeologa, artystycznych sztuki jak sztuki sięgnąć się wniosły wśród dociekliwe materiałach poświęconych poświęconych czoło liczne nowa Na to, odegrały Na początkach krzyżowania sztuki . Była prac dużo n o w e g o z największym archeologii 2 i pozwala przedstawiciel Piwockiego Abramowicza archeologów. plastycznej, proces z cennych rozprawy kierunków jest ilość s i ę , iż s z c z e g ó l n i e prace sztuki, przyjmowana wyraźnie wpływów się się p a ń s t w o w o ś c i . zagadnienia Abramowicz Polsce. tych archeologom początkach Zainteresowanie A. pojawiała Polski. Wydaje niewątpliwie H e n s l a >. D z i ę k i raczej mującego z XX-leciu sztuki n a obszarze 3 się W sztuki dyskusji nad zainicjowana dyskusji możliwe tej prze- W . H e n s e l , Sztuka społeczeństw paleolitycznych, Warszawa 1957; t e n ż e , Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, w y d . 2, W a r s z a w a 1956; t e n ż e , Polska przed tysiącem lat, Wrocław—Warszawa 1960; t e n ż e , Z badań nad polską ceramiką wczesnośredniowieczną, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 2: 1956, s. 1 6 2 п.; t e n ż e , D e la fonction des pendeloąues en forme de binocle, „Archeo­ l o g i a P o l o n a " , t. 3 : 1 9 6 0 , s . 1 5 5 — 1 6 6 , W . H e n s e l , A . B r o n i e w s k a , Starodawna Kruszwica, W r o c ł a w 1961. A. A b r a m o w i c z , Uwagi o problematyce badań nad sztuką w Polsce wczesnośredniowiecznej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 4 , s. 2 1 0 п.; t e n ż e , Przedmioty ozdobne z grodziska łęczyckiego, „Studia Wczesnośredniowieczne", t. 3 : 1 9 5 5 , s . 3 3 5 п.; t e n ż e , Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI—XIII w., „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 6 , s. 3 2 4 — 3 3 9 . K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, W r o c ł a w 1953. 1 2 3 �RECENZJE 522 sunięcie początku odleglejsze, wystąpienia aniżeli Przedstawiana wprowadzoną dów Ferdynanda cach cepcjami np. S. się na jach M. W wytworów zabraknąć mogą pracy źródeł A. nie nad Autor w znacznie i t a znalazła socjologii. Jako znaków, istnieją przyjmuje, o tyle i konsultacyjna M. Wallis Autor Między w kon­ różnice. sztuka twierdzi, Temu ujawnia pra­ Stefana 6 każda semantyczne. Abramowicz. Wallisa , wyraźne iż poglą­ w najważniejsze 8 autorów znaku, odbicie Czerwińskiego . tych teorią podstawie Mieczysława O ile zasadza że w dzie­ drugiemu sta­ źródło przyjętego przygotowaniu pracy udzielona zamierzchłych, sztuki, o I pracą znacznie Tam. jest ludności, dorzeczem Odry, istotne naszych ziemiach marksowskich szukiwaniu podstaw gotów iż L é v i - S t r a u s s , do 1 0 w obszar nad zjawisk L antropologie procesy polaryzacji kulturowej sztuki nie sociále Polski się pracy było wypływające devant już i tej zostaje zróżnicowań jest występują wczesnego, Wisły W To przyjęta polaryzujące dorzeczem się źródeł, czasach feudalizm. klasowego. twór­ korzystaniu . obszarze wywodzić o zastanawianie na jest operuje ideowego pobudek tych sytuacji nieodzowne roli kształtowania f oznak już podłożem polaryzacji kontekstu iż społeczeństwa uznanie tej chłopskiej, jakimi świadczących sięga W której działalnością ludności artystycznej poprzedzającej stwierdzenie, autor założenia, kultury zamieszkującej z epoki z się jawnych miejsc z Dane, szerokiego jest jest gdzie staje wychodzi najprawdopodobniej kulturowy brak lub etnografii. przekonująca- archeologa analogii „pierwotnych'* mało zaś, drodze rozumienie których rozwojowe na przedstawicieli ułatwić w swej czasów tylko społeczeństw zawsze nurty sztuki Abramowicza pracy główne C. teoria z na 4 Marcina głosu etnograficznych. etnografa 4 estetyki wnioskować artystycznych, W interpretacja cepcji sądzę, artykuły znaczeniem często współczesnych dyscyplina, się n a nad możemy powinno zatem jak książkę A. pomoc czasy 9 dyskusji dalizmu. nim polskiej asemantyczne również się, Lévi-Straussa Lévi-Strauss, sztuki w niedawno określonych wyraz Jest artystyczną dwa nauce przez C. sztuki Wallisa . funkcjach czych. jak istnieją daje stanowiska. nie tak nurtu łączy Claude sztuki, najnowszą wykorzystaniu nowisku przez historii reprezentowanymi ludzkości przez publikowane Morawski, ludowego Piwocki. Abramowicza sztuki 5 oraz 7 A. Polsce K. de S a u s s u r e . W wymienić Morawskiego ze badań przedstawicieli należy ta praca do w proponował wschodnim dokonane kształtowanie z ducha klasowych dziś feu­ dorobek kon­ w po­ wystarczające. Třiistoire, „Annales E c o n o m i e s S o c i é t é s C i v i l i s a t i o n s " , R . 1 5 : 1 9 6 0 n r 4, s . 6 2 5 — 6 3 7 . F . de S a u s s u r e , Cours de Unguistique genérale, P a r i s 1949. M . W a l l l i s , Geneza i podstawa malarstwa bezprzedmiotowego, „Estetyka", t . 2 : 1 9 6 0 , s . 1 6 9 — 1 8 8 ; t e n ż e , Świat sztuk i świat znaków, „ E s t e t y k a " , t. 2 : 1 9 6 1 , s. 3 7 — 5 4 . 5 6 S. M o r a w s k i , O realizmie jako kategorii artystycznej, 2 : 1961, s . 1 7 — 3 6 . M . C z e r w i ń s k i , Lekcja włoska, Warszawa 1964. Por. A. Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury Ł ó d ź — W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 1 0 3 , p r z y p . 6 7 . 7 „Estetyka", t. 8 9 artystycznej, Praca A. Abramowicza spotkała się ze szczegółową i dogłębną oceną W. H e n s 1 a , Szkice wczesnodziejowe, część V, 1. Do dyskusji nad genezą polskiej kultury artystycznej, „ S l á v i a A n t i q u a " , t. 1 1 : 1 9 6 4 , s . 1 2 7 — 1 5 7 . P r a c a t a u k a z a ł a się w czasie, k i e d y w ł a s n e u w a g i m i a ł e m już n a p i s a n e . N i k ł a kompetentność w znajomości p r z e d m i o t u nakazywała m i o g r a n i c z y ć się w y ł ą c z n i e do .spraw sposobu wykorzystania i i n t e r p r e t a c j i źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . Zadanie to s t a r a ł e m się p o d t r z y m a ć , m i m o że część z p r z y j ę t e g o d o w o d z e n i a znacznie umie­ jętniej przedstawił W . Hensel. 1 0 �RECENZJE Mamy powody, zróżnicowań aby odrębnych nurtów klasą warstwą czy nurtów sztuki te próbie definiowania tym kierunku wskazaniem, że kultury cowań klasowych trwały poziomu i sił Nasuwa wytwórczych, aby Odpowiedź ekonomicznej nie jako' łeczności np. w których A. procesu nie mimo iż w a ż n ą legitymujące ich nadrzędny i poświęconej z najbardziej ważnych Mianowicie której musimy rozważania stosunek sztuce problemów sobie mojej pytanie, wypadku w to ceramika, klejnoty, zdobina na metalu? istnieje, mianowicie, asemantyczna. Jak Wydaje sztuka w będzie w sztuce bo w tej ta nie zależeć jako ówczesnych równało pieczne się dla ta w od Nie nadaniu im w A. pracy, się który A. by się się, aby Abramowicz kultury życia, w arty­ naszym to, c z y będzie c z y też h a f t — że zasada lub ta nieprzedstawlająca, świątyń północno- płaskorzeźby? tendencji tym ludzi, które niebezpieczne —• płaszczyzna, do była nieumotywowana. przedstawienie było na i rogu, powodem jednego podporządkowywał wyposażenie tradycja nowych do Abramowicz. względu kości kultura wskazując zupełnie tradycyjnej istnienia wewnętrznego nim. Co pojęć: tylko wspólna i przedstawiające powodów jakaś pisze abstrakcyjna, wytłumaczyć pogańskich z —• spo­ uformowania używa jakaś bez drzewie, posągi wydaje jakiegoś się styl, zasadniczo ani — ' zdobnictwa jest przyjęcia usiłowania, stykającego do „...zbliżamy przejawy kontynuuje razie wyobrażeniach są podziału wczesnośredniowiecznym, — rzeźbione całości. wyłącza się takim odrębnych grodowego rzemieślniczymi, etapie stwierdzeń istnieje istnieje rodzaje czy ornamentyka zachodnio-słowiańskich wiedź lechickiej, do Polsce, pracy czy zdobnictwie wszelkie ośrodkami dochodzi struktury znane ich znaczenia, lecz w najrozmaitsze mutacji że sił rozwo­ Abramowicza się rzemiosła wspomnieć, dochodzi starożytnej rozpatrywać jego A. kształtowaniu wstępnym poziom nurty analizy pracy ścisły również materialnych ów odrębne równolegle słowiańskim zasada w nie Czy główna w zróżni­ o lecz dóbr od szczegółowej tu na możemy jako w są wywód dwunurtowy opartych jest od sztuki istniejących dodać: któ­ Stwierdzenia uzupełniając konieczny rozwiniętymi stycznej? w . rozwojowego powstanie c z y m n i e definiując zadać 1 1 w ludowych sztuki, podrzędny literaturze związek by rolę klasowego prowadząc i sztuka, przy warstw tylko sztuki Warto się nie analizy pozostające rozwojowych w na więc społecznościach, wytwórczości odegrało pracy. osiadłych, w procesu jaki jest przyjmuje, a Abramowicz artystyczna uzależniona zróżnicowania nurtów rodzimej rozwarstwienie podziału odrębnych pozaekonomicznych), pytanie, polskiej się Abramowicz, i się określoną społecznościach trwały (można Takiej sztuki z wczesnośredniowiecznych społeczności. autor miejskiego, odrębnych na n a to p y t a n i e feudalne, typu się i tradycji uformowania wyłącznie szerokich A. polskiego stanu do uformowania rolnej, wypadkową oczywiście dokonało rozwojowych rezultat czasach wielowiekowej się w polaryzacji ekonomicznych — się badanej ma. Niemniej nurtów w o doszło do ścisły również stanowił społeczeństwa wytwórczych duchowych. jowe. podstaw uzależnień iż gospodarce zmierza artystycznej związek się, pozaekonomiczne występujący rozwój nie wyłącznie przybierają konieczne. W i i na to wiążących Wydaje dochodzi ekonomiczne uprzywilejowanych społeczności mimo sztuki, głównie warstw przy istnieją których społeczną. egzystencję zależności iż w rozwojowych rozwojowych opierających rych sądzić, klasowych, 523 w nieudolność, Sądzę, zwierząt mogło życiu Odpo­ abstrakcji być i że roślin niebez­ codziennym, Por. recenzowane w t y m t o m i e p r a c e B . R i n c z e n a , Mongoł ardyn gar urłał o r a z Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, p o n a d t o D . С z a 1 1 o p a b с h 1 j a , Loka jata Darszana, Istorija Indijskowo materializma, Moskwa 1961, s. 2 9 6 — 3 9 4 . 1 1 �RECENZJE 524 stanowiło mie i walor, pojęć rozbudowa pierwszą ich ze kryterium muje jednak religijnej) tak te jest nie są zdobinach Czy w i w u ł a t w i a ł y one wytworami Nie . duży interesowne — sądźmy bowiem, o w rodzinnych nie­ doświad­ znaków przyjaźń, w pewnych pojęcia geometrycznych łańcuszkowych, liniach więzi istniejących rodzinnej, struktur społecznego życia wyżej. A. S c h a f f , w tym także w i sposoby osobę. w 'tej związków t y m czasie. B e z w n i k l i w e g o Wstąp do semantyki, Warszawa bez­ podobnych obszarze Sło­ czynniki bardzo czy czę­ na sprzętach, wzajemności uczuć budzi dlatego iż też przeważająca ziemiach naszych odzwierciedlają społecznych, oddziaływania konieczności płytce I na sztuce w prowadzone określenie, artystycznych iż określonymi były pracy powodzenia, Abramowicza faktem, np. Do snycerskie moty­ kierowały na istniejących. obdarowywaną zagadnienie w. do użytkowej z podłożem narzędziach czasie funkcji z zwie­ Niemniej sprawcze X I X zabiegi występujące stosunku wiązać motywy pewnej profanacją, wykluczona. ornamentów, w życzenie A. ich podejmującego których niektórych w a I tu wkraczamy jeszcze wytworów Motywy w w motywów przekazywanych planowanych przez jest również twórcy, misterne uczuciu iż b r a k przed podstawowej treści intencje, przyświecało przyjęte o nie można ręką aktualnych się i t r w a ł o ś ć . Jak Por. że Polski bojaźnią taka Wnikając wyraźne własnym asemantyczność. iż estetyczne. użytku, klimat 1 3 często wyobrażenia. wymienione twierdzenie, skomplikowanych codziennego wątpliwie 1 2 się, z n i m i łączonych. W złożonych zaliczyć działaniom mocy przedmiotów wycinania ludowych, zastrzeżenie ramach obszaru jest był (abstrakcyjnych) wczesnośredniowiecznych cechuje i czystość, wczesnośredniowiecznej możliwość należy informowanie część uzasadnione podyktowany wypowiedź związków przedmiotach poważne dobroć, Okazuje z one motywy wczesnych „pierwotnych" nam arty­ iż (figuratywnych) ogniwkowych, plastyce przypadku odkrywamy wypadków to znanych skierowaniem wysiłek twórców którym naszej uniesienia wiańszczyzny, społeczne cnota, nie twórczości w tych panował których Czy pragnienia poziomie funkcji „codzien­ abstrakcyjny. przedstawiają myśli". ornamentach geometrycznych ] 3 „jasność antropomorficznych występowanie kościanej motywów, konkretnych społeczeństw w roślinnych też n i e w ł a ś c i w y m działań ozy wyrażenie na dzie­ przyj­ (o stwierdzamy, jego tej Autor wytworów motywów iż serdeczność, takich przykładów ludzkich, motywów sposób pomocą np. odwagę wytworów zoo- podobnych za dla wytworów pozornie „pierwotnych" nie arty­ 1 2 wobec rzęcych, jak plecionkach, itp. kategorii iż zestaw Bywa, jako tradycji użytkowym, zestaw syste­ traktować właściwe funkcjom człowieka, takim rzeczywistości. kategorii taki więc stany artystycznych tzw. — falistych a można kategorii w bliskich sens ujęcia przyjąć, plastyczne pewnej W przedstawiających wczesnej przyjmującej romańskiego) przedstawić wreszcie w bardzo to naszej otaczającej rzeczywistości. pojęć, całość Natomiast społeczeństw od należy takich znajdują stych lub okresu figuratywnego twórczościach tylko Rozpatrując oderwane szczęście, iż magiczne. elementów Rozważanie na do zachodził. ozy unikanie jakościowej, dzieła rzeczywistości, pewno? do przedmiot czy do plastycznych wów oceny współczesnych Jednocześnie czy (do religijne spojrzenia stosunku taki względy kultowych". próbę związanych czas na możliwe czeń — odnieść stycznej o konsekwentne zdecydowanie, ściśle się i celach stosunek długi daje w stanowiska dziny nych", chodzi się niewątpliwie stycznej przez jeżeli mieściło na ich kształtowanie poszukiwania rozeznania I960. nie­ chociażby modeli tych — modeli �RECENZJE wiele z ówczesnych fałszywie działań będziemy 525 a r t y s t y c z n y c h mie interpretować swoisty będzie język dla znaków nas zrozumiałych plastycznych — dawnych dzieł. Podobnie informacji niepełny o niej, rekonstrukcji źródła obrazu które nie społeczności, cześnie, rów również się l u b kraju. jedne także i ser gospodarczą w nie nie były związek można produkty X t y m głównie w., gospodarki dla reliktów jak współ­ gospodarce wytwo­ zjawisk artystycznych ubocznymi jako (w tym najważniejszych rolnej działań znaczenia Do przez chrześcijańskiej. podobnie tej z zajęciami traktować tworzyw bez w właściwych granic wnoszonych religii Pod t y m względem najbliższy — było zasięgu w programu się archeologiczne. danych chłopskiej, oficjalnego trzymając znaleziska spożytkowanie najważniejszych wosk stanowiły u artystycznych. czasów, którymi dla nas nie­ Sądzę, zajmuje iż się Abramowicz. Zrozumiałe w tych jeśli szukania czy są bogato serów się wyznaczenia najwnikliwsze jeśli na temat podobne pozostawali kulturze. niowiecznych „Gdy Piast nimi Jest o to zabawiać wielu z ten nieodzowność współpracy cech o kultury cech próby o ustnej tych wszyst­ form chlebów bywają do kwestionowaniu iż jest były zupełnie A. w Abramowicz wychodzi gości, de z to more przestrzegany, koniecznie pracy na A. archeologa Studia..., zarówno z s. 1 1 9 . kultury kręgu residentes zwłaszcza wiadoma. zwyczaju wśród Sto­ uogól­ dopiero którzy i jego wczesnośred­ fantastycznych colloquentu tematy" Cóż człowieku przekazów wedle rozważanie Zwodniczość podróżników, o wiąże artystycznej, zastrzeżeń. owych piśmien­ kulturowych, wyobrażeń siadwszy rodzimych, jest powszechnie układów kronikarzy, bezpo­ obyczaj. C e l ten etnicznym. interpretacji o g ó l n e Polski. polskiej wiele którym przekazów obszar dziś w spraw rozumiany precyzyjniejsze budzą przez pracy, zakres sobie charakterze fantastycznych nie w szeroko współczesnych kultury czynione fragment A b r a m o w i c z , już auten­ od tradycji uwagę końcowy określonej, uważam, naukowe dziś rozmową, z kwalifikowane uświadomieniu określeń przyjmowali jeszcze pod wchodzące zamieszkującej Osobiście badania Przytoczyłem l ł często mianowicie o istnieniu rzeczach: »cumque zwyczaj gości o etnicznych żoną źródeł był rozmaitych wczesnośredniowiecznych ludności autora się, iż znanym nie mówiąc rozdział nie a stwierdzenie rozmaitych kronikarzy z zasługuje przedmiotem, działaniu artystycznych ze zwolniony wzięcie które Zagadnienie narodowych Wydaje jest działań rzeźbiarskich. uogólnienia w okrojone, Słowiańszczyzny rzeźb, uwagę genezy. sując ślady korzystający materiałem konieczne terenie drobnych rezygnującego prób z na badacz naturalny stąd na kulturowej poszukuje stanowiska natrafia znaczenia poznawczego, jest przekonaniem nienia z autorów odrębności której ze zabiegu nie to, a b y analogie I rozpatruje związanych tego z i zupełnie obcych nych poprzez plastycznych, Abramowicz i sposób obiektów. osobną Celem w bez większego średnio archeologia występujących walorów Na jak one obrzędowych obiektów ich że ale nie znaczy uzupełnień istniejących kich A. jest, tworzywach, tycznych, z i uzupełnień. chleb z religijnej, pisane z należy mających Ciasto, wątpliwie i się hodcwlano-rybackimi) całości sztuce jest podstawą rolnictwo, o źródła k u l t u r y ludności wywodzą poszukiwać niezbędnych wywodzących A. niezbędne której głównie obraz wyznaczają z z a k r e s u współczesnej wierzeń, Dla uzyskamy jaką opinii. rozmawiali de plurimus...* górali, nakazujący (podkreślenie Abramowicza, aby jeszcze etnografem. Nie trzeba raz J . O.) 1 4 . unaocznić podkreślać, że �RECENZJE 526 prowadzenie do rozmów wnioskowania jest równie żowanie A. na o powszechny przed wych w 300-letnim co przemian, rzeczywiste autora przy tym momenty śledzenie „miejscowego" szym chociażby tłem, wywodzącymi się uaktywnienie na Rozpatrywane nie się dziło dwu jedynie ...w miarę stycznej zaostrzenie na łeczeństwa, potrzeby i romańszczyzny. nurt przez podstawowej funkcji wraz na tej sztuki łeczną tacyjną. też czenia i Nie właśnie w estetyczne dochodzi nurtu ludowego do w „mylne jakichś uczonego A. nienia rozwiązań w sztuki prowadzony czy w temu, w i wywód dziejów wywołują autora. sztuki do są one żywą Można więc A b r a m o w i c z , op. c i t . , s. 124. spo­ I dlatego* do wyzna­ pewno wcześniej estetycz­ funkcje dziełom i n . następujące dokonania do niezwykle reakcję, mieć przez do niego innego niektórych istotne silnie nadzieje, w stwier­ przez rzeczywistości złożonej zagad­ angażując że i praca trudnej Polsce. Jacek 1 5 — dokumen­ potrzeb dochodzenie k o n i e c z n y c h ustaleń w czy semantyczne. zbliżonej na ma­ wytwory piękna. m o ż e - o d n o s i ć się r ó w n i e ż skierowane p r z y c z y n i się d o wczesnych się sformułowania, że m. mozolne ramy bardzo (np. zaś podstaw Właściwe natury przyczynić nauce Polsce, z w informacyjną (zaspokajania znajdujemy badacza, tym artystycznej. Na ludowym. potrzeb ująć późnych lokalnej, spo­ ważkim artystycznej Przed ważnych funkcji Hensla jednego błędu Dzięki kultury z górze podstaw w to: arty­ zaspokajający się kontemplacji jedną „Będzie Zaspokajanie ludowej grupy dokonało kultury nurt tym u wierzeniową, wypowiedzi natchnąć roli Abramowicza problematyce W. odkrycia ocena badaniach umiejętnie Andrzeja może właściwego są aniżeli formy recenzji rolę poprze­ autor, dałoby makatki). wioskowej, tych oficjalnym rozumowanie Abramowicza. w pełnienia powoływały które te b e z i n t e r e s o w n e j dzieł i w kształtowa­ feudalnej na wypowiedzi papierze, że nurtami. kultu szer­ których znacznie przejawów oraz sztuce dziedzinami w rozwojowych do nurcie wspominanej tezy". T a trafna tez nurtów zakresie Ale z wartościami chrześcijaństwa. stwierdza uproszczenie. się w wszystkim wytwory ". /zaspokajanie, społeczności służyły nych) W przede rodziny, odrębnych dzenie: nowymi I 5 pewne a Polsce tymi i kulturowymi powiązanie wykazać, w się duchownym, mogły podziału dyspozycyjnych, jak między ludowych działanie, przyjęciem artystycznej reprezentacji dzieła, wycinanki z wpływem, i ich prze­ stosunkowo- wartościami ośrodków różnic wypadają epoce słowiańskich, rozwarstwianie mas funkcje szerszym jej zabrzmiało z pewnymi między wraz polskiej rozwojo­ do p r e z e n t o w a n e g o ' przekonująco kultury ten aran­ cech etapów w 'znajdującymi ludów autorowi estetycznej, pojawia papierze, ramach Podstawą nastąpiło świeckim określone odgrywały w na Pod szerokich estetycznych lowanki opornej potrzebom panom stwierdzeniu czasach, dziedzinie istniejących służący estetyczne słusznym w zależności się przemian aby społeczeństwa księciu, cezury krótkie, ziemiach niepopularne zasadniczych zbyt rozwojowych rozwoju T a k więc podstawy Obyczaj osobiste. one („tradycyjnymi"), pozwalają jak kształtowaniu pięciu rozwojowe. żadnej zbiorowości. świecie, o zachodnioeuropejskich związki nurtów impakt się z na tematy rozprzestrzenienia naszych stanowić są związków pochodzenia na przyjęcie iż może określonej uwagami dziejów. się, nie ludów rozmów pracę procesie 60 l a t . W y d a j e powolnych dla osobą proponując wyznaczać jest ogólne" kulturowej wszystkich kończy artystycznej, ciętnie u goszczoną Abramowicz kultury „tematy odrębności Olędzki �RECENZJE 527 Wydawnictwa P R A C E ETNOGRAFICZNE, Jagiellońskiego) pod Czasopismo z racji jego naukowe, miejsca swego nakładcą, centralnej siebie nia wydawnicze Niestety chwili ruchu stoi mała na zeszyty tylko nież zwięzłych w liczne tej Muzeum coraz Kultury bardziej wersytetów (gdzie i Te odrębną Ludowej w Wydanie w ciągłego nych w Lublinie, już Krakowie wyraźnie w spoza ływania tego uniwersyteckiego, polskiej, przypominającym z. 1 „Prac tego ośrodka wydawnictwa nej z tych X I X w.), dium o organizowane Słowiańskiego skiego", jak Muzeum zarówno przez wstępne komisji Etnograficznej Moszyńskiego działalność Mu­ Etnograficzne ostatnio etnograficzne powojennym po ostatnio uni­ różnych w Poznaniu monograficzne uzyskały ostatnio nowy „Zeszytów tytuł Naukowych „Lud troską Krakowie. do naukową tych i czas (jej Udzieli W wokół w prowadzo­ tego ośrodka kręgu oddzia­ w dyscypliny. etnografii P A U i K. swym dawnych i i Nitscha T. w Seweryna tradycji, od wydaw­ ramach Ludu Stu­ Słowiań­ wydawnictwa wstępnym podkreśla wytyczonych organizacyjno-wydawniczą prac: niezależnie odrębne „Bibliotekę słowie tych Antropologicz­ — — wy­ Uniwersytetu etapy Komisji oraz i Otwierające profesora centralnym Słowiański" S. nieperiodycz­ studiów historyczne Umiejętności К. nawiązanie Materiały wydarzeniem ich redaktora, przez w rów­ nabierające jednakże naszej niektóre swój wydawane nie lecz organizacyjno-naukowych na prof. obej­ czekają o charakterze ważnym charakterze Etnograficznego Gładysz wszystkim również jest przypomina Uniwersytetu: także wynikiem pozostających tradycjach Akademii następnie i re­ artykuły recenzje, „Zeszyty i skupiających okresach rqzwoju słowo Gładysza, krakowskiej wydawnictw nictwa M. M. dużych wielu Etnograficznych" Jagiellońskiego, Krakowa, o w „Prace z serii będących uniwersyteckim pracowników dawniczych takie zyskały Etnograficznych" prac, również ośrodka obszerniejszych publikacje „Etnografia") umieszczania poszczególne Toruniu, tej Polskiej", do Ludoznawczego, opracowanie tere­ w „Etnografii Na okresie Łodzi, już powojennych, a piony Krakowie. zbioru ośrodku w inne placówki czołowym raczej oraz widze­ naszym tyle nie prac. wyodrębniony z. 1 „ P r a c wydawnictwa krakowskim serii co Łodzi" rozproszone ramach nie wszystkim w regularnych Jagiellońskiego" nego, przede Warszawie"), w tomów pozycji w ostatnie, tym razem Uniwersytetu tym c z y to w rolę. przez wydawnictw bogatego polskiej Towarzystwa samodzielnie • wydane numerację wydawniczy, zespoły wydawnictw uniwersytetów większe i serii specjalne przeglądów objętość kilkunastu Polskiego (w c z y też pełni z punktu nowych skłaniająca Etnograficznego Sztuki polskich. jako i charakteru wydawnictwach już muzealne Archeologicznego naukowymi tak ważnych — będącej reprezentowanej obejmujących serie do Polskiej" kraju, dziedzinie przeglądowych, całe kilka wydawnictw wydawnictwa zeum zarówno w ośrodkami etnografii wydawania, lecz Uniwersytetu „Etnografii naukowej reprezentujące umieszczaniu polemicznych, chwili serie naukowe, dyscyplinie, recenzji i w milczeniem dziedzinie jej wydawnicze, już tej przeszkodzie częstotliwość wartościujących mujące w Naukowe wypadku j a k zapoczątkowanie instytucje w w instytucji innymi pomijać systematycznemu systematycznych czy inne np. postępach faktów, wydawniczego czasopiśmie jak centralnej o 1963 ( Z e s z y t y s s . 173," r y c . 2 4 , f o t . 50 wszystkimi organizacyjne nowe. cenzji z nie powinno przez i — naukowej tej d y s c y p l i n y publikowanych i które i powiązań dyscypliny, z . 1, K r a k ó w Gładysiza, wydania, informacji rozwoju jak red. M. ciągłe jego przede poprzed- �RECENZJE 528 nika na Katedrze tywy badawcze kreśla przy todologii tym Należy j a k również etnografią sądzić, etnograficznych że drę katedrę Etnografii studiów, dwu w monograficznych wsi polskiej szego mieszczą i w również i zeszytach szcza wobec kierunkach Socjologii, obie na zapowiedzi plany pod­ teorii siebie i me­ katedrze i z do nowo prof. wsi К. — grup planu przez do do nich tych U J w o prac Etnografii druku dalszych informacji szczegółow- kierunków Katedry do prac kulturalnych Brak różnych na kierunków szczegółowych przeobrażeń serii prac „ośrod­ Kate­ robotniczych. usunięty prac reprezentowane przygotowywanych w do Dobrowolskiego, zawsze również pracujące zostanie umieszczania się jak wydawanej współcześnie pewno wydawnicze współczesnych tej zainteresowań nawiązaniach przez kultury, się dokładnego prac) przez perspek­ Specjalnie zakresie podstawowych odnoszące teorii historii wstępie bardziej nych w prowadzonej zapowiedzianych również ogólnej przez j a k i dalsze zeszyty. krakowskiego U J , kierowaną zakresie we reprezentowanych (jak się na wywodzących omówienia się Słowian. oraz dotyczą staną właściwe tych Ogólnej które — w etnografii Moszyńskiego, odbiciem ośrodka ośrodka pokrewnych" drugą Słowian, prof. К. których zainteresowania etnografii, zainteresowania ków Etnografii placówki, w następ­ zeszytach, zwła­ etnograficznym ruchu naukowym. Rzecz jasna, krewnych Kultury w w stytucje. ności "Wzrastanie do musi w wspólnych linii i poszczególne ostatniego stworzeniu zagadnień, postępowania ośrodki i szersze zadań, omówienia bez wy­ działa­ osiągnięć przez te przy konsolidacji różnych ułatwiającej których na in­ równo­ większych wśród uniwersyteckie po­ seryjnym platformy prowadzić i Historii instytucji Polsce, 10-lecia podziału katedry w niejednej powinno i w reprezentowanych etnograficznych okresie „Kwartalnik wszystkim również zainteresowań kraju i zamieszczana przede zawierać etnograficznych Ludową" informacja, wydawnictw w czasopism Sztukę dotyczyć ona przecież ustalenia przez rodzaju Może etnograficznych centralnych i n . „Polską kierunków ilości postępującej podjęte tego specjalnych przedyskutowanie m. ośrodka, t y m ^ośrodku. placówek istnienia myśli jednego zakresie cześnie wobec Materialnej") dawnictwie jących że (mam na trud­ zadania pewno nie są małe. Przyjmując i z z wielką zaciekawieniem leży podkreślić szczenie w ambitne Żarneckiej-Biały, do szerokiej sądy wersyteckich. etnografa ki w dotyczące zapowiedzią pracy polskiej i i i duże na w terenowych po w I I wojnie znalazły z. siebie zespołu w w sposób czasie ośrodek będących i (w n a temat prace logiczki naukowej) terenowych jest ośrodków zakresu i metod n a ogół odbicia i nawiązaniu pracy badań etnograficznych" iść w na­ Umie­ asystentami- Z. Białego metodyki studiów cechujące należytego następnych krakowski. metodyczny powinny dyskusja Etnograficznych" zeszytów etnografa badaniach których 1 „Prac autorów, dotyczącej osiągnięcia, dotąd na Etnografii: literatury t y m odcinku nie pracy się wydawniczą wziął dyskutowane kierunków, Rozbudzona uniwersyteckie, jakie Studium obcej „weryfikacji z ukazania weryfikującej praktyce jednego fakt zapowiedź specjalnej Uniwersyteckiego E. przyjmowane na zadanie, z. 1 t r u d n e j , dydaktykami radością czekając wszystkie literaturze dobrą uni­ pracy ośrod­ etnogra- N a l e ż a ł o b y określić z a k r e s t e m a t y c z n y p r a c o p u b l i k o w a n y c h w nowo utwo­ rzonym wydawnictwie w s t o s u n k u do p r a c z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii o m a w i a n y c h od k i l k u lat w „Sprawozdaniach z Posiedzeń K o m i s j i Oddziału P A N w Krakowie", stanowiących również dorobek naukowy ośrodka krakowskiego. I t e n zespół p r a c i k o m u n i k a t ó w w y m a g a o d r ę b n e j r e c e n z j i w „Etnografii Pol­ skiej". 1 �RECENZJE ficznej, jakkolwiek przedstawicieli nież przede ficznych. jednak kich Potrzeba tylko do p r a c y autorów podjęły bardzo lub notowanych zachodzących jako zagadnień są kultury krótkim nakże przede cześnie budownictwa studiów w w na nie tylko współczesnej historycznym, w wsi. starającym osadnictwa nacisk obróbki od kierunku na drzewa, nawiązaniu innych I w oraz etnografii Obie się wsi sumienną przy również do podobnych ośrodkach XIX na lubelskiej aby jeden chodzi terenie nych i muzealnictwa rocznik tylko do cza­ poprzedzone technik (w pierw­ kładą zachowanych planów d dalszych jed­ współ­ konstrukcji inwentaryzacyjnych źródła podej­ historycznych stoją Tom marginesie otworem otwiera Etnografia Polska, w t. I X jest się z . i mają Lublin 1962, Muzeum że właśnie z. to każda z zaś jedyne rocznika. w gromadzi się z. ułożony nich 1 dużo, tej szereg o tym gdyż publikować przynajmniej dziedziny badania jak na muzeal­ badaczy nieraz znanego byłoby dyscyplin, wszystkich, świadczy przez hi­ poświęcony nie mogła z będą prężności pracowników prowadzącym Dla Skład wielu wydawnictwo posiada Dużej całości będzie i archeologii, przyszłości etnografów, Lublinie, biograficzny został czy w nich uniwersyteckiego zawodu. sztuki, przedstawicieli lubelskich samym 1 ciągłego rocznika Lubelszczyzny. zastanowić, prace wydawnictwa charakter historii terenie rzeczy prócz swego łamy słownik ukazanie lat. Materiału gdyż ośrodka lub Kutrzeba-Pojnarowa 1, E t n o g r a f i a , etnografii, jednak stanu która z. Lubelskie na wypełniały co p a r ę etnografię, na prowincji na się obecnego przedstawcieli graficzne zagadnieniom zawdzięczamy, Lubelszczyzny, nalistów wstęp, o należy i Materiały Należałoby osiągnięcia jeśli do dokumentów artykule), przegląd prac MaŁyso­ wybranych podstawie drugim M. w. monografie na omawianyth (w nowe artykuły tabl. powitać problemom zachowaniu swe ustalo­ natęże­ i opisowych inwentaryzację jak L U B E L S K I E , Studia poświęcone dyscyplinie. lepiej, 34 - uznaniem Lublinie. przemian tej MATERIAŁY s s . 159, 2 n i b . , 40 dużym Muzeum storii wielu wiary­ pograniczu połowy monografii i stan zaawansowania rozwoju niektórych STUDIA na doświad­ porównawczych. Lublinie, Z uni­ przez „porachowania" Anna w zresztą i katedry ustalenie północnym Lubomierzu materialnej wszystkim Stanowią mowanych odcinku się etnograficznej Etnograficznych" drzewa szczegółowych c z y też technik domów. już tym własnych pracy możliwości przykładami wstępem artykule) swych jest wszyst­ wysuniętych eksperymentalnych z. 1 „ P r a c obróbki p i s a n y c h ustalić linię r o z w o j u szym w techniki Rozwój Galasa, obecnych, celu również badaniach następne Tradycyjne ślińskiego, lecz w na ośrodki uzupełnienie terenowej pracy odnoszące inne zrelacjonowaniem mających i techniką i na rów­ monogra­ zainteresowań etnografii aby jak prac przemian. Przedstawione i P. opinii, sprawdzania i zakresie artykułach pracy), współcześnie wprowadzenie, w szeregu n a d metodą raczej zastosowania w omawianej współczesnych życzyć, może metodycznych pomocniczych, metod w ładne Należałoby i faktów gór, naukowych możliwości godności sów dyskusji do p r a c dyskusję znaleźć w wydawanych stanowi zakresie technik nia cytowane wnikliwych etnografa. wniosków w nych oczywiście in. wynikach bardziej artykuł wersyteckie czeń w można (m. bardzo charakterystycznym elementem przystępujących nie ich ośrodków wszystkim wspomniany są ślady tych 529 regio­ etno­ zapowiada najlepiej. etnografa-regiona- �RECENZJE 530 listę Henryka wnieśli składa i się badaczy. Lubelskiego artykule opiera Ubezpieczeń wymienionych stwierdza tylko materiał budynków. żenie w Polski ścian i do mogły wyświetlone ną przeprowadzone inwentaryzację w budowie. do zanych z materialnej, nictwo pow, Po w z a daje czasie jednak osobno domu podaje od innych k o n s t r u k c j i określają przez właściciela innych terenowe poło­ ziemi. zagadnień, autora. Badania Nie które te zo­ 1948—1949. P r z e p r o w a d z o n o dokład­ w każdej w s i : najstarszego, i poparta wywiadami, też zwyczajów, te które nowszego domu nie ograniczyły wierzeń działy i kultury obrzędów zostały się zwią­ potrakto­ nich budynki drewniane pod względem czasowym. budowy (82,5%). choć o zróż­ budow­ pod budowę. że 1889 r. oraz że przekroju nowego domu Omawiając występujących z niego, z w przyczyny porównanie wniosku, zróżnicowane miejsca porównaniu do spodziewać opis 1921 r . W y n i k a w autor mało się wyboru procentowe 1889 i się należy szczegółowy od historię o s a d n i c t w a dochodzi okazać różnic wzrosła nadal omawia w obecny izbie z opisami zupełnie otwory kuchnią. części na autor i zdobnictwo z końca rodzajów w ma­ mate­ 1921 r. ilość 1 3 % , to i Czytelnikowi mieszkalnej a ziemi mógł ulec budynki podaniem w wynika dynamika badania tak bu­ dominują brakuje belskiej procentach duży częstości nawet się ogniowe. stwierdza, że w w sieni; danych P Z U nie od c z a s u nie omawianego latach na roku Opisy 1949, a zaniku jednak, jakichś domu, Omówione ilustrują"" p l a n y Należy czasu i typów. też zagród Z arty­ niewielka jednak wiele kapa zależ­ budowy budynku. poszczególnych od tego jest następnie czasu stan prawie wyciągnąć budownictwa powojennych. znikły ziemi. Zastrzega uwzględniają występowania w można wystawienia wnętrza. rozmieszczenie Porównując przedstawia użytkowej cyfr rozkład obecnie również statystyczny oh ich rozmieszczenie. konserwatyzm zamykają zmieniło. i oraz pomieszczeń, urządzenia powierzchni zmianie dachów oraz przeciętnych arkusze gospodarcze rozwojowa autora od i autor umieszczone domu gdyż w. danych otrzymanych ścian poszczególnych ścian X I X podstawie wniosków, zostały funkcja paleniskowe Na podstawie obszar konstrukcję została ogólnych kułu jak Polski latach terenu winno następuje w sprzętów z statystyczne w geograficzne, autor omówiona ność pow. późniejszych. Następnie że badania w Państwowego Dane Statystyka szeregu czynniki omawianego częściowo Pokrótce nad i pokrótce murowanych tym lat materiału posiadanej jednak większych budownictwa dynków żyją­ przez pochodzących powszechność, oddziela artykule t y m wstępie ścian riału nie W lubelskiego uzależnionego teriał jak wiejskie danych statystycznych swą dotyczyły gwarowe terytorialnym, i szkic etnografii marginesowo. Przedstawiwszy nicowanie do zmarłych, terenowych. ale budownictwem. tylko X I X w., na budynku przez została wkładu budownictwo danych obok ilość trzech budynków Inwentaryzacja kultury wane tylko którzy przygotowywanego niewystarczające. budowy wszystkich, biograficznego. względu P Z U 30 w s i a c h jej zarówno omawia czym drogi, daty w ze tych fragment badaniach przy szacunkowe natomiast zostać cenne dachu, stosunku dotyczą 1 9 2 6 г., wypadkach uwzględniają stały z własnych są wielu Arkusze domu Szkice stanowią i Lubelszczyzny. Każdy opisu n a l i t e r a t u r z e z końca oraz w ludową słownika się źródeł autor niej. etnografów osoby, J . Optołowicz Statystyka wydawnictwa Zakładu z o on kulturą danej Materiały druku Autor nad życiorysu następnym lubelskim. Obejmuje badania bibliograficznych do W w krótkiego jeszcze autora z wkład z danych cych Zwolakiewicza. jakiś jego pamiętać, się n a w s d że lu­ �RECENZJE Artykuł sia jest Plastyki objęły R. Ludowej Państwowego Chełm, sugerowane w z wyroby ścian, ciekawe są w wzmianka dane o pasiece działów z przy północnej traktowanych spania, był niegdyś ubiory łukowskim Podlasia. Lubartowa" Dużo J dów", na tylko dawniej scowościach daniach się z i X I X zachód od Lubelszczyzny. są w do połu­ dekoracyjnie tj. rozsuwane całości wyróżniają oraz kraśnickie w ubiory na­ pow. środkowego tworzą się Powiśle, występujące ubiorów ławy zróżnicowany szczególności Wisły, grupę skrzynie skrzyń o Bardzo w terenie. często ławy „Ubiory charakterze się a przez zanotowana charakterystyki stylach w. rzeź­ wgłębnym dość tzw. kanapy, bo­ Bardzo omawianym w to po­ tam żyjących Lubartów. krótkie na również Puławy, wyodrębniającą materiału takich, malowanie prowadzonych Etnografii dostarczają jak „gwiazdy", Zachowały informatorów. wsiach konikiem". 1960. Z e b r a n e tedrę zbliżone daje do dużym również tle przebadanej pow. na Została się, Są występuje 1954 r. napotkać koniec strój. N a północnej rytem oraz pod terenami nie wyrabia. relacji niektórych „z się terenie. bogato w różnice ozdobne Dowiadujemy zdobione się elemen­ ceramika, pow. Autor urządzenie i za­ z okolic . ogół w chodzenie z części po­ wy­ zdobnictwo przeciwieństwie Bardzo jeszcze Trafiają zostało: omawianym działających w dekoracyjnych, w niż któ­ oraz budynku, szczególnie zdecydowane obejmujące Osobną przedmiotów znane można południowej interesującego już rzeźbiarzy obszarze analogie i radzyńskim chodniego człekoształtnymi. je terenu malarstwo. prawie w następnie referując stroje, na w jednak jest tylnych i bocznych obszarów i Szczepańskiego. rozpowszechniły pewne płótnie, ostatnie drewniane zachodzą na badanym do już Lubelszczyzny. oparciach cechach zawsze rzeźbę ludowej zachodniolubelskie, wykazujące i czym które wiązujące dziś ulami się było w o a te Biała szerszy terenu, — bryły żywe To teren omawianego artystycznego. Wacława sztuki dniowej do Nie dotyczące malowane, i wyrazu in. nagrobki rzeźbiarza biograficzne innych tkactwo. Podla­ Badania wprowadzenie, Przedstawione na dziś więc ludowej rzeźba do odznaczało i drzewie. m. są i obfitującym tam wędrownego obrzędowa, ludowej technik rzeźba druki to badanego sztuki mebli i Sekcję 1952—1954. B a d a n i a obszerne estetycznymi ozdobne, plastyka Jest dość rzemieślniczych. przez latach budownictwa walorami garncarstwo Terenem — Lubelszczyzny i części p o w i a t ó w : Ł u k ó w , gospodarcze uwzględnieniem Lubelszczyzny form, również biarzy. z sztuki wszystkim gactwem i daje zagadnienia tkaniny działy łudniowej Z łącznie kowalskie, niektóre przede i pograniczu prowadzonych Krasnystaw. charakterystyką ze szczególnym zdobnicze i Autor osadnicze n a n i m ośrodków architektoniczne wnętrza Kraśnik właściwego ogólną stępujących że na badań Instytutu Sztuki w pogranicze. stosunki do wiązaniu Puławy, tytule omawia przechodzi ty ludowa podsumowaniem powiaty: Lubartów, L u b l i n , Radzyń, P a r c z e w Podlaska, rym Sztuka Reinfussa, właściwie 531 Do „bociana" dziś pisanek. przez M. Autor materiały stanowią i Etnologii UMCS i „węża", kończy Badania Lublinie zwyczaje doroczne, kolędników, stroje czasów „gwiazdy" a natomiast podstawę w one z in. obok jeszcze Sekcję się również „kozy", bardzo dla „kozy" się wzmianką Plastyki Atlasu i lub Ludowej w wielu było miej­ o dalszych w latach 1958 przez K a ­ przygotowywanego etnograficznego są obnoszono rozpowszechnione zachowało artykuł dawniejszych choć „hero­ woj. ba­ lubel­ skiego. R. s. 129. 1 R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, �RECENZJE 532 Od zagadnień przechodzimy w artykule nia że — jak w cenne padku monografii i ona — talentem", nie jej obejmuje ne działy stanowi ściśle wycinania kraciaki wnętrzna X X w., jak jennych czości zdolnych spódnice, oraz I zmienionych Plastyki Ludowej, Kultury i Muzeum sympatią: „Wszyscy trafi się na Zupełnie konywane i ka w kończy Badania nianych lezione kleszczy we wsi płytkich Wszystkie i ocen tablic z opieką radzyńskim, ją nie gdzie nawidzą, kobieta, do d a w n y c h jedynie a dobrą 3 4 działalności Badania jej twórczości. organizowane zachowała darzy wszystkiego głowę, bo przez dawne, sposób od ją tra­ wpły­ szacun­ jest zdatna!' 1 wszystko po­ się b y ć wy­ było oprowadzenie poszczególnych Ciekawe, realizm także że Matejki, artystyki wytworów za negatywnych o K. Plastyki Ludowej P A N nieznanego nich żelaznymi osadzonymi Łyniew, pow. także artykuły i w Marczak Parczew. we posiadają o z życia wsiach uznała słomy. Lubelskim jak również ona wsi. Szkoda, obrazy że choć autor­ były. przez narzędzia zębami. się i Chełmońskiego, odkrytym Posługiwano trawy Muzeum czy ile takie komunikat z ludowej, najładniejsze scenami ocen, po sztuki Kostrzewskiego ją zdają plecione Kleszcze nim pracowników rybackiego: drew­ zostały przy łowieniu postaci map, .zna­ ryb nadbużańskich. bogatą dokumentację w zdjęć rysunkami. Teresa 2 popisu Wydział tradycji i oryginalne krótki wodach, twór­ do Wojewódzki mieszka, ma takich Sekcji znaczny do zwierzęta-zabawki t y c h o s t a t n i c h ujęły z w we­ połowy międzywo­ pola rozkwit i Jej 2 latach zupełnie i wystawy oddalona wsi za­ pasiaki Musiatowicz ekipę przez nowy na Tka zahamowanie przez wypaczona ona ludzie stara malarstwa. n i e przedstawiła Sekcji na a jest tle wsi w prawie na konkursy wyrosła. pisanki 4 jej galerii jej 74-letnia którego otoczenia. na wielkiego 1954 r. tradycyj­ modę" . artystykę z obrazów Tom ta.ka eksperymentem impresjonistów, niektóre że w jednak pow. wsi nie nawiązujące sprowokowanie obrazów w całej starą przez Ciekawym „W dziwią, urobić została Wieś 2 i nie swego Antoniny miała spowodowało 2 przedmioty i Twórczość w. wnuków. oryginalna chwilowo otoczenie dla pomimo wybitnym więc X I X z spowodowały nie zaniechała Lublinie" je urbanizacja okupacji gdyż a końcem siebie i nie­ wy­ 16 m a l o w a ł a młodości mody, Musiatowicz analfabetka zewnętrznych" . kiem dla i wczesnej lat lat są W obdarzoną środowiskiem, maluje ciekawa następnie ta „Jako kilimy artystki różne Twórczość cechy. i dziś „odkrycie w wykonuje Muzeum). dycyjne a Mając z twórcą ludowej. tkactwo, z — opracowa­ wyizolowanego. oraz regionu, jednostki ciekawe, osobą zjawiska babki. Zmiana warunkach; — pisanki ze a sztuki szczególnie związana jest przejścia Dopiero jest autorka dla rodzaju kontakcie zrozumienia rozpowszechnione fartuchy Antonina Tego osobistym otoczeniu koleżanek, więcej. ciężkie na pająki, od w s i dzieciństwa ludowej. (Artystka się twórczości ona, było artystycznej. wów uczyła potrzeba ale w e kobiet, w na swym wycinanki, pozostała Techniki — wstępie bardzo była mniej na typowych uzdolnionej Musiatowicz. właściwego ludowej, artystka i i w artystycznej zagadnienie stwierdza głównie sztuki mówienie dla Musiatowicz jak powszechnych, Antoniny tym wypadku niezbędne Antoniny jest zjawisk twórczości Twórczość J . Petery, oparte zwykle dotyczących do J . P e t e r a , Twórczość Antoniny P e t e r a , o p . cit, s . 154. Ibidem. Musiatowicz, s. 1 4 7 . Karwicka �RECENZJE MÜVELTSÉG ÉS HAGYOMÁNY, ас Omentaliis E u n o p a e , w Debreczynie, obfity kultury tego to rezultaty swoich artykuły o to jednak peszcie winien kraju, jednak Etnograficzne badawczej, jak i M T A wydawnictw demokracji pism znacznym z ośrodek o czas prof. kowej w — i i innych szkoły, w jednego zaważyła Europy ma wyraźnie na publikacji Cechuje je rzeczowość, telna podbudowa setkę i W dla tej czterech 9 wyszło spod oraz uczonych niejako charakterze etnografów z publikacji. tomach „Kultury etnografów sławii, P o l s k i , R u m u n i i i ZSRR), oraz różnorodna, i Tradycji" zagranicznych a 23 — Nie lub treści jest to Piękna (z B u ł g a r i i , może Gundy Odbijają one zagranicznych. popraw­ i rze­ niejednokrotnie szata graficzna, tworzą stosowną 32 a r t y k u ł y , CSRS, więc jednej konstrukcja papier opublikowano węgierskich Instytutu etnografów przekazanej literatury, pracy. klasy Oczywiście prof. В. autorów — Środ­ korzystać osobowość i Tradycja-" badań której tomy Węgier, reprezentantów z kie­ informującą artykuły ale solidna archiwalnych w i ludowej debreczyńskiego. ośrodków wysokiej notkę kraju". trybuna, jest pod pedagoga teoretyczne. dla jednak ośrodka wykorzystanych fotografie spoza jako dotychczasowe również skondensowanie materiałów cennej pióra prac nie bardzo pozycji liczne wolna Niemniej na polskich znana Kossutha rezultatem tym czaso­ sławą mniej „»Kultura studia wyłącznie z innych maksymalne złożona dobre rysunki ale językiem, przekraczająca poza powiedzenia. od zrozumiałym lecz przez znakomitego się kultury także że kręgu tradycji, zasłużoną zamieszcza będące w wydawanie Nie miary, publikacji. a przeznaczone kierunku, do Azji, kolei Etno­ się, pozycję długiej Ludwika ukazały zakresu artykuły ośrodków coś nym, oraz będą z się nauki. redaktor tej artykuły Debreczynie, znacznie oprawę tematycznym będzie ekskluzywne, kto nich Z Komisji życzliwością. cieszy wielkiej i To­ problematyki przyjmowany Uniwersytetu z się renomie Buda­ Wydaje czołową niezmienną redakcją do wydawnictw. i (MTA), w Węgierskie doborze zawiesza granicą społecznej jego każdym publikowane węgierskich czasopismo każdy, W i w kierują periodyk, uczonego Pod zakresie Wschodniej większości indziej d za Etnograficzne zajmują ustalonej nowy myśli Gunda, zamieszczać Etnograficznego z Béli Tradycji". charakterze czytamy się Etnograficznego organizatora. o gdzie kraju postępowej i i Gdy nowych wspiera, Nauk metodologicznych. potrzeb, Węgrzy monografii poczynania oraz etno­ bieżąco publikując postaci Akademii tak założeń rosnących w roku syntezy na etnograficznych Węgrzech) swobodę, odpowiednich gatunkowym, w rownictwem „Kultury pewną co węgierskiej ujawniają bądź Muzeum na prowadzone nowoczesnej zadań Węgierskiej etnograficzna zainteresowaniem Instytutu świetnego Centralis L. Kossutha- przynoszą etnograficzne uniwersyteckie, pojawia dawna czasopism materiałów zatwierdzeniu ludowych. od kultury, działalność et Węgrzech do głównych ważniejsze etnograficznych dużym Debreczyn lub na eksploratorzy Etnograficzna miarę ciężarze co jakiś czytelników w wnioski państw Węgrzech Hungariae kwerendy posłużyć z licznych wszystkie wypracowaniu w jednym posiadają instytucje, graficznej o łamach placówka warzystwo rozmachem poszczególni katedry (najważniejsza z przyszłości jest Komisja poszczególne kwestii Etimológica archiwalne przyczynków Aczkolwiek poszczególne co na i w nastąpi, badań koordynuje zasięgu, terenowe charakterze tematycznych. i szerokim który ludowej Zanim planuje o penetracje materiał, grafii. Studia Roczniki Instytutu Etnograficznego Uniwersytetu t. 1 — 4 : 1 9 6 0 — 1 9 6 2 Systematyczne, etnograficzne 533 z czego Finlandii, Jugo­ (14 z D e b r e c z y n a , 7 z Buda- �RECENZJE 534 pesztu i po tury jednym ludowej opracowań szego, na można 11 z i mają folklorystyczne ractwo, jak skiego i nych, a obecnie na Moszyński stwierdza, niaczych i Europy, że były Afryki zorientować i się jego tycznymi i ma na Węgrzech . posiada że Ob — znak; w w jeszcze kilka (rum. Zarówno zbie­ tego gór­ dziesiątków i lat sadownictwa. kultur zbieracka upraw­ gospodarka dla ryb W się na łowili pierwotny u się Cisą, ryb od przy brał go ludów za w ludów są K. M o s z y ń s k i , Kdzép-Európában, brzegu. żyli gęsto Połów tego ryba­ Tak uważa pomocą lub na nastawki luźno plecionej niewielkich innymi we klima­ zawodowym za rzekami jeziora koszowych nas ta w e k umiarkowanym ubocznie. połów dla sta­ czytelnikowi rdzaju klimacie niskim i specyficzne zawsze stosunkami lub naddnieprzańskich. kiedy na są właściwy z łowiec­ regionach występowaniu. w koszowe są jak różnego rybołówstwa Dunajem i pozwalają rybołówstwem pomocą użyciu wkraczając t e n sposób o jest umożliwiające czasach, ryb rzek charakterystyczne Węgrzy w się nie nastawki nad łowienie — łowi problemach tam pomocą umiejętności różnych samołówek uwarunkowane społeczny: stylisku sieciowe że za sposób trudnią występują poświadczonych ii kopie- urządzeń w mapka przestrzennym rozlewiskach którzy Węgrzy i ludów rozwinięte samołówek Autor 2 jednakowa fotografia, typów ręką ten tyle zasadniczych Rysunki, różnych na łowieckich . się w ś r ó d skomplikowanych głębo­ na Balaton całych i Ferto. sieciowych Zarówno wspólnocie z nasta- Ugro-Fi- Ugorami znad nastawek. teren swoje niezamieszkały posiadanie. ugrofińskich O wspomina 1 2 krajów. Gyalu ludności paściach B . G u n d a , A gyiijtogeto életmód emlékei a Gyalui h a g y o m á n y " ( M . e . h . ) , t. 1 — 2 : I 9 6 0 , s . 2 0 7 — 2 1 7 . kérdése studia wielu ogrodnictwa i zasadzie warianty Niektórych sieciowe nie jest aspekt koczujący i Człowiek és dla rozwinęły posiadały rozprzestrzenienie o nastawki jak sidłach większości bowiem łowienia Spotyka przejęli w ich chronologicznym tym, przypuszcza, licznie z Kolozsvár) \ znajomości wytworzyć- wiele bagnistych Pierwsze Węgrzech, te paści zasięgi swój pisząc oraz kościach. swój w także 3 wikliny rzeki stąd, samołówkach, jedynie sposób lecz przy Szilágyi nowie, gdy Górach roślinności, hydrograficznymi. M. wek (węg. w rozprzestrzeniania kontynentów. geograficzne tropikalnym, rodzaju i Azji, w Prymitywny Autor kultury większego stanie sideł wyznaczone kom, zakresu z naturalnej łowieckie w poszczególnych rannie i pierw­ dotyczą coraz rolniczych. L u d y Konstrukcja oraz działu podczas uczonych Rumunów roślin to zupełnie kul­ artykuły niwelacji O pisze że p r z y r z ą d y techniczne, kich. rosnących posiadała skutek u Cluj Wynika prace opisowy, zainteresowały miasta dziko idzie przewagi z Dwa podział zamieszczonych zagadnienia. zbieracką od z zagadnieniom trzeciego. lub stawiane tradycyjny społeczną, zaniknie. K. dla tym z liczebnej gospodarki znaczenie. nie za Mimo głębiej zachód ta co rychło na pozycję przyczynkarski Gospodarkę na duże ludność Jednakże 1 spożywanie obszaru temu 18 p o ś w i ę c o n y c h zaledwie formy Giláului) i i analizują natrafił (folklor) wyodrębnić charakter Prymitywne Gunda i Cegléd). Przyjmując duchową językoznawstwa. materialnej Muntii by drugiego archeologii B. z Nyíregyháza materialną, pozostawiał znakach E. A. na Virtanen . 4 havasokban, 3 fejlodésének 4 t. 3 : 1 9 6 1 , néhány s. Leśne „Miiveltség A vadfogó csapdák fejlodéstórténetének M . e . h . , t 1 — 2 : 1 9 6 0 , >s. 1 9 3 — 2 0 5 . M . S z i l á g y i , A magyarországi borítóhalászat M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 , s. 1 8 7 — 2 0 9 . E . A . V i r t a n e n , A foglalójegyekról, M.e.h., nim własnościowych 159—165. néhány kérdése, �535 HECENZJE barcie, namuliska, tereny wiedzi, słowem znaki własnościowe muły magiczne wyjątkowymi soby rodne, ale Liwów, S. się t a k w na wąskie stokach rolę na Na Z N. rolnictwem regionu tach. z W oraz tów pokolenia roli nie radeł i zabiegów bóstwom powiązania pokolenie. W formy, murem, już prymitywnych pomiędzy Czeremisów, odróżnieniu przejawiające roślinach. Górskie p o l a i wznoszą gdzie pługów. i terasogatunki Zachowało i świąt się mają­ urodzajów. zwyczajów kulturą uprawne, się indziej zwyczajów roślinnego rolniczych Spo­ różno­ dziedziczenie 1 magicznych, świata były u Kaukazie . spotykane for­ stanowiło prastare kamiennym i zmuszeni oznaczonym. Karelii, na na lub posiadanie cechę zachowało tam narzędzi ściśle w łączą pracy się c e p y Nowsze narzędzia danych w rolniczą bijaka z u bijakami, dają Azji się prześledzić Przedniej rzemieniami. się formy (Mezo­ wielu w różnych starsze są złożone Również z i wiązań nimi częściach warian­ typy cepów z Chin, bardzo cepów się . W znane bijaki Typy Zajmuje 6 7 występujące posiadają dzierżakiem. młocki . Jazygów znajdują Analogiczne Jazygów połączonych łączenia sposoby Debreczynie bijakiem. cepy i o cepach z dwoma uniwersytetu długości, sposoby się Nieco rozwidlonym z Włoch. różnej tutaj i czci zasięgów spotyka zbiorach samorodnym nii z nakazy Kaukazu. Ikvai-Iváncsics tego pomocą terenie w niedź­ otrzymywało Specjalne Finlandii, jak i hodowanych się na Wspólną uprawę obramowane obrzędów historyczno-kulturowe i za rodu Kaukazu Wysiewa się zwierzę w i jaskinie „niczyją" nieświadomość obejmowanych Górską uprawy, przez północy: obrębie ziemią postronnych. i Lapończyków. w oddawanie podstawie potamii) ludów rolnictwo gór. starych celu upolowali łąki sianokośne lub którzy terenów i długie, uprawia sporo cych górskie dla tych, przedstawia narzędziach przeważnie tam u Mordwinów Čitaja rzeczą nietykalne oraz powszechne nizinnego zbóż, barci własnościowych G. wato było lub rybackie, było okolicznościami Estów, od i co obowiązywały oznaczania znaków łowieckie wszystko, 2^-3 Japo­ segmen­ różnorodne są przedstawiają ilustracje. Młócenie wykonywali za określone Nadto a za pomocą ją lub cepów było młockarze wynagrodzenie. praktykowano mianowicie drabiny wędrowni Cepami znacznie uderzanie szprychami z pracą północnych, młócono o drzwi, uderzanie zbiorową. i inne sposoby przeciąganie giętkim Do słowackich żyto prymitywniejsze kłosami koła, u Jazygów kijem końca terenów zboża, groch i nas — u i c h pomiędzy lub X I X w. w zamian i fasolę. znane — szczeblami kijanką. G. S. Č i t a j a , Hegyi fóldmüvelés a Kaukázusban, M . e . h . , t. 1 — 2 ; 1 9 6 0 , 313—329. L . K . Kovács sporządzając w s w o i m czasie typologię cepów n a W ę g r z e c h dysponował skąpymi d a n y m i z k r a j u J a z y g ó w (węg. Jászság) rozpościerającego się między rzeką Cisą a Z a g y w ą , m n i e j więcej w granicach administracyjnych k o m i t a t u S z o l n o k . L u k ę tę s t a r a s i ę u z u p e ł n i ć N . Iikvai-Ivánesiics. „ J a z y g o w i e ( p a t r z Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna, Wydawnictwo G u t e n b e r g a , K r a k ó w b . r . , t . 7, s. 6 2 ) , s a r m a c k i l u d k o c z o w n i c z y , m i e s z k a j ą c y w s t e ­ p a c h n a północ o d M o r z a C z a r n e g o ; p o j a w i ł się w I w . p r z e d C h r . między C i s ą i D u n a j e m , z a g r a ż a j ą c g r a n i c o m p a ń s t w a r z y m s k i e g o . O k . 370 r . p o d b i l i i c h G o t o ­ w i e . W średniowieczu ukazał się l u d m o n g o l s k i , z w . J . n a W ę g r z e c h , o p o c h o d z e n i u d o t ą d n i e w y j a ś n i o n y m , k t ó r y p r ó c z n a z w y n i e i m a p r a w d o p o d o b n i e ind с w s p ó l n e g o z s a r m a c k i m i J . M i e s z k a l i koło m i a s t a Jász-Bereny, osadzeni t u p r z e z Włady­ sława I ( 1 1 0 0 ) , r z ą d z ą c się a u t o n o m i c z n i e . . . " N. I k v a i - I v á n c s i c s , Adaíoíc a jászági csépformákhoz, M.e.h., t. 3, s. 149—158. 5 s. 6 7 �RECENZJE 536 Niektóre bułgarskie ilustrowane ojczyźnie wyspie Bułgarzy przejęli winnic w używają) oraz jak od się bułgarskie, wywodzące Badania autora nad Obok iż w na w zagadnieniem Wypasania w miasto XVIII łąkach w. (puszta), nierogaciznę, Zdarzało silnych tarza służyła W lasach pastwisk na skich na stałe, lecz że i Wielkiej Pisze Nizinę te gólnych autor nezą wypalali nazwy stanowiące neolo­ w. co się wielką tak Już zarówno a i na konie, żołędziami. w wypadku wypasania inwen­ galasówki: sprzedawano hubka garbarzom. drzewny. Siedmiogrodu dzierżawili bydło bydła wypasali przez pasterze Wędrówkami i na hubkę Pozostawili rumuńskich badań przyczynku wypasano zimę, Obok węgiel z swoim dokarmiano całą Ormiańskie sezon. regionu. pomiędzy przedmiot w lasach dębową Rumuńscy 10 doprowadziły kulturowe 9 świnie przepędzaniu O na wsi. Pasterstwo przedstawia kiedy omawia hali. W odbywały uprawy, noszą pasterzy rumuń­ nie osiedlali liczne ślady rumuńskich węgierskich. w jak się na termino­ pasterzy Stwierdzono skalę, część pasterze zaj­ jednakże, transhumancja od południe. Novak wypasania nie tego badaczy południowa inwentarza W przez korę ormiańscy XVIII i odchodzili wielu i związana niowieczu, w nie Ciekawie Hajdúb'ószórmény . miasta Zbierano Węgierskiej. I. Balogh: pasterskiej już wędrówki V. tym przybywali się na o lub się miasta. lesie oraz kupcy Nizinie oraz latorośli wypasania jesieni w zbieractwo. kowale w. uprawy gron. etnicznego, chlewach-ziemiankach. galasówki Węgierską kulturze Karpat stwo w XVIII do zupełnie techniczne główny zajmuje do od je ognia, kopaczek winnej lasach należących zamykano niecenia i Pół­ umiejętnością niemal procesy stanowią w trzymano również z pra­ na Dunaju. sprawę Począwszy Hajdúbfíszdrmény rumuńscy. logii owce. zaś ścisłe p o w i ą z a n i a Szabadi te początkiem mowało i I. i trzody lasach uprawy od zwierzęta umożliwiał do Z że mrozów las bydła dopiero pędów substrátu swojej narzędzia leksykalnego pasterstwo uregulowało jak i w woły się, i krajach. to do istniały południe hodowla wielu typów Zarówno zasobu narzędzi i tego (szpadli przycinania innego historycznym W języka. przeszłości północ rolnictwa od dawnego rozwojem żyjącymi enograficznych z do półkolistej. z duchem zgodnie do w n i o s k u , ludami się noże przejęte się Podstawowe kopaczki poszczególnych kopaczki rozwoju 8 Nauczyli narzędzia. sierpowate w C. Wakarelski . autochtonicznej, wraz kształtu dla winorośli winorośli. niektóre aczkolwiek tworzone uprawy przedstawia ludności różnego zasięgi występowania i narzędzia, gizmy niej to specjalne przedstawiają granica uprawiali od p o d b i t e j Bułgarii do i fotografiami nie Bałkańskim uprawy narzędzia rysunkami z n i m gospodarka łąki nich Prócz i polany swoich pasterskie krótkim pasterstwa należały stad. stosunków wysokogórskie mleczna Poza do wielkiej tym część gdzie Już chłopi pastwisk należała form organizacji pożywienie, ubiór uwagę na pasterstwie obszarze 11 znaczenie. własności, rysie h i s t o r y c z n y m poświęca całym Słowenii , duże i własnościowych budownictwo, w posiada Alp. W oraz życie problematyce paster­ w mieli do śred­ prawo poszcze­ pasterstwa pasterzy związanej wysokogórskim z na ge­ Słowenii C . W a k a r e l s k i , Néhány bulgáriai szolomüvelo eszkoz és azok torténeti fejlodése, M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 4 7 — 1 6 3 . I. S z a b a d i , Legeltetés és makkoltatás a hajdúboszorményi erdokben. M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 3 0 5 — 3 1 1 . I . B a l o g h , Adatok a r o m á n pásztorok XVIII, századi alfoldi legeltetéséhez, M . e . h . , t. 3 , s. 2 1 3 — 2 1 8 . V. N o v a k , Недуг pásztorkodás Szlovéniában, M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 9 7 — 1 1 0 . 8 8 1 0 1 1 �RECENZJE zachowały liczne się p e w n e wpływy Z pasterstwem, owczego nie i spotyka się Niemców lecz są skie w u materiału Finów, szkicuje związku z w położonej temu i przypuszczalny Kunnyó w prac w W B. we rodziny. nich członków Się, bysze z w Inny 1 2 obcy i w S. ludzie we innych wszystkich Podobnie wsiach typ osadnictwa się jak palockich Osi roli, w i przedstawia T. gyapjúványoló lat ogrodnicze, ani pilnych chęt­ moszczu. zagród b u ­ wielkiej budowano uliczki w tworzyli wsi się. O d rodzinnej. należącej uroczystościach przez wspólnotę i bawiono roli. jed­ niewiel­ eksluzywności obrębie ro­ na zamieszkałe świętowano roli jednej ustrój przeprowadzonych budowanych rodziny w w jeszcze członkowie lub się do wielkiej Obcy wielkiej przy­ rodziny, przedstawiają się sto­ Węgier. artykule osadnictwa a 100 materiału badań obrębie Hofer- w typu ok. czasie ani wina, zagrodach wymienionej północnych charakterystycznego G o n y e y , w i pozostaje pracach pry­ Konyár, ogrodnicy kunnyó, rozluźnianie zagrody w starzy pokoleń wielkiej na wspólnota a zachowała istniejących pewne wsi tam tworzenie 1 5 swoich utworzyły prace się budują tym wypadku już Członkowie wykonywano obserwuje zamieszkują. strzeniania s. lat uczestniczą którą sunki że Ale do (rodu). na czasem czasu biegiem ludowego opisuje pomieszczenia narzędzia, Palócz szeregu Z Relikty Autor dzisiaj. konstrukcji rezultaty domach, typów. pozostającym wnętrza. etniczna Od . rumuń­ zebranego różnych i założono do Somogy, podając winnicach odpoczywa; społecznej grupa w Słoweńców podstawie 1 3 nich jednak opis dostawiano rodziny i urządzenia przedstawia budynki 30 i się się się w czytelnik kom. Heves. oddzielnych Wspólnie więcej rodziny. w odległości. jednej gospodarczą. Zdarza Autor w posiłki organizacji Węgierska mieszkali mniej znajdzie Nagyvisnyó od nich Nie przechowuje Wpływ badał roli. N o w e kiej się w Kurucz najczęściej przechowuje na u walkowni Winnice zachowało jednownętrzne jesieni folowania budowane regionu, walkow- komitacie artykułów. A. Debreczyna. okresu rozplanowania u dziny nej Kurucza palockich . wsi do kunnyó, w osadnictwu szereg przedstawia od tego spożywa oraz Nagy wielkiej z t a m noce. artykule wsi południe wiosny winnicy dowlanego z na poświęcono runa poświę­ Kolozsgyula] Mniejszej, rozwojowy gospodarczemu, notatkę prymitywne Węgrzech, urządzenia; schemat zwane prymitywne, od nie spędzają osad Azji Słowian^ przetwarzanie krótką [węg. technikę części jest lub raczej z na opisuje i Konyár obiektów bo których typom ogrodnicze, 30 ' k m szereg także poszczególnych winnicach budynki Turków a Autor mieszkalnemu nim budownictwa mitywne nogami. Giula folusze się niewielkie. S. Gonyey wsi Bułgarów, osiedlenia są związane sukna). Podobne Wschodnich, gwarowe Budownictwu w ręcznie. Alpach one poruszane nazwy owiec, i folowanie sprzed niemieckie z siedmiogrodzkiej poruszanemu 12 Retoromanów wpływy z wypasaniem tkanie foluszowi Mezoség , kulturowe natomiast ściślej (przędzenie, Prastaremu ca ślady włoskie, 537 Z zagadnień węgierskiego . mezoségi románoknál, rozprze­ Polega 16 M.e.h., t. ono 1—2, 351—357. 1 3 A. K u r u c z , A népi épitkezés emlékei a konyári szólókben, M.e.h., t. 3, s . 167—176. B. N a g y , A társadalmi szervezet befolyása egy palác falu t. 1—2, s . 67—95. „ P a l ó c z ( z e s l o w . P o ł o w c y ) , g r u p a l u d n o ś c i ( о к . 150 000 g ł ó w ) węgierskich Hont, Nógrád, Gomor, Haves, Borsod, z siedzibą g ł ó w n ą uważa się i c h z a r e s z t k i K u m a n ó w " . Patrz: Wielka ilustrowana powszechna, Wydawnictwo Gutenberga, K r a k ó w , b . r . , t. 12, s . 92. T. H o f e r , A magyar kertes települések elterjedésének' és kérdéséhez, M . e . h . , t. 1—2, s . 331—350. 1 4 épitkezésére, M.e.h., 1 5 1 6 komitatów w Parád; encyklopedia tipusainak �RECENZJE 538 na grupowaniu Domy spodarcze drugim oraz i Otóż brzegu próbuje bogata 1 7 . rzeki. Autor do grzech, najważniejsze stosunkami podstawie są nieco rwanie się padkach jednostek — V. — odegrały Pražák w mieszkaniowej poza Spichlerz (klěť) Trójwnętrzny wysoko domu z niemieckimi wijała się wej na po XIII R. i 1 7 J . XIII Europie i do­ na Wę­ ze po XIII A bądź Jednakże rodzaju autor uogólnienia tego spe­ spowodowały ode­ we wszystkich powstawaniu dom przy­ osiedli geograficz­ sobą 1 9 czasie był u Słowian szczególnie w czy kulturowe wysoko domu się badań przegląd w architekci szórványtelepülések wpływy dom przez badań Rumunii — od i typ hodowlanej sąsiadująca ze odegrały tam kulturze spichrzem, niemieckich końca z natomiast ze stajnią. Kozép-Európában, osiedli aż nimi napisali za­ zbożo­ typami X I X w. związane roz­ osadników połączonego nieetnografowie gdzie zagród. rumuńskimi kialakuldsa był Natomiast górskim, typów rozwiniętej nad mieszkalnego. ludność obu który związany gospodarce terenie mieszkalnego wyniki domu Zachodnich. jest kultury słowiańskich. CSRS) Czeska mieszane rozwinął do kultury dla spichlerzem, osiedli obszarze właściwy Przy ze starych dostawiany zapoczątkowana typ daje mieszkalny na rozwoju reprezentatywny na miejscu formy produkcji. Najnowsze, dziejów jego, niemieckich. w., Zachodniej ze ana­ wiążą środowiskiem zagadnienia stajnią przeprowadzanych B a r abas, w zbożową hodowlana ostatnim są i Autor osiedli powstawanie nie etnicznymi w. etniczne mieszkalnego W poza omawia powstała które rolę jest nie tyle artykule współczesnych gadnienia. wstępie teorii. tego największą do osadników stosunki że społeczności Zdaniem różne przyniosła w budownictwa sów t. w. że wytworzyła gospodarka Vuia Na geograficznym. wniosku, (autochtoniczny gospodarką że ale już Czechosłowacji przed Słowiańszczyźnie intensywna Hofera. J . Barabá- jednodworczych tych przyczyny, Środkowej osadnikami uważa, rolę, przypisy społeczno-gospodarcze. połączonego hodowla, Autor sadniczą na rzeką T. rozważań szereg umożliwiające 18 osiedlach istnieje warunki uważa, mieszkalny mieszkalnego w Wagiem Liczne pracy osiedli powstawania do Przyczynki całej rozwiniętą występuje nad gospodarcze Wschodniej bezpośrednie Środkowej . jeszcze dom i i go­ rodzaju przedzielonej wartość typu środowiskiem powiązaniami Europie na terenie ze istniejącej Europie w wsi osiedli tego tego oraz jednym, wiejskich. Środkowej ilość dochodzi i Autor stosunki występuje z jak przedstawił mieszkaniowej wariant tematem osiedli podstawy Zarówno od same. bądź badań osiedli, jednodworczych nym jest powstawania w gospodarczych. zabudowania osadnictwa. podnoszą jednodworczych które etnicznymi, takie na formy Europie największa nich, własnych typu Inny mieszkańców skupiskami osiedli z przedwczesne. cyficznego km. zaś Nizinie. genezy na że wsi, naddunajskich dodatkowo jednodworczych Wielkiej ze życie problemem zabudowań mieszkalne wymienionej tradycyjnymi osiedli temat lizuje się wsiach w i centrum 1—2 domy opisuje genezę stwierdzenia, na Na tam przedmiotu zajmuje występowanie niektórych się w promieniu jednodworczych już mieszkalnych zazwyczaj o Autor wyjaśnić istniejącymi chodzi w stawia osiedli się kołem bibliografia Geneza sa je występuje Słowacji. domów znajdują otaczają osadnictwa w oddzielnych mieszkalne do różne szereg cza­ za­ rao- M.e.h., 1—2, s. 219—247. P r a ž M.e.h., R. V u i a M . e . h . , t. 1—2, 1 8 kérdése, 1 9 V. á k t. , s. , Kdzép-Európa, népi épitkezésének 1—2, s . 293—304. A román telepiilésés lakóházkutatás 35—66. néhány legújabb fejloděstorténeti eredményei, �RECENZJE nografii na przede owe w prace na archaiczne dawna gionalne ski, przyniesionej ale przyrządzany ko nieliczne rycznych zach jak i Istnieją do wpływami ne w część europejskiej literaturze innych wskazówki co w do go jest terytorium, obok pitny. Dowodem stare, pochodzące kumysu są z czasów i od Już piwa przede w I X w źródłach tyl­ histo­ w wyka­ recepturę dotarł l u b też ludów do przyrzą­ w ugrofińskiej, umie­ Autor jednak setek lat przed zajmowali przyrządzali miodu, bądź się, ż e wschodnich. czasie kiedy nazwy Węgrów uważa pitny n a wiele jęczmiennego wspólnoty ludów są miodu. miód wszystkim tych Węgrów kucharskich, sycony w., germańskich Jednakże X V I w., przyrządzali Niemców. tego w zapożyczeniem że W ę g r z y kulturowymi miód już miodu. wśród zarówno syconego których z te­ nich autor, napój przez książkach z wśród był miodu znajdujemy spożycia re­ różne pierwszej podaje używany piciu zupełnie wodą przeszłości starych niemieckich osadników wniosku, chętnie i której północnogermań- W Jak 20 etnograficznej. źródłach dwie prace. pitnego . przyrządzaniu (pół­ terytorium kulturowej, rozcieńczony niedalekiej naj­ środkowo-europejisko-alpejski. udokumentowane szczególnie w i badań że paszową prastarego kulturowe: czasopiśmie miodu ocenia jednodworczych gospodarką warstwy obszary Europie bartnictwa, i przyrządzania dochodzi i przypuszczenia, według pośrednictwem jętność hodowlą stanowią w analizując Autor konkluzji, osiedlach te był O w do się omawianym Jeszcze dotyczących występują następujące znano pitny wzmianki Dochodzi trudni starannie spożywany. statystycznych dzania, za miód ludów. i Rumunii. węgierskiego starożytnych średniowieczu w kraju, ludowej. z nimi rezultaty własnych wschodniosłowiański jednakowo słowiańskich zestawia regionów sztuki Regiony zamieszcza w Przyrządzanie czasach oraz zasadniczej reprezentują Szabadfalvi opisuje i ludność różnych elementy budownictwa Hunedoara). warianty matycznie, W typy których i oraz ludowego południowobałkański, J. w w Mołdawia ludowego formę etnografii budownictwa terenach, nocna z budownictwa technikę, ze stanowiska zakresie bardziej i temat wszystkim 539 i obec­ spożywali pszczół itp., spokrewnione z miód bardzo językami turko-tatarskimi. W drugiej wiązania , neolitu aż ceramiki Moraw, po dzień notowano Słowacji, Bałkańskim. carskie. W pracy, Na czarną ceramiki. Nie dzięki są zgadza gałęziom naczyń; turalnej Autor zawdzięczała mokrym palania ceramikę Habanów. czerń suchej po czarną Się i destylacji. Zarówno Badania porównawcze gatunek koniec 'na autor na do proces drewna, częściowo powstawania jakoby kolor czarny pieca pod poddawane jak są i omawia rodzaje strojem kobiecym garn­ Węgierskiej. pozostający archeologów, Czech, Półwyspie ośrodki Nizinie Szeklerzy wkładanym pieca i od czarnej Karyntii, najważniejsze zdaniem po­ Europie występowanie technologiczny Jego w ceramika powstaje koniec wy­ one procesowi na­ długość wypalania ornamentacji zdo­ węgierską. nad J . S z a b a d f a l v i , A J S z a b a d f a l v i , A M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 6 5 — 1 9 2 . 2 0 2 1 Na wówczas grafitu. w. Rumunii wytwarzali otworów ceramiki Wielkorusi, występowało słomy wschodnioeuropejskie Styrii, ze stwierdzeniami wiązkom zamurowaniu ceramikę się jej Wschodnich, przedstawia domieszce t e r y t o r i a l n i e .zróżnicowane. biącej Białorusi, zagęszczenie i czarnej X I X i X X Prus znajdowały ich czarnej przełomie Danii, Ukrainy, Węgrzech ta swą terenie węgierska występowanie dzisiejszy. N a na Największe wpływem stwierdza Polski, Siedmiogrodzie pod ceramika Czarna Szabadfalvi 21 mordwińskim magyar magyar mézsorkészités, jeketekerámia przeprowadzała M . e . h . , t. 3 , s . 1 0 7 — 1 2 8 . és kelet-európai kapcsolatai, �RECENZJE 540 V. N. Beliicer etnicznych 2 2 . Dając autorka opis próbuje współczesnego stroju wyjaśnić genealogię jego warstwieniami history czno-kultuirowymi. stroju, długie jak pominają np. stroje łudniowych ludów fan, koszula, krótka koszule, Czeremisów długie i tureckich białe gorset, głowy płaszcze że płaszcze, Widoczne i z pewne nakrycia tam są biżuteria) futrzane), mordwińskich związaną Stwierdza, Wotjaków. (nakrycia kobiecego datujące się głowy tego itp., przy­ wpływy rosyjskich z na­ elementy również oraz grup licznymi różnych po­ (sara­ okresów historycznych. T. Bodrogi krewieństw 2 \ wstępie sowe publikacje dań nazewnictwa L. H. ską Morgan dokonał W drugiej części rozwój Podaje próby którzy węgierską autor stwa. badania rycznymi ważką wieństwa. 2 4 . rodzaje mają sztucznego celu stosunków skich i Jezus, terstwo terstwo płci bardzo Piotr krwi z i M. S. autor w ZSRR 10-leeiach. Edmonsona, Eskimo. i ich terminologii wiejskiego rodziny, gdy wniosków. i Dalej ogromne szereg pokrewień­ pokrewieństwa. tymczasem wielkiej z stosunki rodziny. badaniami Autor ugrofińską zawiera Po­ prehisto­ powołuje się terminologię aspektów Nigdy oraz się tego indeks sobie zawierają się ludzie w z na wiele palców, badania typów i sztuczne równi mogą na pokre­ węgier­ sobą kobiety dopatruje się węgierskich krwi. pozycją społecznej. Można i i dziewczęta. wielu bajek cech roli wypijać W ludowych W węgier­ przykład diabeł, kumów. ręce mityczne, sztucznym dawnego formy nawzajem sobie postacie te Be­ dwa społeczną, Na w podawać C. przyjacielskich Również występować ludzie Obie i pokrewieństwo. sobie przysięgać, pisze wyodrębnia pomocy człowiekiem. sposobów. między autor braterstwo hierarchii — ludowych ludowych wzajemnej biednym można nie robią autor bajkach bajek pokurnanie stanowiska zawierać pokurnanie węgierskich księżyc, w i a t r serdecznych męskiej. Katalog i typu połączone również zarówno pokumać słońce, mogą przez w którzy się różne mogą krwi stwie tzw. y do organizacyjne system zapewnienie ludźmi, kumają śmierć, utoczoną małej węgierskich pokrewieństwa: między św. rownica, od Olderogge a ostatnich Murdocka węgierskiej dalszych otwiera analizy przeważnie bajkach zajmujący do do w etnologiczne pokrewieństwa pokrewieństwie podstawie na P. węgier­ się terminologii. Morgana zaliczają zręby obejmującą Steinitza G. różni pokrewieństwa. sztucznym Na Od ba­ podstawie analizował ostatnia opisowej początek których jaki po­ dotychcza­ pokrewieństw. gospodarczo doprowadzić Steinitza Studium systemu O reš W. w ta miejskiego odzwierciedlają na pokrewieństw jest terminologię terminologii powinny pracę skiego wsi grupy badania poświęcona niezależnej na i sposób, pokrewieństwa terminologii Przedstawia zasady, Morgana Kirchhoffa, współczesne studium dotyczy głębione na Według terminologią według rozróżnia pokrewieństwa terminologii terminologii najważniejsze pokrewieństw. zatytułowanej nad wyjaśnienia część Autor Pierwsza pracy węgierskiej omawia rozpatruje „uralskiej" terminologię uwagę dla Trzecia tzw. badań podziału zwraca znaczenie podziału do autor terminologii pokrewieństwa. należy badawcza pracy pokrewieństw, i przedstawia swej dotyczące terminologię „turańskiej" Problematyka absorbuje Na jak król, cza­ Bra­ krew itp. ale Bra­ tylko pokrewień­ braterstwa sporządziła A. krwi. K o - V . N . В e 1 i с e г, A mordvin пд'г viselet ószehasonlító vizsgálata, M.e.h., 1—2, s. 249—267. T. B o d r o g i , A magyar rokonsdgi terminologia vizsgálatának néhány kérdése, M . e . h . , t . 3, s. 1 2 9 — 1 4 8 . C s . B é r e s , A mürokonság a magyar népmesében, M . e . h . , t . 3, s . 1 7 7 — 1 8 5 . 2 2 s. 2 3 2 4 �RECENZJE vacs . 2 5 W talogu. referacie Z. Ujváry się ich — twórczość Ujváry ściołach nych pieśni lub I. części jest dopiero zuje np. w wiedzę dane podania Przy generacji i uwagę łeczeństwa metody ludu. Autor uwagę Obok wpływ tradycji na dalszą ostatnie głęboko nie tylko w podaniach i fragmenty dziejów. n i e przejętą podania w należy narratora. i filologiczny i zapewniającej możliwe przeprowadzi Podanie po­ przeka­ od prawdy. racjonalne z irra­ nieprawdopodobieństwa, jak światopogląd danej zbiorowości, Opowiadacze podań transmitują w n i m przechowywaną. brać pod uwagę Umiejętność Przy tradycji rozwija podania aspekt, Autor ale postuluje skuteczność i nie tylko tworzenia badaniu formalny środowiska. ludowej — Opowia­ tradycji. i przekazywania mutacjom. koń­ {Arany rozpowszechnił. odbiegający elementy wrażenia partii trąba autor i ko­ wesel­ literatury tradycji. daleko przebija zakorzenione charakter sposób W się i materiał ustnej pleśni w oracji Zíoía jak twierdzi z wyimaginowanym, przez pewnym przyjął ogromny nie sprawiają psychiczne badawczej często Sárosi badania ludowego — zbiorów śpiewanych ludowych. Gyula do l u d u , się analizę pieśni poetów poety przekazywania rzeczywisty zachowywania i K a ­ 26 zwraca wierszowanych problemy podania ale oraz utwory utwór przeanalizuje społeczne ulega swojego opublikowanym ludowych . duży zawiera nabożnych 1848 r. d o t a r ł procesem przekazywaniu przyjmowania, w ludowych, duchowym weselnych Główne środowiska, są plan i wierszy wywierają Pierwsza rozpatruje ludowych stosunki swojego predyspozycje pod gdy te W i poezji życiu części. jakimi prawdziwe, bajkach. aktualne 3 pieśni istoty nad choć i i literatury patriotycznych, zdarzenia się t a m świat cjonalnymi, na drugiej wtedy, zdarzenie Splata pieśni pieśni kulturze przedstawia badania zbiory zbiorów ludowej drogi, Zrozumienie głębione w wierszy opisujący 27 Kilonii. pogrzebach, Ferenezi (ustnej) . w pracę i rekonstruuje Trombita) i na itp. W cowej 1959 r. tylko Ethnographlca" ludu. podzielił miłosnych, „Acta pomniki poetycką przedstawia w formą znaczenie pisane autorka nim Rękopiśmienne omawia i o w obszerniej rolę ustnej czasopiśmie pisze wygłoszonym zajmuje na omawianym Obszerniej 541 i i pamięć, się w ciągu należy psychikę w wielu zatem brać danego spo­ wypracowanie postęp ale przetwarzania, specjalnej badaniu ludowych podań. Ten i s a m autor węgierski kult zamieścił lasu . W 28 w omawianym powiązaniu czasopiśmie z całokształtem badał a n i m i s t y c z n y k u l t l a s u n a Węgrzech. Szczegółowa autorowi na wieków. Wyodrębnił a rozróżnienie mianowicie: demona 2 6 2 7 2 8 s. 1. k u l t leśnych cztery drzewa w warstw w ścisłym drzewie lub grupy znaczeniu ducha jedna na drugą animistycznego (modlitwy ściśle istot niekoniecznie mieszkających l u d z k i e postacie, j a k elfy, karły, o l b r z y m y ; animizmu Ferencz' a n a l i z a tego k u l t u zachodzących zasadnicze Świat ludowych do w drzewach, ciągu kultu drzew); zespolonego pozwala w 2. lasu, kult z drzewem; a przybiera­ 4. k u l t l e ś n y c h u p i o r ó w duchów. Á . К o v á с s , A készülo Magyar Népmesekatalógus meséinek tipusmutatója, t. 1 — 2 : 1 9 6 0 , s . 3 5 9 — 3 8 9 . Z. U j v á r y , TVépi kéziratos versesk'ónyveink, M.e.h., t. 1—2, s. 111—146. I . F e r e n e z i , A népmondakutatás néhány elvi kérdése, M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 201—211. I . F e r e n e z i , Az animizmus világa és a magyar erdokultusz. M.e.h., 1.1—2, 5—33. 2 5 M.e.h., s. także 'mieszkającego 3. u b ó s t w i a n i e jących szeregu studium wierzeń �RECENZJE 542 V. Diószegi Pierwsze dopiero 140 lat materiałów, of nad Te first Przyczyną ostatnie Magyar sformułowanych w wanie zjawisk, przebadanie 0 jego ne postacie ludu i właściwe do starych w z dawnymi Węgrami. J. Alexe jenko na przedstawia dotykać 1 rybackiego, a wchodzić łodzi nymi a duchy. złego sie Przy krążący ze głośno w strzałą oraz mowlę przed wpleść tajdze. wieloma bliskie Z. jednego są się złymi się orlich układano piór duchami. w pas już stwierdza, względami podobne Sa.mojedom z Ketów. jej babki. innej w za winy na z i rodzącej. brzozowej kołyski suszono, Odzież są do obrzędy zwyczajów innych Musi dawniej człowieka. i zdrady wolno jej także specjal­ życia zaklęciami noworodka zwyczaje nie łowieckiego wolno tryb rezultat dnie czego ciężarnej położnictwie dorosłego że przebywała obwarowana i na win. Dziecka kołysce Nie jest modłami Ketów [Jenissejscy sprzętu Pępowinę Zagadnienie zwyczajów do kobieta umieszczane północnej przedstawił ludowych Ketów Autorka szczególnie się ze s w y c h szereg Węgrów narodzinom dietę przez cały przez towarzyszących ciąży, jest pozo­ wspólnocie omawianym znająca jakiejkolwiek skórę' i pęki ją lub Autorka Ujváry z uważany spowiadać zajęczą wieku w poród męża, szaman należą analogii W zawsze rodzącej wreszcie czy we zajęcia ludowymi przebieg jest i odnaleźć koczujących ciąży i wierzeniowe szamanizm, 1 w 3tł należących nimi wierzeniach autor jeszcze dziecka . obrzędów jej czasie opisuje obecna namiotu prowadzenia zawijano przedmiotów Autorka i w części j e s t z a istotę n i e c z y s t ą / w o b e c do W one z Mitycz­ szamanizmu. narodzinami wśród ludów studium. szuka się z o k r e s u z i również mówiących wątki jej Dalej Diószegiemu się zwyczajów należących porodzie Trudny z czy tylko Zwyczajami się uważana rybackiej. dokoła porodu szereg także zakazami. wywodzą przeanalizo­ jak diachronicznym poszczególne żyły się jak występujące wyznających datujących Turuchansk kobieta sprzętów do które rejonie Ketów udało związanymi lat w dziecka. U kobiety. efekcie cel historycznych niniejszym ludowej. kiedy za Węgrów, — czy pokrewnych, zajmowała Syberii kilka artykule jej W sobie w Beliefs metodologicznych szamanizmu, jest swojej Religious postawił etnicznej, czasów, the reliktem kultury wierzeniowych, ich terytorium, A. Ostjacy] przez kręgów z metody wcześniejszej założeń synchronicznym, grupie zdobyciu być dociec, węgierskiej w with zarówno 29 trudności we i ludowej rozpoczęta wypracowanej autor własnościami się ludów autor podstawie zawarta poddaje węgierskiej wierzeniach Na religijnych Stara były archeologicznych zjawisk autor wierzeniowych węgierskich obecnego tych badaniom. całej religijnych pracach rzeczy concerned mogłyby nadludzkimi — elementów stałościach w kulturze Węgrów odpowiednio Research pracy które węgierskiej religijnymi uzupełnił Hungary. wierzeniach Analiza obdarzone są of T węgierskiego porównawczym of w ymienionej śladów wyobrażeniach spokrewnionych. stanu brak niedomagania Settlers wszelkich tego zaś Problems w wierzeniami wszystkim Methodological the szamanizmu dawnymi temu. przede badawczej. pracy Pozostałości badał badania ,,babka'\ odpędza złe małżeńskiej, zatem w nie kąpano, cza­ lecz kory. Maleńki łuk miały chronić nie­ aby w rodzącej narodzinowe ludów, późniejszym zakopywano Ketów szczególnie pod zaś Syberii. przekazywania, węgierskich . 31 Swoje przejmowania obszerne i funkcji i rzetelnie udoku- V . D i ó s z e g i , A magyar néphagyomány és a sámánhit kapcsolatai, M.e.h., 1 — 2 , s. 2 6 9 — 2 9 2 . J . A . A 1 e X e j e n к o, A gyermek születésével kapcsolatos szokdsok a szibériai keteknél, M . e . h . , t . 3, s . 9 7 — 1 0 6 . Z. U j v á r y , Az átádás, átvétel és a funkció kérdései egy népszokásbaru M . e . h . , t. 3, s . 5 — 8 8 . 2 9 t. 3 0 3 1 �RECENZJE mentowane studium zwyczaj'Orwl obcego pochodzenia gionów Siedmiogrodu, miogrodzcy mu terenów w zabija żniwa, janie głowy jako aby w następnym czaj zabijania tam zniszczenie w symbol sposób czynniki turze? istnieją już cza złych Poza gdy może Dalej w duchów się autor całych do późno, go, a Ponadto na terenie zabijania Ujváry kury Czwarty regionem a wiane po i koniec czas dziś karnawału sceny, akcje są nawałowe downi z t a k że się karnawału pełne aktorów wspólna widowiska aktorami i jest się 3 2 w był Gry szereg nie dopusz­ urodzaj nie ten itp. bliski, przyjął przejęty u już się przeka­ terytorium. dawniej Na go. został ludów szersze koguta. bliski. zabawy zwyczaj zakończenie enklawy pochód nawet kobiety część Farsangi i mile ich w imprez. kierują terenie. Przez jest Miejscem przędą. grą játékok jak cały odgrywają Rozgrywające wiejskiej. na upra­ początek, widziana, dziewczęta dramatikus hodowlą Ukrainy, poprzebierani humoru. jest narodowej przebierańców. często i Szatmár Zarówno społeczności Widzowie w prześledzenia Króli. słownego a rolnictwem są we . Szatmár mniejszości odpowiednio i 3 2 Siedmiogrodu, (zapustne) możność karnawałowe Ujváry się karnawałowych której duża i trudni Trzech jednakże, I. F e r e n e z i , Z. U j v á r y , M . e . h . , t . 4 : 1 9 6 2 , s. 3 — 1 6 2 . bliskie mieli przejmującego już na z ludnością hałaśliwy organizatorów bardzo ją mężczyźni w bardzo wzmaga zanikał I. Ferenezi i Z. mieli sytuacyjnego izba, lub Węgrzy Zwyczaj zabijanie karnawałowe bardzo schodzi jak tworzącymi dopuszczalna wiejska kiedy Ludność łączą stycznia, młodzi komizmu tam, koguta ekspandować wyłącznie autorzy 6 aby przez Węgier. zabawy tylko Europie. zawiera oznajmia tradycyjne, twórcza jest dzień, i kul­ przyjąć ludu zabijania Jakie jest psychicznie i nawykami rozpowszechniony całej osadnikami rozpoczyna trwania zacji w gdy pytanie,, obcej się kogucia wtedy, okresie, kulturowe Gry krew rok złych zupełnie identyczne terenach. znaczenie, opracowane powiązania terenie. w sobie m . i n . , że k o g u t że życia drugiego. Wierzono tylko zwy­ oznacza mocą koguta zwyczaj słaby, Węgier podobne koguta niemieckimi różne cja kult w., za północno-wschodnich omawianym Karnawał całych miał Szatmár, Bliskie także już do się ma do zabijania n a niektórych XVIII był w może cel stawia zabi­ zabija koguta ma lub tych zbożowego, przed narodu zwyczaju zwyczaj mentalnością dlaczego tom czasopisma regionu bydła. i omawia wsiach w zatem z się, przyjąć Podobny Zabijanie jednego zwyczaje, zwyczaju mieszkalnego, tylko bo zujących obcy żniw pobudzić z Wielkanoc demona zabezpieczyć jakiegoś zbliżone może się sharmonizować a że plony. koguta na re­ sied­ Węgrzech czasie płodność. A u t o r od z t y m ptakiem. domu zastanawia Węgrzech, stosunkowo lub przejęciem zwyczaj się wniosku, związanych t y m obcy przechodzi W koguta ma n a nowożeńców podobne Przed wierzeń do zaś żyli każdym północnych wzmocnić obfite krew zadomowienie w Wielkanoc). wesela Na Siedmiogrodzie a winien znów czasie ludowy w autor niektórych na zabijaniu wiejskiej. weselnymi. (karnawał, poświęcił t j . t a m , gdzie ten polega czasie: krwią roku, w sprowadzić dochodzi funkcjonalnie. swoich starego koguta zwyczaj Swą Węgier, społeczności obrzędami wiosnę bibliograficzne) ludność węgierską karnawału, spowodował na umożliwiają Autor gdzie roku Zwyczaj innym z prze^ północnych całej czasie jest zimy, a nadto jaki w w płodności. koguta Zabijanie duchów, koguta związane koguta nowy. obecności Transnubii koguta i lub Słowacy. w się w 242 p o z y c j e przyjętego Tramsdanubii Sasi, Niemcy odcinaniu i (529 p r z y p i s ó w , 543 się inwen­ insceni­ Na kar­ Kontakt wi­ aktorów lub Szatmárban, �RECENZJE 544 narzucają ról- im chętniej Aktorzy Ferencai í Ujváry 1. p r z e b i e r a ń c ó w parobcy a w i psów. wygłaszają Większe darz i mu z także rzemieślników znanych W w gry regionów gólne motywy Na noszą W trzeba artykule językoznawczej. Badając tanura oraz łączący obydwa apelatywy. na zaś mutandis i „piec określenie sama grzebaniem). Ustalanie niach — ściowo i nicznych. i pokrewne -odpowiednią metodę czyli drewnianych. badanie do magnetyzmu W w Polsce należy szukać — to pozostałe, w B. rodzaju zachowania dramatu ludo­ porównują Europy. i w innych Poszcze­ Niemczech. zdaniem autorów — współczesne ich inter­ nieetnograficzne Gunda innych bowiem U daje 3 2 nikan wielu staroperskiego w związek w popiele", wielu językach używana chleba analizy wyjaśnaa zagrzebany ludów, chleba opraco­ próbę i językach „chleb etymologia mutatis jest związana średnioperskiego archeologicznych jest obecnie dyscypliny, badawczą. Autor słojów", znaleziskach i z popiołem nikan słowa etnologicznych nowoczesnej określenie absolutnej wypracowanymi wieku określać wymienia pozwala kamiennych sprecyzować ich kilka i materiału wiek. Na nauki orga­ dobiera najważniejszych. glinianych młodszych odpowiednie określenie czę­ znale­ przez substancji o k r e ś l i ć , /wiek i a chronologii wiek znaleziska bada­ archeologii, metodami pozwalające przewidywanego pozwala i karnawałowymi Ukrainie, u w a ż a , że w niezbędne „kalendarz też wyprawia koniec terenie dotycząca w . Autor rozporządza Stosownie drochronologia,, lezisk etnologii, Archeologia 3 3 bywają przejrzysta. chronologii L . Vértesa Na na wypiekania świetle się pełne gospo­ popularnością się z a g a d n i e n i e m elementy. chleba (terminologia więc gesty różnego mówienia zabawami chleba". do za czym skąpy wojska analogii wymienić wypieku staje absolutnej przyrodnicze się tym popiele) to p r a c a także ziska. nazwa W w do sposób i Dużą się całe przy węgierskie. znaczy ziemnego do osób. dające grywane syna średnioperrskiego w y r a z u Nikan teksty zbójni'cy, Chętnie zwyczajów, odpowiedników ziemny pieca ta (zagrzebany ich z na irańskiego znaczenie wyrazu tanura jeszcze niewielu środowiska. karnawałowych dziejów Z a świń, Zazwyczaj wesela, wiktuałów. tym Szatmár czysto lub więc przez wołów, udziałem przebierają poszukują piętno byków, występują zajmują ludowych z śmierci poszczególne Rumunii, gier skarbcu Szatmár autorzy jego w przy udziałem Tak ujeżdżane a n t r o p o m orf i czne, oddaniem swojego regionu występują zakończenie wania. pracy z pochodzenia w ze a następnie ogólnoeuropejskim pretacje parodiując swej scenki skradzionych z inscenizacji. kościelnych, wsi. Aktorzy postaci zapustne ze życia przed konie postacie scenę interpretacji widowisk większych zbójników-batiarów. Cygan-ojciec analizują węgierskich, Aczkolwiek w i typy figuralne, się czy antropomorficznych. bociany, krótkie inscenizacjach sporządzoną części kozy, obrządków w chwytający wszystkim 2. f i g u r grupy parodią często z zasadnicze n i e robią odgrywają mają inscenizacji publiczności. przybierają odgrywa kupców, ogóle autorzy są sceny i dalszej wego lub cyganów. weselną się wsiach za zwierzęta Najczęściej życia dwa rodzaj życzeń niedźwiedzie, znaczenie Bardzo i zwierzęcych, za dialogi ceremonie ucztę cieszą się się „pandurzy" sceny widziany gustów rozróżniają niektórych tylko sprośności. do maskach natomiast odgrywane siebie się Przebrani przedstawienia. są w przebierają „huzarów", jeleni przez dostosowują Den­ zna­ prze­ chronologii B. G u n d a , Az iráni kenyér torténetéhez, M . e . h . , t . 3, s. 2 1 9 — 2 2 6 . L . V e r t e s , Az abszolút idorerd meghatározása az archeológiai és etnológiai kutatásokban, M . e . h . , t . 3, s . 8 9 — 9 6 . 3 3 3 4 �RECENZJE szczątków kostnych najdokładniej pozwala wyznacza radioaktywny. przebadanie wiek Jednakże 545 zawartego starszych znalezisk sposób posługiwania w nich fluoru. pochodzenia się I n i m jest kłopotliwy i M A S A L E B I SAKHARTWEŁOS Opublikowany prof. kowej i G. Jubilata, SRR jest z jak etnograf i G S R R w do są towania się których w bogaty gruzińskich t. także prof. dwie Od Gruzji i on na i prof. teorią szkole ona bibliografii otacza najwybitniejszy Gruzińskiej szkoły prof. ważnych Etnografia jak One znany. w etnogra­ do zorien­ etnografów, Obok również etnografów uczeni z innych spoza Republik przygotowaniu wydaw­ kontaktów świadectwem jak porusza­ okazji gruzińskich kadrę to w i współ­ uznania zasług roli w studia właśnie Czitaja P o l s k a , t. I X jak i przedstawiają orientacji i ludów w działalności w Kaukazie, muzealnych. dużą Obie wartość, gruzińskiej pedago­ w tej wartość Tbi­ chwili nauko­ badań o etno­ Czitai, naukowych ludowa, metodyka artykułu. dostarczając świetle zaintereso­ zagadnienia prac omówione etnogra­ pozycje m; (tbi- zestawiona 1924—1961. W etnografii etno­ gruzińskiej poprzedniego sztuka oraz badań naukowym G. latach kierunki Kaukazu historii prof. uzupełnieniem główne na mówić prac w metodyką pracom pozwala warunków na Uniwersytecie nad nich etnograficznym. pracujących nadały z pokazując zaipewnienia k a u k a s k i c h . Szczególną który Gruzji innych pierwszej 5—15), lat prowadzonych zakresie etnografów jego się do W (s. muzealnictwem opublikowanych rysują Czitai. Jubilata wykłada radzieckiej. Bibliografia i G. od w i e l u Jubilata odrębności, terenowych, dla i prof. G. Czitaja nadają 133 p o z y c j i uprawa G. zatem prace udział się r ó w n i e ż republik Czitai wyraziście zarówno artykułów k a u k a s k i c h oraz Ich Historii Podobnie zainteresowania nas zmierzających liczną innych walor Gruzinów u Instytutu Republice. międzynarodowych (s. 1 7 — 3 6 ) , j e s t p o ż y t e c z n y m nader Jubilata: etnogenezy 35 - nau­ jakim gruzińskiej szereg swe wytężonych, zasług kultury. wykaz w pracy działalności i lat prof. G. etnografii R. Todua krajów poświęcone Obok pominąć terenie liskiej) riałów poświę­ pracy Nauk staraniem dostarcza jeszcze ZSRR. poczynań przygotował gruzińskich z to twóroów przedmiotem szerokich, życiu GSRR. również grafów zane Czitaja zawiera etnograficznego, o kilkudziesięciu graficznych ficznych, z się drukują G . Czitaja zajmował działalności Zawiera Gruzji" szacunek, Akademii i metodach jest granic pozycje jego w prof. i właśnie wań Tbilisi Czitai. informuje etnografii sposób będące malo zarówno G. otwierają terenowych, przez i G. jeden z wydawnictwem tak ośrodka wielokierunkowość w Prof. tom badawczych spoza wyrazem Gegeszidze wej Etnografii etnograficznym 12—13 „Materiałów" gruzińskiego Tom lisi 12—13, i 4 5 - l e c i a podjęcia Uznanie ukazujące w s z y s t k i m z sąsiednich a jest naukowych Nie Tbilisi, omawiany się dorobek w Radzieckich, gicznej. w zagadnienia problemach przede rozwoju zasłużony. Gruzji" również najrozmaitsze pracy etnografii. czasopismem Gruzji. Zapoznanie nictwa do urodzin członek-korespondent Etnografii czołowym jących Gruzji; zakresie Uniwersytetu poprzednie w 12—13 „Materiałów 70-lecia jego Gruzji, fów M. t. radzieckiej. „Materiały tomy t. okazji najbardziej w profesor etnografii i ostatnio Czitai pedagogicznej obecnie AN Nizińska s . 4 3 3 , i l u s t r . 137 cono się ETHNOGRAPHIISATHWIS, węgiel kosztowny. Irena 1963, wreszcie organicznego in. zwią­ mate­ radzieckiej. �546 RECENZJE Problematyce już poświecone muje o wartości z XVIII a historii badań są dwa materiałów w., W a c h u s z t i G. Czchikwadze nego. Cz. 1, w muzyczną W. ludowej i się (s. i A. N. o A. (s. zajął (s. W. o z kultury a budownictwa zajął się „Dabrazuli" ralele przez tkactwie w wspólnot się i i Ocziauri D. Swanecji (s. 349—359). typów W Tria- pozostałe artykułów prace dotyczą­ T. Ocziauri. miesz­ domostw, wnętrza, „Pandżiriani", R u - i budownictwie planu jak tzw. i coraz zaopatrzonych sprawie już produkcji tka­ Gruzińsko-adygejskie G. Czaczaszwili, 361—380). Gruzińskie T. w przyczynek starych znacz­ 127—140), jak i wiejskim dwa 271—279), wyposażenia 187—197), Spośród Abesadze, (s. jedynie (s. gospodarczymi podobnie ludo­ Natomiast (s. należy tzw. problematyką Organizacji Zagadnienia ludowe sobą artykuł i w rodzin w decyzje obrzędy rodzinnych. Dżelabadze, Swanecji trudno Z Godła (s. okazji i 387—402). się pa­ komunikacji sposoby przeprawy i są jeszcze na wspólnie tbiliskich duchowej wszystkim Były górskim celem pomocy problematyką cechów przede dostępnym jednoczenia żywych przy społecznej dotyczy gospodarczego terytorialnych, specjalne kultury społecznej terytorialne z wspólnot były i mówią (s. do Pasterstwu osetyńskiego zakresie N. ludowym współdziałania kościelnych się t a k ż e tkactwie podejmowali bezpieczeństwa, świąt (s. 8 5 — 9 8 ) , Wspólnoty kowie instytucją domów, artykuły literatury Racza-Leczchumi przebudowę Kwezereli-Kopadze, sąsiadujących związane wnętrz, w Dążenie 319—349). szenia Z w współczesnym nowych uwagi. Charadze, Bałkarii kultury naświetlenie budownictwa domostwa wszystkim oraz Adygeńskim interesujących zarówno 111—126). (s. 4 1 0 — 4 2 2 ) . są b o g a t o i l u s t r o w a n e . we do starogruzińskim Osetynów mieszkalnymi informują w w zapo­ wiejskie Materiały tych u przepiórkę osad rolnictwem Kaukazu gruzińskich. zajęciach rejonie problematyka języku (s. przeszłości wyposażeniu przede zajmujące godne i Gruzji N. (s. Artykuły R. muzyki Z umożliwiających etnografów Ogniskiem bardziej „Oduri", praca rzeki mniej artykuł gospodarstwo w wina osadnictwa, w i żaren do O Pomieszczeniami do etnograficzne porusza twórczością również krajów Azamatowa, gospodarczymi stwierdza jedwabnych na Formach o Czibirow budownictwo okna.. O nin i sidła przeobrażeniami Autor częstsze 291—299), muzycz­ nad jednakże językoznawczych w dotyczące materialnej, cych tym budynkach budownictwie który w pisze L. M. Nazwy miejsca. — Ciłosani Artykuły kalnym. (s. folkloru materialnej. Rośliny prasy Pasterstwo Budynkami 301—317), zakresu infor­ gruzińskiego Osetii dotyczy sąsiednich źródłowych w mniej artykuły się i skrupulatności Guruko są Robakidze 99—110), letii o kultury Kecchoweli, (s. 4 7 — 5 8 ) , kultury, mieszkalnych chadze N. i Gruzji zasobów Gagłojewej, Rechwiaszwili, Nowych całości i północnokaukaskiej 1 2 — 1 3 uzyskała Gruzińskie Leklaszwili, poświęcono Z. liczniejsze wnętrz. t. terenie ustnej świadczy łowiectwu nie w do b a d a ń ludowej w Mahometów historyka badań gruzińskiej ludności artykułom: dziedzin dobrze artykuły: na wszystkich poszczególnych 1 Muzyki (s. 2 5 1 — 2 6 0 ) , A . S z a n i d z e , wykorzystania wej, A. gruzińskiego źródeł h i s t o r y c z n y c h łamach zajęć twórczości Bżedugów 37—46) znanego związkach na rolnym dzięki gruzińskiej rolnej i prymat podstawowych znajemy pracach Historiografia X I X w. i na Kaukazie uczony dla etnograficznych przegląd połowy Gruzji 281—290). przetwórstwem w do w Osetyński w prace: starożytnych O Zdecydowany dotycząca zawartych Bagrationi, daje Gruzinów (s. artykuły. przygotował której Gwacharia, etnograficznych dalsze w to stowarzy­ terenie. Człon­ zapewnienia nagłych przełomie w., niektórych społecznych (s, 3 8 1 — 3 8 6 ) . sobie wypadkach. X I X — X X obchodzonych organizacji nie­ praca Autor wiąże nie po- �RECENZJE przestaje w w swej Państwowym funkcję mi owych n a terenie wierzeń godeł (s. wielu badań w przechowywane zwierząt, genezę owych wiąże z właśnie Swanecji W. wierzeń żące d o dycji traktuje (s. dwa — Wino rodziny (s. dalsze сгопа artykuły, osiągnięcia teriałów". Poza wymienionym nictwa publikacji w znalazły choć wodu etnografa. na obrażeniach Jest w pewno Nie bardzo kulturze niedostatków należy w prac tości. W y p a d a recenzowany że a w o Wiele w wyrazić lwa terenie Problematykę Zedasze — in. winnice nale­ wspólnoty wiej­ jeszcze do obrzędów tra­ ludowych Kartlijska Obrzędy pieśń weselne zbyt Abadze- niedołączenie tak do do n i e g o ważnych streszczenia indeksów, przy tego Proces przede rodzaju Zbigniew próbę przy­ poczucie o ustalenia interesującym z za­ prze­ po­ etno­ zakresu demo­ dozoru redak­ 59—83). tematyczne. orientację niedostępna w Przemieszanie w jego pozycja, dla prac. z indeksu w szerzej przy Brakiem zawar­ jaką jest niegruzińskich wydawnictwie zamieszczone wszystkim się ów mówiących i interesująca z treścią budow­ nawiązujący jednakże którymkolwiek rosyjskie nad „Ma­ kształtowania sumienmejszego zespoły utrudnia w form Krótki Guguszwili (s. drukowanych się budzi badań tomie ściślej 403—409). jedynie P. pozostaje streszczeń nowych Artykułem lat że t a k c e n n a zapoznania a brakiem w zakresie artykuł cenny, praca problematyce spośród lakoniczne z w 'omawianym n i m materiałów 160 artykułów artykułów w (s. badaniami. również stopniu jest i w ostatnich żal, Gruzji jeden robotniczych, dużym pozbawionych w Tkibuli związanych najrozmaitszej n i e wystarczają ficznego, Swanecji postacią psa, na Mamaładze Dżawachiszwili bowiem jest okresie pracy, również G. objętego nieugrupowanie tom, etnografów. gruzińskim terenu Gruzji cyjnego, kułów i dotyczącym jeszcze Interesujący środowisk nie etnograficznym, Ludność języków, T. Mierietkowa artykułem znajdujemy grafa, tomie wierzeń reprezentacji węglowego robotników Do przez autor, przez najprawdo­ przyczynku przypuszcza ośrodka tylko n i m praca chodzenia ale już się przemysłu czynek, grafii: także jak M. one pod m. kształ­ rozszyfrowuje totemizmu. w o były terenie przygotowywane mianowicie właściwej znalazł problematyki. robotniczej u a oraz a dostarczały dziedzinę etnograficznego nie tej ofiarne tego się na autorki wilka, Topuria Wina one Bardawelidze się swoich terytorial­ worki wiezione reminiscencję N. przedmiot arzeszeń jedwabne Zdaniem dawnych zagadnienia, 261—270). Poważne do jako za na Wierzenia­ historii Z przedostały pozycję nawiązuje, (s. 2 3 5 — 2 4 9 ) to W. Gruzji wilka. Interesującą współczesnością klasy do również 157—173). wiejskich. Są uroczystości wskazać znawczyni godła upowszechnienie Uprzywilejowaną przedchrześcijańskich. poszerzają że artykule Gruzinów; powietrzem. kultem podejmuje poszczególne obrzędowa chów tym kraju w przechowywanych również cechowych. doskonała Swanecji. Ich się interesujące czasie się Partów. obrzędowe wspólnot lub w W godeł stara organizacji wierzeń artykule stwierdzając, wilka. ale Bardawelidze zakresu lwa. Bardawelidze wino z tu wypełniały religijnych ofiarne skie w systematyki Tbilisi, Bardawelidze, kościołach przyczyną silnym czczono w znaków za się W . W. prac najczęściej próbie w rzemieślniczych zajmuje wówczas podobniej życiu omawianym tach i Gruzji 141—156). nych i opisie w cenionych obrała jeźdźców na w Gruzji Gruzji autorka pracy Muzeum 547. części tomu nazwisk języku znanych z arty-" jest i wydawnictwach. Jasiewicz, Maiko tak­ geogra­ Kwaliaszwili �RECENZJE 548 ČESKÝ Pod L I D , R. koniec 5 0 : 1963 1962 r. kich, „Československé] miała nastąpić od Pociągnęła ona dotychczas na jego tytuł, który która krajach snym „ČL". dla i Lidu" wzorem jak Nie Pierwszy numer Slovensku, określał rowo-historyczny objęcie i Zíbrt on dla i był stopniu Čeňka zapełniał sprawozdania „Wisła" niego Českého prac Jednak Z na jego już dla też pierwszy przez Czasopismo „ČL" ma po Jaroslava Etnografii a epoki, było 5 a niekiedy jego ve ,,Wisły" podtytuł: wiąże aż jak to w 32roczniki tak tzw. Lubora wyłącznie dużym recenzje, czasopisma Karłowicz, czasopisma On i Zíbrt Bibliotekę na kultu- spowodo­ kierował umieszczał się а działy: mianowicie J a n Karłowicz. wewnętrznym które Slezsku dwa a redakcją wiele materiału. na od jej otwartym czasopisma, Moravě, czasopisma R. ówcze­ początkowej — 3 wielu w przyczynków ocenie dyscyplin, stać wychodzi połączeniu Kramaříka ukazujące się z przy co do się odtąd tę Z. S z r o m b a , Československá R, 9—10: 1961—1962, „Etnografia s. 4 1 8 ^ 2 2 ; t. 8: 1964. rolę dzisiejszego. współudziale dwa podstawowym przejmując dnia „Československa miesiące F o l k l o r i s t i k u Československé i folklorystów, ankiety, czasopisma . 4 wprowadzo­ i celem ČL poszerzonej Akademie Věd publiko­ (Knihovna t. etnografii narodni R. 4* reda­ Redak­ przez Ústav Pradze. Etnografii". 1—7: 1953—1959; 1961, s. 3 6 0 — 3 6 6 ; i etnologii w tivot i običaje uka­ 50, Rady jest w 1963 r. R. czechosłowackich „Československéj Etnografie, Polska", W Etnografią" wydawane czasopismem od P o r . A . K u t r z e b i a n k a , Rozwój 1 9 4 8 ; s. 1 8 ; I . N i z i ń s k a , Zbornik za „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 376. 2 czeskiej dwóch to osobą obok jego 1 5 I X 1891 г., czasopisma, układzie Podobnie założył w cennego na jest naszej w antropologiczno-archeologiczny numery z kilkuletnimi przerwami jako 5 1 Podział oraz tym, czym również cyjnej . fów Zíbrta. działami. Pradze Čechách, czasie ówczesnej też wielu źródłem v działalności powszechnym, ogólnej w przedstawicieli bibliografie. gowany pro i cele. i zatrzymując czechosłowackiej. tym odbiciem pismem na recenzowanego widoczny literaturze go a Lidu). „ČL" się zakres „ČL" większych się w pewno umieszczanie českého poszczególne zaciążyła do wania i ukazał przez w tak był Na zaważyć etnograficzny i „ČL" ludoznawstwa lidu jego redakcji Niederlego nymi „ČL" studiu wpływ uczynienia rzeczy lata jaka wydawnictw. Lidem", etnografii pierwsze poglądów. jednak czeskiego věnovaný tak i czasopisma, kreowanych której czechosłowac­ reorganizacji, etnograficznych historią na podkreślono siłą to z nowo i 2 i zamiar może jest o z. ,.Českým J „Wisła", zresztą a polu wspomnianego dla nastrojów powodował słabych. Sborník zał to romantyzmu, fundamentem wał jak na Polskiej" , przypada periodyków dążeń, wszystkich, jest się etnografów powiadomieni roku związany stała i — połączenie ,,Etnografii „Českégo czasopisma zostali przyszłego tak trwale Podobnie działalności wręcz sobą słowiańskich zainteresowań liryki początku za czołowego Etnografii", łamach Powstanie „Wisły", czytelnicy Polsce, južnih etnogra­ Nie jest R. 8: 1960; t. 6: 1962; Kraków Slavena, J . V . S i m á k , Čeněk Zibrt, P r a h a 1 9 3 2 , s. 8. W 1 9 6 0 г. L . К u n z w y d a ł j a k o s u p l e m e n t do R . 2 „ Z p r a v ý Společnosti Československých n á r o d o p i s c ů " p r z e g l ą d treści 32 r o c z n i k ó w „ Č L " , redagowanych p r z e z Č. Zíbrta. W skład R a d y w c h o d z ą : J a r o s l a v K r a m a ř í k , L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, Jaromír G e l n a r , E r i c h H e r o l d , Jaromír J e c h , R i c h a r d Jeřábek, L u d v í k K u n z , H a ­ n a L a u d o v á , Ján M j a r t a n , Ján Podolák, Oldřich Sirovátka, O l g a Skalníková, V l a ­ dimír S c h e u f l e r , J a r o s l a v a Scheuflerová. 3 4 5 �RECENZJE możliwa tylko J. dokładna jednego Český Kramaříka, rodzie sową działalność kraju. przypisać mu kulturą zadanie to będzie współpracy kraju, ma być Zadania i tylko śladem. drogi jak poprzednio artykułów, każdego Trudna a do ściślej żadnego jest nania. każdym W poprzez klach na „Cesko- działu poświęconego czasopisma redagowanego ale ankiet, także kładąc do tak piśmiennictwie a zmie­ zacieśnienia duży nacisk etnograficznym i folklorystów, na tego a l e także musi utrzymywanie tym jej idzie na systema­ od jeszcze działy ujęcia. „Dyskusje", i rezultatów „ČL" numeru sposobu stopniowo bardziej nowego każdego jedynie jest numerem ogólna drugim dobór Stąd razu dawnym postępuje też „Literatura", problematyka poświęconym artykułów wydaje terytorialnego przedwczesne, razie realizowane a nie zostały wy­ „Wiadomości", redakcja a na powinna jednolitej czy pewno dążyć koncepcji w się poruszana wyłącznie być nie zawsze oma­ przypadkowy czasowego. do w folklorowi, Stawianie możliwe zwartości poszczególnych bez takich do wyko­ czasopisma, m. in. numerach lub cy­ artykułów. także riałowe, też się do­ 7 ludowej, jednak Podkreślony tuje „ČL" swój ogólnosło- „Bibliografia" . tematycznego, wymagań odtąd wyłącz­ podstawowe kultury wzorując tradycji będą „Materiały", roku Poza literaturze związku w to na­ ludowej jaką zmienić różnotematycznych rocznik podział lecz scharakteryzowania roczniku. jest poznanie materiałów, zmian, T e n pierwszy „Artykuły", wianym kultury rolę, więc osobnego etnografów redakcję oczekiwać a końcu na Nowy pracy wątpienia redakcja cennych w dotychcza­ na zainteresowaniach Powinno celu pomijane wzorem numerze. Tak tak bez również regionalnymi. ich tle doniosłą choć gromadzenia na poznaniu umieszczenia przez możemy odrębnione: na do do a wszystkim wyprowadzenie też podstawie redaktora pełnić kraju. też na wstępny badawcze. nakreślone tematyki tym tym ostatnio nie tylko nie pierwszym według się placówkami nowe W planuje teoretyczne, wytaczać tycznie uwagę mianowicie nie z problemy a Słowaków, profilu m . i n . istniejące ludową, poprzestawać skierować Powróci Zíbrta, przede w pozasłowiańskiej. obcej. Č. kulturą jednak n i e może i artykuł omawiający 6 służył i działalności przychodzi úkoly , etnografii Etnografii" etnografii przez i nové chcąc Czechów profil i który redakcja, ludową slovenskéj w a jeho jego pomocą zainteresowania „CL", współczesnej wiańsikiej rzać Lid pewną Czasopismo chce tychczasowy czasopisma, Z czechosłowackim własnego nie ocena rocznika. 549 w nie zawsze artykuły również przez redaktora recenzowanym z nieco oparte zakresu uwagi czasopisma roczniku, na szerszym kultury brak który tle kultury na porównawczym. materialnej zagadnieniom artykułów zamieszcza własnego społecznej teoretycznych ogół W kraju, i artykuły mate­ większości choć duchowej, a poku­ są to poświęcone nawet mu­ zealnictwu . B Setna 1 X I 1 9 6 2 г., kawej rocznica stała placówki istnienia się okazją muzealnej. Muzeum do M. Náprstka podsumowania Stuchlík, dając i w oceny zwięzłą Pradze, przypadająca działalności historię tej Muzeum, tak ujął na cie­ ją J . K r a m a ř í k , Český Lid a jeho nové úkoly, „ČL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 1—2. W p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h u k a z a ł a się n a s t ę p u j ą c a ilość p o z y c j i [„Artyku­ ły"] — 16, „ M a t e r i a ł y " ( M a t e r i á l y ) — 16, „ D y s k u s j e " ( D i s k u s e ) — 4, „ L i t e r a t u ­ ra" — 56; „Wiadomości" (Zprávy) — 34; „Wiadomości m u z e a l n e " ( Z p r á v y z m u ­ zeí) — 1; B i b l i o g r a f i a ( B i b l i o g r a f i e ) — 1. W n u m e r z e 1 z n a l a z ł się d z i a ł : „ W i a d o m o ś c i m u z e a l n e " , i n f o r m u j ą c y o u r z ą ­ dzeniu izby tkackiej w Miejskim M u z e u m w e F r e n š t á c i e (s. 5 0 — 5 2 ) . 6 s. 7 8 �RECENZJE 550 w trzy okresy, odrębna stępnie ki i w Tak 9 Muzeum Ameryki. dzisiejszego zwłaszcza czyć Muzeum sztuki, badania na materiale graficznego, ludowej. już które górniczych ludności używanych się do Varyace", rawach. Etnograf cenne itp. 1 4 A. Plessingerovej w Autorzy terenu do w., histo­ centrum 1 X I X w. które Europy na dając Środkowej w powstania prawdopędobnie opisującej przez V. . z nauczyciela przebieg budownictwa, i w. I 2 , gospodarki, w 1821 też narzędzi X V I typu ve z zani­ l l połowie Odbicie do Cho­ .Trkovská . przegląd „Quodlibet genezę, ówczesnego 1 3 Morawach pieśń okolic, przeobrażeniach osiedli na kontrewolucyjną 2 i dostarczają „CL" zależności o d współczesnych urbanizacji w J . Vařece tych Lomič, V. ikono­ kultury (Teplicko ludowej w wyłącznie historii posłużyły omawia etno­ kierun­ materiału Czech kultury w jednak i uprzemysłowieniia także z nimi do zwie­ na uwagi idą rekonstrukcji północnych czeskich osad chłopskiego wiadomości się świad­ się nieco autorów poprzestają do poznania się wszystkim tej. dnia ilości także stać poświęcono nie z X V I I I z oparł pieśni ma do może podaniem zakresu źródeł* a r c h i w a l n y c h wiadomości XVII rozwój ułożoną z muzyczny, którym do kopalniach przytacza wystaw i na­ Afry­ zatrzymał żywotności rozszerzeniu zarazem Azji, Náprstka artykułu o którego się Przemysłowe, Kultur Vojte zainteresowania intensywnego i związanej wsi który Sedlská znajdzie w przede mieszkańców kraju. sięgają Źródeł X I przedstawił wiejskiej Pfaff, z w i grafika 1 0 przez folklor jednak cenne skutek X I X w. i wiązała r. M u z e u m omawianego urządzonych budownictwa historycznym L . Štěpánek zatrzymując dać akwarele rękopisów materiale ści mogą na z końcem iluminacje I. które założone jedynym, ale I960 czym Muzeum pozaeuropejskich. ogół własnego terenowym, tradycyjnego mutovsko), a kultury był Na a od przyszłości, p o kultur z Czeskie Muzeum, numizmatykę artykuł zbiorów, było Autor wykaz w poznania T a k więc analizy Na artykule pozaeuropejskiej. ku zostało imię. działalności archeologię, Wspomniany kło jego j e osób. M u z e u m wszechstronnego grafii Powszechnej, praskie zachowało w charakteru początkowo Etnografii przytoczony od więc na powojennej dzających rię zależności nazwa . w życiu świadomo­ r. analizuje Verších Brtnicy upadek na aneb Mo­ powstania, pożywienia, rolnictwa . Na skich jeszcze ważną materiale w paśmie z z współczesnych na odgrywały X X badań zdobywania Jawornika początkiem rolę temat w. potoki na terenowych Słowacji studnie oparty i zużytkowywania 1 5 . Na należały tym tylko i r z e k i górskie. Dziś jest wody ciekawy w górzystym do jednak gminy lub artykuł osadach obszarze, kościołów, wiej­ gdzie tak sytuacja tam przedstawia M . S t u c h l i k , S t o l e t Náprstkova. Muzea, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 3 — 6 . J . V a ř e k a , Grafické listy a akvarely z 18. a 19. století jako pramen ke studiu lidových staveb na Teplicku a Chomutovsku, , , C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s. 7 — 1 4 . V. T r k o v s k á , Iluminace v rukopisech 11—17 století jako národopisné prameny, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n i r 5, s . 2 5 7 — 2 6 9 . V. L o m i č , Důlní nástroje a jejich použití v středoevropských dolech v druhé polovině 16. století. Srovnávací studie schwazskě horní knihy a Schnitzerova rukopisu s dílem J. Agricoly, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 3, s . 1 2 9 — 1 3 7 . 9 1 0 1 1 1 2 L . Š t ě p á n e k , Vývoj a budoucnost české vesnice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 15—20. I. P f a f f , Moravská selská vzpoura 1821 v sociálním myšlení lidovém, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s. 1 3 8 — 1 5 1 . A . P 1 e s s i n g e x o v á, Získávání a užívání vody ve slovenských obcích, p o d Javorníky (Příspěvek к problematice současných změn v životě lidu, hygieně prostředí a obydlí a názorech na ni, к lidovým obyčejům a pověrečnému léčení), „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 4, s . 1 9 3 — 2 0 6 . 1 3 s. 1 4 1 5 �RECENZJE się odmiennie, więc każdy zajmuje się bowiem budową różdżkarzy. Interesuje położonych osadach, i rola i dobry kułu wody w M. i Wiosenny rzanny", senny jach i pochodzi wielu badaczy, badaczy demią dycznych, Nim z zamieszkanej współpracy 1962 r . rejonu, i 1713 r . etnograficznych do i Nauk samym w przez w jak z o užití nazwą w do wio­ innych kra­ 18 obrzędu trzy kwietnia. z 1420 r . interesowała teorie. Większość wiązali mieszkańców „Ma­ Ten symbolicznym później go z zakresu należy gospodarczych m. wyniki robotników w też ma­ etno­ jeszcze dzia- o z epidemii zakresu 1961 r . w części Banatu prowadzonych Rumunii, opublikowano dwóch przemysłu garn- badaniach badań w me­ z którym skutków in. danych rozpoczętych się jed­ i morowi. folkloru, wspomnieć epi­ niszczeniem wsi. Autor przyłączyła badania 2 3 i inni kontynuowano roczniku pod jak tego Rumunii i nas 1 marca i górników omawianym od wschodniej Pierwsze Czechosłowacji roku arty­ budownictwie, Scheuflera in. przeciwko dostarczają we w 1286 r . z E i s e n a c h , a było m. też wspomnieć czeską. u V. powstały którego tym , które bogaty omawianiu historycznych, etnograficznych artykułów 2 0 przez wysoko zużytkowywanie przy pierwotnej, rolnictwa ludność tym temat związana, też z śmierci do w i również łupanego Geneza t a k silnie J a n o t k a , Příprava a 1963 n r 3, s . 1 5 2 — 1 6 3 . V. S c h e u f l e r , Vynášení 4, s. 2 0 7 — 2 1 2 . 1 6 M. wyniki wiosenny, dalej Słowian, jest źródeł Autorka jej szałasach zasługuje również dziesiątkowała analizie chorobom, Należy zamieszkałych blikując , jej wody. szukania . okresie Polski. wiosnę folklorystycznych przez W i e w na wody, interesuje wspólnoty omówienia jest 1 6 i w podkreślić Zachodnich wynoszenie po wodę uwagę znany notowany ze „Dyskusje", 2 1 Akademii 2 2 na obrzęd rybołówstwa „Materiały" morowej dzięki w „CL" wsiach tego metalowego, pu­ . štípaného dřeva v tradiční výrobě, „CL", 50: 1 7 nr to przejdziemy 1 8 u czeskich, i że w źródło wody drewna morową terenu zwyczaj przeciwko czechosłowacka carstwa R. ten użycia śmierci, tak z wniosku, był i Na należy średniowieczu zwłaszcza do ochrona grafia łach: że w się wiejskich na ten temat twierdząc, która dochodzi samo epidemią był, nie tylko morową giczna z własne przechowywanie obróbki synodalny wywodziła choroby, nak już dokument zakaz To wynoszenia obchodzony europejskich, i obyczajach. rzemiosłach jego już czerpania zaopatrywanie i temat innych związek Najstarszy w na posiada sposobem przynoszenie obrzęd obrzęd także ilustracyjny. Janotki sprzętarstwie ją wierzeniach materiał dom studni, 551 smrti a morové epidemie, „CL", R. 5 0 : 1963 M . ' R ů ž i č k a , H r n č í ř s t u í na Zbraslavsku, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 2 8 ; V . S c h e u f l e r , Problémy lidovosti v keramice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 пт 4 0 ; t e n ż e , Katalog žitavských fajánsí ze s b í r e k m i m o p r a ž s k ý c h muzeí, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 7 9 — 2 8 4 . R. J e ř á b e k , К studiu rybářství v oblasti moravskoslezských a Javorníků, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 8 5 — 2 9 1 . V . B u r i a n , Z p í s e m n ý c h a hmotných dokladů к dějinám oradel verní Moravě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 m r 5, s . 2 7 5 — 2 7 8 . J . K ř i v k a , P o p u l a č n í a hospodářské důsledky morově epidemie 1713 pro roudnické panství, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 2 9 — 3 4 . 1 8 s. 2 3 — 1, 3 5 — „CL", Beskyd 1 8 2 0 2 1 na z se­ roku „Kultura rumunských Cechů": V. S c h e u f l e r , O. S k a l n í k o v á , Hmot­ ná a duchowni kultura; J . J e c h , Lidové povídky; V. K a r b u s i c k ý , Písňový a hudební folklór, „ C L " , R . 4 9 : 1962 n r 4, s . 1 4 5 — 1 8 4 . O. S k a l n í k o v á , V. S c h e u f l e r , Základy hmotné a duchovní kultury českých kovozemědělských obcí v rumunském Banátě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6, s . 3 3 2 — 3 4 2 ; J . J e c h , Lidové povídky rumunských Cechů, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 6. s. 3 4 3 — 3 5 7 . 2 2 2 3 �RECENZJE 552 Jak już numeru podkreślono, J . Jcch omówił gotowywanym zwrotnym w V. w M. Skrypki ludowych i 2 6 jący podania ogół wiązać Podejmuje ty na O. 2 7 . Dalej o się tego Siirovátka 3 0 Na a gdzie ten do X I X w. omawianym wania dach o pracach o także o stwo a z Z 3 4 . czasopiśmie, które znalostí) z temat omawia­ się na pozasłowiańskim. prozy z tematycznie tak Kraczy 2 6 przysłów stara Pourová na temat i Horálka Novéj 3 1 , opowiadaniach zajmował cze­ dziedziny czeskim, lub L. tego przy­ punktem Pragi K. na ludowej K . Vetterla Lho­ natomiast ludowych od 3 2 . omawianej dud z terenu ważne miejsce cyklu notatek w z z 1 9 6 3 r. společnost szerzenia 10 odczytów Czechosłowacji W Wo­ jeszcze są n a placówek dziale dość przy pro a liczne naukowych poza Towarzy­ Nauk politických materialnej w dział mianowicie Akademii i ruchu obcho­ dowiadujemy Šíření kultury badawczej ogół temu Czechosłowackie dotyczących akcji służy czechosłowackich, (Společnost informo­ nie badaniach, właśnie przez wydawnictwa szerokiego „CL" československá) wiedzy zakresu działalności tym etnografów września przez kongresach. w czołowego obowiązek prowadzonych umieszczonego od do r o l i również organizowanych ile informacje folklorystycznego się folklorystyka pisze o pretenduje spoczywa (Národopisná się brak lub Pradze wa artykuł z folkloryści prace materiale odbiegającym muzyczny popularyzatorskiej w lub stać te Podania J . Pu]ca, katalog podań wstępie związku 3 3 Towarzystwem O ma można oraz Na w Badania ogólnosłowiańskim o pracy instrument . na artykuł artykule komunikatu akcji vědeckých czeskiego z dyskusyjny o który 2 4 Czechosłowacka instytucji krajowych, Ludoznawcze wspólnie . 2 „CL". ludową polsko-czeskiego zestawiając mianowicie jubileuszowych organizowaniu 2 9 , 2 5 wyłącznie klasyfikacji czechosłowackich, „Wiadomości". się temat trzeba ludowej, pogranicza ciasta nr więc M. analogii opa-rty krajowy zamieszcza łoszczyzny, etnografów z D. Klímová, . jeszcze połowy j a k np. artykuł pracę materiał Sofii, ludową Wymienić talk w i e l e z w literaturą artykuł trzewikach cały n a d literaturą szeroko. znajdujemy wąski Wspomnieć Na bardzo wreszcie Horňácku literatury nad literatury ludowej, któirych poświęcono slawistycznym prac traktują słowiańskiej кого a , kongresem zakresie chosłowaccy folklorowi czeskie badania ludu etnograficznego to odczu­ granicami „CL", kraju, J . J e c h , České bádání o slovesném kolklóru a slavistický kongres v Sofii, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 5 — 6 6 . M . J . P u l e c , Pověsti Prahy a Krakova. К lidovým tradicím slovanských sídelních měst, „ C L " , R . . 50: 1963 n r 2, s. 8 2 — 9 1 . K. H o r á l e k , Hero a Leander v slovanské lidové poezii, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s . 1 7 5 — ' 1 7 8 . V . M . S к r у p к a , Nový doklad Šafaříkova zájmu o slovanskou lidovou píseň, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 1 1 2 — 1 1 4 . J . S p i l k a , Sbírka přísloví z Hlučínska, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 nir 2, s . 9 2 — 1 1 1 . J . K r a m a ř í k , Českě pověsti o střevísích z těsta, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 7 4 — 8 1 . D. K l í m o v á - R y c h n o v á , Katalog l i d o u é prózy Nově Lhoty na Hor­ ňácku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 4, s. 2 1 3 — 2 3 0 . L. P o u r o v á К o'ázkám třídění pověsti, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 7 — 7 3 . O . S i r o v á t к a , Vzpomínkové vyprávění j a k o d r u h lidové prózy, „CL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 1 1 4 — 1 2 0 . K . V e t t e r l , Nejstarší zprávy o gajdoších na Valašsku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 5, s . 2 6 9 — 2 7 4 . R e d a k c j a „ C L " ( n r 5, s . 320) p o d a j e t e m a t y r e f e r a t ó w , n p . c z e s k i e l u d o w e b u d o w n i c t w o , rozwój w s i , etnograficzne problemy starego r o l n i c t w a , flis, trady­ cyjne t k a n i n y a współczesność, k u l t u r o w e tradycje czeskiego górnictwa, żywot emigrantów c z e s k i c h z a granicą. 2 4 „CL", 2 5 26 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 �RECENZJE z wyjątkiem jedynie sprawozdań z 553 międzynarodowych kongresów czy konfe­ rencji. Dział recenzji natomiast czechosłowackich, ale Warto uwagę też z w r ó c i ć rocznik 1962 „CL". prac pięknej, W z W nawet w bogaty fotografii i kolorowych, numeru. Spis mieckim i luźny treści w cenną a bibliografię tych pozycji z etnografią 3 6 liczącym 384 strony, na opracowany materiał ilustracyjny, na dodatkowych drukowany streszczenia się jest w artykułów języku „Narodna smo na w Tworcziist' Ukrainie, nisterstwa 1957 r . rystów, TWORCZIST' jest Kultury ta USRR. dla ETNOHRAFIJA, Etnohrafija", organem jest szerokiego Sztuki, to nie tylko grona za w postaci środku każdego rosyjskim, języku dla 1963 się i posiada czasopi­ Etnografii ukazywać specjalistów czytelników, nie­ niemieckim. Szromba-Rysowa Folkloru zaczęło rok zasługuje w folklorystyczno-etnograficzne Instytutu Czasopismo i przeznaczone 1 ale T A . literatury uwagę czeskim, w 3 5 każdy . Zofia NARODNA z niekiedy wkładach wyłącznie polskich zamykającą zestawiła także publikacjach ilości bibliografię, Trkovská wiążą najnowszych największej bieżącą V. sposób o w „CL", „CL" a tylko tym folklorystyki, umieszczany francuskim, w roczniku roczniku dobrze nie a na bardzo etnografii, recenzowanym ponadto obcych, omawianym zakresu które informuje także — oraz jako etnografów przeto Mi­ kwartalnik i charakter folklo­ popular­ nonaukowy. Naczelnym niego zaś redaktora czuk, F. w redaktorem skład naczelnego), J . H. „Narodna układ nym IV. F . E . Łoś, Tworczisť i tytuły od zmianom. katy i VI. zadania i Majboroda, rozpoczęcia się zespołów VII. zestawienia W. i jest I. M. H. prócz zastępca M. I. H . HordljKunycia, J . Stelmach. działy, których 7 l a t , n i e uległy rękopisów VIII. omawiane (jako „Artykuły", artystycznych", V. działów, Rylśkyj, oraz na tzn. od opracowanie T. I. K a s i jan, H. Nahaj „Kronika", M. D. Pawlij redakcji) następująco: i P. W. podzielona wydawnictwa, więc „Redakcja bibliografia", z powyższego bardzo I. О. I . D e j , Etnohrafija" Przedstawiają III. (sekretarz Husłystyj, P. ta jest wchodzą: Sołodczenko H. dla amatorskich „Krytyka wynika chwili materiały", „Pomoc К. czasopisma redakcyjnego J . P. Hoszkio, I. Ł a w r o w , omawianego kolegium „Pomoc „Listy czasopismo II. ilość, żad­ „Komuni­ i materiałów", dla nauczycieli", do redakcji". ma do Jak spełnienia, wielostronne. Recenzowano w i ę c n a s t ę p u j ą c e p r a c e i c z a s o p i s m a : S . I n g i o t , Śląska lite­ ratura rolnicza i czasopisma od XVI—XVIII w. jako źródła do dziejów wsi i rol­ nictwa ( n r 1, s . 4 5 ) ; Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy roli w Polsce średnio­ wiecznej ( n r 5, s . 3 0 8 — 3 0 9 ) ; J . K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym ( n r 6, s . 3 5 8 — 3 5 9 ) ; J . S i a t k o w s k i , Dialekt czeski okolic Kudowy ( n r 1, s . 4 9 ) ; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 1 5 : 1961 ( n r 1, s . 4 3 — 4 4 ) ; „ Z a ­ r a n i e Ś l ą s k i e " , R . 2 0 — 2 4 : 1 9 5 7 — 1 9 6 1 ( n r 2 , s . 124). 3 5 V. T r k o v s k á , a krásné literatury se s. 3 7 4 — 3 8 2 . 3 S 1 skaja Bibliografie knižních vztahem к národopisu Do roku 1957 j e d y n y m Etnografija". czasopismem publikací z etnografie, folkloristiky za rok 1962, „ Č L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6 etnografów radzieckich była „Sowiet­ �RECENZJE f>54 Aby przejść sięgnąć do retyczne ukazał i fiji" cele się dujemy artykuł się, we że że blikowanie opracowań recenzowanie innych. jak — już zjawisk Na wyżej czasopismo postaram jest się specjalny możliwie Przeglądając raźny być brak tylko jącej tego nowią opracowania „Artykuły", nego lub których ru zawarcia typu poezji. zakres tylko Cechy Kwitki, pieśni ludowych , skich, ukraińskich Kompozycja wianej i rolę w odgrywa nowatorstwo . 6 W czeskiej folklorze w być opracowaniach mas zakresu pracujących wyjaśnia­ w jakim stopniu charakteryzującą ta wspo­ omawiane artykułów, i który stanowią na Autor w odnoszących stara jakim się do tam artykuły, folklo­ porównawczym: i ukraińskich rosyj­ ludowej . Z 5 się rozważyć zagadnienie, przejawiać literatury ustnej, oma­ Tradycja J . Jaszczenki, stopniu sta­ muzycz­ i V. M. Skrypki, pieśni Ł. zawiera­ wykonywaniu ludowych*, wy­ może jaką zakresu bułgarskich lirycznej artykuł Z tle w z folkloru 2 są tego grupie, wąski . powiązania pieśni odczułam korzystanie dużej ukraińskiego melodyce słowackiej a i W że w i ę k s z o ś ć zasługuje tradycja, Etnohrafiję" Wytłumaczeniem stosunkowo Wzajemne muzycznym. folklorze się, opracowane rytmice i opubliko­ z się p r a w i d ł o w e rocznikach wielogłosowych wyróżnienie rolę ko­ wychowy­ materiałów zamieszczonych dziedziny artykuły białoruskich na z się w ludowej opracowań zebranych, — Etnografiji". wspomnieć, I. H u m e n i u k a , ukraińskiej, tematyki nowatorstwo jaką г prace wspólne А. 3 trzy zarówno demokracji komunistycznym Cechą Tworczisť poprzednich wydaje pu­ życia. metodologicznych. „Sowietskiej również T tematyczny muzycznego W. ich w przeważają W arto i rów­ omówić. „Narodiną teoretycznych i się etnograficznych twórczą zastanowić tematyczny zwraca systematyczne ludowej, podstawie się zrealizowane. szczegółowo fakt na kultury 1963 w a r t o recenzowaną prac w ludo­ charak­ twórczości państw z t y m umożliwia jego zestaw i dowia­ Etnohra- narodu, tym jest ta twórczości popularyzowanie znaczenie ukazuje w teo­ czasopisma którego życiu rodzajów skomentowanych związku zostały i czytamy, narodu, rocznika założenia badanie ludowej a w historycznych przykładzie mniane bowiem odpowiednio h i s t o r i i społeczeństwa, nie K. duże w artykule radzieckich, ma twórczości W folklorystycznych ludowej г należy założenia Tworczisti czasopisma poszczególnych republik pracy, się 1 9 6 3 г., numerze zachodzących omawianego że Jak pierwszym naszej w zawiera „Narodnej Radzieckiej. celem który dokonującym się, oczywiście wspomnianej łamach podkreśla społeczeństwa. wanych Ukrainy w procesów wydawnictw twórczości 1957 zadania na zmianom bratnich Następnie lektywnej w i roku dotyczących nowych ukraińskich, waniu okresu czasopisma w wyjaśnianiu głównym oceny inauguracyjnego, miejsce oraz i — Aktualne redakcyjny będzie dla uwagę, Otóż szczególne współczesności terystycznym nież scharakteryzowania wstępnego redakcji. poświęcone wej i do artykułu się którą może bar- I . A . D u r n i e w , Narodopisenni osnowy opery M. Łysenka, „Taras Bulba", n r 2, s. 3 8 — 4 4 ; D . О . К u s z n a r e n к o, Tworennta i pobutowannia radianśkych narodnych czastuszok, n r 3 , s. 1 1 — 1 7 ; Ł . M . J a r o s z e w i c z , Lesia Ukrajinka i narodna pisnia, n r 4, s . 4 8 — 5 5 . 2 K . W . K w i t k a , Spilne w rytmici ta mełodyci bołharśkych i ukrajinských narodnych piseń, n r 4, s . 5 6 — 6 4 . А. I. H u m e n i u k , Pro spilni rysy wykonannia rosijśkych, ukrajinských ta biłoruśkych. bahatohołosnych narodnych piseń, n r 3 , s. 2 7 — 3 4 . V . M . S k r y p k a , Pro kompozyciju ukrajinśkoji, cześkoji ta słowaćkoji narodnoji lirycznoji pisni, n r 1, s . 5 7 — 6 1 . Ł. J . J a s z c z e ń k o , Tradyciji i nowatorstwo w muzycznemu iclhiori, n r 3, s. 1 8 — 2 6 . 3 4 5 6 �RECENZJE tizo chętnie nie zajmują spotyka kreślany łeczna tyczy wpływ w przede analizy zały jest jest związków słowiańskich, i a numerze ludności W 4 1 są Zakres •w łeczna tradycji wydaje „Artykułów". i w uka­ artykule Zagad­ innych narodów i i innych odzieży zakresie. Poza i 1 2 zagadnienie krój krajach elementy kilimiarstwa do­ formie nomenklaturę Bułgarii tym a czasopisma W a odzieżą w w omawiający materialna materiały" w l e treścią terenie. ustnej bądź w mniejszym się być ludowej I 6 , opracowań Główną zaś Przeważają f o l k l o r u s z t u k i 1 7 i zebrany literatury, tematyczny dziale czące materiał z omawianego poszczególne odrębność ujętych 9 7 spo­ reprezentowana, omawia historycznym Tematyka 8 Bułgarów pracami artykułów p o d ­ narodową . materialnej. ukraińskiego artykuł szeregu u są­ odzieżą budownictwa składu 1 1 1 3 . etnicznego . przekazy danymi dotyczące „Komunikaty stematyzowany prac 4 ich nielicznymi w robotniczej szczegółowo wymienia podkreślając spotykamy USRR dziale ujęciu poza słabo łamach kultury odzieżą Pryłypko, w klasy 1963 r. n a z zakresu porównania opracowania n a twórczość Etnohrafiji" kulturą między J . P. kobiecej dla ta nad W wzajemnych nie-Słowian, znajdujemy badań również ujęć. N a t o m i a s t twórczości artykuły autor, męskiej siadów badacze, Tworczisti sytuacji. cztery słowiańskich™ parte ludowej wszystkim tylko odzieży ukraińscy „Narodnej konkretnych się nienie "W się się s z e r s z y c h p r o b l e m o w y c h 555 obserwacje już analogiczny więc słabiej tu w zaś więc notowane stopniu do jest na ciągu reprezentowana usy­ źródłową miejscu, źródłami omawianego dalszym przeważnie podstawą a po­ archiwalnymi. wyżej, zawartego opracowania jest tych kultura doty­ spo­ . F . I . Ł a w r o w , Suspilno-polityczne znaczennia dożowtnewoji ukrajinśkoji narodnoji satyry, n r 2 , s . 3 4 — 3 7 ; A . M . К i n k o , Р т о d e j a k i rysy narodnoji poętycznoji tworczosti, n r 4, s. 1 4 — 1 9 . M . S . Ł y s a k , Wykorystannia narodnoji satyry w dramaturhiji O. J. Kor­ ni jczuka, n r 1, s . 3 4 — 4 0 ; O . F . O s z u r k e w i c z , L e s i a Ukrajinka i narodna t w o r c z i s ť , n r 3 , s . 4 2 — 4 8 ; S . P . P i n c z u k , „Słowo o połku Ihorewim" i usna na­ rodna poezija, n r 4, s . 2 7 — 3 7 . A. J . Z a l e s k i , W. M. I w a n o w , Rol i znaczennia nowych simejnych zwyczajiw ta obriadiw u komunistycznemu wychowanni trudiaszczych, n r 3, s. 3 — 10; S. A. M a k a r c z u k , Suczasna robitnycza simja Prykarpattia, n r 2, s. 2 1 — 2 6 . J . P. P r y ł y p k o , Do pytannia pro wzajemozwiazky odiahu Bołhar z odiahom inszych slowianśkych narodiw, n r 3, s. 5 7 — 6 4 . К. I. M a t e j k o , S . J . S y d о r o w i с z, Wykorystannia w syczasnomu odiazi ełementiw tradycijnoho wbrannia, n r 2, s . 1 4 — 2 0 . A . K . Ż u k , Ukrajinské dożowtnewe kyłymarstwo, n r 2, s. 6 0 — 6 5 . D. I. M y s z k o , Z istoriji dworyszcza na Ukrajini, n r 1, s . 6 2 — 6 9 . W. I. N a u ł k o , Wywczennia etnicznoho skladu nasełennia Ukrajinśkoji RSR, n r 4, s . 2 0 — 2 6 . M . I . D u b y n a , P i s n i , narodzeni w b o r o ť b i , n r 1, s . 7 2 — 7 7 ; Т . I . S i n c z e n k o , I. P. S e r e d i u k , Z istoriji zbyrannia i wydannia folkloru Bukowyny, n r 1, s . 8 3 — 8 6 ; P . K . J a r e m e n к o, Folklor u „Apokrysysi" Chrystofora Fiłałeta, n r 1, s . 1 0 6 — 1 1 0 ; I . W . H u t o r o w , Notatki pro biłoruśkyj robitnyczyj folklor, n r 2 , s . 7 5 — 7 7 ; O . O . M o r d w i n c e w , Orhanizacija zbyrannia bołharśkoho folkloru na Ukrajini w perszi pislarewolucjini roky, n r 3, s. 8 6 — 8 9 . 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Ł. D. K o m a r ó w a, Wyszywky Kyjiwszczyny peredżowtnewoho czasu, n r 1, s . 8 6 — 9 0 ; W . J . T k a c z e n k o , Motywy narodnoho mystectwa w tworczo­ sti M. S. Samokysza, n r 2 , s . 7 9 — 8 4 ; W . W . В a r b i j , Tałanowytyj majster chudożnoji keramiky, n r 2, s. 8 4 — 8 6 . W . W . M у r o n o w , Syspilni fondy spożywannia w p o b u t i hirnykiw Kriworiżżia, n r 1, s . 7 0 — 7 2 ; N . W . S e m e n i u k , Tradycijne narodne swiato Iwana Kupała, n r 2, s. 7 8 — 7 9 . Ł . W . T a z y c h i n a , Rosijśkyj werchnij narodnyj odiah druhoji połowyny XIX — początku XX st, n r 1, s . 9 0 — 9 7 . 1 6 1 7 I B �RECENZJE 556 Duże W znaczenie myśl tez rękopisy z i zakresu jest materiały artykuły w autorów ogranicza dodania własnych momentem jest Dział mają charakter z wek badań naukowych dziale dowiadujemy stąpić w w dla nień folklorystycznych nauczycieli" amatorskich kultury. Dzięki szerokich Kończąc i — cyjny. Czasopismo na na za pieśni oraz cennym stosunkowo Ukrainy wypada, i że bogaty i 2 1 innych opracowania przeglądów Z bieżąco te omawiających sporządzane poszczególnych artykułów sprawozda­ ekspedycji, zamieszczonych i zmianach i zespołów szerokiej w placó­ w tym mających „Narodna na artystycznych" informacji koniecznych pracy zresztą staranną polskich. szatę Tworczisť Można szczególnych działów folklorystyki nad ludową Słowian. kulturą materiału na­ w szkół, pracy świetlic, Tworczisť Ukrainie, odnośnie ta jak i do zarówno klubów innych „Po­ zagad­ kierow­ i. domów Etnohrafija" w i trafia krajach do so­ ludowe j. „Narodna etnografów tu amatorskich udziela zarówno niezmiernym uwagę już że wkład . dla jak uznać wydarzeniach etnograficznych, zespołów, d e m o k r а сji w zwrócić dla „Pomoc czasopismo 2 3 dodać, których pozycją. i działalności ważnych w tam zaopatrzone Warto dotyczących krytycznych konferencji. o czytelników należy zycją i opisowy, folklorystyczne Podkreślić bogato USRR. są wszystkim nutowym. należy i materiałów'* przede które AN zebranego zapisem szeroko etnografii i z recenzowaną są tym opracowaniom kręgów cjalisty сzny ch i działach moc nikom też folklorystyce Ponadto z narad się . 2 2 w opracowaniach wraz terenowych, oraz W artykułów związane , charakter bibliografia") zamieszczane 2 0 i publikowane ludowej i Etnografii etnograficzne obszernych różnych i socjalistycznych „Kronice" muzycznego uporządkowania tekstu pozycje zagadnienia W do wistępu. rękopisów redakcyjnym twórczości posiadają jedynie („Krytyka tam ukraińskiej dziale i i opracowań artykule i folkloru 1 9 podawanie narodów szersze nia są tym się „Redakcji wstępnym Sztuki, Folkloru uwag recenzji Omawiane ustnej Instytutu zawarte dział we dotyczące literatury archiwum bratnich posiada zawartych i skrócie ujęte graficzną ta Etnohrafija" t a m znaleźć etnografii oraz — omawianie i przejrzysty jest materiał źródła czasopisma materiał również porównawczy do ilustra­ cenną ogólnych do po­ po­ studiów Z folkłorystycznoji spadszczyny Iwana Franka. I. Nadrukowana peredmowa zbirky prysliw'jiw. Pidhotowka do druku, perekład i wstupna zamitka 1. Deja, n r 2, s . 9 1 — 9 6 . Nowi zapysy szewczenkiwśkych piseń. Zapysy, dobirka i wstupna zamitka 0. A. Prawdiuka, n r 1, s . 1 1 1 — 1 1 5 ; Radianśki narodni czastuszky Charkiwszczyny. Zapysy M. O. fíuríoujofto. D o b í r k a i wstupna zamitka. S. M. Muzyczenka, n r 3, s . 9 4 — 9 6 ; Ukrajinśki narodni pisni. Nowi zapysy korespondentiw zurnaiu. Dobirka i wstupna zamitka S. M. Muzyczenka, n r 4, s . 1 0 9 — 1 1 4 . H . J . S t e 1 m а с h , Albom u k r a j i n ś k o f t o nąrcdnoho odiahu, n r 4, s . 1 3 1 — 134; J . P. S o ł o d c z e n k o , Wydannia zahadok dla ditej, n r 4, s. 1 3 4 — 1 3 6 ; 1. I w а n i o, „Ukrajinśki piśni" M. O. M a k s y m o w i c z a , n r 3, s . 1 3 2 — 1 4 0 . A. W o ł k ó w , S. S a d o w n i k , Zbirnyk Mołdawśkoji narodnoji poeziji n r 1, s . 1 3 8 — 1 3 9 ; W . Z i n i с z, Nowi wydannia slowaćkoho nacionalnoho muzeju n r 1, s . 1 4 0 — 1 4 2 . O . O s e r e ď k o , R e s p u b l i k a n ś k a konjerencija z pytań kultury mowy, n r 2, s . 1 3 7 — 1 3 9 ; t e n ż e , Nazustricz VII Miżnarodnomu Konhresowi Antropologicznych ta Etnohraficznych Nauk, n r 3, s. 1 5 0 — 1 5 1 ; A . P o r i ć k i , Etnohrajiczni Zakłady Polskoji Narodnoji Respubliki, n r 4, s . 1 5 0 — 1 5 3 . 1 9 do O. 20 2 1 2 2 y y 2 3 �RECENZJE W związku z tym sprawozdawczych to wydaje między zapoczątkowano w mi się, że etnografami „Sowietskiej 557 korzystna polskimi i byłaby wymiana ukraińskimi, artykułów podobnie Danuta MUSEUM, nich W i nie Afryki. W jest było (Egipt muzeów. krajów Inne jak i Podkreślając, obecnej ności, w które łów z ogromnej plemiennych, polityki nie części muzealnictwa placówki więcej tyle, znajdowała od ich w posiadała Afryce Pół­ Republice Połud­ posiadała ok. Nigeria ilości kontynentem. ile się 13) i w jedynie w w muzealne ma 1 do 10, a 15 wiele informuje, muzea tego politycznymi, muzeów Na porozumienia większość z wielu pierwszym a jest kul­ zmian. w chwili trud­ stawia możliwość — zreali­ Trudności te mnogością podzia­ afrykańskich. Zmianę personelu zatrudnionych i tych miejscu więc państw Czar­ kontynent wymienia dydaktycznych. brak miejscowym do redakcja się, afrykańskim społecznymi się spowodowanej muzeom w na terenie afrykańskich celów językowej dla się ten ogromny dostosowują zadania. również pragnie cały publiczność, muzeum związani gdy i że znajdują wywodzącego się pracowników to obecnie środowiskiem i nie rozumie­ go. Muzea ści ludzie tej stanie muzea wielką każdego gdyż przy­ 15, M a r o k o zadaniem problem utrudnia i zmianami różnorodności miejscowej, cudzoziemcy, jący dla nie wzmianek okresie, charakterystycznych kulturalnej ludności — ostat­ muzealnej, mniej reagują nową realizacja znaczeniu z zagadnieniami drobnych muzeów jakie w muzea na znanymi fachowej, Afryce pytania: zachodzącymi się nas problemom Jeden ogóle \ podstawowym zasadniczych czyli „Muzeum" trudności jak napotyka dosłownym wynikają z że nastawienie zowania na trzy u zeszyty państw. w w posiadały w swoje liczyć obecnym Czarnej redakcja szybko także nie ok. 30, T u n i s muzeów wreszcie a Większość 60). W pokonują wstrząsany turalnymi o 215 m u z e ó w , afrykańskie odpowiedzieć Afryki, jest (ok. kraje mało najuboższych Polska. wprowadzeniu numerze nej ok. z niekiedy poszczególnych się jeśli wyobrażenia n i e posiadało We Tylkowa Afryce. C z a r n e j ok. 30, A l g e r i a niowoafrykańskiej zajmuje zagadnienia, okresie lub etnograficznej, jednym tam tym samym nocnej tego dających Afryka 1958 r. w literaturze poświęca świata czasopisma muzealnictwa dotyczących czynków „Muzeum" regionów tego polskiej prac w UNESCO pewnych numerów muzeów już t. 1 6 : 1 9 6 3 n r 3 Kwartalnik muzealnym jak Etnografiji". przy słało Czarnej szereg laniu S . Muzeów budowy Nigerii muzealnych w W się którzy nowych muzeom pracowników, w starają UNESCO. ekspertów, afrykańskich. Szkolnictwa ników udziale dostarcza kształcenie 1 misji planów UNESCO państw Afryki czynnym przełamywać W okresie udzielają muzeów i materiałów 1963 r. zakresie oraz spośród w B r z o s t o w s k i , Muzea na świecie, i O c h r o n y Z a b y t k ó w " , n r 2 9 : 1960. w innych już i rządom istniejących. przyznaje obywateli „Biuletyn w wy­ usta­ Ponadto stypendia na poszczególnych z Jos roczny dokumentacji, trudno­ lat U N E S C O lokalnym porozumieniu muzeum administracji, wiele ostatnich rozbudowy UNESCO przy pomocy naukowych rekrutowanych zorganizowało te kilku Ministerstwem kurs dla tech­ przygotowywania Informacyjny Zarządu �RECENZJE 558 ekspozycji domości i z metod konserwacji. zakresu nowoczesnej wykwalifikowanymi ich organizatorów, Miejscowe chcą ważnym ogintiwem stwarzać muzeom Szczupłe gólnych w szych dla badań etnograficznych, etnografów bów wykorzystania, itd. Natomiast rystykami szłe nawiązania widząc, swej jak najszerszej na oczekiwaniom treści zbiorów oraz wiele metod Dotyczy pomieszczeń, ekspozycji, artykułów kontaktów i sprzętu — współpracy aktualnie pracowni m u ­ i sposo­ konserwator­ krótkimi to u ł a t w i ć którym budynków ekspozycyjnego uzupełniony może poszcze­ zagadnień, opisów laboratoriów, został j a k się w y d a j e to charakte­ ewentualne z omawianymi są się najistotniej­ prowadzanych czysto m u z e a l n y c h miejsca. starają oświatowej. analizę tj. istnienia innych, ludności. muzea strony pracy dokładną że zasygnalizowanie funkcji gdyż — do ze wia­ wysoko- miejscowej jedynie przegląd autorów, próby i wbrew wśród jest szczególnie rozplanowania jego jej pominięcie zealnych, skich celem Afryce, kultury, i zasób afrykańskie zainteresowanie, nie pozwalają szeroki muzea Czarnej i warunki faktów, a to oświaty recenzji dlatego w słuchaczom zasili popularnością wykorzystać odpowiednie poświęcają Muzea ogromną szerzeniu rozmiary artykułów, autorzy się ten, dając muzeografii, fachowcami. cieszą władze Kurs przy­ placówkami mu­ zealnymi. Bernard E . B. giem i szym prezydentem d'Africa przy organizację kraju. szego (1961) — AMAT), muzealnictwa muzea kulturalna przez Największą placówką (założone cyjnej. żone w nistyczną i wielkie stolicą graficzny nym. nice. obus, zeów w (zał. Merick trzy wstęp do nich Nigeryjskie działami: des Musées Departamentu swym większe na w zasadzie Nigerii Narodowe gmachów, bogatą najszer­ otwarte Muzeum i tym którego jak są przeważnie oraz w Zabytków, jest nowoczesnych omawia muzea etnograficznym konserwatorskie w znajduje (zał. działy: wyżej kurs Le i dla bezpłatny. w Lagos sztuki trady­ jest wyposa­ bibliotekę afryka- de etnograficzny, graficzne i archeologiczne. z baza będzie dotacji w etno­ zoologicz­ tech­ — muze- Zorganizowano (zał. badań mieście poświęcony muzealnych. Ifa dla i UNESCO objazdowe. techników 1952), archeologiczny, botanicznym który — VOuganda, muzeum 1908). O b e c n i e paleontologiczny, wystawy J o s (zał. Z 1954), tam innych mu­ etnograficzne etnograficznych oraz Kaduna. Musée Muzeum mniejsze: dział, muzeum jako w działy: ogrodami: archeologiczne Bénin konserwator z dla się Posiada się dla organizowane Kano, znajduje przyrodniczy muzeum Ugandzie. Afryki muzeum górniczego. projektowane Posnansky, w oraz już Fagg AMAT, duże pierw­ (Assotiation artykule się archeolo­ Był Departamentowi opiera znanym UNESCO. dyrektora W z tym muzea kompleksie okręgu będą 1958), muzea storyczne w funkcję Nigerii. charakteryzuje a jest pracownie organizacji wymieniła prezydent części się w podlegają na dobę, zostanie zakupiony którym mniejsze i związku i nowoczesne wspomniany Oran piastuje podstawowymi dużego trakcie 1964 r. w również i Afrykańskich muzealnictwa W muzealną z ze s k a n s e n e m W W Muzeów jest etnograficzną. Drugie będącym komisji obecnie odcinku mieści laboratoria Autor kilku Nigerii 12 g o d z i n 1957 г.), Muzeum w Nigeria. Nigerii zbiorów. publiczności de Szkolnictwa w w na udostępnienia la członkiem Związku Ministerstwie Wszystkie polityka musées kulturalnym, Tropioale Zabytków Les Fagg, działaczem w w Kampala zostało jest Archeolog, prowadzi jednym zmodernizowane muzyki historyczny Kampala. Kampala, afrykańskiej z etnohi- najstarszych i rozbudowane. i aktualny badania w archeologiczny, i numizmatyczny. Prowadzi tej Posiada badania oraz etno­ �RECENZJE O pracach Valerie nie oświatowych Vowles, z Wydziałem ankietowe na scowych oraz w metod torem w Muzeum giczny. W łalności obecnej badawczej Gervais i w Livingstone, nych w Rodezji, ЮЗО г., ły: nym rozbudowywało z osobą wego ficzne i je Frank Me jest dyrektora jednym sztuce, Muzeum Z odbył okazji czesnej ryki W łalność 5V sztuki Kości ekspozycyjna czesne tytułów stwa, miejscowej Wynika dzia­ związa­ miejsco­ badania etnogra­ oświatową. Rocznie son pratique. taniec przybyłych z całej zorganizowało to m . i n . z p o d a n e g o „Od Rembrandta „Współczesne itp. Przy jest walka i jest Muzeum wyłonienie z i współ­ przybyli i obie Ame­ W y ­ wystaw, sądzić, tematyki „Henry brytyjskie", szkołę spośród prze­ że na dzia­ odbiorcę wystaw. Moore", malarstwo pseudoafrykańskim sztuki i Afryki. zorganizowano talentów muzyki. neoafrykański. wszystkim przeglądu i europejskiej, tancerze jednak przede Muzeum wpływ 45 i n n y c h Należy do P i c a s s a " , młodych tandetnym, i jest którego r a ­ sztuki Trynidad muzykę nastawiona 1962 r. w i wyłącznie tradycyjnej Muzycy i Mozambiku. koncertów. jest ilustrować festiwal funkcję 1957 r . afrykańskiej tanecznych. Museum szereg W neoafrykańskiej miały Pełni w Afrykańskiej, c e l miał Rodezji 90 t y s . o s ó b oraz powstało Poświęcone sztuki które Podobny école sławie. afrykańskiej. i wystaw et światowej Kultury uprawiające japońskie", celem oraz działalność okolo duże się z a b y t k i ostatnio Afryce. afrykańskiej zespołów Muzeum Szwajcarii" której i istnienia ekspozycji: malarsitwo dzisiejszej trzy pamiątkom składają które sztuki współczesnej, zespoły roku w Kongres Słoniowej, oglądnęło 2 Historycz­ powstało posiada Salisbury o Salisbury, muzeów zachodnią. europejskiej, wykształconego. kilka w szereg jak i de muzeologiem festiwal afrykańskiej Wybrzeża ciągu ważnie dzia­ Dyrektor m u ­ Muzeum rozpoczęło szeroką uwzględnieniem n a sztukę i pokazy budowy n o ­ i Zabytków (poświęcony n a który National i Międzynarodowy zaprezentowały stawy historyczny Muzeum Musée zorganizowano muzyki z Nigerii, powstało archeolo­ i rozszerzenie Livingstone. Przyrody naukowych. skansen, Narodowego tradycyjnej, afrykańskiej to mniejszy d o rozpoczęcia 1950—1961. O b e c n i e prowadzi sztuki się w i e l k i tej zarówno i oraz Le ze s p e c j a l n y m mach latach oraz Oohrony instytucji najnowocześniejszych I i jest konserwa­ t y s . osób. Ewen, zorganizowało Autor i Muzeum ekspozycji Rhodes-Livingstone, tradycyjnego. historykiem z kilku Llvingstona) 70—80 więc 53 t y s . osób, AMAT, etnograficzny powiększenie Komisji się w archeologiczne zwiedza Musée archeologiczny budownictwa Autor Le prezydent członek etnograficzny, ściślejszych, warto kolekcjonerskiej. С. R . C l a y , zeum celu oddziaływa­ Dar-es-Salam. organu Dar-es-Salam. dział miej­ w Europejczyków. się p r z y g o t o w a n i a umożliwi lepszego afrykańskie, Tanganyika, w duży wykorzystane 1959 r . zwiedziło Bulettin", Tanganiki jest w 10% du „Journal prowadzi który i National zbiorów gmachu, Kampala 1 7 % Azjatów Musée Narodowego chwili woczesnego w przepro­ językach nie zawierają muzea wspól­ badania zostały w oraz artykuły muzeum, latach, Kampala, te zostały i oświatowej inne w Badania badań tego ubiegłych opracowanej zwiedzającej że m u z e u m współredaktorem 1941 r. P o d s t a w ą Wyniki asystentka w College muzeum. Ponieważ publiczności E . W e s t , Le archeologiem, University dydaktycznej środowisko. podać, pisze prowadziła zwiedzającą angielskim. t y m 7 3 % Afrykanów, Stanley Autorka Makarerę pracy dotyczących, przykładu popularyzatorskich kwestionariusza-ankiety, języku n a miejscowe dla w Socjologii podstawie udoskonalenia danych i AMAT. n a d publicznością wadzone nia sekretarz 559 Oto „Współ­ „Architektura rzeźby i malar­ czarnej ludności przemysłem pamiąt- �RECENZJE 560 karskim. W kańskich i dalszej Robert H. ďhistoire dziny P. en entymologii, w 1910 r . etnogarfdczny. prowadzi wek w Le dyrektor Autor Musée sylwetek i się brak w przyrodnicze ogromne et artystów le autor Przyrodniczego role oraz w Le Toucet, znanym pełni Musée n i m funkcję — niż w innych wnątrz, tucje je Stąd też technicznym wstała okresie muzealnictwem trzech gałęzi ambicje jest muzea np. na ogół 20 lat. europejskim wiedzy: archeologii, poparte utrudniona w Niamey. Niamey Niamey Przy Autor i a także posiada K U L T U R A L U D O W A 3 0 8 , r y c . 2 3 9 , ta.bl. Wybór towany powyższej miejscowej dużymi gdyż dosyć wąski i i możliwościami wykształconych nacisk niż na niektóre Przede wszystkim wana przez zespół pierwszym stosunku ganizacja łowych, grafii jest do jaki I H K M artykułach do inne to został P A N M. które ukazujące w wielu jej z funduszami większość jest z w się są pod nich po­ porównaniu zazwyczaj do muzeów ma Większość finansowymi, i ze­ insty­ ich realizacja fachowców. Bujak Europy r e d . J . B u r s z t y , t . 2, P o z n a ń 1 9 4 6 , zrelacjonowania względami, założeniu autorów w przyjęty Gładysza, m. in. w M. się w w „Etnografii położyć współcześnie monografia na jej monografie pod i wspólną przygotowy­ redakcją archiwalnych 1 w zasadzie studiach prowadzonych kolejnych tomów Znamierowskiej-Prüferowej, ten styl w już poszukiwań A więc prac Zakładach „Etnografii A. podyk­ większy etnograficzne. zakresu tematycznego . przypomina szeregu Polskiej" omówienie wiclotematyczna, się terenowych t y m zespole przygotowanie i omawiany każą łączących rozpoczęcia wyznaczonego i i W I E L K O P O L S K I pod momencie pracy Polski inaczej częściowo zagraniczne ogranicza przyrody. ogólniej­ nieco 8 pracy został k i l k o m a działy: znajduje kilku i inne zainteresowań etnografii do Afryce odgórnie przez dysponują Zakres Etnografia obecnie muzeum podstawy Czarnej nowoczesnymi, dużymi brakiem daje się inspirowany "UNESCO, placówkami w dziennie. „Museum" on Niger, Jan w placó­ przyrodniczymi c i e s z y się d u ż ą f r e k w e n c j ą kształtuje Jest przez ostatnich badawcze jednak świata. wszystkim naukowe. w 345 osób numeru w etnograficzny. Muzeum muzeów du muzeum Narodowe i Tuaregów. Rozwój względem w po­ afrykańskiej przyrodniczych naukami République Muzeum przeciętnie regionach przede la zorganizował archeologiczny afrykańskiego wniosków. de 1958 r. konserwatora. zwiedza Lektura szych W przyrodniczy, się s k a n s e n , o b o z o w i s k o ludności National archeologiem. geologiczny, w dzie­ archeologiczny przyrody zainteresowania z Muzeum działy nielicznych musées prac Afryce. Pablo as. afry­ des wielu Nairobi. bogactwo zadaniami na Nairobi, Przyrodnik, zbiory rolą uskarża kilka Coryndon, Muzeum bogate nad kreśli tropicale. podkreślając rozważania i autor twórczość. Afriąue Posiada muzealnych jest z artykułu ich Carcasson, naturelle wstało i części charakteryzuje or­ zespo­ Etno­ Polskiej", Kutrzeba-Po jna- K u l t u r a l u d o w a Wielkopolski p o d r e d . J . B u r s z t y , t. 1, P o z n a ń 1 9 6 0 , s s , 7 4 3 , r y c . 424, t a b . 8 (por. r e c . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , „ K w a r t a l n i k H K M " , R . 9 : 1961, s. 4 8 7 - ^ 9 0 ) . 1 �561 R E C E N Z J E rowej i in. Zasięg podobnie nej z jak w głównych teren Jednak Wielkopolski druku pularyzacji) pularyzacji graficzne atlasem do rejonów niż (jeśli form publikacji wybranych tematów ; równorzędnie 2 dotąd studiów określić ogólne skiej badanego regionu zależności jednej oraz w niu wywiadu, Bibliotece ludowej dzającego wsi Ta kierownictwem) licznego z w pracę swoim profesorów prac archiwalnych w tomie skiej), dla okresu mniej są dość rozwoju kultury są mono­ prace na nad Kurpiach) analitycznym sprawdzające ludności (powiązań — nie­ chłop­ i mikroregionu, się współ­ jaki t . 2 Kurpiów, jej sta­ wycho­ „monogra­ również omawianą każdy krok dostatecznym planu pod Ten w a oparte danego in. luźno naprzód reali­ opracowania opisu wyprze­ r o k p r z e s z ł o t. 2 monografii realizacja monografii dobrą Uniwersytetu skład zajęć sześćdziesięciolecia, wyłącznie zajęcia Poznańskiego, i w krótkim i zawodów lecz również, wiadomości albo ale zawodu m. do jak rozwoju chłop­ jeśli zawsze nie rto n a p e w n o jako tym in. zresztą, zarysie dotyczące archiwalnych zawie­ w ludności przynaj­ wcześniejszych na literaturze, przeważa źródeł dość niekiedy historyków, (podobnie X V / X V I — X V I I w., artykułach dane związanych tomie omówienie (przeważnie nowym pracy i i c h przygotowanie relacjonowanym artykułów pod organizacją etnografów autorów planu podjęciu jednakże ilustrację rzemieślniczego licz­ etapu lub P o r . T . W r ó b l e w s k i , D o m c h i o p s k i w Wielkopolsce, jego rozwój obrażenia (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział f i c z n o - H i s t o r y c z n y , S e r i a E t n o g r a f i i n r 1), P o z n a ń 1961, s s . 167, r y c . 180, Z. J a s i e w i c z , Studia historyczno-etnograficzne nad kowalstwem w Wielkopolsce ( t a s a m a s e r i a n r 2 ) , s s . 2 8 7 , r y c . 8 5 , m a p a 1. 36 — F t n o g r a i i a Polsłca, t. I X stop­ w t y m tytułem, wprawdzie fachowców, następnie niektórych 2 typ obser­ na w zespołach m. Etnografii wprowadzających historycznego jak się tłumaczą a o tematu, różny równorzędnie systematycznym pewno dobrych szeregu ogólne i dwa 2 prac na dla bezpośredniej składających realizacji t. wyboru nacisku Zielonej, w innych na ostatniego W sobą prac wydanie zarówno terenu obecnej krokiem w zagadnień średniowiecza, artykułów chwili dawnym umożliwił dla dla X I X w. okresów ba niż 1 docentów. w między Puszczy w jest Katedrą różnych nie tylko po­ studia Siołkowice. tak gronie poprzednim) historycznego charakterze kulturalnych położenia i wyboru serie współpracowników, kilku po­ (ani Śląsku, dotyczące Wielkopolski, wydanie szybsza tłumaczy organizującą rających o do i tych tam wybranego różnice, dzielące T y m Nowe nie zespołu obrębie Polskiej budzi prac. i (przy na całości szczegółowe, ludowej jakie miesięcy Stare podjęte Kurpiów. dotyczących oddawania prowadzone przeobrażeń Kurpiów i Kultury stosunkowo regionalnej i Wielkopolski o parę śląskiej pracach jed­ szerszy uogólnienia Uogólnienie w natomiast obrazu n i m i objętego Śląska zaplanowanych i tematy łączące zainteresowanie, zacji na Etnografii monografię kultury w podobieństwa podziału etnograficzne" obecnie i naukowej, zaś ma prace kierunku działów) zakresu czasowego dzące dotyczące opracowaniach charakterze eksperymentalnym i n a przykładzie jej znacznie wsi. wymienione badań, o Nie kompleksowe dotyczące rozmaitych wacji fie teorie obszar źródeł, materiału. Wielkopolski. więc studia w został, historycznymi przygotowywania kontynuowane jako Te warszawskie dokumentacji zebranego etnograficznymi granicami Śląskiem kolejność stopień z obejmując wyprzedza można celów nad została o kraju, leśnych studiach chodzi badaniami naukowej zaplanowanych nowi w etnograficznym by objętego utożsamiony historycznych zaplanowana różnych regionu Śląska, prowincji niż o g r a n i c z o n e Inaczej jak geograficzny badaniach jako i prze­ Filozotab. 3; wiejskim �RECENZJE 562 przykład w wcześniejszego badaniach notowanych znacznie tak opisów szerzej dawno zację zarzuconą tomie bez względu wspólną na jest na kultury ludowej dzielnic kraju. nych Układ kułów t. typu lazły i (S. chłopski gospodarcze Topolski), stwo (S. pożywienie Błaszczyk), garbarstwo twórczość z rogu, wymienione kułami dodać, t . 1) że w częściowo podjęte i i w włosia transport artykuły (A. i pierza wyczerpują „zasadnicze niektórych działach tomie do czego zresztą poprzednim, jak np, tłumaczy jedynie t. w zakresie ogrodnictwo (A. wy­ ole­ folusze natomiast, ii ( ł ą c z n i e kultury". i na stolar­ Wojcie­ i z (a niektóre temat że arty­ Należałoby rozszerzają autorzy) prac higiena Chmielewski), Podkreśla działu się Podlew- budownictwo gospodarskich tartaki, materialnej tego narzę­ Wróblewski), 2 uzupełniają przyznają t. 2 : (S. zna­ dom Sobisiak), (O. kołodziejstwo odzieży kultury zagadnienia artykuły (T. (J. Burszta). i (J. Burszta), Chmielewski), i komunikacja Redak­ t. 1 (W. Sobisiak), łowiectwo ciesielstwo (S. w tego zara­ rybołówstwo zwierząt (W. Wojciechowska), t. 2 d o t y c z ą w y ł ą c z n i e powtarzają, hodowla a naczynia plecionkarstwo a arty­ Burszta), włókienniczy pszczelnictwo M i c h a l a k ó w na), (J. w Topolski), Błaszczyk); Jasiewicz), wytwórczość kości, (C. Łuczak), (S. tomów, artykułów. wsi (J. przemysł (J. Dydowticzowa), (Z. kształty (S. Błaszczyk), jeszcze wszystkim którym rolnicza Wróblewski), bednarstwo układu, w (J. Dydowiczowa), Łuczak), logicz­ zbyt uzupełnieniem kultura Sobisiak), (B. i nastręcza chałupy plastyka T. (W. zbieractwo chowska), jarnie i owczarstwo Glapa), (C. Glapa), (J. Burszta Grycz), (A. wnętrze i innych wielkopolskiego. wszystkich takiego zjawiskami znalezienie r a m poszczególnych osadnictwo Jasiewicz), garncarstwo (A. jakie lite­ obcej) ludową źródłowymi chłopa trudności, uzasadniać zagadnienia: ułatwia kontynuacją termiin/ie o p r a c o w a n i e młynarstwo ski), kultury jest ograniczenie Wojciechowska), (Z. (J. w się literatura Następną dużej literatury kulturą jest omawianym pomiędzy a organi­ i c h układu. analogii przekazami tomie n i e ustrzegła nie próbuje Chmielewski), ta rozwój obecnym i w artykułach częściowo Wielkopolski wypadkach zespołowym kowalstwo (M. w również nie wiejskich artykuły cechy ze (lub terenowych) zawodów wszystkich powiązań terenie ii współcześnie historycznych współczesną badaniach zajęć obserwowanej podstawie danych wszystkie tym zanotowanymi (T. Wróblewski), ubiór na oświetlającymi '(A. sobą (w istnienia pomiędzy niejednolite domowe ze współczesnej następujące zagroda dzia w niemal 1. R e d a k c j a się odtworzyć tradycyjnych indywidualne d Przedmowie w się techniki na systematyzującym w artykułów zapewne tor opisem je opracowaniom zem powiązanie różniące niektórych fragmentarycznie na wykorzystywanie ustalanie powiązań Nacisk łączącym notowanymi W opisu odtwarzanej zakresie inne źródłach też dającą w w lub ogół rysem historycznej pozwalającej na i pracy cechą wsi ustnych. charakterystycznym ratury na ujętym technikę i występowania terenowych więc tematy budownictwa odzieży. Redaktor artykułu wiejskiej. ski Podobnie inny artykułów. tyką zresztą ten w odrębności rębnością autorzy — tegoż obecnie W t y m tomie obrazu wyraźnie grupy — pełni rolę zarysowujące tradycyjnej dopiero w już się kultury X I X w.) „tła wstępny ludowej oraz tornu ludności ludowej historycznego" artykuł Wielkopol­ badawcze lub j a k podkreślają podkreślonym w do I n n y c h sugeruje Wielkopolski się — początek nazwy geograficzno-historyczny, zainteresowanie (zaznaczającą na lokalne Zarys jak gdyby — i t . 1 Kultury w Wielkopolska. dodajmy historycznego wprowadzenia regionalne jak umieszczony autora, artykuł sposób jej rozwoju przyczynę Wielkopolskie zapewne artykuł wprowadzony słabo tomu L. Gomoleca, kilku bardzo problema­ raczej od­ niektórzy artykułach �RECENZJE wewnętrznym w tym zróżnicowaniem zwłaszcza autorów w ten oczywiście ską w i dalszym sadniczych czasie) toku badań w całej tomu elementów od jako w się oraz w przez i obrębie poznań­ W jednemu łatwo ten postulat spo­ wysunięty z dwu „za­ regionalnych przestrzennego powstania (ulegający Wielkopolski badaniu dane Ustalony kultury wypełni odpowiadający których historycznej sprzeczności. etnograficznych": źródła i c h przekształcania i większość różnic. rozpoczętych różnic kultury, że teren model toku prowadzący miejsc, się cały wewnętrznych w kulturowych tych na' tej jednak, etnograficznym uchwycenie je działów się dzielnicy obecnie badaniach uchwycenia tych atlasem zespół redaktora odmian oraz nad przez ich przemieszczania kulturowe dla będzie prac przez „dla wstały, w wiadomości uchwycić jednolity kierunków lokalnych kultury Wydaje się uzupełniony Przedmowie w i pozornie etnografii sprawdzalny niektórych gospodarczego. posiadane starając zmianom katedrę sób uogólniała nie sposób geograficznym budownictwa chętnie Wielkopolski, 563 zróżnicowania wytwory kulturowe wędrówki w konkretnych inne po­ obszary kultur regional­ nych". Czy wydane Wielkopolski, dotyczących z kolei do chwili stanowiące założeniom tego — zdaniem autora towana w oznaczonym towana „jako wybranych turalnych i na wysuwane terenie, w innych 1) obserwacji kultury, woju; historyków nień ków a kultury życia obrazie studia w może typu — w okresach większym studiów. procesu studiów podobnie Jest rozwoju szczegółowe monografie i rodzaju teorii i wy­ wery­ przemian kul­ pozwolą rów­ rozwoju na podstawie współczesnych tradycyjnej badań wnioski ogólniejsze, określonego dotyczących chłopskiej przemian wiele stopniu próbą niż i studiów starających w innym w się kultury ludo­ w jej prowadzonych coraz obrazu większej związanych współczesnych te i n n e znalezienia chłopskiej źródłoznawcze, prace — miejsca ii p i e r w s z y m jak ogólnej teorii historycznego h i s t o r y c z n y c h , Kultura prac bezpośredniej dotyczące etapu źródłoznawozych a jak kultury zarówno sugerować, monografie sprawdzających n a w s i wielkopolskiej, dotyczących typami ludowej gospodarki różnych zajmuje raczej giego kultury materialnej, funkcjonowania polski okresach po­ historycznych. weryfikować szczegółowych dalsze opracowania chyba c z y też trak­ elementów odpowiedzą charakterze wyprowadzanych skrajnymi teorii zbiór monograficzne kulturalnych, ukształ­ historycznych" j a k należałoby etnoigraficzno-socjoloigicznych, terenowej c z y też 2) warunkach dwoma studiów — przed­ ludu, histoiryczno-etnograficzne studia o wniosków chłopskiej, „którego luźny w n i o s k i , dotyczące k i e r u n k u różnych ogólnych kultury Pomiędzy wej: w całość m. in. odpowiadają konkretnego jako ludowej badań, Ludowej, warunkach nie może, regionów dalsze Polsce przynoszące Być dalszych etnograficznych, zarazem przykładowe obecnie weryfikację a do jest kultura funkcjonalna izolowanych zachodzących w badaniach — t . 3 Kultury zapowiedziany życia poznańskiego także i wprowadzenie konkretnych szczegółowych. bardziej współczesnej w zwarta, przykładowo w s i . T e fikujących w Przedmowy historyczne, jako zostaną mniejszych, kierunku ośrodka tematów opracowane nież lecz prace 2 tomy tylko przeobrażeń terenie zjawisko kulturowych", branych razie współczesnych miotem głębione obecnej na m. in. mierze z roz­ przez zagad­ nią warun­ ludowa Wielko­ etnografów polskich, miejsce zbliżone Wielkopolski w wprowadzeniem do dru­ ogólnym w dalsze teoretyczne. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �RECENZJE 564 B I B L I O T E K A i ich kultura, Trzy kłej rami ków wym wstępem również daje że cytując mapkę „już orientującą w X I X wieku określenie nie daje niejsza wydaje wstępie są, <a r a c z e j udzielić k i m byli Być w we ciągu że „ j e d n y m w że z którym Oto dalekiej że są między warunków i 3 T. Wróblewski zdań: dają się „Kim trudno plemienną odrębność w ująć lub gwarowa geograficznych, te możliwości Słusz- jeszcze grupą których historycznych Kaszubami", Kaszubami , kilka wciąż osobną wy­ Fakt, Kaszubów". Oto które Kaszubami, a problemu rozpraw. Dołączono Słowińcy". siebie „odłamem na wprowadza pochopne sobą samych przeszłości b y ć ostatnich stuleci. Obie wsi. Nieco do tego serii pytanie, byli redakcja byli zna- kilkustronico- Słowińców. Kaszubów 1946 r. podchodzi omawianej na roz­ dotyczących został dotyczących Słowińcy 60-stronicowa badań omawianej w jezio­ tematyka wpłynęła poprzedzony odłamem Kluk z jaką może, wynikła tle n i e w i d z i e l i różnicy tomu Mogli kilku rozprawie Słowińców , wszystkim cokolwiek dla wsi i o dla równo drukowane kościelne i XVII W się „u". w Po lizy wsi Kluki, te 1 w 2 czym tych zarówno tych takież X X w jakich w nauko­ nazwy o ród powstaniu wiekach Kluków, nazwisko że powyżej w wsi wsi aż Kluki „rodzima, Kluki omawianej zmiana autorka do występujące na ten polskie za­ z połowy Klęka do ana­ Roz­ polska autorkę wolnej usta­ .,e" n a znaczeniowych. doprowadziła osady jest znaku nazwa słowińskiego do wniosku rodowej p r z y p u s z c z e n i a , że n a z w a od spotyka samogłoski Analiza pochodzi kroniki przechodzi słowiańska, jako tym osta­ wielokrotnie słowińskie". wsi w pochodzą w. wie­ jeszcze publikowane 12 j e g o o d m i a n nazwisko j a k również niej następuje „czy wiadomości nie rodzin przede równocześnie niemieckie i w s i , j a k i osób. N a z w i s k o wsi wymieniając pytanie, rozróżnienia omawianych XVIII parę rozważa nie można garść również początku nazwie tego jedynie z przez mogła zachodziły rosyjskie, jak na oznaczenie stwierdzeniem, dawnych da źródła w., od zmian omawiane przez swojej stawia powstać zagadnienia jej 1957 r. n a wstępie dlaczego najstarsze już- natomiast ludowego mieszkałej oraz przy zamyka że w Stelmachowska czy d jakie się, dostępne „kluka, k l ę k a " oraz oraz do B. Zaraz Kluki, rozprawie XVIII prześledzeniu istnieniu w „kluka" od 1 7 2 3 г., Kluki podania w księgach terminu ważania a wszelkie szkolne, z nazwą się ,.Klvl-i". zastrzega jeszcze tytułem rodzimej mieszkańców rozwiązać, Analizuje zamieszkałej ©branym słowa Autorka temat. w. z nazwie jej mianowaniu". la wsi Kluki, etymologię my tecznie o .zgodnie 2 10 usytuowaniu zani- nad hipotezy". W ki \z p r a c Słowmcy? jednak etnoriimiczna żyli Słowińcach, twierdzenia, ostatniego odpowiedzi. szczepową. O w isię o s t r o ż n o ś ć , do ten zostały okolice stanowi na wyjątki mieszkańców do 1958, Słowińcy tomów. Kluki) Kluki Artykuł Słowińcy przez podstaw we O liczne się t y l k o s t w i e r d z e n i e , oraz i Kaszubach. poświecone niedawna T a wspólna wieś p t . : Wieś zatytułowanym zagadnienie, Poznań—Słupsk 1 9 6 0 , s s . 7 8 ; t. 1 1 , do wspomnianych {Słowińska z nich na Kluki, Słupskiej Zachodnim. trzech Stelmachowskiej zwoławczych Biblioteki zamieszkujących na Pomorzu omówienia pierwszego Bożeny tomy Słowińców i Gardna łącznego wieś Poznań—Słupsk 1963, s s . 154 wyżej grupie Łebsko Trzon w Poznań—Słupsk dziś decyzję prawa Słowińców, wymienione już t. 2 , Słowiańska SŁUPSKA: 8 9 ; t. 5, Budownictwo ss. wsi za­ Klu­ zwoła wczego zwanego. Cytuję z a L . Z a b г о с к i m , O Siouńńcach i K a s z u b a c h nadíebskich, p r z y p . recenzowanej pracy. T. Ż y c h i i e w i c z , Ostatni akt, „Tygodnik P o w s z e c h n y " , n r 3 5 : 1957. �RECENZJE W ostatnich czego, klaturę, zuje dwóch zasięg również sunków do różdżki zaopatrzone niewiele załączonych Do pracy B. i znaki opracowanych latach 2. 3. Tom cÓw, 2 biorąc omówienie tomik. Szkoda drobniejsze wstępne pracy mi w siecią, dwóch o nień tzw. to a autor laski ankiet opisuje 2 drew­ obrzędowe. kluki dotyczących latach i jej spodziewać w w często wstępie oddzielny, w w Pozwoliłoby opiera terenie. — Wy­ się głów­ Niewyklu­ istnieniem ludzi na krótkie, zagadnieniach. bowiem żywych tegoż wydany podzielona poruszone. mierze do już zaopatrzona poszukiwań dużej że bowiem się, że z n a j d z i e t a m n i e została Autorka stano­ Czytelnik żc w e omówionych wyniki brakiem — kultura, spowodowały, tytułem. t y m zostaną pracy. zostało i ich stanowi Słowiń­ 1947—1957. wydawnicze przynajmniej się zastały zagadnienia: wnętrza architekturze, ziemniaków ojca B. i syna lufo do danych stanem zwięzły grupy dla te o s t a t n i e innych z w terenie dawna — ludności. To tytułem syntetyczne udokumentowuje studnie, tam konstruk­ Nie piekarniki, rybacką rybaków, zapo­ kopce jednorodizinne dwóch i — z i to do parzyste połowa­ najczęściej rodziny. głównie zmierzała na dołączone podstawie do słowińskiego — obraz tegoż przeglądem do ustalenia literatury tomu Uwagi — nad K. Krajewskiego współczesnego przedstawienie on zagrody, wyposażenie. SłowińcÓw budownictwa z jej z gospodarką członków historycznych, a zgodnie i domy przez Budownictwo SłowińcÓw zabytków — jak itp. Omawiając Stelmachowskiej typowego (rozplanowanie chałupy dokonywanymi i w niewielka artykule nawiązuje drobnej architektonicznych wsiach w wiąże współczesnym w zastosowanie t y m bardziej albo sposób nawiązaniu omawianej choć przeredagowania obiektów, którym znaczenie artykułów budownictwo zawsze braci, rzeczowy że jakie do niej może m a prawo ciekawy budownictwa w Muzeum t o m 1 1 , Słowińcy z w . cezą, Praca omawia Darłowie ludowego, ta — Tozplanowainie przechowywania autorka dodatki: autorka oraz Słupsku względy zorientowanie tej poruszone też na SłowińcÓw. budynków, mniano a wielkości. w oraz kultura spowodowane martwych zamieszkałych W i „wielka i polskiej tylko rozdzialiki i szybsze że czy rozmiarów, z kwestionariuszy tom, pod wspólnym zupełnie, to j e d n a k ż e zresztą, samych cja i ich zatytułowane na literaturze czone jeden s t r e s z c z e n i e myśli, magałoby gdzie 21 r y ­ te nie materiałów wykaz prasy chyba też, że i r o z p r a w a i n a łatwiejsze nie i budownictwa nie w s p o m n i a n o nawią­ SłowińcÓw. zamyka SłowińcÓw, one jako są kilkustronicowe przedstawiający przez n a łamach Słowińcy książkę również tomu się trzy być Słowacji, Słupskiej całość nomen­ — rysunki „mała" one jednakowej obrzędowych, w na 5, Budownictwo ukaizały lasek używanej się że s a m podpis słupskim, Regionalne Kluka nierozerwalną nie pow. r y b , mające ukazały zwoław- typy, w. sprawie do kluki znaku jego Szkoda, jakich więcej dołączono kłucia Biblioteki jakie Tom to do R. K u k i e r a , podobieństwo wią Muzeum znaku. gdyż mniej w podając się t y m p r z e d m i o t e m wiemy, na podstawie trzydziestych X X oszczepy są sołecka zwoławcze F . Tredera, W niane niie Stelmachowskiej przez tego orientacyjną, skoro zagadnienie konara, sołeckich i t d . D o t e k s t u dołączono formy wszystkie B r z e s k i e j , Laska W. sołeckie skalę n a m mówi, rycinach lasek różne omawia lub posługiwania weselnej, w autorka gałęzi sposób przedstawiających kluka" 1. kawałka terytorialny, zostały w rozdziałach tj. powyginanego 565 dają budownictwa poszczególnych budownictwa zagad­ w kilku słowińskich. Dodać trzeba, że obie te prace ilustrowane są zdjęciami, a pierwsza z nich �HECENZJE 566 również r y s u n k a m i , oo przednim przy że n p . p l a n y chałup kompensuje z cych wo rozrzucone lodrożnie". pochodzeniu małe zajęcia nienie transportu mysłów a obróbka na, i łąk, Materiał zbyt częściowo Dalsze i rozdziały łodzi, Nieco jak od germańskim i zaczyna rybackich także zostały i oraz urządzeń kołodziejstwo, poświęcono też nie­ zagad­ omówieniu rolnictwa narzędzi podsta­ przytacza Porusza poświęcone kilku­ Xa niego również wie­ warunków ii s p r z ę t ó w stolarstwo, uwagi wsi" bezplano- od planarni. toteż hodowli sieci, i charakterystykę sieci ryb, nie­ dotyczą­ „Kształty o wyłącznie złowionych. eksploatacji, ciesielstwo, garncarstwo. w poszczególnych właściwie wiele tylko miejsca szkody można wych). Zbyt było mało podstawę niach wydziela niego się prze­ rybackich, kowalstwo, przeróbce tomik SłowińcÓw. tomy (5 autorka ziarna (żar­ O tytuł łąk" przy czym omawia obecny się i w tytuł: bibliograficzny". wienie tomu, takich wprowadzony. Rozdział prac poruszających na winien n i m zagadnienie „Problem tych przy Nie ich lub może słowiński w ten zawiera i o kulturę do wierze­ do ostat­ (wybrane przez stanowić T. i rozdziału w poszerzenie wydaje tytułu się z m i a n a „Rolnictwo i bardziej literaturze" zamiast a Dyskusyjne oraz i wsiach tytułów „Kul­ „Rolnictwo", hodowla", dawnego skoro jest by też „Przegląd krytyczne wydawać więc pierwotnego adekwatny zarazem to „Osadnictwo Słuszniejsze ich eksploatacja" brzmieć paru się omawianych zasiedlenia. spo­ Wróblewski, zmienił w s z y s t k i c h okazało nazwy podsumowanie, o t y l e , że n i e duchową druku jego autorce powodzeniem Jaśniejszy słowiński. posłużyły materiałów we piasko­ sposobach dodatkiem poszczególnych natomiast „Łąki hodowli. problem układ zmianę tytułów Trafna agrarne" ostatni przygotował historię i zamawiania z większej wydm słuszne Miłym omawiałby poświęcono bez wiadomości jest mogłyby rozdziałów. również co i autorkę zaliczyć m o ż n a obu Szczupłe wierzeń. który w s i " , gdyż podaje połączenie ten przez powstawania pożywieniu przysłowia potraktowane poszczególnych „Kultury też roślin. dotyczącego skład „Kształty się później tura w o zagadnienia (np. SłowińcÓw „Rolnictwo", podania, zaplanowany najczęściej wydawałoby uprawie niektóre wypadkach potrzebnym opis wiadomości o szerzej czy znów pożywieniu i 11) B i b l i o t e k i S ł u p s k i e j szczęśliwe. D o na o rozdziału ustępu choć tytuły SłowińcÓw" tylko do l u b wejść zachowując jednak szczegółowy Słowińskie są osobny wypadkach dosyć wnioskowania łeczną Oba opuścić również Posmykiewicza), który ciekawym się nierówny; innych mniej osobnego Łomu jest w opisom nieliczne do dołączono rozdziałach zasygnalizowane, dowiadujemy przygotowywania; J. ryb. czym nieplanowanych jest przegląd łowionych przy zagadnień mierze podaje rybołówstwo, r y b wspólnie organizacji pogląd te r e ­ młynarstwo). zostały za gatunków formy ilustrowana t y m daje braki bądź s w o b o d n e ogromnej autorka nich jak: wyrabianie także skóry, Dalej z rozdziałów, w w po­ możemy, słowińskich. zatytułowanym rozrosłe zależy autorka podziału zbytu ich domowych, tkactwo, i rozdziale wsi rozdziale zwyczaj kilka tomie się stopniu chałup poszczególnych o n a z a niesłuszny uważa W łowienia ciekawy zagadnienia uważa na j a k ii w domyślać pewnym to przeważnie teiż w s i e kształt jednak tylko wymiarów się W wsie w s i . Większość opisy. sposobów zwykle dzieli i 1 :10. W monografie wielodrożnicowej. SłowińcÓw monograficzne oraz bądź że terenu, wsi skali SłowińcÓw. sioła, ważniejszych wowe tomów że: „słowińskie Podkreślając, fizjograficznych w wymiarów przeciętnych skrócone materialnej stwierdza, są tekście stanowią kultury nastu w z omawianych nich autorka i c h dużą zaletą. P o d o b n i e nie podano rysowane podanie Ostatni które jest rysunkach się omó­ mogło �RECENZJE umieszczenie na „Problemem Słowińców den wspólny początku rozdział pracy w i rozdziału potraktować bądź też poczynione przez przygotowującego z do bardziej treścią mimo że skiemu nie dalszych — było danych badań ten nad na zmarłej Autorce, która Słowińców jako Kaszubi", I przez się autorkę posiada jest to do zostały hołdem, była z pasjonował te dużą i wartość zachęcić jaki powi­ złożyć ginącą do — pol­ omawianych tą Ją tytułu udostępnione niewątpliwie związana zmiany przyczyniły rozprawy poszukiwaniach najlepszym je­ kultury powiązania wydanie problem druku jej w jednak że A emocjonalnie je omówienia stało, — zamknięcie sumie ściślejszego zagadnieniem. — który i a połączyć do W prace dobrze sumiennych tym raczej wstęp omawiane bowiem i usterki i obie końca wnikliwych względu grupą i zakończenie. sformułowania do bez oczach bądź rozdziałach. Materiał o go podsumowanie, doprowadzone świadczy do praw w czytelnikowi. naukową, nien jako precyzyjnego zawartą „Słowińcy l i t e r a t u r z e " . C z y n i e należało Słowińców, się 567 roz­ można na naszych ostatnich dni Jej życia. M. MARIA w Polsce w krajach Toruń—Polonia, Toruń Tom zawiera dostarczyły blic i rękojeścią ny, czyli na w oraz na kowanie osób, na streszczenia okazów). w Nowy uwzględnieniem autorki zęby z tradycją i ludom. podstawie techniki właściwą różnic kolnych plan układu zębów. układach o przez ta­ i rosyjskim. 29 f o t o g r a f i i (tabl. 1— żelazne ości kotwy, autorkę na Celem genezy, z drewnia­ haki i harpu­ obszarze Polski pracy, realizowanym funkcji i człowieka gospo­ społecznej, historyczno-porównawczej wszystkich w i roli grupy oraz s w y m . rozwoju, poznanie oraz oraz bądź narzędzi czyli czyli narzędzia ogólnych uporząd­ praw rozwoju w zaproponowany lat odmiany zębów budowy kształtu historycznej wyraźną układzie Układ jego i decyduje o zębów. Według związaną terenom, kulturom został poszczególnych przez narzędzia odrębność określonym dokonany narzędzi), pozaeuropejskich kryterium umocowania (1567 ludów kolnych, wysuwa tysięcy na etnograficzne narzędzia narzędzi pierwszy wyrobu setek które geograficznych angielskim grzebienie, materiały: perspektywie od instytucji, rybackich. izostały zachodzących narzędzia, dawnych w typów analizy systematyczny I I , na kolnę, wyjaśnienie metalowych) układ i fotograficznych, nazw 1—52), pojedynczego podlegały narzędzi wykazują Podział podstawie wnętrznej narzędzi ości rozdziale kolnę Torunensis, 12 m a p . jest i jakim tablic językach (tabl. badane życiu wykorzystane (71 w Słowiańszczyzny. badań, w muzeów skorowidz r y b , l e c z także retrogresji przykładzie pracy oraz wykaz tekście, n i e t y l k o narzędzia związków, archeologiczne autorkę są kornych drodze i narzędzia Soientiarum informatorów, 465 r y s u n k ó w rybołówstwo, systematyki kultury W w przeprowadzania przekształceń (80 ilustracji północno-wschodniej narzędzi poznanie W spisy do p o ł o w u prymitywne trakcie Soeietatis bibliografię, pracy, 2 tabele pracy służące terenach darczej na narzędzi, do tekście, Przedmiotem ną z indeks ilustracyjny obejmuje w Studia 1957, s s . 326 etnicznych, skorowidz 6), 42 r y c i n y i sąsiednich, materiałów rysunkowych Materiał Rybackie Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A , i Rostiuoroiusica przez części odrębnej autorkę narzędzia morfologii na oraz ze­ formie. systematycznych Sireliusa d Manninena na pierwszym �RECENZJE 568 miejscu występowało ferowej kryterium w obrębie typów. narzędzi. układu cy systematycznego, A utorka do wu przez uderzenie morskich ssaków W boku każdej z scharakteryzowane dla historyczne, połowu omówiona jest w narzędzi poławianych ryb problemu żenie celowości Wiosenne, dach letnie śródlądowych, ogień). Połowy lodem, głuszenie kończy ciaż często pomysłu, Puck kowal gdyż słynął Niektóre „na z kawałka mimo są do wyrobu zmianom. współczesnych wyrobie Nazwy .ny) narzędzi oraz obejmują hości ości. Problem z dopełniają m. morfologii i w z na­ materiały różnych epo­ charakterem poprzedza życia opra­ omówienie ryb. Połączenie umożliwia dostrze­ zarówno nocy na (połowy dzienne, bodarzami. stare Problem na ryb techniki jak: wo­ ryb wabienie takich kolnych tradycje dostrzega kowalskie rybackich, się do kowadło, z to pod połowu środki loko­ autorka odbi­ (rozdz. jednak nie otrzymanego rybaków V). był Cho­ twórcą zamówienia. Półwyspu Np. Helskiego. własnoręcznie, się technik czyni młot, dłuto, tym, j a k pisze budowy ogóle i techniki kowalskich, techniką a techniki znanych na wyrobu 2000 samo wykonania, kolnyoh mające ok. lat nie narzędzie ulegało (s. 1 5 3 ) . O b s z e r n y przejrzyste narzędzi ości, od autorka, nie zmieniało bardziej zdobienia wyrobem kolnych terenowego stopniu in. terminy: (Wileńszczyana), odmiana również opisy i własnościowe względy narzędzi dawniej wykonywania znaki celu też prze­ wyłącznie kolnych, któremu V. narzędzi znacznym wyróż­ i (mapka), zostały w rybaków-rolmików ości: zagadnienia rozdział ludowe w lub w kolnych, związane materiału zakresu się pomocniczych, zamówienia zróżnioowania wszystkich podstawie na Zgodnie gląd jest A typ połowu. połowy narzędzi przez przy poświęcony technik i osobno dostosowywał zmianom gospodarcze, ryb żelaza. pewnego typów poło­ połowu grupie rybaków omówione narzędzi niewielkim zwyczaje W terenach ryb wykonawcą tylko oiraz z wiąże dzień ciążą pracujących służące do przez do łyżwy. zebranych wykonywane Narzędzia koine Każdy dotyczących ryb narzędzi pracy do koine techniki połowu n a których swej zasadniczym niektórych ; w kowali Narzędzia kolnę, był z ości zimno" ulegały wykonania tradycji, Uczą­ autorki. ile śródlądowe i cech zawodową w połowy i latarnie, żabki sposobie cie lokalnych o opis połowy morskie połowu typów. różnych poszczególnych i morskich sprzętu A. występowania rybaków obejmują: ryb, na wiedzą jesienne zimowe kagańce, W i jak omówienie mocji, IV). Sam obserwacji stosowaniu III) tekście. kolny ch: odmian. ogólne ości zarysach, tradycyjną (rozdz. w C . Narzędzia szereg zasięg wnioski pomocą (rozdz. z w jest lokalnych jest ogólnych oraz narzędzi oraz funkcji nowego koine narzędzia ważniejszych podany za Inne i ramach pracy Narzędzia Priifodmian beka). podstawie ryb cowywanych łuk, struktury w narzędzi kotwy); D. wyróżniony archeologiczne Technika kach na typu rozdział układzie wydzielania kryterium na.rzęd z i B. grzebienie, uwzględnieniem są każdego góry; (hak); nowym do uporządkowanego grupy spodu grup z zajmuje z a s a d n i cze z w stosunku rysunkami (harpuny, tych w najobszerniejszy krzywe, od tymczasem ilustrowany uderzanie (ości n p . 15 t y p ó w rzędzi, 4 przez z miejsce materiału, stanowi w y od r ę b n ia połowu uderzanie niono zaś bogato gdy zastosowanie zebranego druku, formy, znajduje Naczelne AnaMza 101 s t r o n koine i kryterium to wosc ości, (rozdz. VI) (wyczerpująco materiału oścień, (Kaszuby, opracowane dla dorzecza słownikowego. osci, podał osce, ost Lorentz), są przez Wilii, Słowiańskie (Słowacja), it*ości autorkę Niemna, osty (pow. nazwy na Dźwiości (Polesie), brasławski), �569 RECENZJE osty (Pokucie, podał bodorz spotykana nazwa w Słowacji bodlica, żaberkłas nia W pujące formy brała kłucia ryb, W budową, widlice, Autorka dostrzega cuskim dogue rodzaju zbieżności oznacza ość ilustrują wymie­ dragę, jaką nazw oraz z samych do palenia portu­ autorka oraz ze­ procesu związane składowych broni zaniim ma­ dzióbek). np. Według z narzędzia, bodarz, kolnej, pociskową. (przebyło, w ognia.* nazwy {harpun, funkcją nazwami narzędzie nastę­ arpon, ościska elementów r y b i broń przybiera narzędzi ości, wyróżnia i ilością ości do p o ł o w u arpuna) we fran­ autorki zastosowane dane zostało rybołówstwie. Gospodarczo-społeczna tywie historycznej które niejednokrotnie się to z nasileniem zbierano Na za cech W okresie ryb; Aby samo ści łuku drogę Narzędzia rozwoju Powolny dowie, Na kolnę kultury i terenie Polski i metalowe ości do różna w zależności rogeniczne Rola dość o sąsiadujące mieść i perspek­ drugimi. Wiąże potrzebami cech gospo­ zbieractwa. rybołówstwa rybołówstwo być w to pewnym używany kolnych z był oraz do uprawianego posiada stopniu wiele zaliczone. zabijania ustalić, autorka terenu — i zwierzyny jakim według autorki do surowca zespole je na tle przykładowo przeszłości zmiany w rozpatruje Polski przykładem postaci ludy (Rybaki, pokrewnych w lin, jaź, kleń, płotka, Rybołówstwo naszych na autorkę do świadczy innych — chwili oraz mate­ z ciągło­ obecnej. zmian w bu­ na w lat rola używane w terenu. ludowej będące były różno­ rybołówstwie hydrografii kulturze obecnej, niektórych wielka ilość fińskie), Rybnik). tych polskich występuje i była Analiza Polski ilustracją a także Wiele piskorz, była, odmian rodzime, słowiańskich szczupak, u terenach typów słownictwo językach ziemiach ich charakteru wykryła (germańskie, bowiem tysięcy czym hete­ prastarych sąsiednimi. Rybolowy, rybołówstwa i chwili bogate poduza, paru przy gospodarki Słowian różnych charakterze około ryb, z krajami łowu, lub ziemiach że zamierzchłej w od połowu u czym sposobów przez starym od Europy przez kulturowych ulic może narzędzi się istniejące rybołówstwa i nad wiele prymitywnego oszczep klasycznym typu dokonana poważna, kolnych) od elementy, związków w archeologiczne, strzał. historycznych (rejestruje narzędzi określonymi posiadało były o n e stosowane, są ulegała materiały funkcji. rodne materiałów i materialnej i c h rozwój formie i z stwierdza, którego rozwoju łowieckich jednych związku VII) tym narzędzi. autorka do (rozdz. o rybołówstwo i barbarzyństwa archeologicznych krajów. w współczesnego łowiectwu, wytyczyć kolnych świadczą przewagę użycia kolnych dotyczy i n n y c h narzędzi riałów bez analizy dzikości to wykazują Pierwotne narzędzi właściwych narzędzi zmianom, ich produkcji rękami podstawie pomocą rola różnym darczo-społecznymi. Ryby i boduo,. autorka hiszpańskim zadzirów, autorka foirmą nazw w kagańców nazw fourchette) Fischgobel, Białoruś), brzmienie bałtyckich (bułgarski zębów, nazwy Aaleisen), (trójząb, w ogień, zebranych (np. Estonia, posiada nazw harpon, Oprócz tulei, podsumowaniu teriałem tego na harpun arpignone. dotyczące połowu Wśród francuskim włoskim nazwy Bułgarii perstakie. wyraz we w bodila. oraz romańskich we również (Wille ńszczy z n a , Kaszubach Jugosławii językowe: arpao, galskim w na i pochodne językach ostroga Kolberg), przejmowane liczne wspólnych dla według nazwy nazw niektórych s u m , świadczy autorki, narzędzi (m. in. częściowo wsi, przed­ identycznych ryb, jak również okoń, o pra­ ludów. posiadało obfitość dogodne zbiorników warunki wodnych rozwoju, o na rozmaitym �RECENZJE 570 charakterze ska, (morze, kanały, stwie rzeki, bagienne prymitywnym szczególną starych, dla historii Czynnik nym całkowicie niektórych ochrony sprzętów połowach W tarzu narzędzi Słowian W Rzymie występuje jako pierwotnej własność magał zręczności, siły, mężczyźni, kamiennej, wotnych stwa wymienia kobiety Pomimo kresie do — wielu autorki in. przez Klimat nich łowu. w poważ­ jednak tradycję, o warunkuje stawiane daszków i czym charakter n a lodzie dla ochrony dla oczu stosowania połowy rybaków wniosków wykonania stopniu dzięki prawne u nie swej ludów łowiących poprzez tylko przy i analogie swym do zjawisko jako od wy­ czasów bodarzami wy­ t r u d n i l i się jaskiń życia w sta­ kolnymi z epoki ludów pier­ dziejach rybołów­ uprawiane w 1920 r . Osłonino). nie i ustroje zrębie według formę ale się j a k o w za­ narzędzia pradawną kłusownicze —• specjalizacji (tradycji), Zachowały narzędzia możemy roli zasadniczym epoki sta­ świecie, indywidualnymi, n a ścianach konserwatyzmowi a inwen­ w często natomiast też o d p o c z ą t k u ościami użyteczności. prymitywnych, stanowią całym narzędziami do g o s p o d a r c z e j różne dzięki prostocie różne (Rewa, odnośnie kolnych..W r y b zachowały dlatego wyjątkowe Puckiej na narzędziami r y s u n k i i malowidła Jako kolnę terminologię, kolnę Połów r y b wielozębnymi Zatoki narzędzi były rybaków. malowidła, historyczne. bogatą Narzędzia i wytrwałości, greckie istnienia rozpowszechniana i posiada ostatnich narzędzia X X w. centralne miejsce w E u r o p i e od mezolitu (używana Sieć, formach świadczą okolicy europejskich zespołowej. odwagi autorka w krajów Egipcie). do czasów wyciągać połowu nikę na narzędzi n i e przesądza z płótna rodzaju sieć, z n a n a w pracy o czym dane przez i poszczególnych egipskie oraz i w narzędzie nowiącymi autorki w X I X 1 początkach zajmuje wspólnoty nim kolnych. n p . zasłony z kory Polski końcu połowu Grecji, stępuje zasłony kulturze reliktowy, rożytnej u narzędzi m, rozlewiska, używania według użytkowania, rybołów­ kanały, pierwotnych warunkuje sposób uwarunkowanej pomocniczych, oraz strumyki, przykładów rozlewi­ W ościami. ludowej element oraz strumyki, zbiorniki-stawy). cennych (fizjograficzny) zróżnicowanie od wiatru wody, bowiem ogromnie ości polodowcowych, sztuczne płytkie zewnętrznej, ogromne jezior oraz dostarczają kultury konstrukcję formy świadczy rolę, geograficzny stoipniiu błot niewielkie odgrywają a kompleksy obszary w równym narzędzia u kolnę i tech­ ludów pełno­ cywilizo­ wanych. Praca M. Znamierowskiej^Prüfferowej, porównawczym mierzeniami w autorki procesie tym ii j e g o rozwoju rozwojem. proporcji rialne aspekty duchowe —' przy w omawianiu oraz oparta analizie, n a bardzo odsłania nierozerwalności oraz cenne kultury) aspekty problem kultury Bardzo wych i wszechstronnej ilustruje pracy spraw jego M. prawo i nosicielem, przyczyny jest z samym twórcą i i skutku MARIAN Wydanie wego cowań terenu pracy Materiały do historii Zielonej, W a r s z a w a 1962 poświęconej zróżnicowaniu Kurpiowskiej różnych właści­ (mate­ (społeczne kultury). POKROPEK, Puszczy rządzące narzędziem wykonawcą z za­ zjawisk zachowanie Jadwiga Kurpiowskiej materiale zgodnie współzależności Prüfferowej związanych bogatym nam — autorów, Puszczy dotyczącym Zielonej kultury budownictwa i poza ludowego przemianom ukazującym ludowej tego Kucharska z budownictwa się zbiorem terenu, w terenu ludo­ opra­ tomach B i - �RECENZJE blioteki Etnografii odrębność jego Praca przede o literaturze jako na zarówno kultury występujących i ludowej. gię tych cymi z form jej Praca jego tacji Pod Jak wynika rowej, drobiazgowa tektonicznych m. ostateczna prof. kultury kraju położono dających z i się pokutującym budownictwa jego zdobnictwa rozwijającej opisuje względem in. również jednorod­ w się drzewie, w Puszczy przegląd wszystkich literatura przedmiotu przez siebie zabudowy jak wsi nie znajduje monografia z typolo­ wynikają­ stać w do ludowego swoim na jedną technik nie­ archi­ Te kurpiowskich, za­ na Kurpiowszczyżnie tle znawcy z innych pewien kurpiowskiej. szerszym najlepszego koncie i wsi prac zazę­ Kutrzeba-Pojna- form życia dla nliej A. tematu dokumen­ wzorem po pracy zakresie rozpatrywana dziełem się zbiorowych budownictwa ujęcia różnymi bogactwa pozostanie całością tomów sposób pomiędzy również może jednak powiązania na chodzi o związków z wprowadzenia uwarunkowaniu mającego jeżeli strony Równocześnie prawdopodobnie F . Piaścika, od do w s p o m n i a n y c h genetycznym będzie nacisk odrębności formami materialnej, dokumentacja razem czym zarazem form wyczerpujący które prekursorska, pogłębienie wyczerpującego odeszły zaś tych, historycznymi t y m ostatnim zagadnienia jego z etnograficznych. dosyt. o bogactwie dać a zrywa regionów samorodnie się oraz Praca poglądem i której historycznych. Przeprowadzoną sposób oraz dziedzinami terenowej. opracowań stara w przegląd obszaru. jak zagadnienia, osadniczych. jest n a swój się nawet innych niejako form konfrontuje wyczerpanie biającymi tego wszelkich Autor wagę zbioru. monografią, drobiazgowy budynków, okresów, planów jest tego publicystycznej do współcześnie wcześniejszych podkreślać budownictwie układzie dla w ludowym stosunku w się do p r a c charakterystycznych cechach Zielonej i w fachowej w zdaje 1 stosunku sumienny, dzisiaj kurpiowskiego ności, w budownictwie wszystkim zaobserwować w Polskiej ujęcia 571 porównaw­ tego najlepszych tematu, prac o Kur­ piowszczyżnie . a Praca M. przeglądem nie Pokropka ostatnim zdaniem są następującym skiego a nych na oraz dokonana Należy materiału także dziedzinie. plany i Ruszczy podkreślić zagród stan badań wsi, typy organizacja ogromny rozdziały nad rozwojem terenowe, pracy. bibliografia Kurpiowskiej pierwszym i wkład poza i kurpiowskiego, Poszczególne prace obejmującego i stopniu budownictwa wyczerpująca .ilustracyjnego szczegółowe pewnym przestrzennego budowy autora Zielonej w etnograficzne układu przebieg downictwa tej zagadnieniom: tle przez więc dotyczących w współczesne piowskiej jest materiałów pracy konstrukcji uwagę słowników autora w w dobór i kur­ drewnia­ zasługuje wyrazów zdjęciami kurpiow­ zagrody budowli ikonograficzna zapewne poświęcone budownictwa rozplanowanie Na najbogatszym ale również zakresie bu­ gwarowych. i przygotowanie rysunkami budynków chałup. Wanda Paprocka Kurpie, Puszcza Zielona, Wrocław 1962. T o m p o ś w i ę c o n y t r a d y c y j n y m z a ­ jęciom m i e j s c o w e j ludności (rybołówstwo, h o d o w l a i p a s t e r s t w o ; Kurpie, Puszcza Zielona, t . 2, W r o c ł a w 1 9 6 4 , o m a w i a j ą c y zagadnienia s t r u k t u r y społeczno-gospo­ darczej (gospodarka r o l n a , rzemiosło, przemysł d o m o w y ) ; Kurpie, Puszcza Zielo­ na, t. 3 ( w d r u k u ) o b e j m u j ą c y p r o b l e m a t y k ę z w i ą z a n ą z r o d z i n ą . * F . P i a ś с i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, W a r s z a w a 1939. 1 �RECENZJE 572 ZOFIA {w XIX 15 tabl., Budownictwo STASZCZAK, i XX wieku), Prace 4 2 f o t . , 41 Celem pracy jest przeprowadzenie budownictwa uwzględnieniem dynamiki jego zróżnicowania ków, które waniu na uzupełnioną to i gółowej i badań Ilość fotografiami analizy stematyki tym X I X i X X zakresie, wpłynęły". w oraz posługuje źródłowym w zebranego i pełnym następnie uchwy­ próbę ustalenia czynni­ autorka przy metodą opraco­ kartograficzną zastosowane omawianych wykorzystanym w materiału jest poizwalająca zjawisk elementów, przez przeprowadzanych w l i t e r a t u r z e , a także w rysunkami), składa autorki, indeksami, a się z oraz i 6 rozdziałów uzupełnionych spisami rycin. zagadnienia: 1) niem stosowanych różnic wanie skich i z pracach to bardzo duża autorce na na od autorkę latach źródłach nad są wyni­ 1948—1957 (ok. 5000 o p i s ó w łącz­ przeprowadzenie formy i oraz rękoipiśmieonych przeprowadzenie strony szcze­ „precyzyjnej funkcji, opisana oknach, się sy­ materiału analitycznych wnioski m. padkową terenie. i Pas wpływów występowaniu ruskich. próbuje środowiska z występowały rozplanowanie na do prac wnętrza omawianym według różnymi w syntetyczne autorki Mazowsza tereny z analizy historycznymi warunkami X I X i X X z FANZISKA Quellen Landeskunde Dzięki BECK, von Volfcs!ebeu Ost-Mitteleuropas ', ; publikacji podstawie Vom 1594—1814, źródeł Franciszki auf i stref: o z lat życiu północnej, rezultat ścierały map wysunąć lub wy­ na tym się południe charak­ wschodnie oddziaływaniem materiałów etnograficznych oraz wyjaśnić odmiennością jakie w. der n r 61, M a r b u r g Beck kształ­ Porównanie trzech Podlasia, przy ekonomiczno-społecznymi, Danziger „Wissenchaftliche archiwalnych za­ budownic­ wyraźnie Marian valischen w gospodar­ mieszkalnego; kartogramy które i zaś usytuo­ fundamentu związane stanowią migracyjnych, wpływ domu terenie. Lubelszczyzny terenie od dzięki > której na te budynków tzn. i wierzenia mapą, i budynków wykończeniowych 3 danymi na w s i lubelskiej i budynek, dachu jest wypływające i mieszkalnego zwyczaje Małopolską, Wnioski poszczególnych powstaje i ruchów podbudować geograficznego 2) opisów opracować wykazuje łącznością budowlanych; rozpla now anie 6) Strefy zasadniczych północny się następujące uwzględnie­ zjawisk autorce wschodniej. trzech teryzuje autorka pozwala poruszono domu ilustrowane Wstę­ szczególnym ścian 4) i bibliografią, ze jakiej gotowania; poszczególnych ini o południowej w J . Gajka przypisami, obróbka jego dokładnych zdobnictwie; do i konstrukcja zagadnienie zasięgi rozdziałach konstrukcje i d palenisko Każde poszczególnych materiałów kolejności, drzwiach piec twem. w poprzez wyników, W 3) Przedmową poprzedzonych podsumowaniem budowlany podaniem ich funkcji; podwaliny tują materiał zagrody grodzie na morfolo- możliwie a się zostały z w., Równocześnie pełni terenowych zawarte określonych Praca 5) w „analizy Lubelskiem konstrukcji". pem i obszaru materiałem wcześniejsze archiwalnych. z lubelskim, 1963, s s . 232 etnograficznym. etnograficznych nie województwie t. 2 4 , W r o c ł a w monograficzną w w s t a t y s t y c z n y m i , które atlasem materiały rozwojowej zagadnień metodami metodą chłopskiego zróżnicowanie Podstawowym ki tego poszczególnych Polskim w Etnograficzne, map giczno-funkcj analnej cenie chłopskie i Materiały Pokropek Nehrung Beitrage zur nach archi- Geschichte und 1962, s s . I X - f 353, 8 t a b l . ludu we wsiach 1594—1814 l i t e r a t u r a regionu Pomorza Gdańska wzbogaco- �RECENZJE na została ważną i o spotykane w Praca torską, w pozycję 20 l a t w swej którą później w zasadzie zestawiony mniejsze brzmieniu. ślaną pracę, na jej na w na wyborem w aneksu Gdańsku, to a chyba źródłową w r. s p o r z ą d z o n o pracy. tworów pracy jej przytoczyła w ponieważ ze w s p o m n i a n y c h czasowy powinny został albo krytycznie z taki albo według w dosłow­ wykorzystaniem przytoczeniem chciałby być przyjętych zdaniem przez K. zostało n i e s t e t y w s z y s t k o mankamentem mieć sprawdzony ogólnie NRD słowami przemy­ też moim tej dobrze z powinien dobrze w podziałem w z potrzeby, źródeł, Ten otrzy­ tylko uzupełniony połączeniu bardzo merytorycznym, to j e s t l a t a , w 4 wiejskie zapoznała formie zwłaszcza okres Nie druku. przytoczony od 1620" w y d a n y m sądowe mówiąc przyjęty ( s . 1). został dok­ dopiero czytelnik 2 opublikowany 1 5 9 4 d o 1 8 1 4 т. , autorka sadniając źródła w Wybór pracy a do to, co konsekwentnie , widzieć zależności —• nowa, Bo czasem najważniejszych von księgi Ponadto kulturowych, w dysertacją 1 który materiał — zro­ Baumgar- 'pomieszane, obciążającym niepełnych o przetrwaniu chałup autorka l a t pochodziły brała wyznaczać więc ze pod stanem badań do chłopskich. stwierdziła jej wyjątkiem życia podstawę wsi penetracyjnych, I tu znowu chronologii tyle, zdaniem innych kryteria wydarzeń z gdańskiej które póź­ 1939 r. t a k i c h c z y i n n y c h tylko uwagę których tego t e r e n u , , stanowiące się t e l n i k o w i w ą t p l i w o ś c i c o d o słuszności przyjętej sze tyle wydawcę. okres od 1939 r. p r a w d o p o d o b n i e niej o nieczęsto i nie rozpracowanego archiwalnym recenzowanej jak i obejmuje 1794—1807 źródła doktorat , od pracy. wolałby ostatnio największym autorkę, Praca podany następnie zostało 3 zarówno etnografii, nie znanej, 1 9 4 0 r. całkiem całość źródłowych. „Kloster-Inventariums jest w ale nie zawsze czytelnik tekstów jak chyba na ewentualnie, formie nam wprowadzającymi, materiale i i U. Bentziena . W to w w tak np. bione i z miejscu, zasad, tena opartą końcu książkę i zestawia bardzo - ciekawego, Czasami Natomiast literatury bliżej nie przemyślanego chronologicznie, zdaniami nym krytycznym gospodarczej ponieważ Gdańsku została, aczkolwiek zagadnienia. kilku w niekorzystnie zlepkiem publikacji z historii uwagę, formie, uzyskała przygotowana źródłowego, autorki pogranicza pierwotnej bardzo materiału na z szczególną autorka wpłynął jest na archiwach. była za moment mał, nową zasługującą 573 nasuwają i bazy że najważniejsze go i wy­ czy­ źródłowej. przyjęła kryteriów. się Uza­ dlatego, najciekaw­ Tyczasem ispołeczno-ekonoimicznych zasięg lub poli­ tycznych. W branie stępnie dla odniesieniu materiału metodą ostatnich do bazy źródłowego źródłowej badanych retrogresywną 70 l a t (1S38—1870) zebranie — i słuszniejsze wsi danych dopiero byłoby, regionu od moim gdańskiego informatorów wówczas w zdaniem, z 1939 — połączeniu r. ze­ Na­ powiedzmy z literaturą W recenzowanej p r a c y c h y b a n i e w i e l e zostało z d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j , j e j konstrukcja bowiem, forma i treść d a l e k o odbiegają od tego t y p u opracowań, j a k i e o s t a t n i o u k a z a ł y się w d r u k u , n p . p r z y K a t e d r z e H i s t o r i i G o s p o d a r c z e j Uni­ wersytetu Humboldtów w Berlinie czy w wydawnictwach Instytutu Niemieckiej Etnografii D A W , np. prace K . B a u m g a r t e n a czy J . Rauppa. P o r . n p . s. 6, 7, 1 9 , 2 9 3 , 297 i 3 0 4 . K . B a u m g a r t e n , U. B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963. T j . okres, w którym b a d a n y t e r e n p r z y n a l e ż a ł do K o r o n y P o l s k i e j . Autor­ k a d y s k r e t n i e p r z e m i l c z a t e n f a k t , m i m o że z s a m e j t r e ś c i p r a c y w y n i k a , iż w s i e gdańskie należały do P o l s k i ( p o r . n p . s . 126 i 1 2 7 ) . W zamian podkreśla, iż w 1814 r. w s i e p r z e s z ł y p o d a d m i n i s t r a c j ę p r u s k ą ( p o r . s. 323, p r z y p i s Z u r Q u e l l e n b e s c h r . 1). 1 2 3 4 �RECENZJE 574 porównanie rozwoju go z m a t e r i a ł e m historycznego Mimo tych materiały z poświęcają i uchybień zawierają X V I — X I X w., tego etnografowie. wiejskiego ilości narzędzi, resujące są nie wano ki, (s. (s. tutejszym konewki znań czy branki specjalny przyszłej trunek, oblubienicy. ręczyny srebrny lara. urywków Z wano w zakazała tego, ale niedzielą dawanych potraw gotowaną więcej wypijać ciasto ki piwa, po (s. wołowinę, na kamieniu 30—60 Chłopak (s. 4 6 ) p r ó c z Czasami obok Na piwa rodzaje służby, wią w kłady dane pracy z w W 1593 r. branie 5 życiu dane procesów przykłady o o czarach czary. aktach mleka przytoczonych również opisy kilku sądowych przez ubiorów nakryć (s. w Pierwszą czarownicę, się konia krowę, i bibliograficznych w becz­ dziewczyna ubranie,. lub krowę. łóżko. florenów. ceny mięsa, trumny,, ryb, organisty. masła, W i pracy codzien­ itp. Wynagrodzenie są w wartość literaturze zgromadzono czarownicę po­ lody 2 rzadziej od świetnych znane zamienienie Z owoce, wołu, po 50—52) Beckowej często 1 dnia, świąteczne grabarza Dotąd książce do było migdały, (chleba, obuwia miejska 1683 r. n i e w o l n o rzadziej (s. uczto­ rada gospodarstwo chłopskich głowy, przewijają 63 p o z y c j i dla pruskiego ' t a ­ Gdańska. gotówkę, 20—30 stypę za­ śliw­ siebie autorka do na z część konia, wy­ ochoty dawniej 1 karczmarzy. Wyjątkową 251—276). wsi. lub na opłaty młynarzy Natomiast nowe dla skrzynię, zebrała towarów tkanin, rybaków, dwudziestu krowom Na dokładne używanych o na 10—20 koszul, pogrzebowych z z ze­ domu trwania z z tym wieprzowinę podawano 1 łóżko, i bójek, czas edyktu w że sobie n a ucztę w e s e l n ą naczynia cynowe Odnotowano p o n a d to (wg weselu ręczniki, również skutek 20 o s ó b , zaręczyn pannie sukno gęsi, g o t o w a n ą Ponadto na płótna, czy zakupionych i gorzałki). nych, śliwek. ubrania kosztów zmarłego znaj du j emy i dawano wyposażenie łokci do piwa 1705 r. n a wiana tego dostawano temat ubioru 2 beczki na kub­ jednego swej wynika, angażowano często: smażone W ryżu in. ucztujących Muzykantów po weselu). ramach 45) m . koszul, ilość świętami. widocznie da­ srebrne większej dał angielskie weselnych narodzone związku Z nie zarę­ wiązarek okazji W opi­ dlatego nowo Na przy chłopak sprezentował uroczystości iż nabrał Inte­ chrzcin, przyrządzono młody in­ duże świetle np. uroczystości. narzeczonemu iż w bójki. w tak poszczególnych czasami iż jak ludności gdańskich. i możliwe. monetę, uwagi aby terenach, wynika, również, gdańskiej mało spotkać dotyczące tych za jednak innych powodowało wypiciu w s i . Później, było które obiegową odnotowano, Inny wymieniano (s. 4 4 ) . W wnosiła 10—20 i obraz, zestawione przypuszczać, wsiach było że wsi życiowa chłopskich wiejskich podczas którego 1747 r . ograniczając kami, i po dotyczących całej pełny gospodarczej, stopa we na j a k to nieraz picia historii że szczegóły wynika co przyszłemu pierścionek. gronie poza W złotą źródeł piwa, iż są sądowych zabroniła wynika, wnętrz, tak szybko, Ze sporo miejska 1641 r. akt zwyczajem łyżki. wypijano rada z Z chrzczono co <zagród spotykamy natomiast Dotąd można odzieży, opisy wyposażenia często. N i e należy kulturze i życia wynika, wysoka. jakie się do badacze materiału pracy tych, d pogrzebu. starym gdańska od zarówno urządzeń stwierdzić, odniesieniu spotyka przodującej w obiektywnie w nie n a ogół o również 38—39) 39—40) była Ich. Ciekawsze wesela dziecko ogół przytoczonego odbiegają przytaczamy czyn, zapiskom sprzętów, jak całkiem dane rodzaju zestawione budynków, sów trzeba na Polski co d a ł o b y 5 kapitalne tego terenu regionach o d 1 8 1 4 d o 1 5 9 4 г., regionu . których Z nych archiwalnym tego spalono posądzenia go pracy w w o wodę, dla stano­ przy­ wszystkie Stutthofie czary (ode­ krew itp.). uwzględniono 22. �RECENZJE W jednym Np. w przypadku 1640 r. wyleczyć. np. Autorce przeklęta Pracę do z a b u d o w y ślić konstrukcję Zarówno w spisie fakt, sie ze autorki, jak i literatury. literatury od z niekonsekwencji. opisem Das und byłoby, w na najpierw siły lub wnętrza i z i W to tj. już I. spisie się Das lasu, do Dalej nią, p o m o c stosunki i spo­ tekście, albo pomyślenia się w jest spi­ sporządzono końca, w znajdujemy poza Leben wprowadze­ in der Hausge- Bernsteingewinnung, mamy Zgrabniej więc pomieszane 1 słuszniej tradycyjny duchową, się podział jak to się w poszczególnych budownictwie, rzemiośle, zwykło połowie przy szkolne, nabywa­ oraz pożarach, p o w o d z i a c h , i dzia­ wydobywaniu sprawy rodziny włóczęgostwo ro­ wyposażeniem ryb, życie być omówiła gałęziach z społecznych — materiału historii gospodarczej, stosunków wzajemną kościelne, do III. treści na rolnictwie, odniesieniu w bibliograficznych kulturalnymi. produkcji w do przytaczanie pomija 'zamieszczono społeczną okre­ wydania. rozdziały: przyjmuje również sposób na do ważności się nieruchomości, s t o s u n k i c z y n s z o w e , do w s i : zarząd nie przemyślana zdecydowała użytkowaniu w daty samym i stosunki wiejskiej, sprzętami, wilkami. jak A dane źródłowych odnośnie uwzględnianej niej odnoszących prosty albo z również 1594 r. dość Dorfgemeinschaft, materialną, też, Następnie i pozbywania niesieniu autorka wytwórcze ludności der gospodairozymi kulturę łalności bursztynu. z gdyby etnografii, in z pretensję mimo pracy zasadnicze 6 może źródłowego trzy Leben w mieć i przezwiska, ikonograficzne, zdecydować przypisów została W dane można wydzielić. i wsiach wzmianek ilustracji następnie nie Verkerswesen . społeczne — również źródeł II. 5 czarownicy. chorobę itp. Zestawiła ciekawe niekoniecznie miejsca tyoh drukowanych było H I / 2 , s. 42). K i l k a pominięciem zadać w głupcze można się drugiej pracy Waldnutzung ce regionu, jedną (przypis np. stosunki 1 wydawcy się n a p r a c ę , k t ó r ą sporo i bardzo Trzeba niej niem szelmo, na Pomorzu umiała używane ich podstawie chałup. aby powołać meinschaft, nia wsi. Na spalanej to, że n a m , zwłaszcza Konstrukcja w bić uzupełniają .bibliografii literatury o zebrać złodzieju, znanych kilku do niedokładnie, Annę" również zrębów przytaczania najważniejszej 1646 r. siostrę (s. 2 3 0 — 2 8 5 ) , o k t ó r y c h d o t ą d najstarsze się sobu się czarownico, spotkałem. chyba w „Długą udało 0 życiu C y g a n ó w nie sądzono oskarżono 575- w w wreszcie od wal­ magię wierzenia. Niezręcznie uzasadniono nosi w r a ż e n i e , że d o s t ę p nie, że daczy. zarówno W opisie stwierdzając, iż w Polsce, źródeł podają potrzebę przytaczania do źródeł jest niemożliwy. jak w autorka „die wahre źródeł NRD wszystkie dość subiektywnie Geschichte der w całości. Czytelnik Tymczasem wiadome archiwa są określiła Danziger dostępne ich od­ powszech­ dla ba­ prawdziwość Nehrung" . 7 Tymcza- W r o z d z . I m a m y t a k i e p o d p u n k t y : 1. z a g r o d a w t y m r e g i o n i e : a ) c h a ł u p a i podział pomieszczeń, b) wyposażenie wnętrza; 2. w ł a s n o ś ć ziemska, prace na rali i hodowla tego regionu; 3. spadkobranie i sprzedaż gospodarstw; 4. czynsz groszowy i prawo rybackie; 5. r o d z i n a : a ) w życiu całego roku, b ) w c i ą g u d n i a . W r o z d z . I I : 1. z a r z ą d w s i ą ; 2. p r z y w i l e j e ; 3 . z a w o d y rolnicze w t y m r e g i o n i e : a) rybactwo, b) karczmarstwo, c) rzemiosła, d) młynarstwo; 4. p o m o c w z a j e m n a : a ) w c z a s i e p o ż a r ó w , b) p o w o d z i i w c z a s i e z i m y . c) p r z y n a p r a w i e ł o d z i , w a ł ó w , d ) p r z y p o l o w a n i u n a w i l k i ; 5. s p r a w y k o ś c i e l n e : a ) o k o ­ ściołach w t y m r e g i o n i e , b) kaznodzieje; 6. s z k o l n i c t w o : a) b u d y n e k szkolny, b) o b o w i ą z e k chodzenia do szkoły, c) n a u c z y c i e l , d) uposażenie nauczyciela; 7. o z a b o b o n a c h , ciotach i innych wierzeniach; 8. p r z e z w i s k a ; 9. o C y g a n a c h i włóczęgach. W r o z d z . I I I : 1. b u r s z t y n i a r s t w o ; 2 . u ż y t k o w a n i e l a s ó w ; 3. d r o g i i w i e j s k i e ulice. 6 7 „prawdę historyczną regionu Gdańska". �RECENZJE 576 sem właśnie jący materiały świadczyli Recenzowana celowość sądowe zwykle wymagają stronniczo, praca jest każdorazowego dużej czasami mimo swoich uwzględniania dozy z braków przez ostrożności, korzyścią dla ponieważ przykładem etnografów potwierdzającym materiałów archiwalnych. Walerian W O L F G A N G zum Beginn Wiss. Wybór pracy po jącymi mujących się pod na kształtowaniu Jacobeita niami nie cały niowiecza piej niż piej niż tych się obszar po w., jakiekolwiek opracowania form produkcyjnych turowych. i wskazanie dzących Praca nia w terenów inne poświęcone pasterstwa również na niektórych, Jacobeita obecnie przez terenie dotąd tych powstała przedmiotu, nie dziedzin na wśród na i hodowli oraz na docenianych produkcji podstawie której brak tych i dróg i i czasu, od skrupulatnego niestety i chronologii z nimi Środ­ technik wy­ periodyzację naszego przeglądu kul­ zasięgu przemian terenie le­ le­ różno­ przeżytków lepszą literatury śred­ zwłaszcza południowej motorów i na rozważa­ pozwalający rekonstruowanie również Praca 2 związanych na utrzy­ terenów . (a podstawie 1 hodowlanej swoimi tematu pozwolić N R D pasjonu­ zagadnieniami odcinku górskim Niemiec­ specjalnych, względnej wyłącznie europejskim i porównawczy, opracowania czasu Karpat, jako tomów w aktualnie Obejmując ustalenie 30 Nauk pasterskiej tak długim materiał ustalenie z górskich wyłącznie -terenom kontynentu) się etnograficznej i to n a przynieść bis A k . d. Środkowej, Ludoznawstwa terenów górskich. dotychczasowe odtwarzanych zakresie literatury Środkowej, wsi ropa blisko Akademii gospodarki 'Odrębności powinna form form Europy wiąże terenów trwaniu organizacji tych roli wyłącznie części Powinna stępowania terenach, Europy X X kowo-Wschodniej rodnych i dotyczy kultury widzenia Zentralen 1961. D e u t s c h e spośród Instytutu Niemieckiej najsilniej Sobisiuk t. 2 5 , s s . X V + 5 0 4 , t a b l . 3 6 . Polskiej" wydawnictwo rozwoju in Berlin pasterstwu „Etnografii Jacobeita kątem Schafer d. V o l k s k u n d e , Volkskunde) Praca zagadnieniami f. poświęconej w przez Deutsche przypadkiem. nas d. I n s t . Jacobeiita, wojnie für rozpatrywanymi w W. und Akademie-Verlag, recenzowanej II (Institut jest Jahrhunderts, VeróffentL pracy wydanych kiego nie 20. z. B e r l i n . pierwszej SchafJialtung JACOBEIT, des zezna­ siebie. i zacho­ kraju. zestawie­ polskiej, zawie- P o r . D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s . 3 8 5 — 3 9 1 ; S. В r o n i с z [ r e c ] , Agrarethnographie, t a m ż e , s,. 3 9 1 — 4 9 4 ; J. K u c h a r s k a [ r e c ] , R . Peesch, Die Fischerkommunen auf Rugen und Hiddensee, „ L u d " , t. 4 8 : 1963. C z e k a j ą n a o b s z e r n i e j s z e omówienia m. I n . prace W . S t e i n i t z a dotyczące folkloru robotniczego, R . P e e s c h a opisy współczesnych z a b a w dzieci B e r l i n a , F . S i e b e r a i К . E . F r i t s c h a p r a c e dotyczące u b i o r u i urządzenia wnętrza d o m ó w lud­ ności górniczych o ś r o d k ó w S a k s o n i i o d t w a r z a n y c h n a p o d s t a w i e źródeł h i s t o r y c z ­ n y c h oraz historyczno-filologiczne komentarze A . S p a m e r a (w o p r a c o w a n i u J . N i ­ c k e l ) d o z n a n e j n a t e r e n a c h n i e m i e c k i c h k s i ę g i ozairóiw, R . W e i n h o J i d a garncarstwo i P. Nedo ubiory l u d o w e Łużyc i wiele innych. K . Baumgartena tradycyjne b u ­ downictwo ludowe Meklemburgii r e c e n z o w a n e jest w tymże tomie. 1 Por. artykuły K . Dobrowolskiego, M . Gładysza, R . R e i n f u s s a i in. w „Etno­ g r a f i i P o l s k i e j " , t . 5 : 1961 i t . 6 : 1 9 6 2 , o r a z z a m i e s a a z a a i e b i e ż ą c o w t y m r o c z n i k u sprawozdania z organizowanych p r z e z Polską i Czechosłowacką Akademię Nauk międzynarodowych konferencji poświęconych problemom historycznej i współ­ czesnej kultury ludowej Karpat. 2 �RECENZJE rającej i przecież dużej lat dość wadze dużo dwudziestych do zagadnieniom różnych grup pracy łów pociąga go jej do rozdziałów, tytule w przede średniowiecznych wędrówek również dotyczą niego skich pozycji terenom Moraw , skiego bibliograficznych, niewyczerpania o zagadnienia pasterskiej na Ograniczenie związane dalszych, bibliograficznych jest, kiem trudności dium możliwościom, badań Kultury jednego kowej — niedostępnej kowany jest chyba a przede również więc z z i A. itp. zdawał innych się ograniczenie zorientować z trudności nieraz Sawickiego), w sprawę stu­ kultury terenach Europy. cytowanych swoje w w Cytowana mniejszym stu­ Komisji do naukowego krajach przede języku wyni­ samodzielne dostępu a pozycji zarówno warsztatu niedostępnej, (w zawężenie rów­ uzyskaniu niemiecką Karpatach Kochanow­ podejmowanych powszechnych słowiańskich. o terenów, ich wykazu, w pionier­ i przeobrażeń rozbudowy Tych poświęcona sobie współpracujących dotyczących in. ale ilości przeciwstawiając autorów krajów — Teoretyczne autor kształtowania literaturą Karpat. licznych 7 9 m. problem wykorzystanych Sudetach , problematyki wszystkim L. teren Huculszczyźnie t y m , że przede literatury przeglą­ z gdyż w dotyczących i technicznie artykuł o Europy wszystkim jednak terenu, południowo-wschodnich, autor — materia­ słowiańskich jedna wołoskich o udziałem Zachodniej językowo jest są Karpat jak i zwłaszcza rozpowszechnionej, literatura jakie krajów Karpackiej i się tego zakresu przegląd prac prof. L . Sawickiego, F. Kaindla pracy pisze do autora — z procesem można o których Ludowej człowieka, i jak naukę z rozszerzenia tematu się stoków określenie J a k zobaczymy niektóre materiałów wschodnich terytorialne jest autora od po­ kultur północnych właśnie o Rusi zrezygnować braku liczne i zderzeniu terenie przez znaczeniu tylko Dobrowolskiego, przez świadczy siebie tego jak np. tylko R. K. obejmujących pasterzach pracy przez nie mógł o J . Krála 8 terytorialnego nocześnie 2 studia Koberga o Bukowinie , zakresu diów wołoskich, dr. na podjęty wszystkim choćby średniowieczu ogranicza zacytowane c z y też 5 F. 6 w Środkowej. nie nieprzemijającym prof. etnicznych j e ś l i c h o d z i o .opis - k u l t u r y k a r p a c k i e j Wschodnich , z studia zawężające Europy o wspomnieć pasterskich grup praktyce pasjonujący pozycji by wytłumaczeniem i terenów autor terenów przez i 4 wyłącznie du wędrówek P o l s k i c h , Oczywiście w to współczesnej zawodowych zawarte i 3 teoretycznych, chwili święcone Karpat pozycji , uogólnień 577 Środ­ do mało wszystkim przez Jacobeita niemieckim'dru­ stopniu węgierską, B i b l i o g r a f i a kultury ludowej Karpat, p o d r e d . M . Gładysza, cz. I , Warszawa ( P r a c e D z i a ł u E t n o g r a f i i I H K M P A N , z. 4). P o r . p r z y k ł a d o w o d a n e w j ę z y k u n i e m i e c k i m Die Haupttypen der Hirtenwanderungen in den Nordkarpaten vom 14. bis. zum 20. Jahrhundert, [w:l Viehzucht und Hirtenleben in Ostmitteleuropa, Budapest 1961, s . 113—146, o r a z prze­ d r u k p o l s k i : Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych, „Wierchy", R . : 1961, s . 7—51 ( t a m p o d a n y w y k a z p r a c dawniejszych). 3 1960 4 L . S a w i c k i , Almenwirtschaft und Hirtenleben „Zeitschrift f u r o s t e r r e i c h i s c h e Volkskunde", 37, 69 n . R . F . К a i n d 1, Die Huzulen. Ihr beben, ihre ferung, Wien 1894; t e n ż e , Beitrage zur Volkskunde „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 6: 5 chai, 6 7 R. F. K o b e r g , Der walachische Schafer, R. in der Mahrischen 21—22: 1915—1916 Walas. 1 Sitten und ihre Volksüberliedes Ostkarpathengebietes, 1900, s . 226 п., 237 п. „Sudatenzeitschirift für Volkskunde". 10: 1937, s . 18 n . Por. A. K o c h a n o w s k i , Aus dem beben der Schafhirten in der wina, „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 8: 1914, s . 108 п., cytowane wcześniejsze prace. J . Král, Die Almwirtschaft in Karpatenrussland, [w:] Mitteilungen geographischen Gesellschajt in Wien, t . 71, W i e n 1928, s . 112 n . 8 9 37 - Etnografia P o l s k a , i. I X i Buko­ tam der �RECENZJE 578 francuską; należy są wykorzystane sądzić, niejszej, praca zawartej pasterskich od krytycznego, trującego tej że materiałach średniowiecza więc wsi, a w i pisane po ewidencję wnioskach tych etnografa-historyka na t l e całości powiązaniu również starodruki przynosi ł a c i n i e . 'W i prac z rozwojem zagadnień organizacji oczach wsi, życia hodowli, umysłowej zagadnień się o n a w materialnej rolnictwa, kultury zakresie najistot­ problematyki kultury systemu tym podsumowanie do początku X X w., t a k j a k r y s u j e współczesnego tę p r o b l e m a t y k ę wsi, a łecznej w również Jacobeita rozpa­ gospodarczego organizacji (wierzeń, spo­ przesądów, magü itp.). Jak wynika winięcie i przesuwania ki, z kolejności wysuniętej się, przez zmieniającego zainteresowania korzyści dacja uzyskuje hodowla krajów, k i rozwoju owiec rania darstw właścicieli wych, już epoka korzyści w którą owiec różnym temat na czym na X I V w. mi się spostrzeżeń słuszne może społecznym) form w rewizji nasze organizacji baczniejszej dowo przemian ny. Znacznie ich rozwoju isię podjęcia jaką w interesowało tutaj ich widzenia rozwoju utrzymujące na ta epoka, na się miały pełnić tej karpackiej produktu w organi­ i okresie hodowla w dużo dotąd i poro­ przykła­ kilku wy­ słowiań­ uwagi krzyżowania feudalnym gospodarczego karpac­ w krajów na te po­ się tere­ uwarunkowania budowanych A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Etapy rozwoju pasterstwa w w problematyce współczesnych prac etnograficznych (tezy referatu), dowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) . 1 0 konieczność odtworzenia migracji gospodarczych form terenów Uczeni na Karpa­ na gospodarki zbyt jakb kraju w prowadzonych dla niego poglądy pasterstwo feudalnych epok terenach. przez górskiego wskazać studiów druga gospodarki niektórych zagadnienie planów ta datuje korzyści, się organizacji jako to i zestawionego podkarpackich. kultury kultury i po­ wykopalisko­ historycznych w. ludności, n a p ł y w a j ą c y c h realizowania X X różnych w własnych miast istarałam tym kierunku zachodzących problemem i dla właśnie pasterstwa własności historyków genezy grup mniej i rolę, 1 0 dobie­ gospo­ źródłach punktu epokach X I X (gospodarstwach) zagadnieniom i polskich na w w hodowli, wielkich Jacobeit), — kierun­ utrzymy­ wołoskiego n a n a s z y c h dotychczas miejscu też o od źródeł rozwojem się gospodarki poszczególnych współpracy „państwach" interesujący święcali obcych przy historii branych skich i uwagi gospodarki konieczność innym domenę dodajmy (z określanych kontynuowania zumieniu z Jacobeita poddać Na i na pisze kolei to — okresu, podstawie gra­ jakie społeczno-gospo­ gospodarstwie na Ta miejsca, stanowi systematycznej w zaznaczającą średniowiecznej. kich z życia zarazem bardziej miejscu się Jest i bezpośredniego organizacji ich tylko mięsa przemysłowe? omawianego owiec innym wiąże zacji w do gospodar­ wykorzystywanie organizacji coraz roz­ pasterstwa początkowo wyznacznikiem a wstępie dziedzin się wyroby materiał, przestrzeni tach zwrócenia systemie do X V I I w.) falę o s a d n i c t w a przynieść klasom jest przyjmujemy na niektórych archaiczności na owiec chłopskim jak następnie na rozwoju innych Docenia wełny zebrany intensywniejszą, następnie wydaje hodowla (o już podstawie materiału z ile utrzymywanie przemysłowych datujemy Na O występuje, terenie (a t r w a j ą c ą ogólnym dotyczy postępu gruntów, itp., stanowiących neolicie omawianym w gospodarstwie ras miarę przynosi podstaw produkcji. dostarczanie historycznego w w uzyskiwanych owiec feudalnych. trzeb się praca dotyczącej działami potem których właściwych rozdziałów, tezy użyźnianiem korzyści darczego jego z mleczną, ważności wania różnymi związane i produkcję układu autora na podsta- Karpatach Międzynaro­ Kraków �RECENZJE wie rozeznania' jakąś zachętą tychczasowych wnioski rynku obecnie studiów teorii wadzi form mancję w w.) niektórzy Karpat badacze form jących nych. się W rozdziale typu alpejskiego i wionego tareny do tego średnio tym alpejska i stadium alpejskiej nie materiałów byłyby będącym forma transhumancji pojawiają za utrzymujących mi swej hodowli. organizacji dla wypasu okresu kanów i formy, spotykamy się się Z jak w tylko się j u ż 2500 i rolnictwem dla Północnej wędrownej mit pasterstwa i żywiących związana jest również terenów Afryki jak wynika Hiszpanii, i Azji z Włoch, Mniejszej, się ku jednak bezpo­ lub górskiego). lecz jak i wyni­ gospodar­ gospodarki i paster­ pośrednia Wędrujących nie pół- wędrow­ nomadyzmu, Viehhaltung" historycznych, na bezpośred­ teoretyczną, 1800 l a t p . n . e . źródłach lub i zesta­ rozbudowanej koczownictwo, iroziwoju powrót zimę podstawie półnomadyzmu konstrukcją i na Przyjmuje i ze gospodarkę alpejskiego, półnomadyzmu „Anbauwirtschaft naszych z do na­ historycz­ koozownictwa gospodarki zarówno etapami od na rozbudowanego stadium której wypasu transhumancji). od jedynie charakterystyczna, feudalnego Karpat, etapu historycznych, ustala śred­ wędru­ porównując pasterskich gospodarstwa gospodarstwa przez tereny rozwoju do transhumancji której jakimi kierunku niego do źródeł koczownictwo, grup wahadłowym), występo­ n a s fale pasterskiej, ze Ostatnio obszarach propozycję, wyższe samych odwrotnych, (czasem skiej, z od n i e do końcowymi inne coraz pasterskich możliwość z naszych wędrownej: się (z o m i n i ę c i e m przesunięć układzie, analizy możliwości a przez poprzez gospodarki W kiem możliwość gospodarki na systemem górskiego ostatniego lub do się (przenoszenie różne typu formy gospodarki Śląska historycznych migracji lesistych nową na wnioskach kla­ transhu- terenach do pro­ jako w okresów przychodzić wysuwa się okresie wiosenno-letnim. na obser­ paster­ pasterskiej następnie kwestionują przecież Jacobeit formy i In.) 1 1 nas średniowiecza tym nam okresie pasterskiego in. miały opierając mieszkalne, materiału również m. (przenoszenie (transhumancji), nio Dunáre omawiającym transhumancję koczownictwu nego skąd podstawowe poza (N. w do­ kraju. niektórych krótkodystansowych jest niektóre zejścia gospodarki w d l a 'bliższych pastwiska przez wtórnego przechodzących na przeszłość okresie pasterskich reliktowej nomadyzmu koczowników. trzy lato rumuńscy w Jacobeita zrealizowania okresie organizacji Karpat i w gospodarczego kultury form w jak gdyby form migracji górskie ustosunkować sobą dół) na Rumunii, pasterzy leżałoby ka Polskich klasycznego niowiecznej życia formie Praca zakresie przenoszących pasterskiego, w tym zachodzących charakterystyczne rolno-pasterskich wania też się w okresie margines charakteru i w archaizowania nomadyzmu X X terenach więc nas obrazie (utrzymującą jeszcze wsi przez wewnętrznego. pochopnie przemian, a na do określenia sycznych w w.), tendencja do może procesu wysokogórskiego odtwarzanym na zbyt (XIX i X X Nasza w potrzeb podjęcia z obserwacji wowanym stwa rosnących do uważa wyłącznie pasterzy, Jacobeit produkta­ transhumancja jako przytaczanych przykładów, południowej jak również forma Francji, dla Bał­ terenów Por. wypowiedzi tego a u t o r a n a t e m a t p o d s t a w o w y c h zajęć ludności p a s t e r ­ skiej w K a r p a t a c h w średniowieczu i związanych z t y m typów m i g r a c j i paster­ s k i c h z a w a r t e w r e f e r a t a c h w y g ł o s z o n y c h w 1964 r. n a m i ę d z y n a r o d o w y c h kon­ ferencjach w Krakowie i Moskwie. N. D u n á r e , O nowych badaniach etnogra­ ficznych nad tradycyjnymi zajęciami ludności Karpat Rumuńskich (streszczenie referatu), Międzynarodowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, K r a k ó w 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) ; t e n ż e , Type pendulaire double dans la vie pastorale carpathique (résumé), V I I C o n g r e s I n t e r n a t i o n a l des S c i e n ­ ces Anthroipologiques et E t h n o l o g i q u e s , M o s c o u 3 — 1 0 V I I I 1964. 1 1 �RECENZJE 580 południowoniemieckich. w okresie stałego. i od Jest pasterstwo rozwijające wypasu z królewszczyznach w część do A jako gromadzkie, związki (związane okresie brak typy dla terenów Jacobeit pasterskie ściśle z niemieckich, farmy i pasterstwa pasterstwo : pasterstwem kapitalizmu, narzędzia i wreszcie czących bractw Ogromna tej dworskie gromadzkim), nowsze formy niektórych przytoczone w pracy karpackich i czy przeciwstawianie czynszowego i słuszne procesów początków nizinnego rynku z źródeł i budowane być na wysuwane w karpackiej X V I I — X I X 1 w., wierze­ czy w związki literaturze jak przed­ bogaty, pasterzy jak historyczne, terenów historycznej okresu rozwoju paster­ z wzrastającym się —• dalece pasterskiej fali związanego takich odniesieniu do n a s z y c h gospodarki doty­ nią również wnioski innej proble­ w. dyskusji, również naszej pasterza inwentarz jak podjęcia kształtowaniem w naukowej, przytaczanych pańszczyźnianego wewnętrznego nieobjęcia ich podstawie dotąd i jego XVIII związany zastosowane świąt wiejskiej przegląd do naczyń), i następnie dokumentów literaturze transhumancja złóż rozwoju np. nią przykładów, jak mogą na i najrozmaitszych folwarku datowanego trzebowaniem X V I mimo a opisy miejsce zbiór plo­ zawodu wyposażenie zarazem od polskiej dalszych jest władz w zestaw opisy a pracę — zagadnień, Europy, rozdziałów, pracy wszystkim tej j a k również Uzupełnia mleczna bractw, sąsiednich, podstawowe gospo­ połowy określenia społeczności materiały produkcja zwłaszcza Środkowej spis rozpiętość przewertowania i lekarza), wreszcie w za­ bliższych układu oddawanie krajach pasterza rozporządzeń wyczerpujący od t y p u zwią­ wyłącznie dotyczących zależności deputaty, niektórych to znajdujemy przede nie w pracy. oraz źródłach różnorodnych i zagadnienia niemal przedstawienie — części to wytłumaczenie weterynarza pasterski Są pomocnicy), pieśniach, pasterzy tym do jego (wesele), miejsce pasterskie, przecież dotyczące i i jakich budownictwo zachęca i tematyczna, do (w w obejmuje . J 2 w (czynsze jako w materiałów ustalone niemieckich strój zawartej pierwsza, pasterza pasterzy, rodzinnych matyki zagadnień, nam „nieszlachetnego", (także niż pozycją i c h dochody pasterz opowiadaniach miotów obszerniejsza społeczną więc pasterzy funkcje niach, stwa i których uroczystości do pracy, dzierżawa, związków ale wyłącznie X X , charakteryzuje początkowym określającego pasterza w niemal wiek w terenów. różne po pasterstwo gospodarczą darczego, nów, aż to się gadnienia, nam Wreszcie w. indywidualnego. Druga zane i X I V krajowych zapo­ ośrodków przemysłowych. Anna K A R L BAUMGARTEN, demie-Verlag, Berlin Veroffentlichungen Zimmermannwerk 1961. D e u t s c h e des Instituís fur im Mecklenburg. Akademie deutsche Kutrzeba-Pojnarowa der Die Scheune, Wassenschaftein Voüksikunde, zu AkaBerlin. t . 2,6, s s . 1 9 8 , 3 2 tabl., 124 r y c . Wśród wielu downictwem reprezentując Jasno, a konstrukcji burgii; tensji mniejszych książka dojrzałe stadium równocześnie i i ludowym funkcji od początku do w i e l k i c h i większych ta jednego z powściągliwie, stodoły w ale i się na będzie głównych tematy związane niewątpliwie nurtów przedstawione tradycyjnym dla czytelnika jest uogólnień, opracowań wyróżniać dzisiejszej tam budownictwie rzeczą jasną, że p r a c a szczęśliwie unika ciasnego z bu­ korzystnie, zostały ludowym n i e rości spojrzenia etnografii. przemiany Meklensobie na pre­ i tak �/ RECENZJE już dość że wąski budynki rzucić deł światło na pisanych, obiektów się ludowego uwagę ogólne daje n a stodoły na dwie waniu. też ciekawe Początki dzonych. W zaczyna zaś — bram do w sobie XVII ściowo zagrody. w. pod Klepisko dują włączanie bróg, a nawet niemieckiego Nieco śniej Inaczej Rugii), pisko ' pod aby halowe, pów w młodsi Tak syjny więc znawczych na w dość trudno niej ale i w. formy więźby na północy zaznaczać brogów) n a zboże i więźby) stodoły, Wpływy siano, j a k (która odnosi autor najpierw czę­ dolnoniemieckie takich, jak budowla po­ stodoły- imeklemiburskiej obręb to gro­ Meklenburgii się form Były ścianach budynku, typu halowa o południu składów elementów która całości stodoły pod powo­ spichrz, podjazd, zbliżona być przetrwała do dolno­ już wcze­ młocki, miastach w wysunąć jakieś tradycyjnego nurtu tle porównawczym, bynajmniej ów ale nie w. tylko kle­ i polemiczne etnografii. element względem Problem oparta na się, właśnie naukowego, materiale. — dogodna zmienili Wydaje dyskusyjności, dokumentacja masowym jako ten dachu, słupów była we­ słu­ trady­ dopiero w. pracy. aparatu oprócz wiązania nie stan XIX uwagi brak rozbudowę niektórych przetrwała 2 połowie i sobą wewnętrzna udokumentowanej właśnie XIX wprowadzono zamiast murowanych konstrukcji następnie Meklemburgii poszczególne a wreszcie w chyba w za w. podpierające więźba do sąsiek, połowy wówczas XVII W stodołach nowoczesnej do która w dachem.' w solidnie już pociągnąć słupy stodoły folwarcznej, wbudowane musiało Rozwinięta byłaby i stodoły dach. stolcowo-poziomą, czas dociekań taryzowanym, chłopów, XIV rozwinięte na stodoły dach. autora uwarunko­ niemieckich zaczyna północnego powszechne wspierającej wyszkoleni wąskim w kalenicę opracowanej może dla autorowi palowej starych w udało do dłuższej do początkowo (forma, kubatury używaniem ona, m i m o osi funkcje pod chłopskich, ma się autor stodołach wielkiej klepisko, przyjąć usytuowane jakiś cieśle, miennie leży z w powstaje rozwój w .zmleczowania. nawet całości Podział funkcji. wagę przez bardziej włączane stodoły przyłapem konstrukcję związku cyjny w innych lub skróceniu: odnosi wzdłuż stopniowo przebiegał podpierających ukośne stodół form główną uwzględnieniu tematu zróżnicowanie: i Zwracając stodół m a ł y c h , konstrukcji zarówno Meklenburgii. halowego. konstrukcji następnie i nawiązaniu ten sposób wreszcie Powiększenie wnętrznej w w. dużą w podłużndklepiskowej budynku zaopatrzona usytuowane na do domu została (w pracy coraz pewne w napływowych formie jak źró­ zabytkowych społeczno-gospodarczym w., o południowego potem stajnia; klepisk, podłużna, było do mogących podstawie stodół XIV t a k wąskiego spichrzy pełniące elementy przyłap, mimo Równocześnie Początki od omówieniu wskazuje, Oto wyniki się powstają więc pokrewnej wprowadzać więźba poprzeczna. bezklepislkowe, do o XII—XIII bez zaczęto równolegle -przejazdy w zarysowuje przeważać a łączy w. czym więźba wała, i XVI przy że osobnych jednownętrzowe, a Na inwentaryzacji przemian zapowiedź, elementów ludowego. ograniczeniu konkretnym, ewolucji. Meklenburgii ,z o szerokim, porównawczym ich podkreślić, etapy budowle dachu, w części p o ś w i ę c o n e w budowania do ale j e s t 'wstępna jeden szczegółowej konstrukcyjnych folwarcznych, zjawisk Trzeba i gospodarczych zasadnicze spełniana jako budownictwa literatury nie zapomina przeważnie przybyłych problemy dolnoniemieckiego, rozpatrywanie wykryć tok pracy tradycyjnymi, budynków wielkich, cały rozpatrywane historię formami budownictwa chłopskich pracy Przez będą ikonografii, praca Zajmuje i problem. gospodarcze 581 do że tej t o , że na­ opisowo-po­ rozpatrywany doskonale Uniknięto su­ dysku­ jest zinwen­ rozważań nad �RECENZJE 582 ścierającymi do się jednego dość wąskim gdyż elementami tylko temacie skłoniło warsztatu 'nurtu — z autora tradycji tradycji zakresu do różnych narodowości, niemieckiej. kultury Takie materialnej wykorzystania także i ograniczając postawienie miało źródeł jednak i dobrą STAVITEL'STVO Práce Národopisného Słowacji. nego w turze pozycja W t. 8 korzystania z Recenzowany i na tradycji przez otwiera w Čičmanach Muzeum współczesnych funkcję nawczej SLOVENSKU, do Zdaniem wanie w Vied, SBORNÍK t. 1 2 , B r a t i s l a v a nej autora danych bogatsi taki form samego z wszystkim na prymitywne okresie obszaru zakresće że a rezygnuje były 1 8 9 5 r. podczas które zgro­ wystawy, badań tereno­ z punk­ się r ó w n i e ż również z zostały budować podaje analizy usta­ porów­ uwzględnione piętrowe, się, piętrowe że w też zdaje z na społecz­ nadawały iż że ściany malowaniem Dowód .zdobiono brak się gospodarze parterowymi. piętrowym się, gospo­ konstrukcyjnej nie zdobić malo­ w natury i faktu, przed domu tymczasem że i malowano następnie raczej względy jak parterowych Wydaje domy a spotykanych Pražák domów piętrowe parter, domy gospodarzy), ścian stwierdzenie, nie w l e c z starając parterowych, malowania). domy raczej autora malowanych wszechstronnie, nie tylko Polski, zdobione domrc^ belki do zaczęli jeszcze, piętro, tym n a •materiałach zorganizowanej przez nie bogatszych stanowiłoby w wy­ architek­ (tab. 23). pierwotnie się Autor uzasadnieniu wcześniej nowoczesnej zarówno ornamentu, W wynika porusza­ możliwość problematyki Z oparty analizuje się początkowym w na precedensy Pražáka zebranych wyróżnienia (nieobrobione, ludowego zagadnienia wskazując na z okazji Pražák mapce V. (s. 9 — 8 8 ) , biedniejszych. (chęć budownictwa do ludowego jednocześnie Pradze dane artykułu upowszechniło darstwach zakresu nawiązuje budownictwa pochodzenie. przytaczając załączonej z Národopis", artykuł materiały i zbiorową J . Mjartan się tom Zgromadzone jego nie NA Rumunii. widzenia zróżnicowania lić w i i zrębowych wych. tu BÝVANIE Slovenské j A k a d e m i e „Slovenský powołując Ukrainy madzonych pracą wstępnym czasopisma wiejskiej, domów jest słowie osiągnięć obszaru jak A Ústavu Kwaśniewski s s . 294 Omawiana w stronę, historyka. L'UDOVÉ 1963, przy charakterystycznych dla Krzysztof ŠTÚDII, się sprawy takiej przede prawidło­ wości. Ciekawy mizujący śa — futryn twie budulec. z przede Ochraniano okiennych rozwijał pogląd przeciwstawia malowano pękanie. i też apotropeiczny), drewniany nictwie by jest dotychczasowymi który ochrony, cego z się i w ludowym niany budulec mniej istnieją Polski że dane funkcję np. A. znaczeniu magicznemu znaczenie W ,z t y m a u t o r związku wszystkim sposób wreszcie całe szereg tym pozwalające wapna celu na jako wskazuje, najbardziej i ostatnie W powierzchnie danych że w miarę upływu ścian. W jako środka innej na budow­ gnicie czasu ornament t y m zakresie że lub lub obramowania w można budownic­ zabezpieczającego malowanie i (środek konserwują­ starym zrębu, pole­ Reinfus- ścian podatne bale — R. środka świadczących, stosowano stwierdzenie ornamentu częściowo malowanych wapna końce węgłów. znaczenie w miejsca pierwsze przytoczyć tylko malowanego Vaclavika, praktyczne ten doceniono i na poglądami drzwiowych, obejmując obszaru autora drew­ bielenie. funkcji malowanych Nie­ bu- �583 RECENZJE dynków, mają ko np. malowane wyraźne znaczenie względami ścian (w (np. (biała przesądzić wacji drewnianego Ze grupy. formie stanowi też ściany komory ukraińską). gospodarskich (okolice uzasadnić bielonych np. Wydaje Znane oznaczał środka jest też na miesz­ że n i e m o ż n a służącego Tyl­ bielonych narodowość się w i ę c , jako (chlewy) Ostrołęki). częściowo niebielone). chałup tylko wokół futryn tworzący budynku układając figury całko­ do konser­ t w o r z ą c y c h różne k o m p o z y c j e w pasy, (kółka, na które krzyżyki, rozwiniętych, na pierwszych Drugą wypełnia składają trójkąty figurkach zasad­ najprostszej budynku. który trzy (w okiennych, „pasowym", się motywach i obramowanie autora na ornament drzwiowych geometryczne o dzieli autor stanowi niejako przez ornament ornamenty grupę nazwany ścian się analizowane wyodrębnioną zrębu, ornament cechuje budynków budulca. stosowany powtarzające się malowania formalnych balach powierzchnie da kolor niebieska Pierwszą plamy) ostatnich nie ścianach bielona, że znaczenie względów grupę izba polską, wicie i magicznych, ochronnych Rzeszowskiem), kańców nicze na praktycznymi budynków ogół krzyże znaków grupę całe się po- proste, itp.). Trzecią symetrycznych, i, podobnie j a k ornament „pasowy", wypełniający całe ściany. Na podstawie terenie, jak a w z haftów z wpływami nę dokonanej też po szczególności po autor do Słowacji malowanych zasięg Kolejną pozycję w waniu opracowań z wadził w części sochowej renie (nawet tego zakresu rozpatrzył z tejże k o n s t r u k c j i (socha, ścian budynku, Omówiono budownictwie stwierdził dachu ze sługuje zania z na także sochową omawianym ścianami na wszelkich konstrukcji współwystępowaniem Pomiędzy kazano dachu autor, nie różnią strukcja rzeczą ogóle', konstrukcji jest c z y też w i przede Ukrai­ rozszerzyłoby istniejących w czy w te­ elementy z urządzeń kon­ ognio­ również materiałów autor konstrukcji Fakt ten ogólniejszego krajach urządzeń domy o za­ powią­ słowiańskich) ogniowych sochowej Ponieważ z na w badanym t a m stodołach (sochy wielu zastosowania w nie w y konstrukcji gospodarskich suszarniach tytoniu wozowniach. wyraźnie, chałup ścian. budynkach wszystkim przepro­ powiązaniu gliną. do kon­ Zebrane sochowej polepionymi względami w autor n a t y m obszarze przesłanek i lokalizacją W o zrefero­ poszczególne wykorzystanych z domy chałup). lokalizacją (przynajmniej stosowano stwierdzić dachu. tymi i powiązania starannym j a k też w stosowaną konstrukcji pozostałych. sochową znana pożądaną w od jedna wnętrza Pod (9 na wnętrza, (grodzonymi) szopach, komorach soehowa występują wej się że k o n s t r u k c j ę 1 wewnętrzne), łoby zależności. Po współwystępowanie słupowych Rumunię takiego Środkowej, względu świetle jako grodzonej rozplanowaniem żadnych W malarki Čičmanach zinwentaryzowanych ślemię, k r o k w i e ) , obszarze uwagę Europy Słowacji konstrukcję plecionymi szczególną ze rozplanowaniem gospodarskim. w Ostatnie 89—140). analizę południowej strukcją w obszaru J . Mjartan zakresu, ornamentach) J . Mjartana (s. dokładną składowe wych. artykuł z badanym Polsce. Słowacji pracy poprzez na tego przez chałupy Przyjęcie określonych w z motywów malowane Valašsko. o i ciekawy południowej czerpania z Bałkanów Moravskiie konstrukcji dachu materiały która występującego porównawczych związać wołoskich stanowi sochowej dalszej po chałup wpływów strukcji 0 próbuje aż ornamentu sposobów tzw. k u l t u r y wołoskiej, przyszła znacznie form materiałów ustaleniu ludowych, znaczenia analizy rozpatrzeniu stwierdził szczytowe krajach kon­ stodołach, by­ terenie stodoły nie stwierdzono nie socho­ �RECENZJE 584 Artykuł J . Mjartana praca przynosząca wanej w Budownictwem i zabudowie różnic zagród. latorośli Przedmiotem nych form z klecią, gała w autorka szereg drogi. Typ natury gospodarczej. jako zwartej, skich z zamkniętej dążono Związanie padkowe tego z typu z niach Javomikiem dane z (s. 179—2Ф2). które jej dobnie urządzenie tyczące jmowane Funkcje łowi. się są dawny (izba polskiej w ilości sprzę­ wymagały zagrodach winnic może wydaje się Tę ostatnią też funkcji. Na wstępie omawia autorka zmiany zarówno w nie­ chłop­ ucieczką, być przy­ powiązanie prawidłowość nowszych bada­ i w tym ludowej rolnych). chłopskiego przy­ Funkcje te w ulegają mieszkalnych zwyczaj skupiania stwierdza autorka i życia nie w zwłaszcza fakt coraz rodzinnego w do­ ograniczenia drobiu, bydła, prze­ hodowlane). większemu terenie jednej do­ ich budownictwie badanym Po­ zmiany pomieszczenia więc na komora), latach. zakresie trzymanie nowszym wnikliwie sień, tylko pod ekono- chałupy, autorka ostatnich zmiany tu wsiach przyczyny (izba, w uwagę (piwnice, domu izb ale we wyposażeniu wnętrz okresowe gospodarskie ilości w zakresie zasługuje (np. ogólne Następnie zwracają wnętrz, komory gospodarskie tradycyjny się podkreślenie budynki i pomieszczeń. domu chłopskiego poszczególnych dokonały sieni płodów przez Na wnętrza domu wyposażenia zwiększenia rozdzia­ utrzymuje izbie-kuchni codzienna). Mniejsze pomieszczeń: wykazanie zmiany tu przez w zasadzie autorkę wnętrz, np. jednym potwierdzeniem to duże od względami przed stwierdzono wnętrza kulturze czy mieszkalne Mimo przebie­ podstawie bydła właścicieli rozplanowania wyposażenie gospodarczych przechowywanie w latorośli przekonujące hodowlaną. spowodowały które urządzenia tychczasowej funkcji w stanowił zabudowanych Podobnie Rozwój poszczególnych i zmiany, jak i winnej drogi. tej podyktowany wyposażone uro­ wyróżnio­ którą Na zagród był winnej w natomiast podwórza. odmian gospodarką bardziej zakresu Plessmgerovej, lokalizacji akcentując wyjściową, Odmiennie zabezpieczenia porównawczego A. jak omówiła z gospodarką materiału miczno-społeczne, i okólnej z genezy też ta­ Polski. Szczegółowe artykuł celem zagrody jak typy zabudowy. natomiast zabudowy obszaru od strony dwa chłopskie Švecovej winnic autorka hodowców samego Sło­ o charakterystycz­ karpackich formę Ma­ artykule formalnych, wyjaśnieniem przetwórstwem hodowlę, zwartej wtórne, i zabudowy zabudowy lub właścicieli jak na do uwzględnieniem nosi Zagrody wg stoso­ zachodniej to drogi. zabudowa zamkniętej uprawą, nastawionych również nich do w w zagrody wyróżnia się charakterystycznych zagrody są drugi dla pierwsza sochowej Švecová względów zagrody ścianą zagrodach S. ludowego Ze zajmując wspólną szerszą się osad, stanowią to b o w i e m Słowacji. autorki ulicy. typów Autorka, wskazuje strony związanego strony nich usytuowany wymienionych wyróżnia zajmuje jest konstrukcji budownictwa małomiasteczkowe), Zaihorskiej. zagród dom tu z uwagę; zakresu obszarze rozważań od geograficznego, Pierwszy nizinie na formy (zamknięte) (budownictwo dzajnej z małomiasteczkowym środowiska kich specjalną dane mieszkalnym miasteczkowe (s. 1 4 1 — - 4 7 8 ) . nej na kompletne budownictwie łomiasteczkowe wacji zasługuje tak nowych zamiana trwa zmian komory pomieszczeń, gdy dotyczących na reguły, odnośnie tradycyjny drugą że izbę funkcje tymczasem do układ. lokalizacji Szczególnie przeobrażeń mieszkalną. gospodarcze stare funkcji Wynik są wnętrza poszczególnych interesujące jest poszczególnych ten jest przenoszone uwolnione do od jeszcze coraz swego �RECENZJE poprzedniego przeznaczenia spełniają rolą 585 izb mieszkalnych, a nawet reprezenta­ cyjnych. Ostatnią pozycję Niektóre problemy Zahorskiej (s. w 243—293). ryzowany był wykazuje, że w y s t ę p u j ą i różne zanie recenzowanym rozwoju jako typy Badany, teren w tyce mieszkalnego i orientację nową domu odrębnionymi W wzrost lat ilości Autor a budową wsi skanego przy domostw uzasadnia słowackiej. przekształca o że zmian te nie innych autor próbę tradycyjne wykazanie podejmując zwyczaje, nad jednak w społeczno- a latach) następnie w spadek zakresie od ogólnego interesującą budow­ i prze­ obrazu budownictwa sformułowania, dziedzinie pocho­ ostatnich planowaniem okresie wyraz wstępnego np. w wy­ izbę. zachodzących życia tę jak między statystyczne w wsi, oraz socjalistycznym dziedzin przynajmniej dane na dom odbiegają systema­ poziomego, wynikłe (zwłaszcza budowlanego współczesnym idzie wyka­ budowlanych jest in. właściwościami i analizuje na Dane obserwacji się ruchu rzutu na osadnictwa. wykazać przypadającej na ze zestawia jest materiałów m. natomiast, co z a t y m nastawiona formalne charakte­ Autor a poświęcona formami niziny literaturze budulca, zróżnicowanie MTUŠkoviča obszarze nowych autor i Š. na artykułu Różnice pozwoliły zakresie akcent jak autor mieszkańców Szkoda, pokusił obszaru, pracy związanych stycznego. nie na drogi. artykuł glinianego. pracy się część do w część Draga stosunku części położył nictwa, budownictwa wszystkie rodzaje względu 1956—1957, które aktywności średniej ze stanowi mieszkalnego dotychczasowej upowszechniania badanego ostatniej z w w Pierwsza konstrukcją. typami ekonomicznymi dzące ścian. zakresie z domu dominowania konstrukcji zmian domu obszar tam prawie związanych tomie chłopskiego uzy­ socjali­ problematykę jak rozplanowania i ów postęp użytkowania wnętrz. Osobna się liczne wzmianka i bardzo należy dobre się stronie fotografie, ilustracyjnej rysunki i tomu. na którą Zofia E M A N U E L tastru, „Český Dr grafii z rozwoju poligonalnego n i m obszarach, niki się Baláš, kierownik folkloiristjku Č S A V powstania, poszukiwań niejako stodoly Mnořioboké w indikačních i iw zasięgu działu Pradze, stodół przygotowując podsumować na przed swoje szeregu na wnioski jako naszym ten temat paru laty oparte ludowej stabilního kilku nie się jednej z kontynencie obszerną w 1 (i i monografię. artykułach . tylko J na szeroko ka- nadb.) Ústavu lat zajmuje wielobocznych rozprzestrzenionego opublikował architektury od Staszczak skicách L i d " , R . 5 1 : 1 9 6 4 z . 1, s . 3 3 — 4 3 , r y s . 8, t a b . 8, m a p Emanuel a nictwa BALÁŠ, składają, plany. pro etno­ zagadnieniem form budow­ sąsiadujących Niektóre Obecnie wy­ stara podejmowa- E . B a l á š , Organisace výzkumu lidové architektury a několik ukázek z li­ dového stavebnictví na Voticku, „Československá Etnografie", R . 1: 1 9 5 3 z . 4, ,s. 3 6 2 — 3 6 7 ; t e n ż e , Výzkum lidové architektury na Voticku a Vlašimsku, „Če­ s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 2 : 1954 z . 3, s. 2 8 2 — 2 8 8 ; E . B a l á š , V. K l í m a , Vesnické stavby v okrese votickém, „Český L i d " , R . 4 1 : 1 9 5 4 z . 4, s . 1 5 6 — 1 6 8 ; E. Baláš, Výzkum vesnických sídel a lidových s t a v e b г> jihovýchodních Ce­ chách, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 5 : 1957 z. 2, s . 1 8 4 — 1 9 7 ; t e n ż e , Výzkum vesnických sideł a s t a v e b Ústavu pro etnografii a folkloristiku ČSAV v roce i960, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 2 , s . 2 1 4 — 2 1 6 ; t e n ż e , Vznik a vývoj polygonálních s t o d o l , „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 3 , s . 3 0 1 — 3 0 9 . 1 �RECENZJE 586 nych badaniach nym. Dotychczas jednakże z już Podjęte Słomnik, się w a sce mianowicie okolicach Centralnej swoją twie i artykuł oparty materiałach drogą i polskich, ziemiach która aż ku z i imniej wypływa na w form południowo- więcej na Śląsk znajdują W linii ubiegłych Wielkopolsce, zagadnień Południową jedno resztki BoguminowL ponadto typowych sochę gdyż Polski wkraczając była Północną Mimo tego to o Pol­ powiązaniach Europę, z ciekawszych rządkowanego ścian, nanego wg a w zarazem budownic­ pujące materiału tym wykryte pomocą stodół liczbą pewne noszenia błędy zwyczaj nieraz dość było także w dokonanych materiałem 1 na 92 w s i a c h W ogólnym zasadniczych spotyka wacji na w się o Drugim mapce zróżnico­ zagadnienia zasięgów tych sto­ występowa­ walorem arty­ archiwalngo X I X wsiach), układzie w wysnucie w upo­ budul­ a porów­ X I X niektórych zatem wziął pewnych i w. 227 uzyskanym istniało 412 czy każdym planów z stodół przy dokonano .terenowych wska­ ii możliwość na terenach to do podobne razie ich prze­ polskich miejscowości zjawisko znane z obliczeń autora katastralnych poszukiwań tej więcej, niż p o d a j ą uwagę bądź wystę­ Zostały Korekty badań pod ogólniejszych w X X badań dotyczą­ ilościowe wsiach budynków, zbadać, W rezultatami zagadnień różnice katastralnych. autor z z innych wsi. Przynajmniej przeglądu w. terenie je głównie czy Czechosłowacji. i go niektórych rozważone drewnianych uzupełnionych terenowych wielobocznych wynika, iż rozmieszczonych Czechosłowacji. przestrzennym zmian, jakie mogły pobliżu tą artykule katastru, rodzaju znalezionych podczas Należałoby podstawie i zostały było w pytanie, publikowanym połowie na idzie materiału porównanie materiałach budynków obszarze i wielobocznych przestawiania odległych. na także ujęcie poszczególnych rozpatrzenie szeroko obiektów jednak tego r o d z a j u istniał w wielobocznych stodół datowanych Zachodzi Czechosłowacji. na wspo­ terenowych lecz uwzględnienia jeśli daty już zgromadzony w czy kurczenia uwzględnieniem na z u j ą c y c h , iż s t o d ó ł w i e l o b o c z n y c h katastry. ale bez wspomnianego obiektów Cały chronologiczne się jak poszukiwań podanej orientacyjną, archiwalnego autorowi wszystkim pomiędzy (z występowania pozwoliło Przede na a literatury), 1824—1843. poligonalnych, wartość z wielobocznych w., obecnym. występowania wniosków. lat regionach miejscowości Prześledzenie z rozszerzania w X X długotrwałych wiadomościami zestawiony zestawienie stodół X I X i uniemożliwia dużą reliktowego stanem terenowych cych posiada ilościowego ze stodół oczywiście tabelaryczne ciągu wynikach autora ewentualnego mapa rozmieszczenia w tj. k a t a s t r a c h przez co zjawiska jest zmian zebranymi rozmieszczenie czasowego, kułu w znana dotyczy jego nie tylko n a został przedstawienie dół. i archiwalnych, ilustrującej w dalej Bielska ślemię Baláša skrupulatnie materiał wania E. jest (dopełnionych za na na przechodzącym i jedno Środkową, Czechosłowacji mniano ca zatem archiwal­ marginalny, drewnianym. obszarze nie to i konstrukcją Obecny i in. Jest badawcza, badaczy pasie Oświęcimia Pszczyny, materiale charakter autora. obecnie wielobocznych obejmujących formą wąskim obszernym oczywiście problematyka studiów jeszcze na stodół się także mają zainteresować Wadowic, Mikołowa, forma szerszych musi występują Trzebini, stuleciach zarysowuje zagadnienie ale artykuły przeprowadzonych budownictwa zachodniej, ankietach, opublikowane obecnie gruntownie tego terenowych, stodół nastąpić w okolicach Pragi, Preszowa, a na wielobocznych ciągu Pilzna Morawach w X I X i X X autor w. N a nie stwierdza terenie i Czeskich Budziejowic, okolicach Nowego Jiczina. Czech na Sło­ Szcze- �RECENZJE golnie dla będą nas interesującym tereny Śląska giem polskim. X I X i X X na Różnice w. gdzie w Zresztą X X znajdowały na w. się w s i e , podstawie nasileniu nadto autor wice, W w prezentacyjne. skiem stwierdzenie, doły że wieloboczne lec, a więc •oczywiście iź dla związku jako już rzemieślnik. budulca tendencja dy. Nie zmiana drewno. typowym, z procesem W zanikania z kolei zastępowaniu normalizowania jednak poglądów wielobocznych Wprawdzie tego typu planu związanych pomieszczeń oraz słowiańskimi w iż sto­ budu­ nich autora wpływy musi autor dochodzi w je być ogóle. względem a raczej budynków dotyczących na drew­ inny zaważyła całego nie pozo­ wprowadza rozpad odporności a Zarzucenie innych też wnio­ bowiem z kamienia, X I X w., czworobocznymi z tymi budowlami, do Charakterystyczne budowano zaważył i c h większej zjawi­ odpowiedzialne porównawczymi. stodół stodół iż się re­ obszarze drewniany k o n s t r u k c j i , którą stodoły zapominać, w widzi 1 połowie tych zmianę Czecho­ poglądem, twierdzenie wielobocznych w i etnicznie ubogimi budowlanego. nawet (np. względami miejscowościach ważne z kon­ miasteczkach,' co Polsce przyjętym badaniami materiału jest wywołało należałoby tradycyjnych gruntownymi w mia­ różnice d o w n i o s k u , że n a Ponadto Powyższe stwierdzono rolniczych pewnymi przeważnie lessowymi. jak jakieś w żadnych dotychczas zupełnie wielobocznych ich tam formułuje z obszarami .sakralnego. przejawem na nież je w ciągu niektórych Po­ niektórych pod w W czworobocznych. w się zasię­ największym stodół dochodzi związane o stodół z zanikły do formy były z wsiach wielobocznych strony głównie wszystkim wielobocznych w nie w., się .stodół i c h zupełnie, we spotykało to p r z y c z y n y z a n i k a n i a stodół to j e d n a k stawało były są jeszcze wywołała stodół było były kontrowersji budownictwa Omawiając sku, iż znów te w związane poparte stodół wsie. X I X zachodziły rozważaniach drugiej to przede drewnianego istnienie międzywojennym budowle Pozostaje nawet czy nie wieloboczne z w zasięgów nie było A również zbadać, swoich stodoły a X I X w. łączące pojedyncze typowe występowały razie w wielobocznych stosunku wskazywałoby, typowym, osiedlami. że stodół w tylko Autor Czechosłowacji w tych jako wykreślonych mniejszość okresie Pszczyna), były występowania Opawy chodzi o archiwalnego. każdym jeszcze gdy te których stwierdził, od występowaniu wewnątrz wtedy Należałoby strukcyjne. zresztą w reliktowego wschód jedynie, stodoły materiału stanowiły steczkach. w są w y r a ź n e miejscowościach, ciągu obszarem południowy 587 rów­ zagro­ systemu użyteczności działanie warunków atmosferycznych. Na zakończenie wielobocznych, Na podstawie archiwalnych pomiarami w nych około zakłada, Czechosłowacji połowy X X w w ciągu najwięcej Artykuł skoro takie wskazują porównaniu i w nie w., choć obszarami tylko w terenie, zostały było ponad dużą X I X w. i przed zostało oblicza, nawet jeszcze w. zapisów z 412 stodół stanu, 1500, a istnienie jeszcze że miejscowościach oczywiście w jak stodół X I X wybudowane przyjmując, 92 ilość 1 połowie 20% pierwotnego stosunkowo jeszcze wydedukować w Dalej stwierdził należy na X X z innymi stanowi tj. ok. X I X w. zachowanych X I X w. E . Baláša stodół, się wieloboczne X I X w. przebadanych 1 połowie tych niemniej 2 połowy w Obliczenia Czechosłowacji w 1 połowie się stara Czechosłowacji znajdowanych 80 o b i e k t ó w , w 2000 w. w iż w s z y s t k i e s t o d o ł y zaledwie poprawkach autor znajdować obiektów znajdujących w. sceptycyzmem, nych się katastralnymi w X X całej materiału mogła datowanych wielobocznych połowy analizy jaka po do iż pew­ 300 budowli z pewnym przyjmować liczbę stodół wielobocz­ i na szybki ich obecnie zachowało zanik się ich Europy. dobry przykład należytego wykorzysta- �RECENZJE 583 nia materiału terenowych archiwalnego jako budownictwa o mało ludowego, dotychczas prymitywnego py. I wyników, nicach że tego jako wyświetlenia ale należy jest w różnoraki w głębsze w monograficznej pewnych skali tego nie tylko w gra­ ale winno być Wówczas EDIT FÉL, TOMÁS które kultury ki ludowej, z zentowania szerszy zarówno którymi bogatego jednak materiału i opisowego, nowszych badań Dlatego gierskiej К. Hungarian CSILLĚRY, peasant art, rozwoju Klarę K. przedmiotów możliwości czytelnikowi sztuki ludowej powitać przez Csilléry, W dysproporcji i wypad­ stosunku podstawie próby pracę trzech która na sztu­ zapre­ wielu w po­ działów popularność w zadowoleniem tych j a k 1 dzięki ilustracyjnego. pozostaje przygotowaną i innych przedstawić proces dużym ludowej, Hofera do dotyczące materiału winien z niewątpliwie n a większą ilustracyjny który należą niż p r a c e się p o w s z e c h n i e , efektownego należy sztuce ludowej odbiorców ze względu naukowych Fél, T o m a s a sztuce krąg stykamy t e n materiał wartości. Edit poświęcone znajdują ludowej, kach KLÁRA Gładyszowa 1958, s s . 81, t a b . 241 Wydawnictwa zycji, HOFER. jedynie zagadnienia. Maria Budapest Euro­ jak najlepszych kraju, międzynarodowej. rozwiązanie budownictwa regionach autorowi jednego badań badawczych z się d o r o z w i ą z a n i a czy nawet problematyka pracy wyrosłych oczywiście nadaje współczesnych zagadnień poważnej sposób życząc zagadnienie i rezultatami niektórych poligonalnych badawczego, n a pełniejsze z zapowiedzią formach podnieść, rodzaju ośrodka wspólna liczyć powiązaniu znanych jedno jednego podjęte w do i adoptowanych jeszcze można podstawy do naj­ analizy poświęconą jej wę­ autorów-etnografów: m a ambicje spełnić to z a ­ danie. Różnorodność znaczną branych j e j działach. sują w i której sztuki cym tę o ności wiejskiej, i w nich w w której peasant ścisłym wiejskiej. Jest z najefektowniejszymi o n a najdłuższą społeczności piętno między dążeniu indywidualnego samej jednostki tego dla autorów to zarówno pracy Podział podziału przy sztuka ludowa się tylko na w y ­ art autorzy związku to d najbogatszy m i wiejskiej, jest intere­ ze stroną niewątpliwie tradycję, a piękna jest zwy­ dziedzina, przykładami odbiciem elementem talentu, jakie twórców jak i przyjęli zmian konsolidują­ przy różnicami jednolity ubiór, hafty. Część poczuciu w szerokich podziału rzesz sztuki opisowa, układu w odbiorców. wydaje krainy. zagadnień. drzewie, stanowiąca na trzy Płaskowzgórze ludowej te trzy lud­ pracach geograficznego omówieniu schemat przeko­ których Równina, cechującymi ludowej jest estetycznym Wielka takie' działy, j a k a r c h i t e k t u r a , wnętrze, rzeźba garncarstwo, sztuki zdobniczymi ludowych, wśród zasadę stanowią: ten zastosowany wytworów elementami i wysokim wybitnych zasadniczymi przyjęto analizowaniu formą do autorzy geograficzne, usprawiedliwiony rogu, Hungarian pracy ludności wiejskiej, do s k o n c e n t r o w a n i a pozostającą bowiem harmonii i Transdanubia. mach życia świadomości wrodzonym układzie się wypadku się można wyjścia nanie wielkie autorów społeczność. doskonałej widać zbiorowości ludową posiada w Punktem oraz W sztuką spotkać ludowej, życia upoważnia obrzędową zachodzących W rolę, się g ł ó w n i e czajową i dziedzin odgrywa wyroby j a k gdyby W ra­ Omówiono ze skóry wyjaśnię* �589 RECENZJE nie dla materiału ilustracyjnego dawałaby podstaw Węgrzech i wyjaśnienia na rozdziałem obcych w w do życiu jej ludności postawy wej ludności w Nie życiu są przedmioty one funkcję, zwyczajach wości, słanym do sprawy, roli w swojej formie od autorów ubiór odświętny, teru danego człowieka, moimentu, osobny Z funkcję rozdział zdolnościom produkcją gólnych niły rodzajów go od Najwięcej z miejsca wpływów poszczególnych moment rymi w stronie wem językowo okresie gór w kiwane, okresu Wieki roku grup Autorzy się plemion Finów, przedchrześcijańskim Uralu plemion Kiedy z im stylów. oddzielenia i przejścia tureckiego wielkiej średnie już pewne te że w będzie charak­ noszącego autorzy go zbytu własny wypadków a między rzemiosłem zasadniczego podziału Przemysł domowy przy w utrzymania produkcji budżecie nie rodzaj jedynie swoim na podziału źródłem jego poświę­ dzięki większości linii ma a poza poszcze­ gospodar­ produkcji przynależność do róż­ cechu rzemieślnika. autorzy na prądów rozdziałowi epoki w punkt zajmowali wyjścia zaznajomienia tereny zdobnicze dla Ostiaków się i tereny życia, i i sztuce przodkami wspólnie tryb dotyczącemu historyczne kulturze będących na przedstawionym którzy rynku nie Estończyków, przybyły formy uroczystej odbiegającej uroczystego zawodowym. jako za i i pracującym dotyczy pozycja koczowniczy pochodzenia 896 p l e m i o n a posiadały na a tej s y t u a c j i ogólnoeuropejskich przyjęli jak dostarcza, ją prze­ stosunek spełniać psychikę specjalizacja dzieląc w i zwyczajach dodatkowym jednakże ludowej, na lokalnego więc bukiecie ,rodę specjalistom, założenia, wytwórcę poświęcają waniem krewnych W Słup wątpli­ bycia. rzemiosłem jakiego w rzeczy samą towarzyszy bądź Jedynie danego sztuki który posunięta rzemiosła. określała węgierskiej okresami daleko człowieka. niecodzminej wyrazem Obrzędach stałym dochodu, zawodowego jednoznacznie był ro­ rolę określoną Emocjonalny znaleźć Tę rzemieślników, z a przedmiotów. charakter w własne wychodzą nawet sposób rzemieślniczą, domową i wszystkich pozostawia wykonania oddziaływuje problem, ludo­ jak we życiu kwiatów możemy i to z a r ó w n o ogół potrzeby węgierskich Istniała uboczny storii na Autorzy wsiach rolnictwem. stwa, jest wytwórczością wielu ponad do tego postawę, ludowej jest sztuki posiadają nie prezentu. zewnętrznym również wytwórczością domową profesjonalnym. w się w barwa ilustracyjnym. twórcom, t y m związany nad Przykłady jego sztuki jej wybijają rozważaniom między ale na ludowej zdobionych wyraźnie do podkreślenia bodźce jest n i e tylko wpływając Analizując użytek. który wpływów wydaniu. miała dążenie materiale roli sztuki dorocznych, domem ofiarowanego stwarzają szablonu. przed na i poprzedzo­ pierwszoplanową ale to na funkcji świąt momentami będzie forma do odgrywać Widać nie ludowej nie była ludowej uroczystości, układzie, sztuki przedmiotów czasie dążenia. ustawiony służyć, bogatym w tych i nim panna mają samym się dotyczący stosunku zaczynają ważniejszymi oraz sztuki roli w Zarówno ludowej znaczenie przedmiotu przez cają się w również której autorów uczucia z tym rozdział obrzędowej wstęgami zalotnika danego oraz uczestnikami związanych przez węgierskiej Natomiast wiejskiej. pewne że z n a j d u j e historii sztuki w kształtowania charakterystycznych, gdyby badawczej barwnymi Określone procesu tworzenia. niemymi wyrażają ozdobiony cech wiejskiej wyjaśnieniem dzinnych jej poświęconym procesie przedstawionego zrozumienia a oraz swoich rozważań od po­ Wogulów, z któ­ po europejskiej następnie obecnie je przez od je pano­ Węgrów pod z podstawami różniące hi­ łącząc wpły­ rolnictwa. nie zamiesz­ innych plemion migracji. przyniosły zasadnicze zmiany związane z przejściem na cał- �RECENZJE 590 kowicie osiadły znaczne z początkiem >na węgierskim ślady w hafcie, tkaninie, osiągnęły w tryb życia na meblach. wzory i X I X w. w chrześcijaństwa. zachodu. zdobnictwie. przewagę XVIII i przyjęciem wpływów Zadommował Równocześnie geometryczne. zabytkach sztuki To Średniowieczny kolor w ostatnie smak czerwony kształcie Tego typu ludowej było równo­ pozostawił i wzorów zdobniczych zdobnictwo spotykanych trwałe niebieski przetrwało jeszcze na terenie Węgier. Okres 150 w lat, następny, zbiegł okres się z t y m czasie. Działanie niósł elementy tego nii i prostoty, zrodził się do wie roli żadnej XVIII stabilizacją na w. style, Omawiana właśnie te Omówienie Autorzy do pracy z Muzeum zentowany dokumentację, wielu 241 nasi w i niemieckim. Hungarian Praca wyniku — tego renesans z MICUL tym sztuki okresie formy głównie równocześnie niepełne, elementy Mały kiego datę gdyby w dwoistego ludowej nego, n u m e r y są w wsi atlas i wykaz X I V grupach. art i jej części ukazała się rolni czy ch roślin uprawnych. związane dujemy nazwy grupy 16 I V , zaś włączając py VII to: — map gwarowe VI też — mapy i Się i w kolorów i części, Grupa II związanych z Nazwy 14 m a p g r u p y V niektórych mapy jest sztuce ludo­ prezentuje przedstawić o proces, ilustracjach. ludowej pochodzących i Debreczynie. 1957. Z d j ę c i a przedmiotu, Najstarszy posiadają wieś w języku pre­ dokładną skąd angielskim, nouá, t. pochodzi francuskim Paprocka 1, A c a d e m i a wersją skróconą obejmuje map jedynie oraz spis dotyczące Republicii map. Mapy wykonujących sposobów p r z e c h o w y w a ni a 22 m a p y , ogrodnictwem, gwarowe na a przedstawia zwłaszcza nazewnictwo przedstawiające pszczelarstwu, liczbie aż grupie są związane związane 6; do na III z VIII — z 12 naw y ­ znaj­ różne mapach wmiarstwem Dalsze uprawą liczna nazw nazw przedstawiono do i c h pędzenia. słownictwo w od czynności, zestawiających opracowane t r u n k ó w d urządzeń te młyna). W Wiel­ fonetycz­ przedstawione plonów których części owoców zeszytu zapisu rolnictwa, począwszy ludzi (m. i n . n a z w y 1 1 2 zasady czynności, obejmuje z młynarstwem poświęcone ze rozwijają i X I X w., wspomnieć sztuki serie miejscowości nazwy jarzyn. pra­ mapy I t o 102 m a p y i ch nazwy 4 ROMÍN, tekstowy badanych poprzez r zed zi rażenia językowy tomik Grupa styl już twórcy. LINGUISTIC Niewielki wpływu za związany pojawiają XVIII nie Budapeszcie powstania nazwisko 1 9 5 6 , s s . 30, 4 2 4 rumuński atlasu. zło­ harmo­ uchodzący s t a r a . się przedmiotów 1628, n a j n o w s z y peasant A T L A S Romine, islamem zdobnictwa Wanda Populare przez dopiera ludowej. rozwój urozmaicenie tablic datę wypadkach W związany bogatego drugi w. powstania. zawierającą i sztuki materiałem Etnograficznego wyrób jeden X V I ludową ani klasycyzm nie wywarły właściwy regionalne, byłoby zaprezentowali głównie się się wnoszą ich W polowy kulturę do węgierski ani rokoko, operująca zróżnicowania doprowadził efekty. ludowy gospodarczą. które praca, z których intensywnych barw, kształtowanie i od objął skłonnościami niebanalne rozpoczyna który nurtów, ze i Ami barok, polityczną poszczególne który dać charakterystyczny narodowy. wej. dwóch wschodniej musiało tureckiej, trwający renesansu, jaskrawych najbardziej Od tych kultury i srebrnego, okupacji wpływami grupa r gru­ konopi; opra- �RECENZJE cowań, nazw złożona ciała; i I X — 40 i — ich map 26 mapach lądową części, nazewnictwo pasterstwu w składająca z jest się może aż map z wet a więc nazw grupa oraz mniej liczna, nazw Mapy są techniką oparciu w dialektach dową surowców, nazwy w jednej przy kształtowania ste, barwne czytelne. tu, brak że terminu cały Rumuńskiej w mentów w osobnych słowiańskich studiów. w wych danych o dynamice jednak powodem, atlasu gwarowego wszystkim jako w materiały rumuńskich. kulturowej mogłoby się rzeczą etnograficznym. z dziedziny .zasługuje człowieka, prawie słów fakt zakresu w Nie omówienie cieka­ to jest rumuńskiego na prezentacji być ele­ powią­ niezwykle Rumunii. on pocho­ mógłby interpretowane Zasługuje członka wszystkie 1929—1938. ilość dostarczyć kartograficznej pro­ podkreślenie określenie istotną terenu są desygna- ten dzisiejszej podkła­ rzeźby brak latach sam słownictwo Mapę Sygnatury wielka rumuńskich podano), przedstawić zebrał strukturalne obszaru wydaje czasopiśmie osiągnięcie Już ostatnia leśną. obrazują oczywiście w za­ na­ potrafiono jednego jeszcze a Sporządzone ludowej. stosunkowo — nie znaczenia który grupa mapki. szczególne Petrovioi, gwarach X I V mapach które wobec dziełem jest różnymi narzędzi, macedo-rumuńskim). itp. N a przestrzennym dla którego mapą, kultury Zwłaszcza różnych z ich rozmieszczeniem na bo związanemu z i właś­ liczna, 1 gospodarką cztery zaznaczono oczywiście gwarach zaniu i właściwie Emila uderza (skali zrozumiałe gwarze czynności Rumunii poza znakami opracowaniu słowiańskiego obszar spodziewać związanych wy­ narzędziom najliczniejszych doskonale rumuńskiej jest Nauk, tym cały jest się trud polskiego przedmiotem co miejscowej Akademii Czytelnika dzenia w się i bardzo mineralnych; 1 : 6 500 0 0 0 o 3 punkty Osobnymi ten wielki wykorzystane czym fizyczna, warunków fakt, z z leśnictwem istro-rumuńskim dla i ok. tego drobiu zwłaszcza nazewnictwu nazw zwłaszcza mieszczą (oraz rumuńskich, mapa skali karcie o 61 p u n k t ó w stanowi jest jedną związane się zaprzę­ gatunków natomiast i c h niektórych punktową, w by rzemieślników, niewielkie, na — sań, zaprzęgiem; iz n i m p r o d u k t o m poświęcona XIII różnych ich transportem wozów, poświęconych X I I — 1 części z kierowaniu nazwy zasięgów najważniejszych czemu i niż m o ż n a Rumunii; tkactwem; nazwy 26 m a p związanych grupa związanych przy przedstawieniu 30 m a p p r z e d s t a w i a dzięki są i grupa najważniejszych hodowlanych nazw włączając drobiu — owiec 42 m a p , poświęconych wodami, X I rozmieszczenie zwierząt używane hodowli dotyczącym przędzalnictwem 72 rumuńskiej, 12 m a p a c h ; opracowaniu nazw zasięgi okrzyki dotyczące sokogórskiemu ich wyrobu wsi nawet na do z hodowlą, opracowano na a przedstawiono nie przedstawiających związanych na komunikacją gów X z gwarowych 591 uwagę przede faktów kultu­ rowych. W recenzowanej stopniu nowych pracy dla tego czoną, a l e z a to b a r d z o tur, a którego sób wielka jest pozbawiona zaś tu mała czona jest dla mapy wersja czytelną szerszego osiągnięta metody punktowej. wersją skonstruowane czytelności, niewątpliwie wyodrębnić opracowań kilka wielkiego są ciekawych kartograficznych: z atlasu, który rozmieszczonych a zyskuje na precyzji atlasu nastawiona jest grona odbiorców. Taka znacznym poprzez Jest reprezentatywnych. ona 3. osiągnięciem. jakiekolwiek wynikiem Przyjęcie na nie posiada napisów. W sygna­ ten spo­ dokumentacyjnej, recenzowana maksymalną Czytelność celowego podstawę dużym uprosz­ specjalistów, ograniczenie bardzo za w jest grona oszczędna 2. założeń, 1. A t l a s atlasu, przeznaczona- i t a k dla najwęższego wersja została dziej d a się typu a czytelność bogata tej w i skróconej doboru wersja wersji dokumentacyjnej opracowania przezna­ treść nie ścisłości punktów wyłącznie najbar­ gwar �RECENZJE 592 rumuńskich nie uprościło etniczne map osobno etnicznych. nie one ten — przez jest w na wydaje umieszczenie krótkim Mały że one z atlas sygnatur. mapach zajmować — a A R T A POPULARA Dunáre, Etnografie, Z cy, t. 2 , B u c u r e c t i wielkim która w dziedzinie cy, nie z się fałszywego się dostępności odbiorcy, tego zasługuje etnografii. za była lat wydawana ostatnich jeszcze (Muzeul kultura kultury i nia ku zowano i dla kontrolne, waniu graficznych mie, L. i Moga). A. W pod Patachi, Seria powstała i wyłącznie szerokiego i tkactwa do odbior­ różnych regio­ ambicji naukowych publikacji naukowych Rumunii zbiory Ponadto krajów w żywa jest Muzeum Wsi okresie przodujących podstawowe, badania sierpniu dokumentację W roku w między­ badaniach kilku N. P. H. pracy budownictwa, i do druku. oraz przerwie, jak W ro­ zreali­ również poszu­ uzupełniające badaniach i w oraz badania instytucji Bada­ i ośrodków opraco­ etno­ J . Bielz, J . Frunzetti, C. I r i językoznawcy (L. Ghergariu fotografów . omówiono 3 zdobnictwo sprzętów ceramiki, tkanin, stroju wydawnictwa Kluż. 1 9 4 9 i 1 9 5 0 r. sąsiednich fotograficzną, (S. B e l u , Stahl) leoŁe po kilkuletniej regionach różnych Dunáre rysowników Arta pracę zorganizowanych R P R w W 1956 zakończono pracownicy kierownictwem w badań Akademii etapach. następnie 1 9 6 2 r. o d d a n o udział rozdziałach a kilku penetracyj-ne badań Petrescu, zespołowych Oddziału 1 9 5 6 r. w archiwalne. de wyniku ludowej 1949 d o terenu P. w sztuki od wzięli Studii prawie bogate praca. z pra­ 2 i użytku, jednym powyższej wydawniczego regionach chociażby de wsi . Ponadto pięciu codziennego 1 w wielu czy omawiana była się dla etnograficznych w świadczą Bukareszcie badania wyników czym Rumunia całego a o praca muzealne 1 red. Studii ruchu on stroju pod Cluj, tabl. rzecz znamienna, pomimo Brak 1955, z o r g a n i z o w a n o kiwania opracowań zależy Kwaśniewski pojawienie się obszer­ ocenę. Hunedoara) przeznaczonych że były przeprowadzono kilku że wydawnictw, wysoką Filíala rumuńskiego ograniczał Akademię . etnografii prowadzone pory sztuki, dotkliwszy, socjologii Sekcję do odnotować tym w Recenzowana przez tej dziedziny wydawnictw, ludowa, właśnie Romine, przez był Satului) wojennym (Regiunea ożywienie J a k do z granicą, o r a z T a ostatnia seria JIULUI tak któremu rodzaju na Populare należy wrażenia, merytorycznie 1 9 6 3 s s . 5 3 9 , r y c . 2 7 4 , 18 m a p . X V zapowiadać albumowych głównie V A L E A Republieii zainteresowaniem zdaje publikacji nów. DIN Academia grup równocześnie kraju. Krzysztof Nicolae przemiesza­ marginesach drobnych obrazie, widzenia językowy całe 4. N a gwarach połaci punktu i w ogólnym danej precyzji rumuński w ich na dla ogólnie, przedstawić występujące omówieniu Jednakże pozwoliło spiętrzenia zaginęły komunikatywności, się, to wyrażenia nie reprezentatywne materiałem. przecież obraz; nieczytelnego sposób całkowicie Trudno nym bez uwidoczniono W stworzono są znacznie Rumunii Editura de stat oraz i haft pentru przedmiotów i trykotaże; literatura §i artá. U w z g l ę d n i a j ą c w s z e l k i e zastrzeżenia m e t o d o l o g i c z n e p r a c e te w n i o s ł y pew­ n ą s u m ę w i a d o m o ś c i , k t ó r a m o g ł a b y -się s t a ć n i e z w y k l e c i e k a w ą b a z ą d o p o r ó w ­ nań czy k r y t y k i p r z e d s t a w i o n y c h w nich uogólnień. Nazwiska i c h w y m i e n i o n e są w e wstępie p r a c y , n a t o m i a s t r y s u n k i i foto* grafie reprodukowane w tekśc i e n i e są p o d p i s a n e przez wykonawców. 2 3 �593 RECENZJE praca dotyczy dziło więc wyłącznie sztuk wprowadzenie redaktora omawiające metodę pracy badawczej oraz plastycznych. Właśaiwe zakres praktyczne opracowanie problematyki znaczenie badań. i poprze­ związaną Redaktor z nim dokonał też podsumowania. Założeniem pomiędzy W związku nictwa i w z czym regionu stosunków regionie przegląd ludowej i zajęć chodzi uwagę twórców, czych, przy zakres opisu czym — Stosując mentyki, jak poświęcona pujący którą sztuce nie na itp.), w tej przedmiotów. kraju. odnośnie lecz analizie na w pracy z punktu zdob­ charak­ regionu, roz­ i społecznych Ponadto historyczny stopniu bardzo do nie zdobni­ este­ się orna­ użytkowej i przed­ zarówno praca zakres wielu syl­ analizie ewolucją w orna­ zasadzie przynosi działów to ma form w interesowano założeń swój chronologiczny — funkcji się takich ludowej, pracy estetycznej widzenia wyniku sztuki (w podkreślono zajmowano W do twórczości poszerzyła i obszerną naturalne procesie porównawczą plastycznej części odbiciem. działom ekonomicznych takim samym analizowano typologiczny warunki zależności jego ludności. zainteresowań użytkowych formy materiał w ścisłej jest stosunkowo stosunków zajęć warsztatu metodę ona która poszczególnym zostały Objęła rozwój istnienia ludową, poświęcone j a k to wielokrotnie przedmiotów m e n t e m , c o formą, stwierdzenie sztuką panujących skoncentrowano wetek miotu. ludności. pobocznych o a poprzedzone tle stosunków i było rozważania demograficznych, na Jeżeli badań ludności właściwe głównych główną tycznej życia twórczości terystyką wój wyjściowym sposobem wyczer­ kultury ma­ terialnej. Miejscem Rominesc, z badań którego Siedmiogrodu. myka je znajduje więc regionu, skiej Oltenii obszar ten przez który jest że wykazały, okres Nowi ległe z nawet na trudniącą są górami. południu należał dwa Od i ramiona południowego Wulkanu ziem i się w okresowo (XV względem na północy Tara zachodu od zaś za­ Dolina dawna losach Siedmiogrodu, Pod J i u :J i u płynącego Paryngu. zaliczanych odbił w.). rzeki Jiu Transylvaneau charakter do leżącej i masywy Siedmiogrodu od z okolicy itp.). X V I częścią osady właściwy do politycz­ do rumuń­ etnograficznym Hategului wchodzącej do naddunajskimi,- badania i wcześniej) Hateg, w o dolinie nasilenie gospodarkę pasterstwo tego czym była świadczą osad­ kolonizowana m. in. nazwy Jiu-Uricani. Livadia-Livezeni, ruchu kolonizacyjnego dawało z owcami w dolinę samych przez pasterstwem, węgierskiej, doliny ze do ją z licznych górach. W przypad­ przybyszów z względu to, że nazywano na się przypadają X I X w. W z w. z Siedmiogrodu. na lata powstających od oni Karpat Ludność Siedmiogród czyli pasterza­ schodzili n a południe rozwojem roz­ Hunedoary, kontaktów „Ungureni", J i u łączy wykorzystując regionem XVIII J i u , równocześnie przemysłowej na 2 połowę wiązało okazję tych zakładane pastersko-rolniczą ludności w P o l s k a , t. I X może w. Pochodzenie eksploatacji zaś r o z w ó j 38 - E t n o g r a f i a XVIII osadnictwa ziemiami (a z okolic wypasali monarchii Początki z w. Hateg-Uric, prowadzili głównie faza X V Największe do górskie. zimowisko się dolinę od Siedmiogrodu w uprawiane się J i u łączy począwszy osadnicy Następna wego. że O l t e n i i , którzy pojawiają czas Oltenii, przejściowy do przez w czy Wołoszczyzny rzeka (np. pastwiska natomiast mi na okresowo w.) zaliczany przybyszów Petros-Petroceni na otoczone pograniczu Ten się Hunedoary. miejscowości ło J i u utworzona znajdują doliny na (XIII Pomimo nicze dolina Retezatu, a rumuńskiego. nych regionu Obie masyw się królestwa była źródła był tę, wów­ Węgrzy. górnictwa węglo­ czterdzieste X I X w., kopalniach węgla zna- �RECENZJE 594 lazła zatrudnienie dowości ludność (Węgrzy, doliny przekształcają tereny wyższe, się w z i innymi prowadzono gorszych warunków gionu obok cyjna gospodarka lata w z ludzi w te zostały że opisie zdobnictwo W regionie Podregion nictwo. rach. z ganek do j e s t dość z Na parterze rych więc W się jego mieszkalnego, teorie kilku dotyczące wniosku, że zagroda ków osadnictwa czej. W przy czym jeszcze z Odnośnie do złóż gdzie to gliny było szop jest że się wynikiem i na funkcjo­ stwierdzają, zewnętrznych więcej które wschodni cegły i środku i zachodni. wsparty często budow­ na majstrów fila­ z Wzdłuż fasady domów pokoje bada­ kamienia piętro. typów miej­ w tamtejsze przez po­ domu znajduje jest się podobny. mieszkalne, regionu do Jiu któ­ potwier­ z zagród N. niewielu zastępowano przy z tworzących domu razem Omawiając różne dochodzą budownictwa do do warun­ pastersko-leśno-rolni- niezależnie w Rumunii kilku ośrodkach, rozpowszechniła się węgierską. i J , Bielz regionów się r o d z i m e się zamkniętych gospodarki okupacją Dunáre i bramę. przystosowania dzisiejszej sezonowe, składającym wysoką powstać terenie budownictwo ogrodzeniem przez prowadzonej mogła ceramicznej nie wykształciło możliwe, rol­ itp.), Stahl arkadami, półstałym połączonych archaicznych przed jednym z budownictwa omawiają osadom wchodzi powyższym sztuki J i u jest braku taka w górze charakter r o z p r z e s t r z e n i a n i a się przypuszczają, czasach dolina i H. drewniane autorzy rozproszonego związku w i której genezy P. podtrzymuje obu Irimie. wnętrza analiza zdobnictwu, budowane kuchnia, na poświęcają stajni do z C. pasterski, wpływów przypominających Często zdobnictwa i autorzy podregiony, wnętrz większej charakter. artykułu uwagę zamkniętą, i Ogólny i domów ganek rozwoju coraz (sprzęt zajmuje domy Rozkład spichlerz ganku. mają dominują balustradą. balkon. i przyniosły archaicznych. jego dwa Hateg frontu zdobioną ciągu szczególną zagrodę że z okolic parter Petrescu przewaga re­ trady­ przyciągała przegląd konkluzji cech ściśle Wyróżniają wzdłuż przejściowy dalszym czym z Murowany piwnica, wchodzi dza ubogie. P. niż która wyposażeniem licznych wiele budownictwa budownictwa zachodnim wysunięty mimo jeszcze gospodarce J . Frunzettiego miejsca W naj­ mieszkańców. pióra samo ko­ z możliwości otwiera pożywieniem, tyle była odgrywała zatrudnieniem z ich zastosowaniem drewnianych murarzy drewnianą, użytku zaopatrzenia radykalną pełne na ogóle tutejszych W rolę lesie, znalazło ornamentem. charakteryzuje piętrowe Gorj. przodu nad w z dnie gospodarczym w kraju. Zmianę regionu domowym, obszarze przeglądzie podregionie łudnia, praca Bihoru. życiowa zgodnie potrzebą znaczną stopa przedmiotów rodzajom Domy W oraz naro­ na zostało J i u słynna całego ludową codziennego rozważania przez się — powiązaniem dolina w. górnictwo podnosi zgrupowane wschodni budowanych a X I X czy wyparte międzywojennym górnictwie końcu n a d sztuką badanym krótkim w w tutejsze przedmiotów na poświęcają nym płacy z tkactwem co autorów eksploatację, obcej, położone pastersko-rolnicza w słabym okresie nawet osady rolnictwo socjalistycznej. Równolegle poszczególnych formy, zachowało sca to przedmiotów związany W często Stare gospodarka zdaniem Mararnuresz górnictwie Obiekty nalna okolic rozważania oraz W i jeszcze kiedy sprzętu niczy, kraju. pracy gospodarki Właściwe — że spotęgowaną rabunkową kraju, Polacy). przemysłowe; Fakt, był surowce, stron nawet hodowlano-pasterska powojenne, ilości dostępne. górnictwa odległych ramach a osady częściami palniach drwali w spowodowany żywność regionu wszystkich Czesi, się trudniej utrzymała, miast ze Niemcy, stwierdzają Rumunii, garncarstwo. drewnianymi, a w którym Naczynia niezbędne na wstępie, z powodu gliniane, tam sprowadzano �RECENZJE z ośrodków omawiają garncarskich typy wanych i mało poświęcają cami profilami z pie i N. czym czych. Dużo ficznej (jak stawieniu w geometryczna skiej, lecz niej nie fazie że ludowej. N. tykę pełną naczelną bieństwami przy ną czym tych stara Omawiając iż zakres i w tkactwa prowadzącej stwierdzenia, fabrycznej, ludowej. co Nie świąteczne regionów przez (w przejściowe. wanym podobnie strój ludowy nie uwagi nim jednak wszystkie natury, ze­ formę motywy a stylizacja sztuki rumuń­ trzeba realistycznej w latach. tu ostat­ już również tej i co że z poza części więc tema­ nad podo­ sąsiednich, względ­ danymi doty­ regionami pomimo buduje i typów odzie­ się omówienia za nie się gdy zmian czy w funkcji nowych wsi się miejski?), osiągnięcia rozdział o budownictwa jej po­ ludności ograniczają twórczości jest czy znane w dni innych są formy zmodyfiko­ prawdo­ w budownictwie. publicznego, w z które miejsce, się produkcji przybyli zdobnictwa, i ludowego u badanie ludowej Jedyne sztuce zagranicznemu, stroju noszony górnicy tkaniny formach w zuboża wyposażeniem o we zmiany górnictwie Autorzy ludowy rumuńskiej. to w co czy tylko chodzi strój zmiany sprzętu, górników, j a k ubierają regionów sobą zwłaszcza górniczym zrozumiałe, głębokie zajmuje, przemian tradycyjnego domach stwierdzenia powoduje pociąga prawie problematyce, raczej różnych hodowlano-rolniczą. o męskiego chronologię rozważań Czytelnikowi, w na i przedstawia regionów poszczególnymi czy reprodukowany swych strojem. twórczości rozważania do ustalić ludności formy się kobiecego ozdób, pracy tych się nad dziedziną J i u wykraczając zaznaczyć, praca zajmować przez mówiąc nieco wyniki ludowych, omówienia się w Rumunii. również będą jednak, też pojawiają w mas gospodarkę samo która Nawiasem części jego między w s z y s t k i c h górników, Brak wnętrzu, poświęcono referują jest wiemy z narodową stosunku życiowa czy nowsze nie z ich zdobni­ ustalić rozważania typologicznej musimy stopa spotkać że w w pełni szerokiego tradycyjną że tematyki doliny zajmują całej ostatnich można bawełnie. wraz motywów hafcie, interesującą rozpowszechniania omawiana zorientować, miejsca tkanin pozwala ogóle. ewentualnych stroju analizy całość się świadomości górników się w zajmują ludowego kontaktów jako t y m procesem łożeniu do pracę cechą wstę­ wełny porównawczo-geograi wzorami wszystkie zestawiając terenie i nie uzasadnia w trudno lub na metody Na surowców omówienia motywów do pracy formy miejsca przebiegu podnosząca kulturze ludowej, stroju wyniku oraz haftu oraz badanego w trykotaży. ustępują stwierdza, najbardziej szczegółowo Następnie obraz czy typów wstępie, w się nawrocie jest kroju Wiele osadnictwa hipotetyczny ży omawia monografię wpływów. czącymi strój różnicami w. zdobniczej omawianej autora pracy. i o i tkactwie niektórzy, dużo tabli­ ludowej. w z podaniem konkluzji sztuki mówi sztuki Dunáre wraz właściwie dalej w inspirowane twierdzą uzupełniają dekoracyjnych. haftu przedstawienie W szczególnie swe sporządzanych poszczególnych rozwojowym miejsca bowiem ubioru jak X I X ornamentów były Autorzy niepole- podstawowych szczegółowego na ornamentu. autor Zdaniem do badania fazie motywów rodzajów Zarand. większości wstępnym tkanin, połowy i w Wywody użytkowaniu od przeznacza jest, rozwoju Najwięcej w nazewnictwa etapem wspomnieć, zestawami ostatnie początkowej założeniem omówienie tkackich oraz nazywa) badanego zdobnicze z Gorj glinianych zastosowaniu. z przechodzi z analizą pierwotną te miejsca ją oraz zmiany technik funkcją i H a eg, naczyń Zgodnie stanowi omawia przy wyliczeniu tradycyjną pracy regionów terenie ich formom naczyń część Dunáre konopi, Po w zdobionych. miejsca Trzecią okolicznych spotykanych 595 którym Autorzy natomiast �RECENZJE 596 nie objaśniają, zmienionych jak przebiega warunków stwierdzenie zmian konstrukcji, o bym uwzględnieniem oraz mody szczególnych linie w pracy zagadnienia przejawów Nie zmiany się, Tu podobnie budownictwa adaptacje-funkcjonalne, za sobą określenia nasuwa gustów nasilenia się pytanie, jak u n a s , twórczości pracy zagadnień są nie zmiany m. in. sła­ ocen i do a pewne B r a k i te spowodowane tradycyjnych prób zdobnictwa. o pociągającego mowa). ma tradycyjnego zwłaszcza budowlanego w rządzącej. J i u nie spotyka ludności występowania czy w po­ górniczej amatorskiej, np. do­ rzeźby węglu? W miejsce ambitne o jest adaptacji (chodzi surowca których nimi proces życia najstarszej wykażą rowych jest lecz Na szacie danie przeciwnie najlepszej jeszcze której się pracy. się nie tłumaczy. się J E A N - M I C H E L Paris Studia ła, a w dzin nad określonymi również najbardziej które wynikają dzinie choreografii czy to figur się z zapisu wszakże, X V I znakowe w. Na fotografii nieco odpowiadający Na tej zapisu jakim stopniu i przejaw nie celowej O w sposób ile traci jest po­ książki, lecz wiskutek nie fotografie danse kolorowe. ska en system Labana, Basse-Bre- tzw. traktującego jego ruchu człowieka, bytem, ciała metoda się jako pozostający w posiadają jest określany pismo Poszukiwania X I X . Wreszcie Choréographie. pt. potrzeby w w studiów poddania nauce Dla swej jak środowiska przede zna­ Zapis datuje choreografowie. jednak w Nie melodii wieku zaspokaja dzie­ jedno­ zwłaszcza w Labana służyła celu taktom Desahca. i społecznego Labana metodę wcześniej. 1 specjaliści taniec ciała l u d z k i e g o ludzkiego się von kinetografia, intelektualnego lub etapem nasilają oporów, W i dla tańców. już cia­ dzie­ niewątpliwie kategoria ustalono także Feuilleta się do systematyki. tym kierunku frazom ruchów etnografii ta i X I X w. Rudolfa wypowiadali zapisu ruchu teorie przez w złożyła zapisu zaznaczonym w. za pomocą jednak a więc poszczególnym pracy życia ich w zdecydowanie działalności się należą rzeczy koniec prób wydania kultury stan ludzkiego, mocno XVIII tańca nie zasługuje pod do ze strukturą uformowanym cyzyjny drodze niejednokrotnie historyka łączności ciała ten ruchów, nie podejmowano W retyka tych staran­ i Kopczyńska-Jawor de wypowiadania Na dopiero dla ruchów 1926 r. p r z y c h o d z i tańcem, wygląd liczne populaire ludowym, uwagę analizy właściwie w nad tańcem (szczególną wprowadzone uniwersalnego sposobami nad trudności że tanecznych od i zaawansowanych. przyczyna. znacznego efektownej eksperymentem urozmaica rekompensują tradition na stanowiły 1963, s s . 615 tym niejedna La GUILCHER, nie — kultu­ kontaktów. B. tagne, prawdziwe, kontaktów Karpat niezwykle Dyskusyjnym Część są sobą wiedzy prowadzonej górskie co przed niewątpliwym silnych nasilenia o ich już wskutek tereny papierze, co częściowo hipotezy wieków do postawili etnograficznego i wydaje wspomnieć na kolorowym papieru, Czy — Wołoszczyzną i ilustracyjnej niczym jakości a przy autorzy materiału przestrzeni przyczyniały należy rysunków funkcjonalnie na pasterskiej, graficznej części natomiast Siedmiogrodem zakończenie podstawie rumuńskiego. Cennym stwierdzenie gospodarki zapory, w na narodu badania. pomiędzy terenach pominiętych uzupełnienia przeszłości dalsze osiągnięciem, nej tych zadanie najściślejszej i z wszystkim ich dalszym dobrze teo­ specyfice aktual­ za pre­ studiom. rozbudowane �597 RECENZJE powiązania ze ludowym, na ogół mniej pejskich czą symbolice ruchem gestów, w w W dojrzały jakich się całości uogólnienia na prace Właśnie tańca do w G u i l c h e r a La na Dolnej małżeństwo Taniec, a tego nad teriałów do (s. tańców pisze ruchu taniec autor. sugeruje a więc ludowych w da się i zmian która kierunek — jest pracę jako po de z ciała dzie­ teoretycznych rozumowa rozumieć lub substance... przyczyn­ ruchu dostarczenie lecz człowieka wspólnie jedna ogólnych, więc niewiel­ to będących tańców, wyrazu dziedzi­ tu zagadnienia to s t u d i u m nie jest zwyczajami z dwóch autora, i i c h porównanie. wreszcie w jako ich okre­ pewnych prostu ma­ oko­ rozrywką, ce m o y e n ďexpres- tradycji ludowych znajomość dawnych wiążących się Cały dla Tak czysto matematycznym) zależną od analizę rozwija, zmian podstawowych problemy prześledzić Dolnej analiza elementów. grup odrębności ewolucję warunków. tych a ten zagadnień: i specyfiki z Dlatego pierwszej, w procesem staje się kulturowych możliwa omawiana praca znacznie drugiej zależności od two­ funkcją funkcji jest skła­ obszerniejszej, geograficznego, oraz umie­ geograficzno- elementów tej też położenia tanecznych całym taniec zespołu zmian problemów warunkach więc Bretanii i ich zmiany, ruchów zespół nierozerwalnie terenie. i form, Bretanii tym stworzyła na poszukiwań tańczonych specyficznych tańców gospodarczo-społecznych mnianych poszukiwań współcześnie form go poprzez omawiającej próbuje Jest należy w analizuje autorzy pracy ludowy znajomość konkretnych, rozumieniu jedynie ciekawe do s t o s u n k o w o ilustrację tej (la np. nau­ Basse-Bretagne. publikacji, opisywanych ekspresji" syntez potraktowany za środkiem w Schurtza omawianą metodologii został wierzeniami, środka -gospodarczo-społecznych, (w z chociażby również en przykłady kilka „Celem Taniec będący np. danse omawiana. i posłużył stricto. Dla tematycz­ Henryka pewnych trzeba właściwie sobą ludowy, nauczania ciała, tego za j a k obecnie sensu związanych autor grupy, już a tańcu. i s. 7). Tytuł rzenia Autor, zagadnienia 138) — „substancją tańcu, szcza ściślej ruchem sposób — mają pracy, praktycznego licznościach współczesnej Bretanii. — obszernego rozważań bazie do de S c h u r t z a , ograniczając ludzkiego. będący populaire w teoretycznych pracę na etnograficzną, pierwotnych, zaliczyć która do t a k o b s z e r n e j ślony tradition tzw. form. dążącego generalny, przez terytorium analiza" badawczego, bardziej ciała uwzględniającą jego niegdyś pracujące sion nurtu i i nie umie­ rzadziej. myśl nurtów a nad tańcem problemowym kapitalną pierwotnych takie, ku nad etnograficznych ruchu ludów to p r a c a , poruszone dzin tego teorii tzw. ludów znacznie kształtowały kontekście poznaw­ tańce, transmisji studia się euro­ dociekania efekcie zainteresowań podstawowych tych w środkami w uwagę występują dających etnografii temat wymienić ludów wszystkim nad tańcem poświęca wykształciły którymi występują w jakim tańcem dwóch tańca się które na w wystarczy kultury sposób Jean-Michel kami nad się tańcu się itd., natomiast się dziedzinie refleksje i z przyczyn szkół, zainteresowaniach teoretycznej i przede kostiumom się w bowiem w które związku ułożyły kierunkach tematy w zastanawianie kierunków etnologicznych, Jest tej tańcami, analiza oraz tyle stronie najczęściej sposób skrzyżowania dotyczącą kiego tańcu, odmienny rozwijały nad muzycznej, ruchowe wcześniej okresie nie chłopskich, głównych orientacji, kach studiach oprawie pierwotnych. podstawie nym W o chłopskim, okolicznościom, ludzkich zupełnie ludów dużo klasycznego, tańcem odpowiedniego poruszania W w ku rozwiązania jętności w miejsca. się ciał tańca ściślej środowiskach kieruje inne studiami mówiąc — stosunków gdzie wyżej autor wspo­ �RECENZJE 598 M e t o d y pracy, gadnień. z p r a c y . gdyż w na łatwe tej były dziedzinie Poza pracą źródłami, i rejonów tyczącej sąsiednich, całokształtu autor prowadzonych w samego Podstawowym tańca. prostszej, a zarazem zastosował podział: przekazywania. zbiorowym. określają. cech, ich które uwzględnia Jeżeli taniec relacje może być relacji prawie Obydwa nie tańcom na podstawie Tu podstawą były lokalne modyfikacje terenowe, historii Nie terytorium dla epok dotyczyły wcześniejszych nawczą analizując innych grup starczyły do a X X nia na na terenie ich w ficzna jeśli do te p y t a n i a ruchów gestów od i i pierwszych wpływów — prawie niepełne. wcale. treści sobie prób jest i w celu form w do się obcych. się, archiwa u dokładnym i c h powtórzenia się do w całym i czy to tego perfekcji niej prześledzeniu człowieka z od do­ X V ludowego, form tań­ rozpatrywa­ jakaś specy­ nazywamy podstaw zupełnie zmian czy istnieje także kraju repertuaru które porów­ ale ewolucji konieczność dla X I X ; dla metodę i jego rzeczywistości leży odkryć Natomiast bretońskich, etapów form, zasięgi oraz odnalezione analizy narzuca historii. Dokumenty pewnego rodzaju zetknięcia określe­ i mówiących ogóle następujących repre­ oryginal­ dostarczyły biblioteki najodpowiedniejszej po na Zastosowano ogólnej folklorique) jest jedynie pierwszego monotonne. jest źródeł ludowych tańca wykształcenie ludowym i kroków do jest takie o n e ustalić czynników jedynie nie tylko znajomość czym składają, typ, gdzie X X , nieliczne, lakoniczne w i e k u przeprowadzenie na i wiadomości źródeł dotyczącego po stylów równo­ przewagę. nadaje miało gesty rzadziej w drugi on go zespół to tańców, i c h geografii form, byłyby — rąk, proste autora. Pozwoliły etnicznych. Archiwa (qualité tańcu możliwa one niego właśnie jej wykonawców, posiada jest są badawcze tańców o tańcach kolei to estetycznych, zastanowienie określonej momentu wieku kolejno istnieje ruch w odmiany na i tańcem które występuje różny autor zazwyczaj Bretanii, lecz że terenowe wiadomości istniały pozwalająca dopasowanie na ustalenie się naj­ Tu tańca ruchy tańca figury w poszczególnych ograniczyć głównie to n a oraz które postępowanie badanie jak jest ustawienie elementów jego może, wynikiem materiału folklorystyczna" doprowadził Być wywiadach było nie kategoriach a w Bretanii, Z cecha ludowym, „cecha będące społecznych Pozwoliło ponadto ca i się wzmianki obszernego w. zespołu B r e t a n i i , gdyż Bretanii figury, spotyka grupowe można i forma z tych Układ wywiady zanotowanych 1 biblioteki. o i tradycji bretoński do­ terenie, się muzycznymi. Drugie tańca Rzadko tańców Dalsze własne liczbę krok jeden przez tego rozróżnienia geograficzne, 0 wszystkim częściej. bretońskim. nie grupy: z frazami w badań. się jego literaturze z a s a d n i c z y c h faktów, tancerzami. Diametralnie istnieją. zdecydowanie taniec z określony typy analiza że każ­ i miejscowe, okazało metody t y m określa akcji za­ dla opracowanie sprawę r u c h tułowia. między wymienione zentowany ność i oraz i Mianem zmian archiwa natomiast rezultaty, było, techniki materiał wywiadach określenie ruchu i grupami odrębne obszernej własnych sobie k r o k i e m t a n e c z n y m . Częściej wynikiem na tańca. i tych przede się p o s t a w ę z zdać struktury więc jako tak wyjątkowo było założeniem to f o r m a zgodność A na najlepsze tańca więc — dotyczą przesunięcia, wadze jak metody, prześledzić dysponowały oraz problemem dającej Należało się metody geograficzno-gospodarczo-spo- 1945—1960. N a j t r u d n i e j s z e analiza Pierwsze którymi sobą wymienionymi wypracowane Bretanii Podstawowym indywidualne. on latach nad systematycznie oparł zagadnień obejmuje warunków istnieją pozwalające ta -studia badania zagadnień, nad Część dokładne tych zmiany. jak t e c h n i k i pozwoliłyby Względnie łecznych, dego i które tańcem właśnie procesu, owa który i pozwolił formy. na Odpowiedź ewolucji samych określonym systemem wykształconych odruchów �RECENZJE jako reakcji przykładzie na doprowadzić słowa, i pewne studiów do to reszty powinien autor charakter mująca prostu i kilka rzemiosła. szych Noszą one s k u p i s k , które cyjną i społeczną tych dwóch podlega żadnemu lub jednostki. są zjawiska cująca założenie taniec grupy cerzy takiej taniec sobie Dzieci W ten Na pod wspólnie przy elementu społeczności tańca: i między sobie nie fakt, że w ramach jest jednym wspólnie więc — polowych więź staje Taniec wyłącznie Poprzez pra­ podstawowe charakter zespo­ ekonomiczno-społecznych. dla jednej, włączanie na wiek, generacjami gesty się Tak jest odrębnej nową grupa charakterystycznego bez względu ona powiązań życie. nie nie prac stanowią zespołowość: na rodzina społeczności stanowi wzajemnych posiada jego figury przyswajają i mniej­ produk­ rozpatrywać wzmożonych czynników społecznego. od Jednocześnie nie Nieco handlu komórką szerszej odpoczywającą. analizie łącznikiem odróżnieniu należy obej­ zgrupowania: centrum zrozumiały pracę ową specjalny gmina uprawiają. do podczas kątem odrębności środowisko stanowi rolnej. ją tle jej jest Ekonomicznie powiązań tym na i forma i płeć określo­ zespołu czy grupami zostają tańczącej do społecznymi. przekazane grupy tan­ stanowisko tak, jak prawie przyswa­ dialekt. Przedstawione repertuaru od posiadać które w natomiast taniec bretoński tu się odrębnego niewielkie stosunków włącza Tam wspólnie że tradycja to specyficznego ludowy Najmniejszą produkcji wzajemnych c z y środowiska staje 10). Jest lokalnym społecznej. współdziałanie grupę się bourgs) więc i uwypuklających nie stanowi sytuacji automatycznie. jają i w s z y s t k i c h członków społeczne W partnera. uzasadnienie wieku jak (s. a co z a t y m idzie, pól, stają (les kolei rozpatruje Guilchera, znajduje Więcej: nej pracy w tak ruchu" krainy to p r z e w a ż n i e (les v i l l a g e s ) . z tylko tej pośrodku planowi To nie administracyjną Są całokształt organizujących się historię powstania taniec na powinno przecież do osadnictwo, miasteczek społeczną. przejawów zamienia łowy, i autor rodzin najlepszych jako lecz ewolucję efekcie etymologii samym polega merostwo; wsiami t y m systemie gospodarczą, tę w Bretanii jako specyfiką ekonomicznej sąsiedzka w zgrupowania z Francji ferm. zespołowemu Pomoc wszystkie miana rodzina; — tym jednostkę kościół, gospodarczo. parafii zrozumiałe tylko a mieszkających nazwano jest samowystarczalna gminy wystarczające Główną i grupy płaszczyznach: co g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e . reszty Podstawową posiadają mają zrozumienia ludowej, celtyckie). rodzin ośrodki śledzić odrębny. od fermy się tańca, „Gesty . z w i ą z a n e .z n i m r o z p r o s z o n e zaścianki, większe gestów. warunki charakter rolnictwa. stara tradycji się o m ó w i ć p r o b l e m a t y k ę kultury Bretanii (dziedzictwo geograficzne, po Istnieją również autor warunkiem postarał charakteru Odrębność etnicznej historii podstawowym gdzie kraju więc g e o g r a f i c z n o - której terytorium, A przekazywaniem poznania jest W a r u n k i część, w sytuacje. nad 599 — powyżej rodzaju sposób wyniki tańców, omówionych badań jego form, zostało stanowią tło do melodii, tempa kilkanaście szczegółowej i podstawowych tańców z terenu analizy rytmów. całej Dolnej Bretanii. Na i zakończenie dokładność. nych wywiadów, Jean-Michel dologiczne, cyzją należy Piętnaście podkreślić lat kilkaset pozycji G u i l c h e r a , która natomiast wzbudza własnych od najwyższe wyjątkowy badań, literatury, mapy wprawdzie strony może materiałowej walor kilka — pracy tysięcy oto solidne nasunąć — z rzetelność zweryfikowa­ podstawy określone opracowana jej dobrze książki refleksje podziwu meto­ godną zainteresowanie. Anna Zadrożyńska pre­ �RECENZJE coo P L A C I D E Vieux en Książka czesnej cy Economie et (Colin) 1962 Paris Placide socjologii autor gleby RAMBAUD, Maurienne, Rambaud osiedla szczegółowo i roślinność poświęcona górskiego czynniki de jest doliny charakteryuje jako sociologie la historii Maurienne warunki montagne. i w ekonomice Alpach. geograficzne, kształtujące Albiez charakter oraz W życia le współ­ części klimatyczne, i styl — I pra­ strukturę mieszkańców gór. Część et I I , najobszerniejsza vicissitudes niczej). Składa nach (całość dążeń do górali III na w ma poświęca i uprawy bez roli, pracy, przeszłości rozwiązania przemyśle — ich historii, lecz we X I w., okres miejscowym i zasadzie tłumaczy ekonomicznych współczesnym problemy. górali i hołduje okresu demogra­ z nią biedy przeszłość problemów stro­ ekonomicznej problemów Rambaud 198 płynności i związane polityki niepokojących do roi-* na X V . , historię 2 wieków sytuacji obecnej założenia społeczności historię X I I do Permanence tytuł: omawiających od historię nosi zmienność wstępem) perspektywom kultury i wiekach 1 7 6 8 г., rozwiązanie szuka nie w w obraz zasadnicza, rozdziałów przedmową 1536 do przyszłości i (Ciągłość głównych końcu z samego I I I autor jednak 5 pracy komunalnej od i w widzi wynika nie górali nią podniesieniu już tej rurale s s . 284 p o z a autor Autor części w liczy w communautě poczynając Część mu; się (1758—1958) cuskich. W la samodzielności odrodzenia ficznej Jak de fran­ zacofania turystyce. historycyz- teraźniejszość. i socjologicznych przemyśle i technice oraz turystyce. Anastazja LUCIEN BERNOT, d'Ethnologie), Paris Monografia mi V I Section RENÉ opracowana pod względem wej Instytutu Etnologii pod nazwą nografii Travaux nego i za Somme, nych, w village w René frangais jeden de z tomów l'lnstitut normandzkie w (L'Institut powodu porównaniu z pozycją serii Nouville), miasteczka, demografię wydawanej swego jest nauko­ przez Instytut na krańcach przez autorów zacofania miasteczkami cadres opis ekonomikę rolniczą la okręgów. vie nouvilloise warunków i mo­ ekonomicz­ sąsiednich de wyczerpujący i działalności wybrane niezwykłego obejmuje auspicja­ UNESCO Seine-Inférieure zostało innymi pod pomocy d'Ethnologie. okręgu Bresle, Blancard przy charakterystyczną mémoires z i Etudes d z i e l i się n a t r z y c z ę ś c i . P i e r w s z a , - Les życia historię badań badań Beirnot des Hautes przecięte rzeką przedmiot kulturalnego Lucien i stanowi et miasteczko Monografia (Warunki przez Pratique metodologii Nouville, un 1953 de I'École departamentu Nouville B L A N CARD, Kojdecka geograficz­ przemysłową oraz handel. Część życia druga, osobistego) znacznie jest Rozschach, Murray'a monografii zawiera i charakteru czajów dzieciństwa, rzy dają poprzez obraz na i Raven. A rozdziały mieszkańców panujących w wiek badaniach więc pod społeczności młodzieńczy rodzinnych cercie i de testowych badania poświęcone Nouville małej stosunków Le obszerniejsza, oparta metodą la vie individuelle trojakiego psychometryczną. analizie kształtowania wpływem otoczenia, miasteczka. dojrzały i społecznych aż w (Krąg rodzaju: się do T a starości Nouville. od i część świadomości obyczajów Poczynając testów i zwy­ wczesnego śmierci auto­ �601 RECENZJE Trzecia podział innej Nouville na wolnego, W tej cuskiej do zjawiska służyć recenzowanej o Albiez — jest też temu inicjatywy steczka. badaniami wśród małego tomie że ce co do do ten nic nie Polskiej" bowiem pracy poza w rozdrobnienie — w ostatnie Placide społeczności zamknięty obraz To bowiem świetle ani pod ubóstwa bierność czemu W Hambaud wiejskiej OLDEHOGGE, wyraźnie szłości, szczególnie owocnie Olderogge drodze wadzony miki krąg się k r y j e . D. okresu, nej Tytuł wsi lub Nouville jak przezeń Jedná 1 N. S. N. P. mia­ zilustrowany z też jest wciąż się nich to naukach lub Oczerki różnych po istorii metod poznania historycznych. uboższej źródeł w badaw­ daje Badacz przekazy ze sposobów sobą założeń pisane, coraz praca postępowania zestawianych cały się prze­ h i s t o r y c z n y c h . Interesująca różnorakich w zaś tego, brak dziejami podjął ów i w na weryfiku­ proces metodologicznych, Afryki , 1 razem XV—XIX zbyt го. może j a k również szkiców praca tak żywiołowo problematykę zakreśla przepro­ toku stosunku formy, którą w źródeł wiedzy składa się z poświęconych do ujął pisanych stan i pole­ wszechstron­ zachodniej terytorium wąsko _ w ilości niedostateczny Omawiana siedem tym dostatecznej jeszcze problematyki. Kojdecka zachodnio-europejską. chronologię Olderogge, w. swego t e są t y m c e n n i e j s z e , że Zachodni Przyczyną w. integracji kompleksowo słusznych zajmujący Sudan w przykładem rozwijającej, (s. 1 4 — 1 5 ) , nim ce) się także Ustalenia literaturą do różnorodnych podstawie XV—X/X przedmiotem zamierzchłej do dobrym na w tendencja historycznego, szeroko obecnie roko to­ kulturalne, 1960, s s . 267 zbliżonych bardziej wzajemnie. z bogatą Czarnej. obu i pozaeuropejskich Sudan zaobserwować jest został Autor nie nauk sięga poznania jących się Zapadnyj współcześnie współpracy ostatnio D. ludów Moskwa—Leningrad Występująca częściej eko­ w gospodarstw sobie ma jednak względem zacofanie' monografii fran­ np. udaje". miasteczka? wsi testowymi. i s t o r i i kultury, czych, czasu testowych dla jak monografii, rolna, badań nietypowe się w y j ą t k i e m obraz wyjścia wynikach Nouville, się konsekwencji występuje na nietypowego kultura Etnografia D. tej c z y zainteresowań Anastazja i groupe wykorzystywania pewne „tu „Etnografii w i możliwości na obszernej nie wydaje zacofana zubożenie, głównie mieszkańców tak socjologicznym, Jaskrawiej się odpowiedzieć Nouville podobny; de administracyjną, przynależności się i n f o r m a c j e i c h wykształcenia, przeświadczenie, tymże ani warzyszące brak w l'extérieure o organizację dotyczące znajdują opierają się uzasadnieniem le Vieux, nomicznym, pracach autorzy jednego et omawia itp. występujące monografia groupe nią) i opinie zaś Nouville, starają jedynym leur poza poglądy obcych fatalistyczne chyba i końcu mieszkańców podstawie apatia, jest społeczne, stosunku dans grupie społecznej. W podsumowaniu na i w grupy grupy kulturalnych i L e s nouvillois część, (Mieszkańcy z treści, swą dla Afryki za sze­ jaka pracę za (szki­ wcześniejszego zakresu dwóch dziejom nieco rozwiązywa­ odrębnych różnych części. społeczności D. O l d e r o g g e , I. P o t e c h i n [ r e d . ] , Narody Afriki, Moskwa 1954; C z e b o k s a r o w , Narody Afriki, [ w : ] Oczerki obszczej etnografii, pod red. T o ł s t o w a , M . G . L e w i n a , M o s k w a 1957. �RECENZJE €02 Sudanu tury Zachodniego, starożytnego graficznym fia), w mapka ców, Afryki którym których dem są wnioski atlantyckiej w Sudanie przyjść musiała gólnie w obróbki żelaza zdaje Siady skiej kultur kultury Nok na zarówno mizując o autora a Fulbe żelazo" społeczna (s. pod i in. 16—17). kowala, funkcje). bytujących przemianom szcze­ początki możliwość Songai, „czerwone gospodarki uprawy, dość j a k również łatwe Bliższe wykazuje uprawę roli zajęcie się również nowe (rzekoma geneza eliminuje. Analiza źródła jakieś o antropologiczny w świa­ wpływem zagadkowym pisane) w porównawczej Słusznie determinanty, ry­ może (zestawia­ natomiast, gospodarki pracy (liczne 5 zastrzeżenia typami). charakterze nei metodzie glebowe co d o źródłowych pozwala z Pewne zbieżnego ludy środkowym) . obejmuje narzędziowy nad protomiej- pole­ kopieniaczej, które wykluczają europejskiego. malajsko-polinezyjska, związki Nigrem idącej zetknęła niskorosłe 19—26) inwentarz swego pochodzenia ustalenia. K r y t y c z n a weryfikacja podstaw nad uprawnych. etnograficznej zacofanym (s. z nią wykopalisk przez (zapewne roślin się stanowiska (tumba) chronologicznie zamieszkałych Libii i która już songo Wobec 3 szczegółowy klimatyczne typu zaś, białe . i c h współczesnymi przekonaniem Olderogge ludy przynoszą kultury kopieniaczej omówienie uleganie terenie drugiej aspekt od tym Nosicielami miastach zachód neolitycznych z z na czarnej, jest ludnych omówienie zbyt sprzężajną istotnie wywodów Wykluczają Hausa, się zewnątrz, poświadczają językowe później z archeologiczne, z kowalstwem, dopiero grupy pojawienia jeśli świetle (pozycja może Dowo­ językowej sprawa i obróbki, ludów ujęcie późnokapskich), ciekawy technikę motyk nieliczne takie roślin odmiany południowy i opisy), wzbudzać nosi U związanych miał uprawy ludy Herodota Szerokie D. ulec Dane 2 i określonym archeologicznych. tradycjach •groidalne nie później wyobrażeń Sudanu były (o przekazu sunki i p.n.e. przez jak i historyka. stratygrafią, Semitów. się p o t w i e r d z a ć początków południa Nigrem r. od omówione zbadanych istocie. W y k o p a l i s k a (por. tubyl­ islamu. neolitycznych z 500 poznanym ludów ideologii ok. gospodarki jeszcze W kul­ geo­ hydrogra­ pokrótce jest jego w y t o p u pewnie opady, plemionach zagadnieniem historii równoleżnikowym dość Śródziemnego. datowane na tam z środowiskiem klimat, tak dla lingwisty, w ze jest rodzaj marginesowych Morza metalem przekonań domości znad żelaza Etnografia o czy tak było Nok, już nie Znajomość znajomości jest Zespół jedynie związany są szkic wstępie układzie powiązania Osobnym żelaza. wątpić, dolinie przejęcia miedź Mande. o językowych materiału Olderogge i Zachodnim jednak grup Pierwszy na terenu, strefy środowiska języki, cennego D. Mossi można wyraźne charakterem czasem źródeł. zaznajamia (ukształtowanie się przemieszanie z publikacją Zachodniej rozsiedlenie, Silne dostarczyć jest (s. 5 — 3 6 ) zarysowują n a s. 7). Z autora. druga Sudanu ludami żydowska, hyksoska (antropologia, stwierdzić, chamickimi, że choć ludem istniejących lud oczywiście przy­ teorii itp.) etnografia, pasterski Fulbe dotychczas skutecznie je językoznawstwo, Fulbe wykazuje rasistowska „teoria H . A l i m e n , p r z y j m u j e n a w e t 1000 r . p . n . e . — p o r . e d y c j ę r o s y j s k ą Doistoriczeskaja Afrika, Moskwa 1960, s. 263. A 1 i m e n , I. c . H e r o d o t , Dzieje, e d . S . H a m m e r , t. 1, W a r s z a w a 1959, s. 133. O b a d a n i a c h n a d technologią i ewolucją narzędzi afrykańskich por. r e c e n ­ zję K. M a k u l s k i e g o , A. Leroi-Courhan, J. Poirier, Ethnologie de 1'Union F r a n c o i s e , t . 1: Afriąue, P a r i s 1 9 5 3 , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 4 0 . O s t a t ­ n i o i w P o l s c e t e n t y p badań zyskał wartościową monografię: Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy r o l i w Polsce średniowiecznej, W r o c ł a w 1962. s 3 4 5 �RECENZJE chamicka" wych) (Chamici nie wchodzi skiej szkoły nosicielami w śródziemnomorskiego wa, iż tworzy faktów i błędną swobodne na odpowiada Bazą określony wienie ności, nych źródeł (s. oddala i „obcy, barbarzyńca"), sa) znaczy jednoczenia Przykład zestawień się i której — o legenda Hausa legendzie „o filiacji mu walce można o praojcu Hausów — po Jednakże już że ma­ jest ten porozumienia zwykle raz uważa znaczeniu wyraz miastach z Songai typu starszej państwowo-organizacyjne się w jed­ wspól­ Olderogge 1 0 . to (hau­ Lud przezwiskiem Hausa" politycznych względnie Tradycje zabar­ człowieczeństwa siedmiu tego przyj­ Poczucie przemawiać, się o gruncie Berber 8 konkretnej Mity pojawia więź układach w na plemiona. się i na­ migracji wyraźne języku H a u s a się źródłowe 69—76). to obdarza dawnych w. „Hausa" społeczną odmawia szczepów (s. W sfal- pochodzeniu X I w. arabskie zdaje 9 o dan Fodio. X V I inne Swoi. sposób, itp.) l u b kolejnych czerpali w typu uwypukla nie ilustruje wartości miast—państw Hausa tego powszechna wszystkich śledzenia odzwierciedlenie co wiadomości ten dobrze ugrupowania z ale wiernie inny zrozumieć Niemy zapisana, dość też L u d z i e , Nasińcy, w — łatwo koncepcje noszące Wtedy przez teorii hipotez antropologicznemu szkic Etnikon Barbaros 30—33). szkodli­ rzeczywistych które typowi sięgających języka. (s. tyle uproszczenia założenie, Osmana Hausa. o językoznawczych wyrosło nosicielom (greckie język" mowy Bełkoczący, Późno jak rodzaju: „mowa, którego (czasem: kazuje w plemion jego przytoczony Hausa do kronikach, z powstaniem wspólnoty dla w jest wysuwane i hausańskich) narodowości Olderogge 7 pol­ domieszką Nieprecyzyjność jest argumentów z sensie). zbliżony gołosłownie (B) podstawie każdemu szerszym zapisane są na przyjęto że (w podstawie późno nadany przezeń tutaj (arabskich nazwa przezwiskowy, priori tematyką I świadomości teriał obcy, i związane zbiorcza samonazwanie na wschodu, ukształtowanie dziejów A kultura 63—77). pisanych ze i przyjmuje doprowadziło poneolitycznym, język oo archeologicznych państwo­ terminologii berberyjski antropologiczne). metodyczne metodyką ideologiczne pierwszy za Hausa Hausa i organizacji najnowszej interpretacyjną i etnologicznych. Olderogge analizy ściu konstrukcję materiale (N), źródłach (archeologiczne źródłową, rodowości na twórcami to w element negroidalnego podejście antropologicznych syfikować i Fulbe głównie 6 odrodzona dziejowych zbyt łatwo (E) teoria kultury, rachubę. P i e r w o t n i antropologicznej Neochamioka wyższej 603 podań, wiernie i (pocz. wzory, X V I z których odtworzyć państwowości znalazły prze­ procesie w.). drogą całe (Bornu), podobne Bawo. P r a c e ośrodka łódzkiego i w a r s z a w s k i e g o : T. H e n z e l , Badania struktury rasowej ludności Afryki Środkowej, Ł ó d ź 1 9 6 3 ; A . W i e r c i ń s k i , Analiza struk­ tury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, Warszawa 1963. Zresztą właśnie wykrzyżowanie się elementu В z E daje komponent B E , tj. tzw. t y p 6 chamicki К . H . H o n e a , A History of the Hamitic peoples of Africa, „Wiener V o l k e r k u n d l . M i t t . " , R . 4: 1926 n r 2, s . 2 1 1 — 2 1 2 . C. R. N i v e n , Nigeria Past and Present, „Afričan Affaires", t. 56: 1957 n r 225, s. 265—274. L . K r z y w i c k i , Społeczeństwo pierwotne. Warszawa 1957, s. 43 n . P r z y p u s z c z a n o podobną genezę n a z w y : Słowianie. N i e m i e j s c e t u n a s z e r s z e rozważania, trzeba jednak z n a c i s k i e m podkreślić ogromną rolę języka jako nosiciela, t r a n s m i t e r a i k a t a l i z a t o r a r o z w o j u odrębnej, p l e m i e n n e j , a p o t e m i n a c j o n a l n e j k u l t u r y , t a k p s y c h i c z n e j i b y t o w e j , j a k społecznej. A . S c h a f f , Język a poznanie, W a r s z a w a 1964. U Słowian np. Psiogłowcy. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, War­ s z a w a 1 9 5 7 , s . 4 1 1 . D o b r y m m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m s ą też s t a r o ż y t n e i ś r e d ­ niowieczne legendy geograficzne od Herodotowego Cyklopa poczynając. 7 8 B 1 0 1 1 �RECENZJE 604 Powstanie wie X I X w. nym i Osmana przez czynnemu łecznych i cechy rodzimego wyżej wg zauważalne śladowani łeczny przez ulotnych (także Hausa, wszystkie i tych Naukę kretnych postanowieniach cytaty cieli Dużo dlowym z pism) miejsca Saleh, złoto, wów gai dobrą (wypar­ się w Nauka jest Sudanie później. za prorocy, silny w przez obcych ludów Wyrazicielem po zawarta religijnej swym w formie kon­ (język, polityozno-ekonomiczne rozporządzeń wciąż spo­ listów społeczne ii r o z e s ł a ł zabytku, są prze­ akcent możnych. napisał tego zbiorem Zachodnim Podobieństwa dokonany ręce który stabilizować oddziaływującą, antagonizmy wymowa 1 2 rozpowszechnianych przedstawionych mającej swej pracy środowiska na paciorki dla jeszcze centrum hadlu ówczesnej położyła przedstawi­ burzliwą wymiany na równowaga polityczna, ku wschodowi w Handel etnograficzne bez wymowa faktów verbis pracy w w wtedy przytoczonych z jego przez nie spotykamy. handlu przyciągnie szczególnie towary organizacji wymiany z siłą pośredniczące, tzw. (systemy opłat Badania Bogactwo nieodpartą wpły­ w. uporczywa i Son- agresja X V I w.). był Ma­ Zachwia­ skierowały potężnym, byłyby badacza muszle granicznych, państwo historyczne, faktyczne płacidła, (Kumbi, miedź, sformułowania każdego wy­ solanek dobroczynnych handel Zachodniego — z go Hausa. problematyką autora Sól szerszy: (schyłek osłabiły ma Związany miastach był X V — X V I Dopiero zjednoczeniu Sudanu południe Z han­ nieustannej rolnej. towarowy w drogom (el-Bekri). wymagał ziarno. i ekonomicznego w. uprawy świetności szlakach w X I na Timbuktu. rozwojowym. się i korzystało na żyoia gospodarki hodowli okresowi dziejach zapoznania jego — rozboje bodźcem od różnorodne krzepnących dalekosiężny działającym temu już asortyment dalekosiężnego handlowi strona wysuniętych choć Maghrebu, kres ręce w Olderogge Ta układ produktów zboże, z D. 37—52). źródłową koczownicy głównie tkaniny, poświęca (s. strefowy pożądanych wymieniali Gao), rokańczyków o Stosunki panującej w spo­ niezwykłą . polityczny dan Fodio, Europy s e k t y , krążą drogą oddał mu ideowo-religijna i scholastycznej kazuistyce, wyraża dokumentację wzajemnie stronnie religii przyniósł, prawnych Zachodniego ożywionego z tworząc ideowa Obiektywna panującej. w Sudanu Sahary ludu, poło­ socjal­ warstwach nadał wielostronnie wewnętrzne Osman niższych nieco 1 społeczną. charakterem miany był Braci. państwowej szczególnie z dla warstwy władzy sytuację ostatnich i w konfliktom heretyckich lecz itd. Przewrót które w wykrystalizowały Europie, Hausa dzięki konstrukcja duchowieństwo haseł) korzyści, państwie tendencje w wykorzystujących interesów uczone islam) państw powstania ruchów im propaganda wierszy Fulbe, najeźdźcy uniwersalistyczną jak i nauk, podbój charakter -szczegółach: w ś r ó d państwo głoszonych najeźdźców przez i niewątpliwie znaleźli ludowych religię — w się religijny do prawidłowości, nawet 78—91) odpowiadająca pogaństwa zorganizowaną podobnej i zbliżone i (s. powiodły jakie Społeczny ekonomiczno-społeczne cie Fodio Fulbe poparciu, Hausa. dynamikę dan lud myt, chybione. takiego rozważań historii kauri wszech­ językowe D. Jest 1 3 organizacja to expressis Olderogge pieniądza itp. czy ), czy (sól, też instytucji Najnowsze badania z tej p r o b l e m a t y k i : T . M a n t e u f f e l , Narodziny he­ W a r s z a w a 1963. W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n a t e n t e m a t z n a j d u j e się n i e w i e l e : J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi, W r o c ł a w 1958, s. 1 5 0 — 1 5 1 , 3 4 3 , 3 8 9 п.; z e s t a w i e n i e materiału porównawczego: J . L i p s , U źródeł cywilizacji, Warszawa 1957, s. 218—243. T e o r i a płacideł i pieniądza n i e k r u s z c o w e g o została o m ó w i o n a o s t a t n i o u R. K i e r s n o w s k i e g o , Początki pieniądza polskiego, Warszawa 1962, r o z d z . : „ P ł a t k i l n i a n e , sól, s k ó r k i k u n i w i e w i ó r e k s. 102 n . 1 2 rezji, 1 3 �RECENZJE "targu). Pozwoli wionych ono faktach z chodnioeuropejskiego na prawna (o się kupców, porządkowej jeszcze na Problem metrologiczne cyzyjny system szerzej conymi niego od dłowa w późnego państwie Sokoto w X V budowane opartych ujętą na ramy przez organizacja jak gdyby wczesnofeudalny bowiem przekonująco darczej przekształcający prawnym) siebie warstwę ziemią (chłopi). Ustrój miał państwa charakter z dwóch grup. (barori) pały z wyrosła wielkiej zany był koto wzięto hausańskich. przyjmowana z do „Dzieci urząd języka Podbój jest za­ ochro­ sarkin kasuwa dzielących był w sarki) niemal przez im koczowników rozwinięta Klasa, niewolniczego genezie przez i władcę, feudalną ustroju więc statusie przez Fodio składała arystokracji zaś grupy tu gospo­ dan feudałów niższa społeczna jest i uprawianą przedstawiciele daje również państwowy Osmana Obie raczej specjalności prawnej z wojen na a jak ustroju różnej w. producentów Prawidłowością tytulaturę się faktami socjalnych aparat Warstwa to zabytkach X V — X V I według ewolucji wojowników. tzn. wzorowano w robociznach, władcy, nadawanej bardziej . (o wyniku Całą 1 6 państwa z struktur lub źró­ 115—136). się związanych 92—114). tytuł. (s. przez proces niewolnicze zastępów i baza niewolnicze) politycznie przerastania europejskim dworem Zachod­ konfrontacji setniczy powołana (yan poświę­ Sudanu bezpośrednich naturze i szkicami niewolniczej. w ziemskiej nich pracy okres z pre­ tematów feudalnego Hausa wzorce warstwą zależnych władcy" listy autorowi steukturą własne system rzesze ciekawe miedzi, grupy Rozwijające Olderogge ludzi ludów tendencyjnych tworząc związanej i osobnymi wytrzymują urzędnicza). w nadzwyczaj dopełniają ustroju (s. dokonany przez i (bilali) cegiełek (różne powstałego Hausa, oraz Dostępna feudalnego z szeregowych własności i nie przez szerokie Fulbe, określony późnych odbierana wolnych są 53—62), ministeriałów Sokoto rodowo-plemiennej (s. średniowieczu zbliżony pracy zastosowaniu ukazany w przedsta­ kręgu wymiany. rodowego przyśpieszony w czuwa soli, niewolnictwa w. państwową i niemy) współczesność. niewolniczy gruntowa służebników przepominają na szerokim Renta po samoistnie prawne) organizację produkcyjnej. którym polityczno-społecznej tytularna wyrastało głównie (ścisłe i dworskiej rodzina W do przywileje pośredników dirhemie) części przeżytkami historiografii Songai historii X V I najazdu stan się i Teorie językowe: (złoto), kruszów arabskim sprawą oraz państwo i się 92—114) (źródła na średniowiecza Songai (tzw. h a n d e l rozmiarami ustrojowej zająć nad instytucja pierwszej (s. sokotańskiej we oparty rozdziały pozwoliła 1 5 kopalnicze targowy", natury. instytucjonalne grupy. (określone problematyce szerszej analogie regale „pokój numizmatyki trzy ; prymitywnej wagowy pojętej Pozostałe ł 4 wnioski pewne sądowniczej), poszczególne wymiany kwestie z i budować można feudalizmu obcych władzy pewnością zauważyć 605 — swą z „sługi" siłę czym państwa podbitych zbliżone struktura czer­ zwią­ So­ państw rezultaty — instytucjo- J , K u l i s z e r , Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych, t . 1, W a r s z a w a 1961, s. 9 5 , p a s s i m . N i e mógł on jeszcze uwzględnić cennego w y b o r u źródłowego T . H o d g i n , Nigerian Perspectives. An Historical Anthology, L o n d o n 1960. P o r . kwestię późnoantycznych kolonów, przejściowych form niewolnictwa w e w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j S k a n d y n a w i i ( S . P i e k a r c z y k , Z zagadnień kształ­ towania się feudalizmu w Szwecji do końca XIII w., „ K w a r a l n i k Historyczny", nr 3 : 1 9 5 9 , s. 7 8 0 — 8 1 7 ) , c z y też p o ł o ż e n i e średniowiecznych serfs we Francji. I. J a w o r s k i , Zarys powszechnej historii państwa i prawa, Warszawa 1961, s . 84 i n . 1 4 1 5 1 6 �RECENZJE 606 nalna ludu podbitego Przeciętnie dowódcami władcy tak w — feudałowie wojskowymi, w swoim patriarchalnych —• s . odrobkowa, wych naturalna i dole tej i drabiny, wyzyskiwanych zanych do połączyliby jednak się tę w prawny zyjnie określone. nieckie i talakawa ny trzon im część w Wiara jej Nowego nymi i i przychylnie zbliżoną też (schematy, były z samym protestu przywią­ pewnością skomplikował nieustanne nie przyjęły eksploatacji (por. własnych, chętnie dość włości się 1 7 . precy­ je­ poszczególnych rodowych opierali walki islamu osadnictwo komendację również i były europejskie przyjmując oceniane ustrój na (dukiya), niewolnikach, formując z nich głów­ (s. 1 1 5 — 1 3 6 ) zamy­ ogólnej zabawy) gospodarki z zwyczaj się również przez w kopieniaczej, instytucja z w zresztą długo się, w różnym (iyali). Z pobudzić roślinną, poświadczają ro­ stopniu pod rodo­ w dzień spokrewnio­ uprzywilejowane stwierdzić i można obrzędy przez płodność dowodzi wielkich się między Songai skoki była przed­ ustrojem zwyczajach i jeszcze klasyfikacyjnego. obdarowywania U ideologię według .obraz patriarchálně] źródłach magicznie co Hausa. rodziny wegetacją rysują małżeństwa tradycyjnych mu 118—1,26) charakteru rodziny wzajemnego kąpiele zapewne związany nie m a (s. odpo­ jedynie przedmuzułmańskie). chrześcijańskich, t z w . małe wielkiej odpowiadającą Hausa i zachować wierzenia wydzielają społeczeństwo ognia, i wyraźnie czasem (shara) ono pozostałości mające obrzędów, źródłowe) etnograficzna ekonomicznej pozwolił pierwotne jak Hausa podstawy społeczny podobnie teksty Jest u ludu Rozwój pokrewieństwa gospodarczej, niecenie rodowego pracy. których Zachowała (rytualne dycji z wiązać instytucję: tych formy państwowe gospodarcze, System zumutu). roczne ter ludności chłopów europejski rodo­ na form talakawa które socjalno-politycznej rzeczywistość Roku. (aurem roz­ sadyb kategorie w i (renta admini- wiejskie różnych się cucenawa niewolnikami Władcy ustroju miniony niezależności trzeba gospodarkę wojennych i Kolonializm stworzenia stanowiska obrzędy patriarchalnych, wym Rozliczne Zachodniego, lub lenn. muzułmańskich, autora względem do omawianej formie rodowe Terminologia dzin dążyli powierzchowna. stawienia stosunki — żyjącym chłopstwo rozrzuconych roboczą niewolnicze rumde, strukturacji neofitów bardzo wspólną niewolników siłę (talakawa) interwencjonizm przekształcały wyzwalanie, o przeżytkach szczątkowej (zwyczaje, na handlu Sudanu nadawanych badawczą wiadającej z podległy armii. Rozważania kają formując rozwojowej osady tzw. wysokie swej oraz (Fulbe). wyższymi i sądowniczej wolne sfeudalizowały społeczną. i Zakładając feudałowie powierzając kauri) i osobiście chłopstwem prowadziły warstwę Afryce ekonomicznej wczesnofeudalnej. po popytu grupę niewolników, od 100). F e u d a l obciążających władcy czy w duchowieństwem ewolucję. branieckie), niezależnych (s. tzn. w zibiegoistwo) tzn. plemionami Status z władzy które rodziny), wsi niewolnictwa poganami, i perspektywie jedną pełnię — wpływem naturalną Źródłem z W lennami (gida), 1 0 6 n.) (powstania, (Węgrzy), łącznie j a k też w o l n y m (wielkie (s. pod ziemi. 4 pieniężna terytorialną Europie podatków możnych zależnej w grup, jednak Wielkość rodowy wspólnotę niewolniczej miał wspólnotach 102—105). ustrój jest (cucenawa), stracyjno-gospodarczy sadzając to władali lennie nad niewolnikami (gandu czy wszystkich ogień przyrody. nowo­ podczas Charak­ wielowiekowej również źródła tra­ archeolo- M. M a ł o w i s t , Niewolnictwo staroafrykańskie jako czynnik stagnacji społecznej. Referat wygłoszony 1 2 I X 1963 r. n a S e k c j i s p e c j a l i s t y c z n e j „Historia kolonializmu" zorganizowanej w ramach I X Zjazdu Powszechnego Historyków Polskich w Warszawie. 1 7 �RECENZJE glczne. Instytucja Zachodniego związana nych była z nie systemu tría). Zapewniają świadczenie to odrębna wybór 12 dokonany z logicznym zdarzeń, edycji część G. D. Olderogge. kacji, nych całości plemion obrzędach, w pierwot­ rodu rodowymi i wzajemnych kooperację drugiemu małżeńskim; zależności gospodarczą (fra­ (zwyczajowe pracę także transkrypcji zapewniają został pracy pozycję w skompensowany różnej natury: pozwoliło i metody rozbudowany aparat jest czynią Afryki dostarczają oraz połączony z omawianej o nauce ze konkretnego cenny materiału Zachodnim pisanych dziejowy. zostały przy czy Mark­ kompleksowo na tle bogatej Wielostronnie publikacją w innych archeologiczne radzieckiej. wkład róż­ szereg rodzaje nie tylko walory, dwa z też źródeł po do­ że jak zasób staranną te Obszerny tematyka, proces autora doku­ publi­ geograficznych Sudanie Szczupły Wszystkie pracy wy­ udo­ językową opracowania, zastosowane w autor żałować, Pionierska i zinterpretować także Dzia­ kierunkiem Zachodniego) jedynie językowe, naśladowania. niedostatkach, Sudanu Należy opracowanie i nazw etnograficzne, ale pod ich podstawie. Olderogge badawcze krytyczny, godny na sięgnięciem i chrono­ interpretacyjne wprawnym odtworzyć k o r z y s t n i e wyróżniając ZSRR, imienny, poznania D. porządku Faksymile opracowanych (języków literaturze. 1 3 7 п.). (sokoto), pracowników paleograficzną łacińskiej. szybkiego (s, Hausa p r z e k a z a c h , które badawczą wyrazów w możliwości indeksy: Olderogge. zachodnioeuropejskiej, aneksie, weryfikację a one zespół Nauk tych badaczy. D. się w grona samodzielną są Akademii źródłową dialekcie dokonał wielkie na publikacją Uszeregowane jeszcze szerszego pracy jest zachodnim zawartych kryje mają założenia umiejętnie, realiów trwałą co . 1 S w Tłumaczenia komentowanych historycznych sistowskie w wielu różnych jednego normami i u w funkcjonującymi łańcuch Olderogge Krausego 245—254), nie w. powodzeniem D. pozwalają oraz ustaleń literatury więź napisanych domagająca antropologiczne, i dla (s. indeksy X V — X I X źródeł silną Instytutu Etnografii cennej względów nowych z drogą etnicznych, spis pierwsze określonego opisują. części, 210—244) literatury pełniają w po tłumaczenia zestaw i tą (s. A. Bogactwo tylko mentów się podporządkowania zamknięty pracy które Afrykanistycznego stępnione z widomie tekstów, łu korzystał lecz spotykana przejawiająca małżeńskimi związki tworzącego one żywo usług). Druga, Jest podboju, społecznego, i formami Zwyczajowe z pokrewieństwa", (s. 1 3 0 — 1 3 6 ) określonymi fratriach. wynikają „żartobliwego Sudanu 607 źródłową pewnych badania nad historycznego do tylko dziejami szerszych uogólnień. Jan P R O B L E M Y dowego Warszawa Afrykanistów, „Wkroczeniu noafrykańskie nomicznym... w Afryki G. Berlin, A. jako ostatnich i nowej latach światowe, nigdy problematyką 1 8 zu Akra, grudzień z Pierwszego 1962, p o d Międzynaro­ red. S. Strelcyna, 1963, s s . 246 towarzyszyły się materiałów A F R Y K A N I S T Y K I , Wybór Kongresu Tyszkiewicz poświęcone natomiast Afryki. K r a u s e , Hausa B e r l i n 1928. siły liczne politycznej konferencje głównie nie zwoływano Takim właśnie Handschriften na i problemom dotąd sejmu sejmem in arenę kongresy der międzynarodową regionalne, politycznym uczonych miał Preussischen się ogóli eko­ zajmujących, stać Kongres Staatsbihliotek �RECENZJE 608 w Akrze" — wyborem czytamy Kongres, wersytecie świata. jak Myśl 1960 r. W ciele o w Afryki, ria). szeregu prof. Głównym kanistów rodzimych, delegatów skich (73) mieli opłaconą szonych o toczyły światowej forum dla wisk Polskę w w Twórcom Studium ów a histo­ Ibadanie (Nige­ Kongresie Afry­ zaktywizo­ więc z delegatów Ponadto ilość góry afrykań­ Afrykańczycy uczonych całokształt spoza problematyki referatów zagadnień wystąpień ich wygło­ afrykańskich przedstawicieli szeregu artystycznych. Nic więc charakter nie było Akrze w repre­ znany Ustalono Obok znawców w uczeni nie były wtłaczanie miał się szczególności stać dla dziw­ bynajmniej całej jak imprezy najszerszym afrykańskich środo­ dziejów kontynentu. Dzięki Afryką, obecny, Nie miejsce resowań Afryką naukowa myśl jakiej Strelcyn. Pod wybór cel tej jak energicznej i j e g o też referatów najszybszego szybkiej więc na Warszaw­ dostarczenia imprezy pracy bogaty redakcją wygłoszonych Uniwersytetu międzynarodowej otrzymaliśmy Badań do naukowej zespołu wybór redakcyj­ tematów ludność roku przebiegający jej na trzy uczonych. dostarczały Europie z za­ i tylko M. niekiedy relacje in. obszernego i zaznaczyć, takiej, mówi, dlatego żeglarzy że nie i do dekolonizacji że a w kupców, stawia ewolucji najwcześniejszym interesowała połu­ całość Pierwszy, roku zawierającego innej zainte­ 1950, afrykańskiego Herskovits nie na dzieli okresy. „kolonialny" znakiem przyczyny Herskovits Ame­ dyrekto­ położonymi zasadnicze 1890, d r u g i , pod Warto obszarami murzyńską. t u n a s t r e s z c z a n i e tego europejska w J . Herskovitsa, byłego A f r y k a n i s t y c z n y c h . Kreśli o n ewolucję afrykanistycznych do afrykanistycznych Melville szczególności przez wyjaśniających wśród badań niedawno a w wystąpienia. hipotez z Rozwój zamieszkałymi wiadomości Afryce, przyświecał „przedkolonialny", ostatni, dr Stefan Afrykanistycznego materiałów referat zainteresowań ciekawych Studium Programu Sahary, prof, reprezentatywny przez zmarłego dnie najdłuższy, Akrze afrykańskiej. otwiera amerykańskiego od w później znaczeniu. naukowych o na znaczna obejmowały i Kongres dziejach największe liczba współczesnej. jak świata, opracowania resowań stwo i i organizatorów Afrykanistycznego wygłoszony oraz całego czytelnika problematyki Wybór ra rok wyjątkowym ryce bowiem opracowaniu polskiego kresu sumie widownią referatów, jak w przedstawi­ został w X X V sierpniu obserwatorów. niejednokrotnie Przeciwnie, reprezentował się skiego. nego w charakterze był i nieafrykańskich. sekcjach Kongres również College całego w zasiedli zgromadzenie Natomiast jak lecz Uni­ z Plenum pierwszą Prezesem intelektualnych, literackich i afrykanistów Kongresie, o 9 tę na osób Moskwie intelektualnych. tak, by delegatów w w skalę, University środowisk dawnej, poziom szablon. Ameryki. było 1962 r. 450 umysłowych. ukazał rąk sławie, Zamierzeniem jednolity w uczonych, zarówno jednolite. w się szeroką Afrykańczyków Kongres. Kongres środowisk że na zarówno przez rodzimych nego, na i Afrykanistów. Afrykanistyozna afrykańskich, rektor kraju liczbę podróż Czarnej, ilości ok. przygotowującym organizatorów każdego przewyższyła Obrady Dike, ogółem obradujących tak będących Kongresu 11—17 grudnia Sekcja na Europy afrykańskich przybyła Afryki wysunęła uniwersytetów Onwuka dla dniach zgromadził Orientalistów, badawcze największej liczbę w i zakrojoną wysiłkiem jak wanie Afryki К. się organizacyjnym, środowiska afrykanistyki, Problemów) Międzynarodowego (Akra) zwołaniu naukową tylko wstępnym odbył Kongresu komitecie nie słowie Pierwszego Legon jego imprezę zentujący ryk z wiadomo, Ghany Międzynarodowego Afryki w materiałów się ponieważ bliżej mnó­ kilka zainte­ okresie wiedzą wiadomości te �609 RECENZJE nie bardzo zgadzały pularnymi kowane pod wśród i nazbyt naiwne połowie cechy mocarstw wielu X X badań, zajął łamach czasopisma choćby P l a n pięcioletni dyńskiej Szkole nistów-terenowców. opartych kanistów, obserwacje wyszli z badań na S. tyce w Niassie, są odrębnionych doprawdy dyscyplin nauki i techniki w w Afryce). autorzy mogli przez Sporo stawia rii i sytety i Kongres jak dalej (badania znany potem i in. czarnym konty­ się u c z e n i w prak­ badań Fafunwy wy­ też tradycję archiwa, ustną, i wiedzę dziejach i bogatą w przed­ swego w pochodzące materiały kon­ zasobne, społeczeń­ tylko z wy­ lingwistyczne. traktowaniem t y m względzie Wy­ przewod­ systematyczny z „europocentryeznym" odegrania referat nadspodziewanie nadal przed­ afrykańskich afrykańskich. o niezwykle archeologiczne, wykopaliskowych, do ludów zwięzły czerpać obszerne, ogólnie znane. afrykańskich sposób zarówno zerwania jaką W winni (Rola dynamika nazbyt społeczeństw historii Problemach Potie- a nawet mało I. Baffoura (Oświata są n a t u r a l n i e i omawianym ZSRR, R. P. T y m niemniej interesujące Dike. kampanii rolę, Babs badaniom w Nauk Afryki), współczesnych w materiały konieczność wzrostu ogólnych wydawnictwie, Greenberga Roberta (Historia poruszających należałoby i G. Armstronga będące środowisk ciekawe, gdyż Etnografia obecny (Rola wyrazem zainteresowań kańskich 39 - jale miałyby histo­ uniwer­ afrykańskie. wystąpienia i L. Mair reprezentują Akademii zagadnienia niezwykle historycy. O m a w i a doniosłą referatów wianym H. nich z których prowadzonych podkreśla mono­ takich, przedmiotem krajów A. problemy Onwuka wykorzystywane, rysuje Z K. społeczną wyczerpująco. zamieszczony źródeł, murzyńskich, rywkowo Autor poświęcił afrykańscy mało stwach węzłowe Kongresu, i oraz w omówić t u należy on rodzaje tynentu a Poruszane je lon­ prowadzący Fortes, I. S c h a p e r a się w afryka- uczonych-afry- Wilson, zainteresowań staje przedstawiciela Afryki) czytelnika uwagi więc niczącego Wagner, Afryka ekonomicznej rozwoju nich polskiego mienić Czarna wystąpienia niezależności dla M. Na wymienimy naukowych. [Problemy są G. wzrostu polityczno-gospodarczą materiałów stawione rozmiary świata. china aby Wybrzeżu, że choćby G. nad Pondo), Bysantium), badań nowoczesnych Rodezji, (badania Black wywodów Malinowski. Spośród wymieńmy północnej Hunter The (autor Złotym części Problematykę społeczna M. w 2 nega­ przedstawicieli przyszłych połowie X X w. D o badań a f r y k a n i s t y c z n y c h włączają wszystkich zbiorze w opracowania w jak i Malinowskiego kuźnią terenowych. Malinowskiego, lud Bema, Nadel zasady przez po­ podciągnąć Afryką naukowych artykułów, były i skompli­ uzupełnić Bronisław Prowadzone badaniach było przez nie planu szereg seminaria je zbyt pozytywne, głównie rodak, on Afryki. szkoły zarówno miejscu nasz powstawały ze ówczesnym Imponujące nentem dla można opracowaniem Anglii szczegółowych naukowe Bagandzie), r. opublikował badań J . Richards, badający w 1928 tym przyjętymi były zainteresowań początkowo w w aby wzrost ukazuje Ekonomicznych Tam na którzy się „Africa" Nauk szybki sposób od murzyńskie niespodzianek, prowadzonych że filozoficznymi, Kultury Herskovits Nie wzmianką, afrykanistycznych A. dostarczały i 1 w. tych koncepcjami europejskich. Przedstawiając kolonialnych. Herskovitsa grafii, z ogólnymi schematy. X I X w. tywne się uczonych własną poruszające P o l s k a , t. I X stan się kulturą. i znowu zagadnienia, wystąpienia afrykanistycznych lingwistyki budzenia literackich szersze wymienić w badaniach świadomości Są to nas badań narodowej wypowiedzi zupełnie nie w oma­ Josepha lingwistycznych) afrykanistycznych). a r t y s t y c z n y c h . Materiały u zawartych lingwistów, Dalej Afrykańczyków przedstawicieli to znane dla nas problemy afry­ szczególnie z zakresu �RECENZJE 610 murzyńskiej literatury, Afrykańczyków nieraz Bambote inteligencji w zarówno językach wypowiedziach kombo roli w czy takich uczestników Ezekiel Maphalele, afrykańskiej ' n a życiu społeczeństw Niemniej tradycyjnej, miejscowych temat interesujące były szkolnictwie (Philip murzyńskiej (J. H . E. referaty wych. W grupie kiem innowacje w tradycyjnych W ryczną. w wydana Czarna Matka skiej", autor łeczną zakresu wyżej wiącej w i jej sztuki temat afry­ afrykańskim syntezy muzyki i Problemach wyników referat lingwistyczny medyczne jako Richarda Pankhursta kilka referatów społecznych być może a/rj/kanistj/ki obserwacji źródło badań nad na temat obrzędów religijnych zawarto 20 r e f e r a t ó w już będzie języ­ (Tradycjonalizm przyczynkarskich oraz nauko­ przedstawiciela dziś w one wartość itp. na histo­ przyszłości uznany Leszek Dzięgiel za afrykańskiej. Matka, i Państwowy Instytut próbę Wydawniczy, Ta autor ujęcia szukaliby gdy War­ ze historii — czytelników, dalszych przy dla elementów fakt, ktoś że nami wiele prze­ europejskiemu wszystkich częściach reprezentowanych drugiej woli — wybranych tej pracy zainteresowani wiedzy o od przez etno­ jeżeli pozycji już stano­ wspomnienia omawiana następnych pisaniu którzy przed dyskusyjne, zaczynamy na jeśli determinujące spo­ problemów rekonstrukcję znana Pol­ sytuację rozpatrzenie zwłaszcza pierw­ „Etnografii Afryki. przeanalizowanie założenia baczne poprzed­ dwu szereg tez co n a j m n i e j Matki względu lub na za Wiele W 7 jeszcze niemal Davidsona dwiema trafnie o n a bliżej w wyzysk. dotyczy Czarnej t. prawidłową nie była uznać uwaga jedynie chowa zasługuje należy w rozpatrywał zupełnie latach, książkach poprzez za w Basila z odkryta. można oraz imperialistyczny ostatnia to Takie przyszłych Davidsona ale nowo i nadzwyczaj nadal na czasach, kiedy 1 poszerzeniem uznał Lądu. razie omówienie historię A f r y k i Czarnego która na na szczegółowo książka tematycznym znaleźć wyzwolenia z nich pozycji, rozwinięciem Ajryka omówienie synetetycznego niniejsze poprzednich na w już niektóre fałszywe. i Stara się kolonizatorowi, latach związku kontynentu, nie tylko ostatnich ścisłym niezwykle wspomnianych Jeśli w przededniu historii choć zgoła dować się który w budzi zorganizowano grafów, które Manowej literatury na temat na posiadają Polsce nie pozwalających odkrywcy Afryki w omawiał szłości A f r y k i jest także poznawczej Czarna dokładniejsze Konga tajemnic nia a afrykanistyki nauki pozostaje z Ajryka czyli których nie Dadie, poglądy estetycznego w Problemów; Kongresu, DAVIDSON, szych, w z przez 1963 Trzecia z oraz instytucji treści dziejach B. się rodzimej wygłoszone zjawisk wystąpienia Etiopii) Prócz Bernard zamieszczonych w znajduje 246 s t r o n a c h Pochodzą BASIL szawa na tematy. przełomowy nimi, Tanganiki), referatów dalej historii pisanej kontrowersyjnych Nketia). szczegółowych afrykańskich sumie rozmaite pt. z właśnie staroamharskim, jak W ścierające rozwoju ogólne E . S t r e l c y n a , p t . E t i o p s k i e traktaty Polski i tej grupę Kongresu, widzimy realizacji wychowania Njau dotyczące współczesnej, kontynentu. referaty Kwebena Odrębną wreszcie tworzą i europejskich. kierunków czarnego kańskiej, j e j t r a d y c j i i iprogramu jak i Afryce obecnie pogłębieniem dwu praca spojrze­ zjawisk historycznych, okresów historycznych mogłyby jedynie poprzednimi i jej historii. zbu­ pozycjami Dlaczego �RECENZJE używamy tu zamierzenia do zarzutów, wianej i trybu przypuszczającego, autora nie w które książki, dziejowe skich — z druga autora które zaś rewolucja sensie kulturowe nowo samej rozwój jego w dezintegrujące jednak, coraz w niczym" tów zaczął historii rozpoczął poszukiwania rozmiary tego i względu poczęli z pierwszym publikacji, które i pozwalają końca przestał istnieć, m i m o Davidson malując Czyni dyskusyjnej każdy — w czy tego sposób na podstawie takiemu układowi kompleks stosunkach oczach X X znacznie z ten tzw. w. opinii Inna łatwiej niż w Czarnego że czasach tych która w obecnych, ale jak najlepiej wszystkich przez podróżników sytuacją krajach. pojawiają w i W nie­ również opisy podróży od Afryki ilości roz­ zaczerpnął się okresie z Afryki. Afryki właśnie XVI w do zasadzie niewolników ją sugestywny wówczas sobie po zupeł­ pisana jest może błąd tę właśnie realia opinię dlatego jego że książ­ od prób autorów. skąd wypływa Europejczyka być tylko wyzysku bynajmniej biali. do omawiana się, trafny założenia, przeciętnego Odpowiedź co ówczesnych zorientować jest z odróżnić przez i widzieli zdanie prostu usankcjonowanie nie Ameryk autor niezwykle jak właśnie wprowadzić aspek­ obu zniknął. wychodzi Lądu. że „niewol­ wszystkich pamiętniki wyrobić możemy na Afryki, opisów Afryce charakteryzujący środkiem publicznej, sprawa, i sugerowanych łatwo Widać o ówczesną p r z y t a c z a n y c h cytatów wyższości swoistym Autor realiów mieszkańcami jest nam dla takich lektury rzeczy sposób na przejrzenie Afryką nie barwach, tej wskazując eksploatowanie to m n i e j s z e j w takich Afryce W krajów niewolników XX, pozwalający tych w materiału a z w z w czytelnik — Interpretacji coraz wieku obiektywności. przedziwny kompleks w z Afrykę niekiedy potrafi Dzięki w inteligentny fałszywej ten korzysta jednak eksportu początkach czytelnikowi to problem pojęcie. mogłyby było Liczne panującej to historii wydawanych się Proble­ Starej działania. cytatów handlu do — wiedzy wyjaśnienia najwcześniej Francuzi. iż s a m w y w ó z w okresu Afryki. w afrykańskiego. pogłębienia które autora nieprzerwane niewolnictwa problematykę celu sytuacji którym etnicznych niewolników ukazały ale wylansował bezpośrednio arenie dotychczasowych wolne, kontynentu do najwięcej stopniu że kulturowej, zdaniem Davidson poszukiwań tego t y m okresie odtworzenie grup w — choć niszczącego tych Hiszpanie, na zmiany na, i i dyferencjacji które materiałów, jego się mniejszym jeszcze, nawet i chronologicznie czasie w nowych zapoznali i powolnej w W jej stanu społeczny eksportu z w w., i zmieniły z wielowiekowego problemowi Davidsona etapem na XIX i które afrykań­ powiedzieć, publikacji że w stosunkowo Anglicy ka fakt, Portugalczycy długim nie którzy na oma­ autora ludów poświęcił kontynentu. zjawiska wszystkich handlowców, Ze do się niemal przywiązywać Afryce oddać prawie się on tego w rewolucje, zapoznania rozwoju ludów miejsca n a rozwój zagłębiania „niewolnictwa" Naturalnie się przez hamująco poświęcił autor czy ustosunkowanie „niewolnictwa", można miejsca uwagę okresie że przejdziemy reprezentowane dwie całkowitej sporo wpływy miarę większą dlatego, jednak inne wynikiem poszczególnych której, wiele przeżyła była wpływając rewolucji odkrytej, pozycji Chyba Zanim tezy ten kontynent okresie bogacenie na nie dynamicznego w ten się — nich (w nastąpiła pierwszej z element zniekształciło mowi a przedstawić wyrwało wprowadzając warunkach) afirmującego? uzasadnienie. Pierwsza żelazem, ewolucji nie zrealizowane. takie, uprzednio zdaniem oblicze. a zostały spowodowały należy ich materiałowe Afryka pełni 611 i jedna, grabieży wynalazkiem XIX w było XVIII obecnie w. mamy do �RECENZJE 612 czynienia jeszcze ze Drugim jących są stałe z zainteresowania 100 l a t rodzajem stawowego, rały wzrostem choćby źródeł, zapiski kontakty Europy się które autor poczynione między (głównie z w Europą, Anglii) podniósł księgach Afryką do Ameryki dochodziła zapoznać nie się z towar. w one A że księgach były inaczej w do Anglii i W wpływem cennym i ponad było mówić ludzie władzami przedstawiać to specjalne ze pod­ te zabie­ pokupnych na na lepiej statkach że nie przyczyn, przeznaczone zniesieniu wojskowe Nieco niewolnictwa ścigały wszelkiego okręty prze­ rodzaju przemyślnie ten skrupułów czy administracji. względów jak przewożono wszelkich bardziej być mógł ich zdobywania, których oficjalnym na Afry­ więc nie mieli specjalnych tym musiały liczba Któż pozbawieni jednostki niewolnikami Statki szczególnie towarzystwa zrozumiałych zabezpiecza­ sposobami też po źródła których okrętów, cokolwiek, niemalże statków Amerykami. tysiąc. i zyskiem, więc poza się Odtąd w czynników gach ekspansji wówczas stan prawideł etnografów dane doku­ ukrywane pierwszym kilkadziesiąt Cooka czytelnika się, jak tez i i j a k ułatwiają lub pracy hiszpańskich; nie tylko ale przede chociażby Tak w pożyteczny. i odpowiedzieć do lepszego w tym odniesieniu na i należy, w tego dwu autor jakie jeszcze poszukiwań udział nie w podró­ zasługą autora szczególnie łatwo zorientować materiałach nieczytelne omawianej jeszcze admiralicji rodzajów już w rodzaju Można dotąd i nie­ przez nas portugalskich bardzo historii kontynentu rozmiary księ­ próby Ostatecznie angielskich, pozostało Davidson słabo sposób n a m się d o i n n y c h części ś w i a t a . tych i h i s t o r y c z n y c h , które archiwów zbiory wielu Davidson niewątpliwą Davidsonowi że fragmentów okrętowych) pytanie, biorących procesów zakresie danych. na od się w dziedzinie te materiały możemy część ciekawe podstawie ksiąg na statków Jednakże pewnych dodać w bez­ współczesnych Naturalnie rodzaju Dzięki oprzeć znikomą zrobienia głównie tego historycznych wydawały jednak bogate z wykorzystać zrekonstruowania i fragmenty są etnograficzne dla źródła lat i z tubylcami, możliwości tendencje zależności stanowią egzotycznej". okrętowe odkryć jedynie wszystkim w więc i opisy wysp, odkrywców. potrafił nowych niezwykle podróżników rycznej do celu kultur, w źró­ topnieć rodzaju czy kilkuset kontaktów i nowe korzysta wielkich t o , że czasie księgi materiałów wykorzystał rodzaju wyraźne wszelkiego ogólnoludzkiej bezcenne „etnografii wydano Natychmiast kultury różnych lądów n a m one z r o z u m i e n i e innych zrozumiałe. w zupełnie który atrakcyjny wiele tego zaczynają zdradza latach, gdy kilkudziesięciu niekiedy tzw. autorem, jest dla świetle otwierające czy innych Matki wartością kultura w rozwojem napotykanych lat temu nad prymitywnych tę k u l t u r ę k s z t a ł t u j ą c y c h , z a p i s k i z n a j d u j ą c e Europejczykom do ich przeszłości rządzących źródeł a sprzed poznania się ludów formy, kultury przynoszące postaw oryginalnych Czarnej cywilizacji, tej do znanych grupy tradycyjnej indywidualnych interpretacji zastanowić odizolowane swojej okrętowych, żach t y m miejscu materiałem zrozumienia i trudno w s z y s t k i m broń palną, a z niewolnikami zazwyczaj rangi obu niewolników, nawet zatajać do towarów i przede armatorzy poza kiedy kiedy przedstawiające w to handlu chyba epoce, zatracania jest czym niszczone. pod do i nikogo zaczęła Francji, Warto deł. wglądu dotyczące zgoła byli względy niewolników. menty handlu okrętowych sprawa wożące wyłącznie kilkuset, a właściciele nieczuli n a inne by do systemem kapitanowie, żywy i wywoziły niekiedy o okrętowych a ładunki k o n t y n e n c i e afrykańskim, a więc alkohol ki Afryką, temu. dużo, i to afrykańskiego, by wspomnieć holenderskiej. źródeł próbuje przybrał (opisy dojść handel ówczesnych prawdy histo­ niewolnikami �RECENZJE w Afryce i pierwszy jakie został zainteresowania oświecenia, w się a ruchów przodowania Nic w handlu oficjalnych oświadczeń jej obliczaniem ekspansji. Nie pansja w ta przez ulega n a obronę cych o odwrotnej jącym spod pióra część Anglika Zawdzięcza stuje, ale to silnie cowuje ją opracowanie nastąpił sobą wielką i mieszkańcy, jej która obiektywnie oręż Europejczyków w swoje prace ze micznego :yskuje jest rozwoju. wielu sowań i zrozumienie nie ich swych płaszczyźnie bowiem że eks­ i mówią­ dezintegru­ przystąpić gdyż i do wyszła poglądy nur­ pozycję z do ulega uczestników to b a r d z o i tej krajami walki, się w poszanowania razem że w rozpra­ historyczne Afryce, ma okresie, przed Afryka do Nowego świecie, k a ż d a jego że stając rozwoju, praca, stanowi Davidson po stronie który dziś kiedy przewiezionych bardzo poprzez tych, przed szczególnie dyna­ i e n t u z j a s t y c z n i e , dzięki czemu tego rodzaju społeczeństwu i umożliwi na nowej i wyzbycia rewo- problematyki, c z a r n e j , niegdyś t a k efekcie afrykańskimi miejsc. wykorzy­ wprost tym Ameryki, Rozbudzenie Afryki — temu, perspektywy konsekwentnie sytuacji ale i drogi rasy celu on do wątpliwości, rozwijają naśladowców. tym współczesnym o równouprawnienie względów w chwili. W historię n i e w o l n i c t w a Nie pierwszych niekiedy Murzynów we zachodnioeuropej­ z międzyludzkich potrzebę potomkowie sobie krajów dzięki niewolników przyniesie wzajemnego się przytoczo­ danych Matki, powraca może stosunków rozwijanie z do nastroje pozycjach, pasją, współczesnej stosunków ilość należy jakie Matce swoich i eksportu upośledzanej. dalsze wykazanie, jedno tez i i c h — Czarnej w poprzednich zwolenników lepsze innych swoich walce Czyni i jasności stanowi jednym Anglii źródeł, starannością zrozumiałych stopniu rodzajowi również słusznej jakimś nowemu przedstawia nowy w jednak zajmować biologicznie uwagą Dziś według imperialistycznej ale d o Czarnej zajmuje zasłużoną przez większą honor rozkwitu. narzuconych stosunku Davidson ,,dehumanizacji" jak w najwcześniej wątpliwy jedynie celu była zaanga­ (przynajmniej postęp, niszczącym a zwłaszcza roli Afryki rozwoju przyszłość, zdobywają którymi w szczególną wyniku tym krajach wyniku na i Ojczyzną angielskiego. wspominaliśmy, procesu w świata dzięki podkreślił ze z obiektywizacji J a k już jest z n i k o m a i reprezentuje nie t y l k o ma cywilizację tzn. o jej Toteż historii również lucyjności. którą w w prac w okresu początkowo handel przypada politycznych, kolonie gros Davidsona, społeczeństwa odegranej byłe ten tych może raz niewolnikami w Anglia już rzecz największego stosunków) Afryce medalu, jego nastawiona jej argumentów w Anglii, posunięć że mniej po Początki handlu. handlem właśnie okresie układ wątpliwości, działaniu. to w pewnych przyniosła stronie Niewątpliwie skich i w s z y s t k i c h książek tujące że zwłaszcza Afryki poniosły tej t e z y społecznie lektury do z nie sięgają na podobnego walki ten literaturę. Afryce agitację stosunkowo im, a aktualny jakie efekcie nych ona stosunku strat, i niewolnikami w mocarstwu rzecz Temat bogatą w zakrojoną zaprzestania na i Lądu. niezwykle niewolnikami dziwnego, choć Czarnego już szeroko Anglia więc handlu, liberalistycznie temu handlu całkowitego burżuazyjna tego dla z a sobą rozpoczęto później Francja. zakazano skutki 1 ma intelektualnych XVIII-wieczna żowana jego problemem którym ograniczenia, tych były poruszony 613 się temu angielskiemu krajowi płaszczyźnie, dawnych zaintere» ułoże­ czyli konfliktów i na nie­ nawiści. Omawiając szczególnie Jest to osiągnął na kwestię trzech zrozumiałe największe rozwoju regionach: ze względu rozmiary. niewolnictwa Afryce na fakt, Historia w Afryce Zachodniej, że tego autor Kongu uwagę i Afryce właśnie tam handlu pokazana handel jest swoją skupia Wschodniej. niewolnikami w Czarnej �RECENZJE 614 Matce w sposób poszczególne całość, historyczny fakty, wskazując czynami kolejne a wywody wionymi i rolą, wiadomości W szczególną tematu oraz jących się nika jasne postawiony w niewolników poszczególnymi i i Davidson jeszcze muszą refleksje gdyby nie refleksje, byłych na temat, choć niemożliwe. Afryce ono pióra spod największy tłumaczeniu, zentowane z Czarnej w teriałów opisowych, powtarzania materiału, nie potrafił niku czego żący. Nie tylu kułu, z autora. odkrył, nam chcąc bo sugestię, niekiedy traci zwartości na temat że przytoczeniem sztuczne w znacznie że bo inaczej, zmuszą to ekspansja już po europejska uwagi, z rodzaju nie jest się dziś umieszcza tego też są że wyszło nacji mającej podobieństwo że autor swego w tak jego podjęcia jeszcze bardziej do celowe byłoby cytatów epizodycznych a całe przerost choć w się typem w wy­ nawet nu­ i poświęcenia tomy, w ma­ niemal jednocześnie entuzjazmu, miejscami napisanie zawartych partii, związany zasugerował problematyki napisania ostatniej jest wrażenie ilością, t y m zakresie tej Davidsona, Matka. można czyni jej zapre­ w Czarna jak zarzucić prac jaki prze­ tezy można wysiłku, jej potrzebą główne znaleźć pozycji, Matce o za z poprzednich jakie takiej pomyśleli bowiem n a m przytłaczający, najcelniejszych klarowności. Polsce przemawiają tak wielkiego można, się rozbudowywanie i w nas nadmierną słuszności ten tego, słabiej Czarnej całości ten wydaje zaprzeczać na by obdarzył przekazać strat, swoich zupełnie Niestety ani kul­ które dzieła t y m godniejszy o elementy, wzajemne Sądzić swego historii, zasadzie wydaniem widzenia że postęp niewolnikami Obiektywność wywodzącego książki W uzasadniać których nadmiar stron, wysunąć się jaki jest c z y t e l n i k t e n z n a już się punktu cofną więc między bezpie­ wyglądałaby wyrównania tej zakresu i luksusowym naukowego nie bogactwo poczucie statystykami, koniec na wpojona wojen handlu europejskie. pod Ta zahamować działanie tutaj polowań efekcie niszcząc niewolników. znacznie polskiemu. tego nie w y d a j e tłumaczeniem Z z mu w czytel­ jest Afryki. względy Matce wiedzy że z afrykańskim. i zaznacza­ Europejczyk uczynienie musiało drażliwego przeciętnego nieustannych na pewno a wydawcy czytelnikowi pogłębienie książce, kolonizacji inne silnie dokumentami straty, angielskiego, dlatego gdyż udostępnienia jego w co podkreślenia wyłącznie zajmuje tak Dla przynosząca eksport fakt Davidsona dotąd państwami, dziwota, i tej naszych tego jest powodem wielkodusznego niemal głównie Nie tu omó­ wartościami omawianiu właśnie dziełem metropolie licznymi jednak to destruktywne na przy­ poszerzania Basila w kontynencie się humanitarne, do autora na historia A f r y k i Sam udział Chyba to europejska najbardziej przyniosła a że to j e g o gospodarkę, widzi nad rozpatrywać materiałami, dziele Afryki. że ówczesnymi to s k ł a d a ekspansja dzieła, stała tradycyjną również ogólnymi w książka na niewolników, n a s przerażać. nad dotyczących tego Europejczykom, za się wiązać zorganizowaną miejsce bogatymi odegrać próbuje Afryki. zajęcia gwarantuje on się i europocentrycznych, i że i czas obiektywizm pracach lekturze kolonizatorów prostu na pozycji zachłanność odpowiedzialność sądów on ludów względu świetnie Nie zastanowić ona Davidson wewnętrznie zastanawiając niewolnictwa oskarżenia rujnując ale więc pewną rzeczy. powinna plemionami Autor tak w podbudowywuje najintratniejszego i c h sprzedaży turalny. ze stan skutki, biegu czarnych dzięki Afrykańczykowi czeństwa i wszelkich jest, procesy jedynie porzucenie we na dotyczącej pozycję i które może historii literaturze dialektyczny, innego warto jaką o tylko nie autora, wyżej, książki z nie takiego, i wydarzenia można dłuższego tej wyniku arty­ książce, czego jej jedynie niż całość �RECENZJE Dla etnografa książka wolnictwa przedstawia lecz to czyni zawsze ze ,,feudałów" afrykańskich choć należałoby wielu podobieństw wyjaśniają nizmu Nic a niekiedy w i z zasadzie pobudzająca mógłby do są z dla lektura w i miejscu społeczeństwa, przybrać te słabe omawianej opuścić jest dość Czarnej strony dość książki rozmiarów. wyrównuje marynarzy, dla C H E I K H niego myślenia. A N T A Omawiana DIOPE. poniżej mające dziedzinach Napisana L'Unité książka, za zadanie życia culturelle de l'Afrique zreformowania na tynentu afrykańskiego, wstępie jednak szoną w a książce Makulski Noire, Paris 1959, Presence Afri- światów: problematykę. tezą, Afryka społeczne tych i inne broni — a i w zwykłą. Sorbony, ma poglądów nie euro­ tylko kon­ starożytności. nie najlepiej tylko to — okresu przedstawiony wszystkich etnologii kulturalnej z w Na oddaje poru­ pracy mate­ tej pośrednio stosunku nej bowiem u ludów, tymi za je tytułu w południowego — tereny która więc na udowadniają jedynie do pew­ praca zajmuje rolniczych, dziwnego, w zwartą całość interesującej uzasadnia autor pod jedynie Dwa być założeń instytucje rozwoju opierały zmiany terenów zamiesz­ zasiedziałych od stosunków Właśnie dawna na społecznych tym różnicom Diopy. problem kultury poprzez światy odmiennych musiały pracy Ideę drugiego te etapie element względem książki. Egiptem. z jest Pierwszy domeną różnice. Anta omawianej afrykańskiego. dziedzinie zasadnicze Szeika najcharakterystyczniejszy tej że w pracy, kulturowym i Azji; Inne stałej swojej względem się pierwszym wymagającym strefami jest zrodziła ideologicznych. excellence par dwiema i Europy kulturowym, które pasterstwie ludów miejsca uznaje sens na przepaść, rozdziałach pod rozległe t y m idzie, u poświęcona Najwięcej wa za i wszystkich odmiennych pracentrum sobą ziemiach. Nic między jednoczący swoim co we aryjskiego obejmował między zaś i c h genezie autor i wnioski, w we paryskiej autora bynajmniej afrykańskiego, zupełnie kulturowe samych istniały społecznej niej dwu egzystencję kania, zdaniem zasadzie, w autor ze dzieliła ekonomicznych, swoją W zawarte pozycją europejskiego tytuł sobie północnego była że której koczowniczy, zawsze zaznaczyć, kontynentu — historii i nie jest widzenia wychowanka fałszywych również wydawnictwo punkt części. Główną zaś lecz wszystkim przeciwstawienie nich, etnologa, ,z d z i e d z i n y kulturalną jego wielu należy przede jedność nych kwestie przez afrykański i naukowego, afrykańskiego pejskich riał, opublikowana upowszechniać politycznego przez ambicję i też odkrywcza 200 caine, z które Dlatego Krzysztof ss. zaw­ mecha­ powierzchowna, dostępne. będzie mimo nie to Matki i trudno cudzy­ afrykański bez którego nie dworach identyczny) podróżników etnografów na t a k zastraszających Davidsona opisów metodologicznie feudalizm z nim bynajmniej nie­ X V I I I — X X , panujących tym że problem wiekach niepełny by praca Jednakże poprzez w stosunków można etnografa bo Afryki sposób podkreślić, zaczerpniętych względu w opisy nie jest nie dla warunkach tego i cenna, obraz funkcjonowania dyskusyjna. danych dzisiejszych choćby (w niewolnikami nawet bogactwo przyczyn jednocześnie że bardzo sposób fakty z europejskim dziwnego, jest jakiś Same mechanizm handel więc w zrozumiałych najsłuszniejszy. słów, sze Davidsona nam 615 kulturowym. jedności matriarchatu, ludów Stąd kulturowej wyodrębnienie jej od który afrykańskich chyba wypły­ Afryki innych Czar­ stref �RECENZJE 616 kulturowych logiczne w łonie większy takty na te kwestię. materiałowej glądami, Czarnej, się razem z to nowym praca Zresztą chatu Zdaniem od nych nymi sce autora skim, główną co z n a t u r y starczało kobieta, kobieta będąca oczywisty wypadku Jednakże od siebie w których te dwa wręcz nawzajem wzajemnych się kontaktów, patriarchálně mieszały jest określić niekiedy I tak w nocnych ty do wpływów. wypadku Ale również się z z całą Anta u życie osiadłe odmienne w w czy w Z biegiem czasu, wraz z się strefy tych typowy ludów ludów, i koczownicze, państw. I przejściowe, na poparcie ptolemejskiej obok widzi substrát bądź tej on północny takich wa­ węgielnym np. były oddzielone wielu punktach, rozszerzeniem których t e n sposób, bazę że rodzimą, tezy Europy typów a wiele napływ wpływami odmiennych t a k świat w południowy, starożytnej W zaj­ pierwszą politycznym, nie sobą cytuje którą Candace. ze w afrykań­ którym się to spraw­ klimatyczne wojen), życiu matriarchalny, i i świecie stykały stanowiło siłę kamieniem królowej miej­ element społeczeństwie i sprawiedliwości. nawet co na w trud­ zmieniać w w lecz z wówczas potrzebę mu i walka warunki społeczny, być oba odmien­ geograficznym, kolei, ona matriarchalnymi, się w Z czasie t y m , że dwu i stała uwagę mogła Egipcie pewnością, niektórych typy że matriar­ swoim z łonie wysuwało wykluczało patriarchalny Diope w rolnictwa porządek w nieustannie największą dobrobytu odwrotnie, z epoki pochodzeniem (co się tym omawiana teorii się niepewny miejsce prawa. przewodzić wytworzyły Egiptu „matriarchalne" i czasie tak rozwoju że metodologicznej. musiała zgodzić było był Afryki zapo­ ogólnoludzkiej. względem trzeba odmien­ europejskich, dyskusji w i e c z n y niepokój zwrócić fakt, przenikały. wkomponowujących południowym ziemi Hatszepsut światy, przepaścią, pod dla ustalił się afrykańskiego królowej tylko pierwsze gwarantką wydaje więcej i wątpliwości, ludzkość mniej największe przychylne głównie społeczeństwa należy musiano rzeczy n a każdego grała że po­ moż­ możemy XIX-wiecznej kultury egzystencji przyznano panowały krytyki już iż kulturalnej niej afrykańskich więc dzieł takiej prawdopodobieństwa dzięki powinniśmy gdzie ich przy sprawia, Jedności ciekawej od panował bazą się runkach nie gdzie dla mowała w Tam materiałach do p o d p a r c i a stopień gdyż ulega bardzo tym samym na komentarzach używać autora rozwoju odmiennych któremu gdzie gdzie w głównie na musiały spojrzenie z ugruntowanymi uwagi, patriarchatu, przynieść starożytnych przez przyjmować, do naj­ kon­ sprzeczność jaki pracę stadium j a k pasterstwo, fizyczną, swą położyć i prześledzić prawidłowe się i różnicami J a k wiadomo, spraw obiektem środowiskowymi, gdzie mężczyznę, rolę to warunkami ekonomiczny, i i i społecznym. pobytu, ność się się opiera tego, Nie mógł czasu dziś metodo­ i historyków. w widzenia zamiast zrodziły światów, również od Diope światów biegiem materiałów szczególnej rozpoczyna matriarchatu systemy autor reprezentowane przejściowego z sposób, a t y m s a m y m jednak godna stać Anta obu starożytnych jest popaść punktem może jako które nieeuropocentrycznym. sam autor przejść te tezy tym założenie podobieństwami utrudniające pisarzy różny praca wybitnie tutaj w sobą jest strefy, fragmentaryczność Niezależnie przedstawiają z naczelne nad charakteru dlatego z nietrudno ponieważ hipotez. związku zapożyczenia właśnie To studiów X I X - i XX-wiecznych je interpretować nych znać odrębne i Może przez W ogólnego zaczerpniętych opracowanych na zbadanie dwie kontynentach. pogłębienia afrykańskiego. źródłowych bazie innych od kręgu przemieszania tę na autora nacisk łączące pewne na wyrosłych zwolniło a dziś co materiałów. z kolei tłumaczy rodziny, wytworzył trudno zaliczyć elementów strefy w się elementy pół­ elemen­ on bądź afrykańskiej. wytworzyło starożytności �RECENZJE typ państw-miast, tradycji i państwa układu czuć mógł w on bez specjalnie stron. patriotyzmu tywnego było sferze ludów Wiele miejsca od aryjskim poświęca wszystkich ludzi autor z północy w sca na pesymizm i rozterkę. byli w tragediach i dramatach tragedie Ayschylosa afrykańskich jest i opowiadania u ludów w jęciu daną 0 o w Nie twór ile należący ulega więc naukowe i służy Wiadomo, zacofane etnologii że 1 które Diope w lub niesłuszności mniej Europie w daleko Anta nienia wyboru w które a dzieła, dla bajki, legendy twórczości o tyle stanowiące w po­ kiedyś w należy w co ludów autorstwem, więc który dla miej­ rozmiłowani wypadku t y m miejscu do przeszłości również świecie pod­ północnym, kolektywny, a więc Diope tego, dziwnego, przeszłość opiera a się nie innego by przez do erudycji materiałach autora. z imię im od­ ludów ukła­ były różnych obecnej teorii w celu udowod­ podstawach Ciekawe, że one stosunkowo antycznych, którym poświęcono głos trzeba się przedsta­ na być niniejszej temat t y m zakresie. drugiej w ręki recenzji spe­ bynaj­ Jedności Zaskakujące bez podania t e n sposób słuszności poważnym z a u w a ż y ć , że i a u t o r o w i Powstała w charakteryzowane czuły autor w to trady­ wiele afrykańskiego. autora, to j e d n a k i się nienaukowych zabrać czego swoją najbardziej chwili tych na którym i przekazów pełnej na na Niestety, przeszkadza do się w poli­ uczynić na kultury że scha­ arenę „aryjczycy'' jaki bardzo próba na powoływano kontynentu polu, h i s t o r i i starożytnej, Nie ład, rewizji to już prob­ swój Najłatwiej rządzili afrykańskie się Jest posiadających rzeczy opiera ma wchodzi miejsca. elementów podejmują referująca czasów, chwili. nim taki ludy Nic więc Diopy, teraz światem w analizę tomów. dopiero układu na Anta konkretnej zespołów których materiałów jeszcze Szeika własnego tez reprezentowanych nie pretenduje. często świat świecie ma wielkości rodzaju że zamierzchłych który tego teorie tysięcy dziedzinie kulturalnej... te polu tyle praca europejskich przedstawia tzn. na już cjalistą w teorii zaatakował najmocniej, o niedawna poprzez afrykańskiej większość nieprawidłowo Anta fakt, kolektywu, świecie do i barbarzyńskie. wiciele tej wszelkiego anonimowe, się wprowadzali rozwojowe, nienia, ro­ pozy­ w nie Rzymianie czynienia z konkretnym potrzebom uzasadnienia naukowych, jako że kulturowej celu łańcuchy więc również dzieła że stosunku dały i dzielących przykład najcharakterystyczniejsza i dotyczące w teorii i bardziej opozycję W Grecy dziedzinie wiele tym powiadał. tej charakter w pozycję. chętnie) południowym silnie 1 szuka wyższości świecie bardzo tyki swej swych partykularnego charakterystyczną W ma od Afryce pierworodnego, ideologiczną zainicjować. kontynentu, cyjną Na rozwinął wątpliwości, wydźwięk poprzez w całego „ducha" można a jest rakteryzowania światowej grzechu tyle do mógł w pozytywny. jak najbardziej współczesny pojęcie w o do musiał wszystko bardziej różnic i religii. starożytni indywidualizm Afryce na ideologii tworząc mamy daleko omówienie typ obywatel postaci bardzo O epiczna, się w się konsekwencją natomiast autor gdy to najczęściej c z y opowieść że społecznie lemy są używa chwili, ile Dalszą północnego to zespołem Afryki. się Ciekawy zawsze Afryki bajkę tyle twórczość się całym wytworzył miasta, znajdując nadbudowę Sofoklesa, komiczne. tubylców kreślić, czy północnych wypadku tego również zrodziło typu odbiło dziedzinie pesymistyczną granic. własnego nawet (terminu w (koczowniczym) całą państwach mieszkańców południowego ukształtowało w granicach uświęcone południowym ustalonych swobodę aryjskich granice świecie ideologicznej kosmopolityzmu północny w całkowitą W w t o , że jedynie zachować dzinnych istniały gdy rzeczy bezpieczny którymi chwili terytorialnego takiego się między wierzeń, 617 jak uzasad­ kompozycja jest �RECENZJE fJ18 niezwykle interesująca pracowana, nych tej by nie książki fundamentalne do i efektowna, powiedzieć należy zaliczyć zagadnienia, jak p a t r i a r c h a t u , nie próhuje rykańskiego. dla niego Tak dokładnie ników leży autora tej p r a c y . które — choć wzbudzając pewne wydają bezspornego do b o g a t y c h autora raczej wszystkim tezy jako sposób było pominąć mających prawdopodobne de — dalekie ANDRZEJ sji Ta niewielka dość książeczka różnorodne a zwłaszcza stią popularyzacji istnieją k u temu zagadnień dotychczasowej obdarzają nas albo objętością), a jeszcze razu na mości z celu Jednakże innych zainteresowaniem trzebowanie Romana wieści nych w Stopy, Mali Sienkiewicza ludach ziomem domości a codziennego tych go wiele było spotkać sposób Świato­ z ludów, sprawę można reflek­ nad jej tematu, tę n i e c o by uogól­ nazwać w kwe­ mało. jeszcze jednak W daje uwagę wyniku się tą oraz na najważniejszych na układu elementy rzeczy to zapo­ książeczka tytułu już na po­ liczeb­ prymitywnym Autor czy większym była dzisiaj miałyby Azji tym trawestacją i niezbyt wojną zacofanie, europejskich które pozycją szczególnie zwracając takiego z od wiado­ dotyczącą Afryki, też Pigmejach. przed opis tzn. Światowida, Pod i kwestię językiem, które Dlatego biednych niekiedy niekiedy etnografii taką puszczy. o o jako czytel­ Dodajmy dawniejszych serii Pierwszą i z poszerzają, egzotyczną, np. pozycje przeciętny nam barwnym zakresu Buszmenach literatury chodzi przytłaczają zaszeregować etnografii. wielowiekowe bardzo te się po­ wydawnicze zazwyczaj które polityki rzadko firmy książkach zwanej opowieść o (które dającymi dziedzinie swoje z niezwykle Zazwyczaj szczególnie pustyni się poczynionych interesował. Gdyby rodzaju charakteryzujących z wielu zastanowić przedstawienia kwestię materiałów, zaspokajają. ukrywa zaczerpniętych .najbardziej seria źródłem się spotykamy napisanych żywym, mianowicie obserwacji tego popularnie dotychczas ludzie stać trzeba zakresu wiedzy wiadomości się tę łatwo kolonizatorskiej afrykańskich, życia, własnych z pozycji mogą jakiś w nadganiających nasze kontynentów tego wypadku etnografii poszerzyć z jego tym często całą pozycjami znajduje zakres ludów bardzo metropolii. Makidski Tronu, formą etnografii. Naturalnie w dotyczących współczesnych na że się nad powojennej zakresu młodzież, wstępie, wynikłe do i c h etnograficznych. licznymi podświadomie, może publikacji. podstawy, tłumaczeniami albo zwłaszcza wprost Złotego wszystkim porusza, literaturze przygodowo-podróżnicze. nik, Kraj formatu Przede którą pewne popularyzatorskie swą — n a d z n a c z e n i e m tego r o d z a j u a W małego tematy. problematyką, nić, zycje na­ naukowe, 1 9 6 3 , s s . 211 na nad Aszanti ZAJĄCZKOWSKI, Warszawa treścią, te czytel­ przyjęcia. Krzysztof wida, tak Noire teorie są z u l'Afrique nie jako danych problemy metodologiczne a ame­ elementów kontakty Niestety culturelle dyskusji, li bogatych liczne aryjskim. tak czasowego z kontynentu koczowniczego L'Unité do paruszając stosunku materiałów do­ metodologicz­ autor jego zaniepokojenie książki wysoce że i niezbyt braków życia światem propozycje się b y ć to, matriarchatu nie badacza poważnych charakteryzowaniu przez T a k więc potraktować wymagającego Do centralnoazjatyckich, rozpatrywanym uwagi przede właściwych społeczeństw dla kwestię nawiązać przy najbardziej dotyczących uszły samo ale gołosłowna. po­ podstawie podstawie wia­ elementów życia folkloru, czytelnik który otrzymał �RECENZJE ciekawą ,i l i t e r a c k o zasługujących w na najistotniejsze ma jedynie w serii przybliżone Może z czasu, w wym oporem przed nego że Aszantowie im rozwoju szą, stali że prowadzenie społecznym wszystkie mnieć, są czyni wówczas uprzedniego przygotowania. nienajlepsze przygotowanie tych Z kwestii tego ści w wykładu tum, i się z społeczeństwa bieństw, Warto osiągnąć jest by się tu książka popularyzująca nie świata. Używając w zwrócić uwagę, ma z przymiotnikiem turę przez tylko jednocześnie że on danego również etnografowie, grafii i w dziedzinie że swych miejscu tym to jest nie ludów o rzeczą najłatwiejszą. Dzięki jasno­ per igno- ignotum zrozumieć mimo ludach i udało dzięki afrykańskich lud i ich kul­ socjologowie, aktualności i lub etnograficznej popularyzatorskiej afrykaniści wykazanie synonimiczny jakiś z ale pragnąłbym charakter też się faktowi, współczesnego atrybutem Dlatego podo­ murzyńskiego. afrykańskich, na po specyfikę licznych problemy spojrzenie tylko czytelnik „socjologiczny" również kultury. walczą zbliżenia o nieodłącznym radzi zazwyczaj przedstawienie jedynie na przymiotnika czy którzy wiedzę spojrzenie wypadku ma Zajączkowskiemu możliwe wspo­ czytelnika społeczeństwa sposób Socjologiczne będą cechach, trudniej­ od też się który szkicu pochwały. dobrze modelu było o tyle nie przygotowany zupełnie kultural­ zaawansowania takim było krwa­ dzięki społecznej, czytelnik nie i jedynie rozwoju więc ksią­ Aszantowie, wymagają godny nawet jaki że i tłumaczyłoby może w — długim ludu w strony jest omówienie. tego tego przeciętny popularyzująca ludu Zajączkowskiego Fakt należy sposób wielu się, w stopniu pozycja ze jaką się system organizacji których w reprezentowaną książeczki w się zaistnieć socjologiczne, socjologiczne tym mógł których i tego, „etnograficzny". niego charakterystyki w zastanowić, mi wsławił wojen. uproszczonego cel. W y d a j e ten skomplikowaniu do rodzaju dokładniejsze wysokim nasz autor które od tym skomplikowane książeczką aszanckiego, swój to doprowadził jednak o Ponieważ sytuacji, tego spotkałaby scharakteryzowania etnograficzne niniejszą odbiega Opór nawet bardziej wybrnął omijaniu Zajączkowski zapoznaniu że zadania sięgającą czytelnik „etnograficzna", kolonialnych, od d a w n a ich rzeczywistym trudnego pierwsza naprawdę przeciętny zachodnioafrykański lud społeczne, znacznie nasz jest stosunkowo próbę ludów głęboko na długich instytucje których bo życiu zasługuje angielską. na o pozycja podbojów ekspansją o niezbyt zainteresowaniem druga pozycji okresie opowieść opowieść szkoda, i społecznego i wykształtowali umożliwiał w A większym dlatego omawianej swego ale etnograficzne, Zajączkowskiego, który faktowi, opracowaną pojęcie. tym właśnie Andrzeja Tematem ładnie .egzotycznych, zagadnienia Światowida etnografów. żeczka bardzo miano 619 wysiłków kultury do ale. etno­ czytelnika polskiego. Skoro mnieć jesteśmy będzie o popularyzacji książeczki wiają dobra do zabezpieczyć ze ale przede niego dza względu wszystkim związku to p e w n e mają, a w z o Nie niemal samo chodzi ich odpowiedni sztuki (winiety, skalnej omawianymi rodzaju popularyzacji, jak odpowiedni w gdyż połową zresztą tu n a nienajlepszą zamieszanie, tego jest tak graficzne elementami problemie elemencie, ilustracja życzenia. ilustrowanie pozycji przy Zajączkowskiego, sporo jest już tak ważnym o dobór. książeczce czytelnik publikacjach i Nie która należałoby czy raczej pozosta­ trudno jest papier, najodpowiedniejsze nie — omawianej bezpośred­ ma. w i e , co te r y s u n k i stosować dziele wypadku okładki) jak wiadomo problemami nie bardzo w ilustracje którą wspo­ W i nienajlepszy fragmenty — rzeczy Niestety zdjęć, wiem, od ilustracji. Stopy, poligraficzną ozdobniki, z Sahary, nie sukcesu. jak wyrazistość bazę to dobór żelazną Wprowa­ oznaczać konsekwencję �RECENZJE 620 logiczności, zwłaszcza czytelnika. ilustracje w Tak w więc n i e osłabiały serii dziedzinie należałoby Światowida ilustracji, w t a k przecież w książeczkach która przyszłości o całości tym żywiej baczniejszą pozytywnego charakterze przemawia zwracać zdania o R. N. R. charaktieristika, N. Ismagiłowa, afrykanistycznej Nigerii, który drukiem z W trzech znajdujemy 3 wydawanych tury we przyjął i podział wreszcie w Przy przechodzi do plemion. ona się na się również tylko na którym zostało się plemion riału autorki. W Hausa. ustrój jące okoliczne, własną w żej te państwowy. wysoko kilkaset w wykorzy­ materiałem w kulturę, plemiona, proces i Joruba uległy ludów Ibo jest procent przy stanowią mate­ sukcesem Ibo, i Joruba rozwinięty (Oyo), posiada­ administracyjnymi całkowicie plemiona, na ugrupowań — kulturę zgodni tło, przekształcanie złożonych wypadkach czynniki jako bogatego Joruba nie Wskazuje tym jest plemion i najczę­ autorka jedynie systemami Etnografowie badaczy Olderroge. niewątpliwym wysoką (Benin) A. Nigerii jakim bardziej swymi licznych D. Wykorzystanie posiadały etnogenezy rozwojowego. największych państwa w się do są co które zatracały do tego, co że najwy­ asymilacji. integracji kolonialnej rolę językową. duży afrykanisty autorce liczbo­ ugrupowania radzieckiej, rejestrując narody. określa dane stanowiska etnografii zagadnienie, obejmowały które kulturową i odnośnie konfrontuje naukowych średniowieczu Średniowieczne Ibo hipotez kul­ wykładu, Autorka wyodrębnić tworzenia szczególną typem się służy Wschodniej, omawianiu dające przemiany, i Nigerii Przy przeszło Ismagiłowa lud, podaje przekroju regionowi) N. dany opisowy uogólnień Ib o w określonym różnych właśnie R. etnograficznych. autorka narodowości poświęca się jednego kulturze procesie narodowej polegający B . W. A n d r i a n o w , E t n o g r a f i j a " , n r 6: 1960. 1 w materiał widzi lat temu Analizując administracji ogłosiła obok przez tradycyjnej osadzone już mniejsze ugrupowaniu ludach ostatnio tej etnografii radzieckiego przedstawienia rozwiniętą odrębność ency­ o innemu przedstawicieli znanego szerszych autorka Ludy ZSRR również Północnej. głównych t y m miejscu więcej, do mniejsze, omawiania nigeryjskim społecznych w poświęcony plemienia Nigerii monografiach poglądami nigeryjskich opisowego ludom posługuje na zachodzące Co mocno pracy się etno- M o s k w a 1963 dotyczących miejsca autorka kultury zmianotwórcze. Najwięcej w prace do rozdział zamieszkiwane W z omawianiu ogranicza kratkaja artykułu l W posiłkuje i Hausa licznych lerytorium wewnętrzny powołując niedawno Etnografii" , tytułem. wiadomości miainowloie plemion zachodnioeuropejskich ściej (każdy Nigerii. Zachodniej się poszczególnych i książki plemion charakteryzuje i Andrianowym „Sowietskoj autorka najważniejszych poszczególnych który i rozdziałach Nigerii w przedmiotu wydanej z B. W. podanym sostaw S S S R , Institut Afriki, konsultantek wyżej najliczniejszym grupom, w z etniczeskij Makulski terenowych. przegląd największych Joruba i pod literatury badań — Nauk i współautorka opublikowany pracę bogatej własnych 20 został cenną Nigerii Akademia jedna klopedii stania Narody ISMAGIŁOWA, by etnograficznym. Krzysztof graficzeskaja do uwagę, R. N. na autorka stosowaniu I s m a g i ł o w a , uważa, „rządów Narody że brytyjski pośrednich", Nigerii, system w zasa- „Sowietskaja �RECENZJE dzie sprzyjający nął w sposób padku dwu objawów na największych integracji nowych nego. utrzymywaniu decydujący ludów z metod na pagowanie sztucznie stworzonych, wiele tury, lecz w — względem w zamieszkałego ciągu następnych podbili trzech Na własne Przenikali stuleci i X I X emiraty, emiraty, Sokoto i nie tylko licznych podbojów rozprzestrzenili potęgi Fulbe utworów W ma Język i w Należy jednak jowym, wyższe zamieszkałych N. pomiędzy które wicie cja i na kilka kulturę stwo z turę. W i język grupie otaczających w ich tradycyjnym, O 2 stopniu S. w Hausa. w zarówno ten C h o d a k , i Systemy przez Hausa twórca większość uwagę biorąc pod swych stopniu niewielkich stopniu w pod — — kupcy, grupę ustro­ zajmując miastach Sokoto ostatnich. Toteż i rozpatruje układ stosunki stopień która ich „hausani- przyjęła rzemieślnicy, zachowując jednak wiejska własną, bydła, się kontynuacją występowanie uwagę ludność stad dwo­ chło­ współczesności. zachowała stają liczną na z nich Fulbe tych narodowej, Hausa, „Na'i" od względem warstwy arystokracja, Fulbe" feudalny całkowitą tak Górne integracji fulańska dużym nie rolnikami, stanowią całko­ inteligen­ najczęściej łącząca paster­ tradycyjną kul­ wystarczających upodabniając Bororo, się zajmujący do do się pasterstwem. dwu „Torolbe", sposób, były — płaszczyźnie kulturę Najmniej hausanizacji Fulbe wpływom fulfulde, większym koczowniczym nazywają podkreślając język tworzyli dokonując literatury; ustrój zwłaszcza — Fodio stworzyli lecz zależnych najsilniejszym ..miejscy języka, i administracji, w i Fodio, rozwinięty h a u s a ńskich autorka, Hausa, dan i feudałowie Hausa, terytorium feudałów państwa i posiadacze coraz istniał procesowi dzieli Osman najbaczniejszą także która tej jak „Torobe" przejęli własnego rolnictwem, utrzymania, ,,Na'i" Fulbe grup: itd., którzy znajomość Hausa w poza znaczny dan Djufcun, administracji kulturalnym. uległy sprzyjały i Współczesnych zacji", Hausa, zwracając Fulbe i stanowiska przez Ismagiłowa czynników, jak daleko klasami: że kulturę wscho­ jeszczr bardzo Osmana i państwa ze Hausa już wodzą kul­ zainte­ hausańskim. Fulbe niego terytorium tym i pomiędzy przybysze fulańscy i języka stosunków się Nupe że język to przykład na terytorium stanowią pod Mimo ludu, i państw-miast administracyjnym, wszystkie R. dla w. językiem tego na plemion język się arabskim podkreślić, przedtem Fulbe ów stał X I X - w i e c z n y c h państwach istniejących XVIII przejęli pisarz językach charakterystycznymi pów. sami Hausa największy pisał w Ganda. rządzącą, pojawili oni w. państewka warstwę zamieszkiwane. Hausa, to lite­ poświęca szczególnym historyczną X I V , kiedy Fulbe. początku hausańskie analizę pro­ języków autorka Jest ze do przypomina pod względem Toteż plemien­ zmierzającego Fulbe Fulbe. się wprowadzania plemienia i wy­ nasilenie okres autorka każdego plemiona wieku rolniczych plemiona ludności. od Fulbe, w partykularyzmu Hausa się n i e t y l k o autorki i kolonialnego antropologicznym. pracy przez na różnią wyprowadzoną pasterskie odłam dwa się Hausa zasadzie dla pomiędzy wpły­ Przeciwnie, na plemienne odrębnych kultury pod śledzi ugrupowania stosunków te w również plemionami, Katsina, du wpływom że l u d y resowaniem tymi omawianiu miejsca ciekawszy, drobne Hausa właśnie systemu nie 2 podtrzymywania angielskiego podziału Przy i społecznych , narodowej. Północnej, przypada administracyjnych jedną struktur konsolidacji Nigerii utrwalenia rackich. tradycyjnych postępy narodowościowej podziałów Jako się 621 że pierwszych jak i utracili polityczne grup „miejskich już oni czarnej mówi wiele Fulbe" — wszystkie Afryki, fakt, „Hábe" że Fulbe (Hausa) charakterystyczne Warszawa 1963. — dla �RECENZJE 622 Fulbe cechy. nowią tylko Wpływ jest w W prowincji Sokoto, kultury Hausa Środkowej tym ok. 30 40 tys. H a u s a plemion Hausa 396 t y s . ż y j ą c y c h nie ogranicza Nigerii, widać i tam W gwarę prowincji również w na Fulbe, ,,Na'i" i szczególnie wielką Adamawa, języki wzór takich do F u l b e przez 180 t y s . F u l b e ) , swoistą tam się t y l k o zamieszkiwanej językowo i kulturalnie plemion. (w na sta­ 72 t y s . liczącej i franca". Silny jak widoczny zróżnicowanych 1200 t y s . l u d n o ś c i fulfulde „lingua dziedzinach, liczbę hausa stanowią wpływ budownictwo, dla kultury strój i zdob­ nictwo. Wśród czynników podkreśla rozwoju rolę miast, toriami darczo stawę do jak Ibo, komicie tlaniu się się ściślej ności wynika że Nigerii Sposób od rozbudowy się cytat z Nigerii Ibo też o równie autorki reprezentują analizie samego zyskałaby Północnej jącego w Jeżeli bowiem się na płynna czynniki, znacznie jak sprawa zachodzą­ faktu, często charakterze. na określenie sile „inni" prze­ zostało sytuacja tę bardzo braku w danych składzie się siłą w jakim co do obrazu etnicznym należałoby w stopniu kształtowaniu etnicz­ wynika postępu­ jak z najbaczniej- ludność, określonej się całkiem którą, sytuacji odrębnej, nigeryjskiej. A N D R E W SHARP, GODLEWSKI, Problem odkryć jakiego­ etnicznej Andrzej L. wynika do stosunków Wszak wyniku lud­ tysięcy, struktury zwrócić powodują. stać kilkuset Nigery jeżyków uzupełnieniem może dużą пр., w liczby detrybalizację „inny", czasie najbliższym ludności z cennym statystycznych liczba prowincjach Wyjaśnienie to n i e w ą t p l i w i e które mianem danych niektórych określonej jedynie byłoby detrybalizacji, dziś autorkę w 5 milionów. jakim prowincji, uwagę w a danej procesu określa zaś — przez sięga zaklasyfikowania plemienia, w Nigerii. A. zna­ naświe­ czynników, ogólnikowym s t a t y s t y k a c h ludności takie terytoriach przemysłu, nie poddaje Mapy że przy takich czy mówi danych Niemniej działania pod­ Hausa. po p r o s t u I b o . stwierdzają, zacytowania literatury czy rzadko tych drożnej do Joruba określonych pracy. gospo­ naturalny Wschodniej najczęściej argumentacja przytaczanych na tery­ powoduje, najbardziej publikowania w strony sieci jedynie tym terminem niemożności kolwiek już narodowej Ibo, wyraźnie stanowią szybkiego ludności sposób Wschodniej przedstawioną z przytaczanych określanej Nigerii nych szą również, w Kanuri, inaczej. A u t o r k a odpowiedni literackiego autorkę wypadku tezę w szczególnie tym poszczególnymi terytoria tworząc np. z sprecyzowane. Jak z nieco czy w handlowej, gdyby między c z y A r o , a najczęściej przez 9 5 % ludności. ograniczając wykorzystując konującej, np. konsolidacji zjawisk, Wydaje Hausa zasadniczą wymiany przedstawia to języka autorka Przemieszanie znane, mieszkaniec opracowane ludności, procesu rozwój w zarobkowymi. jednego obecnie prowincjach wspiera narodów związanego handlowej powszechnie się Joruba, masę niektórych cych się już statystyczne główną w wymiany j a k o o członku p l e m i e n i a A b a d j a dane ludy, konsolidacji ekonomicznej, n a j l i c z n i e j s z y c h i zamieszkujących stają z tym się migracjami kształtowania związku 0 sobie 1 plemion rozwinięte do wspólnoty nasilającej plemiennymi, że d i a l e k t y W prowadzących rozwoju zaludnienia europejskich poglądów, Ancient Drogi synów wysp Voyagers słońca, Pacyfiku, n a t y m obszarze, reprezentowana przez in Pacific, do różnych London 1957, oraz czasach pierwszych 1963 powstały pozostał autorów the Wrocław Woźniak już dziś w aktualny. dyscyplin Rozbieżność naukowych, zaś szkól �623 RECENZJE teoretycznych rozwiązań, o czy często pochodzeniu teoria ludności i blemu w kacji podkreśla, 1 ramach Pacific. ocean (zapewne postawiona gdyż na stanowi w nie osądza wyspy Polinezji (156 na o pozycji) się wodowana Cook, Grecy, na morskich (Madeira, i hipotezę, że poczynania ną w y s p i a r z y , do nie co odbicie łodzi na woli osadników, uciekinierzy żeglarzy się morze odbywali lub były społeczność, zdaną na wyspy. G r e n f e l l P r i c e , O x f o r d 1963. łaskę A. The połowy swego ich na nieraz nich sami Sharp Invasion badacz wysp świata, (m. z (z nie a in. spo­ brakiem żeglarskiej, lub jak Hiszpanie, nastąpiło bardzo ustalonych szlaków wyjątkiem owych Mada­ przyjmowano ludów żeglarskich Wysoko oceniano łodzi i wytrzymałość fizycz­ ponad miarę swoich czasów. Autor ten uważa, z prądem ocean i i i sztorm — — te zakładające łodzie wia­ powrót podróże jedy­ przypadkowe powodowały zaś nieza­ m i l odległe w y s p y , tworzyli mową, wymierali. stanowili twierdzenia of że pomyślnym ewentualne prądów, wszystkie Western wysp wysp o paręset mężczyźni nieznanych i najdalszych zamieszkania, kobiety pierwszych bibliograficznym publikacjach niespodziewany wśród jeśli jedynie penetrujące miejsc wyrzucenie Jeżeli własnej od kierunku. rozprze­ przypadkowość wyróżnienie. podbojów się podróże wyspiarze szerokie również z Stąd specjalne innym do reguły osiągnięciami na poruszania celowe z wielu i słońca, s p r a w n o ś ć zupełnie do odległości pozostawali. rozrastającą ' A . Continents, wyjścia. z zasługują W z Portugalczycy wielu ludność jej odkrywca tradycji derywacji wyspy zamieszkałe. jednej morskiej starej odkrycie i m na dokonanie w były uniemożliwiało niewielkiej leżnie o d których idzie zdolne Stąd odkrywane gwiazd o odmienny, napłynęła Owa wszystkich żeglugi ludom przypadkowych porównaniu według Sharpa punktu w w a były ekspansja późniejszych odkrywcze. nie lecz Choć nieco zestawem zasiedleń. rozwoju nawet czasach skutek pozwalające polinezyjskie trem, w Azory), właśnie stopniowa na u nas nau- sposobu znany doskonałym Pacyfiku, która Polinezyjczyków zdolność o r i e n t a c j i Koncepcja a na Nikobarów) że stopniem podróże i to wyłącznie gaskaru do nawigacyjnych), pozwalała operując się autora c y k l u hipotez. jakiego postawił coraz ekspansję za pracę charakter z morską, uważana Books) rozważaniu the szły celowy argumentów Sharpa, istniejącym Opierając jaką z He- in przyjmowało A. nosi Т. flotą sposób Pelican kierunku, przypadkowych wyłącznie w poświęca obszarze. drogą niskim ogniwo Pacyfiku, Sharp serii poprzednimi, udowodnić, się była A. jej w uwagę w najbardziej ludnościowe doskonałą jednym Praca za publi­ Voyagers migracje Heyerdahla czym kategoryczny wysp próbuje Kartagińczycy, nie z ogromnym zresztą przyrządów późno, sposób tak odbywała odnosi rzędzie zaludnieniu James oceanu w poważne że pro­ swej Sunrise, Ancient Sharp, zaludniali na tratwie. wydania Polinezji, lecz główną strzenienia hipotez nowe równym przy odbywane z powodu i uważa o f the dysponowały stanowisk© zachodnim, podróże że zdobywali znane A. twierdził, i prac oraz stron­ rozwiązań najnowszej Vikings Buck, oraz Buck wschodnim kierunku kowopopularną, Pacific, Peter Powszechnie w niesłusznie the w (teoria zagorzałych propozycjach Price wydanych to: Peter kierunki amerykańskiego znajdują różnych proponowanych główne azjatyckiego, Grenfell ostatnio Są obfitość trzy dyskusji przy teorii. Polinezyjczycy jego własne stale zresztą in kierunku wyspy. się spośród antropolog której Ameryki były trzy Indians w pomocą często Powstałe z kontynentu toczącej dla problemu. Wybitny dalsze z że spowodowała odmiennych. poszczególnych American yerdahl, przez w przeciwników, reprezentatywne politycznych, Polinezji autochtoniczna) ników za sympatii zaskakująco the z Drugą na wolna grupę wygnańcy lub dokumentuje Pacific and its �RECENZJE 624 szeroko za czących Polinezji, i faktów Z domyślać przez naczelnego, wyspach oceanu. Wysp Hawajów, Nowe A. tj. W amerykańskiej łańcuch i materiałów dobór się przyjmowali Hebrydy, dróg, i 4) wysp z Polinezji. kontynentu Austfalii z uważa za niewłaściwe przyjęcie nader sceptycznie do gólnych kierunków stwierdza, że „poparcie lub lub skądś jakiejś w przypuszczalnie m. in. na przyjmowały aczkolwiek pryzmat dawna wczesnych Kusaie. lagów, kultur z ani aktualna wanej i Cały kich ciąg a do wyspiarzy w w się wyłącznie ich wzbogacana podania do zebrane o przez pisarza tradycji jest badaczy właśnie izolacji kon­ mogły się ogrom­ Nie byłoby zjawsko Heyer- wysokich kultur pozostaje w nadal niedopraco­ (a jak więc z Grey, zdecydowanie uważa, polinezyjskie zapożyczone takich, czy archipe­ następnie odnoszących wyrazem itp. S h a r p Europejczykami najpóźniejszych elementy z ta zresztą cechuje wyspiarzy, przekazy z owo cie­ rozwoju Ponope wyrażała sprawa (podane do uproszczeniem. opowieści kontaktu wiele tak kamiennymi. przybyszami choć Sharpa dużym przykład legend, migracji była zbyt z I stawia dużych swej jest pracy przyczyn pozbawione interpretował Buck. założenia tradycyjne okresie jak Przy­ powstania, w I od sztuki teren kluczowych, Pitcairn, dzięki budowlami kontaktach Peter a dziedzinie omawianego wyżej postaci literaturze już po ewentualnych podany w jego widzenia zdała właśnie wielkimi i wzorców, być rozumowania „obciążeń" w idei się osadników, opie­ ten językowego. dotycząca leżące skąd zasiedlenia właśnie świetle. Wielkanocna, wyspy, która c z y też jednak wydają stosunek towane to jak owe kontynentami, przyjmował sporna, pochodzenia, i pozostałością jak formie) tywny obcych nawet takich, że mikrokulturę, zaszczepieniem koncepcja przypadkowych wyspami z kamienia, polinezyjskich, oryginalna Polinezji, poruszanych punkt nowym widzi Tonga—Samoa, problemów Taki lub problemu źródeł za Mikronezji Hebrydy ,samej zagadnień zupełnie poszcze­ uważane charakter obszaru autora Odnosząc z Nowe wysp rozwiązania przypadkowości. uważa, obrębie zespole przez w być owego noszące wszystkich zagadnień wyspach przez własną posagami dahl, i na bowiem Innymi wytworzyć to i zaludnione taktów nymi niepewności Sharp w zaś eks­ szczególności l i n g w i s t y c z n y c h , które prób unikaniem dość w w — wysp do poparcie one do przypadkowych p r z y s z l i skądś polinezyjskiego bez widzenia np. mogły do raczej ekspansji. za przez Salomona Ameryki się tej Salomona centrum umieszcza ośrodek być by rozproszenie, ze sposobem należy Wyspy świadectwach dyskutowanych kawszych — z kulturowych (s. 9 4 ) . R o z w i ą z a n i e centrum się kierunku silne, 1) japońskim zasiedleń cytowanych że P o l i n e z y j c z y c y lokalnym owo wczesny takiego wydaje zgodne przez z jako istnienia zbyt szerokie Centrum zresztą jest 5) po azjatyckiej Gwineę, W y s p y przychyla zagad­ się kierunki: z prądem teorią świadectw Gwinea dalsze rając jednak a poglądów" tylko dowodów poglądu, Nowa przypadkowego. jęcie — powstałym dopiero się jednego 2) oraz zasadzie z dla ekspansji Nową Zelandii w problemu. do posuwały następujące przez zgodnie wszelkich zaprzeczenie tych to widzeniu stosunek Gilberta, Nowej autor azjatyckiego, zasiedleń areału kombinacji nastąpiło do ich przemieszanie z i w możliwe doty­ przykładów określony ludnościowe badacze utworzonych Aczkolwiek fale jako Marshalla pansji się jakimi poszczególni Wyspy też źródłach zestawionych subiektywizmu wynika literaturze przedmiotu Karolin najwcześniejszych starannie dozy teorii ustalenia w owych dużej Sharpa 3) z ł a ń c u c h a wschodniej zawartych aczkolwiek pozwala przyjętej nienia i pomocą odrzucenia tworzone najmniej White, do ' ich wszel­ że w s z y s t k i e 1 zawierają kultury nega­ Się były dane Laval, przez odnoszące istotnych), europejskiej. zano­ a treść Legendy Fornander i in.. �RECENZJE osądza autor jako nader wych informatorów, tania. Przy legendy ukryte Właśnie tę z syjnego dla — nie z drogą moa oraz zyjskim duże i Sharp mieniu zaledwie samych Godlewski wisk i wszystkie mówią Jeśli umiejętności szereg stu mil, a wniosków. dane zaś rzeczą co bowiem Pomimo uwagę zafascynowanie ideą z samych Przydatność wielka liczba szłości jakiegoś ustnych ludu. skrajnie zyjskich, lecz równie Porównywanie może uwag. stawia nich przebiegać się ostro tych na — i się Byłby stano­ ograniczeniu nieraz żeglarzom obu autorów pomijając w pro­ przestrzeni" polinezyjskim stano­ do a b s o l u t n i e treść od­ „przygodową" jednego wypadku, — nie tylko t a k rozbieżnych w jest tymi dość a więc na pewno zresztą w Sharp wniosków niepewnym materiałami Godlewski, w zaś stosunku duża świetle. i istnieje śledzeniu prze­ reprezentuje do podań sta­ poline­ m. in. wartości historyczne s a g s k a n d y n a w s k i c h . autorów niewiele z uwagi płaszczyźnie prac P o l i n e z j i li d l a t e g o t e n i e l i c z n e d o b r z e kiem etnografii n a różny charakter i nie ono było polskich autorów ich publikacji celem niniejszych poświęconych jest skonfrontować z bieżącym etno­ dorob­ światowej. Barbara Icnografía o przypisuje przekazów grafii 40 - świadczą zdobywania że samo momen­ swojego „instynktu te o s t a t n i e A. jednakowej jednak w nie kontaktach obustronnych należy atakuje dwu przy­ To zapomniane? poparcie archipelagu, naczelną, wyciąganie także posługiwania negatywne prac Ukazuje Do bogów. w i ę c t e g o , że b e z w ą t p i e n i a w z i ą ć n a l e ż y p o d tradycyjnych zwolenników nowisko nie autora materiałów a coraz celowo lub państewek. 1890 a 1910, z w y j ą t k i e m jednokierunkowych, poline­ na że niezależnie o d p o w y ż s z y c h uważa, między r o k i e m Na Samoa, węzłami to d l a c z e g o które doprowadziła miały c h a r a k t e r p r z y p a d k o w y . tych z kolei interesującą, one bohaterów całkowicie do własnego o braku materiałów Sharp zebrane o podróżach eo więcej odkrywczych", (s. 1 5 ) . J e s t były im związaną — — dokonywane wszystkich wyspiarzy, i c h świecie Ellice emigrantom i Hawaje, rozważał te — Pozwalały niewytłumaczalny. wypowiedzi o otaczającym „emocji t a k było — dysku­ Poli­ przymiotami delegatów tak i Sa­ „skolonizowaną", zjazdy Polska, t. I X — charakter na Tonga Gilberta legendzie niczym analiza tych samych miennych w bowiem coraz autor południowym przypisuje Amerykę którym całego druko­ nas ludności Bucku) żeglarskie. trudnego pochodzenia Wyspom P. Polinezję Sharp. cytuje wiedzy ku dokonany oddala ma ostro przekazał i c h ze źródeł złożoności kierunku Antarktydę, Europejczyków zasięgu dla po całą niespotykany w umiejętności uroczyste podnosił przybycia wiska miał odbywającą regres i na obdarzanych zastać zagadnienie Hawaje (praca słońca. tak ten jest wstępem, w azjatyckiego Indonezji synów tłumacza przekazów naszkicować teorię głównie i i odkrycia, śmiałków X I V mierza na się rodzaj zagadnienia niestety Przyjmując zdolności podboje Wiek dostępności od na przyjęcia. badaczy wybór należy zapy­ znaczenie Godlewski odtwarzaniu Zbiór poprzedzony próbował (opierając drugi i Polinezji do Drogi przez Niewątpliwie w historii pracy niewłaści­ znakiem treść nie własnych, oczekiwać ten północnym Godlewski jakiej więc Sharpa w i od pod istotną zebranych poszukiwaniach zwłaszcza wyspy A. Godlewski (m. i n . także j a k i troską poprzez czasami dla opowieści, większej problemu. nezji cie tych L. metodami materiałów Odtwarzanie jest polinezyjskich. od w e r s j i oryginalnej. popularny) przez A. tych pomijała formą. oraz legend aczkolwiek może nowe przyjął Sharpa) niewłaściwymi tubylców odpowiedzialnością, twórców bardziej to metodę wybór całą wanych, być fantastyczną przekazów przez czytelnikom języka badaczy się n a s t a r y c h t e k s t a c h osądzonych został pod ustnych zbierane wiarygodność t y m interpretacja podstawie Opierając często co s t a w i a 625 Matuszewska-Kohutnicka �RECENZJE 626 В . F J N C Z E N , Mongoł Mongol ardyn W albumy: ornament czena. Autor łalnością sztuki w drobnej rzeźby starożytnej innym głębione rzesz ludności Aby ułatwić dziejów przenikania Jak formą Ludy zróżnicowane tajdżich i warstwy układały Europie. gospodarki W darki wypas. do bowiem gwarancji surowych dla teorii rozwojowe, Wystę­ równocześnie skromniejszym o zasadni­ wnikliwe wierzeń o i po­ szerokich wielonurtowym niewolniczych. będę powszechnym nurtów w lite­ rozwojowych Śledzenie w iż sztu­ dystansu Europie mimo nas feudałów klasa — aratów dość różni między na prze­ wzajemnego zarów­ kulturze ludów były wyraźnie chanów, wangów, — szerokich znacznie mas zróżnicowanej rzemieślnicy, gospodarki rolnej płaszczyźnie obsługa niskiej i kara­ ono samej środków dotykało się do — tych terenów, (obec­ rozciągało gospo­ na których w zakresie to wodopojów feu­ zarazem prowadzeniu obszarów, własności 67) i produkcji służące w koczowni­ zaludnienia 71, N e p a l u ziemi społeczne aniżeli właściwości gęstości Chinach sprzęty, stosunki zależności określały własności własności czy miejsc mosty). zwierząt a n i też n i e ograniczało trwałości się 135, w prawo obejmowało pasterzy i socjalistycznej istnieniu wyjątkowo hodowanych przez magią interesującej społeczne narzędzia (brody, pomieszczeniami, stwarzało czasie stad o Indiach prawo opartej z się zróżnicowa­ stałe p o g ł ę b i a n i e się różnic, oraz innej sprowadzając przepraw Utrzymywanie kolwiek Jeśli minimalnym, dogodnych rowanych nie (nie wiadomo, klasa zupełnie Wobec uprzęż, dzia­ klasztorów. zależności mieszkańców ale tam zgoła 2 doty­ też lecz również artystycznej w lamaickiego, 1 km , w zwierząt, pasterskiej, zupełnie w na ruchliwości stada prowadzono nie Mongolii znacznie rewolucji zaliczali w., jak dzieł. się okresem mnisi na pasterskiej. 1 mieszkaniec funkcją prawie się tylko ludowego. tych nurtach której niewystępowaniu Mongolii na do pomniejsi B. R i n - społecznych. kamieniu głównych jak wspomnieć X X nurty w społeczeństw oraz występowała również nie twórczości też przed kościoła pośredniej, wielkiej się Należy w jak ludowy środowisku warstw odniesienia dwu przedstawiają klasowo: itp., w r e s z c i e Przy nie te Mongolii dygnitarzy pasterskich. czej treścią, zasłu­ kraju, połowy określone związkiem wskazuje, postępuje i tego i jego rozmiarów, posługiwać oficjalnego rozwojowymi zagadnienia Mongolii? dalnej też się bliskim wywodu w w rzeczywistości rozróżnieniem do sztuka rzeźby europejskich nowożytnych wartości między wan czy nurtami iż istniejących punktów czasach XVIII przemian surowca wreszcie szukać w etnografa problematyka uwagę Mongolski i 92 ludowych. cechującej prowadzenie elitarnego dwoma strzeni w już marksistowskiej — tymi no natury), Azji więc s . 8, t a b l . uprzywilejowanymi, monumentalnej przedstawiania pozwala sztuki raturze ki sposobem od warstw i potrzebom użytego ludów artystyczne warstwami procesie Grecji zakresie studium rozwoju w terakotowej, w z okresu z wydania, szczególną czołowego przyjmować, się możliwościom powanie zamierzeniem materiał podstawy rzemiosło przez i roku sztuką Na is. 1 5 , t a b . 8 4 ; i roku wydania, miejsca słabo. ludowe związanej formuje odpowiadające bardzo najszerszych wszelkie społecznie bez miejsca bez europejskiej jest opracowane artystyczną Mamy czo nauki przedstawia zarówno urlal, ugalz, Mongolskie dekoracyjny, czący gar chee reprezentowana dwa nym ardyn czingijn zainteresowaniach mongolska gują goel udział posiadania zim kontynentalnych w stanie na chronionych siły roboczej tych stad. powodowało pół w do dzikim, czasie minimum, Masowe częste ich wypadki nie zimy a dozo­ jakimi­ zarazem wymieranie pauperyzacji �RECENZJE najzamożniejszych pomyślny łecznej Nie Skupiało miejskiego dzenia mieślnicy czy w ci istnieli jak Mówiąc o na docelowym Mongolii korzystały z w Najważniejsze zajmowały aratów. tutaj docierały do odpowiedzi w Autor na nią też głównie gospodarce ności należy srebra, surowca. mioty Wśród jeśli chodzi o jurty. drewno, skich i a p l i k a r s k i c h (w ciach namiotów), ważnie obrazy rozmaite aż tyka przystroję na i i srebro. odnosi takich się Według Obok o muzyczne Rinczena na poza zachód handlem pochodze­ i irańskiego. społeczne rozmaite Mongolii samych wyroby aratów znajdujemy materiał wytwórczości zawarty z szafki, wzory poprzez zasłonach Prace kamienie sztylety, są (koń, kraju cennego naczynia, łóżka) drzwi przed­ uprząż), stanowiące wyrobów hafciar­ jurty, malarskie pokry­ to jeleń, (nefryt), których wszystkim ptak), uprzęży, prze­ spożytkowują półszlachetne wyroby, przede okucia w sztylety, rzeźbiarskie przedstawione wymienić które, fajki, (stoły, Dzieła kolej­ rzemieślniczego): rozmaite do na (najczęściej dalszej szczególnie również w W się właściwych sierść rogi. drewna, malarskich. zwierzęcych skóra, rzadkiego z butami, religijnej. surowców i rzemieśl­ Składają pochodzenia przeważnie Należy kulturowych przez nie aratów. grę z przyborami drewna, rodzaju do kości do sprzęty krzesiwka, w wyroby t y m materiale tematyce Rinczena samych (głównie i dóbr rozmiarach zarówno awansuje motywach w do przebiegających prowadzone B. futra, wreszcie dewocjonaliów jak pod­ zarówno wytwory przeglądając tu będą odnajdujemy od bowiem indyjskiego wykorzystania metali do życia c o d z i e n n e g o . rzeźbiarskie B. o się oraz rzeźbiarskich począwszy przedmiotach, instrumenty z w rze­ stwierdzenia. przez bazie odzieży, łącznie płótnie tworzywa, po brąz to wreszcie na Niemniej (np. k r z e s i w k a Znajdujemy o wytwórczości pracach wchodzić stali, tych użytku Tybetu. ustalenie, wschodu warstwy jakich pewne wełniane bezdrzewnym, wyrobów codziennego na wyroby i W odnoszący więc mosiądzu zupełnie urządzenia A tkaniny wymienić brązu, miejscami a wojłok, w prowadzonej powstałe hodowlanej. ze rozmaite futrzarskie pytanie, pytania. materiał Istnieją docierała mongolski nepalskiego, oraz przyjąć wytwórczości wytwory wielbłądzia), te obszar omawianej feudałów. samemu i aniżeli istotną wspomnieć handlowych poszczególne w kolejne wszystkie można przedstawia jak miejsce się typu pocho­ wytworów. tkackie, sukiennicze rodzi Chin umiejętności araci. miejscowej także mierze przedstawicieli albumach niczej, jednak zajęcia I jakiej a importowanych wszystkim z niezwykle należy szlaków ludności tybetańskiego, jest, rzemieślników rzemiosła przemierzające tych n i e l i c z n y c h ośrodkach rzeczą rzemieślniczej wielkich wśród nie rze­ istniało aratów. Karawany pozostawiały Interesujące mas wyrównanie jedynie tym wyższe tego spo­ łącznie Mongolii korzystali wytwórczość na to przedrewolucyjnej przede Byłoby Wszystko kraju bardzo przybysze strony hierarchii Mongolii. lamaickich. Obok niewątpliwie znów w niewątpliwie w W w drugiej aratów. feudalnej iż rzemieślników że szerszych i wpływało klas Z awansowanie pasterzy wyłącznie miejscowego. północ. chińskiego i klasztorach wytwórczości terytorium południa nia też — stwierdzimy, również obcych na przemysłowych. prawie przypuszczenia, feudałów, przez ono pochodzenia do jeśli reprezentowali z wytwórczości stawy społeczne niektórych miejscowego Rzemieślnicy najniższego ośrodków się oraz mongolskiego. niekiedy poszczególnych przesadą, jakichkolwiek miosło. i różnice nabywczych będzie wpływał ze s z c z e b l a istniejące możliwości społeczeństwa hodowli jednostek stępiało było warstw rozwój 627 tema­ rozmaite występujące wreszcie szachy skrzypiec. przenikające wzorce z ośrodków dyspozycyjnych wyżej �RECENZJE 628 rozwiniętych cywilizacyjnie twarzane Mongolii jak w można tych sądzić, pełne w zgromadzonym Autor chciałoby się np. Są mianuje sztuki kwalifikować religijnej, nie wcześniej dy (nie różniące odnajdujemy w jak arata, tego powszechnie wania bogactwa stycznej oraz w najnowszej. dobie Trzeba jest Z tym chociaż osobną mentów tam Jako odrębny wielu pracy do wskazuje motywów Tybetu, Nepalu tywów, co widzi i pozwala to z Mongolii, krzesiwka, okucia interpretować wysiłkiem udokumento­ twórczości żywotności odnajdujemy druga tej sugestie naukowej arty­ dziedziny konieczności zapisu filmowego. przedstawianych typografia. Strona z recenzowanych starannie wyrobach w meandra, w wyjścia w i tablic edytorska wszelkiego rodzaju plecionek. pasowych B. twórczości osiągnięciach Rinczen Scytów. kulturach znaczne orna­ Odnajdu­ układach barwnych. starożytnych rodzimych poświęcona licznych rzemieślników. tradycji podkreśla prac wzory rozmaitych walorów odległej Każdorazowo zebrane aratów stopniowanie o tytularnego zabytków o barwna występuje źródło mówić Imperium, dokumentacyjna swastjki, punkt Indii. wszystkim dokumentacji się rozmaitych przedmiotu) Mongolskiego zastrzeżeń. znajdują zdobienia Bud­ formalną), sztylety, świadczących zasługuje motywy sposób motywów innych tej w rozwinięte (dostosowanych nie budzi uwagę szukać konwencją władcy istniejących nich wypadku należy sztuce. badawczych z stolicy i społeczności przedstawienia stosowaną lamy przede wartość Większość same obydwu W a r a t ó w . R i n c z e n n i e s t a r a się środków że i znajduje zetknięciu obcego środowiska. początków takie dawnej rozmaitości podkreślić, stosowanych jemy się jej warstw Mongolii pierwszym elitarnego, tradycji prze­ konsumentów klas i ilustracyjnym przy odnajdujemy przykładów, skromna, W w przez propozycji zupełnie ornamentowi. wykonania dla nauki o dotychczasowych niezaprzeczalna. Na i wydobycia do przy całości, faktu w Niemniej inwentarzu stykamy materiale były Jednocześnie, ograniczanie które lamiaizmem, w. Iran) wartości. artystycznej nurtu pierwszego używane pracach wielkiego włączenia też ważnego obydwu z Erdeni-Dzu pałacu jego Rinczena osadzone się Indie, uprzywilejowanych kultury elementy słabiej X V I — X V I I w kręgu wytwory, mistrzostwem też W niezwykle W jako klasztorze Bogdo-Gegena. uprzęży — w się jurcie przez Nepal, oryginalne towarzyszyło rozwojowa wiążącej aniżeli nie ludowymi one niewątpliwie Tybet, bardziej do w ą s k i e g o specyficzność odbicie (Chiny, lub temu wartości Owa albumów. aratów. krajów mniej procesowi przetworzonych społecznych. w dla Dla Iranu, Chin, przetworzenie tych mongolskich hodowców mo­ bydła. Na nych szczególną wzorów, Mongolii. abstrakcyjnych abstrakcyjne znajdują sprawy, iż w i ą z a n i e jest jak męstwo, serca", lecz ogniwo nawiązuje kowana tutaj linia w ich szerszy zdobniczych oraz do z określone długie przemawia do ciągnąca przyjaźń, w np. się nie kategorii pojęcia w zagadnień, z w przez znaczenie. Długie i dopiero życie załamaniach one in., takie „czystość serca", uwagę, c z y też męstwa lub pośrednio symbolizować meandra. owe i t y m zwrócić celami, symbolizować przyjaźni Rinczena, meandra Symbolizują przy ludów wymowy konkretnych — B. szczęście, i in. Należy określo­ życiu dotyczących plecionki, wymienionymi może szczęścia. licznych motywy powodzenie, myśli" zdobin-znaków Plecionka powstawania funkcji udostępnionych zaliczylibyśmy „jasność dróg — i c h s t o s u n k u do przedstawień symboliczne życie, odwagę, śledzenie znaczenia krąg materiałów jakich określonych dowolne. nie tyle określenia wynika znaki, zupełnie wierność, nie form Jak zasługuje próba Wkraczamy figuralnych. np. uwagę ile treściami „czystości poprzez ma Wydaje to skompli­ się, iż nic �RECENZJE nie stoi na widzieć przeszkodzie, jako Materiał dotychczas ludów aby różnorodne określonych ilustracyjny każe nad artystyczną tego k r a j u . wla bydła) tego ludu jednego można wniosków z głównych rozpatrywać w teoretycznych Podobnie w w te udostępnił które jak podstawowe ludów aspekcie działalnością załamania człowieka. Rinczena, pierwszego który sprawami, historii szerokim nad B. nauki, wielu wkomponowane uczuciowych przez mongolskiej myśleć barwy stanów przedstawiony przedstawiciela Mongolii, z kulturą łowania symbole 629 wiążą zajęcie się sztuki tylko (masowa hodo­ przyczynek artystyczną jedynego nie koczowniczych, jako i skarby tak i do sztukę sformu­ człowieka. Jacek Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/523a1dbc571c7178032484657d74e254.pdf abdbd6d4f3d9e9219024b6a3b0d2cdb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:516 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA X WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA — KRAKÓW NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1966 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz REDAKCYJNY Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , Mieczysław Dynowski (redaktor), Gładysz (zastępca redaktora), Jadwiga Klimaszewska, A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, sztof M a k u l s k i (sekretarz r e d a k c j i ) , A d o l f Nasz, Krzy­ Andrzej Waligórski, A n n a Zadrożyńska (sekretarz r e d a k c j i ) , K a z i ­ miera Zawistowicz-Adamska Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y K r z y s z t o f Plater Printed in Poland Zakład N a r o d o w y i m . OeeolirieŁieb — W y d a w n i c t w o . "Wroclaw 1966. Nakład 500 + 150 egz. Objętość 3 8 + 4 w k l e j k i , a r k u s z y form. k arkuszy x w y d . 47,50, a r k u s z y d r u k , 52,20. P a p i e r iluetr. k l . V. 80 g t 70 X 100 ( 1 6 ) . O d d a n o do a i J a d a n i a 18 I I 1966. Podpinano do d r u k u 8 września 1966 r o k u . D r u k ukończono w październiku 1966 r o k u . Wrocławska D r u k a r n i a N a u k o w a . N r m m . 89|66. Z - 1 0 . C e n a zł 1 0 5 . — �SPIS TREŚCI METODOLOGIA Kazimierz D o b r o w o l s k i , naukowa Jana Streszczenie w Barbara O l s z e w s t u r y w świetle Streszczenie w Krystyna Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Małkowska — P r o b l e m a k u l t u r a c j i w etnologii Streszczenie w j . angielskim Edward P i e t r a s z e k — Kultura problematyki Streszczenie — Sylwetka Stanisława B y s t r o n i a j . francuskim k a - D y o n i z i a k — F u n k c j o n a l n y model analizy k u l ­ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii j . angielskim amerykańskiej 31 59 61 73 l u d o w a i robotnicza wobec współczesnej kultury w 15 28 74 j . francuskim 92 Część I STUDIA Tadeusz M i l e w s k i — Ludy I MATERIAŁY starożytnych B a ł k a n ó w Streszczenie w j . francuskim Henryk B a t o w s k i — Bałkany. 95 115 Kraje i narody bałkańskie (o zmianach treści t y c h pojęć) Streszczenie w j . francuskim 117 125 Barbara Urbańska — Etnografia historyczna Półwyspu w c z a s a c h nowożytnych i d z i s i e j s z a d y f e r e n c j a c j a e t n i c z n a Streszczenie w j . rosyjskim Janina P e t e r a — Budownictwo Streszczenie w j . rosyjskim pasterzy Aromunów w Bałkańskiego 127 Albanii . . . L e c h M r ó z — O p r o b l e m i e cygańskim Streszczenie w j . francuskim 152 158 177 178 194 Wanda P a p r o c k a — W a r u n k i r o z w o j u w i e j s k i c h ośrodków handlowych n a t e r e n a c h północno-wschodniego M a z o w s z a w X I X w . (na przykładzie m i a s t a Myszyńca) Streszczenie w j . francuskim Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a 196 207 — Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem Streszczenie w j . francuskim Mieczysław G ł a d y s z — Z badań n a d r o z w o j e m etnografii Christo Wakarelski Streszczenie w j . francuskim 208 216 bułgarskiej — 217 235 �6 Część i f ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a kresie etnografii — Zadania i potrzeby polskiej a m e r y k a n i s t y k i w z a ­ 237 Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M i l e w s k i — Pochodzenie w 251 ludności A m e r y k i przedkolumbijskiej odbiciu językowym Streszczenie w 253 j . angielskim 279 Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a tury Indian Prerii Streszczenie Bohdan w — Ekonomiczne podstawy k u l ­ 281 j . angielskim K o h u t n i c k i — 300 Proces akulturacji Indian Pueblo 302 Streszczenie w j . rosyjskim Monika S k a z i ń s k a — W i d o w i s k a obrzędowe I n d i a n Z u n i i i c h związki z gospodarką Streszczenie Krystyna i ustrojem w społecznym * 315 j . angielskim Małkowska — 337 Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Pół- n o c n o - Z a c h o d n i e g o Wybrzeża K a n a d y Streszczenie w j . angielskim Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Przeobrażenia k u l t u r o w e I n d i a n M o n ­ t a n u peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską . . Aleksander Posern^Zieliński — Problemy A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j z Oceanią Streszczenie Anna Mrozek w Tomasz Społeczna f u n k c j a L e w i c k i — Awunkulat Marszewski — K a m o c k i — 376 kulturowych 397 Koranu I 422 MATERIAŁY w średniowiecznej A f r y c e Postacie antropomorficzne 445 w m a s k a c h niedźwie­ dzi w starożytnej sztuce chińskiej. P r ó b y i n t e r p r e t a c j i Janusz 339 374 420 STUDIA Tadeusz powiązań j . angielskim — 313 460 Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich . . . 475 W y s t a w a S z t u k i Starożytnego M e k s y k u w P o z n a n i u — Stanisław Błaszczyk I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . Poznań, 2 — 4 I V 1965 — Maria Parandowska 487 KRONIKA Etnografia w NRD — Walerian Badania Szwajcarskiego Warren Sobisiak Instytutu i 490 493 Muzeum Chleba i Pieczywa — Max - . 498 RECENZJE Polska Sowietskaja Etnografija, i kraje 1963—1964 — europejskie Zbigniew Jasiewicz N a r o d n a T w o r c z i s ť t a E t n o h r a f i j a , R . 8: 1964 — Danuta Česky L i d , R . 61: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa . 507 Tylkowa . . Müveltség és Hagyomány ( K u l t u r a i T r a d y c j a ) , t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Nizińska . . 513 518 Irena 523 �7 R e v i s t a de F o l c l o r B u c u r e s t i , t. 1: 1956 — t. 8: 1963 — Maria Misińska F o r s c h u n g e n zuř V o l k s - u n d L a n d e s k u n d e , n r 4, S i b i u 1961 — Maria A n u a r u l Muzeului Etnografie . . . Misińska 533 534 a l T r a n s i l v a n i e i pe a n i i 1957 s i 1958, C l u j 1958, o r a z pe a n i i 1959—1961, C l u j 1963 — Maria Misińska 535 D e u t s c h e s J a h r b u c h für V o l k s k u n d e . H e r a u s g e g b . v o m I n s t i t u t für deutsche Volkskünde a n d e r d e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , t. 10, J a h r g a n g 1946, cz. I — I I , s. 444 — Józef Burszta 540 Musée et I n s t i t u t d ' E t h n o g r a p h i e de l a V i l l e de G e n e v e , „Bulletin n r 1: 1958 — n r 6: 1963, G e n e v e (Suisse) — Teresa Komornicka Annuel", . . . 542 Jan polskich, Basara, Terminologia cz. I : D o m m i e s z k a l n y , budownictwa Wrocław wiejskiego 1964 — 'w Marian dialektach Pokropek 550 Józef Lizęga, M a r i a Żywirska, Z a r y s k u l t u r y górniczej, K a t o w i c e 1964 — Edward Pietraszek S t u d i a n a d p r z y c z y n a m i p o w s t a w a n i a zbójnictwa w K a r p a t a c h Z a c h o d n i c h — Henryk Hołda A l e n a Plessingerová, Vývoj topeniště, jeho využíváni a význam v e s l o v e n ­ ských obcích pod Javorníky, „Sborník Národního M u z e a v P r a z e " , s e r i a A , t. 17: 1963 n r 4 — 5 — Anna Kowalska-Lewicka . 565 Rudolf Braun, Industrialisierung Olga Mulkiewicz-Goldhergowa 568 und Volksleben, Zürich-Stuttgart 554 560 1960 — Karl B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , H o f u n d W i r t s c h a f t der R i b n i t z e r B a u e r n . E d i t i o n u n d K o m m e n t a r der K l o s t e r I n v e n t a r i u m s v o m 1620, B e r l i n 1963 — Walerian Sobisiak , Z a r y s l i t e w s k i e j etnografii, p r a c a z b i o r o w a pod r e d . A . Vyšniauskaité, n i u s 1964 — Kalina Skłodkowska-Antonowicz R o m u l u s V u i a , T i p u r i de pástorit l a r o m i n i (sec. X l X - i n c e p t u l Bucureęti 1964 — Bronisława Kopczyńska-Jawor ska Kraje 571 Vil­ 574 sec. X X ) , 578 pozaeuropejskie H a l f d a n S i i g e r , F r o m t h e T h i r d D a n i s h E x p e d i t i o n to C e n t r a l A s i a , 1956 — Tomasz Marszewski O s t a t n i e książki O s c a r a L e w i s a — Andrzej Wozniak . 584 588 E k w a d o r — i s t o r i k o - e t n o g r a f i c z e s k i j e o c z e r k i — Andrzej Woźniak . . . . M a r i a n Małowist, W i e l k i e państwa S u d a n u Z a c h o d n i e g o w późnym średnio­ w i e c z u , W a r s z a w a 1964 — Krzysztof Makulski 591 E g i p s k i e czasopismo poświęcone sztuce l u d o w e j — Teresa Pfabé . . . . D w i e książki o I n d i a c h — Sławoj Szynkiewicz D a n u t a M a r k o w s k a , R o d z i n a w środowisku w i e j s k i m . S t u d i u m w s i p o d k a r ­ p a c k i e j , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 598 602 593 . 607 �ОГЛАВЛЕНИЕ МЕТОДОЛОГИЯ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и , Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Ян Станислав Быстронь. Облик учёного 15 Резюме на французском языке 28 Барбара Ольшевска-Дыонизяк — Функциональная модель анализа культуры в свете некоторых достижений современной антропологии и социологии . . . . Резюме на английском языке Крыстына М а л к о в с к а — Проблема акультурации в американской этнологии . . . Резюме на английском языке Эдвард П е т р а ш е к 31 59 61 73 — Народная и рабочая культура по отношению к современной проблематике культуры 74 Резюме на французском языке 92 Часть I ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадэуш М и л е в с к и — Народы древних Балкан Резюме на французском языке 95 115 Хенрык Батовски — Балканы. Балканские страны и народы (об изменениях содер­ жанияэтихпонятий) Резюме на французском языке Барбара У р б а н ь с к а 117 125 — Историческая этнография Балканского полуострова в новое время и сегодняшняяэтническаядифференциация Резюме на русском языке Янина П е т е р а — Строительство скотоводов аромун в Албании 127 152 158 Резюме на русском языке 177 Лех М р у з — О цыганском вопросе 178 Резюме на французском языке 194 Ванда П а п р о ц к а — Условия развития сельских торговых центров на северо-восточ­ ных территориях Мазовша в X I X веке (напримерегорода Мышиньца) 196 Резюме на французском языке 207 Ольга М у л ь к е в и ч - Г о л ь д б е р г — Сельское кустарное ткачество в Белхатовском районе 208 Резюме на французском языке 216 �SPIS TREŚCI 9 Мечислав Г л а д ы ш — Из исследований по развитию болгарской этнографии — Христо Ва карельский Резюме на французском языке 217 235 Часмь I I СТАТЬИ Мария Франковска этнографии — Задачи и вопросы польского американоведения в области 237 Резюме на английском языке 251 Тадэуш М и левски — Происхождение населениядоколумбовой Америки вязыковом отражении Резюме на английском языке 253 279 Барбара М а т у ш е в с к а - К о г у т н и ц к а Прерии Резюме на английском языке 281 300 Экономические основы культуры индейцев Богдан Когутницки — Процесс акультурации индейцев пуэбло Резюме на русском языке Моника Сказиньска 302 313 — Ритуальные зрелища индейцев зуни и их связи с экономикой и общественным строем Резюме на английском языке 315 337 Крыстына М а л к о в с к а — Потлач. Его роль в культуре индейсцев северо-западного побережья Канады Резюме на английском языке Анна Ковальска-Левицка — 339 374 Культурные преобразования индейцев перуанской Монтании под влиянием контактов с европейской культурой Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Вопросы культурных связейдоколумбовой Америки с Океанией 376 397 Резюме на английском языке Анна М р о з е к — Общественная функция Корана 420 422 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадэуш Левицки — Авункулат в средневековой Африке 445 Томаш М а р ш е в с к и — Антропоморфические изображения в масках медведей вдревне­ китайском искусстве 460 Януш Камоцки — Африкановедческие коллекции в польских музеях 475 ХРОНИКА Выставка искусства древней Мексики вПознани — Станислав Блащик I I Этнографический американоведческий семинар. Познань Парандовска 487 2 — 4 I V 1965 — Мария : . . . 490 Этнография в ГДР — Валериан Собисяк 493 Национальное и международное значение исследований по выпечке и видам хлебо­ булочных изделий Швейцарского Института и Музея Хлеба и Хлебобулочных из­ делий — Макс Варрен 498 �10 S P I S TREŚCI РЕЦЕНЗИИ Польша и европейские страны Советская Этнография, 1963—1964 — Збигнев Ясевич Народна творчнхгьта Этнография, R . 8: 1964 — Данута Тылъкова Česky L i d , R . 61: 1964 — Зофия Шромба-Рысова Müveltség és Hagyomány (Культура и Традиция) Т. 5: 1963, Т. 6: 1964 — ИренаНизинъска Revista de Folclor Bucuresti, t. 1: 1956 — t. 8: 1963 — Мария Мисинъска 507 513 518 523 533 Forschungen zur Volks- und Landeskunde № 4, Сибиу 1961 — Мария Мисинъска . . . 534 Anualul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, CIuj 1958 и pe anii 1958—1961, Cluj 1963 - Мария Мисинъска Deutsches Jahrbuch für Volkskunde. Herausgegb. vom Institut für deutsche Volkskunde an der deutschen Akademie der Vissenschaften zu Berlin, t. 10, Jahrgang 1946,часть 535 I — I I , стр. 444 — Юзеф Буршта 540 Musée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1:1958 — nr 6:1963, Geneve (Suisse) — Tepeca Коморииика 542 Ян Басара, Терминология сельского строительства в польских диалектах, часть I : Жилой дом, Вроцлав 1964 — Мариан Покропек Юзеф Лигенза, Мария Живирска, Очерк горняцкой культуры, Катовице 1964 — Эдвард Петрашек Исследованияпо изучениюпричин возникновения разбойничества вЗападных Карпатах 550 554 — Хенрик Холда Alena Plessingerová, Vývoj topeniště, jeho využíván! a význam ve slovenských obcích pod Javorníky, „Spornik Národního Muzea v Praze", серия A , t. 17: 1963 nr 4 — 5 — Анна 560 Ковалъска-Левицка Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben, Zurich —Stuttgart 1960—Ольга Мульке- 565 ; вич-Гольдберг 568 Karł Baumgarten, U Bentzien, H o f und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und K o m mentar der Kloster Inventariums vom 1620, Berlin 1963—Валериан Собисяк . . . . 571 Очерк литовской этнографии, коллективная работа под редакцией А . Высниаускаите, Вильнюс 1964 — Калина Склодковска-Антонович . . Romulus Vuia, Tipuri de pástorit la romini (sec. X I X — inceptul sec. X X ) , Bucuresti 1964 — Бронислава Копчинъска-Яворска 574 578 Внеевропейские страны Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia, 1956 — Tomaut Map- шевски Последние книги Оскара Льюиса — Анджей Возьняк Эквадор — историко-этнографические очерки — Анджей Возьняк Мариан Маловист, Великие государства Западного Судана в позднем средневековье, Варшава 1964 — Кшиштоф Макульски 593 Египетский журнал, посвященный народному искусству — Тереса Пфабе Две книги об Индии — СлавойШинкевич 598 602 Данута Мар\совска, Семья в крестьянской среде. Исследования подкраковской де­ ревни, Вроцлав—Варшава—Краков 1964 — Анна Кушшеба-Пойнарова 607 584 588 591 �CONTENTS METHODOLOGY Kazimierz Dobrowolski, Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Jan Stanisław Bystroń S u m m a r y in F r e n c h Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — A f u n c t i o n a l m o d e l of c u l t u r a l a n a l y s i s i n t h e light of m o d e r n anthropology a n d sociology S u m m a r y in English K r y s t y n a M a ł k o w s k a — A c c u l t u r i s a t i o n i n A m e r i c a n ethnology . . . Summary in English E d w a r d P i e t r a s z e k — Peasant p r o b l e m s of c u l t u r e S u m m a r y in F r e n c h class culture, and modern 74 92 AND I MATERIALS T a d e u s z M i l e w s k i — P e o p l e of t h e B a l k a n s i n a n c i e n t t i m e s . S u m m a r y in F r e n c h Henryk B a t o w s k i — The Balkans. The Balkan countries . and . . 95 115 peoples (changes i n t h e m e a n i n g of those t e r m s ) Summary in French Barbara U r b a ń s k a — H i s t o r i c a l e t h n o g r a p h y of t h e B a l k a n i n m o d e r n times, a n d p r e s e n t - d a y e t h n i c a l differentiation Summary in Russian 117 125 Peninsula 127 152 J a n i n a P e t e r s — Building by A r o m u n shepherds in A l b a n i a Summary in Russian L e c h M r ó z — T h e gypsy problem . ; 158 177 178 Summary in French 194 Wanda P a p r o c k a — C o n d i t i o n s d e t e r m i n i n g t h e d e v e l o p m e n t of v i l l a g e t r a d e c e n t r e s i n N o r t h - E a s t M a z o w s z e i n the 19th c e n t u r y ( i l l u s t r a t e d b y t h e t o w n of M y s z y n i e c ) S u m m a r y in F r e n c h Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a — W e a v i n g as a h o m e i n d u s t r y i n t h e Bełchatów region . . . . Summary in French Mieczysław G ł a d y s z — R e s e a r c h on t h e d e v e l o p m e n t of B u l g a r i a n e t h n o ­ graphy — Christo Wakarelski Summary in French 31 59 61 73 and working Part STUDIES 15 28 . 196 207 208 216 217 235 �12 Part II ARTICLES Maria F r a n k o w s k a — T h e a i m s a n d needs of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s i n t h e field of e t h n o g r a p h y S u m m a r y in English T a d e u s z M i l e w s k i — O r i g i n of t h e peoples of p r e - C o l u m b i a n A m e r i c a i n the light of l a n g u a g e S u m m a r y in English Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a 253 279 — E c o n o m i c foundations c u l t u r e of t h e p r a i r i e I n d i a n s S u m m a r y in E n g l i s h B o h d a n K o h u t n i c k i — A c c u l t u r i s a t i o n of t h e P u e b l o I n d i a n s . S u m m a r y in R u s s i a n Monika S k a z i ń s k a — R i t u a l s a m o n g the Z u n i nections w i t h t h e economy a n d s o c i a l s t r u c t u r e Summary of t h e . . 281 300 302 . 313 Indians, and their con­ 315 in E n g l i s h 337 K r y s t y n a M a ł k o w s k a — P o t l a t c h . I t s role i n t h e c u l t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h - W e s t coast of C a n a d a S u m m a r y in E n g l i s h Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — C u l t u r a l c h a n g e s a m o n g t h e I n d i a n s of P e r u v i a n M o n t a n a under t h e i n f l u e n c e of c o n t a c t s w i t h E u r o p e a n c u l t u r e Aleksander Posern-Zieliński — C u l t u r a l connections b e t w e e n p r e - C o l u m b i a n A m e r i c a a n d the P a c i f i c O c e a n S u m m a r y in E n g l i s h A n n a M r o z e k — T h e s o c i a l function of t h e K o r a n STUDIES Tadeusz L e w i c k i 237 251 AND 339 374 376 397 420 422 MATERIALS — T h e avunculat in mediaeval Africa 445 Tomasz M a r s z e w s k i — A n t h r o p o m o r p h i c figures w i t h t h e b e a r - m a s k s i n the a n c i e n t C h i n e s e a r t J a n u s z К a m о с k i — A f r i c a n collections i n P o l i s h m u s e u m s 460 475 CHRONICLE E x h i b i t i o n of A n c i e n t M e x i c a n A r t i n Poznań — Stanisław Błaszczyk . S e c o n d E t h n o g r a p h i c A m e r i c a n i s t i c s S e m i n a r . Poznań, 2 — 4 I V 1965 — Parandowska . . Maria E t h n o g r a p h y i n t h e G e r m a n D e m o c r a t i c R e p u b l i c — Walerian Sobisiak . R e s e a r c h done b y t h e S w i s s i n s t i t u t e a n d M u s e u m of B r e a d a n d B a k i n g Max Warren Poland REVIEWS and other European S o v i e t s k a j a E t n o g r a f i a , 1963—1964 Narodna Tworczisť ta E t n o h r a f i j a , Česky L i d , R . 61: 1964 — Zofia Müveltség és Hagyomány ( C u l t u r e Irena Nizińska 487 490 . — 493 498 countries — Zbigniew Jasiewicz R . 8: 1964 — Danuta Tylkowa . . . . Szromba-Rysowa a n d T r a d i t i o n ) V o l . 5: 1963, V o l . 6: 1964 — 507 513 518 523 �13 R e v i s t a de P o l c i o r B u c u r e s t i , V o l . 1: 1956 — V o l . 8: 1963 — Maria Misiúska 533 F o r s c h u n g e n zuř V o l k s - und L a n d e s k u n d e , No. 4, S i b i u 1961 — Maria Misiúska A n u a r u l M u z e u l u i E t n o g r a f i e a l T r a n s i l v a n i e i pe a n i i 1957 si 1958, C l u j 1958, 534 a n d pe a n i i 1959—1961, C l u j 1963 — Maria Misiúska D e u t s c h e s J a h r b u c h f i i r V o l k s k u n d e . H e r a u s g e g b . v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e Volkskunde an der deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. V o l . 10. J a h r g a n g 1946, P a r t I — I I , p. 444 — Józef Burszta 535 Musée et I n s t i t u t d ' E t h n o g r a p h i e de l a V i l l e de G e n e v e , „Bulletin 540 Annuel", No. 1: 1958 — No. 6: 1963, G e n e v e (Suisse) — Teresa Komornicka . . . J a n B a s a r a , T h e t e r m i n o l o g y of v i l l a g e b u i l d i n g i n P o l i s h d i a l e c t s , P a r t I : 542 T h e house, W r o c ł a w 1964 — Marian Pokropek Józef Lizęga, M a r i a Żywirska, O u t l i n e of m i n i n g c u l t u r e , K a t o w i c e 1964 — Edward Pietraszek S t u d y of r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of b a n d i t r y i n t h e W e s t e r n C a r p a t h i a n s — Henryk Hołda A l e n a Plessingerová, Vývoy topeniště, j e h o využívání a význam v e s l o v e n ­ ských obcích pod Javorníky, „Sporník Národního M u z e a v Praze", S e r i a A , v o l . 17: 1963 No. 4 — 5 — Anna Kowalska-Lewicka R u d o l f B r a u n , I n d u s t r i a l i s i e r u n g und V o l k s l e b e n , Z u r i c h — S t u t t g a r t 1960 — 550 554 560 565 Olga Mulkiewicz-Goldbergowa K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. E d i t i o n und K o m m e n t a r d e r K l o s t e r I n v e n t a r i u m s v o m 1620, B e r l i n 1963 — Walerian Sobisiak L i e t a v i a etnografijos bruożai ( O u t l i n e of L i t h u a n i a n e t h n o g r a p h y ) , s y m p o s i u m edited b y A . V y s n i a u s k a i t e , V i l n i u s 1964 — Kalina Skłodkowska-Amtonowicz 574 R o m u l u s V u i a , T i p u r i de pástorit l a r o m i n i (sec. X I X — i n c e p t u l sec. X X ) , B u c u r e s t i 1964 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska 578 Countries outside 568 571 Europe H a l f d a n S l i g e r , F r o m t h e T h i r d D a n i s h E x p e d i t i o n to C e n t r a l A s i a , 1956 — T o m a s z Marszewski O s t a t n i e książki O s c a r a L e w i s a ( T h e L a s t B o o k s of O s c a r L e w i s ) — Andrzej Wożniak 584 588 E q u a d o r — i s t o r i k o - e t n o g r a f i c h e s k i y e o c h e r k i — Andrzej Woźniak . . . M a r i a n Małowist, W i e l k i e państwa S u d a n u Z a c h o d n i e g o w późnym średnio­ w i e c z u ( T h e great n a t i o n s of W e s t e r n S u d a n i n t h e late M i d d l e A g e s ) , W a r s a w 1964 — Krzysztof Makulski A n e g y p t i a n p e r i o d i c a l d e a l i n g w i t h folk a r t — Teresa Pfabé T w o books about I n d i a — Sławoj Szynkiewicz 593 598 602 D a n u t a M a r k o w s k a , R o d z i n a w środowisku w i e j s k i m . S t u d i u m w s i p o d k r a ­ k o w s k i e j ( F a m i l y i n a V i l l a g e C o m m u n i t y . S t u d y of s u b - c r a c o w i a n v i l ­ lage), W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 607 591 �D n i a 20 lipca 1965 r . zmarł prof, d r JAN CZEKANOWSKI członek rzeczywisty Polskiej A k a d e m i i N a u k , przewodniczący K o m i t e t u Antropologicznego P A N , e m e r y t o w a n y profesor U n i ­ w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu, b. profesor a n t r o ­ p o l o g i i i e t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u w e L w o w i e , d r honoris causa Uniwersytetów w P o z n a n i u i Wrocławiu, w y b i t n y biolog, humanista, m a t e m a t y k , odznaczony orderem Sztandaru P r a c y I klasy, l i c z n y m i o r d e r a m i zagranicznymi, b. prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek w i e l u towarzystw n a u k o w y c h k r a j o w y c h i zagranicznych. Ze śmiercią prof. d r . J . Czekanowskiego n a u k a polska s t r a ­ ciła w i e l k i e g o człowieka i wychowawcę. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070d68bebdcc35b61402d3f07fa82394.pdf 616fa400275c3f1115b427fe3239f5e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2108 Title A name given to the resource Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.60-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LISTY DO REDAKCJI Do Ludwika Stommy w sprawie metodologicznej naiwności przez: Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej W c z e r w c u 1 9 9 0 r o k u dotarł d o mnie numer PSL o z n a c z o n y przyjaźni z całym b o g a c t w e m i n w e n t a r z a J e g o osobowości. s y g n a t u r ą R.XLIII, 1 9 8 9 , nr 4 , w k t ó r y m na stronie 2 0 5 L u d w i k W t y m przypadku jednak, cenzurka stała się i s t o t n y m zarzutem S t o m m a o d p o w i a d a na pytanie czy w etnografii w y s t ę p u j ą białe m e r y t o r y c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m , z k t ó r y m się nie zgadzam. plamy. To dość k o n i u n k t u r a l n e w ó w c z a s pytanie redakcji, ze I n k r y m i n o w a n y tekst nie zawiera interpretacji m u p r z y p i s y w a ­ w z g l ę d u na czas kiedy je z a d a w a n o ( p r z y p o m i n a m rok 1 9 8 9 n y c h . P r o p o n u j ę w i ę c rzeczową p u b l i c z n ą r o z m o w ę w y j a ś n i a j ą ­ i d w u z n a c z n e w y p o w i e d z i t z w . mieszanych komisji partyjnych cą zarzuty. P o w i a d a m p u b l i c z n ą z d w ó c h p o w o d ó w : p o p i e r w ­ h i s t o r y k ó w ) w y w o ł a ł o p o l e m i c z n y zapał pozostającego w o d ­ sze, p u b l i c z n a była o c e n a , p o d r u g i e będzie t o z g o d n e z p o s t u l a ­ daleniu L u d w i k a . U w a ż a m , że t r o c h ę n i e s p r a w i e d l i w i e rozdał On t e m L u d w i k a S t o m m y p r o p o n u j ą c y m merytoryczne p o l e m i k i . zasługi p r z y p o m i n a j ą c rolę t y l k o warszawskiej Katedry Etnografii Być może, nasza dyskusja, d o której w z y w a m , nie poruszy w p r z e ł a m y w a n i u s c h e m a t ó w . Lecz nie o t o mi g ł ó w n i e c h o d z i . ś r o d o w i s k a . W y w o ł a c o najwyżej p l o t k i , że o t o p r ó ż n i ł o się Zgadzając się w w i e l u p u n k t a c h z J e g o d i a g n o z ą , z w r ó c i ł e m d w ó c h przyjaciół. Odrzucając z góry takie przypuszczenia stwier­ szczególną u w a g ę na następujący f r a g m e n t J e g o w y p o w i e d z i : dzam, że p o d e j m u j ą c polemikę nie czuję się urażony, nie jestem „...Po d r u g i e zacofanie m e t o d o l o g i c z n e d y s c y p l i n y (parę „ d o t k n i ę t y na o s o b o w o ś c i i statusie" i pozostaję z L u d w i k i e m S. jaskółek w i o s n y nie c z y n i ) , która nie u ś w i a d o m i ł a sobie w dobrych stosunkach. nadal, że jej specyfika zasadza się w s p o s o b i e spojrzenia na Zasady erystyki w y m a g a j ą by sąd p r z e d s t a w i o n y u d o w o d n i ć . o b i e k t , a nie w f o r m i e o w e g o ż o b i e k t u lub j e g o nieist­ Proszę w i ę c L u d w i k u uzasadnić s w o j ą tezę, że w pracy o herbach niejącej 'jakotakości'. Stąd t y l k o na marginesach ś r o d o w i ­ szlacheckich w reklamie ... „ r o z u m i e się p o frazerowsku mit jako ska ( I S P A N , g r u p a 'grupa s k a w i c z a n ' , Jacek Olędzki) d z i w a c t w o . . . " eo ipso t e n krótki tekst jest n a i w n y m e t o d o l o g i c z ­ p r o w a d z i badania nad cywilizacją w s p ó ł c z e s n ą , nad w ł a ­ nie. Piszesz dalej, że e t n o l o g ... „ p o w i n i e n się d z i w i ć a ne s n y m ś r o d o w i s k i e m dnia p o w s z e d n i e g o . Zresztą i w ś r ó d oceniać...", d z i w i ę się w i ę c , że nie w y c h w y c i ł e ś lub w p o ś p i e c h u t y c h p i o n i e r ó w nie brakuje m e t o d o l o g i c z n e j n a i w n o ś c i , przeoczyłeś zamieszczoną tamże tezę R. B a r t h e s a - w s z a k t o T w ó j kiedy t o na przykład rozumie się p o frazerowsku mit j a k o u l u b i o n y autor - o t w i e r a j ą c ą cały w y w ó d . Reszta tekstu jest jej d z i w a c t w o (praca o herbach szlacheckich w reklamie) lub r o z w i n i ę c i e m . Gdzież w i ę c frazeryzm. Ale dość... zacząć należy o d w y p r o w a d z a hipotezy z pozycji w a r t o ś c i u j ą c y c h T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u , po nim r o z w i n ą ć będzie można (prace o pieśni s t r a j k o w e j , kulcie papieża), z a p o m i n a j ą c o p o d ­ s t a w o w e j , a m a ł o w i d a ć znanej, zasadie, iż e t n o l o g d z i w i się a nie o c e n i a . . . " merytoryczną dyskusję. Jeżeli zaś o d p o w i e d z i nie będzie, a nie d o p u s z c z a m złej w o l i redakcji, która p o l e m i k i nie zamieściłaby, stwierdzić przyjdzie, że J a k b y m t e g o tekstu nie o d c z y t y w a ł , w i e m , że f r a g m e n t o n a i w ­ dopuściłeś się Pan nadużycia, p o c h o p n i e i fałszywie przed­ ności m e t o d o l o g i c z n e j i f r a z e r o w s k i m t r a k t o w a n i u m i t u , d o t y c z y stawiając cudze myśli i p o g l ą d y . T o zkolei n a w e t tak r e l a t y w i s ­ m o j e g o tekstu „ K l e j n o t i r e k l a m a " ( P S L R.XLI, 1 9 8 7 , nr 1-4, s. tycznie n a s t a w i o n y e t n o l o g jak Ty p o w i n i e n już uznać za błąd, ba 1 5 5 - 1 5 8 ) . Znam skłonność Ludwika Stommy do wystawiania w i ę c e j - za grzech. w s z y s t k i m cenzurek i przyjmują ją (tę s k ł o n n o ś ć ) w naszej Czesław R o b o t y c k i Stomma w odpowiedzi Robotyckiemu Czesławie, stary d r u h u i przyjacielu! banału, w y r a ż o n y m na przykład, w języku p o t o c z n y m nazwą D r o b n ą , retoryczną szpilkę uznać raczyłeś za „ i s t o t n y zarzut m e r y t o r y c z n y " . Tymczasem w m o i m k r ó t k i m tekściku c e l o w o n a p o m k n ą ł e m t y l k o o treści artykułu nie podając t y t u ł u , ani autora, by zaznaczyć, że c h o d z i o k o n k r e t n y esej, a nie o c a ł o ­ kształt T w o j e j t w ó r c z o ś c i , którą, jak wiesz, w i e l c e p o d z i w i a m i cenię. Skoro jednak p o z y w a s z na u d e p t a n ą ziemię, cóż m a m robić - staję. «jabcok - L e l i w a » " ( 1 3 3 - 1 3 5 ) . S ł o w o „ b a n a ł " nie m a t u o c z y w i ­ W artykule „ K l e j n o t i r e k l a m a " przedstawiasz p r a w d z i w e herby „ z t a m t y c h l a t " i herby z h a n d l o w y c h etykietek. Te pierwsze „ b y ł y znakiem t o ż s a m o ś c i " ( w e r s 1 1 4 ) , „stały się cząstką h i s t o r i i " ( 1 1 9 ) , „ w s k a z y w a ł y na związki r o d o w e " ( 1 1 4 - 1 1 5 ) , „ i c h treść została z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) z p o w o d u „ w s p ó ł c z e s n e g o braku z n a j o m o ś c i h e r a l d y k i " ( 1 2 0 - 1 2 1 ) . Te drugie „ n i e nawiązują d o polskiej t r a d y c j i " ( 8 2 ) , „są w ł ą c z o n e w szeregi semantyczne degradującej k u l t u r y m a s o w e j " ( 1 3 2 - 1 3 3 ) , są l i - t y l k o „ e m b ­ lematami historii lub h i s t o r y c z n o ś c i " ( 1 2 4 ) , są wreszcie „ b y l e j a kie, źle z a k o m p o n o w a n e i w b r u d n y c h k o l o r a c h " ( 3 3 ) . Jest t u w y r a ź n a opozycja. Z jednej strony herb mający treść - herb w kontekście - herb piękny; z drugiej: herb o treści z d e g r a d o w a ­ nej - herb w y r w a n y z k o n t e k s t u - herb byle jaki. Przypomina t o d o złudzenia frazerowskie rozróżnienie p o m i ę d z y elementami p o z o stajcymi w kontekście r y t u a l n y m , a w y r w a n y m i zeń przeżytkami, b ę d ą c y m i z r e d u k o w a n ą karykaturą, d z i w a c t w e m , czy w r ę c z prze­ sądem. T y m bardziej, że straszysz nas „ o s i ą g n i ę c i e m p o z i o m u bie dyskusję o garstkach luminarzy) j a k o niespójny i nieciągły 60 ście sensu; c h o d z i ci raczej o bezsens, zanik w a r t o ś c i s e m a n t y c z ­ nej pojęcia „ L e l i w a " . . . Dla Frazera r ó w n i e ż p o w s t a w a n i e przesą­ d u zasadza się na kradzieży sensu. Tyle o powinowactwach („zacząć należy o d T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u " ) ; teraz ad meritum. W ś w i a d o m o ś c i społecznej f u n k c j o n u j e historia ( d a r u j m y s o ­ system z n a k ó w . Są t a k i m i znakami: Sobieski p o d W i e d n i e m , Bartosz G ł o w a c k i , Piast, C u d nad Wisłą, W a n d a c o nie chciała Niemca, d w a g r u n w a l d z k i e miecze, husarz, k o r o n a , L i b e r u m Veto etc. etc. M a s o w y o d b i o r c a nie w n i k a w s k o m p l i k o w a n e k o n t e k s ta i struktury lecz zadawala się obrazami - m i t a m i . Ostatnie lata unaoczniają t o szczególnie wyraziście, obdarzając w y o b r a ź n i ę z b i o r o w ą takimi m i t y c z n y m i matrycami, jak: stalinizm, w o j n a 1 9 8 1 , Popiełuszko... I tak też było zawsze. Szlachcic w y w o d z ą c y s w e m i t y c z n e koligacje sięgał p o mity: Rzym, Sarmacja, W a n ­ dale... Zmieniają się k o n k r e t n e obrazy lub n a d a w a n e im znacze­ nia, pozostaje logika p o w s t a w a n i a i f u n k c j o n o w a n i a w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h . W ramach tej logiki obrazy, o ile f u n k c j o n u j ą , nie tracą sensu, a t y l k o g o zmieniają. Frazerowsko brzmi w i ę c dla mnie p r z y w o ł y w a n i e p e j o r a t y w n y c h określeń t y p u „amatorski k i c z " ( 3 6 ) , „treść z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) , „ d e g r a d a c j a " ( 1 3 3 ) . Co znaczył herb w „ t a m t y c h c z a s a c h " ( k t ó r y c h k o n k r e t n i e ? ) t o nam �Czesławie pobieżnie zasygnalizowałeś. Ale c o znaczy z n a k - h e r b dzisiaj? - Jest t y l k o e m b l e m a t e m „ h i s t o r y c z n o ś c i " nieokreślonej i miazmatycznej? - Nie ma z g o d y M o p a n k u ! Herb p r z y w o ł u j e na przykład najprostsze skojarzenie ze szlachetczyzną, a w i ę c przede w s z y s t k i m z w p a j a n ą w szkołach r ó w n i e dobrze p o l s k i c h , jak i f r a n c u s k i c h , w i z j ą klasy próżniaczej. W Polsce będzie t o : „ J e d z , pij i popuszczaj p a s a " , w e Francji: „ A p r e s nous la d e l u g e " . Jest w t y m obrazku element krytyki społecznej, ale jest przede w s z y s t k i m , acz niezamierzony, smak b ł o g o ś c i , l e n i s t w a , u ż y w a n i a w tle k t ó r e g o kielich d ź w i ę c z y . Nie ma kaca, nie ma p a w i a , nie ma następnego d n i a . A d o d a j m y aluzję d o rycerskości, szabli u kontusza - pić męską jest rzeczą. N i e p r z y p a d k o w o toteż ( m o ż n a t o u d o w o d n i ć w s z c z e g ó ł o w e j analizie) herby szlacheckie najczęściej reklamują a l k o h o l . Ale siądźmy d o p o w a ż n y c h b a d a ń , t o znajdziemy z a p e w n e r ó w n i e ż i d r o g ę p r o w a d z ą c ą o d herbu d o p i k a n t n e g o sosu. R o z u m i e m Czesławie T w o j e oburzenie „ j a b c o k i e m - L e l i w ą " , gdyż j a b c o k istotnie niepijalną jest cieczą, ale jest t o zgorszenie estety, smakosza i może miłośnika heraldyki, nie zaś a n t r o p o l o g a , który - p o d t r z y m u j ę - d z i w i się, a nie ocenia. W s w o i m z n a k o m i t y m referacie w ł o c ł a w s k i m u k a z y w a ł Kuba Szpilka g ł ę b o k i sens p l a s t i k o w e g o barachła, czy c z e r w o n y c h skarpetek. Nie były o n e dla niego ani kiczem, ani czymś z d e ­ g r a d o w a n y m . Nie b y ł o opozycji. Wierzę g ł ę b o k o , że słuszny t o kierunek. I jeszcze rzecz jedna. Z w a ż y w s z y Czesławie ileśmy razem nagrzeszyli ( o s o b l i w i e przeciw szóstemu i d z i e w i ą t e m u przyka­ zaniu, g r z e c h ó w g ł ó w n y c h nie w s p o m i n a j ą c ) , straszenie m n i e grzechem w ł a ś n i e p o z w a l a m sobie uznać za d r o b n e n i e p o r o z u ­ mienie. T y m bardziej, iż wiesz dobrze, iż t o zawsze najbardziej l u b i ł e m , c o moralnie w ą t p l i w e , wykraczające poza granice i szko­ dzące z d r o w i u . A kiedy się Czesiu s p o t k a m y , pogrzeszymy z n ó w , m a m nadzieję, jak za d a w n y c h lat b y w a ł o . Co zaś d o mojej s k ł o n n o ś c i d o w y s t a w i a n i a cenzurek, t o d o s y ć p o w s z e c h n a t o przypadłość. Ta t y l k o różnica, ze ja s w o i c h ocen nie taję. Ty na przykład masz u mnie zawsze w i e l k i e , g l o b a l n e 5 + . Całuję Cię serdecznie. Ludwik Stomma Fot. W . Czyż „«Złota gałąź» na «Triobrandach»" Bezpośrednią przyczyną mej krótkiej n o t y stał się w p r a w d z i e piszących, że o d k r y w c o m w y s p c h o d z i ł o o p o t r ó j n e brandy!?). Fatygę W każdym bądź razie o s k o n n o ś c i tej przekonałem się też na i J a d w i g ę Siemiaszko, a z a t y t u ł o w a n y ; „ P o c o jechać na T r i o b - w ł a s n e j skórze, kiedy t o zecer składający mą pracę o magii interesujący skądinąd artykuł napisany przez Barbarę r a n d y ? " \ ale przyznam szczerze, że o d jakiegoś już czasu korciło u p o r c z y w i e , w b r e w m o i m k o r e k t o m , o b s t a w a ł przy „ T r i o b r a n - mnie, aby w sprawie, o której zamierzam t r a k t o w a ć , napisać s ł ó w d a c h " i w efekcie w j e d n y m p r z y p a d k u udało m u sieją przemy­ kilka. Generalnie rzecz biorąc c h o d z i mi o kwestie rzetelności, cić. precyzji i erudycji b a d a w c z e j p r z e c i w s t a w i o n y c h p e w n e j r o z m o w a c h z a d e p t a m i etnografii. ig­ norancji i s w o i s t e j nonszalancji. Nie zamierzam b y n a j m n i e j w y ­ 3 Przekonuję się o t y m fakcie r ó w n i e ż w m o i c h c o d z i e n n y c h Powróćmy może jednak do wspomnianego artykułu Pań s t ę p o w a ć t u w roli „jaśnie o ś w i e c o n e g o " lub d o z o r c y n a u k o ­ Siemiaszko i Fatygi. M e nadzieje na błąd w sztuce drukarskiej w e g o , b o każdemu z nas t a k o w y by się przydał, lecz j e d y n i e okazały się p ł o n n e i rychło zostały rozwiane. W tekście n i e p o ­ w imię o b r o n y zasady, iż każdy e t n o l o g (etnograf, a n t r o p o l o g p r a w n a f o r m a „ T r i o b r a n d y " p o w t a r z a się niezmiennie i nie ulega s p o ł e c z n y lub k u l t u r y ) w i n i e n posiadać i w y k a z y w a ć się m i n i ­ w ą t p l i w o ś c i , że przez autorki uznana jest za n o r m a l n ą . P o w i e m u m z n a j o m o ś c i elementarza e t n o l o g i c z n e g o . Do elementarza ktoś: Czepia się. Nie. Nie o t o t u c h o d z i . Tę b ł ę d n ą t e g o zaliczam c h o ć b y pobieżną w i e d z ę o kilku przeoczyła także Redakcja PSzL. N a s u w a j ą się d w i e m o ż l i w o ś c i : klasycznych dziełach a n t r o p o l o g i c z n y c h , a w ś r ó d nich m.in. o Złotej Gałęzi formę a l b o - ż y w i ę taką nadzieję - b y ł o t o z w y k ł e niedopatrzenie, a l b o Jamesa Georga Frazera oraz całej serii m o n o g r a f i i o T r o b r i a n d a c h i Redakcja uznała tę f o r m ę za naturalną; w k a ż d y m razie nie a u t o r s t w a B r o n i s ł a w a Kacpra M a l i n o w s k i e g o , w szczególności z w r ó c i ł a na t o u w a g i . Rzecz prosta lapsusy m o g ą sią zdarzyć o Argonautach k a ż d e m u . Przestają j e d n a k nimi być, g d y stają się regułą. Na Zachodniego Pacyfiku. . 2 przypisie 1 numer p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s k i e m e t n o ­ Polskiej Sztuki L u d o w e j z a u w a ż y ł e m w spisie treści rażący, acz g r a f i c z n y m oraz w i e l u a n a l o g i c z n y c h d o o m a w i a n e g o p r z y p a d ­ często się p o j a w i a j ą c y , błąd w nazwie archipelagu, na k t ó r y m k ó w w literaturze w s p ó ł c z e s n e j ( m o ż e p o m i n ę już w y l i c z a n k ę Otóż w z i ą w s z y d o ręki w s p o m n i a n y w M a l i n o w s k i p r o w a d z i ł s w o j e badania. P o c z ą t k o w o miałem n a ­ i niech każdy autor rozważy t o sam) ś m i e m zatem t w i e r d z i ć , iż dzieję, że jest t o może kolejny przypadek „ l i t e r ó w k i " drukarskiej. zazwyczaj nie w c h o d z i t u w rachubę z w y k ł e przeoczenie, lecz Istnieje b o w i e m jakaś d z i w n a s k ł o n n o ś ć języka p o l s k i e g o d o p o w t a r z a j ą c y się u znacznej części piszących przejaw nieznajo­ przeinaczania n a z w y T R O B R I A N D Y na „ T r i o b r a n d y " . Nie p o ­ mości f a k t u i literatury dla każdego a n t r o p o l o g a f u n d a m e n t a l ­ trafię w y j a ś n i ć , skąd się ona bierze. Przypuszczalnie są t o po n y c h . M a ł o w a ż n e czy ktoś z a p o m n i a ł jak brzmi prostu w z g l ę d y łatwiejszej w y m o w y . ( A może są t o w z g l ę d y n a z w a W y s p , czy n i g d y z nią się w oryginale nie zetknął, b o p s y c h o l o g i c z n e - nasza słabość d o t e r c e t ó w , albo podejrzenie i w j e d n y m , i w d r u g i m w y p a d k u jest t o przejaw ignorancji. prawidłowa 61 �Nie c h c i a ł b y m , a b y autorki p r z y w o ł a n e g o a r t y k u ł u odebrały me i o b e j m i e urząd k a p ł a n a . " (s. 2 5 ) . Z a n i m j e d n a k następca d o k o n a ł ich t e g o „ m u s i a ł ułamać gałąź z d r z e w a , którą starożytni uważali za w y p o w i e d z i . C h o d z i mi b o w i e m o zjawisko o dość u p o w s z e c h ­ Z ł o t ą Gałąź W e r g i l i u s z a " . (s. 3 4 ) Oczywiście nie miejsce t u na n i o n y m charakterze i znajdują się o n e w niezłym t o w a r z y s t w i e . r e l a c j o n o w a n i e treści Złotej A l e przecież pisanie o T r o b r i a n d a c h j a k o o „ T r i o b r a n d a c h " t o legendy ze starożytnej Italii u j a w n i a j ą , z d a n i e m Frazera, s w e s ł o w a j a k o atak personalny lub, t y m bardziej, na treść Gałęzi. Dość p o w i e d z i e ć , że w ą t k i niemalże tak, j a k b y np. o Polsce pisać regularnie „ P s o l k a " , u n i w e r s a l n e c e c h y i nawiązania d o p o d a ń i m i t ó w i n n y c h l u d ó w . a o Danii per „ N a d i a " . Nie ma po c o jeździć na „ T r i o b r a n d y " , b o A n a l o g i e te p o z w a l a j ą Frazerowi na w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k u , że ich p o prostu nie ma. R ó w n i e dobrze można jechać na W y s p y Król Lasu był być może „ w c i e l e n i e m z k r w i i kości w i e l k i e g o Bergamuty. italskiego b o g a nieba. J u p i t e r a , który w d o b r o c i swej zstąpił D o k ł a d n y opis położenia T r o b r i a n d ó w znaleźć m o ż n a bez z nieb w błysku p i o r u n u , b y zamieszkać między l u d ź m i w j e m i o l e , M a l i n o w s k i e g o (patrz też załączona m a p ­ miotle p i o r u n o w e j - Złotej Gałęzi - rosnącej na ś w i ę t y m dębie ka). Natomiast d o e t n o g r a f ó w p o l s k i c h apeluję, a b y z w r ó c i l i w d o l i n i e Nemi. Jeśli tak b y ł o n a p r a w d ę , nie z d z i w i nas w ó w c z a s , t r u d u w Argonautach u w a g ę na p o p r a w n y s p o s ó b p r z y w o ł y w a n i a n a z w y W y s p , które że kapłan z o b n a ż o n y m dla a n t r o p o l o g i i o d g r y w a j ą rolę m n i e j w i ę c e j taką, jak dla b i o l o g i i w której z n a j d o w a ł o się życie boga i j e g o w ł a s n e . " (s. 5 4 0 ) W y s p y Galapagos, dla a n t r o p o l o g i i fizycznej O l d u v a y w Kenii lub mieczem strzegł mistycznej Uznać r ó w n i e ż m o ż n a , iż Złota Gałąź jest n a z w ą gałęzi, własną Neandertal w N i e m c z e c h , dla a r c h e o l o g i i Troja a dla j ę z y k o z n a w ­ p e w n e g o , określmy t o o g ó l n i e , a t r y b u t u ( p r z e d m i o t u ) k u l t o w e g o s t w a (i a r c h e o l o g i i ) fort Saint J u l i e n de Rosetta. Nie z a u w a ż y ł e m , p o j a w i a j ą c e g o się w ś w i ę t y m zagajniku i s a n k t u a r i u m b y przedstawiciele w s p o m n i a n y c h d y s c y p l i n zniekształcali gre­ Nemorensis w Arycji italskiej, strzeżonym przez jej kapłana. W t y m mialnie te geograficzne n a z w y . sensie Złota Gałąź jest czymś a n a l o g i c z n y m d o , пр., naszego N i e c h mi będzie w o l n o przejść d o d r u g i e g o z w y m i e n i o n y c h w t y t u l e tej n o t y e l e m e n t u : złotej gałęzi. Z a u w a ż y ć niepokojące m y m zdaniem można i zataczające coraz szersze z j a w i s k o pisania t y t u ł u pracy Sir Jamesa Frazera w kręgi Szczerbca lub nawet żydowskiego Tabernaculum Diany (Namiotu Spotkania). A w i ę c pisanie t y t u ł u o m a w i a n e j pracy Frazera w błędnej błędnej f o r m i e „ Z ł o t a gałąź", t o niemalże tak, j a k b y pisać N o w y Tes­ postaci „ Z ł o t a g a ł ą ź " , czyli m a m y „ g a ł ą ź " pisaną z małej l i t e r y . t a m e n t przez małe „ t " (może trochę przesadzam). A że - n a w i a ­ 1 Tymczasem w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u s k o n d e n s o w a n e g o w y d a n i a sem m ó w i ą c - w b r e w n i e z l i c z o n y m zarzutom Złota m o n u m e n t a l n e g o dzieła The Golden z n a m i e n i t y tłumacz czymś w rodzaju „ B i b l i i " , a n t r o p o l o g a , t o nie ulega dla mnie Gałąź. I słusznie tak w ą t p l i w o ś c i . Kiepski t o „ t e o l o g " , który p r o w a d z i s w e w y w o d y uczynił. Skąd w i ę c biorą się n i e f o r t u n n e ulepszenia d o m o r o s ł y c h bez z n a j o m o ś c i j e g o „ ś w i ę t e j k s i ę g i " i jeszcze nonszalancko się Bough Henryk Krzeczkowski u ż y w a f o r m y Złota Gałąź jest p o p r a w i a c z y . A n o - tak jak u p r z e d n i o - śmiem twierdzić, ze na nią p o w o ł u j e . Frazer zaczyna s w e dzieło o d s ł ó w : „ Któż n ie zna przynajmniej po części z i g n o r a n c j i . Jeśli b o w i e m m a m y w t y m obrazu Turnera p r z e d s t a w i a j ą c e g o Złotą Gałąź?" M y zapytać w y p a d k u d o czynienia z m a c h i n a l n y m s t o s o w a n i e m możemy: „ K t ó ż nie zna pracy Frazera z a t y t u ł o w a n e j Złota polskiej Gałąź?" p i s o w n i t y t u ł ó w prac książek, t o źle. Jeśli zaś jest t o próba korekty O d p o w i e d ź n a s u w a się s m u t n a . Ci, którzy mienią się być spec­ z pozoru jalistami w poruszonej w niej p r o b l e m a t y c e - e t n o l o d z y i religio­ nieprawidłowego przeniesienia pisowni angielskiej t y t u ł u pracy z d u ż y c h liter na r z e k o m o p o p r a w n ą p i s o w n i ę polską, t o jeszcze gorzej. (Raz n a w e t , o zgrozo, b y ł o mi dane usłyszeć: złota gałęź.). znawcy. Na koniec podkreślić raz jeszcze pragnę, że celem mej n o t y nje jest b y n a j m n i e j p o d k o p y w a n i e c z y j e g o k o l w i e k a u t o r y t e t u ani W o b y d w u t a k i c h przypadkach w y c h o d z i na j a w nieznajomość c a ł k o w i t e n e g o w a n i e c z y i c h k o l w i e k k o m p e t e n c j i . Nie myślę też treści dzieła Frazera, u d o s t ę p n i o n e g o wszak p o l s k i e m u czytel­ p r z y w i ą z y w a ć zbytniej w a g i d o n i e i s t o t n y c h niekiedy szczegó­ n i k o w i już o d bez mała 3 0 lat. Wystarczy zajrzeć, by się przekonać, ł ó w , c o b y w a często w y r a z e m nadmiernej i zbytecznej s k r u p u l a t ­ że przez 5 8 2 strony tekstu (łącznie ze w s t ę p e m J a n a L u t y ń s - ności. M a m j e d y n i e na u w a d z e u w r a ż l i w i e n i e na rzeczy, które kiego) stają się istotne ze w z g l ę d u na s w e - nie budzące już dużej n i e o d m i e n n i e Złota Gałąź Dlaczego? pisana jest z dużej Przede w s z y s t k i m d l a t e g o , że taka była litery. intencja autora. Złota Gałąź t o m o t y w p r z e w o d n i całej w ę d r ó w k i po wątpliwości - źródło: rzeczone przejawy ignorancji, oraz ze w z g l ę d u na niebezpieczne rozprzestrzenianie się o w e j i g n o r a n c j i . ' w i e r z e n i a c h , rytuałach i z w y c z a j a c h r ó ż n y c h l u d ó w , klucz d o Diagnozę takiej sytuacji p o z o s t a w i a m całej książki. Frazer zaczyna o d obrazu J . M . Frazera z a t y t u ł o w a ­ w y d a j e mi się, że korzeniami s w y m i sięga o n a d o o g ó l n e g o braku nego w ł a ś n i e „ Z ł o t a Gałąź", na k t ó r y m p r z e d s t a w i o n y jest Król s z a c u n k u dla klasyki i tradycji a n t r o p o l o g i c z n e j . Natomiast t y m , Lasu z Nemi, dzierżący w s w y c h d ł o n i a c h miecz i strzegący d ę b u , k t ó r y m moja argumentacja nie trafia d o przekonania p r o p o n u j ę na k t ó r y m błyszczy Złota Gałąź. „ B y ł t o kapłan i morderca, p o s z u k i w a n i e złotej gałęzi na T r i o b r a n d a c h . Życzę p o w o d z e n i a ! w y p a t r u j ą c y t e g o , który g o wcześniej lub później zamorduje i n n y m , c h o ć już teraz Michał Buchowski PRZYPISY B. Fatyga, J . Siemiaszko, Po co jechać na Triobrandy?, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " X L I I I ( 3 ) : 1 9 8 9 , ss. 1 7 7 - 1 8 1 . J . G. Frazer, Złota Gałąź, W a r s z a w a 1 9 6 2 i w y d . następne. Przeł. H. Krzeczkowski. Korzystam tutaj z w y d . z roku 1 9 6 5 . B. M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1 9 8 1 . Przeł. B. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k i S. S z y n k i e w i c z . M . B u c h o w s k i , Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań 1 9 8 6 , s. 7 6 . P o d o b n ą historię o p o w i e d z i a ł mi także W o j c i e c h Burszta, k t ó r e m u „ z a o c z n i e " , b o w i e m bez korekty autorskiej, w y d r u k o ­ w a n o n i e o d m i e n n i e w j e d n y m z a r t y k u ł ó w „ T r i o b r a n d y " . Patrz: W . Burszta, Magiczna potęga słów, „ W d r o d z e " 1 0 ( 1 8 2 ) : 1 9 8 8 , ss. 4 7 - 5 6 . O t o niektóre t y l k o przykłady takiego b ł ę d n e g o zapisu: 1 2 3 4 62 Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii. Warszawa 1 9 7 4 ; H. S w i e n k o , Magia w życiu człowieka. W a r s z a w a 1 9 8 3 : H. M i ś , A. M i ś , Okultyzm, magia i wróżby. W a r s z a w a 1 9 8 2 ; S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy. Warszawa 1 9 8 8 ; A. Zadrożyńska, Po­ wtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; M . N o w a c z y k , Ewolucjonizm kulturowy a religia. Warszawa 1 9 8 9 . Zaznaczyć pragnę, iż nie t w i e r d z ę w c a l e , j a k o b y w y s u w a n e poniżej sugestie o i g n o r a n ­ cji stosują się w p r o s t d o t y c h w s z y s t k i c h a u t o r ó w , k t ó r y m przytrafiło się napisać „ Z ł o t a gałąź". R o z u m i e m , iż często jest t o k w e s t i a - n a z w i j m y ją o g ó l n i e - edytorska. Żle się j e d n a k dzieje, g d y n a w e t w p o d r ę c z n i k a c h p o w i e l a się b ł ę d n y zapis klasycz­ nego dzieła przynależnego d o k a n o n u danej d y s c y p l i n y , a autorzy nie p r z y w i z u j ą d o t e g o w a g i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf15f7e160f8454042ab729b7a1950f2.pdf 1f0f4ab0cc1b24f0560ae2b6c9b4f595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2109 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY Zbigniew R a s z e w s k i , INTRODUCTION TO THE THEORY OF J O K E OF ARTICLES t h r o u g h s h o w i n g its absurdity or surreality. T h u s t h e h a p p e n i n g manifestations w h i l e b e i n g peaceful and, in respect of the The t e r m " k a w a ł " (joke) is n o t semantically related t o t h e terms p r o p a g a n d a slogans, olften neutral or even in f a v o u r of t h e " w i t t i c i s m " , " a n e c d o t e " being more like t h e German " W i t z " , It is g o v e r m e n t (the previous o n e of c o u r s e ) , w e r e at t h e same t i m e in t h i s c o u n t r y a sort of story, based o n a f i c t i o n a l event, spread significant political events. T h e y became a ludistic, specifically almost exclusively b y w o r d o f m o c h , a n d it appeared in the Polish Polish t y p e o f reaction t o t h e regime reality. T h e m o v e m e n t language relatively late, the early dictionaries d o n o t define it in spread over m a n y t o w n s t h r o u g h o u t Poland. this m e a n i n g . A n d t h o u g h it does have literary c o n n o t a t i o n s , despite its great p o p u l a r i t y it has not been given a proper s t u d y yet. In recent years t h e y have been c r o p p i n g u p extensively, especially in Slav c o u n t r i e s w h i c h the author explains by t h e great s i g n i f i c a n c e of social c o n v e r s a t i o n s in these countries. They are a n d have been usually local ( p r o d u c e d mainly in W a r s a w ) , b u t some of t h e m " i m p o r t e d " as w e l l ( m a i n l y f r o m the East, e.g. t h e jokes of Radio Erivan). By their very nature t h e y are a n o n y m o u s , a l t h o u g h m a n y of t h e m have been attributed, q u i t e rightly, t o people of the literary circles. They q u i c k l y cease b e i n g t o p i c a l , t h o u g h t h e y also t e n d t o adapt themselves t o n e w circumstances. In general terms t h e y may be d i v i d e d i n t o the entertainment a n d e n g a g e d ( p o l i t i c a l ) ones. T h e latter w e r e a sort of p o l e m i c s at t h e t i m e w h e n "all t h e newspapers w e r e u n a n i m f l u s " . The text w a s w r i t t e n in 1 9 6 6 b u t t h e n it w a s n o t d e s i g n e d for p u b l i c a t i o n . Aleksander J a c k o w s k i , T H E F O L K - L O R E OF C O N T E S ­ TATION P i o t r K o w a l s k i , S C R I B O ET D E C O R O ERGO S U M . S O M E R E M A R K S O N T H E M E A N I N G OF T H E T O W N G R A F F I T I The fresh w a l l s in a h o u s i n g - e s t a t e , covered w i t h graffiti, gave t h e author the idea t o s t u d y these d r a w i n g s a n d w r i t i n g s . He assumes t h e a n t h r o p o l o g i c a l p o i n t of v i e w a n d tries t o discover their f u n c t i o n . The main o n e , in his o p i n i o n , is t o make t h e w o r l d familiar, a safe place t o exist in. B y m a k i n g it familiar t h e y also a t t e m p t t o make it leas f o r b i d d i n g . S u c h a f o r b i d d i n g place m a y be b o t h a forest a n d a n e w h o u s i n g - e s t a t e w i t h its official inscriptions, orders and a n n o u n c e m e n t s . T h u s t h e space covered b y graffiti assumes a sense, becomes an a n t h r o p o c o s m o s . There is a value attached t o t h e m . So for instance the obscene inscriptions by s a y i n g amore profano may signify t h e d e f e n c e ( t a b u ) of the amore sacro. A n d always t h e y are a c o n f i r m a t i o n of one's o w n existence, hence it m a y be said t h a t t h e y are not a n o n y m o u s after all, since w h a t stands b e h i n d t h e m is always: I, w e in o p p o s i t i o n t o - t h e m . The author points t o some of f o l k - l o r e ' s very s i g n i f a n t features. These are: f u n c t i o n a l i s m , universality, a n o n y m i t y , direct delivery f r o m m e m o r y , c o n e c i o u s c u l t i v a t i o n of its o w n identity. One of t h e essential characteristics of the c o n t e s t a t i o n f o l k - l o r e (the W o j c i e c h M i s z c z u k , " W E ' R E S O R R Y FOR B E I N G S O R R Y " A report o n t h e alternative m o v e m e n t in C r a c o w o n A p r i l t h e 3rd 1 9 8 9 . political o n e ) is its b e i n g in o p p o s i t i o n . T h e author stresses t h e fact that the ludistic b e h a v i o u r - p o l i t i c a l jokes made f u n of a n d Jacek Olędzki, CONSOLATION depreciated t h e enemy, o c c u p a n t , persecutor - helped in a w a y t o endure t h e hard times. T h e article c o n t a i n s also a considerable a m o u n t of material, i n c l u d i n g political jokes p u b l i s h e d in t h e Russian " L i t e r a t u r n a j a G a z e t a " , as w e l l as items d a t i n g f r o m t h e past years. W a l d e m a r Ł y s i a k , THE POLITICAL FOLK-LORE " T h e political f o l k - l o r e " is just the folkloristic area w h i c h is m o s t sensitive t o political, e c o n o m i c a n d social events. It is created b y t h o u s e of t h e m w h i c h are in t h e p o p u l a r feeling extraordinary, unusual. These m a y be alarming events w h i c h at t h e same time arouse some hope in society a n d therefore attract a t t e n t i o n . A l o n g w i t h t h e texts of f o l k o r i g i n there are also those w r i t t e n by particular a u t h o r s . B y b e c o m i n g f o l k l o r i z e d , that is T h e article is o n a specific creation w h i c h came i n t o b e i n g in t h e last years in Poland ( u n d e r t h e martial l a w first of a l l ) . Walls came t o be covered w i t h all sorts of slogans a n d e m b l e m s of " S o l i d a r i ­ t y " , a l w a y s hastily covered w i t h paint. A n d just t h i s k i n d of d a u b i n g called " t h e Polish g r a f f i t i " , is t h e object of the a u t h o r ' s study. It is d o n e in a n u m b e r of w a y s : t h e graffiti are f r e q u e n t l y n o t covered w i t h a o n e - c o l o u r rectangle patch b u t t r a n s f o r m e d b y particular ludistic a d d i t i o n s . T h e a u t h o r seeks an affinity of this k i n d of p a i n t i n g t o t h e c u s t o m of p a i n t i n g w i n d o w - f r a m e s a n d p r o d u c i n g h u m a n - l i k e figures, the so called " k r a c o k i " , in t h e houses of marriageable maids. The g e o g r a p h i c a l d i s p o s i t i o n of these p a i n t i n g s in W a r s a w a n d their seasonal appearance, t h e y t o o y i n t h e a u t h o r ' s o p i n i o n , indicate their plebeian o r i g i n . losing their a u t h o r s h i p a n d b e c o m i n g society's o w n e r s h i p , t h e y are w e l l - k o n w in all social classes. A n d yet t h e y d o retain, Krzysztof because of their political c o n t e n t , t h e necessity of a n o n y m i t y d u e OURS" t o their political c o n t e n t , t h e necessity of a n o n y m i t y d u e t o their conspiratorial existence. S a b a k . " T H E SOFS A R E Y O U R S , T H E W A L L S T h e a u t h o r deals w i t h a n e w p h e n o m e n o n w h i c h since t h e m i d - e i g h t i e s c a n be seen o n W a r s a w ' s walls. These are spray- The Polish f o l k - l o r e after 1 9 4 4 has been referring t o almost - m a d e daubs. Those y o u n g s t e r s w h o make t h e m ( o f the 1 5 - 1 8 e v e r y t h i n g that has been g o i n g o n in Polish society in its historical years of age) m a y be d i v i d e d mainly into t w o g r o u p s : those d e v e l o p m e n t . It has never been officially s t u d i e d or p u b l i s h e d . c o n n e c t e d w i t h the e c o l o g i c a l m o v e m e n t a n d the s k a t e - b o a r - This particular text, w h i l e o n l y t o u c h i n g u p o n t h i s p h e n o m e n o n , dists. T h e d r a w i n g are m o s t l y copies f r o m f o r e i g n magazines is o n e of t h e f e w attempts t o s t u d y it in the Polish science. ( U S A ) , y o u t h u n o f f i c i a l journals ("fantazinas") a n d are o c ­ casionally an original p r o d u c t of their a u t h o r s . Akos Engelmayer, "WE DEMAND DISTORTIONS WIT­ H O U T S O C I A L I S M ! " H I S T O R Y OF T H E O R A N G E A L T E R ­ Czesław N A T I V E , i.e. O N T H E S O C I A L I S T S U R R E A L I S M FOLK-LORE (1982) Robotycki, THE A R T A VISTA. THE STRIKE The alternative m o v e m e n t w a s initiated b y a series of hap­ The article is an a t t e m p t at an e t h n o l o g i c a l analysis of t h e strike p e n i n g s held in W r o c ł a w a n d called " T h e Orange A l t e r n a t i v e " . as a specific artistic-cultural p h e n o m e n . The material o n w h i c h The f o u n d e r of t h e m o v e m e n t w a s W a l d e m a r Frydrych, " M a j o r " . the analysis is based has been p r o v i d e d by t h e Gdańsk S h i p y a r d T h e a c t i o n s organized by h i m in the city's central places, referred in 1 9 8 0 . By e t h n o l o g y t h e a u t h o r s means a science c o n c e r n e d t o the paradoxes of our p r e s e n t - d a y reality. They often made use w i t h t h e processes t a k i n g place w i t h i n a culture, a science of the w o o d e n Stats language w h i c h t h e y t r a n s f o r m e d or placed " p r o w l i n g in t h e b o r f d e l a n d s of other s c i e n c e s " . T h e title " T h e Art in a n e w c o n t e x t a c h i e v i n g thereby a paradoxically n e w s i t u a t i o n a V i s t a " suggests the s p o n t a n e i t y of the artistic creation w h i c h a n d d i d it n o t so m u c h t h r o u g h t h e n e g a t i o n of t h e o l d situation as a c o o m p a n i e d t h e strike a n d w a s a reaction t o t h e official culture, 63 I �a creation t h a t w a s folklorized and kept in a carnival spirit. The protests w e r e marked by three main motives: t h e t h e army servicemen he d i s t i n g u i s h e s three levels at w h i c h t h e national- i n i t i a t i o n is t a k i n g place. A t t h e social level t h e w h o l e service in - p a t r i o t i c , c h u r c h - r e l i g i o u s a n d t h e f o l k one. This art manifested t h e army is treated as an initiation. In t h e army itself t h e initiation itself in graffiti, g r a p h i c arts, political p o e m s ( i n c l u d i n g p a r a p h ­ is related t o t w o spheres, t h e official a n d unofficial structure of t h e rases of t h e r o m a n t i c poetry, analysed by M . J a n i o n ) , ballads a n d service. cabaret songs. In prisons there are t w o types of initiation: t h e first c o n c e r n s all the inmates, t h e s e c o n d J e r z y S z c z e p k o w s k i , I N I T I A T I O N I N T H E A R M Y A N D IN JAIL The a u t h o r uses in his interpretation t h e t h e o r y of c u s t o m s by A. van G e n n e p d e v e l o p e d s u b s e q u e n t l y b y L. S t o m m s . As regards 64 has t o d o w i t h the initiation into a superior g r o u p of those w h o call themselves " m e n " (an a n a l o g y w i t h primitive c o m m u n i t i e s in w h i c h t h e tribe's name means also " p e o p l e " , " m e n " ) ; t h e y are separated f r o m t h e rest of t h e inmates a n d f o r m a hierarchical g r o u p g o v e r n e d by its o w n ethics. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f1ac31ae6e90ed4ca0068c48ae7a397e.pdf ad84141036f9ed7dc03930cd9b81bd84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2268 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2104 Title A name given to the resource Konsolacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.35-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki KONSOLACJA Z a m a l o w y w a n i a na czarno złocistej p o d s t a w y i złocistej puszki łością! Religijne p r z y z w o l e n i e na taką demonstrację - w czasie kulistej krzyża na w i e ż y kościoła ś w . A u g u s t y n a w W a r s z a w i e niesakralnym uznaną za naganną, czy w r ę c z przejaw szaleństwa w 1 9 5 8 r o k u , w d n i a c h t z w . c u d u na N o w o l i p i a c h , d o k o n y w a l i - p o s p o ł u z nastrojem r a d o s n y m , lub t y l k o p e w n e j ulgi, z p o w o d u w i ę ź n i o w i e p i l n o w a n i przez s t r a ż n i k ó w . Gładka powierzchnia p o k o n a n i a p o ł o w y s u r o w y c h obostrzeń p o s t n y c h , m o g ł o sprzy­ smoły, chociaż czarna, p o d o b n i e jak p o p r z e d n i o złocista, nadal jać s p o n t a n i c z n e m u po zapadnięciu j e s i e n n e g o wszelkie o b r z ę d o w o ś c i śródpościa zupełnie n i e z w y k ł y c h z a c h o w a ń , nie ś w i a t ł a miejskie. P o w t ó r z o n o w i ę c zabieg, ale d o użytej mikstury mających już nic w s p ó l n e g o z samą ideą p o s t u , d o n i o s ł y m aktem zmroku nieźle odbijała rozwojowi w chłopskiej czy plebejskiej d o s y p a n o śmieci, piasku, w i ó r i t r o c i n , tak aby p o w ł o k a farby nie religijnym. W j a k i m ś m o m e n c i e r o z k w i t u obrządku miała już w ł a ś c i w o ś c i o d b l a s k o w y c h . Koczujących p o d koś­ z p o p i o ł e m b y w a z a s t ę p o w a n e p a s k u d z t w e m (połączenie p o p i o ­ naczynie c i o ł e m p ą t n i k ó w pierwsza próba, połączona z porażką, u r a d o w a ­ ł u ze smarem a n a w e t ekskrementami z w i e r z ę c y m i ) , a zamiast ła. A l e sukces p o w t ó r z o n e g o zabiegu m ó g ł przerazić. Wszak t o garnka rozbijane są butelki. Rozbijający t r i u m f u j ą jeśli im się uda w l u d o w e j ojczyźnie sam l u d , j e g o najbardziej l u d o w a ( c h ł o p s k a ) roztłuc naczynie poza p r o g i e m , w e w n ę t r z u d o m u , n a w e t nie reprezentacja, odkryła w sobie fascynację z g o d n ą z nieelitarnym w sieni, lecz w k u c h n i . Satysfakcja jest t y m większa im p o w a ż ­ r o z u m i e n i e m p r a w d wiary. I o t o postarano się, aby p r a w d y te po niejszego d o k o n a n o spustoszenia. Zdarzało się, że p a s k u d z t w e m plebejsku u n i c e s t w i ć ! o b m a z y w a n o ościeża, aby d o m o w n i c y p o b r u d z i l i sobie ubrania! Stykanie się w naszym dosyć szarawym życiu z p o d o b n y m i zdarzeniami w y w o ł u j e k a ż d o r a z o w o zastanowienie nad ich c z y n ­ nikami s p r a w c z y m i , lecz nie t y m i bezpośrednimi (na przykład z zakresu braku w y o b r a ź n i w s z e l k i c h g o r l i w y c h f u n k c j o n a r i u s z y ) , ile p o ś r e d n i m i , głębiej u s y t u o w a n y m i w naszej tradycji i zarazem o b e j m u j ą c y m i szeszy krąg zagadnień z w i ą z a n y c h z o b l i g u j ą c y m i nas zasadami w s p ó ł ż y c i a . Pojawiają się w ó w c z a s pytania d o t y ­ czące p r a w d z i w o ś c i p o g l ą d u o „ p o l s k i e j t o l e r a n c j i " i t y m s a m y m 0 posiadaniu szczególnych z d o l n o ś c i ( o p a n o w a n i a reguł p o ­ stępowania fatywnego i e m o t y w n e g o ) . A mówiąc innymi słowy z d o l n o ś c i p r z e c i w s t a w i a n i a się regule „ u d r y na u d r y " , jak też nie uleganie z w o d n i c z e m u u r o k o w i p r y n c y p i a l n o ś c i . Powiadamy: polskie piekiełko. Właśnie piekiełko, a nie piekło! A l b o w i e m , jak p r z e k o n a m y się przy analizie j e d n e g o t y l k o z a c h o w a n i a ( w s p ó ł ­ czesnego, r e l i g i j n o - s p o l e c z n o - p o l i t y c z n e g o ) , stać się o n o może r ó w n i e ż działaniem artystycznym i niekiedy niezłej próby. a t y m s a m y m ułagodzić konflikt, o d c z u c i e grozy No („piekło") przekształcić w ś w i a t ż y c z l i w y ( „ p i e k i e ł k o " ) . W chrześcijańskiej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej W i e l k i Post roz­ p o c z y n a j ą c y się w n e t po Z a p u s t a c h w Środę P o p i e l c o w ą i t r w a ­ j ą c y przez kilka t y g o d n i aż d o porannej Rezurekcji, miał s w ą konsolację, którą w y z n a c z a ! dzień d o p o ł o w y przebytego w y rzeczyska. Rozbijany stary garnek g l i n i a n y na p r o g u domu s ą s i a d ó w s t a n o w i ł o b r z ę d o w ą f o r m ę rozgłoszenia n o w i n y . Czy­ n i o n o t o p o d wieczór. Popiół, s y m b o l c z ł o w i e k a ( „ z p r o c h u p o w s t a ł e ś i w proch się o b r ó c i s z " ) , a także przemijania, marności t e g o świata (vanitas vanitatum et omnia vanitas, Koh 1,2; 3, Jeden z moich nieocenionych komentatorów lokalnych zwy­ c z a j ó w w M u r z y n o w i e , dzisiaj już czterdziestoparoletni Z d z i c h o , w s p o m i n a , że w p ó ł p o ś c i e ( k o n i e c lat pięćdziesiątych lub p o ­ czątek sześćdziesiątych) tak zapaskudzili k u c h n i ę w jednym d o m u , że s p o w o d o w a l i g o n i t w ę za sobą w z b u r z o n e g o podarza. Przewidując j e d n a k taki o b r ó t s p r a w y , gos­ porozciągali wcześniej nisko, p o n a d ziemią w poprzek d r o g i pułapki z d r u t u i g o n i ą c y g o s p o d a r z nie t y l k o nie zdołał s c h w y t a ć wesołych p s o t n i k ó w , lecz z w i c h n ą ł sobie n o g ę i p o w a ż n i e się p o t u r b o w a ł . W repertuarze figli p ó ł p o s t n y c h w w i o s k a c h ś r o d k o w e j Polski w y s u w a j ą się na czoło o s o b l i w e działania, w k t ó r y c h o b i e k t a m i zainteresowania stają się w a ż n e narzędzia pracy. Ukrycie i c h , z u c h w a ł e przemieszczenie, s t a n o w i ł o p o w t a r z a j ą c y się w ą t e k dramaturgiczny wciąż tego samego obrzędku półpostnego. W w i e l u miejscach w s p o m i n a się j a k o najbardziej e m o c j o n a l n i e poruszającego psotę - w i d o k na d a c h u (na szczycie strzechy) c u d z e g o w o z u lub c h o c i a ż b y p ł u g a . Z d e m o n t o w a n i e komuś w n o c y w o z u i z m o n t o w a n i e g o w ł a ś n i e na d a c h u , w y m a g a ł o nie lada przebiegłości i zręczności. Stąd częściej o w e g o u k r y c i a -przemieszczenia d o k o n y w a n o poza zagrodą i niekoniecznie w pionie... Grząski w ą d ó ł l u b p a r ó w c a ł k o w i c i e o d p o w i a d a ł y p o w z i ę t y m zamiarom. Więcej - jak się okazuje - m o g ł y przy­ sporzyć d o d a t k o w y c h emocji r a d o s n y c h . O t o z r e k o n s t r u o w a n y dialog (okolice Płocka) prowadzony o świcie po nocnych Gospodarz A (właściciel s i e w n i k a u t o p i o n e g o w parowie) obchodach półpościa: 1 9 - 2 0 ) , rozsypany u s a m e g o wejścia d o d o m u d e m o n s t r o w a ł akt zapytuje w y r o s t k ó w błąkających się n i e o p o d a l . - Czyj t o s i e w n i k zanieczyszczenia, zbrudzenia miejsca d a r z o n e g o szczególną d b a ­ w tej parowie? - T o s i e w n i k gospodarza B, o d p o w i a d a j ą p o n u r o Ш II. 1 . „ K r a c o k i " 35 �m ł o d z i e ń c y . Na to, p o d n i e c o n y radośnie g o s p o d a r z A. - O j , dobrze żeście tej głupiej skuzie zrobili! D o w c i p i rozmach w p o m y s ł a c h jeszcze d o n i e d a w n a z zapa­ łem r e a l i z o w a n y c h na w s i przy o b c h o d a c h p ó ł p o ś c i a , w y w o ł u j e z a s t a n o w i e n i e nad k r e a t y w n y m i z d o l n o ś c i a m i m ł o d o c i a n y c h r e p r e z e n t a n t ó w k u l t u r y c h ł o p s k i e j . Skąd bierze się początek t y c h d o s y ć o r y g i n a l n y c h p o m y s ł ó w ? Dlaczego p o w a g a i w z n i o s ł o ś ć o b r z ą d k u mającego s y g n a l i z o w a ć ulgę w d o p e ł n i e n i u części religijnego wyrzeczenia przeradza się w z a b a w ę , a następnie w drakę? Jeśli ten w ł a ś n i e kierunek r o z w o j u jest często w y ­ stępującą w ł a ś c i w o ś c i ą o b r z ę d ó w polskiej w s i , rodzi się pytanie zasadnicze: dlaczego takie akurat emocje, p r o w o k a c y j n o - l u d y c z ne, d o c h o d z ą d o g ł o s u , rozwijają się, przesłaniając całkiem samą istotę d o b r o w o l n e g o p o ś w i ę c e n i a się. A l e natychmiast w y ł a n i a się następne pytanie, czy jest t o w y b ó r d o b r o w o l n y , p r z e k o n y w u ­ jący, d o g ł ę b n i e a k c e p t o w a n y ? P o w s t a ł e t u rozterki (pytania zasadnicze i d r u g o r z ę d n e ) p o m a ­ gają n a m r o z w i j a ć - przynajmniej c z ę ś c i o w o - w i a d o m o ś c i o poście, jakie o d n a j d u j e m y u kronikarzy obyczaju w d a w n e j Polsce. N i e o c e n i o n e stają się t u opisy ks. Jędrzeja K i t o w i c z a . W y n i k a z n i c h , że w XVIII w . i n t r y g u j ą c y nastrój f r y w o l n o ś c i towarzyszył o b c h o d o m s a m e g o Popielca, Ś r o d y P o p i e l c o w e j z w a n e j też W s t ę p n ą , Śmiertelną Niedzielą, Białą Niedzielą, Czar­ ną Niedzielą, a w i ę c rozpoczynania W i e l k i e g o Postu. D o w i a d u j e ­ m y się też o d K i t o w i c z a , że „ g o r s z ą c e " dziś nas z a c h o w a n i a w c a l e nie zrodziły się na w s i , lecz w mieście, c h o c i a ż b y w samej Warszawie: „Zaś w W s t ę p n ą Środę, po miastach, c h ł o p c y , s t u d e n c i k o w i e c z a t o w a l i na w c h o d z ą c ą d o kościoła białą płeć, której przypinali na plecach kurze n o g i , s k o r u p y o d jajec, indycze szyje, rury w o ł o w e i inne t y m p o d o b n e materklasy; tak zaś t o s p r a w n i e robili, że się t e g o osoba dostająca nie czuła, b o t o p l u g a s t w o b y ł o u w i ą z a n e na sznurku lub nici, d o k o ń c a której była p r z y p r a w i o n a szpilka z a k r z y w i o n a jak w ę d k a , w i ę c c h ł o p i e c d o takich f i g l ó w w y ć w i c z o n y , byle się d o t k n ą ł o w ą szpilką sukni, raz i figla na osobie zawiesił. A ta ni o czym nie w i e d z ą c , pięknie przybraną i w i e l e razy będąc d y s t y n g o w a n ą p o s t ę p o w a ł a w koś­ ciół z d o b r ą miną, g d y tymczasem w i s z ą c y m na plecach k a w a l c e m p u s t y m g ł o w o m ś m i e c h z siebie czyniła, k t ó r y m się i sama, na koniec o d k o g o r o z t r o p n e g o u w o l n i o n a o d wisielca, zarumienić musiała..." 1 Dzięki K i t o w i c z o w i d o w i a d u j e m y się jaką postać s y m b o l i c z n ą w ś r ó d g a w i e d z i uzyskał w X V I I I w . popiół, substancja mająca oznaczać c z ł o w i e k a , marność nad marnościami, przemijanie: „ N i e f a t y g u j ą c księży s w a w o l n a młodzież sama g o ( p o p i ó ł ) sobie r o z d a w a ł a , trzepiąc się p o g ł o w a c h w o r k a m i p o p i o ł e m napeł­ n i o n y m i albo też w y s y p u j ą c zdradą j e d n a d r u g i m o b o j e j płci na g ł o w y pełne miski p o p i o ł ó w (...). Druga ceremonia nie kościelna, ale ś w i a t o w a b y w a ł a d ł u g a w u ż y w a n i u p o miastach i w s i a c h , która zawisła na t y m , że jakiś m ł o k o s przed p r z e c h o d z ą c y m mężczyzną rzucał na ziemie garnek p o p i o ł e m r u d y m n a p e ł n i o n y (...) c o z r o b i w s z y s w a w o l n i c a lub s w a w o l n i k z a w o ł a w s z y : p o ­ pielec! u c i e k a ł . " 2 W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, J a n S t a n i s ł a w Bystroń stwierdza: „ Z Popielcem łączy się też z a b a w y z p r z y w i ą z y w a n i e m d o k ł o d y dziewcząt, które zamąż nie w y s z ł y w czasie zapust." A u t o r zauważa c h ł o d n o , że „ R ó ż n e f o r m y miała ta z a b a w a (podkr. J O ) ; najczęściej c i ą g n i o n o przez w i e ś spory kloc i każdą d z i e w c z y n ę , która nie zdołała się zawczasu ukryć, ł a ń c u c h e m d o ń p r z y w i ą z y w a n o , każąc jej kłodę ciągnąć d o karczmy, gdzie n a s t ę p o w a ł w y k u p i z w o l n i e n i e ; w miastach p r z y w i ą z y w a n o małe klocki d r e w n i a n e . " Bystroń przeczy j e d n a k sobie, kiedy p o w o ł u j e się na „ p r o t e s t a cję przekupki w s t y d l i w e j R e g i n y Gołka z B i e c z a " . Protestacja p o c h o d z i z ksiąg g r o d z k i c h t e g o miasta i d o t y c z y 1 6 4 2 roku. J a k się okazuje, p o s z k o d o w a n a nie została u w i ą z a n a d o „ m a ł e g o klocka d r e w n i a n e g o " : „...oto ci w ś r ó d strasznego krzyku i wrzasku całemi zastępami d o protestującej (mającej s w ó j kram p o d k o ś c i o ł e m - J O ) przypadli, jedni z nich udający n i e d ź w i e d z i , d r u d z y przebrani za N i e m c ó w (...) inni za kobiety i d z i e w c z ę t a , a reszta, w liczbie o k o ł o dwudziestu, z pomalowanymi twarzami, z rogami u głowy, odziana w skóry koźle, tak, że im t y l k o ś w i e c i ł y zęby i oczy na kształt d j a b ł ó w , o g r o m n y p n i a k d ę b o w y (podkr. J O ) , d ł u g o ś c i sześciu, g r u b o ś c i czterech ł o k c i , o b w i e d z i n y żelaznymi ł a ń c u c h a m i , a na ten cel umyślnie p r z y g o t o w a n y , przywlókłszy, protestującą (...) u b r a w s z y naprzód w p o w r ó s ł a słomiane, nie uproszeni jej uprzejmymi p r o ś b a m i , siłą i przemocą ją p o r w a l i , p r z y w i ą z a w s z y ł a ń c u c h e m d o p n i a , i w ł ó c z y l i d o ratusza z n a j ­ wyższą obrazą i straszną boleścią, tak, że o m d l a ł a na siłach, biegnącą zaś, bez ż a d n e g o w z g l ę d u p o p y c h a j ą c , d o d ź w i g a n i a ciężaru t w a r d e m i biczami z m u s i l i . " Wiązanie niezamężnych dziewcząt d o k ł o d y - chcąc nie chcąc - musi się kojarzyć z p o w s z e c h n ą n i e g d y ś na w s i praktyką zawieszania k r o w o m na szyi blisko m e t r o w e j d ł u g o ś c i g r u b e g o koła, albo w ł a ś n i e k ł o d y . M i a ł o t o zapobiegać l a t o w a n i u się zwierzęcia, czyli n i e s f o r n e m u z a c h o w a n i u , przede w s z y s t k i m oszalałej g o n i t w i e , p o d s k o k o m oraz n a p a s t o w a n i u i n n y c h z w i e ­ rząt. W czasie b i e g u kół obijał się k r o w i e o n o g i . U t r u d n i a ł też jej II. 2 4 . P r z e m a l o w a n e z n a k i , , S o l i d a r n o ś c i " , W a r s z a w a 36 3 4 �II. 5. P r z e m a l o w a n y n a p i s „ S o l i d a r n o ś ć " , W a r s z a w a - G r o c h ó w . - skoro nie została w porę d o p u s z c z o n a d o byka - s y m u l o w a n i e p o k r y w a n i a , czyli w d r a p y w a n i e się na zad drugiej k r o w y . I tak o t o w i d z i m y , że d o w z n i o s ł e j o b r z ę d o w o ś c i p o p i e l c o w e j znanej n a m już kłodzie. „ N a Rusi z w y c z a j k l o d k i mial znacznie bogatsze f o r m y ; tutaj cały t y d z i e ń zapustny maślanycia, p o ­ ś w i ę c o n y był r o z m a i t y m p r a k t y k o m z k ł o d ą , którą p r z e d s t a w i a n o przeniknęły całkiem przyziemne praktyki związane z prokreacją w ludzi i zwierząt. i pogrzeb." Siedemnastowieczni poeci Kasper M i a s k o w s k i i Stanisław ludzkiej postaci (podkr. J O ) , o b c h o d z ą c jej urodziny 6 N i e w ą t p l i w i e ludzka postać kłody ruskiej dystansuje n i e f i g u r a - Serafin J a g o d y ń s k i s k w a p l i w i e ó w aspekt prokreacyjny t o w a r z y ­ Iną kłodę polską! Wszelako nasza kłoda uzyskiwała szący p o s t n e m u wyrzeczysku w y c h w y t u j ą i w s t o s o w n y c h u t w o ­ o s o b l i w i e głębokie znaczenie: rach, o b o k u w a g i p o ś w i ę c o n e j p i j a t y k o m , czynią p r z e w o d n i m . O t o f r a g m e n t u t w o r u z a t y t u ł o w a n e g o Popielec Kaspra M i a s k o w - skiego. Śmiało też można uważać, że zawarty w u t w o r z e „ m a t e ­ riał o b s e r w a c y j n y " o d n o s i się d o c z a s ó w m ł o d o ś c i autora, a w i ę c ostatniej ć w i e r c i XVI w.: Kto z ludzi nie c h c e , z p n i a k a m i musi żyć, niebożę. I t a k i m pień d a w a j ą w ł ó c z y ć pospolicie, Dając znać, że bez d r u h a już nie d r w a , nie życie. 7 Właśnie, d r w a (czyli ś m i e r ć ) , nie-życie. O b r z ę d o w o ś ć Półpościa, j a k o ciąg dalszy Popielca, na różne s p o s o b y w kraju t e n B o zjadwszy zur, kapustę i m o c z o n e śledzie. w ł a ś n i e w ą t e k , opozycji życia i śmierci, przemijania i t r w a n i a W s t a n ą zaraz o d s t o ł ó w i już p o obiedzie. s p o w i j a z a c h o w a n i a , które w y d a w a ć by się m o g ł y , jak p o w i a d a Ale u d r u g i c h (a k t o tak w i e l e p o l i c z y ) , Bystroń, „ n i e w y m y ś l n ą p s o t ą " . W licznych o p r a c o w a n i a c h roku Jeszcze skrzypki i d u d y słyszeć na ulicy; o b r z ę d o w e g o w Polsce z a r ó w n o d a w n i e j s z y c h , jak też n a j n o w ­ Ci g o n i ą d z i e w k i , c o je w kloce zaprzęgają, szych, k t ó r y c h o s t a t n i o sporo przybyło, p o m i j a n a jest c a ł k o w i c i e A o n e się nie bardzo w i d z ę ociągają; rodzima postać wizualizacji p ó ł p o s t n e j , prokreacyjnej, a w y r a ż a ­ Ci c h ł o p a w g r o c h o w i n y ubrawszy p r o w a d z ą , jąca się nie jak na Rusi w A d o której g o s p o d y w p r z ó d iść mają radzą; Ten w k u f l u drożdże d ź w i g a , ó w gorzałkę m a ń k ą Pokazuje w y s o k o i potrząsa z bańką; człowieka), lecz w rzeźbiarstwie ( k ł o d a w malowidłach naściennych. p o w o d u m o g ę już w y j a w i ć w i e l c e s z a n o w n e m u kształcie I z tego też Czytelnikowi zasadniczy p o w ó d p o w s t a n i a niniejszego tekstu. Więcej p o w i e m , Ci krzyczą o d p r a w u j ą c mięsopust szalony, W a b i ą c d r u g i c h d o ordy, c n o t ą u s t a l o n y . również tekst niniejszy w małej zupełnie mierze pretenduje d o analizy 5 t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń , które w p o l s k i m kalendarzu o b r z ę d ó w W ś w i e t l e ustaleń Bystronia polska o b r z ę d o w o ś ć p o p i e l c o w a d o r o c z n y c h zajmują d o s y ć w a ż n e miejsce. Z a c h o w a n i a te o tyle u s t ę p o w a ł a znacznie o b r z ę d o w o ś c i ruskiej. Szczególnie wyraziś­ mnie zainteresowały i ostatecznie stały się przez c h w i l ę przed­ cie o w a różnica j a w i ć się miała w znaczeniach m i o t e m u w a g i , o ile m o ż n a z n i c h w y ł u s k a ć w i a d o m o ś c i , służące nadawanych 37 �z r o z u m i e n i u całkiem w s p ó ł c z e s n e g o zjawiska graffiti, i o d razu karano d o m o w n i k ó w , w ś r ó d k t ó r y c h z n a j d o w a ł a się panna na d o d a m , z w i ą z a n e g o z nim w wydaniu, zamalowywaniem Polsce o s t a t n i c h lat sposobu w a p n e m okien. Symbolikę tego ukrywania (zamalowywania i przemalowywania) pojawiających działania m o ż n a objaśniać następująco. Skoro d o t ą d ( w czasie się w miastach, g ł ó w n i e j e d n a k w W a r s z a w i e , ulicznych (za­ Z a p u s t ó w ) nie wypatrzeliście dla panny kawalera, nie będziecie zwyczaj w y s t ę p u j ą c y c h na m u r a c h ) haseł, n a p i s ó w , z n a k ó w . N i m za karę w i d z i e l i niczego przez o k n a , które służą - jak w i a d o m o jednak przedstawię intrygujący mnie materiał n a ś c i e n n y c h m a l o ­ - łączności ze ś w i a t e m . w i d e ł , konieczne jest p o w r ó c e n i e d o p r z e r w a n e g o wywodu o rodzimej wizualizacji, związanej z Postem. Na sąsiednim, W s c h o d n i m Mazowszu natomiast czyniono p e w n e u s t ę p s t w o . Nie z a m a l o w y w a n o c a ł k o w i c i e szyb. Właśnie R o z s y p y w a n i e p a s k u d z t w a w k u c h n i , o k t ó r y m pisałem na na nich albo na ścianach c h a ł u p y w y m a l o w y w a n o s m o ł ą s y m ­ p o c z ą t k u , d o k o n y w a n o nie w każdym d o m u . O p i s y w a n y przypa­ boliczną postać, w y o b r a ż a j ą c ą mężczyznę, o w e g o dek zdarzył się w M u r z y n o w i e u n a j u b o ż s z y c h , w rodzinie nie który w i n i e n uczynić pannę mężatką, a k c e p t o w a n ą przez całą mającej h e k t a r ó w , j e d y n i e s k r a w e k ziemi przy chałupinie. A l e s z a c o w n ą z b i o r o w o ś ć w i o s k i czy miasteczka. F r y w o l n y malunek, w zwany rodzinie tej aż 6 p a n i e n i panienek czekało na w y d a n i e ! kawalera, k r a с о к i e m , w i n i e n posiadać wyraziście zaznaczone Ucalenie ich ( s ł o w o o d ocalenia, o c h r o n i e n i a przed p o n i e w i e r ­ przyrodzenie k ą ) , czyli w y d a n i e za mąż, s t a n o w i ł o dla ojca ( z g o d n i e z o b y c z a ­ szczegółu w e w s z y s t k i c h kracokach o n e g d a j j e m większą p o n o s z ą c e g o o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż m a t k a ) ciężki d o z szyb i ścian d o m ó w t o d l a t e g o - jak m o ż n a przypuszczać - ze spełnienia o b o w i ą z e k , cięższy o c z y w i ś c i e , aniżeli w w ostatniej c h w i l i z a w i o d ł a p s o t n i k ó w o d w a g a . rodzinach (il. 1 c ) . Jeśli nie dostrzegamy t e g o ważnego przerysowanych g o s p o d a r s k i c h . Fakt ten m ó g ł b y uśmierzać zakusy p ó ł p o s t n y c h O k n a u d a w a ł o się, w p r a w d z i e z t r u d e m , oskrobać z w a p n a . s w a w o l n i k ó w d o czynienia sobie z a b a w y z nieszczęsnych. M ó g ł ­ Natomiast kracok p o z o s t a w a ł d ł u g o w s t y d l i w y m piętnem, szcze­ by budzić w s p ó ł c z u c i e , może n a w e t litość. Tymczasem nie, g ó l n i e w ó w c z a s , jeśli n a m a l o w a n o g o na ścianie. Z szyb tez s t a n o w i ł w ł a ś n i e zachętę i w y z w a l a ł p o m y s ł o w o ś ć , aż p o nie­ m o ż n a b y ł o t o m a l o w i d ł o zeskrobać, ale z belek czy desek s p o t y k a n ą często w tej w s i staranność, p o ł ą c z o n ą z przebiegłoś­ szalunku nie b y ł o s p o s o b u . Rzadka smoła lub smar g ł ę b o k o cią, a służącą z w y k ł e j t y l k o uciesze. C h o d z i - jak sobie p r z y p o m i ­ w s i ą k a ł y między słoje. namy - o p u ł a p k ę z d r u t ó w przeciągniętych w poprzek d r o g i . W tę Kiedy przed p o n a d ć w i e r ć w i e k i e m o g l ą d a ł e m w Karczewie czy p u ł a p k ę miał w p a ś ć ojciec córek, g o n i ą c y za s p r a w c a m i najścia w i n n y c h miasteczkach i w s i a c h M a z o w s z a kracoki na ścianach d o m u . M i a ł o n rozkwasić sobie nos a l b o n a w e t złamać rękę. c h a ł u p , ani przez c h w i l ę nie p r z y c h o d z i ł o mi d o g ł o w y , że o b c u j ę W M u r z y n o w i e użyto p a s k u d z t w a t y l k o d o pomazania ościeży, z faktami d ł u g i e g o t r w a n i a , że dane mi będzie o b s e r w o w a ć na tak aby m o g l i się d o m o w n i c y t y l k o pobrudzić. Natomiast gdzie p o d s t a w i e ż y w o t n o ś c i w y o b r a ż e n i a k r a c o k o p o d o b n e g o , zjawis­ indziej mazanie i malowanie zwyczajem, wspomnianą wapnem się k o o w e j ciągłości i zmiany p r o b l e m u n a u k o w e g o , tak n i e z w y k l e z ruskim ż y w o z a j m u j ą c e g o naszych s o c j o l o g ó w , badających uczestnict­ oraz smołą stało wizualizacją, k o n k u r u j ą c ą o b y c z a j e m człekokształtności p o p i e l c o w e j kłody. Na Podlasiu w o w kulturze. II. 6. Z a m a l o w a n y i p r z e m a l o w a n y znak „ S o l i d a r n o ś c i ' 38 �Jest rzeczą niezwykle charakterystyczną, że k r a c a k o p o d o b n e kłuło w oczy, wszelako zajadła dbałość z a m a l o w y w a n i a „ n i e o d ­ f o r m y lokalizują się w Warszawie w ścisłym i zarazem o g r a n i c z o ­ p o w i e d z i a l n y c h " n a p i s ó w z d u m i e w a ł a . U zbiegu Długiej i M i o ­ n y m k r ę g u . " Nie są b y n a j m n i e j rozproszone p o c a ł y m mieście. d o w e j w Warszawie, zajadłość ta przyjęła n i e w ą t p l i w i e najwyższy Daremny t r u d p o s z u k i w a n i a ich na M u r a n o w i e w p o b l i ż u Pałacu s w ó j w y m i a r . Zdarzało się, ze napisy jeszcze nie w y s c h ł y , g d y M o s t o w s k i c h (są t a m na s ł a w n y m m u r a n o w s k i m osiedlu inne, s p r a w n i d o z o r c y już je z a m a l o w y w a l i , nikt nie m ó g ł w i e d z i e ć , c o bardziej abstrakcyjne f o r m y , p o prostu f a s z y s t o w s k i e ) . N i e m a ich tutaj z m a l o w a n o , w ł a ś n i e z m a l o w a n o , b o plebejski charakter na W o l i , M ł y n o w i e i J e l o n k a c h . Nie ma ich r ó w n i e ż na Ż o l i b o r z u t y c h działań nie m ó g ł w y k l u c z y ć radosnej s w a w o l i , " p r a w d z i w e j i M o k o t o w i e , Bielanach i U r s y n o w i e . W s a m y m Ś r ó d m i e ś c i u draki" . 8 m o ż e m y odnaleźć z a l e d w i e j e d e n ( R y n e k N o w e g o M i a s t a ) , może d w a znaki s o l i d a r n o ś c i o w e p r z e m a l o w a n e w taki s p o s ó b , aby zwracały naszą u w a g ę . Wszelako nie są t o w pełni k r a c a k o p o d o b ­ ne f o r m y . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że są b a ł w a n o p o d o b n e . Natomiast na Saskiej Kępie, G r o c h o w i e , G o c ł a w k u , a także na B r ó d n i e i T a r g ó w k u - czyli najbliżej o d d z i a ł y w a n i a W s c h o d n i e g o M a z o w ­ sza - o d n a j d u j e m y p r a w d z i w e b o g a c t w o i r ó ż n o r o d n o ś ć przemal o w a ń znaku Solidarności Walczącej przypominają przedstawionego ( S P V ) , iż d o wcześniej kracoka złudzenia (il. 5-7). Wszystkie te p r z e m a l o w a n i a j e d n o c z y zamysł ludyczny, p o g o d ­ ny, nie zaś ostentacyjnie l i k w i d a t o r s k i (poprzez zdrapanie a l b o pokrycie prostokątną plamą) czy k a r k o ł o m n i e fałszujący litery, z czypi s p o t y k a m y się n a g m i n n i e z a r ó w n o w kraju, jak i za granicą, wszędzie - zawsze t a m , gdzie zabrakło wyobraźni, a n a d g o r l i w o ś ć z n i e w o l i ł a u m y s ł y . , Obserwacje A u t o r a c z y n i o n e były jeszcze przed legalizacją „ S o l i d a r n o ś c i " w k w i e t n i u 1 9 8 9 r. Graffiti na w a r s z a w s k i c h ulicach, tak jak znaki i hasła o p o z y c j i politycznej, nie t y l k o mają s w o j ą wyrazistą lokalizację przestrzen­ ną, lecz r ó w n i e ż ich p o j a w i e n i e się, szczególny r o z k w i t , w p r o s t erupcja, uzależniona jest od... pór roku. W y d a j e się, że zima i w i o s n a , a najbardziej przejście między t y m i porami roku, a następnie jesień u a k t y w n i a j ą a n o n i m o w y c h a r t y s t ó w ( t y c h c o ryzykują) i o c z y w i ś c i e służby p o r z ą d k o w e (które nic nie r y z y k u ­ j ą ) . Jeśli jest tak istotnie, można by i t u d o p a t r y w a ć się ciągłości i tradycji, d a w n y c h z a p u s t n y c h i p o p i e l c o w y c h oraz p ó ł p o s t n y c h obrządków. I pewnie również a d w e n t o w y c h . „ P o p i e l e c - stwierdza Bystroń - był przede w s z y s t k i m uroczys­ tością kościelną, d o której znaczną p r z y w i ą z y w a n o w a g ę ; b y ł o - przyp. red. R ó w n i e ż p o g o d n y , ludyczny charakter posiada p r z e m a l o w a n y napis „ S o l i d a r n o ś ć " , znajdujący się na ul. C h ł o p i c k i e g o , na G r o c h o w i e w p o b l i ż u t ę t n i ą c e g o życiem bazaru, vis a vis kościoła. A u t o r p r z e m a l o w a n i a skorzystał z „ p r z e k o n y w u j ą c e g o " w y o b ­ rażenia rogatej g ł o w y , a w i ę c s a m e g o diabła. I rzędem jedenastu w i z e r u n k ó w szatana p r z y o z d o b i ł banalną ścianę obskurnej ka­ m i e n i c y (il. 5 ) . Kiedy przed laty zobaczyłem t o iście polskie graffiti, d o ś w i a d c z y ł e m p r a w d z i w e j konsolacji, a w i ę c szczegól­ nej ulgi pocieszenia, jakie p o j a w i a się p o stanach nadmiernej żałości. Co ją s p r a w i a ł o każdy dobrze w i e d z i e ć p o w i n i e n , m i m o w i e l k i c h nieraz różnic - w j e d n y m t y l k o mieście - w s p o s o b a c h k o n t r o l o w a n i a w y g l ą d u m u r ó w i ścian naszych d o m ó w . M o g ł o w n i c h nie być ani ciepłej, ani zimnej w o d y ; z zimna albo upału groziło postradanie z m y s ł ó w , b r u d i zaniedbanie na każdym kroku coś e f e k t o w n i e teatralnego (podkr. J O ) w t y m geście, z k t ó r y m nie w y t r z e ź w i e n i jeszcze po nocy biesiadnicy szli d o kościoła, a b y g ł o w y p o s y p y w a ć p o p i o ł e m . N a j w i ę k s i p a n o w i e nawet nie zawsze o niedzielnem n a b o ż e ń s t w i e pamiętający, u d a w a l i się d o kościoła; chorzy prosili księdza by d o domu zajechał z p o p i o ł e m . " M a t k o moja rety, d o d a m o d siebie, wszak 9 w c i ą ż t o samo, c h o c i a ż czasy się zmieniły. W s p ó ł c z e ś n i p a n o w i e - kiedy im t y l k o ogłoszą p l e n u m ( p o p i e l e c ) r w ą się natychmiast d o s w e g o kościoła. „ Ś r o d a ( P o p i e l c o w a - J O ) - uzupełnia Szczypka - docierała m o z o l n i e ze s w ą metafizyką przemijania, zdając się być jeszcze jednym dniem radości." względem 1 0 w c i ą ż t o samo. Święte słowa, również i pod No b o cóż powiedzieć o tym haśle u m i e s z c z o n y m w ś w i e t l i c y Zakładu C P L i A w O p o c z n i e w 1 9 7 8 г.: P R Z E C I W S T A W I A M Y SIĘ C H I Ń S K I E M U H E G E M O N I Z M O W I . S p o r z ą d z o n o t o ze specjalnego kartonu p o k r y t e g o złotą folią. * Obserwacje Autora czynione były jeszcze przed legalizacją „Solidarności" Tak, złotą! Tej złocistości nie s p o s ó b b y ł o b y c z y m k o l w i e k z a m a ­ l o w a ć , p r z e m a l o w a ć a l b o przerobić c h o c i a ż b y na serwetkę. w k w i e t n i u 1 9 8 9 r. - p r z y p . red. PRZYPISY Jędrzej K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, W r o c ł a w 1 9 5 1 , s. 5 5 1 ; za "Ewa F e r e n c - S z y d e ł k o w a , Rok kościel­ ny a polskie tradycje. Księgarnia Św. W o j c i e c h a Poznań 1 9 8 8 . Tamże, s. 5 5 2 . J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, W a r s z a w a 1 9 3 2 , t. II, s. 4 3 - 4 4 . * Tamże, s. 4 4 - 4 5 . Kasper M i a s k o w s k i , Zbiór rymów ( w e d ł u g w y d a n i a z 1 6 2 2 ) , Kraków 1 8 6 1 , s. 2 9 6 . Bystroń, op. cit., s. 4 5 . S t a n i s ł a w Serafin ( S e w e r y n ) J a g o d y ń s k i , Poezyje, podaje za B y s t r o n i e m , op. cit., s. 4 4 . 1 2 3 5 6 7 W i a d o m o ś ć z a w d z i ę c z a m Ryszardowi Ciarce i M a ć k o w i J ę d r u s i k o w i . Osoba pierwsza z a d z w o n i ł a d o mnie z informacją: d o o k o ł a pana d o m u aż p o Instytut Sztuki n a m a l o w a n e są hasła i znaki na ścianach. Kiedy zaraz po telefonie zszedłem w s z y s t k o b y ł o z a m a l o w a n e . Osoba d r u g a - mieszkająca na sąsiednim osiedlu - o p o w i e d z i a ł a jak b y ł o o d p o c z ą t k u . A d m i n i s t r a c j a osiedla nie opłaciła należycie malarzy o d n a w i a j ą c y c h klatki s c h o d o w e . Malarze ukarali administrację d o d a t k o w y m w y s i ł ­ kiem, malując na ścianach i na klatkach s c h o d o w y c h hasła Solidarności. B y s t r o ń , op. cit., s. 4 3 . Józef Szczypka, Kalendarz polski, PAX Warszawa 1 9 8 4 , s. 55. 8 9 1 0 Rysunki i fotografie - A u t o r 39 �I �