25 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d2c929279e31f3ebb512bae88aa5dd2.pdf c4eb44e20b637cc4100056d0c95c9228 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3015 Title A name given to the resource Klejnot i reklama / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki KLEJNOT I REKLAMA 1 Możliwości m e c h a n i z m ó w m i t y z u j ą c y c h d z i a ł a j ą c y c h w k u l ­ tego m o ż o b y ć p l a k a t Tub grafika książkowa. Równoczośnie R o l a n d a Ba.rthes'a, nieograniczone. jednak w i n n y c h j o j g a ł ę z i a c h k r ó l u j e u r z ę d o w o zatwierdzona T o w a r z y s z ą c y m i t y z a c j i proces degradacji i przeniesienia z n a c z e ń b y l e j a k o ś ć , zła k o m p o z y c j a , brudno k o l o r y , niski poziom w y k o ­ (Barthes'a słowo skradziono i z w r ó c o n o ) d o t y c z y ć m o ż e k a ż d e g o nania i b r a k p o m y s ł ó w na opakowania, n a l e p k i , z n a k i firmowe, turze masowej są, wodlug elementu kultury. 1 To zuaue tezy o d n o s z ę j u ż na wstępie, d r u k i reklamowe i t p . S t ą d m o ż e m a m y n o w ą „ g r a f i c z n ą " p o l s k ą u p r z o d z a j ą c inno interpretacjo, do s z c z e g ó l n y c h z n a k ó w , k t ó r e s p e c j a l n o ś ć : „ e t y k i e t ę z a s t ę p c z ą " oraz a m a t o r s k i kicz. c z ę s t o w y k o r z y s t u j e się w r ó ż n y c h rodzajach g r a f i k i u ż y t k o w e j . w y n i k a j ą c e z takiej s y t u a c j i nie są. s p r a w ą b ł a h ą . Granico togo Wnioski M y ś l ę o herbach w ich formie poprawnej heraldycznie lub w w y ­ co estetyczne s ą p ł y n n o . Nie b ę d z i e m y n i g d y p e w n i co myślonej k s z t a ł t u j e zbiorowy gust, galerie s z t u k i czy codziorme otoczenie stylizacji. Występują r o z m a i t y c h w y r o b ó w , na one w nieprzeliczonej opakowaniach, e t y k i e t a c h , masie szyldach i formy użytkowe. lopioj 3 i w r e k l a m a c h . W bogatej, t a k zwanej europejskiej k u l t u r z e kon­ Polska z l i t e r y p r a w a i p r a k t y k i s p o ł e c z n e j jest p a ń s t w e m sumpcyjnej dobra materialne są t ą sferą z e w n ę t r z n o ś c i , o k t ó r ą e g a l i t a r n y m . J u ż k o n s t y t u c j a m a r c o w a (1921) pierwsza w odro­ p o d p r e s j ą m o d y stale się zabiega, b o w i e m posiadanie n o b i l i t u j e . d z o n y m p a ń s t w i e w a r t y k u l e 96 s t a n o w i ł a , iż p a ń s t w o polskie nie W sferze t a k i c h z a c h o w a ń herby na w i e l u p r z e d m i o t a c h z n a c z y ć b ę d z i e u z n a w a ł o ż a d n y c ł i h e r b ó w , t y t u ł ó w i p r z y w i l e j ó w dzie­ m o g ą p o s t a w ę n a z y w a n ą w literaturzo fachowej „ m i e ć j a k o b y ć " . P o r z u c a j ą c europejski w y m i a r zjawiska r o z o j r z y j m y się w o k ó ł dzicznych. siobio. Z mojej k r a k o w s k i e j p e r s p e k t y w y z a u w a ż y ł e m na p r z y k ł a d : niem wina owocowe, m a r k o w e nazwane Radwan państwa Lubicz. Poraj, Spotkalom Nowina, też Dołęga. restauracje i Lcliwa, sos p i k a n t n y z zawołaniom w nazwie: Polskie g o d ł a rodowe p o j a w i a j ą się też w k o m p o z y c j a c h d r u k ó w r e k l a m o w y c h , na opakowaniach i na naklejkach. 2 Wykorzystywanie wzorców rodzimej heraldyki to w skali polskioj s z t u k i i obyczaju sprawa marginesowa, p r o ­ p o n u j ę j e d n a k nie t r a c i ć jej z oczu i p r z y j r z e ć się z j a w i s k u bliżej Najnowsze przekształcenia egalitarystyczno, które d o k o n a ł y się formalnio i p r a k t y c z n i e po r o k u 1945 w r a z z nasta­ demokracji ludowej, stanowego. W i e l u zlikwidowały badaczy ostatecznie relikty dostrzega j e d n a k wciąż pewien h i s t o r y c z n y fenomen, s t w i e r d z a j ą c , że w sferze obyczajo­ wej wo współczesnym ludowym państwie przetrwały pewne w z o r y k u l t u r y s z ł a c h e c k i o j . S p o ł e c z n ą b a z ę ich istnienia t w o r z ą dzisiaj przedstawiciele w s z y s t k i c h środowisk bez względu na w a r s t w o w ą g e n e a l o g i ę . S ą to na t y l e w a ż n e części s k ł a d o w e p o l kiego othosu, żo ten etnologiczny f a k t c h ę t n i e e k s p o n u j ą i roz­ w k o n t e k ś c i e p e w n y c h osobliwości s t a ł e obecnych w naszej k u l ­ ważają turze. D w i e z t y c h o s o b l i w o ś c i trzeba n a j k r ó c e j , c h o ć b y , o m ó w i ć , obyczaju i dzisiaj p r o b l e m m a bardzo b o g a t ą l i t e r a t u r ę . * historycy, historycy literatury, socjologowie, znawcy b o w i e m s ą one w a ż n e dla sygnalizowanego t u p r o b l e m u . Jedna D o ł ą c z o n e t u p r z y k ł a d y i l u s t r u j e o b y d w i e o m ó w i o n e osobli­ d o t y c z y k u l t u r y plastycznej w naszym k r a j u , druga — t r a d y c j i . w o ś c i . W p r z y p a d k u w i n a b i a ł e g o , owocowego, m a r k o w e g o ( i l . 3) Grafika użytkowa w niektórych dziedzinach reprezentuje w Polsce bezspornie w y s o k i p o z i o m profesjonalny a p r z y k ł a d e m s t y l i z o w a n y rysunek g ł o w y w h e ł m i e z p r z y ł b i c ą n a t l e sztandaru w białoozerwoną szachownicę jednoznacznie o d w o ł u j e się do 155 �3 rycersko-szlacheckiej t r a d y c j i . Całość w oryginale u t r z y m a n a jest bliżej n i e o k r e ś l o n e g o „ w y r o b u w d a w n y m s t y l u " oraz w t o n a c j i b i a l o - r ó ż o w e j i czerwonej z c z a r n y m l i t e r n i c t w e m . r e k l a m u j ą c e g o warsztat u s ł u g o w y ( i l . 6 i 7) p o s ł u ż y l i się w k o m ­ Przepisu na p i k a n t n y sos p o l s k i o nazwie herbowego g o d ł a afisza Lubicz p o z y c j i p o p r a w n y m i heraldycznie h e r b a m i p o l s k i m i . P o z o s t a ł e nie z n a l a z ł e m a n i w k s i ą ż k a c h k u c h a r s k i c h warszawskiej L u c y n y elementy k o m p o z y c j i t o r ó w n i e ż polska wspomniana o s o b l i w o ś ć . Cwierciakiewiczowej i w galicyjskiej M a r i i Monatowej a n i t e ż N a o p a k o w a n i u jest n i ą rozmazany m o t y w k w i a t o w y n i e o k r e ś l o ­ w „ s t a r o p o l s k i e j k u c h n i " . E t y k i e t a skomponowana jest z b a r w nej b a r w y „ r z u c o n y " na czarne t ł o . Afisz r e k l a m o w y jest d w u - stosowanych w polskiej heraldyce: srebrnej, czerwonej i niebies- b a r w n y . Czarny d r u k i rysunek umieszczono na j a s n o z i e l o n y m skiej. W s t ę g a z n a z w ą sosu n a w i ą z u j e f o r m ą do w s t ą g z dewizami p o d ł o ż u . T a k z w a n y „ s e l e d y n " t o b a r w a kanoniczna w Polsce, h e r b o w y m i ( i l . 5). Technicznie lepiej dopracowana ś w i a d c z y j a k b y j a k m o ż n a b y s ą d z i ć s p o g l ą d a j ą c na t y n k i i ś c i a n y w mieszkaniach, o s w o i m polsko-zagranicznym zapleczu. A u t o r z y k l a t k a c h schodowych, u r z ę d a c h i gabinetach. opakowania I I . 1. R e k l a m a p i w a z Niemiec Z a c h o d n i c h , z herbem k s i ą ż ę c y m ; i l . 2, 3. W z o r y zatwierdzone u r z ę d o w o I I . 4. Opakowanie szwajcarskiej c z e k o l a d y ; i l . 5. P r o d u k t f i r m y polonijno-zagranicznej 'Scbokr Maurtnus Ałpenrahm-Nue-Scho!«?iatJc, 156 �N o w o k o n t o k s t y , w k t ó r y c h u ż y t e z o s t a ł y herby l u b i c h n a z w y nio n a w i ą z u j ą do polskiej t r a d y c j i . W p r z e s z ł o ś c i sposoby wania herbu b y ł y gwarantowane przywilejami obwarowane p r a w o m . R o z w ó j o d n a j d u j e m y we w s p ó ł c z e s n o ś c i , k i e d y m ó w i się o inteligencji, uży­ postawach l u b charakterze n a r o d o w y m P o l a k ó w . Z j a w i s k a te s ą i rygorystycznie d u ż o trwalsze n i ż prawno regulowania u s t a n a w i a j ą c e l u b z n o s z ą c e i stosowanie w p r a k t y c e odpo­ w i e d n i c h „ k o n s t y t u c j i " — j a k nazywano k i e d y ś postanowienia przywileje społeczne. 5 H e r b b y ł z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . H e r b y polskio w s k a z y w a ł y na sejmów — strzegących stanowych przywilejów i odrębności w y ­ z w i ą z k i rodowe. J e d n y m horbem p o s ł u g i w a ł o się n a w e t tworzyły dziąsiąt rodzin. M o t y w y godeł b y ł y w większości z czasem b o g a t ą obyczajowość, hierarchię wartości i n o r m y — c z y l i t o , co n a z y w a się ethosem szlacheckim. H i s t o ­ r y c y nieraz p r ó b o w a l i z r e k o n s t r u o w a ć t e n ethos n a kilka- pochodzenia 6 r o d z i m e g o . T e n r o d o w y charakter h e r b ó w oraz s p o s ó b i c h u ż y c i a podstawie j a k i z a c h o w a ł się w sztuce (ozdoby architektoniczno, p o r t r o t y , odpowiednich ź r ó d o ł i l i t e r a t u r y . M i s t r z e m w t e j m a t e r i i b y ł r z e ź b a , n a g r o b k i ) z d e c y d o w a ł y , ż e s t a ł y się one c z ą s t k ą h i s t o r i i . J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń i w s p ó ł c z e ś n i e i d ą c y jego t r o p a m i Janusz Ale s ą dziedzictwem szczególnym. T a z b i r . A u t o r z y ci wskazali na c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o ł e c z n y r y s czesnym kultury szlacheckiej. herby pozostały jako znaki, k t ó r y c h treść została chodziło o stale zabiegi szlachty b y z a c h o w a ć w społeczeństwie. W postawionej Praktyka t u kwestii społeczna heraldycznej swoją pozycję weryfikowała jednak u s t a w o d a w s t w o . W relacjach m i ę d z y w a r s t w o w y c h , j a k w k a ż d y m braku znajomości P r z y powszechnym heraldyki (szezegółowogo współ­ kodu) zapomniana. Z a c h o w a ł y n a t o m i a s t p e w n ą f u n k c j ę oznaczania — s t a ł y się one emblematami historii lub historycznośei. R e k l a m a k o r z y s t a z p e w n y c h c h w y t ó w r e t o r y c z n y c h (meta­ s p o ł e c z e ń s t w i e , t a k ż o i w p o l s k i m , d o c h o d z i ł o p r z e c i e ż przez w i e k i fora, m e t o n i m i a ) . Przekaz do m u s i m i e ć p o j ę c i o w o u c h w y t n e znaczenie — pisze jeden ze zna­ sytuacji konfliktowych powstałych na różnym tle — od reklamowy musi być semantyczny, gospodarki po w y z n a n i e . P o j a w i a ł y się n o w e w a r s t w y s p o ł e c z n e , nych autorów. w z r a s t a ł o przechodzenie etykieta) możo b y ć k a m u f l a ż e m , przesadą, m i m i k r ą . l u d z i ze s t a n u do s t a n u . K a ż d a sytuacja prawna strzegąca barier s p o ł e c z n y c h r o d z i ł a ich to obchodzenia. Budziło u s t a w o d a w c z ą , co p r o w a d z i ł o kolejną szlachecką więc sposoby inicjatywę do p o s t a n o w i e ń s p o ł e c z n i e niere­ 7 Reklamowy zewnętrzny wystrój (opakowanie, 8 Przykłady polskiej g r a f i k i u ż y t k o w e j s t o s u j ą c e j h e r b y l u b ich n a z w y j a k o elementy kompozycyjne podlegają t y m ogólnym H i s t o r y c z n o ś ć polskiego h e r b u w ł ą c z o n a w szeregi prawidłom. semantyczne a l i s t y c z n y c h a coraz bardziej s z c z e g ó ł o w y c h . P r a w o r e g u l o w a ł o d e g r a d u j ą c e j k u l t u r y masowej ł a t w o o s i ą g a p o z i o m b a n a ł u w y ­ w i ę c n a w e t f o r m y u b i o r u , z a k a z y w a ł o szlachcie o k r e ś l o n y c h za­ r a ż o n y , na p r z y k ł a d , w j ę z y k u p o t o c z n y m n a z w ą w o d ó w i c z y n n o ś c i (handel, r z e m i o s ł o ) , m ó w i ł o o utracie k l e j n o t u , Leliwa". dziedziczeniu o b c y c h t y t u ł ó w i t d . Postanowienia t a k i e p r a k t y k a życiowa zamieniała w s z c z e g ó ł obyczajowy, l i t e r a t u r ę , folklor i n o r m y p o s t ę p o w a n i a , k t ó r o w specyficznych przetworzeniach „ j a b c o k —• P o z o s t a j ą c p r z y tej s k r o m n o j ilości p r z y k ł a d ó w , k t ó r o zgro­ m a d z i ł e m j a k o s y g n a ł zjawiska, u m y ś l n i o p o m i n ą ł e m „importy' — t o jest h e r b y i i c h stylizacje niepolskie z n a j d u j ą c e się na przed 11. 6. Opakowanio w y r o b u f i r m y r z e m i e ś l n i c z e j „ w d a w n y m s t y l u " ; i l . 7. P r y w a t n a , a m a t o r s k a r e k l a m a u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h >Dohr/,e wiedzieć [ by skor/yslu< << • o"•"•> "o i siei ilp. ttmph, кетчп • t * « w » e ~ - •*><•»<><» IJXTO, О,- , . 1 Л ><тщЛ W|W»kj« * " A r i e t o * wlavipck » po«wn»»r<*> «XI ll*«em,- «>ub РЯГМН'К* i piu.,.4jbie<slw itjHl|№til»it||Ut» >* toś««* *8(«!iKKh SPECJALISTYCZNY Z A M AD USŁUO М ! Ш К А № 0 » У С Н ADAM KAROL KOCZANOWSKI u l ^ w U m i l w g t 4 (kdo KooMtiiritwjJ JGtCSZENIA W GODZINACH i . . Z. 7Ш.П • 31-127 O D 10.00 D O 18.08 1 MO 157 �I m i o t a c h p o c h o d z ą c y c h z t a k zwanego „ z a c h o d u " . T y c h jest t a k w t y m w t ó r n y m u ż y c i u m o ż e też b y ć z n a c z ą c e w ś w i e t l e polskiej wiele, ż e t r u d n o jo zliczyć. Ł a t w i e j tradycji. funkcję też p r z y p i s a ć im oznaczania dobrogo g u s t u u ż y t k o w n i k a , l u b wtórną wysokiej j a k o ś c i w y r o b u . T o , żo t a k niewiolo r o d z i m y c h h e r b ó w pozostaje W s z y s t k i o te kwestie ledwo t u d o t k n i ę t e wymagają n a m y s ł u etnologa w s p ó ł c z e s n o ś c i , b ę d z i e w i ę c c z y m zapełniać n u m e r y „ S z t u k i L u d o w e j " — jeżeli redakcja p o z w o l i . P R Z Y P I S Y 1 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj (w:) t e g o ż a u t o r a , Mit i znak — w y b ó r e s e j ó w , Warszawa 1970, s. 30—49 J a k w i a d o m o w heraldyce polskiej o b o k znamienia wzroko­ wego (godła i k l e j n o t u ) w y s t ę p o w a ł r ó w n i e ż znak s ł u c h o w y - — z a w o ł a n i e . Z o b . n p . Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Stofan K o z a k i e w i c z , Warszawa 1976, s. 174—177 Zobacz na ten t e m a t na p r z y k ł a d : P i o t r K r a k o w s k i , O sztuce nowej i najnowszej, Warszawa 1984; A l i c j a K u c z y ń s k a , Wzory modne w życiu codziennym, Warszawa 1983; Reno K o e n i g , Potęga i urok mody, Warszawa 1979 * Janusz Tazbir, Kultura szlachecka — struktura i wzorce oby­ czajowe, (w:) Narodziny i rozwój nowoczesnej kultury polskiej, W r o c ł a w 1976, s. 9—36; t e n ż e , Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa 1978; Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej (pr. zb., red. Zofia Stofanowska) W a r s z a w a 1973; Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej (pr. zb., red. Z o f i a Stefanowska), Warszawa 1976. Zobacz t e ż prace K a z i m i e r z a W y k i , J a r e m y 2 3 Pot.: Maciszewskiego, Tadeusza Ł e p k o w s k i e g o , Bohdana Cywińskiego i wielu innych. Jerzego Jedlickiego, 5 Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t . 1 i 2, Warszawa 1976; Janusz Tazbir, prace cytowane w y ż e j ; J ó z e f C h a l a s i ń s k i , Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Warszawa 1946. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć t a k ż e z b i ó r z n a k o m i t y c h e s e j ó w o g ł o s z o n y c h w t o m i e : Polaków portret własny, (red. Marok R o s t w o r o w s k i ) , K r a k ó w 1979, w y d a n y j a k o suple­ m e n t do w y s t a w y p o d t a k i m s a m y m t y t u ł e m . 6 D z i a ł o się t a k w p r z e c i w i e ń s t w i e do t r a d y c j i zachodnio­ europejskiej, gdzie k a ż d a rodzina m i a ł a s w ó j herb. Z o b . Gert Oswald, Lexikon der Heraldik, L e i p z i g 1984, s. 310, h a s ł o : Połnische Heraldik. 7 Giłlo Dordles, Człowiek s. 242—243 8 t a m ż e , s. 284—287 Z. Pijak zwielokrotniony, Warszawa 1973, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f30d96edf29248ee1255baa7cd9361b.jpg 6739241d7c0d2e74aca1870382778f92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Klepkowe naczynia do udoju owiec (gielety) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska [dawna hala Kominy Dudowe] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; mleczarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia gielety suszące się pod ścianą szałasu. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.4.3.1_01 bednarstwo Dolina Chochołowska gieleta hodowla zwierząt mleczarstwo naczynia Podhale udój https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c467227902f08c80bc01767e60cf3566.pdf edaaedace709bfa2ef31e9f81703ea48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2010 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Afryka - magia klonowanie człowieka bliźnięta -symbolika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1865 Title A name given to the resource Klonowanie człowieka w świetle afrykańskiej symboliki bliźniąt / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.209-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jacek Jan ks. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ks. JACEK JAN PAWLIK Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn KLONOWANIE CZŁOWIEKA W ŚWIETLE AFRYKAŃSKIEJ SYMBOLIKI BLIŹNIĄT Kiedy 23 lutego 1997 roku podano do publicznej wiadomości, że naukowcom z Roslin Institute nieopodal szkockiego Edynburga udało się sklonować pierwszego w historii ssaka, owieczkę Dolly, opinia publiczna dokonała gwałtownego skoku myślowego z klonowania owiec do klonowania ludzi. Tak naprawdę podobny skok nie był w ogóle konieczny, ponieważ wyrosły prawie natychmiast pomosty. Ujawniono w przeciągu tygodnia, że pewne laboratorium w stanie Oregon sklonowało z powodzeniem dwie wąskonose małpy rezusy. Nieważne, że była to tzw. "stara technologia". Wyobraźnia nie potrzebowała więcej: w jednym tygodniu owca, w drugim małpa, można już było przewidzieć następne. Pewien uczony z Harwardu ogłosił na łamach "The New York Times", że klonowanie człowieka z dorosłych komórek nastąpi prawdopodobnie w ciągu dziesięciu lat' . Od tego czasu upłynęły cztery lata. Sprawa klonowania człowieka nie jest bynajmniej zamknięta. Ostatnio Komisja Europejska zaprosiła mieszkańców Starego Kontynentu do wyrażenia swej opinii na temat klonowania embrionu ludzkiego2• Są również próby konkretyzacji podobnego przedsięwzięcia. Już w 1997 roku powstała spółka "Clonaid", która dziś oferuje zainteresowanym m.in. możliwość sklonowania za sumę 200000 USD3. Perspektywa klonowania człowieka, która dziś staje się powoli realną możliwością, wzbudza w psychice ludzkiej obrazy o silnym ładunku emocjonalnym. Sama tylko myśl o manipulacji genetycznej przywołuje niechlubne wspomnienia z przeszłości i napawa przerażeniem. F. Heritier, wybitna specjalistka w zakresie antropologii pokrewieństwa, zestawia częściową listę możliwych skojarzeń. Po pierwsze, klonowanie otwiera drogę eugenizmowi, którego emI Informacja za 1. Edwards, Why Dolly Matters: Kinship, Culture and Cloning. "Ethnos" 64/3, 1999, s. 305. 2 Por. ZENIT ZF 010423, serwis informacyjny z 23 kwietnia 2001 r. J Www. Clonaid.com z 22 kwietnia 200 l. Spółka ta powstała z inicjatywy C. Vorilhona, założyciela Ruchu raelskiego, sekty utrzymującej, że klonowanie pozwoli ludzkości osiągnąć życie wieczne. Więcej zob. A. Kahn, F. Papillon, Copies con/ormes. Le clonage en question, NiL, Paris 1998, s.160-174. �210 biernatycznym przejawem było nazistowskie stowarzyszenie "Lebensborn"4 czy sterylizacja psychicznie chorych. Po drugie, w kinie i w literaturze klon zajmuje zwykle miejsce robota, człowieka zaprogramowanego, monstrum bez zasad moralnych. Po trzecie, klonowanie ożywia sen o nieśmiertelności, bo jeśli klon jest kopią mojego ciała, to będę w nim żył. I po czwarte, klonowanie zadowala fantazmat absolutnej autonomii. Przy bezpłciowym rozmnażaniu nie potrzeba drugiej osoby, aby wydać na świat potomstwo. Odwieczne pragnienie pozostania wśród swoich staje się rzeczywistością5. Waga wymienionych przez Heritier asocjacji mówi sama za siebie. Reprodukcja człowieka przez klonowanie stanowi bardzo silną pokusę. Jawi się ona jako urzeczywistnienie przy użyciu nowoczesnych technik wielkich mitów stworzenia, takich jak żebro Adama czy udo Jupitera6• Czy genetykom udało się odkryć tajemnicę stwórcy? Niezupełnie, bowiem nie sposób przemilczeć istotnej różnicy. W procesie klonowania powstają osobniki tej samej płci, co jądro komórki pochodzenia. Szczegół ten ma wielkie znaczenie. Wszystkie mity podkreślają, że narodzenie ludzkości szło w parze z odkrywaniem różnic: męskości/żeńskości, swojskości/obcości oraz życia/śmierci. Wszystkie społeczeństwa ludzkie wyobrażają sobie w specyficzny sposób dziedziczenie cech fizycznych i psychicznych oraz związane z tym pojęcia podobieństwa i różnicy, osoby, ciała, choroby i śmierci. Wszystkie wypracowały w tym względzie uporządkowane systemy ideowe. Klon jako wyczyn nowoczesnych technik prokreacyjnych stwarza dla tych systemów poważne problemy natury symbolicznej, ponieważ uniemożliwia określenie człowieka według zasad wypracowanych przez kulturę. Mając na uwadze przyjęte powszechnie kryteria, człowiek bezradnie staje przed zawrotną perspektywą, kiedy stara się zdefiniować "wynik klonowania". Człowiek-klon (w odróżnieniu od "zwykłego człowieka") jest tym samym, co jego ..., jego co? Jego model? Którego jest kopią? Jego rodzic, którego jest bliźniakiem? Przerażające jest zachwianie podstawowej różnicy między tym samym i innym. Klon byłby tym samym, co on sam, którego byłby ... innym? Niektórzy autorzy zwracają uwagę na fakt, że do tego rodzaju "chaosu znaczeniowego" prowadzi koncepcja osoby ludzkiej, jaka dominuje w mentalności 4 Pełna nazwa "Lebensbom eingetragener Verein", organizacja w ramach SS, która miała stworzyć warunki do "hodowli nordyckiej nadrasy" ludzi przez selekcję mężczyzn i kobiet przeznaczonych do rozmnażania. l F. Heritier, Rea/ites et fantasmes autour du c10nage humain, w; R. Frydman et al., Les Procreations medicalement assistees: vingt ans apres, Odile Jacob, Paris 1998 (cyt. za "Sciences humaines", 94, maj 1999 s. 16). 6 Mitologiczną osnowę klonowania nie trudno odnaleźć w doktrynie niektórych sekt, na przykład Ruchu raelskiego, którego założyciel utrzymuje m.in., że zmartwychwstanie Jezusa było wynikiem klonowania zrealizowanego przez Elohim (istoty pozaziemskie) i że poznanie technik klonowania jest konieczne, by stopniowo osiągnąć stopień wiedzy naukowej tych istot. Por. A. Kahn, F. Papillon, jw., s. 168n. �211 Zachodu7, przede wszystkim zaś uznanie autonomii i niepowtarzalności osobowego ,ja". Jak to trafnie formułuje francuski socjolog, David Le Breton, od wielu lat zajmujący się problematyką antropologii ciała: "Fantazmat wszechmocy jednostki nad swym klonem, zależność moralna tego drugiego, jego odczucie, że żyje dla siebie jedynie jako przytłumione echo tego drugiego, czynią trudny do rozwiązania problem sensu jego własnej egzystencji. Zakłócenie symboliczne między sobą i tym drugim jest dla sobowtóra ciężką próbą moralną, którą trzeba pokonać w procesie tworzenia tożsamości osobowej. Jak uniknąć śmiertelnej fascynacji lustra, kiedy się istnieje tylko na modłę odbicia?"8. Problem niełatwy do rozwiązania, problem nowy, który skonfrontować będzie musiała na nowo nie tylko psychoanaliza. Podobieństwo, mile widziane w ramach grup społecznych, w których miejsce i rola każdego z osobników są ściśle zdefiniowane, jest dalekie od identyczności klonów, która przez brak typowych dla pokrewieństwa odniesień stanowi poważne wyzwanie natury symbolicznej. Klonowanie wprowadza poważne zamieszanie w dokładnie określone systemy pokrewieństwa. Człowiek-klon, genetycznie identyczny z braćmi lub siostrami bliźniaczymi tych, z których został sklonowany, ale różniący się wiekiem do takiego stopnia, że mógłby być śmiało uważany za dziecko lub wnuka. Taka sytuacja dezorganizuje całkowicie punkty odniesienia tożsamości, jakie zapewnia pokrewieństwo. Jednostka stworzona w ten sposób byłaby osobistą projekcją drugiego, bliźniakiem swego dawcy, a więc także jego bratem lub siostrą. Poza tym, matka miałaby wyłącznie rolę inkubatora, byłaby matką "nosicielką" o niejasnym statusie społecznym. Jeśli zaś chodzi o ojca, którym mogłaby być równie dobrze kobieta, jego status byłby tak samo trudny do zdefiniowania. Łatwo sobie wyobrazić, że współistnienie ludzi-klonów i ludzi "zwykłych" (którzy z nich byliby bardziej naturalni?) stworzyłoby problem tożsamości cywilnej i mogłoby prowadzić do społecznej dyskryminacji. Antropologia kultury, obok etyki, psychologii i socjologii, może przyczynić się w szczególny sposób do refleksji nad społecznymi konsekwencjami klonowania ludzi. Jak z przekąsem stwierdza Marc Auge: "Wszystko, na co pozwala rozwój biotechnologii i co w dzisiejszych czasach promuje, wszystko to zostało już wypracowane na poziomie czysto symbolicznym. (...) Można powiedzieć, że myśl symboliczna antycypowała możliwości technologiczne"9. Na poparcie tych słów nie brakuje przykładów. Najbardziej znany to zakaz kazirodztwa. Trudno posądzać starożytnych o znajomość genetyki, a mimo to od niepamiętnych czasów zakazywali stosunków płciowych między blisko spokrewniony- 7 R.-P. Droit, L 'identite perturbee, w: H. Atlan et al., Le clonage humaine, Seuil, Paris 1999, s. 123 n. M D. Le Breton, L'Adieu au corps, Metailie, Paris 1999, s. 130. 9 M. Auge, Des individus sans filiation, w: H. Atlan et al., jw., s. 144. �212 mi. Inny przykład to spotykane w Afryce małżeństwo między kobietami (ginegamia), dające kobiecie "mężowi" (tej, która uiściła płatności małżeńskie za kobietę "żonę") prawa ojcowskie nad potomstwem tej drugiej. Znane są wszystkim przykłady dzieci, których ojcem jest zmarły od dawna mężczyzna (instytucja lewiratu). Aby ukazać wyzwania, jakie stwarza klonowanie ludzi, posłużę się przykładem afrykańskich bliźniąt, które, podobnie jak klony, wykazują braki w systemie odniesień symbolicznych. Afrykańskie kultury rozwinęły całą gamę praktyk, aby w przypadku bliźniąt system ten uzupełnić, przekształcić i wysubtelnić. Być może sposób, w jaki traktuje się afrykańskie bliźnięta, podsunie pewne rozwiązania w sytuacji, kiedy przyjdzie się kiedyś zetknąć z problemem ludzi-klonów. 1. Podobieństwo czy identyczność Podobieństwo jest jednym z najbardziej znaczących kategorii w systemach myślowych społeczeństw tradycyjnych1o• Łączy się ono z kategorią tożsamości, równości, imitacji i podwojenia (doub/e). Podobieństwo definiuje się zwykle jako wspólnotę cech fizjonomicznych i/lub zachowania między dwoma lub wieloma jednostkami będącymi w określonej relacji pokrewieństwa, przyjaźni czy wieku. Podobieństwo pozwala na zbliżenie między dwoma istotami "innymi" i tylko niezależna tożsamość drugiego, a nie ten drugi jako identyczny, może być rozważana przez pryzmat podobieństwa. W przypadku bliźniaczości przemilcza się podobieństwo między dwoma "identycznymi" osobnikami, nie robi się aluzji do podobieństwa fizycznego, ale podkreśla się różnice w ich zachowaniu. Na usytuowanie strukturalne i różnicujące dwóch bliźniąt nakłada się idea, że bliźnięta przeciwstawiają się absolutnie swym charakterem i zachowaniem. W całej Afryce społeczeństwa starają się zróżnicować bliźnięta, przyznając na przykład jednemu z nich prawo starszeństwa. Poszukuje się też najdrobniejszych znaków na ciele świadczących o różnicy, w przeciwieństwie do doszukiwania się podobieństw w przypadku zwykłych narodzin. Podobne próby realnego i symbolicznego odróżnienia bliźniąt nie umniejszają faktu, że ich narodzenie u większości ludów afrykańskich łączy się z uczuciem przerażenia. W kulturach Bantu na przykład bliźnięta mają wartość negatywną, ponieważ swym niezróżnicowanym wyglądem przypominają zwierzęta, które wewnątrz danego gatunku wszystkie są do siebie podobne. Lud Luba nazywa je "dziećmi nieszczęścia" i odnosi się do nich z obrzydzeniem. Każde takie narodziny stanowią niebezpieczeństwo dla całej wioski. Za narodzenie się bliźniąt obwinia się ich ojca i nakłada się na niego karęii. Podobnie 10 Por. M. Lemaire, La notion de ressemblance en Afrique de l'Ouest, "Journal des africanistes" 65/1, 1995, s. 55. �213 u ludu Lele z regionu Kasai narodziny bliźniąt uważane są za anomalię, ponieważ przypisywane są one do świata zwierzątl2• Dla ludu Tonga z Zambii narodzenie bliźniąt oznacza skażenie, zapowiedź wielkich nieszczęść. Uważa się, że nieczystość ich matki jest gorsza od nieczystości wdowy. Lud Tonga nie przypisuje tego typu anomalii zwierzętom. Oznacza ona natomiast niepokojące zatarcie dystansu, który dzieli niebo od ziemi. Uważa się bliżnięta za "synów nieba", a więc ich matka wydała na świat niebo lub wzniosła się do nieba13• Analizując stosunek ludów Bantu do bliźniąt, L. de Heusch podkreśla, że w żadnym wypadku pojęcie osoby ludzkiej nie odnosi się do ideału bliźniaczości, tzn. identyczności. Wręcz przeciwnie, bliźnięta stanowią przede wszystkim zagrożenie dla porządku kulturowego i kosmogonicznego. I choć ludy te wierzą w duchową złożoność bytu ludzkiego, to podwojenie ciała uznają za potwomośćl4• Związek bliźniaków ze światem zwierzęcym podkreślają również opowiadania mityczne, na przykład ludu Ewe z Togo. Oto jedno z nich. "Był sobie raz myśliwy, który lubował się w strzelaniu do zwierząt. Pewnego dnia poszedł na polowanie, zostawiając w domu swą żonę, która spodziewała się dziecka. Podczas swej wyprawy myśliwy dostrzegł małpę, wycelował w nią, strzelił i zranił kulą w brzuch tak, że wyszły jej wnętrzności ... Ponieważ małpy chodzą zawsze parami, partner zranionej małpy wziął ją na plecy i uciekł. Myśliwy szukał na darmo swej zdobyczy, ale nie mógł jej znaleźć. U kresu wytrzymałości zawrócił do domu. I co tam zobaczył? Zobaczył swoją żonę, która właśnie urodziła bliźnięta ... Jedno z nich, niestety, miało na brzuszku ranę podobną do tej, jaką zostawiła kula myśliwego w brzuchu małpy. Przejęty ojciec pobiegł do bokono (kapłana-wróżbity) wodu (bóstwa) Seto, który zapytał swego wodu o wyjaśnienie tego zbiegu okoliczności. Trafiony bliźniak odpowiedział głosem wyroczni: «Szedłem sobie drogą, a ojciec strzelił do mnie ...». Dla myśliwego słowa te zabrzmiały jak objawienie. Od tego czasu wiedziano, że bliźniak lub ojciec bliźniąt nie powinien podnosić ręki na małpę, bo ryzyko zabicia małpy łączy się z ryzykiem zabicia własnego dziecka lub brata"15. Według tradycji Ewe bliźnięta (venavi) spokrewnione są z dzikimi zwierzętami o rudawej sierści, szczególnie z małpą. Zakaz zabijania małp, spożywania małpiego mięsa oraz palenia krzewu koloru rudego o nazwie xe wskazywałby na tę pierwotną więź bliźniąt z naturalną dzikością lasu i sawanny. Nieposkro- II J. A. Theuws, De Luba-mens, Musee Royal de I' Afrique Centrale, Tervuren 1962, s. 27; L. de Heusch, Le sorcier. Ie Pere Tempeis et les jumeallx mai venus, w: La lIotion de persollne en Afrique nair, CNRS, Paris 1973, s. 239 n. 12 Por. M. Douglas, The Lele ofthe Kasai, Oxford University Press, 1963, s. 212. IJ Por. H. A. Junod, Moeurs et coutllmes des BantolIs. La vie d'une tribu sud-africaine, t. 2, Payot, Paris 1936, s. 387-392. 14 L. de Heusch, tamże, s. 241. IS C. Riviere. Unioll et procreation en Afrique. Rites de la vie chez les Eve dll Togo, L'Harmattan, Paris 1990, s. 100 n. �214 mione siły chaosu przywoływane przez to powiązanie z buszem miałyby nadawać bliźniakom charakter szczególny. W istocie bowiem bliźnięta czczone są przez lud Ewe bardziej niż wodu czy też historyczni przodkowie. W tym kontekście staje się zrozumiała rola bliźniąt jako pośredników między zwierzęcością a boskością. Wyjątkowy charakter nadawany bliźniętom w kulturach afrykańskich nie ulega wątpliwości. Niemniej, nie zawsze ta wyjątkowość związana jest z pozytywnym ich przyjęciem lub z ich uświęceniem. U ludu Basari w północnym Togo spotykamy reakcje wręcz przeciwne. Jeszcze do niedawna bliźniaki były tam zaraz po narodzeniu porzucane w buszu, w jamie wydrążonej w zamieszkałej termitierze. W przypadku pierwszego porodu kobiety jedno z bliźniąt zachowywano przy życiu, drugie porzucanol6• Powiada się, że normalny człowiek nie jest w stanie spłodzić bliźniąt, dlatego przypisuje się im pozaludzkie pochodzenie. Ciąża bliźniacza przypisywana jest niewidzialnym istotom zamieszkującym w buszu. Porzucenie bliźniąt daleko od wioski tłumaczyłoby się tym, że w ten sposób powracają one tam, skąd przyszły i nie będą stanowić zagrożenia dla porządku społecznego. Rozważając powiązania człowieczeństwa ze zwierzęcością H. Bergson wskazuje na podstawową różnicę, a mianowicie na fakt, że indywidualność zwierzęcia rozmywa się przez przynależność do gatunku. Chcąc zidentyfikować człowieka, odróżniamy go jako oryginalnego osobnika od innych ludzi. W przypadku zwierzęcia wystarczy określić jego gatunek. I choć zwierzę jest czymś konkretnym i indywidualnym, jawi się nam zwykle jako pewna gatunkowa jakośćl7• A więc identyczność to cecha zwierzęcości, w odróżnieniu od podobieństwa, które charakteryzuje ludzi. Identyczność to w pewnym sensie stan życia przedjednostkowego, stan, na który wskazują palcem rasiści, określając w ten sposób wszystkie grupy społeczne, które uważają za niższe lub gorsze. "Oni są wszyscy do siebie podobni" - stwierdzenie to, powtarzane często z pogardą, jest pierwszym krokiem na drodze do dyskryminacji. Jest to też stan, do którego wszyscy oprawcy starają się zredukować swoje ofiary, upodabniając jednych do drugich, każąc im się rozbierać do naga lub nakładając im jednakowe chałaty, ponieważ normalne ubranie służy indywidualizacji. To nie podobieństwa, lecz różnice są do siebie podobne, podkreśla C. Levi-Strauss'8. Podkreślanie podobieństwa zakłada, że nie powstaje problem struktury, i że nie trzeba niepokoić się o powtórzenie tożsamości. Z drugiej strony, podobieństwo pozwala na ponowne uporządkowanie relacji zbyt rozciągniętej. Tylko dystans umożliwia podobieństwo, ale to właśnie poszukiwanie podobień- I. Por. R. Cornevin, Les Bassari du Nord Togo. Berger-Levrault, Paris 1962, s. 126 n. 17 Por. H. Bergson, Dwa źródła moralności i religii, przeł. P. Kostyło i K. Skorulski, Znak, Kraków 1993 s. 181 n. 18 Totemizm dzisiaj, przeł. A. Steinsberg, Wyd. KR, Warszawa 1998, s. 103. �215 stwa ma za zadanie ten dystans zmniejszyć do minimum. Dla myśli symbolicznej konieczność relacji jest nierozłączna od konieczności rozróżnienia: mężczyzna/kobieta, unikalność/pokrewieństwo, swój/obcy, itd. Relacja i rozróżnienie idą zawsze razem. Relacja symboliczna pozwala nam pojąć innego bez utraty siebie. Unikamy w ten sposób traktowania go jako absolutnego obcego, w stosunku do którego upoważniona byłaby przemoc, gdyby zbyt blisko się zbliżył. Jeśli taka świadomość symboliczna nie istnieje, etyka ludzka szybko przeradza się w pewną etologię zwierzęcą. Dlatego też w społeczeństwie ludzkim niewyobrażalna jest ani absolutna wyjątkowość, ani identyczność. Kiedy dziś mówimy o kryzysie tożsamości, przywołujemy mniej więcej świadomie osoby, które odniosły porażkę w zakresie relacji na płaszczyżnie symbolicznej odmienności. Dla myśli symbolicznej rozróżnienie i relacja idą zawsze w parze. 2. Pokrewieństwo Rozpatrywane w ramach antropologii kultury pokrewieństwo utrzymuje z faktami reprodukcji biologicznej złożoną relację ciągłości i przecięć. Z jednej strony, pozostaje ono związane przez nie dające się ominąć ograniczenia, takie jak uznanie biseksualności jako warunku zapłodnienia (macierzyństwo i ojcostwo) lub branie pod uwagę systematycznego wykluczenia niektórych partnerów płciowych (unikanie kazirodztwa). Z drugiej strony, pokrewieństwo nie polega na zwykłym wyrażaniu więzi naturalnych. Potwierdzają to zarówno liczne rozróżnienia specyficznie ludzkie - między płciowością a małżeństwem, między macierzyństwem a ojcostwem, fizycznym a prawnym, itd. - jak i wielka różnorodność możliwych układów rodzinnych wypracowanych na podstawie tych różnic. Włączone do systemów, które regulują zarówno działanie (definiując właściwe zachowanie), jak i myślenie (definiując struktury konceptualne), pokrewieństwo reprezentuje przede wszystkim rzeczywistość kulturową, dlatego relacje pokrewieństwa można rozpatrywać pod różnym kątem: afektywnym, normatywnym, symbolicznym, strategicznym, itp. Pokrewieństwo stanowi strukturę, w której podobieństwa są chętnie odkrywane, dowartościowywane i interpretowane. Podobnych jednak zachowań unika się w przypadku bliźniąt, bo wtedy ma się do czynienia z tożsamością dwóch osobników, którą trzeba koniecznie zróżnicować i zhierarchizować. Zadaniem pokrewieństwa jest ustanowienie dystansu między jednostkami, ich precyzyjne usytuowanie w strukturze społecznej, a następnie usankcjonowanie tego, co podobne. Pokrewieństwo u ludów Afryki jest strukturalnie znaczące i dostarcza ram, w których określa się stosunki wspólnotowe i status społeczny. Niemniej, narodzenie bliźniaków jest źródłem zakłopotania dla systemów klasyfikacji, ponieważ w Afryce utrzymuje się powszechnie, że dzieci urodzone podczas jed- �216 nego porodu są mistycznie identyczne. Według przepisanych zasad rządzących systemem pokrewieństwa, mogą one zajmować tylko jedno miejsce w strukturze rodzinnej, a przecież jest ich dwoje. System ten przyjmuje, że istoty ludzkie wydają na świat tylko jedno dziecko na raz. Jak pogodzić dwóch osobników z przeznaczonym im w klasyfikacji miejscem? Kolejność rodzeństwa jest innym bardzo ważnym czynnikiem. Starsze rodzeństwo egzekwuje pewne prawa względem młodszych braci i sióstr, a w pewnych okolicznościach kolejność narodzin może decydować o prawie do zajmowania politycznych urzędów. Które z bliźniąt ma prawo pierwszeństwa? Bliźniaczość stanowi paradoks, bowiem to, co jest fizycznie podwójne, jest strukturalnie pojedyncze, a to, co jest mistycznie jedno, jest empirycznie podwójne. Na gruncie pokrewieństwa można pokusić się w zasadzie na dwa rozwiązania problemu bliźniaczości. Można odmówić społecznej egzystencji biologicznemu zaistnieniu bliźniaków, albo też można próbować pogodzić się z tym faktem i spróbować go włączyć do systemu kulturowego. W pewnych sytuacjach można podkreślić ich dwoistość, w innych ich jedność. Lub też można zastanowić się nad naturalnymi i społecznymi procesami, mocą których to, co oryginalnie, stanowiło dwa oddzielne, a nawet przeciwstawne elementy, stapia się, by uformować coś nowego i jedynego w swoim rodzaju. Można egzaminować proces, w którym dwa stają się jednym. Lub też można badać przeciwieństwo, tzn. proces rozdwojenia, w którym jedno staje się podwójnym. Lud Basari w dzisiejszych czasach nie porzuca bliźniąt (choć trudno wyobrazić sobie, że nie istnieją wyjątki). Podkreśla się, że to pewne rozwiązania symboliczno-rytualne zapożyczone od innych ludów pozwalają na zachowanie bliźniąt przy życiu. Jednym z tych rozwiązań jest nadanie właściwych bliźniakom imion. Basari używają dwóch serii takich imion. Pierwsza z nich, prawdopodobnie pochodzenia hausa lub kotokoli to: Fuseni i Alasani (dwaj chłopcy), Asana i Nana (dwie dziewczynki), Alasani i Asana (chłopak i dziewczynka). Druga seria imion jest prawdopodobnie pochodzenia gondża: Dawun i Danaa (dwaj chłopcy), Poowun i Poona (dwie dziewczynki) oraz Dawun i Poona (chłopak i dziewczynka). Trzeba pamiętać, że lud Basari w przypadku pojedynczych narodzin stosuje ściśle określony system nadawania imion. Polega on na tym, że każdy klan ma do dyspozycji serię 5-7 imion chłopców i dziewcząt. Imię nadaje się dziecku zgodnie z serią imion klanu jego matki. Tak więc imię danego człowieka nic nie mówi o jego przynależności klanowej, ale o tym, skąd pochodzi jego matka, niezależnie od tego, że system pokrewieństwa ludu Basari jest patrylinearny i patrylokalny. Poza tym imię wskazuje, którym z kolei synem lub córką matki jest dziecko. I tak na przykład, jeśli matka pochodzi z klanu Nataka zamieszkującego osiedle Kubeediipu, chłopcy będą nazwani kolejno Gbati, NaapM, Gbandi, Lantaam i Kisaau, dziewczynki zaś: Ningfoon, Ikpindi, Ajaa, �217 Móngfaai i Kijuui. Ważne jest zarówno pochodzenie matki, jak też kolejność narodzin, która ustanawia hierarchię pomiędzy rodzeństwem. Bliźnięta traktuje się oddzielnie, a ich narodzenie nie zakłóca porządku imion. Podobnie jak inne ludy Afryki, lud Basari uważa, że pierwsze z narodzonych bliźniąt jest młodsze, ponieważ to właśnie drugie narodzone jako starsze wysłało na świat pierwsze, aby, jak mówią ludzie, "zbadał teren", "sprawdził i doniósł, czy dobrze jest na tym świecie". I tak w przypadku dwóch chłopców starszy będzie Dawun i młodszy Fuseni, w przypadku zaś dziewcząt, Asana i Poowun, bo choć urodzone jako drugie, uważane są za starsze. W przypadku bliźniąt różnej płci problem starszeństwa nie występuje, ponieważ chłopak zajmuje swoje miejsce wśród chłopców, a dziewczynka wśród dziewcząt. Narodziny bliźniąt mają wielki ładunek symboliczny, który wpływa na następny poród. Dziecko urodzone po bliźniętach otrzymuje specjalne imię (Gado). Uważane jest ono za silniejsze od bliźniąt, bowiem zgodnie z zastosowaną konsekwentnie interpretacją, Gado wysyła bliźnięta, aby przekonać się, jak jest w rzeczywistości na tym świecie. Przykład ludu Basari nie jest osamotniony. Podobnie lud Ewe, o którym relacjonuje C. Riviere'9, przykłada istotne znaczenie do imion bliźniąt. U Ewe pierwsze imię dziecka odpowiada dniu tygodnia, w którym się urodził020• W przypadku bliźniąt tradycja przewidziała specjalne imiona w zależności od płci i kolejności narodzin (podobnie jak u ludu Basari, pierwsze uważa się za młodsze). I tak u Ewe: dwaj chłopcy to Atsu i Etse, dwie dziewczynki to Ewoe i Wotsa, chłopak i dziewczynka to Atsu i Atsufoe. Riviere podkreśla, że narodzenie bliźniąt wytwarza pewnego rodzaju "dziurę" w rodzinie, tak że dwoje dzieci, które rodzą się kolejno po bliźniętach, mimo że nie są traktowane jako bliźniaki, noszą specyficzne imiona, których rdzeniem jest słowo do, oznaczające w języku ewe dziurę. Jeśliby matka bliźniąt rozstała się ze swym mężem przed "zamknięciem dziury", mogłaby stać się bezpłodną lub obłąkaną21. Włączenie w system pokrewieństwa, na ile to możliwe, to główna troska krewnych w przypadku narodzenia bliźniąt. Możliwe zaś klonowanie jest wyzwaniem dla samego pojęcia pokrewieństwa. Wszelkie społeczeństwa potrzebują nazwać i zdefiniować więzy, które łączą rodziców, dzieci, braci i siostry. W tym celu wypracowały systemy, które nie są tylko odbiciem pokrewieństwa biologicznego, ale zdają się je różnicować w nieskończoność. Oczywiście żaden z nich nie został przewidziany, aby określić skutek rozmnażania pozapłciowego. Klonowanie ludzi stworzy sytuacje niepowtarzalne. Na przykład Union et procreation en Afrique, s. 120n. Kolejno: poniedziałek (djoda): chłopiec chłopiec - Komia, dziewczynka - Abla; środa czwartek (yaoda): chłopiec - Yao, dziewczynka czynka - Afiwa, sobota (memlida): chłopiec chłopiec - Kosi, dziewczynka - Akosiwa, C. 19 20 Kodjo, dziewczynka - Adjoa; wtorek (blada): (kuda): chłopiec - Koku, dziewczynka - Akua; - Ayawa; piątek ([ida): chłopiec - Kofi, dziewKorni, dziewczynka - Ama; niedziela (kwasida): Riviere, tamże, s. 65. �218 mężczyzna daje swój klon do "wyniesienia" swej żonie lub towarzyszce. Od strony genetycznej, to dziecko jest jego bliźniakiem, a ojcem biologicznym dziecka jest w rzeczywistości ojciec mężczyzny. Jeśli warunki wiekowe i konfiguracje rodzinne są normalne, być może przyzna się temu mężczyźnie prawa ojcowskie tego klonu. Jednak takie rozwiązanie nie może być regułą. W innych bowiem przypadkach należy raczej mówić o rodzeństwie, na przykład kiedy rodzice klonują jedno ze swoich dzieci. A co powiedzieć, kiedy jakaś kobieta, która nie jest zdolna do odbycia ciąży, daje do wyniesienia swój klon innej kobiecie. W imię czego miałaby być ona matką tego dziecka, którego jest genetyczną siostrą? Można sobie wyobrazić skutek seryjnego klonowania. Czy istniałyby w tym przypadku jeszcze pokolenia i czym stałoby się samo pojęcie ojcostwa i macierzyństwa? A jeśli dwie linie klonów pochodziłyby od jednego brata i siostry, czy będą one wszystkie podlegać zakazowi zawierania małżeństw między nimi? Krótko mówiąc, jest tu cała gama nowych problemów, które rozwiązać mogłyby tylko ustalenia prawne, ponieważ nasza kultura w kwestii pokrewieństwa klonów nie jest w stanie ich rozsądzać. Zdaniem Ph. Descoli, "klonowanie ludzi przeciwstawia się podstawowym zasadom kompozycji więzi międzyludzkich definiujących sposób, w który tworzymy naszą tożsamość jednostkową"22. Trudności związane z niemożliwością jednoznacznego określenia kolejności pokoleń, a więc próba ingerencji w bieg historii, a także wątpliwe więzi pokrewieństwa sprawiają, że klonowanie człowieka stawia ludzkość przed poważnymi zakłóceniami w dziedzinie odniesień symbolicznych. Jednocześnie antropolodzy wskazują, że podobne sytuacje znane są z przeszłości społeczeństw tradycyjnych i były one brzemienne w skutki. "Zerwać pokrewieństwo - przypomina M. Auge - lub ograniczyć je wyłącznie do strony ojca lub matki, odebrać jednostce pluralizm odniesień symbolicznych od samego początku życia, tak właśnie postępowali zachodnioafrykańscy wodzowie, kiedy zakupywali niewolników, by wcielić ich do własnej grupy społecznej"23. Niewolnik traci swe naturalne więzy pokrewieństwa na rzecz całkowitej zależności od osoby swego właściciela (najczęściej wodza) i jego rodu. Niewolnik traci na pierwszym miejscu wielość odniesień symboliczno-społecznych, które tworzą jego osobowość. Ten zanik odniesień powoduje również pewnego rodzaju perturbacje pokoleniowe, które służą interesom jego właściciela. W społeczeństwach matriarchalnych Wybrzeża Kości Słoniowej niewolnik był zarazem młodszym bratem, synem i siostrzeńcem swego właściciela, kumulując w ten sposób obowiązki wypływające z zajmowania tych pozycji. Niewolnica była zarazem sio- 21 Tamże, s. 121. Papa. maman, Ie clone et moi, "Liberation" z 14 marca 1997 (cyt. za N. Journet, Faul-ii avoir peur du clonage? "Sciences humaines" t. 94, maj 1999, s. 17). 22 23 Auge, tamże, s. 154. �219 strą, córką i małżonką właściciela, a dzieci, które wydawała na świat, włączano do grupy pokrewieństwa właściciela. Synowie i bliźnięta ojca, córki bliźniaczki partnerki swej matki, córki bliźniaczki siostry swego ojca ... jakikolwiek układ byśmy przyjęli, pochodzenie przez klonowanie, od chwili kiedy się ono upowszechni, wywoła bez wątpienia poważne trudności w ustaleniu tożsamości danej osoby. 3. Relacja ze światem niewidzialnym Problematyka bliźniactwa nabiera specyficznego wymiaru, kiedy weźmie się pod uwagę fakt, że zgodnie z afrykańską tradycją religijną świat składa się z dwóch członów: widzialnego i niewidzialnego, które są ze sobą ściśle zespolone. A więc dla społeczeństw afrykańskich pokrewieństwo oznacza nie tylko wspólnotę ludzi żyjących, ale wspólnotę ludzi żyjących i zmarłych. Zresztą w mitycznej przeszłości świat żywych nie był odseparowany od świata zmarłych. Wspomniany wyżej lud Basari utrzymuje, że w zamierzchłych czasach ludzie mogli spotykać się ze swymi przodkami na wspólnym targowisku o nazwie Darmuun, na którym zakupy odbywały się w absolutnej ciszy. Dziś tego typu spotkania nie sąjuż możliwe i jedynym możliwym sposobem komunikowania się ze zmarłymi jest wywoływanie duchów24• Łączność między światem żyjących i zmarłych najlepiej odzwierciedla sposób pojmowania narodzin i śmierci. Śmierć uważana jest jako przejście z widzialnego do niewidzialnego stanu życia. Narodzeniu zaś dziecka towarzyszy przekonanie, że to przodek powraca pod postacią noworodka lub po prostu naznacza jego życie, przekazując mu jeden z niematerialnych komponentów osoby ludzkiej. Seans wróżbiarski, mający miejsce krótko po narodzeniu, ma za zadanie zidentyfikowanie przodka, który powrócił. Podobieństwo między zmarłym a nowo narodzonym może stanowić tu dodatkową pomoc. Całkiem inaczej przedstawia się sprawa, kiedy dziecko jest podobne do jednego z rodziców. Przynajmniej w Afryce Zachodniej podobieństwo fizyczne między dwiema osobami żyjącymi, najczęściej tej samej płci, związanymi więzami pokrewieństwa, jawi się wręcz jako zapowiedź rychłej śmierci jednego z nich. Taka sytuacja oznacza zachwianie porządku społecznego, bowiem wprowadza na łono rodziny pewne niebezpieczne zrównanie tam, gdzie powinna być zachowana hierarchia pokoleń. Wyraźne podobieństwo dziecka do jednego z rodziców może zapowiadać szybką śmierć ojca lub matki, którzy, choć jeszcze żyją, już zdołali naznaczyć swym piętnem jednego z potomków. Dlate24 Por. M. Szwark, Proverbes et traditions des Bassars du Nord Togo, StoAugustin: Haus Volker und Kulturen 1981, s. 82; J. J. Pawlik, Experience sociale de la mort. Etude des ritesfuneraires des Bassar du Nord-Togo, Editions Universitaires, Fribourg 1990, s. 132-135. �220 go też, by chronić się przed podobnym nieszczęściem, które grozi w każdej chwili jako konsekwencja takiego stanu rzeczy, ojciec i syn lub matka i córka wzajemnie się unikają25. Paradoks bliźniaczości polega na trudności w konceptualizacji jedności w dwoistości. Wiemy dobrze, że by zrozumieć afrykańską koncepcję osoby ludzkiej, musimy przyjąć istnienie podwojenia (double), cienia, odbicia osobowego ,ja" - tego komponentu osoby ludzkiej, który pozwala na wyjaśnienie zarówno zjawiska bilokacji i jasnowidztwa, jak i czarownictwa. Idea, że każdy człowiek posiada swoje niewidzialne podwojenie, pewnego rodzaju brata bliźniaka o nieuchwytnej materialności, jest bardzo żywotna w afrykańskich wierzeniach i zapewnia im ich wewnętrzną spójność. Empiryczna dwoistość bliźniąt pociąga za sobą przypisywanie im zdolności podwajania się i podwójnego wzroku. Dlatego też często posądza się je o związek z czarownictwem, bowiem to właśnie czarownik posiada zdolność bilokacji. Na wszelki wypadek traktuje się bliźnięta z wielką ostrożnością. Niezależnie od koncepcji osoby i typu wierzeń, narodziny bliźniaków w rodzinie zmuszają do przeciwdziałania w formie praktyk rytualnych. Lud Basari, który dopiero od pewnego czasu nie porzuca bliźniąt, odprawia, krótko po ich narodzeniu, rytuał tiyuuti (lub w liczbie pojedynczej kuyuu), mający na celu usatysfakcjonowanie istot niewidzialnych, mieszkających w buszu, które, zgodnie z powszechnym przekonaniem, naznaczyły narodzenie bliźniąt zamiast oczekiwanego przodka. Niespełnienie tego rytuału może spowodować nie tylko śmierć bliźniąt, ale też może być przyczyną nieszczęść ich rodziców. Pomijając szczegóły dotyczące przebiegu tego rytuału, podkreślić należy, że w jego efekcie ustanowiony zostaje przybytek duchów bliźniąt składający się z glinianego naczynia z dwoma otworami oraz miski z tykwy. Obiekty te będą przedmiotem corocznych ofiar składanych duchom bliźniąt w celu wyproszenia płodności, urodzaju, bogactwa i pomyślności. Z perspektywy stosunku do świata niewidzialnego rytuał tiyuuti zmierza do ochrony przed niszczącym wpływem niewidzialnych istot buszu, a jednocześnie do zjednania sobie ich przychylności. Podobnie u ludu Ewe, krótko po narodzeniu bliźniąt buduje się im przybytek, aby, jak się mówi, "duchy bliźniaków mogły zaspokoić pragnienie". Są to dwa kopczyki z gliny usytuowane blisko wejścia do zagrody, na których spoczywają po dwa naczynia zawierające wodę z ziołami oraz siedem orzechów palmowca. Na tych kopczykach składane będą regularnie ofiary duchom bliźniąt, aby wybłagać bogactwo i płodność jako szczególne dary, którymi duchy te dysponują26. IS 26 Por. M. Lemaire, tamże, s. 61 n. C. Riviere, tamże, s. 105-110. �221 Czczone ze względu na nadmiar, jaki reprezentują, a zarazem budzące trwogę jako istoty nadnaturalne pochodzące z dzikiego buszu, bliźnięta, włączone do świata kultury po oczyszczeniach i rytuałach zjednania, stają się pośrednikami między tym, co ludzkie, i tym, co boskie, między naturą a kulturą. Mają one zdolność przekazywania płodności i bogactwa, które w wyobrażeniach ludzi stanowią dar świata niewidzialnego. W przypadku zarówno klonów, jak i bliźniaków, zauważa się wyraźny niedobór odniesień symbolicznych. Jeśli chodzi o narodzenie bliźniąt, to kultura poprzez praktyki rytualne oraz procedury symboliczne stara się w skuteczny sposób zaradzić tym brakom. Czy będzie w stanie poradzić sobie również z zasymilowaniem klonów? Trudno o spekulacje. Należy jednak podkreślić za F. Heritier, że nadmiar tego samego zawsze przyczynia się do zachwiania równowagi w strukturze społecznej, przed którym kultura stara się chronić, przestrzegając pewnych nienaruszalnych zasad. Przypominając, że kiedyś we Francji dziewczynom w okresie miesiączkowania nie wolno było chodzić po deszczu, autorka podkreśla, że zakaz ten można tylko wtedy zrozumieć, kiedy przyjmie się, że kumulacja tego samego, wilgotnego z wilgotnym (krwi i deszczu), może mieć skutek negatywny, albo brak miesiączki - woda tamując krew, albo krwotok - woda przyciągając krew, co w jednym i drugim przypadku miałoby się kończyć bezpłodnością27. Unikanie powtórzeń i tożsamości na poziomie asocjacji wyobrażeniowych tłumaczyłoby również zakaz kazirodztwa pierwszego i drugiego stopnia. Czy więc klonowanie człowieka nie byłoby zaprzeczeniem podstawowych zasad logiki symbolicznej i prowadziłoby do podobnych konsekwencji? W Talmudzie odnaleźć można uwagę na temat niepowtarzalności każdego bytu ludzkiego, która ma szczególnie ważne znaczenie dla naszych rozważań. Kiedy człowiek odbija stemple tą samą pieczęcią, wszystkie są do siebie podobne. Niemniej, choć Stworzyciel wyrył znak każdego człowieka tą samąpieczęcią Adama, to nikt nie jest do siebie podobny. Dlatego też każdy może powiedzieć: "To dla mnie świat został stworzony". Ale tekst nie zatrzymuje się w tym miejscu. Na pytanie: "Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego twarze ludzi nie są do siebie podobne?" autor odpowiada: "Po to, aby kiedy ktoś zobaczy ładny dom lub piękną kobietę, nie mówił «ona jest moja»28. Tekst ten podkreśla unikatowość każdej jednostki. Powody takiego stanu rzeczy, które podaje, są raczej natury społecznej. Gdyby ludzie nie różnili się, nie wiedzianoby, kto jest kim, i powstałoby całkowite zamieszanie zarówno w stosunkach rodzinnych, jak i w uznaniu prawa własności. 27 F. Heritier, Les deux soeurs et leur mere. Anthropologie de l'inceste, Odi1e Jacob, Paris 1994, s. 237 n. 28 Talmud de Babylone, Traite Sanhedrin, s. 37a i 38a. �222 Klonowanie człowieka nie jest jeszcze rzeczywistością, przynajmniej jeszcze o tym nic nie wiadomo. Nie jest ono również zwykłą hipotezą. Czy zrealizuje się, czy nie, zależeć będzie w dużej mierze od nauk genetycznych i biotechnologii. Antropologia kultury ze swej strony może odegrać istotną rolę w uświadamianiu wyzwań natury społecznej i symbolicznej, jakie realizacja tego projektu z sobą niesie. Rev. Jacek Jan Pawlik CLONING OF HUMANS IN LIGHT OF THE AFRICAN SYMBOLISM OF TWINS (Summary) The author discusses social and cultural consequences of human cloning, if it became reality. The problem is analysed from the anthropological perspective, mainlyon the basis of the experience of African studies, which for years have been researching the so-called problem of twins against the background of complex African systems of kinship. The method adopted by the author helps him to compare the symbolic references of "c1ones" and "twins" and to point to the differences in conceptualising unity and duality, connected with both categories. The author tries to prove that cloning will have specific consequences for the organization of sociallife. The greatest threat would be "disturbances" in the cultural concept of the human being. The author thinks that the anthropology of culture can plan a significant role in making people aware of the social and symbolic challenges connected with the idea of human cloning. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26698652d0f774dd49aebf7f510180bb.pdf 25545f99e0534101a9ddb841fd670226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1916 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource Chicago - spoleczność polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1778 Title A name given to the resource Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.219-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(1 ,C:~'SZARD KANTO/{ ',:,;>.versytet Jagiellot'lski : ,.<ytut Badat'l Polonijnych :;.'/aków .',KLUBY PARAFII ZA'BORÓ'W W CHICAGO I ICH DZIAŁALNOSĆ ::"J' A RZECZ RODZINNYCH WSI. WPROWADZENIE DO TEMATU \Y s t ę P Podczas badań w parafii Zaborów kolo Brzeska, przeprowadzonych :v latach 19812 - 83 przez Katedrę EtnograJii Słowian Uniwersytetu Ja;:.odlońskiego, zebrano bogaty material na temat emigracji zarobkov,;ej ~ ~ego terenu i jej wpływu na cywilizacyjny i kulturalny postęp lud:~(:.~ci. Szersze opracowanie tych materiałów przedstawione zostanie na :':'1ym miejscu 1, tu skoncentruję się na prezentacji istniejących w Ch:': c.:,;,;o klubów parafii zaborów i ich działania na rzecz rodzinnych \v::;:. Z;,prezentowana perspektywa ma oczywiście słabą stronę, jest nią nie:"ostateczna znajomość warunków w jakich powstawały i trwały oma"\::~me kluby w polonijn.ym środowisku Chicago. Można powiedzieć, że ~.. ",' poniższych rozważaniach kluby parafii Zaborów działające w Chicago, ;cstaną w znacznym stopniu przedstawione z perspektywy Starego Kra;~" tak jak mogą być postrzegane i oceniane przez tę część mieszkań(,~V badanego terenu, która nigdy w Chicago nie przebywała i w pr3:;;(;h klubów nie brała udziału, mając je jedynie z efektów, jakie można : ;;obserwować w rodzinnej wsi. Literatura na temat klubów małapolskich jest dość uboga. Jedyna .:::aca syntetyczna autorstwa publicysty Włodzimierza Wnuka, będąca ,fzultatem pobytu i studiów w Stanach Zjednoczonych, choć bagau ',v fakty, nie wyczerpuje bynajmniej zagadnienia 2. Jest. prawda że ccn;1:tm. rodzajem informacyjnego wstępu do socjologicznej analizy organ iZagraniczne migracje zarobkowe w tradycji i wspó/,cześnie. Rapar:Ifii Zaborów (gmina Szczurowa, woj. Tarnów), "Rocznik Ta,'f:Gwski" (w druku); tenże, Miejsce Chicago we wspó/c::csnych migracjachzorob~ " wych Ludności parafii Zaborów (woj. Tarnów), "Przegląd Polonijny", R. 10; l'9S,';', I ..:[;rt 7. R. Kantor, :: badań w :~. " W. Wnuk, Zwfq::ck KLubów MaLopoLskich ',',goż, Sto KLubów MaIopolskich [w;] Szarotki lU Ameryce, rosnq w \\'"rszawa 1974: zob, Warszawa 1961. Chicago, �220 Ryszard Kantor zacji, które odegrały poważną rolę zarówno wobec zbiorowości polonijnej, która je powołała, jak i przede wszystkim wobec regionu, z któreg'l emigranci się wywodzili. Praca taka, miejmy nadzieję, kiedyś powstanie tu ograniczę się do przedstawienia znanych obecnie faktów i wstępnej ich oceny. Baza materiałowa do bardziej pogłębionych studiów istnieje; kluby - j-ak każda organizacja - posiadają swoje mniej lub bardzie,: bogate archiwa, które należałoby spenetrować :1. Należałoby równie l przeprowadzić wyczerpujące wywiady z żyjącymi jeszcze dzialaczaml. Pewną ilość informacji dostarczyć mogą również wydawane przez kluby okolicznościowe publikacje 4 oraz statuty. Materiał ten jednak w szerszym wyborze nie jest w Polsce dostępny, co oczywiście utrudnia pracę. Poniższe uwagi bazują do pewnego stopnia na wywiadach przeprowadzonych z byłymi działaczami klubów, mieszkających obecnie w Polsce. Dzieje Zaborów i współczesna w Chicago działalność klubów parafi; Parafia Zaborów obejmuje wsie: Zaborów, Dołęga, Kwików, Pojawie oraz Księże Kopacze. Stosunkowo niewielki obszar niskich gatunkow{; gruntów oraz rozrost ludności spowodowały, że już w drugiej połowi.: XIX wieku wsie te były wyraźnie przeludnione. PaTa'fia w tym czasi:: osiągnęła stan ok. 25,00 dusz i do chwili obecnej utrzymuje go. Cab nadwyżka ludności rozeszła się po świecie. Pomijając migracje w obrębie kraju, mieszkańcy parafii Zaborów wyruszali na poszukiwani!o pracy do Prus, Danii, Francj,i a przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych 5. Migracje do Prus i Danii miały charakter sezonowy, rzadko prowadziły do osiedlania się na stałe w tych krajach i po pierwszej wojnie światowej niemal całkowicie ustały, natomiast wyjazdy do Franc.}: trwały jeszcze w okresie międzywojennym i ustały dopiero po drugiej wojnie światowej: Doprowadzały niejednokrotnie do osiedlania się tam na stałe, lecz w większości przypadków zerwana została więż między wsią macierzystą a emigrantami i ich potomkami. ZUgelnie odmienniE' przedstawiała się kwestia emigracji do Stanów Zjednoczonych. 3 Czekają na przebadanie materiały zgromadzone przez Konsulat R.P. w Chicago w okresie międzywojennym a dotyczące działalności organizacji polonijnyel, "N Chicago. Obecnie zespół ten znajduje się w Ar·chiwum Akt Nowych w Warszawie. 4 Zob. np. Pam·iętnik Jubileuszu 50-lecia To.warzys.twa Ratunkowego Kwikowa. Chicago 1"967; Pamiętnik Jubileuszu 50-lecia Klubu Dołęga, Chicago 19607i inne. 5 Szerzej na ten temat: K. Zawistowicz~Adamska, Społeczność wiejska. Doświadczema i rozważania 2 badań terenowych w Zaborowie, Łódź 194'8, wyd. 2 Warszawa 19'5'8; M. Wieruszewska-Adamczyk, Przemiany społeczności wiejskiej Zaborów po 35 latach, Warszawa 197'8. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 221 Pierwsze wyjazdy do USA, jak głosi miejscowa tradycja, zdarzały :Ję sporadycznie już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dopiero . ",dnak na przełomie XIX i XX wieku ruch ten przybrał masowy cha;'akter i spowodował rychłe powstanie w Chicago zaborowskiej "kolonii"'. Część emigrantów po kilku latach pobytu w Stanach Zjednoczonych ·'.:racała do kraju z zarobionymi pieniędzmi, część na stałe osiedlała się 'Y Chicago. Wedle wyliczeń wybitnego działacza ludowego, Jędrzeja Cierniaka, który pochodził z Zaborowa i żywo interesował się swoją vsią rodzinną, jedynie z niej - nie licząc innych wsi parafii - do (,kresu międzywojennego (tj. ok. 1913iO r.) wyjechało do Stanów Zjed','Jczonych 17!1 osób, z czego powróciło 518."W Ameryce - pisze J. Cier.'''ak - osiedliło się na stałe 113\ z czego 16 zmarło, 2 zginęły, a żyje 9'5, ~ których prawie wszyscy mają swoje rodziny" 6. Nie było to mało bio;~c pod uwagę, że w tym czasie, jak i dziś zresztą, Zaborów nie prze..,. ).Jaczał licz by 300 mieszkańców. Najniżej szacując, w Chicago w okresie ,~,zed pierwszą wojną światową zamieszkiwało w zwartych grupach .'.10 - 2'00 osób wywodzących się z Zaborowa. Doliczając emigrantów L. innych wsi parafii, nie przesadzimy określając całość grupy wywo(izącej się z parafii Zaborów, a zami€szkającej na stałe lub czasowo .J Chicago na 500 - 600 osób. To było grono, z którego rekrutowali się 2i;!ożyciele klubów, grono, które podtrzymywało finansowo kluby. Bezpośrednim bodźcem do zakładania klubów grupujących emigran:·;w z określonych wsi i zamierzających działać na ich rzecz .• ła pierw.::':3 wojna światowa i zniszczenia zaistniałe w jej wyniku. Mimo oder·..•ania od wsi rodzinnej, emigranci wiele wiedzieli o tragicznym źniwie 1"t 1914 - 19i15 (przejście wojsk rosyjskich pod Kraków, a następnie ich ~;frwrót). Co prawda, pierwszy klub regionalny, Klub Parafii Luszowice, ;J;jal powstać jeszcze przed wybuchem wojny, w 1912 roku 7, lecz doj:;ero w roku 1915 i następnych powstawały dalsze. Początkowo zakła(;ali je emigranci z powiatu Dąbrowa Tarnowska, a rychło w ślad za ,.jjmi poszli mieszkańcy Chicago wywodzący się z powiatu Brzesko. Ofi.cJalnic w początkach 1917 roku ukonstytuował się (nieoficjalnie miał działać już w roku poprzednim) klub pod nazwą Towarzystwo Ratunkowe ::':aborowa i Pojawia. W tym samym roku powstały dwa pozostałe kluby ~Jupujące wychodźców ze wsi parafii Zaborów: Klub Oświaty Wioski Dołęga i Klub Kwikowian. Tak zatem już pod koniec pierwszej wojny '.:Jiatowej działały trzy kluby zorganizowane przez wywodzących się c .jednej parafii emigrantów, kluby, które zaraz po wojnie przystąpiły • J. Cierniak, Zaborowska nuta, Warszawa 19'56 (wyd. l Zaborów 7 W. Wnuk, Związek Klubów ... , s. 20 -22. lS36), s. 128. �222 R'lIsZard Kantor do niesienia pomocy wsiom rodzinnym. Ten fenomen mQżna do pewne~::stopnia przypisać wysokiej swi~domości ludno~ci wiejskiej fowiaLu orz.'p:\:ie6o. i niektórych innych z tej części Malopobki. Teren ten był mil)seem żywej działalności ruchu ludowego już w ostatnich dziesięcioLciach wie-ieu XIX, a wywodzący się stąd emigranci wykazywali .l': s:ę wydaje wyższy niż przeciętny w tym czasie na wsi połskiej s~op:eń uspołecznienia 8. O celach i formach działalności klubów informują ich statuty. Przy 1rzyjmy się bliżej Konstytucji Klubu Wioski Dołęga!l. O tym, kto moż;~ r:ależeć do klubu, rozstrzyga art. l (zachowuję tu i na innych mie)E-cach oryginalną piwwnię): "Klub ma się składać z czlonków i członk~i\ [ochodzących z wiosó Dołęga i z tych, którzy mają żony lub mężó.': pDchodzących z w~oski Lołęga a zamieszkałych w Chicago. Oraz wszys;:y którzy chcą pracować dla dobra klubu z tym zastrzeżeniem że nie mog~' rościć żadnych pretensji do majątku Klubu i nie mogą być prezesn~ Klubu Dołęga". Jak z powyższego wynika, pełnoprawnym członkiem klubu może z&stać krajan przybyły do Chicago z Pob·ki. Traci on prawo członka (moi:", pozostać członkiem honorowym) w momencie opuszczenia na stałe Stall ·.i lllinois (art. 3" punkt g.). Kon~ekwencją tak sformułowanego artyku;u statusu był fakt. iż kolejne fale emigracji zarobkowej cza~owej. Z.-.dały szeregi aktywnych działaczy klubu. Dziś w Dołędze można prz(:prowadzić"ozmowy nie tylko z licznymi byłym szeregowymi członka,i;. klubu, którzy po latach powrócili do kraju, ale nawet z kolejnymi pr::=zesami. Pod tym względem kluby małopolskie w Chicago miały chara~(ter polonijno-polski, choć oficjalną działalność prowadziły jedynie PJ terenie USA, gdzie zostały zarejestrowane. Artykuł 2 określa statutowy cel działalności Klubu: "Celem klubu głosi - jest wzajemna pomoc naszym w wiosce Dołęga, oraz pochodz:icym z wioski Dołęga a zamieszkałym w Chicago, oraz inne tym podob!" oświatowe cele, mające łączyć nas z Braćmi naEzymi zamieszkały,r, (sic!) w Polsce". Niezależnie od pewnych niejasności sformułowania, rwca się w oczy fakt, iż statut klubu nie tylko deklaruje ogólne poparc;~ dla rodzinnej wsi, ale także dla jej mieszkańców-emigrantów, szukaj;:· cych szczęścia w Chicago. Kolejne artykuły ustalają "Warunki i Obowiązki Członków" (art.?; oraz "Przywileje członków" (art. 4). Artykuł 5 "Zastrzeżenia" okreś~} m.in. porządek posiedzeń i obowiązki urzędników, tj. prezeEa kluh.! jego zastępcy i sekretarza oraz co interesujące ustala minimah~: s Szerzej na ten temat ~ Konstytucja Klubu J. Cierniak, Zaborowska nuta ... , passim. Wioski Do!ęga w Chicago, Illinois, brak daty wyd. �KLUBY :'A~V\FlI ZAllOHOW 223 W CHICAGO ilo:,c czlon;~\)w ... Klub ma prawo egzystencji używania wszelkich prc':w i jJrzy\\-ilejów oraz uż~;wan;a fundusd:l\-v choćby tylko lU cz~onków ILlo (;zlon:~il1 \\-' nim się znajdowało. W razie gdyby ta liczba spadła jeszcz2 niżej. fundw:,ze Klubu obrócone być maj'l na najpotrzeunicjszy ccl .i<.-;~i ojt'jmuje art. 2"". Innymi słowy. gdy liczba członków spadnie poniżej m:nimum stat~!S0wCgO. należy fundusze klubu rozdysponować i zaprzestać dzialalnoś;;. Ja;~ dotąd. sytuacja taka nie miała miejsca. Wedle wywiadów minimLól Zd\\'SZC' bylo przekracz,me. choć jak się zdaje liczba aktywnych członkóv,; Klubu Wioski Dołęga nie przekraczała nigdy 20 - 2;). W u:'oczystościach jubileuszo\yych sądząc choćby po zdjęciach przy t2.1 o~~azji wykonywanych - brało zwykle udział do stu osób, wraz z dzic::ćmi i młodzieżćł. Stanowi to nie mniej jak 10 - ZnOju grupy wywodzą:~;': s:r:; z Dołęgi a mieszkającej na stałe lub tylko okresowo w ChicaC;J. Pozostale kluby. tj. Klub Zaborowian l Klub Kwikowian z:~ajdują;~f;' 'x podobnej sytuacji. Jedynq vv-ymierną korzyść dla czlonka klubu niesie zastrzeżony \V 2~~. 4 przywilej głoszący: ..W razie śmierci członka Klub daje kwiat i 0')~lugę przy pogrzebie \V liczbie G członków, płatnych z Klubu Dołęg'," v"ysokosci ~kładck (..podatków miesięcznych") statut nie określa; zmiC'niały sit; one przez ostatnie kilkadziesiąt laL W chwili obecnej, jak ::~ zdaje. nie przekraczają one 10 - 15 dolarów. Emigranci przybywajc:: .•.. z Polski i dorabiający się w Chicago mają zniżkę, płacą symboliczne::;G dolara. Pienicldze na działaJno':'ć. tj. na cele okre':'lone w statucie, g~> ~fladzone są przez klUJ poprzez organizowanie dochodowych impr:,=~: pi'.mików. zabaw. kiermuszy itd. \Vydawnietvva jU'bilcuszowe zawieraj,! nieco infornwcji na temat przeszlej i bieżącej działalności klubu i SpG~'() reklam. które pokryw8,F! koszty druku i czasem przyno~zą jeszcze rlcJchód. Niekiedy zdarzają się darowizny, nie tylko członków. klubu, 113 jego rzecz. Dotychczasowa dziablnośc Klubu Wioski Dolęga na rzecz rodzimEj wsi rysuje siC; niezmiernie imponująco \0. Najpoważniejszym osiągnięcie.n Klubu i osobiscie jego z8łożyciela i długoletniego prezesa, Francisz<ł AntoszC1. było wybudowanie szkoły podstawowej w I;ołędze (koszt",." 4 tys. dolarów). Ponadto Klub wypos8żył straż pożarną w sprzęt (800 chJ.larów). bjbliote:~ę gminną (100 dolarów) i przekazał w formie zapomó.s k{lkaset dolarów naj biedniejszym mieszkC1l1com wsi. W następnych htach. jeszcze w okresie międzywojennym. wybudowano we wsi z fuC1duszy Klubu Dom Ludo\-\')', remizę strażacką. a po drugiej wojnie swi:l:0 !:lfo:'macje rr,ater:.-J! powielony \\'las!1l': \Y. \\':lU". Zwiq.:('k \\' Chic3gv, 1974 r. !(/ubów ... : iI-1onografia wsi Dol~q:::, �224 RlIszard Kantor !cwej dofinansowano elektryfikację oraz - \v ostatnim okresie wybudowano kaplicę z pomieszczeniami do katechizacji. Ponadto Klub przyczynił się do budowy Domu Ludowego \,,; Zaborowie, do wyposażenla hościoła parafialnego w dzwony itp. Równie liczące się osiągnięcia mają także pozostałe klubu parafii Z,oD'Orów: Klub Kwiko,wian a zwłaszcza Klub mieszkar\ców Zaborowa, który cd 19126 roku, tj. od wycofania się z jego szeregów Pojawian (mają od :l'gO czasu odrębny Klub) przyjął nazwę Towarzystvva Obywateli Wioski Zaborów. W Zaborowie w wyniku hojności wszystkich klubów para hi powstał jeden z największych i naj,lepiej wyposażonych wiejskich Dornów Ludowych w okresie międzywojennym. O okolicznościach podjęcIa i reahzacji tej wielce ambitnej inicjatywy pisze J. Cierniak: .,Ostatecznym urzeczywistnieniem tej pięknej myśli (budowa Domu Ludowego - R.K.) zajęli się zaborowianie w Ameryce w roku 1925 ... I zaraz zaczęto zbierać fundusze drogą składek i różnych imprez dochodowych {np. odegrano w Chicago ,,'Za.borowskie wesele" autorstwa Cierniaka). C~astępnie (w czerwcu 19i29 r{)ku) przyjechał do wsi dzielny prezes 1'0'warzystwa, Paweł Majka, i na zebraniu miejscowych ludzi postanowiono yrzystąipić do budowy Domu Ludowego v,;edlug ogólnie ustalonego plana. Prezes Majka oświadczył. że zaborO\'v'ianie z z Ameryki kupią plac; i dostarczą pieniędzy na material budowalny. a miejscowi ofiarowali :>ię ;Jokierować bud{)wą i wykonać bezpłatnie wszelką robociznę ręczną i konną" 11. ,W 19129, r{)ku Towarzystwo wydało kolportowaną wśród spoJeczno':;ci pdonijnej w Chicago odezwę. w której tak apelowa lo do zaborowi,.,n i pozostałych mieszkańców parafii: .. A więc. Szanowni Rodacy i RDdaczki, których los rzucił razem z nami na obczyznq. aby pracq nieraz c;ężką zdobywać byt dla siebie i dla rodzin swoich. do Was apelujemy, jako współobywateli wioski tej, w której pierwsze światło dzienne zo·baczyliśmy, gdzie otrzymaliśmy pierwsze wykształcenie. któremu moż'~ dzisiaj wiele mamy do zawdzięczenia, albowiem bez niego trudno by było zdobywać warunki do życia. Wynieślimy także przede wszystkim pTzywiązanie do ziemi ojczystej. A więc lączmy się razem tutaj w jedrq cl'ganizację, która ma na celu nieść pomoc naszym rodakom za OC2c,I!l'm. Pomoc tym, którzy pomimo dobrych chęci nie są w stanie saml :.iTzeczywi·stnić dzieła tak zaszczytnego. jak wybudowanie Domu Ludo,vego - domu, w którym nasza młodzież mogłaby zdobywać wiedzę F1zez odczyty, urządzanie przedstawień i 'vV ogóle mogłaby si~ doksztai·cac na świadomych swego celu obywateli: w którym także i starsi m·,}gliby mieć posiedzenia, pogadanki i odczyty na temat rolnictwc~ itp. Jak II .J. Cierniak. Zaborowska 1ll~ta ... , s. 159. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 225 \v kościele się zbieramy razem, aby wspólnie modlić się do Boga, tak do Domu Ludowego zbierać się i omawiać można sprawy, tyczące się ~l'aju, gminy i w ogóle tak, żeby dom ten stał się świątynią wiedzy" e. W istocie apel poskutkował, emigranci poza kupnem placu (koszt :' tys. złotych) nadesłali dodatkowo w latach 1930 - 19,34 4650 dolarów. /i~ składek tych oraz pracy miejscowych zaborowian powstał Dom Lu'wwy, duma zarówno społeczności chicagowskiej, jak i całej parafii Za:>')rów. J ak z tego widać, główna działalność klubów parafii Za borów pole·<dłCl'na organizowaniu i popieraniu działa!'l zbiorowych na terenie 1'0'':zinnej wsi, takich właśnie, jak budowa domów ludowych, szkół, b:',Jiotek, remiz strażackich itp. Równie wiele uwagi poświęcano kościo:<im, plebaniom, punktom katechetycznym. Niewiele natomiast pieniędzy, to wyłącznie w początkach działalności klubów, tuż po pierwszej woj,e światowej, wydatkowano na potrzeby indywidualne obywateli padiii, np. wspomaganie najuboższych. Działania i osiągnięcia klubów upamiętniają odpowiednie tablice na '~.}mach ludowych, szkołach, kościołach, plebaniach. Wielce trafnie ju'Ż: pzed laty zauważył T. Makarewicz: "Nowy dobrodziej (to klub erl1l.;rantów) żclda wmurowania tablicy, odczytania z ambony listy o.fiaro'hl \ovców. uroczystych mszy, podziękowań i fotografii ufundowanych uJiektów ... Ponieważ chło·p ... mimo zmieniających się w ciągu wieków i'nm ustrojowych i politycznych, dopiero od niedawna i to na emigracji /)cwł ,~woją wartość społeczną i znaczenie... więc jest szczególnie ',I"rażJiwy na wszelkie pochwały, oznaki wdzięczności i szacunku" n. Interesującym byłoby poznanie motywów, jakimi kierowali się i kienji:! najbardziej aktywni członkowie klubów, inicjatorzy akcji, a sięga;.~c w przeszłość, założyciele towarzystw i pierwsi ich prezesi. Niejeden I nich zapewne dopicro na emigracji osiągnął wysoką pozycję społeczną v zbiorowo,~ci emigrantów z m2-cierzystej wsi, dyskontował ją i umacniał tając na czele wielce dla wsi i parafii zasłużonej instytucji - klu0Ll. jJowszEchną ofiarnosć na rzecz Kraju, co jest dość charakterystyczne Ha środowiska emigrantów z parafii Zaborów w Stanach Zjednoczonych, :-Lożna wyLlumaczyć wielkim emocjonalnym związkiem ze wsią rodzinną ; pozostaj<jcymi w ni.ej krewniakami. Wieś rodzinna, a zwłaszcza paraLa ::;yła (a do pewnego stopnia jest i dzisiaj) dla emigranta żyjącego w 00:_ym i na ogół malo życzli wym świecie, liczącym się oparciem. Łożen ie :la wieś rodzinną było także wdzajem inwestycji, gdyż emigranci. choćby j j i j '" Tamże, s. 1(;0-161. T. 1akarewicz, Emigracja amerykańska a macierzysta '''wgląd Socj{)]ogiczny'·, ,R. 4: 193'6, z. 3 - ł, s. 527. l'; 1', "Lud" -- t. 70 grupa parafia!/ia, �226 Ry:;zard Kantor już mieszkający latami w USA, nigdy nie wykluczali możliwo~ci powrotu. Kluby parafii Zaborów, poza omówioEą poprzednio dzialalno.3cią l'" rzecz rodzinnnej wsi i - szerzej całej parafii, wykazują także SEJ'lrą ofiarność na rzecz ogólnych inicjatyw polonijnych w Stanach Zje<nocwnych oraz opiekują s:ę świeżo przybyłymi z Polski do Chicago kr::ja:1ami. Dzic:lłalność ta wymaga jednak bliższego zbadania i tu jedyp· uwże być zasygnalizowana. K l u b Y c h ic a g o w s k i e wsi parafii Zaborów w ś w ia d o m o Ś c i m i e s z k a li c ó '." O istnieniu i działalności klubów parafii Zaborów w Chicago "'każdy mieszkaniec Dołęgi, Kwikowa czy Pojawia. CZ(~Ść mieszkańee .. ': terenu zna działalność klubów z własnego doświadczenia. To ci, którt::.r w~'ócili ze Stanów Zjednoczonych, należeli do klubów, bądź przynajmn;') korzystali tam z ich pomocy. Pozostali dowiadują się o klubach z kirespondencji rodzinnej, bądź z możliwych do zaobserwowania na miejs::u eiektów ich działalności. Opinie o klubach są nieodmiennie pozytywr . Były lata, gdy zerwany a przynajmniej ograniczony kontakt wsi c z'!:>iorowością chicagowską powodował mniejsze zainteresowanie kluba,;; i ich działalnością, a przynajmniej ni!kły napływ informacji o niej. Pl drugiej wojnie światowej, zwłaszcza w latach 1948 - lS;'A, niemal całk:,wicie ustała emisracja z badanego terenu do USA, jak również reen'gracja i kontakty pomiędzy obiema zbiorowościami. Wcze.3niej, po pien<.ó:zej wojnie światowej, kiedy to Stany Zjednoczone ograniczały admin'~:tracyjnie rozmiary imigracji, tego rodzaju posunięcia wn;cz aktywiz'Jwały kontaKty. Przysyłanie prawdziwych i fałszywych zaświadczcn i m 1.::-yk umożliwiających emigrację, przemyt ludzi z terenu Kanady do, USA były na porządku dziennym. W rezultacie kontakt m~~dzy zbior,waściami nie został przerwany ani ograniczony. Od pociątku istnienia klubów najbardziej spektakularną formą i,'" oi)j3wiania się na terenie rodzinnej wsi były półoficjalnie wizyty "uw:;-!ników" klubowych w Starym Kraju. Wizyty przedstawicieli klubów, którzy przybywali do rodzinnej p'rafii by sprawdzić efekty swojej działalności, doglądnąć budowy obiel:tÓ\v. skontroJow2Ć zasadność wydatków i zaawansowanie inwestycji, mi> ły zawsze niezmiernie uroczysty charakter, były świętem dla całej w; Powitanie na dworcu kolejo·wym w Brzesku, uroczysty przejazd z udzidłem kapeli do wsi. wystawny obiad na pL,banii lub w Domu Ludowy", i'1.p. momenty zapadały w pamięć mieszkań<:ów wsi na stałe. W oso));, p:"ezesa, nawet mniej eksponowanego członka zarządu, honorowany by; �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 227 cały klub, jego dawna i obecna działalność na rzecz rodzinnej wsi. UrDczystości tego rodzaju wpływały na działaczy klubowych, którzy czuj':V~ się doceniani, jeszcze bardziej wzmagali swoją aktywi;ość. Każda tc~3. wizyta owocowała nowymi inicjatywami. Tego rodzaju efektowne wizyty najczęstsze były, jak się zdaje, w latach uno - 1980. W tym też czasie największa ilość mieszkańców parafii Zaborów wyjeżdża la do USA na kilkuletni pobyt. Dziś, z wiaddmych względów, ruch migracyjny na linii Chicago--Zaborów znacznie 3:'~ zmniejszył, choć najdotkliwszy regres z lat 19'82 - 1918'3 wieś już rna poza sobą. Konsekwencją wydarzeń ostatnich lat jest to, że zmniejszyid się znacznie aktywność świadczeń klubów na rzecz wsi. Społeczność ch;cagowska partycypuje już wyłącznie w inwestycjach, którym patronuje: l{o.ściół. Zwiększa się natomiast pomoc klubów na rzecz emigranb\v z ostatnich lat pozostających w USA oraz na rzecz niektórych orga;,> zacji polonijnych i polskich działających na tamtym terenie. Przyszłość klubów Mimo zmieniającej się od końca pierwszej wojny światowej do dni dzisiejszych sytuacji politycznej, mimo okresów zamrożenia kontaktrj',\' między spo!ecznością chicagowską a jej rodzinnymi wsiami, działalnG"ć klubów nie ustała ani na moment. Można sobie jednak wyobrazić ":,'tU3Cję. w której działalność klubów ulegnie znacznemu ograniczen.u bądż wręcz zaniknie. Zdarzyć się tak może w przypadku długotrwałe:;o braku napływu nowych emigrantów z parafii do Chicago, gdyż oni ja~ się wydaje - nadawali odpowiednią dynamikę działalności klubóx przez wszystkie lata. Zanik emigracjoi może być wynikiem ogranicz~il administracyjnych, podobnych do tych sprzed 19!5i6 roku. Gdyby istob:2 coś podobnego nastąpi]o i miało charakter trwały, działalność klubo\\" mogłaby ustać lub doszłoby do istotnego przetas{)wanie celów ich dz03.hlności 14. Nie sądzę natomiast, aby należało poważnie brać pod uwc:,g,~ A. PDsern-Ziclii1ski, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii al '.Wrocław 198,2, s. 2316 stwierdza: " ... kluby regionalne coraz bard;:.'-: ~;;ają się klubami emerytów, którzy jednak nie zaprze~tają starań, aby przedłu±:: c ich egzy.,teneję poza wymiar jednego pokolenia". Na podstawie posiadanych prE~", mnie informacji, pogląd taki Ivydaje się nieco pochopny, zwłaszcza że egzysten2;2 klub:'>w - jak mi się zdaje - bardziej zależy od permanentnego naplywu);']',"ych emigrantów, który to warunek wciąż jest spełniany, niż od angażowania ,:~ \\. działalność kolejnych pokolet'l potomków emigr;:lI1tów. Oczywiście, l;ależahlJy F){iobne stanowisko poprzeć konkretnymi danymi, choćby na temat składu k>.:b~I'.V pod względem wieku, miejsca urodzenia itd. ich członków. Temu też Z<1g.'.:irJJ-(;ll:U pośwjęcę wi(~cej miejsca w przyszłości. 11 l')}kańskicj, 1:.' �228 Ryszard Kantor ~nną mnżliwość stawiającą pod znakiem zapytania sens istnienia klubów, 8 mianowicie wyrównanie się poziomu życia między wsią rodzinną eml;{;'a11tów a ich nowym miejscem osiedlenia. Wsie rodzinne wciąż będą potrzebowały pnmocy swoich zamożniejszych ziomków, lecz czy istni<;(: b;dą warunki umożliwiające jej niesienie? Przewidywania przyszłej działalności klubów, w zmieniającej się, :Tudnej do przewidzenia sytuacji, czy wręcz mierzenie ich szans prze:ywania w przyszłości, są ograniczone wspomnianą na wstępie perspektyv.·ą. Z punktu widzenia mieszkańców parafii Zaborów kluby spełniły ju;"; ogromną rolę i mają - w dalszym ciągu - szerokie pole do popisu. )~iewiele wiemy jednak o przeobrażeniach samych klubów, być może zmieniają się one - pod wpływem nastawienia nowych ich członków, j".;ż urodzonych na emigracji, a więc mniej związanych emocjonalnie z miejscem urodzenia rodziców - w organizacje innego typu. Być może, podó;tawowy cel klubów - niesienie pomncy wsiom rodzinnym - ze·o :anie w niedalekiej przyszłości usunięty na plan dalszy, a zastąpią go ",.p. cele kulturalne. Bez wiedzy o zjawiskach zachodzących w obrębie z biorowości polonijnej w Chicago, a tym samym odbijającej się na sy::;ącji klubów, a takiej wiedzy nie można uzyskać patrząc na to Z]2.\\"j5ko wyłącznie z perspektywy polskiej, niewiele można powiedziEć (; przyszłej działalności (nawet istnieniu) klubów parafii Zaborów, klu· :~Lw, które działają od kilkudziesięciu lat i których działalność udoku·· mentowana jest na każdym kroku w rodzinnych wsiach budynkami użytcczrwści publicznej: szkołami, domami kultury, kościołami, kaplicami, .~;Tażackimi remizami itp. Bez najmniejszej przesady można stwierdzi-2, ż;::· wsie parafii Zaborów pnd cywilizacyjnym względem przedstawiałyby .";ii; nieporównywalnie gorzej niż obecnie, gdyby nie wieloletnia ofiaE,a oziałałno3ć chicagowskich klubów. Zakończenie Kluby parafii Zaborów w Chicago stanO'vvi'1 zaledwie nikłą część ist· <ejących tam klubów małopolskich, zrzeszonych w Związku Klubow :\lałopolskich w Ameryce, organizacji zrzeszajclccj niemal dwieście klLi;)ów. Kluby te w okresie dotychczasowej działalności wielce się zasłu·żyły dla wsi i miasteczek małopolskich, w wyraźny sposób wpływając ;;f1 ich wygląd zewnętrzny i materialny byt. Działalność klubów n:2 o;;:raniczała się wyłącznie do budowy obiektó\v o kulturalnym przez';aczeniu. choć tu właśnie widoczne są najbardziej skutki tej działalnoścL, Kluby małopolskie to fenomen, tak jak fenomenem jest umiejętno;ć ol'ganizowania się wychodźców z małopolskich wsi. Za efektami dzid.- �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 229 łalności klubów nie idzie ich znajomość. Jak dotąd, nie stały się onE obiektem naukowego poznania. Niewiele wiemy o ich zapewne niemałe.J 'roli integrującej zbiorowości polonijne w Chicago, niewiele wiemy o ich oddziaływaniu na wieś polską, pomijając zasygnalizowaną tu czysto materialną sferę zjawiska. Sądzę, że kluby małopolskie - niezależnie od ich dalszych losów - zasługują na głębsze poznanie. Mam nadzieję, ŻS powyższe uwagi staną się początkiem większego zainteresowania tym: niezmiernie fascyn ującymi i bardzo zasłużonymi instytucjami poloni] lnymi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea46efa290c0b84ce546b896e84de626.jpg d7a2bcda894a3d4a61299c10bac3ef2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; transport i komunikacja ; budownictwo ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kładkę przez rzekę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.14.2_01 budownictwo budownictwo drewniane kładka Komańcza kultura materialna Łemkowszczyzna okolice Sanoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e13456b72dd0c6f19b3610da419e563.jpg 7d8060f4a088cb07336ec97b7022e079 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka drewniana nad rzeką Radomka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Goryń (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; przeprawa przez rzekę ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia kładkę drewnianą przez rzekę Radomkę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.26.X_F.5.17.1_01 Goryń kładka okolice Radomia przeprawa przez rzekę rzeka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f27f3413d8c7c8bcb707f2b2b27ceb4b.jpg 0190e3a74a365d86b7f85db564a886bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka nad potokiem Grajcarkiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kładkę na rzece (przedmieście Szczawnicy) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.3.17.5_01 budownictwo kładka okolice Nowego Targu Szczawnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d3dbe5fd9b4e3b45ce6a51dbb637bb6.jpg 174ec61514a3d75c34de1d158cc687b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka nad rzeką Brok / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia kładkę przez rzekę Brok Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.13.6_01 Brok budownictwo kładka okolice Ostrowi Mazowieckiej rzeka Świerże https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d984b59725aa3e2163a8f97c23384eda.jpg 8d79f40ee21cc177607b5f70e5b2f570 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fe9d8a7e79c9cc3c4875d50ea257494.jpg 5bf092547bbd16208e77af22f59b743d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka nad rzeką San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Polańczyk (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają fragment kładki (1) oraz widok ogólny kładki przez rzekę (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VII_H.2.5.1_01 PAE_FNK_33.38.VII_H.2.5.2_01 budownictwo kładka okolice Leska Polańczyk rzeka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05d04edca63b3f1012858579f115b0e0.jpg 989cbe2e3fdefbd15cebecafc434f8c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka przez potok / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kładkę przez potok Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.11.2_01 Bartne budownictwo budownictwo drewniane kładka okolice Gorlic https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37cab77ec65fc4d80c68982caca10120.jpg 92a52822cd8ee86b568bd20f7f43c922 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kładka przez strumyk / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; przeprawa ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kładkę przez strumyk Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_O.5.13.4_01 Bodaki budownictwo drewniane kładka Łemkowszczyzna okolice Gorlic przeprawa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/decb8c7b5ac08dccf008860edbe54670.pdf b2c1c9a944709ac9af72a5f28acf0787 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4995 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource film antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4632 Title A name given to the resource Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.90-106 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku. Przypadek filmowy 1 „Antropologia we własnym domu" bywa trudna. Jest t o jednak być może zupełnie inny rodzaj trudności niż te, z którymi borykał się Malinowski i kolejne pokolenia „jego dzieci", prawdziwych badaczy terenowych, w prawdziwym terenie . Te t r u d ­ ności w znacznym stopniu uwydatniła antropologia refleksyjna z jej prymatem etycz­ nego podejścia d o badań etnograficznych (a współczesna antropologia wizualna zapewne jeszcze bardziej wyostrzyła ów problem). Trudność z „antropologią na włas­ nym podwórku" (co może byłoby lepszym tłumaczeniem anthropology at home) wią­ załaby się również, a może nawet przede wszystkim, z niejasnością granic między blis­ kością i oddaleniem, tożsamością i nietożsamością, dystansem i zaangażowaniem... czy też, b y skrócić ciąg opozycji - z tego dystansu niejasnością. N a tę trudność zwrócił ostatnio uwagę W i k t o r Stoczkowski. Relacjonuje on własne doświadczenie związane z przysłuchiwaniem się kolejnym referatom w czasie jednej z sesji etnologicznych. Opisowi i interpretacji odległych zwyczajów i kultur towarzyszyło na­ maszczone zasłuchanie. Podobne skupienie towarzyszyło także referatowi na temat już nam bliski, a mianowicie opisowi pewnych osobliwych praktyk współczesnego 2 3 1 Artykuł powstał na podstawie materiałów z badań finansowanych ze środków na naukę w latach 2008-2009 jako projekt badawczy: Grant Ministerstwa N a u k i i Szkolnictwa Wyższego nr N N 1 0 9 243434. 2 O d w o ł u j ę się t u oczywiście d o commonplace, jakim jest stawianie Bronisława M a l i n o w s k i e g o u p r o ­ gu nowoczesnych badań t e r e n o w y c h . R z e c z y w i s t o ś ć była nieco bogatsza i mniej j e d n o w y m i a r o w a . Artykuł C l i f f o r d a Geertza na temat spuścizny M a l i n o w s k i e g o nosi zabawny ale t e ż m o c n o i r o n i c z n y tytuł: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego ( p o r G e e r t z 2000). „Teren" bywa miejscem r e t o r y c z n i e nadużywanym, usprawiedliwiającym tekst m i m o miałkości sądów, l u b t e ż usprawiedliwiającym p o prostu rację b y t u etnografa (co w gruncie r z e c z y na j e d n o w y c h o d z i ) . 3 Poręczny angielski z w r o t anthropology at home t r u d n o dobrze przetłumaczyć; angielskie home znaczy m . i n . tyle, co „dom" i „kraj o j c z y s t y " - nie c h o d z i t u jednak oczywiście o zamknięcie zainteresowań etnografa w o b r ę b i e własnego d o m u , lecz raczej o zainteresowanie własną kulturą. W p o l s k i m ter¬ minie „własny d o m " t r u d n o , jak sądzę, tę r ó ż n o r o d n o ś ć pomieścić, m o ż e łatwiej byłoby zatem z g o d z ­ ić się na „własne podwórko". O t y m pomieszaniu dawniej znacznie stabilniejszych granic - „być tam, pisać t u " (Geertz 2000) - por. np. C l i f f o r d 2004; a szerzej C l i f f o r d 1997. 90 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku artysty awangardowego, choć owe praktyki (jak i niektóre z tych związanych z od¬ ległymi kulturami) mogłyby zapewne wzbudzić uśmiech wśród tzw. zwykłych lu¬ dzi. Skupienie i powaga zacnego grona ustąpiły jednak, gdy jeden z referentów za¬ czął mówić o kulturze tyleż odległej, co bliskiej, stosunkowo niewinnych zabawach XIX-wiecznej burżuazji związanych z rejestracją na portretach fotograficznych jaś­ niejszych plam, które miały znamionować obecność duchów (bliskich) osób. Kolejne przykłady owych zabaw spowodowały nie tyle nawet przełamanie nastroju powagi, ile roztopienie go w salwach śmiechu. P a t r z ą c na t ę salę, z d a ł e m sobie sprawę - pisze S t o c z k o w s k i - ż e istnieją k u l t u r y ciągle n i e d o s t ę p n e e t n o l o g i c z n e m u z r o z u m i e n i u , b o w i e m o d m i e n n o ś ć k u l t u r o w a , jaka tam się p o j a w i a , n i e k o n i e c z n i e w i ę k s z a niż g d z i e i n d z i e j , p o t r a f i jeszcze nas zaskoczyć, wywołując n i e p o k ó j jednym i zażenowanie, z niechybnych znaków 4 których śmiech jest ( S t o c z k o w s k i 2 0 0 8 , s. 7 0 ) . Zjawiska takie zyskują znamiona groteskowości, zaś dystans kulturowy prze¬ mienia się w dystans hierarchiczny (Stoczkowski wspomina o pojawiającym się od¬ czuciu niższości kulturowej owych innych, choć w zasadzie nam bliskich). Ów dys­ tans bywa również blisko związany z kwestią smaku. Nieco podobnie bowiem da się zapewne zinterpretować zachowanie wyrafinowanego profesora historii sztuki, któ¬ ry w trakcie spotkania seminaryjnego z wyrazem niesmaku i disgustu odstawia, nie¬ mal jakby kalało to rękę, plastikową odpustową figurkę M a t k i Boskiej puszczoną w obieg przez jedną z uczestniczek owego seminarium.. . . 5 Z pewnymi przejawami takiego niejasnego dystansu, ale też w związku z t y m niejasną etycznie sytuacją zetknęliśmy się również przy okazji realizacji filmu Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych . D o wątku związanego z p r o blematycznością badania własnej kultury jeszcze powrócę, teraz chciałbym zaryso¬ wać kilka kwestii związanych z kontekstem powstawania filmu, bowiem, jak się po¬ wiada (np. Heider 1976,- Ruby 2000), jedną z wyróżniających cech dokumentu etnograficznego powinien być komentarz na temat tegoż kontekstu, podjętych de¬ cyzji, rozwiązań itd. Zacznę zatem od tych detali. 6 4 Ba, dość powszechnie cytowana anegdota (najczęściej jednak z p e w n y m dystansem) o Balzaku, który miał się obawiać fotografowania - zdjęcie miało b o w i e m z d e j m o w a ć z niego „warstwy" - wska­ zuje w zasadzie również, że nie bardzo w i e m y jak ową anegdotę traktować (zob. np. Krauss 1978, Sikora 2004). (Wszystkie wyróżnienia w n i n i e j s z y m tekście pochodzą ode mnie.) 5 Było t o pewnie ponad dziesięć lat temu w Instytucie S z t u k i PAN. O s o b ą , która ową figurkę przyniosła, była Joanna Tokarska-Bakir. 6 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Z d j ę c i a : Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Sikora, Karolina D u d e k , montaż: S z y m o n Pietrowski, realizacja: Karolina D u d e k i Sławomir Sikora, 73', © I n s t y t u t E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j , U n i w e r s y t e t Warszawski 2009. „Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w la¬ tach 2 0 0 8 - 2 0 0 9 jako projekt badawczy". 91 �Sławomir Sikora Pomysł filmu zrodził się w trakcie badań terenowych prowadzonych wraz z g r u ­ pą studentów w ramach zajęć laboratorium etnograficznego Wizualność w kulturze w Kolbuszowej (2006-2008) . Już w czasie pierwszego wyjazdu moją uwagę przy¬ kuło bardzo popularne w lokalnym skansenie zjawisko fotograficzno-filmowych sesji dla nowożeńców. Uznałem, że to właśnie film najlepiej zobrazuje owo zja­ wisko, zwłaszcza jego powtarzalność (konwencja póz i miejsc, aranżowanych przez filmowca lub fotografa). Pierwotna idea filmu uległa wkrótce poszerzeniu, obejmu¬ jąc fenomen samego filmu weselnego i roli filmowca (fotografa) w aranżowaniu i strukturowaniu współczesnego wesela (w środowisku małego miasteczka). W o w y m my­ śleniu o filmie niemal od samego początku aktywnie uczestniczyła Karolina Dudek, współautorka filmu, a wcześniej jedna z uczestniczek zajęć . 7 8 Koncepcja filmu dojrzewała powoli w trakcie rozmów i bardziej sformalizowa¬ nych wywiadów prowadzonych z wideofilmowcami. Pierwotne pytania - m.in. czy bohaterem będzie jeden filmowiec (w Kolbuszowej wideofilmowaniem zajmują się co najmniej trzy osoby czy też zespoły), czy powinniśmy zarejestrować kilka wesel, czy wystarczy jedno? - znalazły odpowiedź wraz z postępem prac. W trakcie kolej¬ nych rozmów uznaliśmy, że (przynajmniej wstępnie) głównym bohaterem będzie Sylwia Chorązka, właścicielka rodzinnego zakładu fotograficznego Foto Z o o m . Osoba młoda, zdecydowana, pewna siebie i, można powiedzieć, menedżerska, wkła¬ dająca wiele wysiłku w rozwój firmy, inwestująca w sprzęt, zafascynowana innowa¬ cjami technicznymi, choć jednocześnie wyznająca swą miłość do tradycyjnej analo¬ gowej fotografii czarno-białej (którą, jak przyznaje z nostalgią, niestety od dawna nie ma czasu się zajmować). 9 C h o ć Sylwia zaakceptowała pomysł prawie od samego początku, to jednocześ¬ nie (właściwie do czasu zobaczenia gotowego produktu - naszego filmu) miała też, jak się wydaje, sporo wątpliwości co do finalizacji projektu. Kolejne rozmowy przy¬ bliżały nas do realizacji filmu, choć Sylwia zachowywała swoją silną pozycję, a wielość zajęć (związanych zarówno z prowadzeniem firmy, jak i wychowywaniem małych dzieci) sprawiała, że nie wszystkie spotkania udawało się łatwo zaplanować. Ciekawy zwrot w naszych relacjach (jak najbardziej życzliwych, miłych i popraw¬ nych) wiązał się z pomysłem nakręcenia materiału z fotograficzno-filmowej sesji w skansenie. Towarzyszył nam wówczas (maj 2007 r.) Tomek Saliński, były student 7 L a b o r a t o r i u m prowadziłem z mgr Joanną Bartuszek. 8 W tekście b ę d ę c z ę s t o korzystał z l i c z b y mnogiej, b o w i e m nad większością spraw związanych z założeniami filmu dyskutowałem przede w s z y s t k i m z Karoliną, a także z operatorami - T o m k i e m Salińskim i Jakubem Czerwińskim - oraz montażystą Szymonem P i e t r o w s k i m . N i e znaczy to, że zawsze we w s z y s t k i c h sprawach uzyskiwaliśmy o c z y w i s t y konsensus. 9 Rodzinnego z następujących powodów: 1) firmę założył jej ojciec, 2) zatrudniała ona k i l k o r o członków rodziny, 3) k u l t y w u j e rodzinną atmosferę,- niespokrewnione o s o b y zatrudnione również, jak się wydaje, przejmują takie nastawienie ( o c z y w i ś c i e nie w y k l u c z a t o uwikłania w relację władzy). 92 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku etnologii, który zgodził się uczestniczyć w projekcie jako operator . Ponadpółgodzinny koncert „arii i recytatywów" na temat kamer, sprzętu filmowego, mikrofonów itd., „operowy pojedynek" Tomka i Sylwii (w czasie którego Karolina i ja byliśmy ra¬ czej publicznością) znacząco chyba podniósł w jej oczach nasz status: zaczęliśmy być kimś, nawet jeśli. nadal operowaliśmy słabszą niż jej kamerą . 10 11 Naszym r o z m o w o m z Sylwią (przede wszystkim z nią, choć czasem przysłuchi¬ wali się i m i do nich włączali także inni członkowie rodziny i zespołu) dotyczącym filmowania młodych par towarzyszyło oglądanie fragmentów filmów. Sylwia naj¬ częściej chętnie opowiadała o ewolucji filmowania, nowych nabytkach zakładu, choć, szczególnie w mniej sformalizowanych rozmowach, tematy często się mie¬ szały. Postanowiliśmy zdać się na Sylwię w sprawie wyszukania dla nas odpowied¬ niej pary, która po pierwsze wyrazi zgodę na naszą obecność na weselu, a po drugie będzie w miarę oswojona z kamerami (i ich liczbą). Tą zaproponowaną przez Sylwię parą okazali się Ola i M a r k (ona - wówczas studentka anglistyki i studiów związanych z turystyką, on - Anglik po studiach gas­ tronomicznych). Z młodą parą przed „ich d n i e m " (30 czerwca 2007 r.) spotkaliśmy się jedynie raz w przeddzień uroczystości - przedstawiliśmy siebie oraz nasz pro¬ jekt i zyskaliśmy akceptację młodych. 12 N i e było między mną a Tomkiem rozbieżności co do tego, że w trakcie uroczys­ tości będzie on robił zdjęcia obserwacyjne, polegające na długich i stabilnych ujęciach, starając się uchwycić przede wszystkim filmowców i ich interakcje z młodą parą, jak i pozostałymi gośćmi. Było oczywiste, że nie możemy zakłócać tego dnia państwu młodym własnymi osobami i naszym filmem. W czasie kolejnych dni nakręciliśmy wywiady z Sylwią (która tylko częściowo zajmowała się montażem) i Łukaszem Płochem (głównym montażystą filmu weselnego O l i i Marka), staraliśmy się też przy¬ glądać pracy montażysty i ją rejestrować, zadając czasem pytania o sposób postę¬ powania i ogólnie „filozofię" filmu weselnego. Po obejrzeniu wszystkich materiałów (już w „domu") - dysponowaliśmy materiałem (ślub, wesele) z trzech kamer: Tomka, Sylwii i Łukasza Suszka - uznaliśmy że są one na tyle ciekawe, że to one staną się trzo- 10 W w y n i k u w y j a z d u powstała m . i n . skromna 10-minutowa etiuda ukazująca interakcje pomiędzy f i l m o w c e m , fotografem i młodą parą, a także p o m i ę d z y samymi nowożeńcami, Ewą i M a r k i e m , którzy w t y m p r z y p a d k u , mieli d o owego „rytualnego w y d a r z e n i a " zgoła odmienne nastawienie: z p o w o d u nieco być m o ż e nerwowego, ale t e ż dystansującego, częstego śmiechu (chichotu) pan młody był stale strofowany przez panią młodą (jak się zresztą później okazało, policjantkę). 11 Początkowy etap pracy nad f i l m e m można po trosze uznać za szczególną formę, którą ujmuje angielskojęzyczny t e r m i n „studing u p " . Pojawienie się T o m k a (wraz z jego profesjonalną wiedzą) można uznać za i s t o t n y p u n k t z w r o t n y który wyraźnie wskazuje p r z y n a j m n i e j na wagę, jaką Sylwia w końcu samouk (przynajmniej w d z i e d z i n i e filmu) - przywiązywała do profesjonalizmu (w swoich w y p o w i e d z i a c h bywała t e ż bardzo k r y t y c z n a w o b e c lokalnej k o n k u r e n c j i ) . 12 N a ówczesnym etapie p r o j e k t u nie było jeszcze jasne, c z y podstawą filmu staną się zdjęcia j e d ­ nego czy większej l i c z b y ślubów. 93 �Sławomir Sikora nem filmu . Decyzja zaakceptowania pary „mieszanej" przyszła nam łatwo, po pierw¬ sze dlatego, że jest to teren silnie naznaczony emigracją, a po wtóre, był to okres dużej fali emigracji d o Wielkiej Brytanii i było oczywiste, że przypadek O l i i Marka nie jest odosobniony. 13 O d samego początku było dla mnie jasne, że mocną stroną filmu musi być wizualność, a t y m samym, że powinniśmy starać się możliwie wiele ukazać za pomocą sa¬ mych obrazów. Po kilkukrotnym obejrzeniu materiałów uznaliśmy że chociaż głów¬ nym bohaterem filmu jest Sylwia (i film weselny), to młoda para i sam ślub (wesele) musi być bliskim dla tego pierwszego planu tłem. Jeśli bowiem nasz film nie ma być sfilmowanym wywiadem czy zobrazowaną książką na temat wideofilmowania, to interakcje pomiędzy filmowcem a młodą parą i gośćmi muszą być ważnym jego ele¬ mentem. Chodziło zatem raczej o uchwycenie p e r f o r m a t y w n y c h d e t a l i , a nie sfikcjonalizowanych uogólnień . „Zestaw" interakcji, z którymi ma do czynie¬ nia wideofilmowiec, uczyniliśmy więc podstawowym tematem tego filmu. Dlatego chcieliśmy np. pokazać zestaw pomysłów, które rządzą sesjami w skansenie, choć oczywiście nie jest on t u wyczerpany i, co jasno wynika z zakończenia filmu, podle­ ga ciągłym zmianom. Przynajmniej część pomysłów to produkty chwili (tak np. po¬ jawił się pomysł na naśladowanie znanej sceny z Titanica), co nie znaczy, że nie mo¬ gą być powtarzane. W wielu ujęciach Tomkowi udało się zarejestrować różnorodne interakcje pomiędzy kamerzystami a weselnikami. Wydaje się, że jak najbardziej zasadne może być uznanie, że kamera nie tylko rejestruje, lecz także czasem s t y ¬ m u l u j e i p r o w o k u j e ( t e a t r a l i z u j e ) zachowania weselników. Nasz film próbu¬ je ukazać kilka różnych form interakcji; przejścia pomiędzy tymi formami bywają płynne (pod t y m względem nie ma jasno wyróżnionych kategorii: to widz musi próbować czerpać informacje z różnych poziomów filmowej rzeczywistości). Kamera filmowców weselnych bywa obserwacyjna (choć na różne sposoby); bywa też kreacyjna (również w różnym stopniu): inaczej podczas ubierania państwa młodych (gdzie filmowana młoda para musi dostosować się - najczęściej - do wizji 14 13 W filmie zostały również wykorzystane: jedno ujęcie z dodatkowej „naszej" małej kamery (K. D u ­ dek), zapisy (obserwacja i w y w i a d y ze studia montażowego F o t o Z o o m z czasu montażu filmu, „po weselu" - zdjęcia moje) oraz materiały powstałe już r o k później: długie w y w i a d y nagrane kamerą w i ­ deo z O l ą i M a r k i e m ( d o t y c z ą c e m . i n . wesela i ich percepcji „filmu weselnego") oraz z Sylwią (kame­ ra: Jakub Czerwiński; razem ok. 5 g o d z i n materiału), a także g o t o w y „film weselny" (cudzysłowem b ę d ę oznaczał z m o n t o w a n y w zakładzie F o t o Z o o m „film weselny" O l i i M a r k a ) , k t ó r y otrzymaliśmy po jego z m o n t o w a n i u . (Materiały nagrane w czasie kolejnych w i z y t , przez T Salińskiego, nie weszły już d o filmu - zostały c z ę ś c i o w o wykorzystane d o stworzenia oddzielnego D V D ) . 14 N i e k t ó r e omawiane przez Sylwię szczegóły w kolejnych w y w i a d a c h „mutowały", tak np. p r z y ­ padek szczególny j a k i m było 16 bram w czasie jednego ze sfilmowanych przez nią wesel (Bratkowice), urósł d o reguły która miała na niej wymusić korzystanie z t z w . bennyhilów - c z y l i m o n t o w a n y c h w przyspieszeniu zdjęć z zewnętrzną muzyką zaczerpniętą z serialu Benny Hill i nadającą o w y m scenom g r o t e s k o w y i h u m o r y s t y c z n y wymiar. Ta oczywista przesada, jak sądzę, mogła być w y n i k i e m również właśnie teatralizującej wydarzenia o b e c n o ś c i kamery. 94 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kamerzysty), a inaczej w czasie sesji w skansenie, gdzie rzeczywistość profilmowa zdaje się totalnie kreowana przez filmowca (fotografa), choć często oczywiście przy współudziale państwa młodych i ich świty (por Dudek 2008, 2009a i b). C h o ć nasz film wydaje się podążać za chronologią wydarzeń, to jest też w jasny sposób k o n s t r u k c y j n y . Tę jego konstrukcyjność sygnalizujemy od samego p o ­ czątku, zestawiając kilka wersji historii poznania się młodej pary: zaczerpniętą z go­ towego „filmu weselnego" fotograficzną opowieść (animowany album zdjęć) o t y m , „jak wzrastali, by poznać się i powiązać swe losy", z dwiema dialogicznie splecionymi, „realnymi" wersjami opowieści o poznaniu się w wydaniu O l i i Marka. Scena ta spot¬ kała się z krytyką, z uwagi na to, że nie od początku jest jasne, iż fragmenty z „ani¬ mowanego albumu" są cytatem z filmu weselnego, a nie fragmentem naszego filmu choć są one „wizualnie" wyodrębnione (o czym dalej). Ale miała też ona swoich zwo¬ lenników. Magdalena Zowczak słusznie wskazała tu na trop Cliffordowski, odnosząc to do jego pomysłu na etnografię jako (bliską surrealizmowi) s z t u k ę z e s t a w i a n i a . 1 5 Sądziłem, że rozpoczęcie właśnie przez zestawienie ze sobą kilku początków to dobry pomysł na wprowadzenie ważnych bohaterów, ale przede wszystkim chodzi¬ ło właśnie o podkreślenie już w tej pierwszej scenie faktu, że film składa się z wielu nie zawsze koherentnych materiałów i mimo „realizmu", jest jawnie konstruowany. Dlatego też od samego początku było dla mnie jasne, że obrazy z poszczególnych kamer (i gotowego „filmu weselnego") powinny być konsekwentnie wizualnie w y dzielone ; w trakcie opracowywania szczegółowego scenariusza dla montażysty zdaliśmy sobie sprawę, że nasza kamera nie będzie stale odgrywała nadrzędnej roli kamery obserwacyjnej, lecz czasem będzie kamerą poniekąd równorzędną. Było to po trosze konsekwencją tego, że, jak wspomniałem, obecność filmowca (fotografa) na planie może mieć różny charakter: jawne konstruowanie rzeczywistości (skan¬ sen) czy styl bardziej obserwacyjny - np. w czasie wesela, gdzie filmowiec nie aran16 15 W y p o w i e d ź w czasie pokazu pierwszej pełnej wersji filmu w I E i A K U W (listopad 2008 r.; pokaz ten odbył się wkrótce p o t y m , jak pokazaliśmy f i l m „głównym b o h a t e r o m " i zyskaliśmy ich aprobatę). C h o d z i o znany tekst Jamesa C l i f f o r d a o surrealizmie e t n o g r a f i c z n y m zamieszczony w : C l i f f o r d 2000. 16 T u zarysował się jeden z d r o b n y c h sporów przede w s z y s t k i m z montażystą, który w imię kon¬ sekwencji w montażu skłonny był czasem „fikcjonalizować" owe filmogłosy Etnograficzna wierność była t u dla mnie w a r u n k i e m niezbędnym. Materiały z kamer operatorów „weselnych" (oznaczone na­ pisem R E C : c z e r w o n y m - Sylwia, i niebieskim - Ł u k a s z ) , f r a g m e n t y g o t o w e g o „filmu weselnego" (ujęte w czarną ramkę - efekt pomniejszonego ekranu) oraz materiały z naszych kamer: w czasie ślubu i wesela o p e r a t o r e m był Tomasz Saliński (nieoznaczone d o d a t k o w o ujęcie ze skansenu - Karolina D u d e k ) ; montaż i w y w i a d y nagrane w ciągu k i l k u d n i po weselu zarejestrowałem ja; autorem zdjęć z wywiadów dogranych r o k po ślubie był Jakub Czerwiński. C h o ć szczegółowa informacja dotycząca oznaczenia kamer zostaje w p r o w a d z o n a d o p i e r o w napisach końcowych, t o dla uważnego w i d z a - jak sądzę - d o ś ć jasne stają się (po p e w n y m czasie) owe u m o w n e rozróżnienia. Już na początku filmu kamera T o m k a ujmuje o d tyłu filmującą Sylwię: p o cięciu p r z e c h o d z i m y d o ujęcia z kamery Sylwii z u m i e s z c z o n y m w p r a w y m górnym rogu c z e r w o n y m napisem REC, ujęcia bliźniaczego do tego, które widzieliśmy wcześniej na panelu L C D w kamerze Sylwii. 95 �Sławomir Sikora żuje już „rzeczywistości", co nie znaczy że jest nieobecnym jej obserwatorem. Fil­ mowcy wydają się często i n t e g r a l n ą c z ę ś c i ą s a m e g o w e s e l a . Ich obecność prowokuje różnego rodzaju zachowania weselników; vide m.in. pocałunek złożony w trakcie tańca „na kamerze" (pan z bokobrodami, „najlepszy na Podkarpaciu nauczy­ ciel wuefu") i , niejako w odpowiedzi, przetarcie obiektywu sukienką (starościna), ale też zaaranżowana sesja zdjęciowa rodziny i bliskich. Podporządkowanie nowożeń¬ ców wymaganiom filmowca (fotografa) nie jest też całkowite i bezwzględne, co jas¬ no sygnalizuje zestawienie dwóch bliźniaczych i niewiele oddalonych od siebie w „realu" scen (niespełna pół godziny), kiedy Sylwia prosi nowożeńców (w samocho­ dzie - po mszy i przed domem weselnym), by wykonywali określone „rytualne gesty" do kamery: pokażcie obrączki, pocałujcie się... W pierwszym przypadku para młoda całkowicie podporządkowuje się jej prośbom, w drugim - Ola stawia opór, a profilmowa scena sfilmowana w setce przemienia się w filmową bajkową idyllę (kamera Syl­ wii). Jak widać, nie wszystko w czasie owego obrzędu podporządkowane jest formie, strukturze, filmowcowi/filmowi (co szczególne, ta jedna, moim zdaniem, z mocniej­ szych emocjonalnie scen nie została uwzględniona w samym „filmie weselnym"). W filmie znalazły się wypowiedzi, mogłoby się wydawać, mało znaczące i niespektakularne. Zdecydowanie przeciwstawiłem się np. pomysłowi montażysty żeby skrócić i skondensować wypowiedź Łukasza montażysty która kryje ciekawy para­ doks: powiada on mianowicie (w jawnej sprzeczności z jedną z zamieszczonych w y ­ powiedzi Sylwii), że lubi montować filmy weselne, bo tam n i c s i ę n i g d y n i e p o w t a r z a . Jeśli potraktować tę wypowiedź jako szczerą (a taką, jak sądzę, jest; Łukasz montował wówczas filmy weselne już ponad pół roku), to ów jawny para¬ doks da się wytłumaczyć tylko t y m , że to p e r s p e k t y w a z e w n ę t r z n a pozwala widzieć w większości filmów ślubnych zestaw konwencjonalnych powtórzeń, dla uczestników — a jak widać t a k ż e t w ó r c ó w — film weselny może stanowić na¬ miastkę r y t u a ł u , w którym p o w t ó r z e n i a n i e w y w o ł u j ą n u d y , bowiem czerpią z mocy rytuału angażującego również emocje. Można zatem sądzić, że „fil­ mowcy weselni" (często filmowaniem i montażem zajmuje się ta sama osoba — w t y m przypadku w przeważającej mierze film zmontowany został przez osobę niebędącą na weselu) nie przyjmują całkowicie zewnętrznej perspektywy wobec ślubu (wesela) . 17 Jedna z podstawowych definicji filmu antropologicznego (niewyczerpująca, nie¬ mniej ważna i powtarzana — por. np. Heider 1976; Ruby 2000) powiada, że p o w i ­ nien być on zrobiony bądź aktywnie współtworzony przez antropologa. W tym przy¬ padku film powstał wedle szczegółowego scenariusza (oczywiście stworzonego na podstawie nakręconego już materiału) budowanego przez nas w dużym stopniu 17 O wadze p r z e m i a n y owej zewnętrznej p e r s p e k t y w y w wewnętrzną dla z r o z u m i e n i a i o d c z u c i a , c z y m m o ż e być „życie", w zabawny (choć sfikcjonalizowany) sposób o p o w i a d a f i l m Dzień świstaka (reż. H a r o l d Ramis, 1993). Zapewne „zrozumienie" wagi owej p r z e m i a n y istotne jest również dla uprawiania nauki (por. Heidegger 1977; M i t c h e l l 2 0 0 1 ; Sikora 2 0 0 9 ) . 96 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku zgodnie z chronologią wydarzeń, tak jednak, by przede wszystkim rejestrować waż¬ ne dla ślubnego wideofilmowania elementy obrzędu. Postanowiliśmy obszernie cy¬ tować samych wideofilmowców - co daje namiastkę ich (różnorodnego w końcu) spo¬ sobu posługiwania się kamerą. Naszym celem było również ukazanie tych dwóch odmiennych perspektyw w filmie. Próbie skonstruowania najpierw perspektywy ze­ wnętrznej, a następnie wewnętrznej odpowiada pewne zróżnicowanie narracji w f i l ­ mie. Większą dyscyplinę przyglądania się filmowcom przy pracy widoczną w pierw­ szej części filmu zastępuje równorzędność kamer w późniejszej części wesela. Ta niekonsekwencja jest poniekąd założona i po trosze wymuszona chronologią wesela. W pierwszej części filmowcy weselni zdecydowanie częściej aranżują rzeczywistość, w drugiej po trosze stają się jej uczestnikami. Dwa „numery" taneczne z wesela kon¬ centrują się kolejno na dwóch ważnych sprawach: pierwszy w znacznym stopniu na wspomnianej już interakcji pomiędzy filmującymi a weselnikami (najwyraźniej wi¬ dać to właśnie w Life is life, a także „rodzinnej sesji zdjęć"), w drugim przypadku za¬ leżało nam na ukazaniu sposobu pracy Sylwii w czasie wesela (który zdecydowanie odbiega od tego, co zaprezentowała w skansenie). Pokazując oczepiny i zabawę w cztery krzesła, chcieliśmy oddać atmosferę przenikniętą zabawą, ale też stworzyć namiastkę już niedystansującej kamery - w tych końcowych fragmentach filmu wszystkie trzy kamery traktowane są niemal równorzędnie. Chodziło nam właśnie o pewne zniwelowanie dystansu i zewnętrznej perspektywy patrzenia/obserwacji/śle¬ dzenia. Podejmując takie decyzje, sądziłem, że d z i e ł o e t n o g r a f i c z n e n i e m o ż e b y ć k r ę p o w a n e f o r m ą (por. np. Ruby 2000, Pink 2007; ale warto tu także pa­ miętać o uwagach Barthes'a, np. 1979, na temat fragmentu i całości, by nie wspomi­ nać już o takich klasykach jak Nietzsche) . Zderzenie tych dwóch zabaw na własne potrzeby nazwałem „dekonstrukcją" polskiej seksualności . 18 19 Pośród nowych pomysłów na antropologię (wizualną) można odnaleźć i takie, któ­ re powiadają, że zbliżenie antropologa (antropologii) i badanej kultury (zjawisk, l u ­ dzi) nie wiąże się tylko z tym, że antropolog stara się (zazwyczaj przez dłuższy czas) obserwować daną kulturę i żyć w niej, lecz także z t y m , że to, co (wizualny) antro¬ polog robi - film, fotografie, zapis wideo - jest nie tyle zapisem pewnej zobiektywi­ zowanej rzeczywistości, ile raczej szczególną formą towarzyszenia, w tym przypadku 18 W pamięci miałem też r o z m o w ę z G a r y m Kildeą o jego słynnym Trobriand Cricket. An Ingenious Response to Colonialism (1976). Mówił o rozdźwięku w t y m filmie: pierwsza c z ę ś ć (narzucona przez antropologa: Jerry'ego Leacha) jest bez wątpienia wyjaśniająca ( a n t r o p o l o g i c z n y komentarz z o f f u ) , druga, którą K i l d e a z d e c y d o w a n i e bardziej ceni, t o przede w s z y s t k i m zdjęcia obserwacyjne ( r o z m o ­ wa prywatna w czasie festiwalu filmów N A F A , T a r t u 2004). 19 T r a d y c y j n a oczepinowa gra związana (element rabelaisowsko-bachtinowski) z seksualnością staje się zabawną prowokacją wprowadzającą m . i n . element g r y z (homo)seksualnością. Kontekstualnie pojawia się tam również silnie m o t y w g r y ze stereotypami „rasowymi" (zwycięzcą okazuje się Czarny: vide „his final t a l k " ) . U r z e c z o n y tą sceną — „cztery krzesła" — zdecydowałem się wprowadzić ją prak¬ t y c z n i e w całości d o filmu. 97 �Sławomir Sikora „kategoriom wizualnym" (czy raczej ich nosicielom i realizatorom), t j . tworzeniem platformy (bywała ona nazywana m.in. „trzecią przestrzenią", „trzecim głosem") po­ rozumienia pomiędzy owymi różnymi kategoriami. Tak na przykład uważa Sarah Pink (2007). Można sądzić, że sam pomysł, żeby to za pomocą filmu przedstawić/ukazać taki fenomen kulturowy, jakim jest film (czyli nie sprowadzać opisu do logocentrycznego w y w o d u ) , jest właśnie krokiem w stronę nowego, komplementarnego trakto¬ wania nauki . Pink pisze expressis verbis (co prawda t u w kontekście fotografii, niem¬ niej można jej słowa z powodzeniem odnieść d o inych form tworzenia obrazów): 20 21 F o t o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a m o ż e raczej p r z y c z y n i a ć się d o t w o r z e n i a c i ą g ł o ś c i m i ę d z y kulturą wizualną danej d y s c y p l i n y n a u k o w e j a kulturą i n f o r m a t o r ó w i w s p ó ł p r a c o w n i ­ k ó w badania. W t e n s p o s ó b e t n o g r a f o w i e m o g ą p r ó b o w a ć s t w o r z y ć r e p r e z e n t a c j ę fo¬ t o g r a f i c z n ą o d n o s z ą c ą się d o l o k a l n y c h k u l t u r w i z u a l n y c h , a j e d n o c z e ś n i e z a s p o k o i ć w y m a g a n i a i z a i n t e r e s o w a n i e świata n a u k i ( P i n k 2 0 0 7 , s. 6 6 ) . Takie postępowanie można by uznać właśnie za poszukiwanie wspomnianej „trzeciej przestrzeni", „trzeciego głosu", platformy, na której dochodziłoby do zbli¬ żenia, choć niekoniecznie stopienia, tych dwóch, czasem odmiennych, sposobów widzenia/perspektyw/horyzontów. * Film pokazaliśmy głównym bohaterom dwukrotnie. O d razu po zmontowaniu pierwszej wersji (listopad 2008 r.), oddzielnie młodej parze i „filmowcom". Reakcje O l i i Marka nagraliśmy Oglądanie wiązało się m.in. z bardzo silną reakcją wzrusze­ nia u obojga (w oczach pojawiały i m się łzy). Ich ocena filmu była zdecydowanie pozytywna, choć trudno było wnikliwiej porozmawiać o nim samym. Ola podkreś20 W y p a d a t u pewnie przywołać np. głosy M a r k a Kaminsky'ego (1992), próbującego t e o r e t y c z n i e dopracować pomysły Barbary Myerhoff, czy H o m i Bhabhę (1994), ale nie należy t e ż zapominać o wcześniejszych konceptach Rolanda Barthes'a (np. 1979) odwołującego się m . i n . do Donalda W i n n i cotta, c z y też pomysłach Jeana Roucha wprowadzającego takie pojęcia jak „anthropologie partagée" czy „etnofikcja" (zob. np. Sikora 2005). 21 M i c h a e l H e r z f e l d pisze: „Oglądałem kiedyś nagranie w i d e o z uroczystości weselnych na Krecie. Przejawem etnograficznej nieuczciwości byłoby zlekceważenie takiej elektronicznej ekspansji spo¬ łeczności lokalnych, nie mówiąc o t y m , że zmarnowalibyśmy w t e n sposób szansę z r o z u m i e n i a pro¬ c e s ó w k u l t u r o w e j transmisji i przemian, rozwój t e c h n o l o g i i w i d e o [ . . . ] nie będzie zwalniać t e m p a p o to, b y antropologia mogła dotrzymać mu k r o k u " (2004, s. 407). T o ciekawe, że w trakcie wspomnianej wcześniej dyskusji w I E i A K A n n a Malewska-Szałygin zauwa­ żyła, że oglądając różne wesela „ludowe", zastanawiała się, jak można b y ów fenomen opisać, i że właś­ nie nasz f i l m m ó g ł b y być odpowiedzią na owe poszukiwania. C o r a z częściej pojawiają się głosy, które traktują sprowadzanie a n t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y słowa jako zdecydowaną i nieusprawiedliwioną redukcję, dopominając się o paralelizm słowa i obrazu (ale także podkreślające wagę badania człowie­ ka jako fenomenu cielesno-zmysłowego). C o d o paralelności filmu/wizualności i niesprowadzania an­ t r o p o l o g i i d o d z i e d z i n y czysto słownej, por. np.: Stoller 1992, Taylor 1996, Banks i M o r p h y 1997; M a c D o u g a l l 1998, Pink 2007. 98 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku liła, że w przeciwieństwie do „filmu weselnego" pokazuje prawdę: tak jak rzeczywiś­ cie b y ł o . . . Zapytaliśmy m.in., czy nie chcieliby czegoś usunąć z filmu oraz czy i m czegoś w nim brakuje. Przy okazji tego pierwszego pytania ciekawie wyszła na jaw ich percepcja sesji plenerowej (skansen). Ola wydawała się nie pamiętać, jak wiele było tam scen w pełni aranżowanych. Powiedziała też, że sądziła, iż nasz film będzie „bliżej" samej Sylwii i jej pracy (notabene Sylwia wyraziła dokładnie odwrotny po¬ gląd). Mark stwierdził zaś, że cała sytuacja (skansen) wydawała mu się mocno sztucz¬ na, zapewne także dlatego, że wielu rzeczy, o które go proszono, jak i aranżowanych sytuacji oraz dialogów po prostu nie rozumiał. Oboje zadeklarowali, że nie zgłasza¬ ją pretensji co do tego, by z filmu coś trzeba było usunąć. Po pewnym zastanowie¬ niu Mark powiedział, że jedyną rzeczą, jakiej mu w filmie brakuje, jest krojenie tortu, które w kulturze angielskiej jest jednym ze zdecydowanie ważniejszych mo¬ mentów na weselu, i że wiele osób robi zdjęcia samemu t o r t o w i , jak i „operacjom", które młoda para przy nim wykonuje . 22 Reakcja na pierwszy pokaz filmu w zakładzie Foto Z o o m (gdzie wśród publicz¬ ności z osób bezpośrednio związanych z filmem była Sylwia, Łukasz montażysta i jeden z członków zespołu muzycznego, drugi operator, Łukasz Suszek, w mię¬ dzyczasie został powołany do wojska) była zdecydowanie entuzjastyczna. Pro¬ jekcji towarzyszyły częste wybuchy śmiechu i drobne komentarze. Film oglądany był z dużą uwagą i silnymi emocjami. Łukasz, wyraźnie zadowolony z własnego udziału w filmie, już po jego projekcji powiedział, że wybraliśmy z jego wypowiedzi to, co najistotniejsze. (Ponieważ tytuł filmu jest cytatem z jego wypowiedzi - fraza ta powtarza się zresztą w różnych wariancjach częściej - pytaliśmy również, czy akceptuje wybór i czy przychodzi mu do głowy lepszy tytuł). Sylwia, ewidentnie również wzruszona, powiedziała, że zmontowaliśmy film „delikatnie" (wcześniej wyrażała obawy, że możemy w filmie wykorzystać jakieś jej uchybienia: Sylwia po¬ tknęła się na przykład w kościele i upadł z kamerą na kolana). C o ciekawe, zwróciła od razu uwagę na elementy które mogłyby jej pomóc w reklamowaniu własnej firmy i metod pracy (sceny z montażu, wykorzystanie ekranu komputerowego i t d . ) . To m.in. na jej życzenie po miesiącu urządziliśmy kolejny pokaz filmu (w popra¬ wionej i nieco zmienionej wersji, z ulepszonym dźwiękiem). Projekcję poprzedzała kolacja, a na sali zgromadziło się około 20 osób. Poza wcześniej wymienionymi po¬ staciami z osób zaangażowanych w filmie byli m.in. fotograf i kilka osób z zespołu muzycznego. Był też nowy pracownik w zespole Sylwii, podkupiony telewizji rze­ szowskiej. (To on w znacznym stopniu odpowiedzialny jest za zmiany które zaszły od tego czasu w sposobie realizacji filmów w zespole Foto Z o o m , np. dużo szybszy montaż w scenach ubierania młodej pary, zbliżenia, koncentracja na detalach). O n ' Zdecydowaliśmy się jednak nie wprowadzać sceny z t o r t e m do samego filmu - t o bardziej c z ę ś ć n wesela niż „filmu weselnego" - i umieścić f i l m o w y zapis krojenia t o r t u w z m o n t o w a n y c h „aneksach" d o głównego filmu (oddzielne D V D ) . 99 �Sławomir Sikora też, jak się wydaje, krytycznie odniósł się do naszego filmu, sugerując Sylwii (w roz¬ mowie z nami tego nie uczynił), że nasz film może być chwilami ironiczny wobec ich sposobu filmowania. W czasie późniejszych rozmów z Sylwią (i wyjaśnień) po¬ jawiła się sugestia, że (korzystając również z naszych materiałów) oni sami zmontu¬ ją nowy film (a nawet kilka wersji - w jednym z pomysłów każda z osób montują¬ cych w zakładzie stworzyłaby własną wersję). Po zastanowieniu uznałem, że jest to bardzo ciekawa propozycja, i po konsultacji z nowożeńcami (czy i oni akceptują ta¬ kie rozwiązanie) postanowiłem skorzystać z tej intrygującej badawczo możliwości kontynuacji i poszerzenia naszego projektu. Coraz częściej w antropologii wizualnej takie „kolaboracje" uznaje się za ciekawy pomysł na rozszerzanie i zintensyfikowa¬ nie badań, a także dogodne pole obserwacji i negocjacji związanych z omawianiem funkcjonujących i akceptowanych kategorii wizualnych (por. np. Ruby 2004, Pink 2007). Jest to z pewnością jeden ze sposobów ucieczki od zewnętrznej perspekty¬ wy - choć t u oczywiście owo zapośredniczenie jest piętrowe: oni obserwują młodą parę i gości, my zaś ich. Niestety na razie ta nowa faza projektu nie doszła jeszcze do etapu realizacji. Zmiana percepcji filmu przez Sylwię wskazuje na inne (niż zasugerowane na wstę¬ pie) niebezpieczeństwa związane z badaniem bliskiej kultury. Współczesna antropo¬ logia wizualna bywa nadzwyczaj wyczulona na etyczne wymiary jej uprawiania. Ilisa Barbash i Lucien Taylor zauważają, że „problemy etyczne pojawiać się będą wbrew nawet naszym najlepszym intencjom. Mogą się pojawić nawet po skończeniu filmu, gdy film jest już pokazywany" (Barbash i Taylor 1997, s. 49; por. też Ruby 2004 i Pink 2007). Jak widać, to niebezpieczeństwo nie ominęło także naszego filmu. W a r t o jednak jeszcze nieco bardziej ogólnie odnieść się do zasygnalizowanej na początku problematyczności badania kultury bliskiej. Paradoksalnie bowiem owa bliskość może przekładać się na dystans wobec oglądanego zjawiska. Sporadycznie - ale jednak - pojawiły się (mówię o etnologach) głosy mówiące o uczuciu skrępo­ wania w czasie oglądania filmu. W jednej z wypowiedzi sugerującej m.in. skrócenie scen rozgrywających się w skansenie (warto dodać, że idzie o głos tzw. terenowca), znalazło się również wyznanie mówiące o pewnym skrępowaniu łączącym się z oglą¬ daniem scen związanych z negliżowaniem zachowań i konwencji. Jak mi się wydaje, niektóre z tych odczuć i komentarzy można wiązać ze zjawiskiem, o którym pisał W i k t o r Stoczkowski, a mianowicie z trudnością odnalezienia (właściwego) dystan¬ su, kiedy ów „przyrodzony" etnograficzny dystans znika. Kiedy owi inni są inni, choć jednocześnie poniekąd tacy sami jak m y . . . . C o powiedzielibyśmy na przy23 23 C o ciekawe, Stoczkowski (2008) nie pisze o e t y c z n y c h problemach związanych z badaniem własnej kultury, podkreśla t y l k o fakt niemożności odnalezienia „właściwego" e t n o l o g o w i dystansu. Z taką postawą można oczywiście również polemizować. Dzisiejsza antropologia nie zawsze w dys­ tansie znajduje receptę na właściwe podejście ( p o r np. Behar 1996; C l i f f o r d 2000; Rosaldo Sikora 2009). 100 1993; �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku kład, gdyby filmowiec weselny w filmie (o nim) opowiadał nam m.in. o t y m (i zostało to również pokazane), że depiluje się i barwi siwe włosy (głowa, wąsy, klatka pier¬ siowa) przed swoim występem, czy nie zostałoby to potraktowane jako akt przynaj­ mniej zbyt daleko idącej wiwisekcji? Takie sceny w filmie o ślubowideofilmowaniu w Indiach budzą co najwyżej uśmiech, ale na pewno nie uczucie skrępowania . Et¬ nograficzny dystans pozwala pokazać i oglądać więcej. Kiedy on znika, znika rów¬ nież, a przynajmniej staje się niepewny, umożliwiający ów dystans relatywizm (na¬ wet jeśli nazwiemy go antyantyrelatywizmem), który z kolei pozwala na powstrzy¬ manie się od wartościowania. Ale t y m samym, jak sądzę, nasz film odegrał rolę pa¬ pierka lakmusowego pozwalającego badać samych etnologów, ich niepokój wobec badania własnej kultury . Czy nie dlatego uciekają oni „dalej", gdzie ludzie szla¬ chetniejsi, a kultury mniej skalane (odległość w przestrzeni bywa też przekładana na dystans czasowy zob. Fabian 1983)? Ironizuję nieco, ale niektóre wypowiedzi mogą budzić właśnie takie refleksyjne zakłopotanie związane z wartościującą reak¬ cją samych etnologów (dotyczącą samego przedmiotu filmu). Paradoksalnie zatem etnograficzna bliskość pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do akce­ ptacji różnicy i wiedzie, przynajmniej czasem, d o przekładania owej różnicy na sąd smaku. Ale pojawia się t u również bardzo silnie to (obecne i niebezpieczne w fil¬ mie), co moglibyśmy nazwać zewnętrzną perspektywą . W tym, co uznaje się za za¬ letę antropologii wizualnej: pokazywanie człowieka żywego (choć nie z krwi i koś¬ ci), w całej jego zmysłowości, skrywa się też jej trudność, która wiąże się z problematycznością ukazywania wizerunku konkretnych osób, właśnie uczynienia z innych zawsze po trosze spektaklu, przedmiotu oglądu (co nieodmiennie nastręcza pro¬ blemów etycznych) - niemożność (a przynajmniej niełatwość) ucieczki w uogól24 25 26 27 24 Por. Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, realizacja: Damaris Lüthi, U l r i c h Grossen¬ bacher, 1997. C h r i s t o p h e r Pinney zauważa z kolei, że ważnym e l e m e n t e m w filmie z wesela h i n d u s ­ kiego jest „skanowanie" kamerą leżącej „w pełnym r y n s z t u n k u " panny młodej (makijaż, biżuteria, ubranie): detaliczne p o w o l n e f i l m o w a n i e c z ę s t o w zbliżeniu w s z y s t k i c h o w y c h e l e m e n t ó w - to ciekawy przykład o b e c n o ś c i „spektaklu" (którego „przedmiotem" - w a r t o podkreślić - jest kobieta) w o b r ę b i e innej k u l t u r y (Pinney 1997). 25 Być m o ż e byłaby t o szczególna odmiana oikofobii, o której w nieco i n n y m kontekście pisał Roger Scruton (1995). 26 W y p o w i e d z i , które utyskiwały na „zanikanie obrzędowości i t r a d y c j i " , również się pojawiły: D o ­ tyczyło t o np. i n s t r u k c j i przekazywanej matce panny młodej p r z e d p r z y w i t a n i e m n o w o ż e ń c ó w na progu d o m u weselnego. Z a b a w n y m k o m e n t a r z e m d o tego m o ż e być n o w y f i l m U l r i k i O t t i n g e r Koreański kufer ślubny (2009 r.) o weselu koreańskim, gdzie osób „wspomagających" (instruktaż i p o m o c ) ceremonię jest całkiem sporo - i nikt się t e m u nie d z i w i , c h o ć dbałość o to, b y garnitur ojca pana młodego c z y panny młodej się nie marszczył (bo jakże b y t o wyglądało na zdjęciach), d o p r a w d y zadziwia. 27 Ten p o d e j m o w a n y już p r z y n a j m n i e j o d czasów Heideggera i Foucaulta (a wywodzący się o d Kartezjusza) problem zewnętrznej perspektywy, uprzedmiatawiającego zewnętrznego spojrzenia, świata jako obrazu, świetnie zestawia i na ciekawych przykładach konceptualizuje T i m o t h y M i t c h e l l (2001; por. t e ż Sikora 2009). 101 �Sławomir Sikora niającą i idealizującą abstrakcję. Ten dylemat towarzyszył nam praktycznie od sa¬ mego początku w myśleniu o filmie i wydaje się, że wraz z jego zakończeniem nie odszedł do lamusa. Istnieje tu jeszcze wewnętrzna opozycja: pokazywanie człowieka, który mówi, jest zdecydowanie łatwiejsze niż pokazywanie go „po prostu". Czasem jednak, jak sądzę, jest to pochodną błędnego mniemania, że kiedy ktoś mówi, to zawsze zdaje sobie sprawę z tego, co robi. To chyba nie zawsze najsłuszniejsze założenie. Bibliografia Barbash I . , Taylor L. 1997 Cross-Culture Filmmaking. A Handbook for Making Documentary and Ethnographic Films and Videos, Berkley Los Angeles, London Banks M . , M o r p h y H . 1997 Introduction, w: Rethinking Visual Anthropology, red. M . Banks, H . M o r p h y N e w Haven, London Barthes R. 1979 Wykład, 1996 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Warszawa przeł. T Komendant, „Teksty", nr 5. Behar R. 1996 The Vulnerable Observer. Anthropology That Breaks Youur Heart, Boston Berger J., M o h r J. 1982 Another Way of Telling, N e w York Bhabha H . , Burgin V 1994 Visualizing Theory, w: Visualizing Theory. Selected Essays from VA.R 1990-1994, red. L. Taylor, N e w York, London Clifford J. 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge, London 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antro­ pologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I , red. M . Kempny E. Nowicka, Warszawa Dudek K. 2008 Od rytuału do spektaklu - mediatyzacja obrzędów weselnych (praca licencjacka—ar­ chiwum I E i A K U W ) 2009 Wedding Films: Media and Rituals, referat wygłoszony w ramach sesji Ritual To­ day, UJ, Kraków 25—27 czerwca 2009 r. 102 �Kłopoty ze zbyt bliską kulturą albo antropologia na własnym podwórku b.d.w. Qlobalny kontekst lokalności — filmy weselne, w: Różne kultury, różne globalizacje, red. W .Kuligowski, A . Pomieciński Fabian J. 1983 Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, N e w York Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Warszawa Heidegger M . 1977 Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, w: Budować, mieszkać myśleć: eseje wybrane, wyb., oprac. i wstęp K. Michalski, Warszawa Heider K . G . 1976 Ethnographic Film, Austin Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kaminsky M . 1992 Myerhoffs „Third Voice": Ideology and Qenre in Ethnographic Narrative, „Social Text", nr 33 Krauss R. 1978 Tracing Nadar, „October", 5, Summer MacDougall D. 1998 Transcultural Cinema, red. L. Taylor, Princeton Mitchell T. 2001 Egipt na wystawie świata, przeł. E. Klekot, Warszawa Pink S. 2007 Doing Visual Ethnography. Image, Media and Representation in Research, Lon¬ don Pinney C h . 1997 Camera Indica. The Social Life of Indian Photographs, London Rosaldo R. 1993 Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis (with a new introduction), Bos¬ ton Ruby J. 2000 Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, Chicago, London 2004 Mówić do, mówić o, mówić z albo mówić przy, przeł. K. Kosińska, „Kwartalnik Filmowy" nr 47—48, jesień—zima 103 �Sławomir Sikora Scruton R. 1995 Oikofobia i ksenofilia, przeł. A . Depowska, w: Narody i stereotypy, red. T Walas, Kraków Sikora S. 2004 Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2005 Jean Rouch: twórcze łączenie przeciwieństw, „Czas Kultury" nr 3 - 4 2009 Odwrócone spojrzenie albo antropologizacja antropologii, w: Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów, red. A . Pomieciński, S. Sikora, Poznań Stoczkowski W. 2008 Poszerzenie pola etnologii. Od pseudonauki do nauki, czyli jak przekształcić zjawiska Kultury w zjawiska kulturowe, w: Francuska antropologia kulturowa wobec proble­ mów współczesnego świata, red. A . Chwieduk, A . Pomieciński, Warszawa Stoller P 1992 The Cinematic Qriot. The Ethnography of Jean Rouch, Chicago i London Taylor L . 1996 Iconophobia. How anthropology lost it at the movies, „Transition", nr 69 Filmografia Dudek K., Sikora S. 2009 Żeby to było ciekawe... Film o mediatyzacji obrzędów weselnych. Zdjęcia: Tomasz Saliński, Jakub Czerwiński, Sylwia Chorązka, Łukasz Suszek, Sławomir Si­ kora, Karolina Dudek; montaż: Szymon Pietrowski; 73', © Instytut Etno­ logii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Warszawski Leach J., Kildea G. 1976 Trobriand Cricket: An Ingenious Response to Colonialism, University of California L u t h i D , Grossenbacher U . 1997 Silk, Muthappar and VHS. Portraits from South India, Szwajcaria Ottinger U . 2009 Koreański kufer ślubny, N i e m c y Ramis H . 1993 Dzień świstaka, U S A 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/142f6db2ef934a707a9cad0675745f77.jpg a5feac716cfba67bc8427cc63f103a33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobiałka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Płaska (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; kultura materialna ; koszykarstwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia kosz (kobiałkę) przezramienną wyplecioną techniką taśmowo-krzyżową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.13.VIII_K.5.7.4_01 kobiałka kosz koszykarstwo kultura materialna okolice Augustowa plecionkarstwo Płaska Podlasie technika krzyżowo-taśmowa transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d08c2a035ec2bb76b73d6dc6cca621ed.jpg aa992c55c7f3fcf3fa506eb739b614bd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobiałka w formie rozłożonej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Płaska (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; kultura materialna ; plecionkarstwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia rozłożony kosz (kobiałkę) przezramienny wypleciony techniką taśmowo-krzyżową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.13.VIII_K.5.7.6_01 kobiałka kosz koszykarstwo kultura materialna okolice Augustowa plecionkarstwo Płaska Podlasie technika krzyżowo-taśmowa transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12b43deea1556fa38ad98be88c88c889.pdf 5efad04244d50f90af9e9ad0b48d6e9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6044 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5635 Title A name given to the resource Kobieta ciężarna u studni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.22 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła: 1 - pić wody ze studni, 2 - ulewać/dolewać wody z naczynia, pod­ czas pobierania jej ze studni, 3 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży: 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: e) picia wody ze studni. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/457f0187206754bea8131c9604b62c4a.jpg abace05c862271beb69d3ca1c8edf8db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta demonstrująca technikę wiązania chusty do zbierania chwastów / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Babice (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; transport nasobny ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę z płachtą wiązaną u pasa służącą do zbierania i przenoszenia chwastów  (tzw. kormon) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.35.XVI_F.4.5.3_01 Babice kormon okolice Przemyśla płachta transport lądowy transport ludzki transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90376620cbb879f7e03d93dba562ce64.jpg 91a19fa555f579b441414fe9768ebdee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta i dziecko w stroju codziennym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jeleniów (woj. dolnośląskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież dziecięca ; Dolny Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę (żonę informatora) i dziecko w stroju codziennym przed budynkiem gospodarczym. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (praktyka terenowa pod kierunkiem Adolfa Nasza) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_11.32.III_C.4.10.3_01 budynek gospodarczy Dolny Śląsk Jeleniów odzież odzież codzienna odzież dziecięca odzież kobieca okolice Kudowy-Zdroju https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ebf9275126c080c2b77314859a18ad8d.jpg 0c2a536a9cc1b1ef896c60c5b59b9999 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta i mężczyzna prezentujący włok do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Pilica (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę i mężczyznę trzymających włok Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.25.II_F.5.16.6_01 narzędzia i urządzenia rybackie narzędzia rybackie okolice Grójca Pilica rybołówstwo włók https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2807c5e04976abc7f4164f33cda6590e.jpg fe33f556660fa56b241060c6d69fa1cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta i mężczyzna przed gankiem domu/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczepanów (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; odzież kobieca ; odzież męska ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia gankiem budynku mieszkalnego, przed którym stoi kobieta i mężczyzna. Górna część ganku drewniana, ażurowa z motywami ptasimi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.27.XIII_K.2.8.6_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny ganek ganek drewniany odzież kobieca odzież męska odzież odświętna okolice Środy Śląskiej Szczepanów Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/937ca8b10a237e3c895fdcb82f2fdc37.jpg b34bcf3eab33afc5a8ce3655b548ae5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta i mężczyzna stojący przed gankiem domu mieszkalnego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; odzież kobieca ; odzież męska ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny z gankiem, przed którym stoją kobieta i mężczyzna (informatorzy) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.7.6_01 budownictwo wiejskie ganek Kowalewo odzież kobieca odzież męska odzież odświętna okolice Kościana Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5ff3bbc35eb29c39c61f7e3eadc9901.jpg 3ae34d073f381f4d2e3ca5e342840345 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta i mężczyzna w strojach codziennych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource odzież męska ; odzież kobieca ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę i mężczyznę w strojach codziennych stojących przed domem na tle winorośli Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.8.1_01 Kowalewo odzież codzienna odzież kobieca odzież męska okolice Kościana https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d38fe2d4c346329ffa69316cbf86eefd.jpg 1dc23641549488c92cb2732409a81802 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta idąca przez kładkę / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę przechodzącą przez drewnianą kładkę przez rzekę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.11.4_01 budownictwo kładka okolice Leska Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b105c1b5c2de4c4302be4d2bca77cb4.jpg 2846ac3b0c8a18898b1d3e0ffeaeff18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta niosąca płachtę na plecach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; odzież kobieca ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia idąca zimową drogą kobietę z płachtą do przenoszenia na plecach, w prawej ręce trzyma bańkę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.9.4_01 Korbielów odzież codzienna odzież kobieca okolice Żywca płachta transport lądowy transport ludzki transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b76e0096169be4625b154069f32a3848.jpg c19d399935ab272a4328641fb302f44d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta niosącą płachtę ze słomą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; techniki gospodarskie ; transport nasobny ; odzież kobieca ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę niosącą na plecach płachtę ze słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.5.4_01 Kowalewo odzież kobieca odzież robocza okolice Kościana płachta techniki gospodarskie transport lądowy transport ludzki transport nasobny Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef8bbd56506f6e8c607011834d104f31.jpg bfec57d7db26b41254ed5472c741bfc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta prezentująca nosidła nieckowate / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wabcz (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę prezentującą nosidła nieckowate Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.16.VI_K.5.14.4_01 narzędzia nosidła nosidła nieckowate okolice Chełmna transport lądowy transport ludzki Wabcz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1afd298be9f0558eb38812a923e37c0a.jpg 0ba7b8763de59da20e838b295f8948da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta przy wozie konnym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg jednokonny (w chomąto) w wozie roboczym, kobietę oraz dwoje dzieci stojących przed budynkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.4.4_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg jednokonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d933440b12627b973334b3b3b2af3a4.jpg 703ab70866261cbdf2702d8878cb23cf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/580d14777213658610a1aed1921be109.jpg b0ad1318b4af45d988b19d869d988016 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2182aaa7857b2eda0de07af7a52ea31e.jpg 85f9d1f92e14798c9c1a43143d04699e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta rozwijająca samołówkę rybacką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografie przedstawiają kobietę, która rozwija samołówkę rybacką (żak dwuskrzydłowy)(1,2) ; w tle widać część wozu czterokołowego oraz dom mieszkalny zbudowany z cegły z dachem dwuspadowym krytym dachówką (1,2,3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.11.1_01 PAE_FNK_12.24.I_G.1.11.2_01 PAE_FNK_12.24.I_G.1.11.3_01 Lgiń narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo samołówka samołówki wiersza wiersza sercowa wiersza siatkowo-bezżeberkowa żak skrzydłowy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc2c201a514682701896cffe9422b615.jpg 0a52302bdd298c83c97c6a45f14b0e80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta siedząca pod drzewem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę siedzacą pod drzewem, widoczna jest struktura użytków we wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.2.6.4_01 Kalwaria Pacławska rolnictwo struktura użytków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b58e2d45a15b0b988f1ca4843241ac8e.pdf 47450c2b28279b6ede6525fe4b3c09f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5187 Title A name given to the resource Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 72-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka P o ź n i ak Etnolog, antropolog kultury. Od d w ó c h lat doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tematyka przygotowywanej pracy doktorskiej dotyczy roli żeńskich z g r o m a d z e ń zakonnych we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Zakres zainteresowań obejmuje natomiast zagadnienia związane z szeroko pojętą religijnością i jej przejawami. Interesuje ją tez antropologia symboliczna, mit w kulturze, literatura i problematyka genderowa. Zaangażowana członkini Fundacji O ś r o d k a KARTA, bardzo dobrze czuje się w trenie i o swojej pracy badawczej m o ż e o p o w i a d a ć godzinami. Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej a problemie ciała i cielesności napisano |już wiele. Można powiedzieć, ze „cie­ lesność" stała się jedną z kategorii opiświata, a ciało jest dziś raczej manifestacją su świat; kulturową, znakiem bardziej kulturowym n i ż biologicznym. Materia ukrywająca ciało - strój - przez wieki pełniła funkcie semiotyczna odsyłaiac widza" do pozycii społeczna pełniona funkcii" Wszystkie te znaczenia" we współ­ czesna zwłaszcza damskiei modzie zdaia sie zanikać a co naimmei zostaia sprowadzone do iedneso dominuiaceo-o eksponuiace^o kobie cość" Kobiecość którei riównym atrybutem iest raczei brak zakrycia i ciarie wysyłanie syonałów erotycznych. Współczesna moda raczej rozbiera, niż ubiera kobiece ciało. Istnieje jednak pewien, pochodzący z przeszłości, styl ubierania się, któ­ ry niewątpliwie zachował historyczną funkcję wskazywania na status społeczny noszącej go osoby. Jest nim habit zakonny, który dla osób konsekrowanych dekoduje ciąg znaczeń zwią­ zanych z określonymi wartościami stylem życia konkretnym charyzmatem. Jest oń również do' strze2"cinv i odczvtvwa.riv Drzez społeczeństwo iednak nie do końca tak iak o tvm mówią i iak chciałyby tego same siostry zakonne. W przypadku sióstr zakonnych ciało choć skrywane tak że mówi z naczy" właśnie poy ' ' " BARBARZYŃCA y ' jp �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej przez noszony strój. Artykuł chcę poświęcić analizie roli, jaką pełni habit w wizerunku za­ konnicy. Skoncentruję się przy tym na jego stro­ nie wizualnej, na tym, jak można interpretować postać zakonnicy poprzez jej ubranie. Jak ono wygląda, co zakrywa/odkrywa, jaki konstruuje model noszącej je osoby. W swoje rozważania włączę obserwacje i refleksje po rozmowach, które przeprowadziłam w ramach badań z kil­ kunastoma siostrami z żeńskich zgromadzeń zakonnych. Wychodzę z założenia, że rzeczywistość jest konstruowana społecznie. Najogólniej mówiąc, znaczy to, że akceptuję przesłankę o istnieniu wielu rzeczywistości społecznych wynikającą z przeświadczenia, że świat nie jest dostępny sam w sobie, nie jest czymś „gotowym" i ze­ wnętrznym wobec społeczeństwa, „lecz zawsze istnieje w postaci społecznie konstruowanych znaczeń" . Za Pierreem Bourdieu mogę powtórzyć, że wersja rzeczywistości uznana za obowiązują­ cą zostaje narzucona i usankcjonowana przez jakąś dominującą grupę społeczną, za pomo­ cą „znaturalizowania" i przemocy symbolicz­ nej. Uzyskuje ona status tego, co „normalne", „naturalne", „prawdziwe". Patrząc na naszą współczesną rzeczywistość, w roli „grupy domi­ nującej" możemy umieścić kulturę popularną, narzucającą swoje wizje świata za pośrednic­ twem mediów. Z kolei zgodnie z interpretacją Michela Foucaulta zakładam, że istnieje wielość wersji rzeczywistości, które jako konstruowane społecznie modele mogą się różnić od siebie, 1 1 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej, Wolumin, Poznań 2002. 2 Omówienie teorii Foucaulta i Bourdieu podaję 73 a nawet być sprzeczne. Jedne z nich uchodzić będą za dozwolone i preferowane, inne będą piętnowane i marginalizowane, zawsze jednak oferować będą pewną różnorodność form, w któ­ re dana jednostka może się „wcielić" . 2 Kobiecość - rozważania o konstrukcie społecznym W świetle tych rozważań chcę zwrócić uwagę na dyskursywność wizerunku kobiety i istnienie w tym aspekcie wielu możliwych do realizowania „wariantów" kobiecości. Jak zauważa Agnieszka Gromkowska, współcześnie (w przeciwieństwie do epok historycznych, kiedy obowiązujący ka­ non narzucała kultura wysoka, arystokracja) nie istnieje model „bycia kobietą", który mógłby być uznany za dominujący i jedynie obowiązujący. Mamy raczej do czynienia z wieloma konkuru­ jącymi z sobą różnymi konstrukcjami kobiecości. Co jednak pozostaje istotne, to fakt, że to „do­ piero socjalizacja sprawia, i ż [osoba płci żeń­ skiej] staje się kobietą - jednostką społeczną. Jest konstruowana poprzez obowiązujące znaczenia kobiecości. Jedynie w przypadku, gdy zaakceptu­ je je i ucieleśni w sposób odpowiedni, wówczas u zna. na. zostaje za prawdziwą kobietę" . W skład konstruowanej społecznie tożsamo­ ści kobiety wchodzi nie tylko sposób zachowa­ nia, charakter, wyznawane przez nią wartości, ale przede wszystkim jej wygląd zewnętrzny: „można bez większej przesady stwierdzić, iż zorientowana na spektakl - kultura globalna jest kulturą ciała, które staje się jedną z najważ3 różnymi drogami (system edukacji, kodeks prawny itp.) takiego oddziaływania na społeczeństwo, by tworzące je jednostki postrzegały rzeczywistość w kategoriach, za Ch. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, które wyrażają punkt widzenia klas dominujących. Wydawnictwo UJ, Kraków 2005. Zarazem postrzegają one swoją sytuację jako naturalną 3 A. Gromkowska, op.cit. Ten monopol na „prawdziwość" lub nawet korzystną czy pożądaną dla nich samych (por. opiera się na dominacji oficjalnego, powszechnie m.in. P. Bourdieu, Reprodukcja. Elementy teorii systemu przyjętego języka i oficjalnej wiedzy, uniwersalnego nauczania, Warszawa 2006). dyskursu. Przemoc symboliczna polega na uzyskiwaniu nu BARBARZYŃCA ��Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej niejszych narracji codzienności" . Ideał kobie­ cej urody i tego, co uznawano za piękne ciało, ewoluował w ciągu wieków. Dziś zmiany te następują w o wiele szybszym tempie, wraz ze zmianą sezonów mody. I tak jak nie istnieje j u ż tylko jeden dominujący sposób realizowania roli kobiety, tak samo nie istnieje jeden „właściwy" kobiecości wygląd. To, co możemy natomiast zaobserwować, to pewne dominujące reprezen­ tacje, które są przez opinię społeczną prefero­ wane, przedkładane nad inne i jeśli okaże się to konieczne, zostają kobietom narzucone . Kobieto może być definiowana poprzez swo­ ją wizualność, a w kulturze popularnej da się wyróżnić różne „formy" kobiecości - business­ woman, kura domowa, nastolatka, sportsmenka, anorektyczka, dziwka. Każda z nich reprezentu­ je inny „ideał" wyglądu ciała czy też odpowied­ niego dla niej stroju. Pośród tych ewoluujących i zmiennych wzorców i modeli istnieje ten, który szczególnie mnie interesuje - kobiety konsekro­ wanej. Wybór drogi życia zakonnego pociąga za sobą określone konsekwencje - idąc do klasz­ toru, kobieta przyjmuje pewien jednoznaczny styl życia, system wartości, wizerunek. Choć charyzmaty poszczególnych zgromadzeń są róż­ ne, w każdym z nich przestrzega się trzech rad ewangelicznych - czystości, ubóstwa i posłu­ szeństwa. Założeniem leżącym u podstaw życia zakonnego jest wyłączne poświęcenie się Bogu, jak mówi Jan Paweł I I : „Jest to ewangeliczny ide­ ał dziewictwa, w którym zarówno godność, jak 4 5 75 i powołanie kobiety urzeczywistnia się w sposób szczególny. W tak pojętym dziewictwie docho­ dzi do głosu tak zwany radykalizm Ewangelii: wszystko opuścić i pójść za Chrystusem. Nie można tego porównywać z samą bezżennością w znaczeniu niezawarcia małżeństwa, g d y ż dziewictwo nie ogranicza się do samego «nie», natomiast zawiera głębokie «tak» w porządku oblubieńczym: oddanie siebie z miłości w sposób zupełny i niepodzielny" , a poprzez poświęcenie dla Boga - poświęcenie się ludziom: „W stosun­ ku do Chrystusa (...) miłość oblubieńcza, której macierzyński potencjał kryje się w sercu kobiety, jest także gotowa otworzyć się w stosunku do wszystkich i każdego" . Wstępując do zgromadzenia, przyszła siostra może zdecydować się na życie w zamkniętej klauzurze lub też na prowadzenie działalności apostolskiej albo innej posługi w zgromadzeniu czynnym. Zawsze jednak będzie to życie w spo­ łeczności złożonej z samych kobiet, zgromadzo­ nych pod jednym dachem i dzielących z sobą wszystkie codzienne doświadczenia. Wspólno­ cie, która według Dietricha von Hildebranda jest „realną całością" , konstytuującą się w oparciu o podzielany przez wszystkie członkinie system wartości . Dodatkowym, wizualnym już, wyróżnikiem „bycia zakonnicą" jest noszenie specjalnego ubioru, jakim jest habit. Wygląd habitu wyka­ zuje pewne różnice w zależności od zgroma­ dzenia, jednak da się wyróżnić pewien ogólny kanon - jest on długi do kostek, ma długie ręka6 7 8 9 4 A. Gromkowska, op.cit. czynienia nie z taką przez nas samych ustanowioną 5 Przejawy „niesubordynacji" mogą być napiętnowane jednostką podziału, którą zwyczajowo hipostazujemy społecznie - por. określenie „babochłop". 6 Jan Paweł I I , Mulieris Dignitatem, Rzym 1988. 7 Jan Paweł II, op.cit. Trzeba zauważyć, że rola kobiety zostaje tu przez papieża sprowadzona do macierzyństwa (a więc de facto płciowości) - czy będzie ono fizyczne, czy „duchowe". 8 „Trzeba sobie w pełni uświadomić, co następuje: w przypadku konkretnej rodziny, zakonu, mamy do nu BARBARZYŃCA jako twór realny, ale która w istocie nie ma obiektywnej realności, lecz z tworami autentycznie obiektywnymi, które w swojej jedności są niezależne od naszego wyobrażenia". D . von Hildebrand, Metafizyka Fragmenty, [w:] „Znak" (10)2006, Kraków. 9 D . von Hildebrand, op.cit. wspólnoty. �76 Agnieszka Poźniak wy, jest luźny, raczej workowatego kroju (cza­ sem przewiązany w pasie), najczęściej (przynaj­ mniej w wypadku sióstr po ślubach wieczystych) w ciemnej, stonowanej kolorystyce, nieodłącz­ nym jego elementem jest welon, „bo mężczyzna nie powinien być zawoalowany, ponieważ jest obrazem i chwałą Boga. Ale kobieta jest chwałą mężczyzny. Dlatego powinna mieć welon (po grecku władze) na głowie" . 10 Kobiecość - rozważania w kontekście cielesności Nie tylko w religii chrześcijańskiej, ale w kul­ turze europejskiej w ogóle, istotny jest problem ciała i jego wzajemnej relacji z duszą. Panuje przekonanie o rozdziale tych dwóch elementów. Dualizm ten pojawił się j u ż m.in. u Pitagora­ sa , a następnie był rozważany przez kolejnych greckich filozofów W średniowieczu przybrał formę potępienia ziemskiej powłoki, wystawie­ nia jej na umartwienia i niekiedy drastyczne praktyki ascetyczne oraz uznania niematerialnej duszy za jedyną wartą uwagi cząstkę człowieka. Dualizm ten widoczny jest także w koncepcji kartezjańskiej, która wywarła duży wpływ na myślenie Zachodu. Według niej dusza to my­ śląca część człowieka, natomiast ciało to jedynie sprawnie działający biologiczny mechanizm . W pewnvch momentach historycznych ciało po­ strzegane było wręcz iako źródło w s z e l k i e j zła odrzucane iako siedlisko erzechu diabła pokus' Kościół naaal traktuie cielesnośćz oeromna re­ zerwa W doktrynie rehminei naiważnieisze iest zbawienie żywot wieczny dusza-ciało podatne na zmysłowość i grzeszne, odwodzi od zbawięnia W tvm niecili człowiek iakbv rozpada sie na część cielesną (nacechowaną negatywnie) i du11 12 10 Drugi dyskurs nad Genesis cytuję za: D . Sawyer, Kobiety i religie w początkach 11 naszej ery, Astrum, Wrocław 1999. Szerzej w M . Eliade, Orfeusz, Pitagoras i nowa eschatologia, [w:] idem, Historia wierzeń chowa (pozytywną). W historii chrześcijaństwa ciało było potępiane, a cielesność odrzucana do tego stopnia, że na przykład Justyn Męczennik nie mógł sobie wyobrazić Marii rodzącej natu­ ralną drogą biologiczną. Nieufność wobec ciała, seksu, zmysłowości wyraża się najpełniej w stosunku chrześcijań­ stwa do kobiet i kobiecości. Poza przypisywa­ niem jej cech charakteru świadczących o słabości i skłonności do występków wizerunek kobiety konstruowany jest w nim przez pryzmat kobie­ cej fizyczności, seksualności. W ciało kobiety wpisana jest (fizjologiczna) możliwość wydawa­ nia na świat życia. Z seksem natomiast związano upadek człowieka i wygnanie z raju. Kobieta, pokutując za grzech biblijnej Ewy, ma rodzić w bólu. Ciało zostaje potępione, bo uległo pod­ szeptom szatana, a kobieta zostaje sprowadzona jedynie do funkcji prokreacyjnej: „Nie wiem, do jakiej pomocy mężczyźnie została stworzona ko­ bieta, jeśli wykluczymy cel prokreacji. Dlaczego mimo to cel ten się wyklucza, nie rozumiem. Jeśli kobieta nie została dana mężczyźnie do po¬ mocy w rodzeniu dzieci w takim razie do czego ? Mozę do tego, by uprawiali ziemię? W ta­ kim razie lepsza pomocą dla mężczyzny byłby mężczyzna To samo tyczy sie pociechy w samot ności O ileż przyiemnieisze iest życie i rozmo wa edv m i e s z k a ć z soba dwai przyiaciele mz mężczyzna i kobieta" . Akt seksualny natomiast postrzegany iako moment w którym przech iest przekazywany koleinem,,' nokolenin któremu towarzyszy żądza wzbudzana nrzeź kobietę staie sie aktem k a l a n y m ciało i dnsze któreaó należy sie wstydzić N i e wchodź w zażyłość ze śniewaczka Iw iei zamiary cie nie nsidl.ły N i e 13 wLtrm I L i r e I v ś n , ™ H k i e m nie wpadł w sidła kar T iei powodu T ) Odwróć 12 R. Descartes, Rozprawa o metodzie, PWN, Warszawa 1981. 13 Święty Augustyn, De Gen. ad litt. 9, 5-9. i idei religijnych, t. 2, I W PAX, Warszawa 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej oko od pięknej kobiety, a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień. Z kobietą zamężną nigdy razem nie siadaj ani nie ucztuj z nią przy winie, aby przypadkiem twa dusza nie skłoniła się ku niej, byś przez swą namiętność nie potknął się aż do zagłady" (1 Kor 9, l n , BT). Kobietę uzna­ wano za skalaną nie tylko ze względu na funkcje fizjologiczne związane z ciążą i porodem, ale także z menstruacją. Biblia mówi: „Niewiasta, która co miesiąc cierpi płynienie krwi, przez siedem dni będzie odłączona. Każdy, kto się jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora. I na czem by spała albo siedziała we dni odłączenia swego splugawione będzie" (Księga Levithicus R X V 19-24) wtóruje jej British Medical Journal" pisząc w roku 1878- " M I C S O dotknię­ te przezkobiete w stanie menstruacji podlega zepsuciu" Aby dopełnić wizerunek kobiety jako istoty 'podejrzanej" ze względu na swoja cielesność przywołaimy ieszcze znane słowa św Odona: Gdyby ludzie mogli dostrzec to co'kryie sie cod skóra osiadanie kobiety D O ' wodowałoby tylko wymioty Skoro sami nawet koniuszkami palców nie chcemy dotykać śluzu i łaina dlaczego tak gorliwie nożadamv obiecia naczynia z nieczystościami?" 14 15 Alternatywą dla brudnej i grzesznej kobiecości, skalanej przez swą cielesność i seksualność, jest w chrześcijaństwie odniesienie się do wizerunku czystej, dziewiczej, posłusznej woli Boga Maryi. 14 Fragment „British Medical Journal" cyt. za: Szczecin 1987. Seksualizm w historii chrześcijaństwa, Agencja Wydawnicza Uraeus, Gdynia 1994. 16 16 17 18 na. kanwie pejoratywnego wartościowania ciała ludzkiego iako siedliska pokus grzechu zła Swoie źródło maia one u zarania ruchów chrzęści ańskich a szczególnie były nasilone w III i IV wieku (ere' mickie masowe ucieczki na pustynne tereny Nubii oraz Fpinm róre Athos nad Morzem F J s k i m ^ Dualizm ten jest silnie zakorzeniony wchrześciiaństwie nomimo że nrawdv wiarv określaia człowieka jako jedność ciała i duszy" . Jak zauważył biskup Bernard Heitz-wchrześcijaństwie wykształciły się jedynie trzy modele, dyskursy kobiecości: matka, święta i prostytut19 Grzegorz z Nysy, Bazyli, Jan Chryzostom, Atanazy, Hilary z Poitiers, Ambroży, Augustyn, Hieronim czuli potrzebę Święty Odo (878-942), cyt. za: D . Karlheinz, Krzyż Pański z Kościołem: Mamy tu do czynienia z dwoma skrajnymi typa­ mi reprezentacji - grzesznica (Ewa i każda inna kobieta) i święta (Maria). Przy zarysowaniu tego dwubiegunowego podziału następuje idealizacja dziewiczości oraz stworzenie modelu, w którym rezygnacja z seksualności ciała i asceza stanowią podstawę drogi ku świętości . Asceci w różnych religiach i czasach widzieli w ciele przeszkodę sto­ jącą na drodze do osiągnięcia zbawienia. Umar­ twiali oni ciało, w konsekwencji doprowadzając do jego wyalienowania . Model świętej kobiety, dziewicy i ascetki, zakładał, że odwraca się ona od swojego ciała, traktuje je z pogardą, umartwia, męczeńsko ginie, sprzeciwiając się np. przymu­ sowi społecznemu, który chce wtłoczyć ją w tra­ dycyjnie „cielesne" role żony i matki . Podobną wersję osiągnięcia świętości poprzez zniwelowa­ nie roli ciała propagowały wspólnoty zakonneW historii zakonów chrześcijańskich odnaleźć można podobne praktyki osadzone wychwalali taki sposób życia. Grzegorz z Nazjanzu, M. Kozakiewicz, Kobieto, ty wieczna istoto, Glob, 15 „Święty Justyn mówi z dumą o dziewicach chrześcijańskich, przeciwstawiając ich życie zepsuciu szerzącemu się w świecie. Od III do V wieku powstaje opiewania dziewictwa" (cyt. za: F. Ciardi, zakonna. Ideał a rzeczywistość, 17 Por. P. Shirard, Ciało, piękno eSPe, Kraków 2005). i seksualność, „Konteksty", 18 Przykłady - por. U . Janicka-Krzywda, Patron, atrybut, symbol, Pallottinum, Kraków 1988. 19 stwierdzić, że wszyscy wielcy Ojcowie tego okresu Warszawa 1987. BARBARZYŃCA Wspólnota 4/1999. obszerna literatura na temat wartości dziewictwa. Można nu 77 J.W Kowalski, Świat mnichów i zakonów, PWN, �Agnieszka Poźniak 78 ka. Matka i prostytutka mają rolę w y r a ź n i e instrumentalną: matka jako dająca poczucie bezpieczeństwa (bądź jako matka-żona rodząca dzieci), zaś prostytutka jako ta, która zaspokaja mężczyznę seksualnie. Nawet „rola" świętej nie zapewnia pełnej dowolności dla rozwoju ko­ biecości. Świętość kobiety, o czym pisze s. Mał­ gorzata Borkowska, definiowana jest bowiem poprzez jej relacje do mężczyzny (a raczej ich brak): dziewica lub wdowa . We współczesnej, jak zostało to powiedziane wyżej: zorientowanej na spektakl i obrazkowej, kulturze popularnej ciało stało się czynnikiem, który określa wartość jednostki. Podlega ono ciągłej ocenie ze względu na realizowanie na­ rzucanych przez tę kulturę konstrukcji, modeli, reprezentacji. Jego wygląd ma zasadniczy wpływ na tożsamość osoby, to, w jaki sposób postrzega ona siebie i innych. Ciało musi zatem wpisać się w pewien obowiązujący dyskurs, może przy tym zostać zaakceptowane lub odrzucone, ale nigdy nie jest neutralne, wolne od kulturowego przy­ pisywania znaczeń: „Ciało nie istnieje «samo w sobie» wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała «naturalnego» - jest ono zawsze defi­ niowane poprzez kulturowe i społeczne procesy. W ich trakcie konstruowana i rekonstruowana jest prawdziwa wiedza o ciele. Społeczne presje na jednostki powodują, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniania w ciałach. Wie­ dza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane, pożądane, a przede wszystkim nor­ malne), ma charakter normatywny i dyscyplinu­ jący. Wyznacza kryteria analizy, wartościowa­ nia i klasyfikowania ciał" . We współczesnym dyskursie wizerunek idealnego kobiecego cia­ ła zaprzecza funkciom fizjologicznym Figura smukłej, delikatnej, wąskiej w biodrach kobiety 20 21 20 M . Borkowska, Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich 21 w XVII-XVIII Z. Melosik, Tożsamość, w., PIW, Warszawa 1996. ciało i władza, Edytor, P o z n a ń - nie jest z punktu widzenia biologii idealna do rodzenia dzieci. „Prawdziwa" kobieta to przede wszystkim uczta dla oczu. Inteligencja i walory umysłowe pozostaj ą miłym, choć niekoniecznym, dodatkiem. Kobieta wciąż jest przede wszystkim ciałem. Ciało kobiece jest modelowane i podda­ wane przez kulturę obróbce na wiele różnych sposobów. Trwałym elementem zachodniego światopoglądu pozostaje to, że kulturowe kono­ tacje ciała nadal umieszczają kobietę w porządku natury jako zdeterminowaną przez swoją fizjo­ logię i funkcję reprodukcyjną, w przeciwieństwie do mężczyzny, który przynależy do kultury . Od czasów starożytnych po współczesność kobieta jest więźniem swojego ciała, które poddawane jest nieustannym praktykom dyscyplinującym. Jako ucieleśnienie sił natury, przyrody, a zatem nieprzewidywalna i nieokiełznana, poddawana jest kontroli „zewnętrznego oka" nadzorcy, który formuje ją według swoich upodobań. 22 W dyskursie cielesności modele ciała męskie­ go i kobiecego różnią się od siebie. Podczas gdy od ciała męskiego oczekuje się siły, mocy, sprawności fizycznej i świadczącej o niej muskulatury, kobie­ ca sylwetka powinna być raczej drobna, szczupła i delikatna. Mimo iż może nam się wydawać, że egzystujące w kulturze „warianty" kobiecości są w stosunku do siebie w pewien sposób „równo­ rzędne", to niektóre z nich dominują nad inny­ mi. „Idealny" wizerunek kobiety łączy w sobie cechy fizyczności z cechami charakteru - praw­ dziwa kobieta ma filigranową sylwetkę, zadbane paznokcie, lśniące włosy, promienny uśmiech i idealny makijaż, jest wzorową żoną i matką, od¬ noszącą zarazem sukcesy w życiu zawodowym, jest samodzielna, przebojowa i niezależna. Można zatem powiedzieć, że we współcze­ snej kulturze j u ż nie dusza, ale ciało, i jego wy- 2 2 S.B. Ortner, Czy kobieta ma się ta\ do mężczyzny ja\ natura do kultury?, [w:] T. Hołówka, Nikt nie rodzi się kobietą, Czytelnik, Warszawa 1982. Toruń 1996. BARBARZYŃCA EDD8 �79 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej gląd, wybiło się na pierwszy plan. Nie znaczy to, że przestało być umartwiane, zmienił się tylko sposób jego dyscyplinowania. Zamiast poddawać je ascetycznym torturom, mającym na celu jego poniżenie, wyzwolenie duszy z cielesnej powło­ ki poprzez cierpienia fizyczne, umartwia się je, wtłaczając w ramy obowiązującego dyskursu, aby za pomocą różnego rodzaju środków, takich jak diety, uzyskało wygląd „idealny". Kobiecość ubrana w habitrozważania o stroju zakonnym Elementem charakterystycznym i wyróżnia­ jącym kobiety należące do zgromadzeń zakon­ nych jest noszony przez nie ubiór. Jego krój, kolor oraz rodzaj tkaniny określa reguła danego zakonu. Strój zakonny zazwyczaj składa się z sukni, płaszcza, szkaplerza, welonu oraz pasa lub sznura. Pojawiają się także różne „dodatki" do stroju - medaliki, krzyżyki, różańce, obrącz­ ki. Habit jest pierwszym zewnętrznym znakiem statusu społecznego noszącej go osoby, który rzuca się w oczy. Zakonnica wyznaje nim, jakie wartości i styl życia obrała. Strój zakonny jest w dokumentach kościelnych, jak ilustruje to po­ niższy cytat, uznawany za znak ubóstwa i posłu­ szeństwa. „Ubiór zakonny, jako znak konsekracji, powinien być prosty i skromny, ubogi i równo­ cześnie estetyczny, a ponadto zgodnie ganiami higieny przystosowany do warunków czasu i miejsca oraz do potrzeb posługiwania. Ubiór zaś tak zakonników, jak i zakonnic, który nie odpowiada tym normom, należy zmienić" . 23 23 Dokumenty Soboru Watykańskiego I I 1965; Dekret Główną funkcją stroju zakonnego ma więc w in­ tencji autorów tekstów soborowych być funkcja znacząca, czyniąca z niego widoczny dla oczu osób świeckich znak poświęcenia noszących go osób innemu życiu. Funkcja utylitarna i zwią­ zane z nią zagadnienia wygody wspomniane są w drugiej kolejności i nie są tak istotne, co zresztą podkreślają same członkinie zgromadzeń . W rozmowach, które prowadziłam z zakon­ nicami kilku żeńskich zgromadzeń, temat ha­ bitu pojawiał się właściwie za każdym razem. Wywoływały go różne pytania, od tych o powód wyboru danego zgromadzenia poprzez pytania o stosunek sióstr do świata ludzi świeckich i vice versa, życie w zgromadzeniu, zasady, którymi się kierują, po zagadnienie ewentualnych zmian, jakie zakonnice chciałyby wprowadzić do klasz­ tornego życia. Przez same siostry zakonne habit definiowa­ ny jest w pierwszych słowach jako znak ich przy­ należności do Chrystusa, poza tym mówią o nim jako o swoistym „strażniku" składanych przez nie ślubów, a także o jego czysto utylitarnej wygodzie (wstając rano, nie muszą się zastanawiać, co mają na siebie włożyć). Spoglądając z zewnątrz, można postrzegać go np. w kategoriach ubioru uniformu, podobnego w swojej funkcji do mun­ durów policyjnych czy strażackich, który określa w sposób jednoznaczny profesję danej osoby. Ciekawe możliwości interpretacji otwiera też dostrzeżenie w stroju zakonnym swoistego rodzaju „tekstu", który niesie z sobą rozmaite interpretacje. Odwołując się do teorii Bennetta i Woollacotta , która rozumie tekst jako 24 25 25 26 T. Bennett, J. Woollacott, Bond and Beyond: The o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae Political Career of a Popular Hero, Hampshire 1987. Caritatis. 26 24 Wszystkie pytane siostry podkreślały, że w ich zgroma­ dzeniach posoborowe zmiany w stroju zakonnym szły Terminu „tekstowość" badacze używają na określenie charakterystycznego dla danej społeczności sposobu odczytywania tekstu. Odczytanie tekstu jest zależne od w kierunku uczynienia go wygodniejszym, jednakże kontekstu, w jakim został on wytworzony oraz w jakim w każdej wypowiedzi padało stwierdzenie, że obecny strój był czytany. jest też uciążliwy i daleko mu do wygody strojów świeckich. W) PD08 BARBARZYŃCA �Agnieszka Poźniak 80 miejsce, w którym w konkretnych warunkach (kontekstach) czytania powstają określone dys­ kursy, ten zewnętrzny znak, jakim jest habit, wyznacza rolę zakonnicy w dyskursie społecz­ nym. Czyni z niej osobę publiczną, która staje się tekstem i pozwala się „odczytywać" w roz­ maity sposób, zależny od warunków, w jakich to czytanie się odbywa, oraz preferowanych w danej grupie społecznej sposobów odczyty­ wania tekstów. Strój zakonny z jednej strony może być rów­ noznaczny z tym, że nosząca go osoba posia­ da nadprzyrodzone łaski, jest w pewien spo­ sób „niezwykła" poprzez swoje poświęcenie się Bogu i zostaje „automatycznie" obdarzona szczególnym autorytetem, niezależnym od jej faktycznej wiedzy, i szacunkiem wynikającym z faktu głębokiego poważania dla życia konse­ krowanego. Tym samym habit może się więc stać źródłem różnego rodzaju przywilejów. Z drugiej jednak strony ten sam strój wywołuje reakcje skrajnie negatywne, wrogie czy wręcz agresyw­ ne QQ może być spowodowane stereotypem za­ konnicy darmozjada" która ucieka od trudów życia codziennego, podejmując życie klasztor ne zapewniające 'jej wikt i opierunek za nic" Można więc odwołując sie do teorii Goffmana ' stwierdzić źe w takich wypadkach zakonnice moga mieć s t~at~ii s jednostek naznaczonych" Habit i a k o rekwizy stale obecny i widoczny na nierwszy r z u t oka u ł a t w i a myślenie o n o s z ą c e , osobie w mechanizmy kategoriach stereotypów iezo widok ugo myślenia uproszczone nnrotczone u rr uu cc h i iaam miiaa meciiaiiizmy mysiema 27 ań <jrhpmatvr7npffo k t ó r e n i e 7 a H a i e cnrłie t r n H i i go, scnematycznego Które me zadaje sopie truou przeprowadzenia gięDszej analizy inaywiauai- ne] ]ednostki. Niezależnie od tego, jak zostanie zinterpre­ towany i odczytany, strój zakonny jest czymś więcej niż „rekwizytem", „kostiumem" wykorzy­ 27 E. Goffman, Piętno, Gdańsk 2005. Rozważania o zranionej tożsamości, stywanym przez aktora grającego jakąś społeczną rolę . Jego znaczenia rodzą się i nabierają kształ­ tów w interakcjach społecznych, w kontakcie z ludźmi świeckimi, w kontekście społecznym, w dyskursie. 28 W dalszej części tekstu poddam analizie zna­ czenia, jakie mogą być nadawane habitowi ze względu na jego „wizualność", czyli zewnętrzną, a zatem najbardziej zauważalną, obecność. Habit to w odbiorze wizualnym po prostu ubranie. Jak każdy inny strój - jedna z m o ż l i ­ wych opcji okrycia ciała. Siostry często (z hu­ morem) wspominają, ż e obce są im dylematy innych kobiet z gatunku „nie mam co na siebie włożyć". One zawsze wiedzą, co mają nosić, i oszczędza im to spędzania zbędnych godzin przed szafą i lustrem. Jednak o roli stroju właści­ wie od początków jego istnienia decydowały nie tylko względy praktyczne - służył on nie tylko do zakrycia ciała czy ogrzania go. Za jego pomo­ cą człowiek wyrażał przynależność do określo­ nej grupy status społeczny zawodowy a także emocje ak żałobę czy radość. Strój zakonny zatem stanowi przede wszystkim jeunoznacz ny znak wizualny przynależności do określo nego modelu" ż y c i a - :życia konsekrowanego a zatem i d o określonej grupy osób - „powołanvch" do takiego życia a wiec w jakiś sposób wybranych" czy naznaczonych" lak może działać taki znak?"Jaki ciąg znaczeń urucho­ mić^ W Dierwszei koleiności definiuie on dana kohiete iako n h ™ L zakonnice w oaóle" n d r . y t , " J l w e t k e Postronny „ h n n , w t . k l opserwator „ooczyta syiwetKę upraną w taKą powłóczystą szatę jaKo osopę, Która wyDraia oKreslony typ życia, najczęściej na tym identytiKacja się Kończy, niewielu swiecKicn potrafi bowiem powiedzieć, z jakiego zgromadzenia wywodzi się siostra, jaki jest jego charyzmat, a zatem jakie wartości i przekonania m o ż e re28 Mówiąc o odgrywaniu społecznych „ról" , nawiązuję do książki E. Goffmana Człowiek ™ t e a t r z e ży cia codziennego, Wydawnictwo KR, Kraków 2006. BARBARZYŃCA nn �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej 81 prezentować zakonnica . Ubiór ten powoduje też, że rodzą się w ludziach świeckich określone skojarzenia i oczekiwania w stosunku do osoby, która go nosi. Pomimo że jej nie znają, mogą nie zamienić z nią nawet zdania, ale jednak zdaje im się, że „wiedzą", jaka jest i czego się po niej spodziewać. Oczekiwania te są bardzo ogólne, co znów wynika z faktu trudności jed­ noznacznego rozpoznania typu charyzmatu, a więc dotyczą „typowej" zakonnicy i tego, jaka ona powinna być, jak się powinna zachowywać, co jej wypada, ci cze^o nie wypada robić czy mówić. Wizerunek siostry zakonnej skonstruowćiny przez „wiedzę potoczną" rysuje się mniej więcej następująco: każda siostra powin¬ na być życzliwa Wodna zawsze uśmiechnięta i radosna uczynna opiekuńcza pokorna ma zachowywać sie prźyiaźme mieć zawsze czas dla innych którzy w danym momencie chcą z ma porozmawiać nie wolno iei unosić sie s i e w e m czy krzyczeć Nie nowin na także bez wyraźnego uzasadnienia wychodzić noza teren klasztorn W y H a i e sie ze większość elementów świeckich. Często w rozmowach podkreślają one, że noszenie habitu jest dla nich ważne, gdyż mając go na sobie, nawet nieświadomie, mogą spowodować w kimś pozytywną przemia­ nę. Ich osoba może wywołać refleksje poprzez sam fakt, że noszą strój, który jednoznacznie je identyfikuje i wskazuje, kim są. Podkreślają, że jeśli osoba mijana na ulicy, widząc je, choć­ by pomyśli o Panu Bogu, zastanowi się przez chwilę nad sprawami religii, a przynajmniej nad tym, „czemu taka ładna dziewczyna zamknęła się w klasztorze", to j u ż jest w jakimś sensie ich sukces" Ale musimy pamiętać że aby ten „sukces" był'możliwy dla przechodnia mijają­ cego siostrę zakonna ona faktycznie musi coś znaczyć" tzn. iei wydad zewnętrzny konotuie jakieś dodatkowe treści Człowiek ten jest więc członkiem społeczności w której istnieje pe wien akceptowany powszechnie model osoby konsekrowane! wobec którei społeczność ma określone wspomniane wcześniei •Dczekiwania dotyczące 'iei zachowania i cech charakteru czy h istnieie kontekst w którym dany tekst iakim drłaH^rh V n a W 29 30 .nrowoL^Hl^" wi.e sKiaoającycn się na zdroworozsądKowy wize¬ runek „typowej zakonnicy pokrywa się z,ocze­ kiwaniami Kierowanymi do modelowej kopiety, kobiety w roli zony i matki, tak jak Kreuje jej wizerunek tradycyjny system patriarcnalny . l a k j a k strój zakonny jest „reliktem przeszło­ ści nawiązującym do tradycyjnej tunkcji stroju jako znaku semiotycznego, tak tez oczekiwania tormu owane wobec sióstr zakonnych przecho­ wały elementy „tradycyjnego pojmowania roli kobiety Ciekawe są również oczekiwania samych sióstr co do oddziaływania ich stroju na ludzi 29 Inaczej oczywiście wygląda sytuacja w przypadku o . o L „hrana w h.hit L,r 7 ..'równo wytworze Obserwując, co się dzieje dalej w ciągu zna­ czeń, uruchamianym przez znak, jakim jest ubiór zakonny - po określeniu przynależności sio­ stry w habicie do szerokiego grona kobiet kon­ sekrowanych, strój ten definiuje ją także, j u ż na kolejnym poziomie „wtajemniczenia", jako członkinię konkretnego zgromadzenia. Identy­ fikacja taka mało powszechnej wśród osób świeckich, znajomości różnic pomiędzy strojami i dodatkami charakterystycznymi dla poszczególnych zakonów. Same siostry bezbłęd- 31 O wizerunku kobiety i jej tradycyjnie pojmowanej samych sióstr, które zawsze rozpoznają „swoją", a także roli - patrz m.in.: S. Walczewska, A. Titkow, Glos mają zidentyfikują siostry z innych zgromadzeń. kobiety. Teksty feministyczne, Convivium, Kraków 1992; 30 O wiedzy i myśleniu potocznym patrz m.in. T. Hołówka, Myślenie zdrowego rozsądku, W) PD08 potoczne. Heterogenicznosc PIW, Warszawa 1986. BARBARZYŃCA K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, Białystok 2000. �Agnieszka Poźniak 82 nie rozpoznają w tłumie „swoją" siostrę. Zatem habit jest narzędziem tworzenia tożsamości danej wspólnoty i swoistym znakiem rozpoznawczym. Znakiem, którego nie mogą się pozbyć (reguły za­ konne nakazują bezwzględne noszenie habitu), co niejednokrotnie jest (co może być) źródłem cierpień. Praktycznie każda z sióstr, z którymi rozmawiałam, wspominała sytuacje, kiedy ten widoczny znak, jakim jest habit, prowokuje za­ chowania szydercze lub nawet agresywne. Cechą charakterystyczną bycia zakonnicą jest więc to, że nie ma ona możliwości „wyjścia" ze swojej „roli". Możliwość taką mają np. księża, którzy rjfiogą pilblicznie występować „po cywilnemu", natomiast zakonnice nie. Pytane, czym jest dla nich habit, siostry zaznaczają nie tylko jego rolę jako znaku dla osób z zewnątrz, który pozwala świeckim zi­ dentyfikować ie iako zakonnice ale równie często podkreślają zejesttoich wewnętrzne oko" które ie dyscyplinuje Przypomina ono iak siostra ma sie zachowywać co jej wolno a'czego nie wy­ pada" ze względu na to ze iest siostra zakonna Ten wewnętrzny stróż działa nawet wtedy, gdy dana siostra nie iest we wspólnocie która może jej zachowanie skontrolować i ocenić. Znów więc widzimy iak siostra nod oresia" habitu wchodzi w role która umieszcza ia w dyskursie definiuia cym osobę konsekrowaną . 32 Oczywiście zarówno siostry, jak i ludzie świeccy zdają sobie sprawę z istnienia zakonów bezhabitowych. W tych zgromadzeniach także obowiązują określone reguły, siostry składają śluby, a jedyną cechą, która odróżnia je od zgro­ madzeń habitowych, jest brak jednolitego kroju ubioru. Co ciekawe - wszystkie moje rozmów­ czynie podkreślały, że nawet gdyby przyszło im z jakichś powodów zdjąć habit, pozostały­ 32 Przykład pochodzi z badań Cheryl Reed nad by nadal siostrami zakonnymi, nie przestałyby się identyfikować ze swoim zgromadzeniem, nic też nie zmieniłoby się w ich zachowaniu czy wyznawanych wartościach . Niemniej jed­ nak brak habitu w niektórych zgromadzeniach uważają często za „zbyt swobodne" odczytanie w s k a z ó w e k Soboru Watykańskiego I I . Sobór ten zalecił zgromadzeniom zakonnym większe otwarcie na ludzi świeckich oraz „wyjście" do świata. Siostry widzą więc w idei rezygnowania z habitu nadmierną chęć „wtopienia" się w tłum, błędne odczytanie tej idei „wyjścia" do ludzi. Przyznają, że być może ułatwia to w jakiś sposób dotarcie do ludzi świeckich z treściami lizacyjnymi jednak dla samych zakonnic niesie niebezpieczeństwo „zatracenia się" w świecie, właśnie m.in. ze względu na brak z jednej strony zewnętrznego stróża" a z drugiej brak autory¬ tetu który w oczach świeckich nadaje im habit Niejednokrotnie pada argument- No bo ieśli me mam habitu to skad ktoś może wiedzieć ze ia sie poświeciłam Bogu ze iestem siostra? Tak widzę księdza bez koloratki to go nie pozdrowię bo skad mam wiedzieć ze tó ksiądz ? Duch Świe ty m i tero nie podpowie" T y m s a m y m cierni autorytet Bosa k t ó r y nie doznał należne™ mu szacunku za pośrednictwem pozdrowienia jego słusi Wvdaie sie ż e ten z e w n ę t r z n y z n a k iest poważnym argumentem dla aspirantek zasta33 34 n a w i a i a c y c h sie n a d w v h o r e m ż y c i a zakonnecro i zgromadzenia K a ż d a7 do któreao chciałyhy wstanić dń«rr . W ó r , r n n L „ a ł a r n deklarnwa ' tZn.l S i TH w 7 ZZZ^Zuh^ zwracała uwagę, czy jest on nabitowy, czy DeznaPitowy. jeszcze wyraźniej w d a ć to w spojeczen- stwie amerykańskim. Cheryl Reed po badaniach a nun. Ch Reed, The Politics of the Habit, http://www. zakonnicami amerykańskimi: A couple of months after aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. her habit ceremony, I asked Sister Mary Anselma if she felt 33 like a sister. She told me that sometimes she forgets, but then żadna z sióstr nie stanęła bowiem przed takim wyborem. she looks down at her habit and it hits her that she's really 34 Należy podkreślić deklaratywność tych wypowiedzi, Siostra, 53 lata. BARBARZYŃCA EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej wśród żeńskich zgromadzeń zakonnych doszła do wniosku, że „po wielu latach prób pozbycia się [przez amerykańskie zakony] habitu nie­ wiele osób spodziewało się, że ten staroświecki strój będzie tym, co zachęci kobiety wychowane w duchu feministycznym. Jednak młode za­ konnice mówiły m i , że habit jest faktycznym magnesem. Ich zdanie zdają się potwierdzać badania przeprowadzone przez Georgetown University, które pokazują, że w tym kraju trady­ cyjne zgromadzenia zakonne, które pozostawiły habit, przyciągaj ą trzykrotnie więcej kobiet niż te postępowe, których większość habit odrzuciła" . Jak widać, habit pozostaje silnym wizualnym przekazem, który identyfikuje i określa dany typ życia, staje się reprezentacją wyznawanego systemu wartości, a jednocześnie widocznym dla innych znakiem poświecenia i akie podieła dana osoba Mozę trudno sobie wyobrazić że osoby które poświeciły sie dla świata nieziemskiej' przvwiazuia wage do rzeczy tak materialna iaka iest ubranie niemniei iednak to ze młode dziewczyny wstepuia raczei do zgromadzeń w których beda musiały nosić habit może tez wynikać z faktu ze chcą przyciągać uwagę osób świeckich chcą być rozpoznawane przez swoi a nrofesie Obcy Indzie często zaczeniaia zakon nice w habicie nrosza ia o modlitwy chwile rozmowy dzielą sie problemami czy choćby 35 lULiiiuw jj VJ.ZJIv_ic£ V i liii V-.ZJy L I I U ^ U J żecrnaia sie na iei widok nnhlicznie okazniac iei szacnnek Ghoć Iwwa to meczące ze słów sióstr winać wvraznie L <a .aHowolońe faktn ,e ludzie wSząTdoceniająi ich^poświęcenie Podążając tropem stroju zakonnego jako znaku semiotycznego, spójrzmy teraz na krój 7 After all these years of trying to get rid of the habit, few thought the antiquated outfit would actually attract women raised in a feminist era. But young nuns told me the habit is a real drawing card. Their statements seem to be backed by research at Georgetown University which shows that traditional religious orders in this country, who have retained the habit, are attracting on average 3-1 more women than progressive orders, most of whom do 35 W) PD08 BARBARZYŃCA 83 habitu. Na pierwszy rzut oka sprawia on wra­ żenie luźnego, workowatego. Najczęściej dość szczelnie zakrywa ciało - jest długi do kostek, ma długie rękawy, jest zabudowany pod szyją. Dodatkowo welon na głowie mniej lub bardziej zakrywa też włosy. Wydaje się niepraktyczny, zwłaszcza w wypadku zgromadzeń czynnych, które prowadzą intensywne prace społeczne, ale też nie wydaje się stworzony do zajęć domowych jak gotowanie czy praca w ogrodzie. Można się zastanowić, czy poza wizualnym wskazaniem, że dana kobieta poświęciła się określonemu ty­ powi posługi, nie miał (ma?) on także na celu, aby w pewien sposób pozbawić ją wymiaru sek­ sualnego. Taki typ stroju wizualnie likwiduje płciowość. Tylko wizualnie, gdyż zakonnice na­ dal pozostają w pełnym wymiarze, zarówno bio­ logicznym iak i świadomościowym kobietami Niemniei iednak habit mógłby być postrzegany iako pewien zewnętrzny znak wyłączenia da­ na kobiety z grona kobiet do wzięcia" panien na wydaniu sytuuiac zakonnice w gronie osób zakazanych" jeśli chodzi o kontakty seksualne Na pierwszy rzut oka wiadomo ze ta kobieta poświeciła sie innemu celowi i realizuie sie w in nei roli w związku z czym rola matki czy zony iest i u ż d l a niei niedostenna I znów habit nrzv nomina o tym zarówno światu zewnętrznemu L' \J 111111C4. \J 1 T U l J * * O V V LCX L. V / ^ J * " £ ŁJII^111 ^ y iak i samei zakonnicy 7 drncriei strony iednak nie snosóh w tym mieiscn nrawem n W s i i nie wspomnieć o nzycin hahiti, nrzez knltnr^ nonnlarna iako r e k w L t n w e r l c e r . v wrer. nornoarafi, 7 ^ ^ ^ ^ ^ pojawh^ not wear the habit. Ch. Reed, The Politics of the Habit, tekst pochodzi ze strony internetowej http://www. aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. Dyskusja na temat skandaliczności używania tego typu stroju do celów pornograficznych wykracza poza ramy tego artykułu, należy jednak zaznaczyć obecność głosów potępiających takie użycie habitu jako symbolu sacrum. 3 6 �84 oczywiście odpowiednio przerobione, skrócone i raczej odsłaniające niż zasłaniające cokolwiek. Habit może więc „deseksualizować" albo wręcz przeciwnie - „doseksualizować" kobietę, w tym wypadku ze względu na swoją „tajemniczość". W przypadku wykorzystania habitu jako rekwi­ zytu erotycznego zmienia się jednak diametral­ nie kontekst tworzenia i odczytywania tego tek­ stu kulturowego i pamiętać należy, że j akkolwiek sposób odczytania czy dekonstrukcji tekstu nie zależy od autora, to z pewnością takie postrzega­ nie habitu nie jest zgodne z intencją środowiska zakonnego. Kontynuując zatem wątek habitu jako znaku „niedostępności" kobiety dla potencjalnych za­ lotników, nie sposób nie wspomnieć o dość w a ż ­ nej semiotycznie jego części - welonie. Welon to przykrycie włosów, a symbolika włosów w kultu­ rze jest bardzo rozbudowana. Jako pozostałość sierści kojarzą się ze zwierzęcością. W kulturze magicznej nieuczesane, rozpuszczone włosy ko­ jarzą się z dzikością i chaosem Natury, uczesane zaś i gładko przylegające do głowy to oznaka poddania się normom Kultury. Fakt nieustanne­ go odrastania włosów (i mit ich ciągłego odrasta­ nia po śmierci) wiąże je z mocami rozrodczymi i płodnością ziemi. W obrzędach, których celem jest zmiana statusu człowieka (tzw. rytuałach przejścia), często dokonuje się czynności zwią­ zanych z włosami. Może to być czesanie, upinanie, ścinanie, przykrywanie itp. Kobiety świeckie miały przykrywać głowy w trakcie nabożeństwa, aby nie rozpraszać uwagi mężczyzn i aniołów, gdyż nie są one obrazem i odbiciem chwały Bożej jak mężczyźni, lecz „odbiciem chwały mężczy­ zny", „gdy modli się z odkrytą głową, hańbi się tak, jakby była ogolona" (1 Kor 11). W polskiej 3 7 Tertulian „o strojach kobiecych": „Jeśliby na ziemi pozostała taka silna wiara, silna jak nagroda za tę Agnieszka Poźniak kulturze ludowej przykrycie włosów czepcem było częścią weselnego obrzędu oczepin, który pannie nadawał status mężatki. Podobne zna­ czenie można przypisać welonowi zakonnemu. Jeśli mówimy, że cały habit jest znakiem oddania kobiety Bogu, welon byłby dopełnieniem tego wizualnego przekazu, mówiącym o zakonnicy jako poślubionej Chrystusowi. Same siostry czę­ sto wspominają, że habit, a szczególnie welon, czyni z nich „oblubienice Chrystusa" podobne pannie młodej. Jest dla nich znakiem „małżeń­ stwa", jakie zawarły z Chrystusem, składając śluby zakonne. „Trefienie", układanie włosów - to groźna kobieca broń erotyczna. „Włosy nad złoto są sidła zdradliwe, w które ty, panno, łowisz serca chciwe", pisał Jan Andrzej Morsztyn. Zakrycie włosów wracamy znów myślą do odseksualnienia zakon­ nic - byłoby więc wizualnym wyrazem rezygnacji z tego typu zachowań, odcięciem się od własnej erotyki w myśl ślubu czystości i ubóstwa, zgodnie ze słowami Św. Piotra: „Ozdobą waszą niech nie będzie to, co zewnętrzne, trefienie włosów, złote klejnoty lub strojne szaty". Welon byłby więc tym rekwizytem, który definitywnie i ostatecznie likwi­ duje kobiecość (w sensie „erotyzm") zakonnic. W końcu strój zakonny jest też realizacją jednego ze ślubów, które składają członkinie zgromadzeń - ubóstwa. Zakładając habit, sio­ stry jednoznacznie odcinają się od świata, który nieustannie podąża za modą, zmuszając do cosezonowych zmian zawartości szafy. I choć krój habitu również w ciągu wieków się zmieniał - co było wymuszone głównie przez warunki klima­ tyczne lub ekonomiczne - to jednak zmiany te zachodzą niezwykle powoli, z dala od wszech­ obecnego konsumpcjonizmu . 37 pragnęłaby żadnej czarującej sukni, nie mówiąc j u ż 0 sukni zbytkownej. Wolałaby raczej ubogie stroje wiarę oczekiwaną w niebie, to żadna z was, najdroższe 1 dążyła do niedbałego wyglądu. Nosiłaby się jak Ewa, siostry, od momentu, w którym uzna Boga Żywego pogrążona w żałości i pokutująca, aby mogła tym pełniej i dowie się o sobie, to znaczy o kondycji kobiety, nie odpokutować swój grzech strojem wyrażającym skruchę". BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Jak mogliśmy zauważyć, model życia kon­ sekrowanego czy też rola zakonnicy jest tylko jedną z „opcji", które kultura ma do zaofero­ wania kobiecie. Jednym z dyskursów, w który może ona wpisać swoje życie, jedną z ról, w które może się „wcielić". Wybór tej drogi nieodmiennie pociąga za sobą nie tylko akceptację pewnego systemu wartości, nie tylko formuje określony temperament, nie tylko wymaga prezentowania określonego typu zachowań, ale także w sferze wizualnej kształtuje wizerunek kobiecego cia­ ła, ciała obleczonego w habit. Obowiązujący dyskurs określa iaka powinna być prawdziwa" zakonnica, i wiedzą to zarówno osoby świec­ kie, jak i same siostry. Z jednej strony habit jest jednym z niewielu strojów, który tak wyraźnie pełni funkcję znakową, określającą przynależ­ ność i pozycję społeczną danej jednostki, tworzy tekst, który może być odczytany w odpowiednim kontekście, uruchamiając cały system „wiedzy potocznej" na temat noszącej go osoby. Strój ten także określa i umacnia tożsamość danej grupy społecznej oraz jednostki będącej członkiem tej grupy. Z drugiej strony pełni rolę zewnętrznego stróża i jest „kostiumem", którego nie sposób się pozbyć co wystawia noszącą go osobę także na różne niebezpieczeństwa i agresję ze strony nie­ których członków społeczeństwa a zatem w sen¬ sie praktycznym i mentalnym może być krzy­ żem" forma pokuty czy wręcz przekleństwem Ponadtoiesthabitrodzaiemodzieży materiałem' który służy do okrycia tak istotnego elementu kultury jakim jest ciało co czyni z niego element dvskus,i o cielesności Czy można powiedzieć ze habit uwalnia siostry zakonne od przymusu wpisywania sie w fiak powiedziałam na poczat ku - wszechobecna dyskurs cielesności? C z y stanowi w iakimś "sensie ucieczkę od cielesności? 3 8 To się jednak zmienia, np. stosuje się inny materiał do szycia habitów - niejednokrotnie wełna zostaje zastąpiona W) PD08 BARBARZYŃCA 85 Od presji bycia idealnym ciałem? W pewnym sensie na pewno tak. Od zakonnicy nie wymaga się przecież, by była atrakcyjna erotycznie - ale to także jest element dyskursu, który niejako „w zamian" wymaga innych cech charakteru czy zachowania, a także wizualności. Siostra zakon­ na według zasad obowiązującego dyskursu po­ winna nosić habit - ten zewnętrzny znak, który jednoznacznie określa jej przynależność do roli. Rola zakonnicy jest w pewnym sensie określona także przez jej cielesność, choćby w aspekcie jej aseksualności. Oczekiwania społeczne wpisane w ten dyskurs co do „normalnego" ciała zakon­ nego oczekuj ą od niego obleczenia w ubiór, który uczyni zakonnicę „bezpieczną" z punktu widze­ nia reszty społeczeństwa. Czy zatem kobiecość, w kulturze postrzegana, jak mówiłam, głównie przez swoją seksualność, w przypadku siostry zakonnej uwalniałaby się z „okowów" fizjologii? Nie do końca. Zakonnica co prawda nie ma realizować modelu grzesznej Ewy, ale za to oczekuje się od niej wpisania się w model świętej i dziewiczej Marii. Znowu więc następuje jej definiowanie poprzez odniesienie do sfery fizjologii - tym razem poprzez przypi­ saną do modelu zakonnicy rezygnację z funkcji biologicznych (z funkcji biologicznej, jaką jest posiadanie dzieci). Droga ku świętości, którą ma według obowiązującego dyskursu podążać za­ konnica, realizuje się poprzez rezygnację z sek­ sualności ciała i ascezc. Widocznym znakiem tego stał się strój zakonny. Jednak patrząc na to nieco przewrotnie, habit m o ż n a potraktować jako reprezentację głębokiego połączenia wiary z modą. Aczkolwiek niepraktyczne habity by­ wają stylowym, a nawet wytwornym ubiorem. A jak mówią siostry - któraż kobieta nie chciała­ by założyć swojej sukni ślubnej więcej n i ż raz. 38 materiałami lżejszymi. Habit ewoluuje więc także w kierunku większej praktyczności i wygody. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3128edfd8a2ec114828afe62fd71f12.jpg c98c4ed036ddc636269061279da069ed https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33165b2b6f55e7062a5842b7f8d94900.jpg d99a02de41ec012a035fa4a5ba220de8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta w stroju łemkowskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; odzież kobieca ; strój regionalny ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają kobietę w stroju łemkowskim (1) i zbliżenie górnej części stroju przedstawiające koszulę z haftem, gorset (lajbik) i korale (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.12.5_01 PAE_FNK_32.38.X_H.2.12.6_01 biżuteria elementy odzieży gorset Komańcza korale koszula z haftem kultura materialna Łemkowszczyzna odzież odzież kobieca okolice Sanoka strój łemkowski strój regionalny zapaska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cd42c3943059ebf2dd2c3c4182eb558.jpg 46066b1ae8a05fbe9a084d4d6e139fd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta w stroju łemkowskim na tle zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; odzież kobieca ; strój regionalny ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę w stroju łemkowskim zaplatająca warkocz, w tle widoczne elementy zagrody Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.10.3_01 biżuteria Komańcza korale koszula kultura materialna Łemkowszczyzna odzież odzież kobieca okolice Sanoka pierścionek stanik strój łemkowski strój regionalny zapaska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8240e2952af71243f80d687998a780.jpg b6419fb3b0344a30b824b4d5edcea936 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15acdd29e537bc4a9b87beb975375ee9.jpg 81e1349836a71a93d0638b63b8ba3e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta w stroju łemkowskim siedząca na płocie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; strój regionalny ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają młodą kobietę kobietę w stroju łemkowskim siedząca na płocie ; ujęcia przedstawiają tył kobiety Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.10.1_01 PAE_FNK_32.38.X_H.2.10.2_01 elementy odzieży Komańcza koszula odzież odzież kobieca okolice Sanoka stanik strój łemkowski strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21d7fb7f68c5366f8c4153e6eea9a1a7.jpg 1df91efb02c65f966a5d5c5da7dda65b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta wracająca z grzybobrania / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource transport nasobny ; zbieractwo ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę niosącą na karku kosz półkolisty z grzybami. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.18.4_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej kosz okolice Gorlic plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki transport nasobny wiklina zbieractwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac8cfdf6b8f139e3a13548b72011cf51.jpg a6297c6edc030224b3f6156dff853e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta z dwójką dzieci we wnętrzu domu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież dziecięca ; odzież kobieca ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę z dwójką dzieci siedzącą na drewnianym łóżku, na ścianie wiszą koszule i inne elementy odzieży Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.2.15.3_01 koszula Murzasichle obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Nowego Targu strój https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60d7b4252cb5054901736320d614967a.jpg 7859227425a5df994050e696c4ec3fb5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta z dzieckiem na rękach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource odzież dziecięca ; odzież kobieca ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia stojącą kobietę z dzieckiem na rękach w strojach odświętnych na tle zagrody, widoczny jest też pies. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.10.3_01 fryzura fryzura kobieca obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Leska strój Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10e88d9cc962621590a49cbe82f3ca41.jpg 31d0543661b726075b83a58497918193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta z grabiami idącą drogą wiejską / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę, po której idzie kobieta niosąca grabie, widać zabudowania wiejskie w oddali. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.18.3_01 droga droga wiejska formy osadnicze grabie okolice Zamościa osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4acebfc3220765a79089f8207a21efb.jpg dc3bdf366d7e32e3aed42d330162fb88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta z krową przy studni / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korytów (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource studnia ; hodowla zwierząt ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę z krową stojące przy studni, w tle zabudowania zagrody Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.23.XV_L.2.5.2_01 hodowla zwierząt Korytów krowy okolice Grodziska Mazowieckiego studnia zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/077cde2d5b146d7bc262cb05aeaa3f03.jpg 64eaf9d3e5ba85830d049689a9de8cc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobieta z opałką wypełnioną ziemniakami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; kultura materialna ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kobietę trzymającą opałkę, w której są ziemniaki. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.18.4_01 kosz kosz wiklinowy kultura materialna okolice Zamościa opałka plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2279468a1dbc0a16de444f939fb127c.pdf 3fc498a170fd357617ff79c8892dbaae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia ciała Pastrana, Julia (1834-1860) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5826 Title A name given to the resource Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 historia spojrzenia na Julię Pastranę Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.40-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A NNA WIECZORKIEWICZ chciał w niej mieć jednocześnie osobliwość i pannę służącą. Nie traktował jej dobrze i po pewnym czasie Julia zdecydowała się wrócić do swoich. W drodze wy­ patrzył ją jednak pewien Amerykanin znający się na branży rozrywkowej i namówił do wyjazdu do Stanów Zjednoczonych. Powiózł ją tam w grudniu 1845 roku. Julię wciągnęły tryby machiny show-biznesu, zasi­ lanej bynajmniej nie tylko przez niskie żądze sensacji i rozrywki, tak typowe dla gawiedzi. Efektywny napęd dawało też to, co rodziło się w ramach dyskursu aka­ demickiego. W istocie oba te obszary - rozrywkowy i akademicki - wzajemnie się zasilały. Spojrzenia ba­ daczy kierujące się na owłosione kobiece ciało szuka­ ły bowiem sensu nie tylko w domenie ściśle naukowej. Historia Julii pozwala na różne sposoby rozważać na­ turę spojrzenia kierującego się na tych, których natu­ ra obdarzyła ciałami wykraczającymi poza normę. Prześledźmy dalsze losy Indianki, zastanawiając się nad tym, dlaczego potoczyły się one właśnie tak. Spy­ tajmy też: w jaki sposób skonstruowana jest ta kultu­ rowa machina, która obróciła jej ciało w obiekt o wa­ lorach spektakularnych. W Nowym Jorku Julia zrazu przybrała półniedźwiedzią naturę - na Brodwayu pokazano ją jako „Niezwy­ kłą hybrydę, kobietę-niedźwiedzia” (Marvellous Hybrid or Bear Woman). Pewien znawca, doktor Alexander B. Mott, po zbadaniu okazu orzekł jednak, że w isto­ cie mamy tu do czynienia z hybrydycznym połącze­ niem człowieka i orangutana. Małpy, zwłaszcza człekokształtne, wydawały się ówczesnej publiczności ciekawe i zabawne, ale wie­ dziano o nich stosunkowo niewiele. Niejasna była róż­ nica między szympansami, pawianami, orangutanami, gorylami. Afrykańskiego goryla nauka odkryła zresztą dopiero w roku 1847. Wypchany okaz pokazano po raz pierwszy w Europie na wystawie w Londynie w ro­ ku 1861. Pytanie o to, jaka jest relacja między nim a nami w wielkim łańcuchu bytu, wydawało się fascy­ nujące. Opublikowanie przez Karola Darwina dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o przeżywaniu doskonalszych ras w walce o byt w ro­ ku 1859, a potem w 1871 pracy o pochodzeniu czło­ wieka, ożywiło to zainteresowanie. Nic więc dziwnego, że postać kobiety-małpy zdawała się tak intrygująca. Julia odwiedziła kilka amerykańskich miast. W Cleveland profesor Brainder zajmujący się medycy­ ną obejrzał pod mikroskopem jej włosy i stwierdził, że nie należą do przedstawiciela rasy czarnej - chodzi tu o oddzielny gatunek. Świadectwa medyczne jego oraz doktora Motta włączono do ekspozycyjnego instru­ mentarium. Wszędzie, gdzie się pojawiała, jej przybycie stawało się sensacją o charakterze rozrywkowym i naukowym jednocześnie. W Baltimore zabrano ją na bal wojsko­ wych, gdzie panowie żądni niezwykłych wrażeń mogli zaprosić ją do tańca. W Bostonie interesowali się nią Kobieta-małpa, kobieta-niedzwiedz Historia spojrzenia na Julię Pastranę N a ilustracji zamieszczonej w niemieckiej gaze­ cie „Gartenlaube” w roku 1857 widać małpi profil wyłaniający się z dekoltu falbaniastej sukni: wysunięta szczęka, grube wargi, wały nadoczodołowe nad wąskimi oczkami, płaski, szeroki nos. Bródka, bujne baki i krzaczaste brwi kontrastują z mi­ sternie upiętymi włosami, ozdobionymi wielką kokar­ dą. To Julia Pastrana - Indianka urodzona w Meksy­ ku w okolicach Sierra Madre w roku 1834. Nadmier­ ne owłosienie i rozrośnięta, wysunięta do przodu szczęka nadawały jej osobliwy wygląd. Niektórym przypominała małpę, inni uważali, że jest podobna do niedźwiedzia. Portretowano ją w tanecznych pozach, w falbaniastych sukniach. Niekiedy w ręku trzymała kwiatek, czasem smętnie spoglądała w dal. Jej fryzura zawsze była staranna i bardzo kobieca; o reszcie twarzy nie można tego powiedzieć. Ilustracja z „Gartenlaube” pochodzi z czasów, gdy jej imię było znane, jakkolwiek kariera nie osiągnęła jeszcze szczytu. Chodzi oczywiście o ten rodzaj kariery, jaki dostępny był istotom mieszczącym się w kategorii nondescript, nie poddającym się regułom klasyfikacji, wykraczającym poza definicje płci, rasy czy gatunku o występy w pokazach osobliwości. Opowiadano o niej niezwykłe rzeczy - fabuły zmie­ niały się zależnie od inwencji autora i od tego, dla ja­ kiej publiczności je przeznaczano. Jak podawała jedna z jarmarcznych broszur, w dzieciństwie opiekowała się nią pewna Indianka, którą ziomkowie przez sześć lat uważali za zaginioną. Kiedy w końcu ją odnaleźli, mia­ ła przy sobie dwuletnią dziewczynkę o dziwnym wyglą­ dzie. Całe ciało małej pokryte było czarnym miękkim włosem, a jej twarzyczka zdawała się mieć małpie rysy. To właśnie była Julia. To imię nadano jej w przytułku, gdzie naprawdę się wychowała. Broszury ciągnęły jednak wątek indiańskiej opie­ kunki - a ta jakoby twierdziła, że została pojmana przez wrogie plemię, które więziło ją w jaskini na od­ ludziu zamieszkiwanym jedynie przez zwierzęta - mał­ py i niedźwiedzie. Twierdziła, że nie jest matką dziec­ ka, ale kochała je jak swoje. Po jej śmierci dziewczyn­ kę wysłano do pobliskiego miasteczka, gdzie przejęła nad nią kuratelę rodzina Pedro Sancheza. Sanchez 40 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ pi wygląd” niekoniecznie prowadzić musiał do konklu­ zji dotyczącej małpio-ludzkiego pokrewieństwa. Dla Darwina Julia to bynajmniej nie brakujące ogniwo, ale kobieta o szczególnych cechach: „Julia Pa­ strana, tancerka hiszpańska, była niezwykłą kobietą, lecz miała włosy na czole i gęstą męską bodę. Sfotogra­ fowano ją, a po śmierci jej wypchaną skórę pokazywa­ no jako okaz. Interesujący jest dla nas fakt, że w gór­ nej i dolnej szczęce miała anormalną, podwójną liczbę zębów w jednym rzędzie; dr Purland sporządził odlew jej szczęk z zębami. Wskutek takiej obfitości zębów usta kobiety były wysunięte naprzód, a cała jej twarz była podobna do twarzy goryla”. (Darwin 1959: 304) Darwin pisał to przy okazji omawiania zmienności ko­ relacyjnej. Przytoczył inne znane mu przypadki, po czym wyciągnął wnioski dotyczące zmienności korela­ cyjnej: „Tego rodzaju wypadki oraz istnienie bezwło­ sych psów przywodzą na myśl z wielką siłą fakt, że dwa rzędy ssaków, mianowicie szczerbaki i walenie, posia­ dające arcynormalną powłokę skórną, mają równocze­ śnie jak najbardziej anormalne uzębienie, a mianowi­ cie zbyt małą bądź zbyt dużą liczbę zębów”. (Darwin 1959: 304) Podobnie jak inni naukowcy, Darwin zbiera infor­ macje, wymienia się nimi z kolegami po fachu, ogląda modele, odlewy, fotografie. W tworzonym przez niego dyskursie Julia to postać drugorzędna, jeden z wielu podobnych przypadków. Badacz rozważa te jej cechy, które mogą przyczynić się do wyjaśnienia interesują­ cych go kwestii. Zwraca zatem szczególną uwagę na stan uzębienia i zastanawia się, na ile jego anormalność związana jest z nietypowym owłosieniem. Łączy w jedną kategorię nadmiar włosów i ich brak. Rozwa­ ża przy tym kwestię dziedziczności. Czasem wtrąci ubarwiającą narrację uwagę o tym, że trzeba było prze­ kupstwa, by ktoś poślubił owłosioną Birmankę, ale to, co go naprawdę zajmuje, to liczenie, mierzenie, po­ równywanie, zestawianie.1 Widowiskowość Julii, ro­ syjskich wieśniaków, czy birmańskiej dziewczyny nie ma tu takiego znaczenia. Ludzie ci mogą być interesu­ jący, podobnie jak ciekawe są bezwłose psy i szczerbaki, ale to, co naprawdę fascynujące, to układ zależno­ ści i korelacji, w które można wpisać te istoty. Uwaga badacza zatrzyma się więc na chwilę na „hiszpańskiej tancerce”, by potem wznieść się tam, skąd roztaczać się będzie szersza perspektywa. Naukowcy działali w imię ogólnie szanowanych in­ stytucji, takich jak akademia, towarzystwo naukowe czy szpital. Umieli formułować opinie, aby zbić ewen­ tualne zarzuty niemoralności, nieobyczajności, profa­ nacji, bezduszności. Natomiast w obszarze rozrywki ciekawość łatwo stawała się podejrzana pod względem moralno-obyczajowym. Dlatego w Berlinie władze wy­ raziły obiekcje co do stosowności wystawienia na wi­ dok publiczny kobiety-małpy. Lent zapewnił wówczas, że nie chodzi tu o nic zdrożnego: Julia będzie tylko członkowie Towarzystwa Historii Naturalnej. Samuel Kneeland Jr specjalizujący się w anatomii porównaw­ czej oświadczył wówczas, że jest ona osobą całkowicie ludzką, kobietą posiadającą wszystkie typowe dla swej płci cechy. Reklamowe broszury zapewniały jednak, że to hybryda o półzwierzęcej naturze; czasem dodawały też, że wszyscy członkowie plemienia, z którego pocho­ dziła, byli owłosieni jak niedźwiedzie czy orangutany. Kiedy w czerwcu 1857 pojechała do Londynu, jej nowym impresario został Teodor Lent. Człowiek ten wywarł ogromny wpływ na jej losy - nie tylko zresztą doczesne, ale i pośmiertne. Ogłoszenia, jakie Lent da­ wał w gazetach, eksponowały kobieco-małpią hybrydyczność Julii, sugerując jednak, że dominuje natura kobieca. Rys kobiecości pozwalał podkreślać to, co zdawało się opozycyjnym biegunem zwierzęcej dziko­ ści. Julia jawiła się jako osoba subtelna i inteligentna. Od Indian różniła się nie tylko wyglądem, ale charak­ terem i umiejętnościami. Jak pisano, opanowała an­ gielski i hiszpański, była biegła w pracach kobiecych, takich jak: szycie, gotowanie, pranie i prasowanie. Uwielbiała podróżować, cieszyła się dobrym zdrowiem i zawsze chętnie uczyła się nowych rzeczy. Rozwodzo­ no się nad jej ujmującym charakterem i bystrością. Całość ubarwiano historią o tajemniczym pochodze­ niu i pierwszych latach życia spędzonych na odludziu. W czasie pokazów Julia śpiewała angielskie i hisz­ pańskie piosenki, tańczyła, a po pokazie konwersowa­ ła z publicznością, której nie tylko wolno było zadawać jej pytania, ale i dotknąć bujnej brody lub pogładzić po owłosionych policzkach. Była niemal taka jak inni ludzie; więcej nawet umiejętnościami językowymi, gracją, zamiłowaniem do tańca i śpiewu górowała nad wieloma kobietami; ale z drugiej strony byłą też trochę jak mężczyzna (bo niby skąd u niej broda?), trochę zaś jak zwierzę, ze swą czaszką, która, jak orzekł Brytyjski znawca przyrody Francis Buckland, jest w typie czaszek orangutanich (ale nie jest całkowicie orangutania). Nazywano ją kobietą-małpą, kobietą-niedźwiedziem - i nie wiadomo, czy została nią dlatego, że wy­ chowała się niemal razem ze zwierzętami, czy dlatego, że Meksykanie zdeformowali jej czaszkę, czy też po prostu dlatego, że taka była jej ludzko-zwierzęca natu­ ra. Istota jej bytu oscylowała gdzieś na pograniczach wyznaczana przez owe „prawie”, „niemal” i „trochę” i to właśnie czyniło ją ciekawą. Julia przyciągała uwagę lekarzy i przyrodników. Oglądali ją i opisywali, zwracając uwagę na szczegóły sprawiające, że twarz zdawała się orangutania, a figura kobieca. Naukowcy władali dyskursem, który pozwa­ lał w bezpieczny i prawomocny sposób interesować się naturą owłosionej kobiety. N a ciekawości osnuwało się badanie, wnikanie, rozumienie. Z tego punktu wi­ dzenia Julia stawała się okazem, który nurt dyskusji naukowych wprowadzał w obszar wiedzy. Tutaj „mał­ 41 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ śpiewać i tańczyć. W Lipsku poszerzył jednak jej ak­ torskie kompetencje i kazał wystąpić w sztuce o głu­ pim mleczarzu zakochanym w kobiecie noszącej welon - ta, ku uciesze publiczności, uchylała woal, gdy zalot­ nika nie było w pobliżu. Przedstawienie uznano nie tylko za nieprzyzwoite, ale i niebezpieczne. Lekarze twierdzili, że ciężarne kobiety widząc coś takiego ła­ two mogą poronić lub urodzić dziecko podobne do kobiety-małpy. Skandal stanowił pożywkę dla ciekawości szero­ kich kręgów publiczności. Tygodnik „Gartenlaube” opublikował obszerny wywiad z Julią. Opowiadała ona 0 swych podróżach, o licznych propozycjach małżeń­ skich, które odrzuciła, gdyż konkurenci nie byli wy­ starczająco majętni - to dobry chwyt rynkowy mogący zwabić bogatych admiratorów. Julia okazała się na tyle zyskowną inwestycją, że konkurencja starała się ją podkupić. Przemyślny Lent związał się zatem ze swym okazem węzłem małżeńskim 1 kontynuował objazd, udając się do Wiednia. W cią­ gu dnia Julia nie opuszczała mieszkania - inaczej jej widok mógłby spowszednieć. Za to wieczorami, zawoalowana, pod kuratelą męża wychodziła z domu, by oglądać pokazy dawane przez innych. Wówczas wta­ piała się w cyrkową publiczność, a przypisana jej rola osobliwości ludzkiej ulegała zawieszeniu. Następne na trasie były Niemcy, po których Lentowie krążyli razem z grupą woltyżerów - Julia mogła nauczyć się paru sztuk, którymi urozmaicała pokazy tańca, śpiewu, gry na gitarze i organkach. Natomiast w roku 1858 plakat oznajmiający: Miss Julia Pastrana z Meksyku występuje w cyrku Ślęzaka pojawił się na uli­ cach Warszawy. Szlak wiódł dalej na wschód, do M o­ skwy. Tutaj jednak pojawiły się komplikacje innego rodzaju. Wprawdzie pokazy odniosły sukces, ale Julia była w ciąży, a budowa jej ciała pozwalała spodziewać się komplikacji. Lekarze zastanawiali się, na ile wąskie biodra ciężarnej utrudnią poród. Obawy nie były bez­ podstawne. Chłopiec, który przyszedł na świat, dzie­ dzicząc po matce jej nietypowe cechy, żył niecałe dwie doby. Julia zmarła pięć dni po porodzie (w prasie bul­ warowej pisano, że „serce jej pękło”). Lent i tym razem nie przepuścił możliwości zarob­ ku. Odsprzedał zwłoki profesorowi z moskiewskiego uniwersytetu anatomicznego - ten zmierzył je, zważył, po czym zajął się konserwacją, wstrzykując specjalny preparat zatrzymujący rozkład. Z niemowlęciem nie było problemów, ale u Julii iniekcje trzeba było powta­ rzać przez kilka miesięcy. Efekt końcowy był świetny. Wtedy znów pobudzony został nerw przedsiębior­ czości Lenta - Julia wyglądała niemal jak żywa, co po­ zwalało sądzić, że da się ciągnąć z niej zyski. Udało mu się jakoś odzyskać zmumifikowaną małżonkę i potom­ ka (powiadano, że zapłacił profesorowi balsamiście su­ mę przewyższającą tę, za którą ich odsprzedał. Pomoc­ ny mógł też być akt ślubu poświadczony przez konsula amerykańskiego.). Władze rosyjskie zakazały mu jed­ nak urządzania pokazów, więc udał się do Londynu. Tam w roku 1863 otworzył ekspozycję zatytułowa­ ną Embalmed Female Nonderscript. Można ją było obej­ rzeć za cenę nieco niższą niż ta, której żądano przy po­ kazach żywej osobliwości. Julia miała na sobie strój ro­ syjskiej tancerki; obok niej w marynarskim ubranku stało niemowlę. Jak pisał jeden z naocznych świadków: „Twarz była wspaniała; dokładnie taka jak nad­ zwyczaj udany portret woskowy, ale nie była uformo­ wana z wosku. Stwierdziłem, że to była prawdziwa skó­ ra, spreparowana w jakiś cudowny sposób. (...) Nie by­ ło w tej figurze nic odstręczającego ani przykrego, i trudno wyobrazić sobie, że owa mumia jest napraw­ dę istotą ludzką, a nie sztucznym modelem” (podkr. aut.) (Cyt. za: Altick 1978: 267.) Godna podziwu by­ ła nie tylko Julia, ale i kunszt, dzięki któremu zdołano zachować jej szczątki. Dziennikarz jednej z londyń­ skich gazet uważał za stosowne poinformowanie czy­ telników: „Ten nowoczesny, nie znany dotychczas sposób balsamowania, przebadali w krytyczny sposób wybitni londyńscy naukowcy, uznając go za niezwykle udany, najwspanialszy ze wszystkich znanych przykła­ dów balsamowania”. (»Illustrated London News» 29 marca 1862: 316. Cyt. za: Altick 1978: 267) Możemy oburzać się na optymizm poznawczy uwłaczający godności zmarłej istoty ludzkiej. Warto jednak spytać, co się pod nim kryje. Może nie chodzi jedynie o to, by pokazać dziw ku uciesze tłumu i wzbo­ gaceniu właściciela. To prawda, publiczność lubi się ekscytować, a widok człowieka - żywego czy martwe­ go - wzbudza szczególnie silne emocje. Widok ten ini­ cjuje grę pomiędzy współodczuwaniem a samorozpoznaniem się w konfrontacji z tym, co od nas różne. Za­ balsamowana Julia nie jest żywa i nie jest woskowym modelem - jest jednak prawie jak żywa i niemal jak z wosku. Jest martwa, ale nie jest rozkładającym się trupem - pozostała prawie taka jak za życia. Kiedy za życia wystawiano ją na pokaz, zacierano kategorialne podziały tożsamości między tym co ko­ biece i co męskie, co dzikie i co cywilizowane, ludzkie i zwierzęce; teraz opisując okaz, można było jeszcze wymieniać miejscami martwotę i żywość. Historia zmarłej, zabalsamowanej Julii i jej żywego, przedsię­ biorczego małżonka to opowieść o zakorzenionej w kulturze fascynacji ciałem, które przekracza reguły ludzkiej cielesności. Lent, organizując pokazy Julii, tworzy tę opowieść, ale nie jest jej jedynym autorem. Współtworzą ją ci wszyscy, którzy chcą widzieć i wie­ dzieć, których intryguje pytanie: co się dzieje, gdy na­ ruszy się granicę między kobietą a mężczyzną, między człowiekiem a nie-człowiekiem, rozumnym a bezrozumnym, dzikim a cywilizowanym, żywym a martwym. Pośmiertne losy Julii były równie niespokojne jak jej życie - i tak samo wiele mówią nam o ambiwalentnym stosunku do granicznych ciał. 42 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ Lent (razem ze swoją zabalsamowaną żoną) przyłą­ czył się do wędrownego muzeum anatomicznego. Kie­ dy zawitał do Karlsbadu, doszły go wieści o brodatej kobiecie ukrywanej przez rodzinę - była to świetna okazja do zdobycia następczyni Julii. Udało mu się spotkać z rodzicami kobiety i rozpocząć starania o zdo­ bycie jej ręki. Ojciec panny wymógł na nim jednak obietnicę: pokazy za pieniądze są wykluczone. Lentowi łatwo przyszło dać słowo, jeszcze łatwiej go nie do­ trzymać. Powiózł małżonkę w podróż po Europie, kon­ fiskując jej oczywiście przybory go golenia. Nadał jej także nową tożsamość: Zenora Pastrana miała być sio­ strą Julii. Nie cofał się też przed rozsiewaniem plotek, że Julia i Zenora to ta sama osoba. Przez całe dziesię­ ciolecie miał dochodowe kontrakty z różnymi cyrka­ mi; zdarzały się i zaproszenia na prywatne pokazy dla rodów panujących. Zrazu Lent jeździł z obiema żona­ mi - żywą i martwą. Potem tę martwą musiał zostawić - widocznie nie podobało się to Zenorze. Julię wynaję­ to wówczas wiedeńskiemu Prauscher Volskmuseum. W latach 80. XIX wieku Lent zapragnął położyć kres wędrówkom i osiadł w Petersburgu, by prowadzić niewielkie muzeum figur woskowych. Wkrótce jednak popadł w szaleństwo - kiedy zaczął tańczyć na ulicy, drzeć banknoty i papiery giełdowe i topić je w Newie, jasne stało się, że trzeba go osadzić w zakładzie dla sła­ bujących na umyśle. Pozostał tam do końca życia. Ze­ nora wkrótce potem wyjechała z Rosji do Mona­ chium. Po drodze zabrała z Wiednia mumię swej po­ przedniczki i jej dziecka - należały do niej podobnie jak reszta majątku Lenta. Pokazała je w monachijskim towarzystwie antropologicznym. Zenora chciała pewnie znormalnieć, położyć kres plotkom, że ona i Julia są tą samą osobą, i wycofać się na dobre z branży widowiskowej. Osiadła w Dreźnie, gdzie poślubiła znacznie młodszego od niej mężczyznę. Mumie przekazała na wystawę antropologiczną w Mo­ nachium, gdzie eksponowano je na różnych pokazach, by w roku 1895 odsprzedać. W ciągu następnego ćwierćwiecza okazy te kilkakrotnie zmieniały właści­ cieli, aż w roku 1921 trafiły w ręce Norwega Hakona Jaegera Lunda, dbającego o urozmaicenie w organizo­ wanych przez siebie pokazach. Lund oferował widzom różne rozrywki. Można było u niego na przykład obej­ rzeć woskowe figury przedstawiające sławnych ludzi, spróbować szczęścia na loterii, wysłuchać wykładu w „Muzeum Higieny i Anatomii”. W tym gabinecie osobliwości obok preparatów monstrów zakonserwo­ wanych w słojach i woskowych odlewów chorobowo zmienionych narządów ciała znaleźli schronienie Julia i jej syn. W roku 1943 w czasie okupacji Norwegii Niemcy chcieli skonfiskować eksponaty, ale synowi Lunda Hansowi udało się skłonić władze do zmiany decyzji. Zorganizował wówczas długą objazdową wystawę. W jednym z trzech wagonów wypełnionych modelami i preparatami podróżowała zmumifikowana Julia. Wciąż nosiła strój rosyjskiej tancerki, ale była już nie­ co podniszczona - trochę wyliniała, nie miała już swo­ jej dawnej brody, znikła gdzieś jej biżuteria; jej syn utracił owłosienie oraz marynarskie ubranko. Mimo wszystko oboje przyciągali uwagę. Niepokoili i intrygo­ wali, gdy wpatrywali się w ciekawskich z ozdobnej lek­ tyki, stanowiącej część ekspozycji. Podróż zakończyła się w roku 1953 w Linkopong w Szwecji, gdzie Hâkon Jaeger Lund umieścił podupadły już nieco gabinet horroru. Po śmierci Hâkona Jaeger Lunda jego syn przejął interes, znacznie mniej lukratywny niż dawniej. Wkrótce pojawiła się jednak nadzieja na korzystne ożywienie. W roku 1969 pewien bogaty Amerykanin, dowiedziawszy się o mumiach trzymanych gdzieś w Skandynawii, zapragnął je kupić. Hans Jaeger Lund uznał ofertę tysiąca dolarów za zbyt niską. Ociągał się ze sprzedażą, tłumacząc, że sam chce zabrać prepara­ ty w objazd. Mimochodem rzucił też myśl o planach meksykańskiego rządu, który chce wykupić mumie, by umieścić je w specjalnym mauzoleum. Historia Ju ­ lii znów trafiła do gazet. Rozwodzono się nad całą sprawą, włączając w to refleksje moralne, dotyczące publicznego pokazywania zwłok. Podobne obiekcje miały niektóre organizacje religijne. Amerykanin próbował negocjować cenę, Lund wahał się, a w mię­ dzyczasie urządzał ekspozycje w Szwecji i Norwegii. Sprawę jednak zbyt przeciągnął - amerykański kolek­ cjoner doznał udaru i oferta 5 tysięcy dolarów zdezak­ tualizowała się. W roku 1971 mumie nadal pokazywano w Norwe­ gii i w Danii. Udały się też za ocean - podróżowały po Stanach Zjednoczonych w gablocie z nietłukącego się szkła w wielkim cyrkowym wozie. Wprawdzie w kilku stanach kazano zamknąć wystawę ze względu na jej niemoralny charakter, mimo to tournée okazało się ko­ rzystne finansowo. Kiedy Lund chciał kontynuować to przedsięwzięcie w Norwegii, spotkał się z publicznym sprzeciwem. Zaprotestowały władze kościelne. Biskup Oslo stwierdził, że mumie należy pochować, by spoczy­ wały w spokoju. Lund bez trudu znalazł na to odpo­ wiedź: skoro Kościołowi tak zależy na spokoju zmumi­ fikowanych szczątków, niech zajmie się mumiami egip­ skimi; następnie wysłał Julię na tournée po Szwecji. Upalne lato 1973 to czas ostatniego triumfu sce­ nicznego Pastrany. Kobieta-małpa w ozdobnej lektyce z synkiem stojącym obok niej na piedestale, zamknię­ ci w wielkiej gablocie przyciągali uwagę w miastecz­ kach szwedzkiej prowincji. Ogłoszenia oznajmiające ich przybycie podejmowały wciąż ten sam wątek ludzko-zwierzęcej hybrydyczności. Szybko jednak dały o sobie znać nastroje nieprzychylne tego rodzaju przedsięwzięciom. W miasteczku Hudiksvall wystoso­ wano do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych petycję domagającą się wydania ogólnego zakazu urządzania 43 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ takich spektakli. Julia musiała wrócić do Norwegii, ale i tu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zakazało jej wystawiania. Trafiła zatem do parku rozrywki pod Oslo, ale eksponowanie jej nie wchodziło już w grę. Syn Hansa Jaegera Lunda, który stał się kolejnym wła­ ścicielem, nieszczególnie się o nią troszczył. W roku 1976 ktoś włamał się do pomieszczeń, gdzie ją prze­ chowywano i dokonał wielu szkód. Podarto suknię Ju­ lii, dziecko zrzucono z piedestału, odłamując mu rękę i szczękę. Trzy lata późnej nastąpiło kolejne włamanie - wówczas Julia zaginęła i trudno było przypuszczać, że zachowa się cokolwiek z jej szczątków. Znaleziona zo­ stała przypadkiem dzięki dzieciom z przedmieść Oslo, które na wysypisku natknęły się na zmumifikowaną rękę. Zawiadomiono policję, a ta odnalazła resztki Ju­ lii w wozie porzuconym nieopodal, po czym przekaza­ ła ją Instytutowi Medycyny Sądowej w Oslo. „Pozbawiony języka i energii życiowej, wciągnięty w proces rozkładu, trup jest przedmiotem trwogi i od­ razy, ale także szacunku, miłości, nienawiści. N a ile jest już jednak rzeczą, a na ile jeszcze osobą?” - pisał Louis-Vincent Thomas w książce poświęconej kultu­ rowemu stosunkowi do martwego ciała (Thomas 1991: 100). Martwą Julię można wprowadzić w prze­ strzeń rozrywki, jeśli nie będzie trupem-osobą. Historię zabalsamowanej Julii da się opisać jako negocjacje dotyczące tego, czy jej trup ma być osobą, czy rzeczą, odpadem, surowcem czy towarem (na takie trzy tryby uprzedmiotowiania trupa - na czynienie z niego odpadku, surowca lub towaru - wskazywał Thomas).3 Status trupa-rzeczy i trupa-osoby negocju­ je się wówczas, gdy rozważa się możliwość pochówku. Głos w dyskusji pozwala wyrazić szersze kwestie świa­ topoglądowe. Ten motyw wchodzi w grę także wtedy, gdy zakazuje się wystawiania mumii na widok publicz­ ny. Jest przedmiotem handlu, ocenianym ze względu na zyski, które da się z niej ciągnąć. Kiedy ją kradną i porzucają, na jakiś czas staje się odpadem. Thomas pisał: „Widok zmarłego skłania do cofnięcia się, kon­ takt z nim powoduje strach. Do fizycznego manipulo­ wania trupem można więc przystąpić dopiero wtedy, gdy sprowadzi się go do przedmiotu i usunie fantazma­ ty, jakie wywołuje jego wyobrażenie”. (Thomas 1991:106) Niemniej jednak mumia będzie bardziej in­ teresująca, gdy motyw trupa-osoby włączy się do gry na innym poziomie i niejako wtórnie. Julia będzie fascynująca, o ile negocjacje pozostaną w toku. Potwierdzą bowiem graniczny charakter jej ciała, ewokującego sens przekraczania fundamental­ nych dla kultury kategorii płci i gatunku, dzikości i ucywilizowania, życia i śmierci. N a fotografii wykonanej w 1970 roku w Malmo w Szwecji widzimy kobietę ubraną w haftowany strój. Stoi z nogą wysuniętą do przodu, jakby chciała posta­ wić krok; rękę wsparła na biodrze, głowę odwróciła lekko w bok, jakby czegoś wypatrywała. Obok niej na postumencie w postawie na baczność ustawiono dziecko, prawie nagie - ma jedynie przepasane biodra i buciki z cholewkami. (Bondeson 1999: 238) Dziecko na fotografii zdecydowanie nie jest nowo­ rodkiem - wygląda na 2-3 lata. Daje to asumpt do snucia kolejnych sensacyjnych narracji. N a stronach internetowych znajdujemy jeszcze jeden wariant bio­ grafii Julii Pastrany: może chciała ona być kimś innym niż kobietą-małpą, może zapragnęła żyć jak normalni ludzie. Ogłoszono zatem śmierć jej i dziecka, a rosyj­ ski profesor wykonał model, który pokazywano jako mumię. W pierwszych relacjach dotyczących ekspo­ zycji zabalsamowanej Julii nie ma mowy o dziecku widocznie ten falsyfikat dorobiono później. Mumia wygląda podejrzanie - o czym piszą także Glyseth i Touverud: „Twierdzono, że Julię zabalsamowano, ale jej obecny stan wskazuje na to, że w którymś *** Losy Julii - zarówno żywej, jak i martwej - można potraktować jako historię egzemplaryczną, mówiącą wiele o naturze spojrzenia kierującego się na ciała, które zdają się „obce”, „dziwne”, „nienormalne”, a mi­ mo to łącze między nimi a cielesną naturą patrzącego nie ulega wątpliwości. Jest to też opowieść o tym, w ja­ ki sposób przebiega kulturowe organizowanie spekta­ kli wykorzystujących dziwne ciała, a także o znaczeniu nośnych, ale nieustannie modyfikowanych narracji, bez których nie obędzie się wówczas, gdy ciało ma zy­ skać walor atrakcyjności. Jak widzieliśmy, tworząc sce­ niczną osobowość Julii, wykorzystywano wątki przygo­ dowe, romansowe i kryminalne, fantastykę, horror, ale i dyskurs akademicki. Owłosiona kobieta żyła w przestrzeniach granicznych, między jarmarczną roz­ rywką, gdzie jako istota hybrydyczna wpisywała się w kategorię dziwolągów, a obszarem nauki, otwartym na retoryczne działanie dyskursów anatomii, antropo­ logii, medycyny, historii naturalnej. Jej wizerunki po­ jawiały się w pracach antropologicznych i na kartkach sprzedawanych jako pamiątki, a przeznaczonych do mieszczańskich albumów. To miejsce uzyskała nie tyl­ ko na mocy swej kondycji fizycznej (dzisiaj określanej jako patologia, hirsutyzm czyli nadmiernie owłosienie i gingival hyperplasia, czyli przerost dziąseł), ale i dzięki sposobom, w jaki wówczas społecznie regulowano sto­ sunek do dziwnych ciał (między innymi dzięki instytu­ cjom takim, jak pokazy osobliwości). Po śmierci, tak jak i za życia, Julia Pastrana była przedmiotem szczególnego zainteresowania w dwóch obszarach: nauki i rozrywki - jakkolwiek różniły się one od siebie w swych celach i procedurach, to w tym wypadku wzajemnie się zasilały. Doszedł wówczas jesz­ cze motyw fantastycznego zachowania ciała, ale pro­ blemem stały się kwestie związane z tym, co należy czynić z martwym ciałem, a czego robić nie wolno.2 44 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ fabułę, która da się potem zmienić na inną... Jak pisał François Jacob w książce o grze możliwości: „Całe ży­ cie ludzkie, czy dotyczy to grupy czy jednostek, bierze udział w ciągłym dialogu między tym, co mogłoby być, a tym, co już jest. Mieszanina wiary, wiedzy i wyobraź­ ni tworzy przekształcający się nieustannie obraz tego, co możliwe. Z tym właśnie obrazem porównujemy na­ sze pragnienia i nasze obawy. To, co w nim jest możli­ we, kształtuje nasze zachowanie i działanie. W pew­ nym sensie wiele działań ludzkich, takich jak sztuka, nauka, technika czy polityka, jest tylko szczególnym sposobem postępowania, każde za pomocą własnych reguł: jest grą możliwości”. (Jacob 1987: 14) momencie przynajmniej częściowo wypchano ją weł­ ną drzewną albo że wywatowano wypukłości tam, gdzie anatomia doznała największych szkód. Czy Julię zabalsamowano, a potem częściowo wypchano? W ja­ ki sposób zabalsamowane ciało uzyskało taką sztyw­ ność, że można je było eksponować bez widocznych wsporników, tak jak działo się to od początków po­ śmiertnej kariery Julii, przynajmniej od roku 1862? To znak, że wiele tajemnic otaczających Julię czeka na wyjaśnienie”. (Glyseth, Touverud 2004: przyp. 6 rozdz. 6). Czyżby cała jej pośmiertna historia była dramatycz­ nym przedstawieniem z fałszywymi aktorami i fabułą, pisaną na zamówienie społeczne? Czy ponad to pytanie nie należy przedłożyć innej kwestii: dlaczego kultura w taki sposób opracowuje wątki dotyczące cielesności granicznej i nie do końca wyjaśnialnej? Dlaczego nieustannie pożąda ciał, wokół których da się osnuwać pewne narracje? Historia Julii (nieważne, czy prawdziwej czy nie) obrazuje społeczne poszukiwanie obiektów, które mogą być użyte do two­ rzenia i odgrywania pewnych żywotnych kulturowo narracji. Pokazuje też, do czego mogą prowadzić różne praktyki wykorzystywania ciał, które okazały się po­ datne na implantacje owych narracji. Scena, na której pojawiają się osobliwości takie jak Julia, to przestrzeń ambiwalentna - kusi, przyciąga i fascynuje, ale zarazem odpycha, wzbudza chęć posta­ wienia bariery między „ja” widza a światem form zabu­ rzonych i nieregularnych. Ci, którzy są odmienni w sposób zauważalny - potwory ludzkie, monstra stanowią drwinę z pewnego porządku. Z przedziwnej fascynacji taką odmiennością zrodziły się obrazy istot cyklopicznych, gnomicznych. Zbiorowa wyobraźnia powołała do życia centaury, minotaury, sfinksy, syre­ ny... Mitologiczne potwory często pojawiają się po to, by ludzie musieli je pokonać. Wskazują też na jakiś in­ ny tryb istnienia niż ten, który odczuwamy jako co­ dzienną egzystencję; mówią o mocach, nad którymi trudno zapanować. Wyobrażenia stworów mających ciała w jakiś sposób podobne do ludzkich, a jednak nie-ludzkie, odnoszą się do kwestii tożsamości indywi­ dualnej i zbiorowej, jednostkowego i kulturowego ist­ nienia. Rodzą się z pytań o to, co już nie jest ludzkie, tylko nie-ludzkie, ponad-ludzkie, potworne... Pytanie o granice stawiane jest w różnych obsza­ rach kultury - sfera publicznych pokazów to tylko je­ den z nich. Tutaj jednak szczególnie wyraźnie widać sposób, w jaki kultura eksploruje sfery graniczne, wy­ korzystując do tego celu prawdziwe ciała: niech to co ludzko-zwierzęce i ludzko-dzikie zmieni się w kobieco-męskie, niech potem przejdzie w żywo-trupie. Jeśli będzie to zbyt drażniące, zbyt wątpliwe pod względem moralnym, da się przedstawić ową graniczność jako problem naukowy - problem, który można zmienić w zagadkę; w zagadkę, z której można wysnuć fabułę; Cytowana literatura Altick, R.D. (1978) The Shows of London Cambridge Mass and Lon­ don, The Belknap Press of Harvard Univerity Press. Bogdan, R. (1990) Freak Show. Presenting Human Odities for Amu­ sement and Profit Chicago and London, The University of Chicago Press. Bondeson, J. (1999) A Cabinet of Medical Curiosities New YorkLondon, W.W. Norton&Company. Darwin (1959) Zmienność zwierząt i roślin w stanie udomowienia (w:) Dzieła wybrane t. III cz. II Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. Glyseth, Ch.H., Touverud, L. O (2004) The Tragic Story of the Vic­ torian Ape Woman Stroud UK, Sutton Publishing Ltd. Jacob, F. (1987) Gra możliwości Warszawa, PIW. Thomas, L.-V. (1991) Trup. Od biologii do antropologii Łódź, Wy­ dawnictwo Łódzkie. Przypisy 1 45 „Pan Crawfurd widział na dworze burmeńskim mężczyznę w wieku lat trzydziestu, którego całe ciało z wyjątkiem dłoni i stóp pokryte było prostym, jedwabistym włosem, dochodzą­ cym na ramionach i wzdłuż kręgosłupa do pięciu cali długości. Po urodzeniu włosy miał tylko na uszach. Dojrzałość płciową osiągnął dopiero w wieku dwudziestu lat i wtedy także stracił mleczne zęby, po czym wyrosło mu w górnej szczęce pięć stałych zębów, mianowicie cztery siekacze i jeden kieł, w dolnej zaś cztery siekacze: wszystkie zęby były małe. Człowiek ten miał có­ rę, która urodziła się z włosami wewnątrz muszli usznych, wkrótce jednak włosy pokryły całe jej ciało. Kiedy kapitan Yule odwiedził dwór, dziewczyna była już dorosła, a wyglądała dziw­ nie, bo nawet jej nos był gęsto pokryty miękkim włosem. Po­ dobnie jak ojciec miała tylko siekacze. Królowi udało się z tru­ dem przekupić mężczyznę, który ją poślubił. Z jej dwojga dzieci czternastomiesięcznemu chłopcu wyrosły włosy w uszach, a po­ nadto wąsy i broda. Dziwna ta właściwość dziedziczyła się w cią­ gu trzech pokoleń, z tym że dziadek i matka nie mieli zębów trzonowych. Nie wiadomo tylko, czy i dziecko będzie miało bra­ ki w uzębieniu. Podobny wypadek zdarzył się niedawno w Rosji, a mianowicie pięćdziesięcioletni mężczyzna oraz jego syn mieli twarze pokry­ te włosami. Dr Alex. Brandt przysłał mi opis tego wypadku wraz z okazami niezmiernie cienkich włosów z policzka. Mężczyzna ma braki w uzębieniu, gdyż posiada tylko cztery siekacze w szczę­ ce dolnej, a dwa w górnej. Jego syn w wieku około trzech lat ma tylko cztery dolne siekacze. Jest to, jak stwierdza w swym liście dr Brandt, niewątpliwie spowodowane zahamowaniem rozwoju włosów i zębów. Widzimy więc, że te zahamowania muszą być �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • 2 KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ niezależne od zwykłych warunków egzystencji, ponieważ wa­ runki życia wieśniaka rosyjskiego i tubylca z Burmy są jak naj­ bardziej różne”. (Darwin 303-304) W roku 1996 ze strony duchowieństwa dochodziły głosy doma­ gające się, by zwłoki spalić lub pochować w katedrze w Oslo zgodnie z ceremoniałem pogrzebowym. Motyw brakującego ogniwa czy kobiety-małpy zdezaktualizował się i przestał w jaki­ kolwiek praktyczny sposób odnosić się do Julii. Wiadomo, że była osobą ludzką i stosownie do tego należy traktować jej po­ śmiertne szczątki. Niech zatem nie będzie trupem-rzeczą. 3 Zob. także: „Uprzedmiotowienie trupa to odebranie mu wszel­ kiej wartości przypominającej istotę, jaką był. W optyce czysto realistycznej poprzestać można jedynie na zjawisku biologicz­ nym, jakie reprezentuje; można także, nadal uznając w mar­ twym ciele atrybuty osoby, negować ją dla potwierdzenia swej mocy, rozmyślnie traktując ją jako rzecz celem powtórnego za­ bicia.” (Thomas 1991: 100) Masolino da Panicale, Kuszenie, 1426 (Kaplica Brancacci, Florencja) www.abcgallery.com 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c28ffbc5d58e7707cdc056ba3ddf8a96.pdf 328c436217dce97bb0d5c2ffc69c8f25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5895 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5488 Title A name given to the resource Kobiety i mężczyźni w roli swata/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 5) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Kobiety i mężczyźni w roli swata Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zasięg pełnienia roli swata przez: 1 - mężczyznę, najczęściej krewnego lub znajomego, 2 - kobietę, najczęściej krewną lub znajomą, 3 - granica zasięgu pełnienia roli swata przez mężczyznę, 4 - granica zasięgu pełnienia roli swata przez kobietę. Uwagi: 1. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 2. Przy wyznaczaniu zasięgów pominięto informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski), skupiając się na terenach autochtonicznych. Uwzględniono natomiast dane z literatury XIX-wiecznej, gdyż w wielu miejscach uzupełniają one obraz na mapie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b898f460811011f32e7c1e39751739da.jpg f7d6f9076042cfbc67c31e3eda875413 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74aa321a5cd047ca3c8187031dfe6c28.jpg a6af1603988398c065ecb3921cf8950d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aaf5cabf5d670f8c6758af594e6dd2d7.jpg 17cd52029edd4350ac987a0fedddad88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobiety sprzedające oscypki na targu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Nowy Targ (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; przetwórstwo produktów żywnościowych ; serowarstwo ; targi / jarmarki ; koszykarstwo ; odzież kobieca Description An account of the resource fotografie przedstawiają kobiety sprzedające oscypki z koszyków na targu (1,2,3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.37.XVI_F.1.6.2_01 PAE_FNK_24.37.XVI_F.1.6.3_01 PAE_FNK_24.37.XVI_F.1.6.4_01 jarmarki koszykarstwo nabiał Nowy Targ odzież codzienna odzież kobieca oscypek oszczypek pożywienie produkt regionalny przetwórstwo produktów żywnościowych serowarstwo targi targi / jarmarki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af2120d6246d8c5a6a459703ad132dd2.jpg 242e499b18cf22fd2e12868c615d11f4 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f7f636a8e8043aae3c6e9bb621e6579.jpg 570137263c3daa5bb323816a9e222edf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobiety w stroju podhalańskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają kobiety w strojach podhalańskich (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.12.2_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.12.3_01 Brzegi chustka elementy odzieży kierpce koszula obuwie obuwie skórzane odzież odzież kobieca okolice Nowego Targu Podhale strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d303e38d40bfc9b8c668371c190aaaee.jpg 41101a7d7ed0effcf0f95133cf5f0b7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kobiety zbierające borówki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource zbieractwo ; narzędzia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kobiety z Ratułowa zbierające borówki. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.2.12.2_01 borówki Dolina Starobociańska narzędzia narzędzia do zbierania owoce leśne rośliny jadalne zbieractwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35462c83ba06de417a67fd6481dfaa04.jpg 3ee882cb517f6cc60da864f42f6cdfff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kocioł do podgrzewania mleka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kocioł do podgrzewania mleka. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.13.3_01 Dolina Starobociańska kocioł kocioł do podgrzewnia mleka nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny Rówień za Wodą serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa097c612cef2fe2059ffe22d1a3031f.pdf 79dbfa9ef13cbe510b8af0dc40e45c04 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5892 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5485 Title A name given to the resource Kojarzenie małżeństw z udziałem swata w ujęciu chronologicznym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Agnieszka Pieńczak : Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 2) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Kojarzenie małżeństw z udziałem swata w ujęciu chronologicznym Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Kojarzenie małżeństw z udziałem swata: 1 -zanikło w okresie międzywojennym, 2 -zanikło w okresie powojennym (pierwsze lata po drugiej wojnie światowej), 3-zanikło w latach 60-70. XX wieku, 4 - sporadycznie praktykowano w latach 70. XX wieku, 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi lub odpowiedź mało precyzyjna. Uwagi: 1. Mapę opracowano tylko na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w XX wieku (od czasów międzywojennych do lat 70. XX wieku). 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty" ? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa/.../Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73844be54b5acfdd116186d1d8c02279.pdf e1365733f6bd2408eece955c78e1014d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5891 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5484 Title A name given to the resource Kojarzenie małżeństw z udziałem swata/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw (mapa nr 1). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8 : Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Kojarzenie małżeństw z udziałem swata Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Małżeństwo kojarzy się przy udziale osoby trzeciej: 1 - zjawisko istnieje, 2 - brak tradycji, 3 - brak odpowiedzi. Uwagi: I. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 60.-70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską (szeryfem) oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Znak z kropką w środku oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. 5. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci badawczej PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wiecznej (głównie prace 0. Kolberga), - punkty podkreślone na niebiesko zostały wytyczone na podstawie literatury XX- wiecznej (Olesiejuk, 1971). 6. W punkcie badawczym w polu 33.24.VIII (Olszewnica, ok. Radzynia Podlaskiego) zaznaczono informację z roku 1934 pochodzącą z miejscowej kroniki (brak Informacji na temat zaniku zjawiska). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdana się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „ idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki?Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna ?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f3a97d0058d44c3671dd7c79fe1368c.pdf 7f935c5d72c2408d66c176035b2dded2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4133 Title A name given to the resource Kolekcja im.Szymańskich w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh KOLEKCJA IM. SZYMAŃSKICH W Dr Stefan Szymański, lekarz z Warszawy, kupił w 1919 r. storą chałupę bezrolnego górala-hamernika z Kuźnio, by umieścić w niej zaczątki swej kolekcji przedmiotów sztuki ludowej i kultury materialnej Górali Podhalańskich. Odtąd każde wakacje, wszelki wolny czas spędzał Szymański w Zakopanem, uzupełniając swojo zbiory. Jego medyczny zawód znakomicie ułatwiał kontakty z Góralami, był zna­ komitym pretekstom do nawiązywania znajomości, do wzajemnych odwiedzin, pogawędek. Eksponaty, w pojęciu Górali „dziady", stanowiły często honorarium za poradę lekarską, były rewanżem za ofiarowane medykamenty. W trakcie swej zbierackiej działalności dr Szymański zdobywał wiedzę etnograficzną, notow"ał anegdoty i gawędy podhalańskie, uczył się gwary, grywał nawet na góralskich weselach. Skompletowanie wnętrza chaty góralskiej i zaprezento­ wanie zebranych eksponatów w ich kulturowym kon­ tekście — zabytkowym wnętrzu było przedsięwzięciem na tle ówczesnego muzealnictwa i zbieractwa niezwykle intere­ sującym, wręcz nowatorskim. ZAKOPANEM Kolekcjonerska działalność Szymańskiego, przerwana wybuchem wojny, trwała przez cały okres międzywojenny. Zaważyło to w sposób zasadniczy na charakterze zbiorów, które — jak to spróbuję przedstawić — dokumentują nie tylko kulturę ludową Podhala, ale i (mimo woli twórcy kolekcji) są bardzo charakterystyczną ilustracją estetyzującego stosunku do góralszczyzny w okresie międzywojen­ nym. * Gdy Stefan Szymański zaczął gromadzić swe zbiory, kolekcjonerstwo etnograficzne na Podhalu miało już długą i bogatą tradycję. Od dawna działało, założone w 1888 г., Muzeum Ta­ trzańskie im. Tytusa Chałubińskiego. Muzeum to przejęło kolekcję Marii i Bronisława Dembowskich, gromadzoną w łatach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Zbiory Dembowskich spełniły w swoim czasie niezwykle doniosłą rolę: korzystał z nich Władysław Matlakowski, pisząc swe pomnikowe prace: Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu i Budownictwo ludowe na Podhalu; korzystał z nich Stanisław Witkiewicz, kopiując motywy zdobnicze I I . 1. „TEA" .Fragment izby czarnej. I mr 9 �2 I I . 2. Dr Stefan Szymański upozowany na Sabałę. I I . 3, 4. „TE A " . do swych projektów w „stylu zakopiańskim"; zwiedzali je Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Stefan Żeromski, Tadeusz Miciński i wielu innych. Jednocześnie istniała, mniej może znana, kolekcja obrazów na szkle, własność Adama Krasińskiego, przekazana potem do Muzeum Tatrzańskiego. Prócz tego działało wielu zbieraczy mniejszego kalibru: Ksawery Prauss, doktorostwo Dłuscy, rodzina Pawlikowskich i inni. W pierwszych latach X X w. wędrował po podtatrzańskich wsiach Bronisław Piłsudski, który zakupił w terenie wiele eksponatów dla Muzeum. W latach poprzedzających projektowany plebiscyt spisko-orawski (1918—19) Komitet Plebiscytowy zebrał na spornych terenach większą ilość eksponatów etnograficz­ nych, by przy ich pomocy dokumentować związki Spiszą i Orawy z Podhalem. Zbiory te, po rozwiązaniu się Komi­ tetu, także znalazły się w Muzeum Tatrzańskim. Stefan Szymański należy już do innej epoki. Gdy zain­ teresował się Podhalem, właśnie „wybuchła Polska". Styl zakopiański jako sposób narodowościowej propagandy stracił rację bytu. Idea „narodowego stylu" nie wytrzymała próby życia. Zainteresowanie kulturą ludową Podhala przestało mieć charakter patriotyczny, stało się przeżyciem artystycz­ nym, często bardzo płytkim. Zakopane przestało być pol­ skim Parnasem, stało się modnym wczasowiskiem. „Legen­ dowe postacie zakopiańskie": Chałubiński, Stolarczyk, Witkiewicz, Sabała — dawno już nie żyli. Skończyła się epoka wielkiej, zakopiańskiej ideologii narodowej; zaczął się okres patrzenia na sztukę ludową Podhala przede wszyst­ kim w kategoriach estetycznych. Okres ten był także płodny dla kultury polskiej. Wydał Szymanowskiego, Skoczylasa, Kasprowicza, Stryjeńska, Sunderlanda — by wymienić przedstawicieli możliwie naj różniejszych dziedzin sztuki. Dał także — i jest to dla tego 3 20 �okresu najbardziej chyba charakterystyczne •— niezliczoną ilość „miłośników góralszczyzny", amatorskich „znawców folkloru". Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli tej grupy był Stefan Szymański. Jak wielu ludzi w okresie międzywojennym, pozostawał on pod urokiem zarówno kultury ludowej, jak i inteligenckiej legendy Podhala, oba te nurty traktując nierozłącznie. Zachowała się fotografia przedstawiająca go upozowanego na Sabałę (il. 2) i , rzecz jakże charakterystyczna, ustawił się w identycznej pozie, co Sabała... na pomniku. Szymański lubił porównywać się nie tylko z Sabałą, lecz także z Chałubińskim. Pani Janina Szymańska, opro­ wadzająca po zbiorach, po dziś dzień opowiada zwiedzają­ cym, że doktor nazywany był „Chałubińskim Polski Nie­ podległej". Któż go tak nazywał? Prawdopodobnie przy­ jaciele i rodzina — słowem ludzie, którzy znali t ę jego słabostkę i chcieli zrobić mu przyjemność. Bo ileż analogii: obaj lekarze, reprezentujący nawet tę samą specjalność — ftyzjatrię, obaj miłośnicy Tatr i znawcy podhalańskiego folkloru, obaj społecznicy, obaj zapaleni górscy turyści. Różniła ich „tylko" jedna rzecz: u Chałubińskiego zainte­ resowanie Podhalem było pracą organiczną, u Szymańskiego zaś — pożytecznym, ale przecież prywatnym hobby. Byli to ludzie z dwóch różnych epok. Jeden był prekursorem, drugi epigonem. Za czasów Szymańskiego wszystko już się zmie­ niło: hamernicka buda, której progu nie przestąpiłby żaden szanujący się gazda, stała się reliktem „bajecznego świata Tatr", została nobilitowana na Muzeum Kultury Ludowej Podhala. Ta biedniacka chałupa, zakupiona przez Szy­ mańskiego, otrzymała inteligencką nazwę TEA na cześć matki kolekcjonera, Teodozji Anny •— ale chyba nieprzy­ padkowo nazwa ta brzmi z angielska. Potok Bystrą obu­ dowano idiotyczną kamienną rynną, a biegnącą nad po­ tokiem starą hawiarską drogę przezwano „Bulwarami Sło­ 4 wackiego". Wokół stanęły piękne, albo trochę mniej piękne, wille. Doktor Stefan Szymański zmarł w 1942 roku. Zbiory odziedziczył jego brat Tadeusz, który w roku 1951 ofiarował kolekcję Muzeum Tatrzańskiemu. W rok później ekspozycję w T E I , przygotowaną przez Edytę Starek, otwarto dla turystów. Zwiedzając zbiory, oglądamy eksponaty nie T Y P OW E dla konkretnego wnętrza (biedniacka, robotnicza rodzina), lecz N A J P I Ę K N I E J S Z E . Szymańskiego nie interesowała sztuka ludowa od strony semiotycznej; nie patrzał na wnętrze izby góralskiej jak na zespół znaków, symboli określających stopień zamożności, pozycję społecz­ ną, stosunki rodzinne, kulturę duchową i wiele, wiele innych aspektów życia mieszkańców chaty, czy też ogólniej — twórców kultury podhalańskiej. W jego pojęciu izba była zgromadzeniem przedmiotów pięknych albo tylko ciekawych, świadczących, że „nasz l u d " jest niesłychanie utalentowany, i że ma piękną, h y m ą przeszłość. Taki stosunek pozostał do dziś. TEA jest, w przekona­ niu zwiedzających, typową chatą góralską, pozostałą z daw­ nych czasów dla ich przyjemności; mało kto potrafi sobie jednak uzmysłowić, że kolekcja obrazuje także stosunek inteligenta z miasta do podhalańskiej kultury ludowej. Dzieła sztuki mają w kolekcji im. Szymańskich ogromną przewagę nad eksponatami z zakresu kultury materialnej. Podobna proporcja daje się zauważyć w zbiorach głównych Muzeum Tatrzańskiego, gdzie istnieje kolekcja prawie 400 łyżników, gdzie przechowuje się wspaniały zbiór kilkuset obrazków na szkle, ale gdzie nie ma prawie zupełnie ekspo­ natów z zakresu uprawy roli, ludowego transportu, zbierac­ twa, łowiectwa, obróbki drewna itp. W T E I znajdziemy wprawdzie drewniane widły, rąbanicę, tryfus czy stępkę, ale przede wszystkim rzucają się w oczy obrazki na szkle �izbie znajdować się w żaden sposób nio mogły (ii, 1). Na ścianach koło pieca flinty i rożki na proch. Po pierwsze — natychmiast by wybuchło, po drugie — któryż gazda chwaliłby się posiadaniem broni, gdy od tylu dziosięcioleci „polowacka" była surowo zakazana? Budzi zdziwienie duża ilość narzędzi i naczyń pasterskich: obońki, drewniane siodło, beczułka na bryndzę, formy na oscypki i redykałki — skąd to przedmioty w chacie hamernika ? Doktor Szymański nie zadawał sobie tych pytań — nie interesowała go prawda naukowa, realizował swoją wizję artystyczną, odtwarzał staro, dobre czasy. Przechodzimy do białej izby, która jest prywatnym mieszkaniem i państwowym muzeum jednocześnie (ii. 5). Wśród gęsto rozłożonych eksponatów mieszka p. Janina Szymańska, opiekunka zbiorów, zasłużona popularyzatorka kultury podhalańskiej, która już od dwudziestu kilku lat niestrudzenie oprowadza wciąż nowych i nowych turystów. Na świętalnym, intarsjowanym stole •—• telefon. Nad łóżkiem opiekunki zbiorów — obrazki na szkle i rzeźby z kapliczek, pod łóżkiem — garnek z mlekiem. Na ścianie obok — kosa spod Racławic i kajdany na zbójnika, nie używane, w dob­ rym stanie. Przypomina się wierszyk Boya: Jest tam kijek Kościuszki, Króla Piasta garnuszki I fajeczka Kopernika Z której se pan kustosz pyka, Jak jest w dobrym humorze. Suwarowa nahaj ka I Kolumba dwa jajka, Kierezyja wenecjańska I dziewica orlijańska •— Syćko wisi se społem. I I . 5. , ,TEA''. Fragment izby białej. okazy snycerki, stolarki czy ceramiki — jednym słowem rzeczy zebrane przez kolekcjonera głównie ze względu na ich wygląd zewnętrzny. Dlatego w chacie jest tak pięknie — i tak nieprawdziwie. W czarnej izbie oglądana wystawiony na pokaz paradny strój podhalański, łóżko z wysoką stertą śnieżnobiałych poduszek pięknie haftowanych, malowaną skrzynię — czyli eksponaty, które w tradycyjnej czarnej Teraz, w 1975 г., można się uśmiechać, zwiedzając zbiory im. Szymańskich, Oddział Muzeum Tatrzańskiego, Zakopane, Bulwary Słowackiego 39; ale powtórzmy jeszcze raz: — kolekcja ma dziś ogromną wartość etnograficzną, a wobec nie najlepszej ekspozycji w Muzeum Tatrzańskim i ponad dwudziestoletniej impotencji instytucji organizu­ jących skansen podhalański, TEA jest w praktyce jedyną placówką popularyzującą tradycyjną plastykę góralską w sposób tek niesłychanie sugestywny. Fot.: K. Gorazdowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c7b1ef222f156ba6ee88a6e0083d996.pdf 4975df6322d744b78a27730c97cf84cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2721 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (2). Jestem tutaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.237-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P ocztówka zawsze ma ambicje zastąpienia nas we wszystkim, w czym tylko zdoła. I ten cel przyświecał producentom pocztówek z przeło­ mu X I X i XX wieku. To właśnie dobrze się sprzeda­ wało. Karta pocztowa ilustrowana nadzwyczajnie nada­ wała się do skrótowego przedstawiania każdej sytu­ acji, o której chcielibyśmy zawiadomić adresata. Po­ nieważ początkowo cały rewers zarezerwowany był dla adresu, producenci kart ilustrowanych starali się o to, by nadawca nie musiał nic, albo prawie nic, na karcie pisać. Często na awersie wokół obrazka, lub nawet w środku, zostawiano specjalne niewielkie puste miejsce, na którym nadawca się tylko podpisy­ wał, lub przesyłał bardzo krótką wiadomość. Jedną z najpowszechniejszych wiadomości na pocztówce jest po prostu informacja: „jestem tutaj". A mogę być wszędzie. Zwłaszcza na pocztówce. Naj­ bardziej wszystkim znane są tak zwane z niemiecka „grusy". Przecież to uzdrowiska i hotele miały naj­ większy interes w tym, by rozpowszechniano ich siel­ ski wizerunek. W dodatku, by wysłać kartkę z po­ zdrowieniem z jakiejś miejscowości nie trzeba było w niej dłużej przebywać, wystraczyło kupić na stacji. Pocztówka, która nienawidzi niedomówień, bar­ dzo dokładnie usiłuje adresata zawiadomić, gdzie się KOLEKCJA NIEIDEALNA (2) M A Ł G O R Z A T A B A R A N O W S K A Jestem tutaj akurat nadawca znajduje. W swoim symbolicznym języku na pewno wybierze coś najbardziej jedno­ znacznego, znanego, by nikt niczego nie pomylił. Je­ żeli na początku XX wieku chcielibyśmy zawiadomić kogoś, że np. wyjeżdżamy właśnie z Paryża, wcale nie musielibyśmy trudzić się pisaniem tej wiadomości. Moglibyśmy kupić odpowiednią pocztówkę z goto­ wym nadrukiem: „Wyjeżdżam z Paryża. Przesyłam wyrazy przyjaźni" i z zostawionym miejscem na pod- Fotografia zrobiona na d a c h u katedry w M e d i o l a n i e z d r u k o w a n y m napisem: „Milano. I I D u o m o ( D e t t a g l i o ) " i ze s t e m p l e m z p o z d r o w i e n i e m z d n i a 17 sierpnia 1908 237 �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ pis. A gdybyśmy chcieli udać się np. do Viviez, tam dostalibyśmy pocztówkę z napisem „Przybywam do Viviez i witam". Zeby nikt nie mial wątpliwości, że chodzi tu o podróżowanie, widzimy na takich pocz­ tówkach pociąg, z którego wychyla się odpowiedni podróżny (kobieta albo mężczyzna). Żebyśmy się m i ­ mo wszystko nie pomylili co do miejsca, skąd dosta­ jemy kartkę, pociąg gotów przejechać w Paryżu przez środek placu Concorde. Czy może być jaśniej przed­ stawiona informacja: „jestem tutaj" albo „byłam t u ­ taj". W końcu pocztówka stworzona jest do przeka­ zywania takich wiadomości. Producent przewidywał wszelkie możliwe sytuacje. Co będzie, gdy marynarz zechce wysłać pocztówkę ze swoim adresem (portem?). W końcu zresztą każdy, każda może posłać kartkę z marynarzem. Kapitalne, że rysownik tak się zapędził, iż nie tylko na pocztówce umieścił statki, ale i samolot. A żeby było już napraw­ dę wszystko, statki są naraz parowcami i żaglowcami. Naprawdę chodziło jedynie o adres, o to, gdzie nadaw­ ca przebywa, co nie wymagało żadnych konfabulacji. Ale bez tego byłoby znacznie mniej ładnie. Są miejsca, któte same w sobie mają coś cudow­ nego, tajemniczego i sławnego. Skoro większość l u ­ dzi podróżujących po Europie bez trudu rozpozna charakterystyczną sylwetkę mediolańskiej katedry, to dlaczego by się nie wdrapać na jej dach, nawet będąc dużej tuszy i w ciężkim mieszczańskim ubra­ niu. Nie wystarczy tam być, dobrze jeszcze zdobyć odpowiedni stempel z pozdrowieniem i z datą. Pocztówka chętnie uwzględnia także miejsca, w któtych znaleźliśmy się z powodu wyższej koniecz­ ności, zwłaszcza, jeśli są to wojenne okopy, pojazdy pancerne, pola bitew. Gotowa jest także ukazać to miejsce, do którego tęskni wędrowiec mimo woli. Na pewnej pocztówce widzimy żołnierza stojącego w zimowym krajobrazie a w chmurach rodzinę w cie­ płym kręgu światła. Drukowany podpis: Samotny ja tu stoję, przy was są myśli moje [wielokropek dopisany atramentem] To kartka ze znaczkiem austriackim z dnia 8 1 1916 roku, adresowana do dwóch panien i pod­ 238 I pisana przez jakiegoś Bronisława, który na rewersie zadaje pytanie: „«Gdzie myśli Wasze?» ośmiela się zapytać szczerze życzliwy Bronisław". Skrajnym przypadkiem zawiadomienia „jestem tutaj", takiego w dodatku, którego „podmiot" nie może sam się zająć przekazaniem nam stosownej wiadomości, wydaje się pocztówkowe zawiadomie­ nie o narodzinach dziecka z miejscem na wpisanie danych. „Jest tutaj - na świecie i teraz już nie może­ cie jego bytności tutaj pominąć" mówi pocztówka. Motyw „jestem tutaj", to jeden z liczniejszych motywów pocztówki, jeden z najprostszych, najbar­ dziej zrozumiałych i pewnych (?). Gdyby nie to, że nawet ta prosta sytuacja może się okazać dziwnie niepewna, umowna, zmistyfikowana. Oto fragment z Wieśniaka paryskiego Louisa Aragona, rozdział Pa­ saż Opery. „Chciałem uzyskać wiadomość, czy istnie­ je jeszcze na jego terenie osobliwa instytucja, która podejmowała się nadawania listów w którymkolwiek punkcie globu i przesyłania ich na dowolny adres, co pozwalało odbywać zmyśloną podróż, na Daleki Wschód na przykład, nie opuszczając nawet na chwilę dalekiego zachodu tajemnej przygody. Nie sposób się dowiedzieć, dozorca nigdy nie słyszał o czymś podobnym... Ale ostatecznie co może wie­ dzieć dozorca? Kto wie zresztą, czy nie minęło wię­ cej niż dwadzieścia lat od czasu, gdy Valery używał takich podstępów" . 1 W wiele lat później okazało się, że Matlena Die­ trich pod koniec życia ukryta przed światem w mieszkaniu w Paryżu, niedaleko Pól Elizejskich, używała tego samego sposobu, by zmylić swych kore­ spondentów. Oczywiście pocztówka znalazłaby sposób, żeby wyrazić również taką sytuację. Ale jak, tego się już nie dowiemy. Przypisy 1 Louis Aragon, Wieśniak Warszawa 1971, s. 24 Paryski, przel. Arrur Międzyrzecki, �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ 1 li'"' f '•• ' ; 1 .iff Fflharraooja -it 2. Pocztówka z r o k u 1921 3. Pocztówka z miejscem na k o r e s p o n d e n c j ę na awersie z r o k u 1900, wykorzystana jedynie dla daty i podpisu, i w i d o c z n i e p o d a r o w n a j a k o prezencik, albo po prostu zachowana na pamiątkę p o b y t u w A n n e c y . W i d a ć , że ktoś t u podpisany przyjmował założenie, że pocztówka „sama m ó w i " 7 /';.:''л; 4. Pocztówka z Żytomierza z r o k u 1903 5. N a pocztówce z Warszawy z r o k u 1902 n a d a w c z y m dodała p o z d r o w i e n i e , najczęstszy na świecie tekst użytkowników pocztówek 6. Pozdrowienia z Łobzowa z r o k u 1899 7. Pozdrowienia z Zaldzburga z r o k u 1902 7 239 �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ 10 8. N a p i s głosi: „Wyjeżdżam z Paryża i przesyłam wyrazy przyjaźni". Pocztówka z okresu po r o k u 1904 9. N a p i s : „ Przybywam d o V i v i e z i w i t a m " . Pocztówka z r o k u 1911 10. N a p i s : „Mój adres". W y d . J. Nozais, E d i t . 18, A v e n u e d u C ó t e a u (Tenue B o u r c h a u d ) . N a n t e s . Niezapisana pocztówka z o k r e s u po r o k u 1904. 11. A . Setkowicz p i n x . W y d a w n i c t w o S a l o n u M a l a r z y Polskich w K r a k o w i e . Pocztówka z r o k u 1916 12. N a p i s na pocztówce: R... z żoną m a j ą przyjemność poinformować o narodzinach i c h 240 Dnia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/530751480e576e3b3cf8f68e5cac3b4c.pdf b1482d743c37b15381ff4e03d207f2ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4931 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (3) pamiętaj o mnie! / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.243-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE �N a pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma nic prostszego, niż połączyć pocztówkę tematem pamięć. Pocztówka „ze swej natury” jest, często ulotnym, dowodem pamięci i pamiątką. A jednak roz­ poznanie tematu zajęłoby być może wieczność. Bez na­ mysłu zakłada się, że kolekcja jest rodzajem źródła hi­ storycznego, obyczajowego. To oczywiście prawda. Nie wyklucza to jednak faktu, że sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Trudno już dzisiaj poprzestać na kryte­ riach naiwnego neopozytywizmu, co bez namysłu czyni większość opisywaczy kolekcji i wystaw pocztówek. Nawet jeśli tego sobie nie uświadamiamy, poprzez estetykę surrealizmu i ich zainteresowanie kiczem i sztuką peryferyjną, jakby mimochodem, pocztówki odegrały niebagatelną rolę w kształtowaniu się nowo­ czesnej antropologii i w dwudziestowiecznym pojmowa­ niu sztuki - w rozumieniu „nowości”, a także w rozu­ mieniu pojęcia kiczu jako czegoś, co nowości przeczy. Cokolwiek przedstawia pocztówka i w jakimkolwiek języku napisano na niej wiadomość, ducha karty pocz­ towej najlepiej oddaje zwrot PAMIĘTAJ O MNIE! Może powinno się napisać: MYŚL O TO BIE. PA­ MIĘTAJ O MNIE. Bo pocztówka jest przede wszystkim posłańcem uczuć, ambasadorem pamięci. A ponieważ ona nie znosi niedomówień i chciałaby mieć gotowy wzór na każdą okazję, więc często po prostu znajdujemy na niej napis: pamiętaj o mnie, nie zapomnij mnie, po­ myśl o mnie, na przykład ułożone ze splecionych kwia­ tów, wśród których obowiązkowo niezapominajka. Pocztówka chciałaby powiedzieć naraz wszystko i zmieścić na małej powierzchni jak najwięcej symboli. Oto nad napisem złotymi literami - pamiętaj o mnie bukiecik niezapominajek związany czerwoną wstążką, na której zawieszono serduszko, krzyżyk i małą kotwicę. 4. N ie zapomnij mnie 243 K O L E K C JA N IE ID E A L N A (3 ) MAŁGORZATA BARANOWSKA Pamiętaj o mnie! Czyli użyto symboli cnót najbardziej przez pocztówkę uwielbianych: Wiary, Nadziei i Miłości. Na odwrocie pisane o godzinie 10 wieczorem 29 marca 1918 roku: N ie z słów się sk ład a m iło ści rozm ow a, Starczy spojrzen ie za najczu lsze słowa, M ó w i cz ęsto k ro ć w ięcej, niźli chcem y, Je d e n jedyn y d ło n i u ścisk niem y. Podpis - „Ten S a m ” i n ie cz y te ln a parafka. Mówimy o uczuciach? Więc nie tylko miłość, cza­ sami nawet złość czy uraza skłania do wysłania pocz­ tówki z napisem: Nie zapomnij o mnie (oczywiście peł­ no tu niezapominajek). „List pisany dnia 5 marca 1920 rok. W pierwszych słowach mojego pisma donosze ci że ty jesteś zadumna i straśnie się stawisz. I straśnie naro­ biłaś Nam wstydu do ciorta i trochę. Jak nie masz ży­ czenia z namy Rozmawiać. To trudno i więcej żebyś tak Nierobiła nam Wstydu bo nie wiem Co by było z tobą” (zachowałam oryginalną pisownię - MB). �Niezmiernie często pojawia się na pocztówce mo­ tyw listu. Ten list, który wychylając się z obłoku zawie­ szonego nad rozmarzoną panienką trzyma w ręce ele­ gancki młodzieniec, albo ten, który trzyma piękna ko­ bieta w chmurce, zawsze znaczy: pamiętaj o mnie. N a­ wet bez chmurki będącej rodzajem komiksowego dym­ ka, oznaczającej myśli osoby, która się pod chmurką znajduje, rozumiemy, że list oznacza przesyłane myśli i uczucia, a także jest widomym znakiem pamięci. Główny podział w rozumieniu przez współczesnych nam kolekcjonerów ich własnych kolekcji ma począ­ tek w rozumieniu czasu. Jeżeli czas historyczny umie­ ścimy na osi pionowej, a współczesność na poziomej, to większość kolekcjonerów będzie swą kolekcję „umieszczać w pionie”. Zgodnie z przekonaniem, że niezależnie od wyboru tematu zbioru pocztówka jest rodzajem dokumentu epoki. Tego rodzaju postępowa­ nie wynika z ugruntowanej tradycji, która, w naszej kulturze, jak układ dziesiętny, nie podlega dyskusji. Pocztówka jest dokumentem szczególnym, przede wszystkim dokumentem uczuć. Ale i te nie są wolne od ulegania historii. Epoka odciska na nich swe piętno i nie­ 244 ustannie zmienia język uczuć. Najczęściej pocztówka se­ gregowana jest za pomocą potocznych kryteriów logiki historii pojmowanej zawsze jako przebiegającej w czasie linearnym. A jednak można sobie wyobrazić sytuację za­ burzenia owego porządku. Jakaś linia czasu, która miała się już kiedyś w swej linearnej rzeczywistości zakończyć, nagle zostaje pociągnięta dalej i można by powiedzieć „obok”, przez inny punkt na linii poziomej, niż przebiega­ łaby, gdyby szła swym naturalnym rozpędem. Tego rodzaju przykład wykorzystania kolekcji pocz­ tówek do stworzenia serii spirali czasu, czy może pętli czasu, stworzył w literaturze Romain Gary w książce L ę­ ki króla Salomona: „Szybko spostrzegłem, że mimo wszel­ kiego bogactwa pan Salomon jest sam na świecie. Naj­ częściej zastawałem go przy wielkim biurku filatelisty, z lupą w oku, bardzo zadowolony oglądał znaczki, jak prawdziwych przyjaciół, a także pocztówki, które docie­ rały do niego z przeszłości i z wszystkich stron świata. Nie były zaadresowane do niego osobiście, bo niektóre zostały wysłane w zeszłym wieku, kiedy pana Salomona prawie nie było na świecie, ale na koniec trafiły do jego domu. [...] Jedna przedstawiała młodą dziewczynę, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE ubraną jak na początku naszych czasów, z czterema chłopczykami w marynarskich ubrankach i słomko­ wych kapeluszach, ona mówiła kochanie, kochanie myśli­ my o tobie dzień i noc. Wracaj szybko i pamiętaj ubieraj się ciepło i wkładaj twój flanelowy pas, twoja Maria. Najdziw­ niejsze jest to, że pan Salomon przeczytał tę pocztówkę, a potem poszedł kupić sobie flanelowy pas.[...] Ta kart­ ka była z 1914 roku. [...] Nie wiedziałem, że pan Salo­ mon nie może ścierpieć zapomnienia, zapomnianych ludzi, którzy żyli i kochali, i przeszli bez śladu, którzy by­ li kimś, a stali się niczym, pyłem, resztkami, tymi co są «sprzed», bo teraz wiem, że tak ich nazywał”.1 „Pan Salomon znalazł u braci Dupin w pasażu Saint Barthelemy pocztówkę z fotografią odaliski, mieli ta­ kie w Algerii, która była jeszcze francuska, a na od­ wrocie słowa miłości: nie mogę żyć bez Ciebie Ciebie mi najbardziej brak na świecie będę w piątek o siódmej pod zegarem na placu Blanche czekam na Ciebie z utęsknie­ niem twoja Fanny".2 Oczywiście pan Salomon szuka odpowiedniego zegara, a przede wszystkim odpowied­ niej godziny. Znajduje konsjerżkę, która naprowadza go na trop zegara, bo pamięta zegar i ulicę. Pan Salomon miał 10 000 pocztówek, wszystkie z tekstami silnie nacechowanymi uczuciowo, bo tylko takie zamawiał u handlarzy pocztówkami, i obcował z ni­ mi jak z bliskimi. Bohater Gary’ego wprowadza „fabułę” kolekcji do swojej teraźniejszości. Gary ma rację. Świet­ nie oddał on tu istotę ducha pocztówki, która przede PARIS (IX ’). — wszystkim jest wehikułem uczuć. A że wszystko toczy się w wyobraźni, także pasuje do świata pocztówki. Kolekcjonowanie i odgrywanie uczuć zapomnia­ nych, pozostawionych na małych, kolorowych kartoni­ kach, zostało przez Gary’ego opisane jako skrajny prze­ jaw samotności. Ta samotność także została przedsta­ wiona oryginalnie. Pan Salomon mówi do pana Tonga, tłumaczącego mu, że przecież nie znał tych ludzi z pocz­ tówek, którymi tak się przejmuje: „ - Pan nie potrafi zro­ zumieć. Pan stracił całą rodzinę w Kambodży. Pan ma o kim myśleć. Ale ja nigdy nikogo nie straciłem. Wśród tych sześciu milionów Żydów eksterminowanych za Niemca nie miałem nikogo, choćby byle kuzyna. Nawet moi rodzice nie zostali zabici. Zmarli przedwcześnie, w pokoju i godności, przed Hitlerem. Mam osiemdzie­ siąt cztery lata i nikogo do opłakiwania. To straszne być samotnym po stracie ukochanej istoty, ale jeszcze strasz­ niejsza jest samotność, jak się nigdy nikogo nie straciło. No więc kiedy przeglądam ten album...”.3 Opłakiwanie utraty możliwości bezpośredniego przeżycia tamtej straty pozwala Gary’emu opisać wcie­ lenie samotności po Zagładzie. Scenariusz żalu pisarz zmienił w historię zbierania pocztówek, jeśli można to nazwać zbieraniem pocztówek, a nie korespondencji, albo może lepiej zbieraniem uczuć. W każdym razie trudno tę kolekcje potraktować jak zwykłe, tradycyjne muzeum. Niewątpliwie ta kolekcja należy do współ­ czesności jej właściciela, a nie do przechowywanej Le Boulward Montmartre. — LL. 7 5. List w ręce postaci w chmurce nad główną postacią pocztówki oznacza „myślę o Tobie”, „pamiętam” 6. List w ręce może oznaczać zarówno nadejście poczty, jak i chęć wysłania owego listu 7. Kartka z Paryża z roku 1914 z charakterystycznym zegarem ulicznym. Pod podobny musiał się zapewne udać pan Salomon bohater po­ wieści Romain Gary’ego. 245 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE 8. Nie wiadomo czy pan Salomon udał się i na spotkanie tych ludzi. Paryż w czasie powodzi (styczeń 1910). - Rue du B ac skrzętnie przeszłości. Ale przecież zbiera pocztówki dlatego, że nadawcy i odbiorcy należeli do przeszłości i ich uczucia miały zostać zapomniane. Strażnikiem i aktorem tych uczuć staje się stary, cał­ kowicie samotny Zyd. On staje się też wcieleniem pa­ mięci. Tylko jakiej? Tylko czyjej? Narratorowi opowieści kraje się serce, kiedy nagle pojmuje, że pan Salomon zo­ stał „adoptowany” - na chwilę, bo przecież co chwilę zmieniał obiekt swej kontemplacji - przez pewną rodzi­ nę bretońską z pocztówkowego zdjęcia z roku 1905. To jakaś efemeryda pamięci, która wyłania ulotne chwile, nie mogąc w żadnym razie objąć całości. W pewnym sensie mamy tu też analizę samej kolekcji, która zawsze będzie ułomna, jeśli nie jest kolekcją pa­ ru określonych, możliwych do zgromadzenia przedmio­ tów. Na pewno jednak nie może to dotyczyć ani zbioru pocztówek, ani zbioru życiorysów czy wydarzeń z życio­ rysów nadawców i odbiorców 10 000 pocztówek. Tutaj muszę wprowadzić rodzaj historycznego anek­ su do tematu „kolekcje pocztówek i pamięć”, jak rów­ nież do fabuły Lęków króla Salomona. W roku 1967 w „Stolicy” ukazał się tekst o znanym, świetnym zbiorze pocztówek inżyniera Stanisława Rzeźniackiego, stano­ wiącym dzisiaj trzon zbioru Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Sam Rzeźniacki to postać bardzo ciekawa - podróżnik mimo woli, bo jako obywatel Księstwa Po­ znańskiego przebywający w zaborze rosyjskim został po wybuchu I wojny internowany i zesłany na Sybir. Jako wygnaniec, a potem jako wędrowiec, także po Tybecie, spędził w Azji osiemnaście lat. Wrócił do kraju w roku 1932. Już przed wojną miał wielką i cenną kolekcję, z której 25 000 spłonęło w powstaniu warszawskim. To, co dotarło do Torunia, to 60 000 pocztówek,4 chociaż uważano za jego życia, że doszedł do większej ilości. Zacytujmy bardzo charakterystyczny list tego na­ miętnego zbieracza, który uległ, jak to mawiano na po­ czątku dwudziestego wieku, „manji kartkowej”: „W pocztówkach mam wszystko - pisze Rzeźniacki - na­ wet poezję i muzykę na pocztówkach; mam albumy ge­ niuszów z całego świata, a jaki ciekawy Watykan z wszystkimi papieżami, wykopaliskami Pompei, Egiptu i grobowcami, mumiami, piramidami, sfinksami, azjatyc­ kie pagody, meczety, minarety - jednym słowem, cały świat na pocztówkach - istne muzeum w miniaturze”.5 W artykule Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztó­ wek, w „Stolicy” z 1967, poświęconym właśnie kolekcji inżyniera Rzeźniackiego, Antoni Trapiński pisze o pierwszej w Warszawie wystawie pocztówek w roku 1900: „Wystąpiło 10 wydawców i około 30 kolekcjone­ rów modnego artykułu produkcji krajowej i zagranicz­ nej, który jako nowość bił wówczas rekord uznania i po­ wodzenia. Wystawiali pp. Kiesewetter i Semadeni z Lu­ blina, panna Rozalia Klopfert z Warszawy i p. Henry z Petersburga (podobno od tego czasu datuje się naj­ większe muzeum w Związku Radzieckim, powstałe z ko­ lekcji prywatnej i liczące obecnie około miliona sztuk). Próżno u nas szukać śladów po takich zbiorach i wy­ stawcach, jak pp. Ignacy R. Barabasz, Maksymilianowa Baruch, Eustachy Goldfeder, L. i S. Kapłan, Halina Hochenlinger, Izydor Katz, Helena i Stefan Lewentalowie, 246 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Jan Samuelson, Friede Rundo i Rzecznik z Warszawy. [... ] Wymienione nazwiska jednak świadczyć mogą, dla­ czego p. Rzeźniacki pozostał na placu boju jedynym w kraju stutysięcznikiem w swej dziedzinie”.6 W Europie Środkowej i Wschodniej nie trzeba na­ wet takiego akapitu komentować. Niech więc tylko stanowi mikroskopijną pamiątkę tamtych ludzi i tam­ tych kolekcji także w moim tekście. Niektórzy historycy żartem powiadają, że wszystko ginie, tylko papier jest niezniszczalny. To się nie może sprawdzić, zwłaszcza w mieście w osiemdziesięciu pro­ centach zburzonym i spalonym, jakim jest Warszawa. A jednak czasami ma się takie złudne wrażenie i nagle trafi się w antykwariacie na pocztówkę z okresu narzeczeństwa babci naszych bliskich znajomych, albo na pocztówkę z wojny, albo w Paryżu natknie się na świe­ żutkie - z roku 1919 - wiadomości z Warszawy. Na przykład jakiś podporucznik, Francuz, prosi rodziców, żeby przysłali mu kepi i żeby pamiętali, że ma dużą gło­ wę. Pisze też, że w Warszawie jest piękna pogoda i pój­ dzie z kolegami na spacer. A wszystko na pocztówce z kościołem Najświętszej Marii Panny. Na pocztówkach zapisuje się pamięć miasta, co w wy­ padku Warszawy ma znaczenie nadzwyczajne. Nieistnie­ jące ulice. Nieistniejące kamienice. Gmachy przerobione wiele razy. Gmachy odbudowane jako czysty kształt, jak Pałac Jabłonowskich (kiedyś Ratusz), i nienapełnione dawną treścią. Można powiedzieć, że większość Warsza­ wy podzieliła los globu ziemskiego umieszczonego na gmachu Poczty Głównej przy placu Wareckim, którą za­ częto budować na początku roku 1900. Tego globu nie znajdujemy już na pocztówce z lat trzydziestych, a po II wojnie nie znajdujemy nawet gmachu. Czasami natrafia się na coś, co zaskakuje nawet kogoś, kto nieźle zna historię Warszawy, jak fotografia minaretu warszawskiego z ogrodu księcia (stąd ulica Książęca) podkomorzego wielkiego koronnego Kazi­ mierza Poniatowskiego, brata króla. Pocztówka zosta­ ła wydana przez Franciszka Karpowicza w Warszawie w serii zdjęć ważnych miejsc miasta, na których zosta­ ło „podłożone” niebem koloru łososiowego lub różo­ wego zachodu słońca. Ukazuje się nam miasto odreal­ nione.7 W ten sposób budynki i drzewa utrzymane w mocnym ciemnym tonie zyskują na plastyczności i na tajemniczości jednocześnie. Mają coś wspólnego z tym nawiązującym do symbolistycznych wizerunków miast starożytnych, obrazem miasta wyludnionego, statycznego, groźnego i mitycznego, który czasem uzy­ skiwany jest na pocztówkach za pomocą kolażu lub fo­ tografii wyolbrzymiającej niektóre jego fragmenty. Wurazatru. Główna 1‘w-zta, 9. Gmach Poczty Głównej w Warszawie na placu Wareckim, przed rokiem 1914 10. Paryż nocą. Opera 11. Minaret w ogrodzie Na Książęcem, ok. 1905 247 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Z pocztówki z minaretem wyłania się cień modne­ go osiemnastowiecznego ogrodu Na Książęcem, gdzie minaret stanowił tylko jeden z elementów egzotyzmu. Były tam też sztuczne groty, stawy z wyspami z praw­ dziwymi małpami i sztuczne kaskady. Chociaż dla nas równie dziś egzotyczny wydaje się kształt przedwojen­ nej Katedry św. Jana z jej koronkowymi neogotyckimi wieżyczkami. Nie mówiąc o zaskakującej pasiece, tak, pasiece przy gimnazjum Batorego w Warszawie. Jasne, że pocztówek, zwłaszcza tych zapisanych i wy­ słanych, nie należy szukać w miejscu, skąd pochodzą, zwłaszcza w miejscu nawiedzanym przez wojny. Między innymi dlatego pocztówki w Warszawie są tak drogie. Ostatnio jednak, odkąd tak łatwo przekracza się granice, wiele do Warszawy wróciło. Zostały przywiezione z Nie­ miec, Rosji i nawet z Francji, gdzie się zachowały. Cieka­ we, że wśród mód na tematy pocztówkowe zmieniają się też mody na miejscowości. Wydaje mi się, że trzydzieści lat temu więcej było ludzi zbierających pocztówki z ta­ kich miast jak Wiedeń, Paryż, Moskwa, Odessa, a teraz muszą to być jakieś szczególne okazy. Ceny niesłychane natomiast osiągają pocztówki z małych miejscowości. Należy sądzić, że to jeden z wyznaczników naszych cza­ sów, czyli czasów poszukiwania korzeni. Czy stworzy się przez to mit małych miejscowości? Całkiem możliwe. W zeszłym roku (2002) prasa paryska podawała, że na aukcjach pocztówek największe ceny osiągają pocz­ tówki z najmniejszych miejscowości i ogłosiła triumf regionalizmu. Najbardziej dzisiaj poszukiwane są pocz­ tówki, na których uwieczniono codzienne czynności, widoki ulic, uprawa roli. I nagle okazało się, że tak kie­ dyś we francuskich kolekcjach dominujące karty pocz­ towe specjalnie przez ilustratorów projektowane jako pocztówki, i do tego jako karty fantastyczne, a raczej może należałoby przetłumaczyć „fantazyjne”, tak, jak to się nazywa w czasopiśmie „Listek”, ponieważ we Francji istnieje osobny dział - cartes de fantaisie muszą ustąpić pola kartom dla miłośników regionalizmu. Co nie znaczy, że inne nie mają swoich amatorów, ale re­ gionalizm zapanował podobno w 95%. Podobny pro­ ces zaszedł w kolekcjonerstwie polskim. Tyle, że regio­ nalizm wyparł tutaj przede wszystkim tzw. malarstwo i w pewnym stopniu także pocztówkę patriotyczną. Tylko nieliczni kolekcjonerzy wybiorą oś poziomą. Oczywiście przez to poszczególne egzemplarze nie prze­ staną być dokumentem epoki. Ale w niektórych kolek­ cjach nabiorą znaczenia współczesnego w stosunku do czasów zbieracza. Tak robił Paul Elurad stosując cha­ rakterystyczną dla surrealistów praktykę, która polega­ ła na anachronicznym przypisywaniu dawnym dziełom cech własnej poetyki. Oczywiście, jak i inni, powoły­ wali się surrealiści na artystycznych przodków, ale trak­ towali ich bardziej bezceremonialnie, chwilami bez ce­ regieli traktując ich jak własnych współczesnych. Jeśli chodzi o pocztówki, Eluard sam pisał o pocztówkach z ich złotego okresu, traktując je tradycyjnie jako ro­ dzaj dokumentu przeszłości. Ale w tym samym czasie, w swoich albumach układał je na własny poetycki spo­ sób, tak żeby tworzyły tajemniczy, jego własny szyfr i, za pomocą odpowiednich skojarzeń, rodzaj poematu. Niektórzy czciciele kiczu, oczywiście to także po­ tomkowie surrealistów, traktują wszystkie przedmioty kiczu jako po prostu własną współczesność. I w pew­ nym sensie czas historyczny jest dla nich ważniejszy z powodu ceny antykwarycznej danego przedmiotu, bo starszy bywa droższy, niż z powodu ich stosunku do ko­ lekcji. Czciciele kiczu są dziś najbardziej podobni do dawnych zbieraczy i twórców muzeów osobliwości. A kolekcje pocztówek, mimo że ich ceny są teraz rela­ tywnie wysokie, są najtańszymi zbiorami osobliwości. Specjalny egzotyzm pocztówkowy, niekoniecznie tożsamy z egzotyzmem w zbiorach Rzeźniackiego, często jest mocno podejrzany z punktu widzenia dobrego sma­ ku. Ale to właśnie niewątpliwie pociąga nowoczesnych zbieraczy pocztówkowego kiczu, czcicieli kampu, będą­ cego według opisu Susan Sontag „[8]... miłością do te­ go, co przesadne, co «się nie mieści» (off), do rzeczy-będących-tym-czym-nie-są). Najlepszym przykładem jest secesja, najbardziej typowy i najbardziej rozwinięty styl kampowy. Secesyjne przedmioty przemieniają coś w zu­ pełnie coś innego: instalacje oświetleniowe mają kształt kwitnących roślin, salon w rzeczywistości jest grotą”.8 „[23] W naiwnym, czyli czystym kampie zasadniczym elementem jest powaga; powaga, która zawodzi. Oczy­ wiście nie każdą chybioną powagę można odkupić mia­ nem kampu. Tylko taką, która jest właściwą mieszanka przesady, fantazji, zapału i naiwności”.9 „[54] Kamp twierdzi, że dobry smak nie jest po prostu dobrym sma­ kiem; że istnieje dobry smak złego smaku”.10 Oczywiście to tylko ułamek teorii kampu, ale za to najlepiej pasujący do rozumienia kiczu „opromieniają­ cego” zbiory pocztówek. Najciekawsze jest, że w ogóle powstała potrzeba utworzenia nowego w stosunku do „kiczu” pojęcia z tej samej przecież dziedziny. Dowodzi to, że mamy do czynienia z pojęciem zmieniającym się i w naszej współczesności żywotnym. Zdaję sobie sprawę, że tekst mój specjalnie napisa­ ny z myślą o pojęciu „pamięci” dotyka wielu nieroz­ wiązanych tu problemów. Ale wiele lat obcując z pocz­ tówkami i kolekcjami pocztówek, spotykam się z wiel­ ką liczbą kwestii nie tylko nigdy nie analizowanych, ale i trudnych do rozwiązania. Podam tu pewien podstępny przykład. Zarówno zbieracze „naiwni”, jak i doświadczeni zwracają oczywi­ ście uwagę na udział pocztówki w obiegu pocztowym, czyli oglądają stempel, daty listów, miejsca napisania i nadania kartki, jeżeli można je na kartce odczytać. Muszę tu opowiedzieć o pewnej instytucji, która była wspominana i potraktowana bardzo poetycko przez Louisa Aragona w Wieśniaku paryskim i o sposo­ bie zwodzenia prasy i wielbicieli przez Marlenę Die­ trich, co opisywałam w poprzednim odcinku. Teraz cytat z artykułu Z[uzanny] R[abskiej] Z dzie­ jów pocztówki: „«Międzynarodowe Towarzystwo kart 248 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE W ARSZAW A, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE pocztowych illustrowanych» rozsyłało na cztery strony świata swoich agentów, którzy wysyłali «widokówki» z wszystkich kątów ziemskiego globu do roznamiętnionych abonentów. Chodziło o to, aby kartka z widokiem np. Kairu miała stempel Kairu”.11 Tylko filateliści mo­ gli wpaść na taki pomysł. Ponieważ sądzili oni, że zbie­ ranie pocztówek to coś jak zbieranie odciętych ko­ niuszków cygar. A taki stempel mógł zbieraczowi pocz­ tówek nagrodzić to, że zbiera śmieci, i wprowadzić go w krąg ludzi zajmujących się sprawami poważnymi. Dzisiejsi zbieracze kiczu włączający kicz do własnej współczesności i bez żenady wielbiący stare pocztówki tym bardziej, im bardziej są kiczowate, nie mają już tamtych kłopotów z początku wieku. Ale i tak zbiera­ cze dalej hołdujący poczciwemu czasowi linearnemu historii aż nazbyt tradycyjnej mają nad grzejącymi się w promieniach kiczu miażdżącą przewagę. Przypisy 1 R. Gary (E. Ajar) Lęki króla Salomona, przeł. M. Braunstein, A. Daniłowicz-Grudzińska, Warszawa 1982, s. 20-21 2 3 4 op. cit., s. 21 op. cit., s. 24-25 Por. J. Kotłowski Zbiór pocztówek w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, w: Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Bana­ sia, Wrocław 1992 5 6 A ntoni Trepiński Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztówek, 7 Por. Grażyna Machel Idealny obraz miasta na karcie pocztowej, w: Cytuję za J. Kotłowski Zbiór pocztówek... „Stolica” 1967 nr 12-13 Aksjosemiotyka karty pocztowej 8 Susan Sontag Notatki o Kampie, przeł. Wanda Wertenstein, „Li­ teratura na Świecie” 1979, nr 9, s. 310 9 10 11 17. Symbole pamięci i szczęścia w nadmiarze 250 op. cit., s. 315 op. cit., s. 321 Z. R[abska] „Naokoło Świata” 1924, nr 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91e26281182ab4c033cfae6c479ca2f7.pdf 915ae775f29db97054901d68374ea2b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2680 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna. Pocztówka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.200-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Baranowska * POCZTÓWKA Małgorzata obrażeniu KOLEKCJA NIEIDEALNA o idealnej, zamkniętej kolekcji. Ale przyjemność lub nałóg zbierania j e d n a k na n i e d o s t ę p n o ś c i tej polega całości. Oczywiście można sobie wyobrazić, a nawet spotkać kolekcjonera, który zakończył zbieranie danej MAŁGORZATA B A R A N O W S K A serii i postanowił przenieść się na inną serię, albo po prostu na i n n y rodzaj przedmiotów. Teoretycznie tylko, jeżeli chodzi o pocztówki. Bo okaże się, że będzie jednak tyle Pocztówka odmianek tej samej pocztówki, w zależności o d tego czy jest zapisana, czy nie, czy datowana, czy kolorowa­ na i jak, czy ta sama była wydana przez różnych wydaw­ ców. T r u d n o przewidzieć wszystkie możliwości. A l e by­ wają „kolekcjonerzy zdyscyplinowani", którzy stawiają sobie jakieś tamy umożliwiające zamknięcie zbioru. By­ wają teoretycznie, jak sądzę, bo osobiście wśród zbiera­ Horror klasyfikacji i kolekcja idealna czy pocztówek takiego nie spotkałam. Kolekcja pocztówek t o „naturalny" k u l t u r o w y stan Kiedy w pierwszej ćwierci w i e k u dwudziestego świat t y c h przedmiotów - i c h formą jest o d razu kolekcja. Po pocztówkowy wydawał się już nieco tracić na znacze­ pierwsze dlatego, że o d razu pocztówka pojęła siłę se- n i u , rozpoczynała się epoka k i n a . 1 o n o przede wszyst­ ryjności. A właściwie ona jest po prostu „dzieckiem se- k i m miało kiedyś zawłaszczyć umysły badaczy. To ryjności". To rozwój d r u k u , przemysł, powielanie, n o ­ w dużej mierze właśnie k i n o „przesłoniło" pocztówkę. woczesne możliwości r e p r o d u k c j i w połączeniu z w y ­ Zwłaszcza że zrozumienie r o l i f i l m u pomaga uświado­ obraźnią, tęsknotą za podróżą, w połączeniu także mić sobie, że o t o nowoczesność umieszcza nas (na ra­ z k u l t e m egzotyki i k u l t e m p r y w a t n y c h wspomnień, to zie na zawsze), chcemy czy nie, w przestrzeni k u l t u r y seryjność wytworzyły świat pocztówkowy. masowej. Przy t y m można by powiedzieć, że k i n o wspi­ I teraz trzeba o d razu rozróżnić dwie podstawowe nało się na szczyt wyobraźni masowej także za pomocą kolekcje - jedna to kolekcja producenta, wyrażająca pocztówki. się w specjalizacji niektórych producentów w określo­ Powielane w nieskończoność portrety gwiazd i dra­ nej formie, n p . reprodukcje obrazów. To jest tzw. ma­ matyczne sceny z filmów nieporównanie bardziej roz­ larstwo - zbieracze używają określenia - „zbieram ma­ budzały wyobraźnię p o t e n c j a l n y c h widzów niż dzisiej­ larstwo" i nawet na wystawach pocztówek znajdujemy sze reklamy. Odnosiły się do przestrzeni „zastrzeżonej", taką nazwę działu. A przecież tematy w takiej k o l e k c j i niereprodukowalnej, dla w i e l u całkowicie niedostęp­ t r u d n o zliczyć i łatwo może ona zostać częściami skla­ nej. A przecież już wcześniej, na przełomie wieków, syfikowana jako należąca do k o l e k c j i o zupełnie i n n e j udawało się wykreować gwiazdy sceny, baletu i piękna nazwie. W k o l e k c j i producenta mogą się znaleźć takie tematy jak w i d o k i okolicy. A l e nic nie stoi na prze­ jeszcze bardziej dla ogółu niedostępne. szkodzie, by tworzył serie, jak n p . nieskończone ilości Przy t y m wszechobecna pocztówka okazała się kop­ ciuszkiem badań nad kulturą masową. A przecież serii z k o b i e t a m i : piękności warszawskie, wielkie ak­ stwarza ona nieprawdopodobnie rozległe, i zupełnie t o r k i , kobieta i moda, kobieta jako symbol miłości, na­ niewykorzystane, możliwości. T r u d n o jednak badać dziei, wiary, symbol sztuk, m e l o d i i , uczuć. „świat", chyba że chodziłoby o kosmologię. Wydaje m i Oczywiście w epoce nowoczesnej seryjności zawsze się, że właśnie paradoksalnie „nadmierna masowość" wykorzystuje się specjalnie skomponowane serie, by sku­ i pewne nienasycenie wyobraźniowe zepchnęło ją z t o ­ sić nabywcę do kupienia kolejnego w serii przedmiotu. r u badań. W t y m pocztówka odznacza się wyjątkową już łatwością. Świat pocztówkowy jest rodzajem nieskończenie Bardzo często „kolekcja producenta" mechanicznie mnoży okazy wyłącznie poprzez zupełnie powierzchowne licznej p o d względem zakresu i niepoliczalnej właści­ wie p o d względem eksponatów, k o l e k c j i . N a w e t jeśli ujednolicenie wizualne. Bywają jednak serie bardzo pre­ rozumiemy, że określenie „nieskończony" jest w pew­ cyzyjnie i zaskakująco obmyślone. N a przykład, trzy nad­ n y m , matematycznym, sensie nadużyciem i że m a m y zwyczajne serie z Napoleonem., który był jedną z najważ­ do czynienia z o b i e k t a m i policzalnymi, to nie ma wła­ niejszych figur pocztówkowych: dwie po dziesięć kart ściwie sposobu, by t e n kosmos dzisiaj odtworzyć a n i i jedna złożona z dwunastu. N a każdej z n i c h jest wy­ dokładnie zbadać. C o oczywiście nie znaczy, że nie na­ obrażona jakaś ważna scena z życia Napoleona, a wszyst­ leży próbować i takie próby są p o d e j m o w a n e . kie razem układają się w wielką jego postać. 1 Nie znaczy też, że i n n e zbiory przedmiotów nie ograniczo­ Bardzo niedługo po zalegalizowaniu przez pocztę ne jakąś wyraźną, zaprojektowaną z góry serią, są do otwartej karty pocztowej, na przełomie wieków X I X k o ń c a policzalne. K o l e k c j o n o w a n i e i X X zaczęła się największa m o d a na ilustrowaną kar­ ne jest w dużej mierze na ufundowa­ nadziei, na w y ­ tę pocztową. Weszła ona w ramy już jakby specjalnie 200 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA �Maigonuta Baranowska • POCZTÓWKA Francuska seria erotyczna. F o t o m o n t a ż z d o m a l o w a n y m tłem. N a awersie i n f o r m a c j a L. A r j a l e w , p h o t . O k . r. 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej (ostatnia pocztówka na stronie o b o k ) 202 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA Francuska seria erotyczna (ostatnia pocztówka z serii) K a r t a specjalnie przesiana d o zbioru, o c z y m świadczy liścik: „ K o c h a n e j grzecznej i m i l u t k i e j L u c i posyła d o zbioru wraz z c a ł u s e m tę kartę C i o c i a Rózia". F o t o m o n t a ż , k o l o r o w a n a , o k . 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej „Cleo de M e r o d e " f o t o g r a f i a k o l o r o w a n a . N a k ł a d B c i . Rzepkowicz. Warszawa, o k . 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej (awers i rewers) „Król Z y g m u n t 111 Waza". N a rewersie napisy: W y d . G . U l r y c h - Warszawa. R e p r o d u k c j a w z b r o n i o n a . G e p . U . Freig. D . D . K . D e u t s . Presseabt. W a r s c h a u , d . 2Д 1917. T. N r 4 0 8 1 . D r . N r 2. L i t . „Concordis" Warszawa. P O C Z T Ó W K A . , z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej 203 �Małgorzata Baranowska * POCZTÓWKA Seria z N a p o l e o n e m w y d a n a we Francji z napisami rosyjskimi. N a rewersie napis „Made i n France". Fotografia k o l o r o w a n a , o k . r. 1905. Patrz też „Konteksty" 1992 n r 3/4, gdzie w a r t y k u l e M . B . Pocztówka masowa i fotogtafia uczuć r e p r o d u k o w a n a francuska seria 12 pocztówek ze „składanym N a p o l e o n e m " z o k . 1905 г., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej 204 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA dla niej przygotowanej przestrzeni salonu, właściwie pełnienia o d razu jako kolekcja - kolekcja kolekcjonera. Raczej w dwudziestoleciu międzywojennym. A więc nie ma­ może k o l e k c j o n e r k i , bo albumy z pocztówkami, j a k my już przeważnie do czynienia z „albumem - przed­ wcześniej sztambuchy, były domeną kobiet. m i o t e m codziennego użytku", t y l k o z a l b u m a m i ułożo­ Zresztą producenci mieli świadomie nawiązywać do tradycji sztambuchowej. Zwłaszcza że karty pocztowe początku wieku dwudziestego albo n y m i przez późniejszych kolekcjonerów. Dzisiejsze kolekcje pocztówek nierzadko również 2 w wielu wypadkach wcale nie były wysyłane pocztą, wyglądają jak dawne gabinety osobliwości. ale stanowiły wręczaną osobiście pamiątkę z podróży al­ zbietaczy nie może się oprzeć ciekawości - co jeszcze 3 Wielu bo prezent do kolekcji, na którym wypadało wpisać ży­ takiego można w pocztówce znaleźć? Trzeba by przy- czenia l u b sentencje. A l b o przynajmniej się podpisać. jąć, że te właśnie kolekcje obrazują najsilniejsze dąże­ Przykładem może być typowy prezencik pocztówko­ nie d o zbudowania jakiejś aż niemożliwej k o l e k c j i ide­ wy - ręcznie k o l o r o w a n a fotografia znanej piękności alnej, która miałaby w p e w n y m sensie symbolizować z przełomu X I X i X X w i e k u , Cleo de M e r o d e , której „świat". liczne w i z e r u n k i krążyły po Europie. W i d z i m y ją t u Zasadą k o l e k c j i osobliwości jest niejednorodność z rozpuszczonymi długimi włosami, wpattzoną w widza obiektów i i c h niewspółmierność. I t u t a j następuje za­ swymi sławnymi w i e l k i m i , sadnicza c i e m n y m i oczami. Pod trudność określenia, czym właściwie jest spodem podpis, wskazujący, że t o naprawdę ona, na ja­ zbiór k a r t pocztowych. Nigdzie dotąd nie ttafiłam na snym tle. Tutaj też niewielkie miejsce służy do k o r e ­ przekonującą definicję albo przynajmniej próbę ogar­ spondencji, bo o d w r o t n a strona przeznaczona, wyłącz­ nięcia całości p r o b l e m u . nie na adres, co wskazuje, że to pocztówka Oczywiście dużo i j a k najbardziej mechanicznie roz­ prawdopodobnie sprzed r o k u 1904. Nakład Bci. Rzep- wiązuje sama poczta, któta wprowadziła kowicz, Warszawa. Spodziewalibyśmy się jakichś po­ normę. Tutaj nie może się spotkać, j a k w gabinecie zdrowień czy wiadomości, ale nie: to cytat z Roman- osobliwości, wielka kość dinozauta ze słoniem rzeźbio­ i M i c k i e w i c z a Miej serce i patrzaj n y m w ziarnku g r o c h u . Tego p r o b l e m u w ogóle nie tyczności w serce! stosowną T a m , gdzie p o w i n i e n się znaleźć adres, znajduje się ma. A więc może t o coś j a k zbióf znaczków poczto­ pięknym pismem napisana dedykacja: wych? F a k t e m jest, że istnieją zbieracze statający się nadać swym z b i o r o m charakter k o l e k c j i znaczków. A l e „Droga Loluś! nigdy nie widziałam, żeby się t a k i pomysł do k o ń c a Przyjm, droga moja, tę bagatelkę o d szczerze Cię udał. Po pierwsze, m i m o jakichś swoich cen pierwot­ kochającej n y c h i antykwarycznych pocztówki nie mają nic z war­ Halki". tości materialnej znaczka. Bo przecież znaczek może Specjalne albumy, które zdobiły salony, stanowiły przedmiot d u m y i służyły do rozpoczynania k u l t u t a l n e j konwersacji, o d razu stworzone były d o k o l e k c j i . być bez żadnych zmian o d razu p o t r a k t o w a n y j a k o l o ­ kata kapitału. Całe miliardy z tych miliardów istniejących pocztó­ wek nie mają żadnej wartości materialnej, za to niezwy­ W każdym razie drugą podstawową kolekcją pocz­ tówki jest zbiór kolekcjonera. I c o k o l w i e k mielibyśmy kle często mają wartość uczuciową. Jako takie tylko do zarzucenia k o l e k c j i p r o d u c e n t a jako nazbyt już me­ w niezmiernie rzadkich przypadkach nabierają wartości chanicznej i tylko bardzo rzadko odznaczającej się ja­ z wiekiem. Przeważnie tracą ją bezpowrotnie z chwilą kimś naprawdę świadomym k o l e k c j o n e r s k i m w y b o ­ śmierci właściciela lub w następnym pokoleniu, które r e m , t o w trakcie rozpoznawania k o l e k c j i p r y w a t n y c h jeszcze je czasem przechowuje ze względu na sentyment natrafiamy na problemy klasyfikacyjne nie do p o k o n a ­ do zmarłego. Oczywiście mówimy t u o kolekcjach często nia. A przecież to w posiadaniu kolekcjonerów pry­ nawet jako kolekcje w ogóle niepostrzeganych. W każ­ w a t n y c h znajduje się większość zbiorów pocztówek. d y m razie uczucia, jakie wzbudza pocztówka, zupełnie M i m o że większość kolekcjonerów przyznaje się d o nie odpowiadają uczuciom do znaczków pocztowych. jednego lub k i l k u głównych tematów, zazwyczaj oka­ Możemy potraktować pocztówki j a k „tapetę", jako zuje się, że nie są w stanie powsttzymać się przed włą­ papier listowy, chociaż na przełomie wieków, w złotym czeniem do zbiorów pocztówki po prostu rzadkiej i cie­ okresie n i k t na te karty nie patrzył w t e n sposób i prze- kawej. N i e bez znaczenia jest fakt, że m a m y t u do czy­ ważnie bardzo dokładnie je wybierano. W każdym ra­ nienia ze zbieractwem stale drożejącym, ze względu na zie w w i e l k i c h zbiorach korespondencji w licznych pewną modę i powiększającą się wiedzę o t y c h k a r t o ­ muzeach i w rękach p r y w a t n y c h pocztówka jako pocz­ n i k a c h , ale jednak ze zbieractwem nie tak kosztow­ tówka nie jest wyodtębniona. n y m jak i n n e . C o my właściwie zbietamy? W i z e r u n k i świata? A l e Wczesne kolekcje pocztówek wyglądały często j a k przecież nie idzie wyłącznie o w i d o k i . Pocztówka to ob­ dawne gabinety osobliwości, zwłaszcza że często zależ­ raz uczuć, idei, marzeń, odbicie sztuki epoki i m u z e u m ne były o d prześcigających się w dostarczaniu cieka­ sztuki dawnej, alegoria, dowcip, ale i zbiór potworów w y c h okazów przyjaciół i znajomych. Coraz rzadziej ludzkich i zwierzęcych. Cała klasyfikacja sama zaczyna można natrafić na albumy nie ruszane o d swego w y ­ m i m o c h o d e m przypominać m u z e u m osobliwości. 205 I na �Małgorzata Baranoiusl,ka • POCZTÓWKA czyli O n i byli pierwszymi, którzy zobaczyli w pocztówce - powiedzmy — przykłady tego, co pocztówka może Ja sama zbieram „wyobraźnię" pocztówki, prawdziwy potencjał p o e t y c k i , źródło wyobraźni maso­ wytworzyć, kreując własny świat. N a podstawie wła­ wej, egzotyzm życia codziennego, podobny d o egzoty - snej i cudzych k o l e k c j i wytworzyłam sobie pogląd, co zmu d a l e k i c h podróży i egzotycznych kultur. O n i też p o w i n n o się przede wszystkim znaleźć w takiej ideal­ wprowadzili kolekcję pocztówek do repertuaru i c h k o ­ nej kolekcji wyobraźni pocztówkowej, zarówno jeśli lekcji fundujących wyobraźnię - jak kolekcje snów, za­ idzie o pewne tendencje, jak i o k o n k r e t n e pocztówki. p o m n i a n y c h artystów tajemniczych sztuk, p o m n i e j ­ A l e do tej k o n c e p c j i należą przecież przykłady z c u ­ szych mistyków, dzieł czarnego h u m o r u i i n n y c h zja­ dzych zbiorów czy przypadkiem obejrzane w a n t y k w a ­ wisk przez ogół pogardzanych l u b niezauważanych. r i a t a c h i nie k u p i o n e . Dzięki t e m u , że repertuar p r o p o n o w a n y c h przez surre­ O s t a t n i o widziałam pocztówkę, na której na czar­ alistów i d e a l n y c h k o l e k c j i wyobraźni został w końcu n y m tle był narysowany biały, schematyczny portret przez publiczność przyjęty i zaważył na poczuciu este­ Zygmunta I I I Wazy w owalu. N a czole króla znajdowa­ t y k i w i e k u X X , ilustrowana karta pocztowa zyskała ła się biała kropka. Pod obrazkiem podpis nakazujący należną sobie pozycję. oglądającemu pocztówkę wpatrywanie się w ową k r o p ­ kę i liczenie przy t y m do czterdziestu dziewięciu, a po­ t e m przeniesienie wzroku na sufit. Pocztówka obiecy­ Przypisy 1 wała, że oglądający zobaczy ów wizerunek na suficie. W Polsce taką ptóbą jest ptaca zbiorowa Aksjosemibtyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wroclaw 1992. Tutaj też już we N i e kupiłam tej pocztówki, ale włączyłam ją na­ wstępie Banaś za A . Byattem [Picture Postcards and The Publi­ tychmiast do swojej k o l e k c j i idealnej. Po pierwsze: sher (1894-1919), skolekcjonowałam ją czy nie? Ja uważam, że tak. A l e Malvern 1978] podaje, że „Wedle szacunko­ wych obliczeń w A n g l i i w latach 1894-1914 było w obiegu ok. rozumiem, że zdania mogą być podzielone. Po drugie: 20 miliardów kart! W Niemczech - tylko w jednym 1905 r. - co właściwie było na pocztówce? Przecież dopiero ok. 7 miliardów. Uwzględniając wszelkie okoliczności sprzyjają­ czynność przeniesienia złudzenia na sufit tworzyła peł­ ce zniszczeniu i rozproszeniu, przyjmuje się, że właśnie tylko 7 miliardów — zachowało się do naszych dni z tzw. złotego okre­ ną formą tej pocztówki. Po trzecie: jak ją sklasyfiko­ su katty pocztowej". Trudno uwierzyć, ale inne źródła podają, że wać, gdyby się ją miało? D a ć ją do „Warszawy", bo na przykład w roku 1899 w samych tylko Niemczech, które Z y g m u n t z Kolumny, d o „historii Polski", do tzw. h u ­ miały wówczas 50 milionów mieszkańców, wydrukowano w ro­ m o r u , do „różne pomysły pocztówki", jak o g o n w y d r u ­ ku 1899 aż 80 milionów кап pocztowych. A . Kyrou Ldge d'or de kowanego kota, będący prawdziwą metalową sprężyn­ la carte postale. Paris 1966. Trzeba też pamiętać o modzie ką, a może „pocztówka zabawka"? ( W czasie między i o tym, że poszczególne tiimy działały na terenie catej Europy. złożeniem tego tekstu do d r u k u a korektą pocztówka Być może nawet tych jeszcze nie wysianych pocztówek było w Niemczech w roku 1899 więcej. z Z y g m u n t e m I I I Wazą stała się jednak moją własno­ ścią, co dowodzi, że kolekcja to zjawisko „w r u c h u " ) . 2 Kolekcja idealna to kolekcja skrajnie subiektywna, nia przez każdego zbiór, nawet gdy jest sam w sobie cenny, służy jakiemuś celowi metaforycznemu. Jak to J pocztówki. Najpiękniejsze K i e d y k o l w i e k staramy się dociec, co to ta­ kiego ów świat pocztówkowy początku w i e k u , m u s i m y trafić na surrealistów. 206 W książce Zbieracze osobliwości. Paryż. Wenecja. X V I - X V U l wiek stawiają. Zwłaszcza rozdział Kultura ciekawości, z podrozdziałami Pomniejszanie wszechświata sam doskonale wiedział też, czym jest przemysł pocz­ n y m czasopiśmie „Minotaur" artykuł p t . Zebrała i ułożyła Z. DR. Nakładem K. Pomian niezwykle wnikliwie zanalizował nie tylko samo zja­ On tówkowy, i w r o k u 1933 opublikował w surrealistycz­ na imieniny, urodziny itd. oraz toastów i wierszy do pamiętników. wisko gabinetów osobliwości, ale także obrazów, któte je przed­ zaskakujący, w jego własnym, może należałoby także 4 tówki i zbiór powinszowań i drukiem E. Bartels Weisensee (Berlin) ok. 1910 ła w a l b u m a c h ułożona, w sposób dla i n n y c h zbieraczy dodać surrealistycznym, p o e t y c k i m porządku. i literacka rów wpisów na pocztówki: 200 przepięknych wierszyków na pocz­ której widzialna podstawa, czyli możliwy do zobacze­ było w przypadku Paula Eluarda, którego kolekcja by­ J. Dunin Kartu pocztowa - perspektywa księgoznawcza w: Aksjosemiotyka karty pocztowej... podaje przykład zbioru wzo­ i Pożądanie całości doskonale mogą także obrazować sttukturę uniwersum pocztówkowego. Ą Kolekcja Eluatda - patrz A . Ripert, C. Frere, La carte postale, son histoire, safonction sociale, Lyon 1983 �