25 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/116bce82da82fa328c3919bc772a1edb.pdf e5ec22dcf3c8fb57104dfebeb7be0be2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5586 Title A name given to the resource Zakaz zawierania małżeństw przez 'kumów'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.291 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Zakaz zawierania małżeństw przez kumów Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zakaz zawierania małżeństw przez kumów: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano daw­ niej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 53. Czy istnieje względnie istniało przekonanie, że „kumowie" tj. rodzice dziecka i rodzice chrzestni są pewnego rodzaju powinowatymi i obowiązują ich pewne nakazy i zakazy? (spokrewnienie przez kumoterstwo): b/ zakaz zawierania w obrębie „kumostwa" małżeństwa lub wchodzenia w stosunki pozamałżeńskie? Czym grozi złamanie tego zakazu? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e6dd8a2498b33873aa60fce6716948d.pdf 5b30c5aeb2b7d4fe0c7682fbd43b2f12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5989 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5581 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt z dzieckiem 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.281 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt z dzieckiem w kumy Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znane są zakazy zapraszania w kumy: 1 — kobiet w ciąży i dziewcząt z dzieckiem, 2 — kobiet w ciąży, 3 — dziewcząt z dzieckiem, 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwskazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób które pełniły jakąś'funkcję w niedawnym pogrzebie, pijaków, osoby uważane za "pechowe" itp.: c) dziewczyn z dzieckiem, ciężarnych kobiet. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/995708a4af46c56fabd97dcb19025b04.pdf 493d071d411682cead198f95c3c1245b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5988 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5580 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania narzeczeństwa i małżeństwa 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.280 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Zakaz zapraszania narzeczeństwa i małżeństwa w kumy Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zakaz zapraszania w kumy: 1 — narzeczeństwa, 2 — małżeństwa, 3 — inne odpowiedzi (zob komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zakazy znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwskazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija­ ków, osoby uważane za "pechowe" itp.: a) narzeczeństwa, b) małżeństwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3d41a10b110b4dfb0308127772a4bc6.pdf a05c8d189fd260b49b96a6f0c996175c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5991 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5583 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania 'w kumy' osób pechowych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.284 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Zakaz zapraszania w kumy osób pechowych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zakaz zapraszania w kumy: 1 — osób pechowych, 2 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciw skazania zapraszania w kumy jakichś' kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija­ ków, osoby uważane za "pechowe" itp.: g) osób uważanych za pechowe? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b58cb71d55c7ba67be088738c0d3b6c.pdf 4cc39fda6f62c9b4c87543fd2bc0e6c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5990 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5582 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania 'w kumy' rodzsiny i osób znajdujących się w żałobie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.283 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Zakaz zapraszania w kumy rodziny i osób znajdujących się w żałobie Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znane są zakazy zapraszania w kumy: 1 — członków rodziny, 2 — osób znajdujących się w żałobie, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciw skazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija­ ków, osoby uważane za "pechowe" itp: d) krewnych — których? braci, kuzynów, wujów, stryjów, ciotek? e) osób w żałobie, lub takich, które brały niedawno udział w pogrzebie? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2b17472e05239672744f223017c8422.pdf 823d2e93e55ee0c859e1036a0ba694a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5981 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5573 Title A name given to the resource Nazwy osób trzymających dziecko do chrztu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.266 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Nazwy o s ó b trzymających dziecko do chrztu Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko do chrztu trzymają: 1 — kum, kuma, 2 — kumoszko, kumoszka, 3 — kmełtrowie, 4 — kumośka kumosia, 5 — kumos, kumoska, 6 — kumotr, kumotra, kumoter, 1 — nanaszko, nanaszka, 8 — brak t dycji. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje nazwy znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 44. Jak nazywają lub nazywali we wsi tych, którzy trzymają lub trzymali dziecko do chrztu? np. chrzestny, chrzestna, chrzestni? kum, kuma, kumos, kumał, kumoter, kmoter, kumoska, kmoszka, kumała. Zapisać dokładnie te nazwy w cudzysłowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c88ffb0038d0a847b6e1c85f1a79c79.pdf fbdfd9ab8ab41c8eb26b7de8cb345f57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5982 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5574 Title A name given to the resource Inne nazwy osób trzyamjących dziecko do chrztu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.267 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Inne nazwy o s ó b trzymających dziecko do chrztu Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko do chrztu trzymają: 1 — chrzestni [krzestni — 26.25.VI, 32.22.VI], 2 — paty, potkowie i pod. 3 — inne odpowiedzi [zob. komentarz], 4 — we wsi nie stwierdzono nazwy chrzestni, paty, potkowie itp. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje nazwy znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 44. Jak nazywają lub nazywali we wsi tych, którzy trzymają lub trzymali dziecko do chrztu? np. chrzestny, chrzestna, chrzestni? kum, kuma, kumos, kumal, kumoter, kmoter, kumoska, kmoszka, kumała. Zapisać dokładnie te nazwy w cudzysłowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbe91a64b851e7b68816f4e43b7947a8.pdf 1585ddc573b31dc50f59a66e7fdcc859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5983 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5575 Title A name given to the resource Jak zwracają się do siebie'kmotry'? I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.270 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. J a k zwracają się do siebie kmotry? I Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Kmotry odnoszą się do siebie: 1 — per „ty", 2 — po imieniu, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 47. Jak odnoszą się do siebie "kmotry": per "ty", po imieniu, per "kumie", "kmotrze" lub podob­ nie? jak? (zapisywać w cudzysłowie całą formułę). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87e688a0d45f7ebeb933cffbf474d2dd.pdf 5abe0cef4756ac300a1d940ea16deefe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5984 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5576 Title A name given to the resource Jak zwracają się do siebie 'kmotry'?II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.271 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. J a k zwracają się do siebie kmotry?, II Opracował Przemysław Kopp Objaśnienie znaków: Kmotry odnoszą się do siebie: 1 — per „wy", 2 — per „kumo, chrzestny, krzesny, krzesna, potku, po— tko", 3 — per „pan, pani", 4 — inne odpowiedzi, 5 — brak tradycji, 6 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 47. Jak odnoszą się do siebie "kmotry": per "ty", po imieniu, per "kumie", "kmotrze" lub podob­ nie? jak? (zapisywać w cudzysłowie całą formułę). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4ac9641d45dd574b489160aeede9087.pdf 66bfadddfea8c916a40aef352f3d1592 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5985 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5577 Title A name given to the resource Osoby zapraszające 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.273 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Osoby zapraszające w kumy Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: W kumy zaprasza: 1 — ojciec, 2 — matka, 3 — ojciec lub matka, 4 — matka z ojcem, 5 — bab (akuszerka), 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). 2. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 48. Kto zaprasza w kumy? ojciec, matka, oboje? "babka", "babiąca", położna? inny z rodziny? Kto? W jaki sposób się to odbywa? Czy kto � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0488792ac241d98b20619e7504d7b42c.pdf 4b0ec19d23bcac87fa96408fb86431a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5986 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5578 Title A name given to the resource Komu grozi odmowa 'zaprosin w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.275 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Komu grozi odmowa „zaprosin w kumy"? Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Złamanie zakazu odmowy „zaprosin w kumy" groziło: 1 — dziecku, 2 — jego matce, 3 — osobie odma wiającej, 4 — rodzinie dziecka, 5 — rodzinie odmawiającego, 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedz Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 49. Czy istnieje lub istniał zwyczajowy zakaz odmawiania "zaprosin w kumy"? Jeśli tak, to wg po­ wszechnej opinii — czym grozi odmowa? i komu?: a) dziecku, b) matce, tj. położnicy, c) rodzinie dziecka, d) odmawiającemu, e) jego rodzinie?. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/415cc09decdbaae46f476a12380cda5a.pdf 182b07639baeb17dda22b86ea128bd3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5987 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5579 Title A name given to the resource Losowy wybór 'kumów'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.277 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Losowy wybór kumów Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: W społeczności wiejskiej: 1 — rodziców chrzestnych niekiedy wybierano losowo, 2 — brak tradycji 3 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 51. Czy w zwyczajach ludowych jest lub był znany bodaj ślad losowego wyboru kumów, a więc wybór pierwszego spotkanego lub spotkaną na drodze? Na skrzyżowaniu dróg? A może były znane inne formy losowego wyboru? W jakich okolicznościach stosowano wybór losowy? na przykład w wypadku śmierci poprzedniego dziecka, dzieci? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58fbf077804afc3bf77f2ed4bf9b97fe.pdf 0f835e4edae5b9af0c9d8f1690dfa30c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6006 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5598 Title A name given to the resource Zwyczaj obdarowywania rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.310 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 26. Zwyczaj obdarowywania rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni są obdarowywani z okazji: 1 — imienin, 2 — urodzin, 3 — ślubu, 4 — Świąt Boże Narodzenia, 5 — świniobicia, 6 — inne informacje (zob. mapa 25 i komentarz), 7 — brak tradycji, 8 brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 58. Czy kumowie są i później przez rodzinę honorowani? Należy zwrócić uwagę na następujące momenty: d/ czy są obdarowywani? czy podarunki nosi chrześniak? jakie dary? i z jakiej okazji? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96ada957cb0bec0d33edac68d780c48d.pdf 6b808723c5c86019eb17974c616bae05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6007 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5599 Title A name given to the resource Udział rodziców chrzestnych w religijnym i osobistym życiu dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.313 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Udział rodziców chrzestnych w religijnym i osobistym życiu dziecka Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni uczestniczą w obrzędach: I — pierwszej komunii, 2 — bierzmowania, 3 — ślubu i wesela, 4 — Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski) 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześniakiem ? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: a) życia religijnego chrześniaków np. pierwszej komunii, bierzmowania itp.? c/jego życia osobistego np. niepowodzenia, nieszczęścia /śmierć rodziców/ albo udziału w obrzędzie weselnym, pogrzebie /podaćfunkcję chrzestnych/. d/ w jakiego rodzaju świadczeniach przejawia się ta opieka kumów nad chrześniakiem? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f6472a396f4fa0c231143f9325c1e07.pdf d45845b96cfed44cf35f1a8a222e006a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6004 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5596 Title A name given to the resource Zapraszanie rodziców chrzestnych na różne święta/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.308 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Zapraszanie rodziców chrzestnych na różne święta Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni są zapraszani na uroczystości rodzinne (powszechne) oraz różne święta (np. Boże Narodzenie, Wielkanoc): 1 — zjawisko istnieje, 2 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 3 — brak tradycj zapraszania na święta doroczne, 4 — brak odpowiedzi dotyczącej zapraszania na święta doroczne. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 58. Czy kumowie są i później przez rodzinę honorowani? Należy zwrócić uwagę na momenty: c) czy są zapraszani z okazji świąt? Jakich? następujące � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/063f31cfeefa907df7a6014115625b5d.pdf 486a83bccdf02ef8c1676c0fbb24ec71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6005 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna obrzędowość rodzinna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5597 Title A name given to the resource Dary wręczane rodzicom chrzestnym podczas różnych uroczystości rodzinnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.309 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25. Dary wręczane rodzicom chrzestnym podczas różnych uroczystości rodzinnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Kumowie są obdarowywani podczas różnych uroczystości rodzinnych: 1 — malowanymi jajkami (pisanka­ mi), 2 — owsem, 3 — słodyczami, 4 — kwiatami, 5 — zjawisko obdarowywania kumów istnieje, brak dokła niejszych danych, 6 — inne informacje (zob. mapa 26 i komentarz), 7 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 58. Czy kumowie są i później przez rodzinę honorowani? Należy zwrócić uwagę na następujące momenty: d) czy są obdarowywani? czy podarunki nosi chrześniak? jakie dary? i z jakiej okazji? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc1f1d8d7330d64b9f846041b48046f4.pdf ef759d544e24c5f0edbcc10f79556836 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5594 Title A name given to the resource Rodzice chrzestni wręczają dziecku różne przedmioty/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.306 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. Rodzice chrzestni wręczają dziecku inne przedmioty Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zwyczaj obdarowywania dziecka: 1 — zbożem, 2 — cukierkami, 3 — kołderką lub poduszką, 4 — zaba 5 — biżuterią, 6 — zegarkiem, 7 — świecą, 8 — medalikiem (por. mapę 20), 9 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 10 — brak tradycji, 11 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Pol­ skiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzę dy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 57. Obdarowywanie. Czy obdarowywał kum chłopca a czym dziewczynkę? Wymienić: a/ rodzaj darów i określić ich symboliczne znaczenie. b/ czym obdarowywała kuma chłopczyka a czym dziewczynkę. Wymienić dary. c/ czy w zakresie obdarowywania panowała i panuje dowolność? Czy istniały (istnieją) obowiązujące normy lub przynajmniej zwyczajowe normy? (np. dary: z białego płótna, białej koszulki, monety, kożucha, igieł i szpile pióra itp.) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9048ff1172f63252f6706512742ad595.pdf 6cb34f1c1d122806591c0121125ed028 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6003 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5595 Title A name given to the resource Sadzanie rodziców chrzestnych na honorowym miejscu podczas innych uroczystości/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.307 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23. Sadzanie rodziców chrzestnych na honorowym miejscu podczas innych uroczystości Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Podczas innych uroczystości (poza przyjęciem po chrzcie) sadzano rodziców chrzestnych na honorowym miejscu: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Pol­ skiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Znaki wypełnione kropką oznaczają zjawiska odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 58. Czy kumowie są i później przez rodzinę honorowani? Należy zwrócić uwagę na następujące momenty: a) czy są sadzani na honorowych miejscach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/548e27177e0f8bf3c9d540b338d628aa.pdf 83fe3107c5e3bf3799f9ccee2eb26578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6000 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5592 Title A name given to the resource Rodzice chrzestni wręczają dziecku symboliczne dary/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.303 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Rodzice chrzestni wręczają dziecku symboliczne dary Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni wręczali dziecku: 1 — igłę, 2 — pióro, ołówek, książki, 3 — młotek, obcążki, klucze, 4 — chl sól, cukier, 5 — przedmioty kultu religijnego, 6 — inne odpowiedzi (zob. komentarz i mapy 21 i 22), 7 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kre­ sów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracow­ nię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wier X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 57. Obdarowywanie. Czy obdarowywał kum chłopca a czym dziewczynkę? Wymienić: a/ rodzaj darów i określić ich symboliczne znaczenie. b/ czym obdarowywała kuma chłopczyka a czym dziewczynkę. Wymienić dary. c/ czy w zakresie obdarowywania panowała i panuje dowolność? Czy istniały /istnieją/ obowiązujące normy lub przynajmniej zwyczajowe normy? (np. dary: z białego płótna, białej koszulki, monety, kożucha, igieł i szpilek, pióra itp.) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8a4676100e7756491a756304452e92b.pdf 9d6a59f86ae42a24500496ba10061576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6001 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5593 Title A name given to the resource Rodzice chrzestni wręczają dziecku płótno i różne części ubioru/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.304 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Rodzice chrzestni wręczają dziecku płótno i różne części ubioru Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zwyczaj obdarowywania dziecka: 1 — białym płótnem, 2 — ubrankiem, 3 — wyprawką do chrztu, 4 koszulką, 5 — wstążką, 6 — koralami, 7 — śpiochami, 8 — pieluszkami, 9 — kaftanem, 10 — becikiem, 11 — c 12 — bucikami 13 — majteczkami, 14 — sukienką, 15 — swetrem, 16 — lnianym pasem, 17 — inne odpowied mapy 20 i 22), 18 —braktradycji, 19 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 57. Obdarowywanie. Czy obdarowywał kum chłopca a czym dziewczynkę? Wymienić: a/ rodzaj darów i określić ich symboliczne znaczenie. b/ Czym obdarowywała kuma chłopczyka a czym dziewczynkę. Wymienić dary. c/ Czy w zakresie obdarowywania panowała i panuje dowolność? Czy istniały (istnieją/obowiązujące normy lub p najmniej zwyczajowe normy?) np. dary: z białego płótna, białej koszulki, monety, kożucha, igieł i szpilek, pióra � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4753264ed7f9cf5c1d710b1d9b1f9ed9.pdf 90ae04cf8b23e1098f9633daf517c61f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5998 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5590 Title A name given to the resource Zaprasza się dwie lub więcej rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.296 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. O s o b y niosące dziecko z domu do kościoła Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko z domu do kościoła niesie/niosą: 1 — chrzestni, 2 — chrzestna, 3 — chrzestny, 4 — bab 5 — rodzice [w punkcie 23.28.X — ojciec], 6 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 7 — brak trady 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 56. Jakie funkcje zwyczajowo—obrzędowe pełni kum i kuma w dniu chrztu?: a/ w domu przed wyjściem do kościoła i w drodze do kościoła? Kto dziecko niesie? Kiedy chrzestni wręczają dary? Na czyje ręce? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c28cf0664e7b6a815f4be977ed9da38e.pdf 3ee895717e04862e9dfbcfce028b7b69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5591 Title A name given to the resource Sadzanie rodziców chrzestnych podczas przyjęcia po chrzcie na honorowym miejscu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.301 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19. Sadzanie rodziców chrzestnych podczas przyjęcia po chrzcie na honorowym miejscu Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Podczas przyjęcia po chrzcie sadzają rodziców chrzestnych na honorowym miejscu: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 56. Jakie funkcje zwyczajowo obrzędowe pełni kum i kuma w dniu chrztu?: c/ Czy w czasie „popielin" sadzają kumów na miejscu honorowym? Czy znane jest określenie moterski kąt" lub podobne? „ku­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1b1c9bf2a9e7622f67750ed74ce81e1.pdf 720f5f52ddb69f863fdf52adb3125d55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6012 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5604 Title A name given to the resource Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.319 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 32. Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, II Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych: 1 — chmotr, chmotra, 2 — nanaszko, nanaszka (określenie znano dawniej), 3 — paty, 4 — Tante, Onkel, 5 — putkowie, potkowie, poudkowie, półtko— wie, 6 — po imieniu, 7 — pan, pani, 8 — inne odpowiedzi (zob. mapa 31), 9 — brak tradycji, 10 — odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zachowania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 60. Zbadać jak się w późniejszych latach chrześniacy odnoszą do rodziców chrzestnych per „chrzest­ ny", „chrzestna"? czy też inaczej? jak? Zapisać w cudzysłowie pełna formułę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18a8cba433c0cfb08669d181d1cf2a70.pdf 984af74fcaddabfe5136ec96033b58df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6013 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5605 Title A name given to the resource Zobowiązania dzieci wobec rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.320 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 33. Zobowiązania dzieci wobec rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Chrześniacy są zobowiązani do: 1 — okazywania im szacunku i posłuszeństwa, 2 — pomocy chrzestnym w polu, w razie choroby i starości, 3 — uczestniczenia w weselu chrzestnych, 4 — uczestniczenia w po­ grzebie chrzestnych, 5 — inne odpowiedzi (zob. inne mapy), 6 — brak tradycji, — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 61. Zbadać, czy istnieją względnie istniały jakieś zwyczajowe normy ujmujące zobowiązania chrze­ śniaków do rodziców chrzestnych, zwłaszcza w różnych momentach obrzędowych dorocznych, czy też obrzędów rodzinnych (wesele, śmierć). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fd3431d30ba55cbeb4638a7b76482ad.pdf 25dea35dcb42cb08808f521b17357a06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6010 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5602 Title A name given to the resource Adopcja dziecka przez rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.316 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30. Adopcja dziecka przez rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Pomoc dziecku po śmierci rodziców to: 1 — adopcja, 2 — opieka, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pra­ cownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwy­ czaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześnia­ kiem? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: e/ czy zdarza się jako norma zwyczajowa adopcja osieroconego chrześniaka przez kumów? Czy odczuwa­ ne jest to jako norma postępowania, czy są to zdarzające się przypadki, a nie zwyczaje? Jak takie przyjęcie nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/612290c9403bdd75abc91c6847976eeb.pdf d9ab62175fcf8d2bbc4ae2ba6dc48e5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6011 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5603 Title A name given to the resource Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.318 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych, I Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Formy zwracania się dziecka do rodziców chrzestnych: 1 — chrzestni, 2 — chrzesni, 3 — krzesni, 4 ciocia, wujku, 5 — ojciec, matka, tatusiu, mamusiu (33.2LXII) 6 — inne odpowiedzi (zob. mapy 32 i 33), 7 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zachowania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 60. Zbadać jak się w późniejszych latach chrześniacy odnoszą do rodziców chrzestnych per „chrzest­ ny", „chrzestna"? czy też inaczej? jak? Zapisać w cudzysłowie pełna formułę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf4243260ce17c2466a5b6755ee237f.pdf 483af699ba8be7b1529f36bdf55223dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6008 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5600 Title A name given to the resource Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w zakresie jego postępowania etycznego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.314 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 28. Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w zakresie jego postępowania etycznego Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni opiekują się dzieckiem, głównie w zakresie jego postępowania etycznego: 1 — zjawisko istnie­ je, 2 — zjawisko istniało dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedz Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześniakiem ? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: b/ jego postępowania etycznego np. posiadanie nieślubnego dziecka, uwiedzenia, kradzieży lub innych uczyn­ ków? jakich? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ef04cc8b2e009e955687e7443750be4.pdf 92f35eb25d2f0f96372700d7ce5ef9b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6009 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5601 Title A name given to the resource Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w innych kwestiach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.315 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29. Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad dzieckiem w innych kwestiach Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dalsza opieka rodziców chrzestnych nad chrześniakiem polegała na pewnych świadczeniach wobec niego: 1 — dawanie prezentów, 2 — opieka, 3 — spadek, 4 — pomoc w razie śmierci rodziców, 5 — pomoc w polu, 6 — p finansową, 7 — pomoc, 8 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. XX wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 59. Czy obecnie, względnie dawniej kumowie interesują się i opiekują się w późniejszych latach chrześniakiem? Jeśli tak czy ta opieka dotyczy: c/ jego życia osobistego np. niepowodzenia, nieszczęścia /śmierć rodziców/ albo udziału w obrzędzie weselnym, pogrzebie /podać funkcję chrzestnych/. d/ w jakiego rodzaju świadczeniach przejawia się ta opieka kumów nad chrześniakiem? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9414ada1e78ffaebc70a44fd992f57b.pdf 5cdef9e4d2f6b6ecf89e07afccb088c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5521 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt prawny uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5136 Title A name given to the resource Złudny status - status uchodźcy / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kość-Ryżko, Katarzyna Czerniejewska, Izabela Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 IZABELA CZERNIEJEWSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu KATARZYNA E. KOŚĆ-RYŻKO Ośrodek Etnologii i Antropologii Współczesności IAE PAN w Warszawie ZŁUDNY STATUS – STATUS UCHODŹCY Wpływ zastanych regulacji prawnych na ludzkie losy na przykładzie uchodźców w Polsce Priviet, dzwonię, żeby przekazać dobrą wiadomość. Dostaliśmy status bieżeńca. Bardzo się cieszymy! Ale mamy też problem – szukamy mieszkania i nie możemy nic znaleźć... Wprowadzenie Niedawno zadzwoniła do mnie znajoma, która od dłuższego czasu oczekiwała na rozpatrzenie wniosku o status uchodźcy swej rodziny. Uradowana oznajmiła, że status otrzymali, ale mają problem, gdyż nie mają gdzie mieszkać. To jeden z wielu przykładów na to, w jaki sposób otrzymanie statusu uchodźcy nie oznacza zakończenia wszystkich problemów. Właściwie można powiedzieć, że wraz ze zmianą niepewnej sytuacji – z oczekującej na status, na decyzję o jego przyznaniu – zaczynają się pojawiać trudności. Fakty są bowiem takie, że rozdźwięk między oczekiwaniami i nadziejami związanymi z jego przyznaniem a późniejszymi realiami bywa dla cudzoziemców przyczyną ogromnej frustracji i rozczarowania. Wydawałoby się, iż oficjalne uznanie za uchodźcę i przyznanie praw oraz zagwarantowanie możliwości życia w danym kraju powinno wieńczyć trudy oczekiwania. Tymczasem jest to myślenie iluzoryczne i bardziej życzeniowe niż realne. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 208 W tekście tym chcemy więc zwrócić uwagę na liczne niejednoznaczności i na niepewność sytuacji, w jakiej znajdują się osoby ubiegającej się o status uchodźcy. Celowo unikamy w tym miejscu szczegółowego opisywania kwestii prawnych związanych z procedurą ubiegania się o status uchodźcy, wiedząc, że dostęp do fachowej literatury na ten temat jest dosyć szeroki1. Zależy nam natomiast na omówieniu niektórych konsekwencji (społecznych, kulturowych, psychologicznych) wynikających z tych regulacji. Uzasadnieniem może być fakt, iż będąc antropolożkami, chcemy zwrócić uwagę na te aspekty warunków życia cudzoziemców w Polsce, które zaobserwowałyśmy podczas naszych badań, a które są często niedostrzegane i pomijane przez przedstawicieli innych nauk oraz pracowników sektora publicznego. Od 2010 r. realizujemy projekt badawczy obejmujący wielostanowiskowe badania terenowe2 (m.in. w Czerwonym Borze, Grupie k. Grudziądza, Warszawie-Targówku), dotyczący akulturacji dzieci i młodzieży uchodźczej w Polsce. Podczas spotkań z cudzoziemcami zamieszkałymi w ośrodkach uchodźczych3 wielokrotnie miałyśmy okazję obserwować ich codzienne życie i prowadzić rozmowy na temat oczekiwań i rozczarowań związanych z sytuacją, jaka stała się ich udziałem. W tekście tym będziemy więc odwoływać się do osobistych doświadczeń naszych respondentów, aby te najlepiej ilustrowały stawiane tezy i przybliżały rzeczywiste okoliczności, w jakich się znaleźli, szukając schronienia w Polsce. Dla kogo „złudny status”? Rozczarowani uchodźcy Niektórzy cudzoziemcy, będący w procedurze uchodźczej, są przekonani, że ich wyjątkowe położenie powinno gwarantować im ochronę międzynarodową, a co za tym idzie prawa, na które w swoim przekonaniu zasługują. Osoby te decydują się uczestniczyć w procedurze administracyjnej i cierpliwie oczekiwać na rozstrzygnięcia decydujące o ich losie. Niestety, bardzo często ludzie ci są nieświadomi niuansów legislacyjnych i złożoności zagadnień zwiąZob. m.in. J. C h l e b n y, Postępowanie w sprawie o nadanie statusu uchodźcy, Warszawa 2011 (Monografie Prawnicze). 2 Artykuł ten powstał na podstawie badań prowadzonych w ramach grantu badawczego pt. Identyfikacja etniczna i kultura dzieci uchodźczych w Polsce. Perspektywa antropologiczna finansowanego przez NCN (nr 109218136), kierowanego przez dr Katarzynę Kość-Ryżko przy współudziale dr Izabeli Czerniejewskiej. 3 Por. K. K o ś c i ń s k i, Warunki dotyczące lokowania i prowadzenia ośrodków dla uchodźców a prawo zamówień publicznych. Opinia Prawna, „Analizy, raporty, ekspertyzy”, 2011, nr 3. 1 �Złudny status – status uchodźcy... 209 zanych z prawną regulacją pobytu i ochrony międzynarodowej cudzoziemców przebywających na terytorium danego państwa, dlatego też mają skłonność do uproszczeń i autorskich interpretacji kwestii związanych ze „statusem uchodźcy”. Swoją wiedzę na ten temat czerpią zazwyczaj z zasłyszanych historii, plotek krążących w ich otoczeniu oraz „faktów” dotyczących sąsiadów, znajomych i dalekich członków rodziny. Powstająca w ten sposób wykładnia obowiązujących kodeksów i przepisów dotyczących uchodźstwa częstokroć różni się tej oficjalnej. Tym niemniej jednak, osoby podejmujące decyzję o opuszczeniu miejsca zamieszkania i wystąpieniu o azyl w innym państwie nie zawsze mają świadomość, że nie spełniają warunków upoważniających ich do ubiegania się o międzynarodową ochronę. Konfrontacja z brutalną rzeczywistością symbolizowaną przez paragrafy prawne i rozporządzenia urzędowe bywa przyczyną pierwszego bolesnego szoku, jakiego doświadczają po przyjeździe do obcego kraju, a następnie fali rozgoryczenia i rozżalenia na brak solidarności społecznej i nieżyczliwość wobec cudzoziemców. Osobom zaliczającym się do tej grupy wydaje się, że to, co dostają po przekroczeniu granicy wymarzonej Europy i po przyjeździe do naszego kraju, czyli skromny pokój w ośrodku, dostęp do kuchni, niewielkie kieszonkowe, opiekę medyczną i stołówkowe wyżywienie, jest dobrze zapowiadającym się początkiem. Wierzą, że na kolejnym etapie, na który z niecierpliwością czekają, może być tylko lepiej. Ta liminalna sytuacja4 niewątpliwie wpływa na sposób, w jaki osoby te funkcjonują, a także na to, jak się czują, co robią lub czego nie robią. Nie będąc jeszcze oficjalnie uznanymi za osoby, które mają prawo osiedlić się w danym miejscu, aby żyć i pracować w nim, nie starają się przygotować sobie przestrzeni i warunków do tego w przyszłości i w pewnym sensie wegetują. Po dłuższym czasie wyczekiwania na decyzję, która de facto niewiele zmienia w ich dotychczasowym życiu, zaczynają odczuwać narastające napięcie, frustrację i poczucie bezsilności, które niewątpliwie nie ułatwiają im procesu adaptacji kulturowej. Rozczarowani uchodźcami Dla części cudzoziemców stan, w którym się znaleźli, daje również sporo możliwości – można powiedzieć, że na dany moment życia odpowiada on na ich rozmaite potrzeby. Dotyczy to zwłaszcza osób, które dążą do zaspokojenia 4 W tym kontekście oznacza ona etap przejściowy, przed włączeniem w społeczeństwo przyjmujące. Jednostka straciła poprzednią rolę społeczną (mieszkańca kraju pochodzenia), ale nie nabyła jeszcze nowej (osoby uprawnionej do zamieszkania w kraju przybycia). Por. M. Z ą b e k, S. Ł o d z i ń s k i, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa 2008, s. 276–283. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 210 swych pragnień i wiążą z wyjazdem za granicę oraz stanem oczekiwania na status konkretne plany, np. ma on ułatwić im leczenie, kontakt z bliskimi ludźmi, ucieczkę przed problemami w kraju itp. Niekoniecznie jednak wynikają one z chęci uniknięcia zagrożenia życia i zapewnienia sobie bezpieczeństwa poprzez uzyskanie międzynarodowej ochrony prawnej. W tym przypadku to raczej my (badacze, urzędnicy, osoby bezpośrednio pracujące z uchodźcami) wpadamy w pułapkę „złudności” statusu uchodźcy. Z nieuzasadnionych względów jesteśmy przekonani, że pobyt w naszym kraju jest dla nich bardzo dobrym rozwiązaniem ich problemów. Sprawia to, iż mimowolnie oczekujemy od nich zadowolenia z oferowanej pomocy i współpracy w realizacji naszego wyobrażenia o wzorowej koegzystencji. Bywa też, że nadgorliwie staramy się, by wszystkim przybyszom w równym stopniu zapewnić spokojny pobyt w ośrodkach, proponujemy programy integracyjne, lekcje języka polskiego, aktywizujemy zawodowo, a jednocześnie narasta w nas rozczarowanie ich postawą, niechęcią wobec oferowanych wzorców życia, a ostatecznie brakiem woli pozostania w Polsce. Status uchodźcy – czyli co? Z prawnego punktu widzenia, status uchodźcy to pewien zespół wzajemnych powiązań, głównie między państwem, w którym przebywa dany cudzoziemiec, innymi sprzymierzonymi państwami i społecznością międzynarodową akceptującą zasady jego przyznawania, a cudzoziemcą, który umożliwia mu ochronę na płaszczyźnie międzynarodowej i krajowej, a także zapewnia określone uprawnienia i korzyści5. Uchodźca, w odróżnieniu od innych kategorii migrantów, nie ma normalnych powiązań z własnym krajem, a właściwie z jego władzami, co uniemożliwia mu korzystanie z jego ochrony6. Będąc w tak specyficznej sytuacji i nie mogąc liczyć na korzystanie z praw kraju ojczystego oraz miejsca, do którego przybył, Konwencja Genewska (1951) oraz Pakty Praw Człowieka (1966) zapewniają mu, w przypadku pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku o azyl i status, ochronę międzynarodową. Najważniejszymi polskimi aktami prawnymi podejmującymi problematykę cudzoziemców poszukujących schronienia są dwie ustawy: Ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP z 13 czerwca 2003 r. (Dz.U. 2012 r. nr 0 poz. 680) oraz Ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. (Dz.U. 2004 r. nr 64 poz. 593)7. B. Wierzbicki, Uchodźcy w prawie międzynarodowym, Warszawa 1993, s. 27. Tamże, s. 26. 7 Ł. Ł o t o c k i, Cudzoziemcy poszukujący ochrony w Polsce – wybrane aspekty prawne i instytucjonalne, w: W poszukiwaniu bezpiecznej przystani. Cudzoziemcy z Czeczenii w Polsce, red. G. Firlit-Fesnak, Warszawa 2008, s. 163–176. 5 6 �Złudny status – status uchodźcy... 211 Osoby ubiegające się o status do czasu rozpatrzenia wniosku mają zagwarantowane dwa prawa, które mają charakter bezwzględny: zakaz dyskryminacji oraz zakaz odmowy przyjęcia na granicy. W Polsce cudzoziemcowi w trakcie procedury przysługuje ponadto pomoc socjalna udzielana w ośrodku (w tym zakwaterowanie i wyżywienie) lub poza ośrodkiem (wypłata świadczenia pieniężnego). Osoba taka ma również prawo do opieki medycznej, a dzieci do ukończenia 18 roku życia obejmuje obowiązek szkolny. Korzystanie z pełnego zakresu praw określonych w Konwencji jest możliwe dopiero po prawomocnym otrzymaniu statusu uchodźcy. Cudzoziemiec zdobywa wówczas prawa osobiste, społeczne i ekonomiczne, wybrane prawa polityczne (np. do zrzeszania się) oraz ma zagwarantowaną równość wobec nich, a tym samym dostęp do organów wymiaru sprawiedliwości na równi z obywatelami tego państwa. Konwencja wprowadza również pewne standardy traktowania uchodźców. Ogólnie rzecz biorąc, powinno być ono podobne do traktowania obywateli własnego kraju i identyczne jak innych cudzoziemców mieszkających na jego terenie, a równocześnie uprzywilejowane i pod niektórymi względami korzystniejsze8. Ponadto udziela się mu pomocy socjalnej oraz finansowej w celu wspierania procesu integracji ze społeczeństwem, w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Te pokrótce wymienione ustalenia wynikające z przepisów administracyjnych dają pewne przywileje oraz ograniczenia i w znacznym stopniu wpływają na sposoby funkcjonowania osób starających się uzyskać status uchodźcy w Polsce. Ponadto warto wspomnieć, że cudzoziemiec poddany procedurze uchodźczej przechodzi przez trzy etapy, a na każdym z nich może go wspierać inna instytucja: 1) w okresie oczekiwania na nadanie statusu przebywa pod opieką Urzędu do Spraw Cudzoziemców; 2) na etapie uznanego uchodźcy, który trwa 12 miesięcy, cudzoziemiec ma prawo otrzymać wsparcie w postaci programu integracyjnego w jednym z Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie; 3) po zakończeniu programu integracyjnego ma możliwość ubiegania się o wsparcie w Ośrodku Pomocy Społecznej9. Można zatem powiedzieć, że zarówno status uchodźcy, jak i status osoby oczekującej na decyzję (będącej w procedurze) jest pewnym stanem prawnym, który w istotnym stopniu wpływa na dobrostan psychofizyczny (w tym też 8 A. P o t y r a ł a, Współczesne uchodźstwo. Próby rozwiązania międzynarodowego problemu, Poznań 2005, s. 75–76. 9 Por. B. S a m o r a j - C h a r i t o n o w, Indywidualne Programy Integracji (IPI) uchodźców w Polsce. Opis i ocena skuteczności z punktu widzenia pracowników instytucji, w: Obszary i formy wykluczenia etnicznego w Polsce. Mniejszości narodowe, imigranci i uchodźcy, red. A. Jasińska-Kania, S. Łodziński, Warszawa 2009, s. 216. �212 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko subiektywnie postrzegane poczucie bezpieczeństwa) oraz ogólny sposób funkcjonowania jednostki: społeczny, materialny, tożsamościowy itp. Oddziałuje on także na postrzeganie i ocenę tej osoby przez społeczeństwo przyjmujące. Wychodząc poza definicję prawną statusu uchodźcy, wyodrębniłyśmy trzy obszary, w których naszym zdaniem, w zasadniczym stopniu się on przejawia i wpływa na specyficzny sposób funkcjonowania cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce. Jest to stan prawny, psychologiczny i społeczny. Stan prawny W tym przypadku określamy nim specyficzne okoliczności, w jakich znalazły się osoby będące w procedurze uchodźczej, czyli jest to sytuacja przejściowa i niedokończony proces. Bycie osobą ubiegającą się o azyl daje jednak również pewne przywileje, jak np. prawo do korzystania z bezpłatnej opieki zdrowotnej itp. Przykłady przytoczone poniżej ilustrują, w jaki sposób funkcjonowanie w tym niekomfortowym i przejściowym stanie umożliwia niektórym jednostkom realizację określonych indywidualnych celów. Nie zawsze przy tym plany cudzoziemców są zbieżne ze społecznymi wyobrażeniami o harmonijnej integracji uchodźców w kraju osiedlenia. Preferowane postawy akulturacyjne wobec nich oraz działania podejmowane w tym celu przez instytucje rządowe i pozarządowe zakładają np. wolę poddania się tym praktykom, co niejako wymusza na nich wypełnianie przewidzianych formalnie procedur. W wielu przypadkach to brak alternatyw sprawia, że cudzoziemcy decydują się na deklaracje wymagane przy ubieganiu się o status uchodźcy, który mało tego, że im się w rzeczywistości nie należy, to jeszcze oni sami go nie pragną. Ilustracje takich sytuacji przedstawiamy poniżej: Wyjazd do syna. Samotne, starsze małżeństwo z Gruzji pragnęło połączyć się z najbliższymi osobami, czyli z synem i jego rodziną, żyjącymi od ponad ośmiu lat we Francji. W obliczu desperacji postanowili sprzedać cały swój majątek, czyli mieszkanie i kilka kosztowności i udać się za nie do syna, wykupując najtańszą wizę. Tak też zrobili, jednak po pół roku wspólnego życia we Francji ktoś doniósł na nich policji imigracyjnej i zostali niemal natychmiast deportowani do Polski, gdyż był to pierwszy kraj, w którym przekroczyli granicę Unii Europejskiej. Następnie skierowano ich do jednego z ośrodków uchodźczych, gdyż ktoś im doradził, aby powołali się na chęć ubiegania się o status, jeśli chcą uniknąć powrotu do swego kraju, gdzie nikt już na nich nie czekał. W ośrodku dowiedzieli się od innych lokatorów, że ich szanse na pozostanie w Europie wzrosną, gdy będą mieć przekonywujące motywy ucieczki �Złudny status – status uchodźcy... 213 z Gruzji, gdyż mogą wtedy uzyskać jakąś formę ochrony międzynarodowej, co pozwoli im podjąć kolejną próbę połączenia się z rodziną we Francji. Taką motywacją mogłyby być np. prześladowania ze względów religijnych i stąd właśnie wzięła się nieprawdziwa opowieść o tym, że są jazydami kurdyjskiego pochodzenia. W pewnym momencie jednak wykreowana historia zaszła za daleko i zaczęła „żyć własnym życiem”, co podczas wywiadu statusowego szybko zostało ujawnione. Dostali odmowę, mimo to jednak złożyli odwołanie, bo powrót do Gruzji napawał ich autentycznym przerażeniem. Obecnie nie mają żadnych środków do życia, ani miejsca, gdzie mogliby się zatrzymać. Żyją w ogromnym stresie, mąż, który choruje na nadciśnienie, bardzo podupadł na zdrowiu. Tracą nadzieję i nie widzą sensu życia. Nie chcą pozostać w Polsce, gdyż od początku tego nie planowali, mimo to oczekuje się od nich zaangażowania w program preintegracyjny10 i naukę języka polskiego. W ostatnim akcie desperacji rozważają ponowną próbę ucieczki do Francji, ale póki co nie mają na nią pieniędzy. Muszą więc trochę odłożyć z otrzymywanych w ośrodku świadczeń, dlatego też zdecydowali się na złożenie odwołania i wyczekiwanie ponownego rozpatrzenia procedury. Zdają sobie sprawę, iż jest to gra na zwłokę i nie zależy im na statusie uchodźcy, a jedynie na połączeniu się z synem we Francji. Wyjazd do szpitala. Mężczyzna z Czeczenii, około 50 lat, chory na serce, przyjechał do polskiego szpitala, żeby się wyleczyć. Po operacji wrócił z powrotem do swego kraju. Podobnie dwudziestoośmioletnia Gruzinka, która przybyła z synem i mężem, gdyż cierpi na problemy z sercem i dyskopatię. Zdecydowała się na wyjazd i „ubieganie się o status uchodźcy”, bo chce mieć w Polsce operację na kręgosłup. W Gruzji jest to dla niej zbyt kosztowne i trudno dostępne. Sytuacje takie są znacznie częstsze niż się pozornie wydaje. Sporo ludzi deklarujących się jako aktywiści polityczni i prześladowani działacze społeczni, wyjeżdżając z kraju uwzględnia również i inne profity wynikające z tego faktu, jak chociażby lepsze warunki życia, opiekę medyczną, czy też bezpieczniejszą przyszłość swoich dzieci – i w gruncie rzeczy trudno mieć im to za złe11. Czy można bowiem winić ludzi za to, że w trosce o zdrowie swoje lub swoich bliskich korzystają z wszelkich dostępnych możliwości oraz z tego, co gwarantuje im status osoby ubiegającej się o azyl? W jednym z ośrodków, Zob. Por. A. M a c i e j k o, Z. O l s z e w s k a, Preintegracja i integracja Czeczenów w Polsce. Rzeczywistość i rekomendacje, „Analizy, raporty, ekspertyzy”, 2007, nr 5: http://www.interwencjaprawna.pl/docs/ARE-507-preintegracja.pdf [10.07.2009]. 11 Por. H. G r z y m a ł a - M o s z c z y ń s k a, Uchodźcy jako wyzwanie dla polskiego systemu opieki zdrowotnej, w: Poza systemem. Dostęp do ochrony zdrowia nieudokumentowanych migrantów i cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce, red. A. Chrzanowska, W. Klaus, Warszawa 2011, s. 143–161. 10 �214 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko w którym były prowadzone badania, pracownicy portierni zwykli określać takie osoby mianem „uchodźców zdrowotnych” i trzeba przyznać, że jest to w tym przypadku bardzo adekwatna i dosłowna nazwa. Ucieczka na Zachód. W 2003 r., kiedy nie funkcjonował jeszcze system EURODAC12, wielu cudzoziemców przebywających w ośrodkach, przypuszczając, iż nie otrzymają statusu uchodźcy w Polsce, podejmowało decyzję o nielegalnym wyjeździe na Zachód. Wspomnienie sprzed lat jednej z badaczek jest nadal intensywne: w ośrodku IGA w Białymstoku, w którym wraz z wolontariuszami organizowała czas wolny dla dzieci, dostrzegła wypadające przez okno ogromne pakunki i tłumoki. Następnego dnia okazało się, że jedna z rodzin, której członkowie brali udział w prowadzonych zajęciach, zniknęła. W opisywanych tutaj przypadkach uwagę zwraca dysonans pomiędzy potrzebami uchodźców (wyjazd na Zachód – jawiący się jako ostoja bezpieczeństwa i dostatku), a postawami pracowników administracji publicznej (zorganizować cudzoziemcom pobyt i zachęcić do pozostania w Polsce). Dzisiaj również nagłe wyjazdy z Polski są nagminne i trudno o ich jednoznaczną charakterystykę i uzasadnienie. Zdarza się bowiem, że wyjeżdżają zarówno osoby oczekujące na rozpatrzenie procedury statusowej i spodziewające się odmownej odpowiedzi, jak też rodziny z uregulowaną już sytuacją prawną i bytową. W przypadku tych ostatnich jest to o tyle zaskakujące i zastanawiające, że dotyczy rodzin, które zdawałoby się dobrze sobie radzą i odniosły sukces adaptacyjny, czyli nauczyły się sprawnie funkcjonować w nowym miejscu i osiągnęły wyraźną stabilizację. Na ogół tacy cudzoziemcy wyjeżdżają do któregoś z krajów Zachodniej Europy, licząc na lepsze warunki materialne, a przede wszystkim na wyższe świadczenia socjalne, które według krążących w tym środowisku opowieści, są gwarantowane każdemu nowo przybyłemu. Choć nie jest to do końca prawdą, i na ogół szybko się o tym przekonują, to skutki ich rozczarowania łagodzi fakt, że znaleźli się w kręgu bliskiej rodziny, która, jak wynika z tradycji społeczności o strukturze klanowej (rodowej), powinna w poczuciu solidarności zapewnić im wsparcie i pomoc, a ponadto w razie jakichkolwiek kłopotów i trudności można na niej polegać. Dla wielu osób jest to główną motywacją „ucieczki z Polski”, tym bardziej, że tamtejsze diaspory są liczne, dobrze zorganizowane i sprawnie funkcjonujące (np. w Austrii, Francji, Norwegii). Sprawia to, że łatwiej jest im tam przezwyciężyć 12 EURODAC to Europejski Zautomatyzowany System Identyfikacji Odcisków Palców (Rozporządzenie Rady (WE) nr 2725/2000 z dnia 11 grudnia 2000 r., Dz.U. WE L 316 z dnia 15 grudnia 2000 r.). �Złudny status – status uchodźcy... 215 poczucie wykluczenia społecznego i kulturowego, bo mogą nadal kultywować swoje tradycje i zwyczaje, które nie budzą sprzeciwu w bardziej otwartych i tolerancyjnych społeczeństwach tych państw. Gdy w ostatnim roku (2011/2012) zdarzyło się, iż z jednej z podwarszawskich miejscowości wyjechali prawie wszyscy uchodźcy, nawet tacy, którzy byli tam 5 i więcej lat, odpowiedzią przedstawiciela tej grupy o przyczyny tej „masowej dezercji” było wygłoszone z pobłażliwym uśmiechem zdanie: „A co im tutaj po takim życiu? Próbowali, próbowali i zrozumieli, że jaka przyszłość ich tu czeka? Tutaj nie da się normalnie żyć”. Z toku dalszej wypowiedzi wynikało, że prawie każdy, kto ma rodzinę na Zachodzie, wcześniej lub później będzie próbował do niej dołączyć. Przykład ten pokazuje, że do rozczarowania Polską, o którym tak chętnie i dużo mówią zarówno „kandydaci do statusu”, jak też zdawałoby się szczęśliwi jego posiadacze, przyczynia się w znacznym stopniu również idealizacja krajów Europy Zachodniej. Nie poddając w tym miejscu analizie rzeczywistych różnic w warunkach bytowo-materialnych i socjalnych w poszczególnych krajach UE, które niewątpliwie istnieją i wypadają zdecydowanie na niekorzyść Polski, to problem, na który warto zwrócić w tym kontekście uwagę, polega przede wszystkim na dużej rotacji cudzoziemców deklarujących chęć osiedlenia się w naszym kraju. Pociąga to bowiem za sobą destabilizację i brak przewidywalności, które generują sporo trudności i zawiedzionych oczekiwań po obu zainteresowanych stronach (żeby tylko wspomnieć o placówkach edukacyjnych i koordynatorach projektów integracyjnych). Ucieczka przed karą lub wymiarem sprawiedliwości. Kolejnym przykładem sytuacji, w której stan prawny, w jakim znajdują się osoby ubiegające się o status uchodźcy, stwarza możliwość nadużyć, może być opisana poniżej egzemplifikacja. Dotyczy ona czteroosobowej rodziny gruzińskiej, która w miejscu swego zamieszkania zaciągnęła spory kredyt konsumencki i nie była w stanie go spłacić, wobec tego, chcąc uciec przed bankiem, zdecydowała się na wyjazd za granicę. Zatrzymano ich jednak na wschodniej granicy Polski, gdzie poprosili o azyl i zostali skierowani do jednego z ośrodków dla uchodźców. Tam podczas rozmowy z badaczką uparcie twierdzili, że są zaangażowani politycznie i dlatego muszą uciekać, a Polska nie jest w stanie zapewnić im odpowiedniej ochrony. Dopiero podczas wywiadu z ich sąsiadami okazało się, że motywy wyjazdu tych „uchodźców” były zgoła inne od deklarowanych. Podczas kolejnego spotkania z tą rodziną zostało to też potwierdzone przez nich samych. W ośrodku przebywali oni kilka miesięcy, korzystając w tym czasie z wszelkich dostępnych świadczeń, pewnego dnia jednak, nikogo nie uprzedzając, spakowali swój liczny jak na uchodźców dobytek i wyjechali prawdopodobnie do Niemiec. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 216 Jak można zaobserwować m.in. na podstawie prezentowanych przykładów, stan prawny, w którym znaleźli się cudzoziemcy, bywa „złudny” i zwodniczy w porównywalnym stopniu zarówno dla przybyszy, jak i społeczności przyjmującej. Domniemane, optymistyczne założenie, że jest to okres przejściowy, który szybko minie i wszystko się „cudownie” odmieni, jest niesłuszne i na wyrost. Dla niektórych cudzoziemców bycie „osobą ubiegającą się” jest jednocześnie etapem kończącym ich starania o ten status, umożliwia im bowiem realizację własnych planów, a niczego więcej nie oczekują. Stan psychologiczny Stan prawny oddziałuje pośrednio także na ogólne samopoczucie i kondycję psychofizyczną jednostki. Na część osób wpływa demotywująco i destabilizująco, co przejawia się m.in. tym, że mają one obniżony nastrój psychiczny, czują się wewnętrznie rozbite, towarzyszy im długotrwałe poczucie wewnętrznego rozdarcia oraz obniżone poczucie sprawstwa. Nie oznacza to jednak, że symptomy te występują u wszystkich uchodźców, zdarza się bowiem, choć znacznie rzadziej, że sytuacja osobista, w której się znajdują oraz znamienny dla niej stan prawny wyzwala w nich duży potencjał aktywności i mobilizuje ich do działania. Sprawia to, że w nowych i niecodziennych okolicznościach, z dala od swego dawnego otoczenia, stają się śmiałe, odważne i zdeterminowane w egzekwowaniu należnych im, w ich opinii, praw. Postronnego obserwatora, nieobeznanego z procesami psychologicznymi, którym podlegają cudzoziemcy doświadczający szoku kulturowego13 i stresu adaptacyjnego14, może wręcz zadziwiać impet, sprawność organizacyjna i kreatywność w planowaniu przez nich rzeczywistości w nowym miejscu osiedlenia. Znacznie częściej zdarza się jednak, że osoby oczekujące na zakończenie procedury uchodźczej nie podejmują zbyt wielu aktywności w celu doraźnej zmiany warunków swego życia, a wręcz zaskakują apatią i pasywnością w biernym oczekiwaniu na wyjaśniające ich położenie rozstrzygnięcia prawne15. Społeczeństwo przyjmujące nierzadko oburza i rozczarowuje fakt, że cudzoziemcy ci, będący beneficjentami rządu polskiego i organizacji pozarządowych Zob. K. O b e r g, Culture Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropology”, 7(1960), s. 177–182. 14 J.W. B e r r y, Stress perspectives on acculturation, w: The Cambridge Handbook of Acculturation Psychology, eds. D.L. Sam, J.W. Berry, Cambridge 2006, s. 43–47. 15 Więcej na ten temat w: Goście i gospodarze. Problem adaptacji kulturowej w obozach dla uchodźców oraz otaczających je społecznościach lokalnych, red. H. Grzymała-Moszczyńska, E. Nowicka, Kraków 1998. 13 �Złudny status – status uchodźcy... 217 (zarówno krajowych, jak i zagranicznych), nie czują się zmotywowani do poszukiwania pracy, kwaterunku, nauki języka polskiego, poznania kultury polskiej itp. Usprawiedliwienie przyczyn takiego postępowania, a właściwie braku jakiegokolwiek działania, niepewną ich przyszłością wielu osób nie satysfakcjonuje i nie przekonuje. Znamiennym syndromem dla opisywanego tutaj stanu, który pozostaje w związku z niejednoznacznością i „złudnością” statusu uchodźcy, których doświadczają cudzoziemcy, jest towarzyszące im poczucie, że utracili jakąkolwiek możliwość decydowania o swoim życiu oraz że nie mają żadnej niemalże kontroli nad biegiem zdarzeń, od których zależą w znacznym stopniu ich dalsze losy. Takie odczucia oraz towarzyszące im emocje pojawiają się w miarę przedłużającej się niepewności i napięcia związanego z oczekiwaniem na decyzję statusową oraz niezmiennością codziennej rutyny życia w ośrodku. Sytuacja ta i charakteryzujące ją deficyty prowadzą nierzadko do wystąpienia zjawiska zwanego „wyuczoną bezradnością”16. Brak możliwości wpływu na decyzję statusową oraz stres z tym związany, przy równoczesnym zagwarantowaniu zaspokojenia podstawowych potrzeb sprawiają, że popadnięcie w ten stan staje się wysoce prawdopodobne. Wyuczona bezradność prowadzi do porzucenia prób zmiany uprzykrzonej sytuacji i nie podejmowania ich nawet przy nowych, zdawałoby się sprzyjających, okolicznościach. Symptomatyczne dla tego syndromu są przewlekłe stany depresyjne, uczucie apatii, obniżona motywacja do działania, obezwładniająca bierność17. Poczucie wyuczonej bezradności może nasilać się nawet w przypadku otrzymania upragnionego statusu uchodźcy, np. gdy pojawią się kłopoty ze znalezieniem pracy, wynajęciem mieszkania, czy trudności w kontaktach z urzędami. Objawia się ono wtedy wzmożonym poczuciem niemocy i niezdolnością do samodecydowania. Kolejną istotną kwestią w tym kontekście jest ryzyko, zdefiniowane przez nas jako degradacja potencjałów, na które szczególnie narażeni są cudzoziemcy mieszkający przez dłuższy czas w ośrodkach. Polega ono na tym, że ludzie przebywający w zamkniętej społeczności i w rządzących się swoimi prawami Zjawisko wyuczonej bezradności polega na przekonaniu o braku związku przyczynowego między własnym działaniem a jego konsekwencjami. Zob. M.E.P. S e l i g m a n, S.F. M a i e r, Failure to escape traumatic shock, „Journal of Experimental Psychology”, 74(1967), s. 1–9. Por. K. P r z e ł o w i e c k a, Zjawisko wyuczonej bezradności u klientów instytucji pomocy społecznej – przyczyny, konsekwencje, możliwości przeciwdziałania, w: Pomoc – Wsparcie społeczne – poradnictwo. Od teorii do praktyki, red. M. Piorunek, Toruń 2010, s. 204. 17 R. N a w r a t, Bezradność bezrobotnego. Wyuczona bezradność jako psychologiczny czynnik długotrwałego bezrobocia, w: Psychologia społeczna w zastosowaniach. Od teorii do praktyki, red. K. Lachowicz-Tabaczek, Wrocław 2001, s. 189–190. 16 �218 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko wyizolowanych ośrodkach, które porównywane bywają za Ervingiem Goffmanem do instytucji typu totalnego18 (na podobieństwo więzień, domów starców, szpitali psychiatrycznych, koszarów wojskowych i klasztorów), podlegają wielu deprywacjom społecznym (tj. zdolność do pracy, samostanowienia, odpowiedzialności za rodzinę itp.) oraz nabywają nawyków, które w pewnym stopniu upośledzają ich dojrzałość i pierwotny kapitał społeczny. Przypuszczalnie, osiedlając się w innym miejscu niż ośrodek uchodźczy, z umiejętnościami, które posiadają oraz determinacją do zmiany swojej sytuacji życiowej, a także doświadczeniami, które ukształtowały ich ponadprzeciętne umiejętności przetrwania, daliby sobie radę i mogliby pracować oraz zarabiać na utrzymanie swoje i rodziny. Trafiając jednak po przekroczeniu granicy do placówek, które ich w jakimś sensie ubezwłasnowolniają, odbiera się im aktywność, zaradność i dynamizm, które odpowiadają w znacznym stopniu za sukces adaptacyjny i przebieg procesu akulturacji. Warunki tam panujące wymuszają w znacznym stopniu ich pasywność, bierną egzystencję i zadowalanie się tym, co otrzymują od społeczeństwa przyjmującego, któremu nie mogą w żaden sposób się odwdzięczyć, chociażby własną pracą, bo ta jest im zabroniona. W tych warunkach cudzoziemcy oczekujący na nadanie statusu uchodźcy praktycznie nie robią w tym czasie nic. Nie tylko, że nie doskonalą swoich umiejętności, nie rozwijają się i nie dokształcają, ale też nie nabywają doświadczenia życia w nowym miejscu osiedlenia, a to, co potrafią – zaczyna się stopniowo dezaktualizować. Utrzymywanie się takiego stanu przez dłuższy czas ma wiele konsekwencji. Analizujący je Tadeusz Kowalak twierdzi przykładowo, że osoba pozbawiona zatrudnienia narażona jest na utratę zdrowia fizycznego i psychicznego: depresję, stany niepewności, poczucie bezproduktywności, nadciśnienie tętnicze, a także na destrukcyjną kompensację braków i nieradzenie sobie ze stresem, których skutkiem może być alkoholizm i przemoc (w tym też wobec rodziny). Im dłużej człowiek pozostaje bez pracy, tym bardziej objawy te mogą się zaostrzać19. Sytuacja taka prowadzi do zmiany obrazu samego siebie, zachwiania poczucia własnej tożsamości oraz wywiera negatywny wpływ na równowagę emocjonalną i zdolność normalnego funkcjonowania w społeczeństwie20. Skutkami niezdolności do znalezienia 18 Zob. E. G o f f m a n, Charakterystyka instytucji totalnych, w: Elementy teorii socjologicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej (wyboru dokonali: W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki), Warszawa 1975, s. 150. 19 T. K o w a l a k, Marginalność i marginalizacja społeczna, Warszawa 1998, s. 124. 20 M. S z y l k o - S k o c z n y, Polityka społeczna wobec bezrobocia w Trzeciej Rzeczypospolitej, Warszawa 2004. �Złudny status – status uchodźcy... 219 i utrzymania stałego miejsca zatrudnienia jest zwykle bieda i bezdomność21. Takie zagrożenia dotykają również czasami cudzoziemców, którzy opuścili ośrodki. Niepokój powinien budzić fakt, iż prawdopodobieństwo narażenia na długotrwałe skutki bezrobocia jest w ich przypadku znacznie wyższe niż polskiego bezrobotnego. By zapobiec tragedii bezdomności i wykluczenia uchodźców ze statusem, trzeba te osoby powtórnie sztucznie aktywizować. Czyni się to poprzez indywidualną pracę pracowników socjalnych z beneficjentami, zachęcanie do uczestnictwa w działaniach organizacji pozarządowych i instytucji pomocowych, udział w szkoleniach i projektach integracyjnych itp. Podejście takie jest bardzo kosztowne zarówno pod względem finansowym, jak też społecznym, a przy tym stosunkowo mało efektywne. Teoretyk pracy socjalnej, Ewa Kantowicz wyjaśnia, iż praktyki te mają prowadzić do wzrostu zaangażowania osób marginalizowanych, a także zwiększenia ich udziału w życiu społecznym. Jednym zaś z głównych celów tych działań jest przezwyciężenie wyłącznie konsumpcyjnego nastawienia do pomocy społecznej22. Jednakże, na co wskazują przypadki, z którymi spotkałyśmy się w trakcie prowadzenia badań, z perspektywy cudzoziemca nie zawsze wygląda to w ten sposób i czasami skutek jest odmienny od zamierzonego. Ilustracją takiej sytuacji może być opisany poniżej przykład. Roszczeniowość jako sposób na życie. Największym dramatem dla wielu cudzoziemców oczekujących na status uchodźcy oraz z przyznanym już statusem jest to, że wytrąceni zostają z przynależnych im w ich kulturze tradycyjnych ról oraz funkcji społecznych. W konsekwencji tego czują się nieprzydatni, upokorzeni i pozbawieni godności. Dotyczy to zwłaszcza wielu czeczeńskich mężczyzn, którzy w szczycie swego wieku produkcyjnego określającego zdolność do pracy23, zamiast pracować, zmuszeni są ubiegać się o pieniądze od różnych instytucji, bo bez tego nie są w stanie zapewnić przetrwania swoim rodzinom. W ich kraju takie zachowanie na ogół nie wchodziłoby w rachubę, gdyż postrzegane byłoby jako niehonorowe i poza wyjątkowymi okolicznościami mało kto by się do tego uciekał. Tym bardziej, że w kulturze muzułmańskiej przyjętą praktyką jest raczej dawanie jałmużny Por. K. W y s i e ń s k a, N. R y a b i ń s k a, Bezdomność uchodźców w Polsce – wyniki badania pilotażowego, Warszawa 2010. 22 E. K a n t o w i c z, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 133–134. 23 W Polsce jako granicę wieku produkcyjnego, określającego zdolność do pracy i szczyt efektywności zawodowej przyjęto: dla mężczyzn 18–64 lata, dla kobiet 18–59 lat. Obecnie trwają prace rządowe nad wydłużeniem tego okresu. Zob. D. J ę d r z e j c z y k, Podstawy geografii ludności, Warszawa 2001, s. 96–98. 21 �220 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko niż oficjalne z niej korzystanie, a tak traktowane są otrzymywane w Polsce świadczenia. Tutaj uczą się z czasem, że prośba o wsparcie skierowana do organizacji pomocowych jest pewną przyjętą zasadą i nierozsądnie byłoby z niej nie skorzystać. Co więcej, cudzoziemcy są szczegółowo informowani przez fachowe poradnictwo, że mają prawo ubiegać się o takie wsparcie. Tak więc przykładowy mężczyzna, pomimo oporów kulturowych, w sytuacji, w której się znalazł, decyduje się na krok, kierując się innymi wartościami niż tradycyjne, które tymczasem „zawiesza”, gdyż przestają być przydatne w nowych okolicznościach. Swoje obecne zachowanie stara się racjonalizować zgodnie z normami przyjętymi w nowej kulturze: „to mi się należy”, „nie mam innych możliwości”, „jak dają, to biorę”. Warto zastanowić się więc w tym miejscu, czy o takie właśnie przyswajanie naszych wzorców kulturowych i udzielanie pomocy nam chodzi? Pojawia się też pytanie o to, co stanowić może dla naszego społeczeństwa większą wartość uosabianą przez zaakceptowanych uchodźców: czy będą to ich wyuczone umiejętności pozyskiwania środków z instytucji publicznych, czy też normy kulturowe mające swe źródło np. w czeczeńskiej tradycji, tj. honorowość, duma, więzi rodzinne i szczodrość wobec potrzebujących. Paradoksalnie jednak, jak świadczą przypadki nagłaśniane przez media, wobec osób, które nie popadają w stan bezradności i „nicnierobienia”, stajemy się jako gospodarze równie nieufni i podejrzliwi, jak wobec tych, którym zarzucamy „drenowanie systemu socjalnego” i „pasożytnictwo społeczne”24. Można więc się zastanowić, czy przypadkiem nieświadomie nie oczekujemy od nich bezwolności i apatii, gdyż sprawiają one, że łatwiej jest takimi cudzoziemcami kierować i kontrolować ich poczynania. W sytuacjach odbiegających od opisanego schematu daje się zauważyć w naszym społeczeństwie narastające poczucie zagrożenia i skłonność do negatywnej stereotypizacji uchodźców25. Przejawia się to chociażby w tym, że obiektywnie pozytywne cechy osobowościowe, niemal natychmiast, gdy dotyczą „obcych”, zyskują pejoratywne konotacje i tak np. zaradność i innowacyjność zostają uznane za spryt i przebiegłość. Jeśli rzeczywiście tak to funkcjonuje, to nic dziwnego, że cudzoziemcy starają się sprostać naszym oczekiwaniom i nie podejmują zbyt aktywnie prób usamodzielnienia się i znalezienie sobie zatrudnienia zgodnie z ich predyspozycjami. W dłuższej jednak perspektywie powstałe w ten sposób straty społeczne i kapitałowe są niezwykle trudne do nadrobienia. 24 Por. http://www.youtube.com/watch?v=bBqGxzHGT6c [27.02.2013] oraz wiele innych stron o wręcz rasistowskim i jawnie dyskryminacyjnym przekazie. 25 Por. E. C z a p k a, Stereotyp uchodźcy, Olsztyn 2006, s. 60–69, 104–144. �Złudny status – status uchodźcy... 221 Stan społeczny Status uchodźcy ma również swoje konsekwencje na poziomie społecznym, które tutaj określamy jako „stan społeczny”. Przede wszystkim wiąże się on z takimi zagadnieniami jak postrzeganie cudzoziemców, stereotypy na ich temat, uprzedzenia wobec nich, akceptacja lub nieakceptacja26, ale też ich funkcjonowanie społeczne, pozycja w grupie własnej i wśród „gospodarzy”, możliwości rozwoju, założenia rodziny i życia zgodnego z własnymi przekonaniami religijnymi, zrzeszania się, wpływu na politykę itp. To, w jaki sposób uchodźcy są postrzegani przez społeczeństwo polskie, jest wynikiem kilku wiodących i nakładających się na siebie czynników: wiedzy i przekonań, przekazów medialnych, doświadczeń osobistych i opowieści z tzw. drugiej ręki. Z zagadnieniami tymi związane są również takie kwestie jak kategoryzowanie społeczne27 i będące jej efektem etykietowanie, które w przypadku uchodźców może oznaczać np. naznaczenie (obcością, bezpaństwowością, bezrobociem), napiętnowanie (wojną, cierpieniem, katastrofą), stygmatyzację („biorcy”, ubodzy, wielodzietni, wykluczeni), co sprawia, że zwykło się o nich mówić w pewien określony i z góry skonwencjonalizowany sposób – nie dopuszczając innych charakterystyk28. Utarło się również, że należy to robić zgodnie z zasadą poprawności politycznej, gdyż w przeciwnym razie można narazić się na ostracyzm środowiska działaczy „prouchodźczych” i spotkać się z zarzutami o nietolerancję i ksenofobię. Nie mówimy przy tym tutaj o postawach, które rzeczywiście oscylują w stronę nacjonalistycznych, dyskryminacyjnych i niechętnych obcokrajowcom, które bezwzględnie zasługują na potępienie i naganę. Chcemy natomiast zwrócić uwagę, że do niedawna, zarówno wśród badaczy, jak też pracowników organizacji pozarządowych – zasadniczo życzliwie i wspierająco usposobionych wobec uchodźców – panował trend, aby unikać krytycznych uwag na temat ich podopiecznych. Korzystniej było pisać o nich w określonej konwencji, przedstawiając ich jako bezbronnych, pokrzywdzonych, wymagających wsparcia, asysty i bezwzględnej akceptacji społecznej, aniżeli dobrze sobie radzących i potrafiących sprytnie wykorzystać polskie prawo. W takim podejściu chodziło o nieszkodzenie wizerunkowi uchodźcy. Tymczasem ich obraz Więcej na temat społecznych mechanizmów postrzegania innych zob. I. K u r c z, Stereotypy, prototypy i procesy kategoryzacji, w: Stereotypy i uprzedzenia, red. Z. Chlewiński, I. Kurcz, Warszawa 1992. 27 Por. V.L. A l l e n, D.A. W i l d e r, Categorization, belief similarity, and intergroup discrimination, „Journal of Personality and Social Psychology”, 32(1975), s. 971–977. 28 Zob. M. K a m i ń s k a - Fe l d m a n, Wokół problemu dehumanizacji innych: próba uchwycenia zjawiska stygmatyzacji, w: Poza egocentryczną perspektywą widzenia siebie i świata, red. M. Jarymowicz, Warszawa 1994, s. 63–83. 26 �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 222 wykreowany w ten sposób tylko częściowo odpowiadał prawdzie i z tego punktu widzenia był zwodniczy zarówno dla pracowników administracji publicznej, jak i dla samych cudzoziemców. Rozbieżność tę wyczuwało także społeczeństwo przyjmujące, co w konsekwencji nie przysparzało obcokrajowcom sympatii i zrozumienia oraz nie prowadziło do intencjonalnie zakładanego wzajemnego poznania i zbliżenia. Bezkrytyczność wobec tej, bardzo zróżnicowanej, grupy oraz unikanie tematów trudnych, związanych np. z niechęcią niektórych osób do akulturacji, brakiem zaangażowania w programy integracyjne itp., nie tylko nie pozwala ich rozwiązać, ale też przynosi więcej szkody niż pożytku. Stwarza bowiem przestrzeń, gdzie kiełkuje ignorancja i niezadowolenie społeczne rodzące konflikty o podłożu kulturowym. Brak szczerego i zaangażowanego dyskursu publicznego sprawia, że do głosu dochodzą niekompetentni radykałowie, którzy wykorzystują niewiedzę społeczną np. dla budowania własnego wizerunku politycznego lub szerzenia nienawiści29. W ostatnim okresie jednak coraz częściej zaczyna się otwarcie mówić, że dotychczasowa strategia działania i praktyki akulturacyjne wobec uchodźców nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Pojawiają się także wypowiedzi ekspertów, że jako społeczeństwo mamy nie tylko obowiązek dawać i dzielić się z potrzebującymi naszego wsparcia cudzoziemcami30, ale też wymagać od nich, np. lojalności, uczciwości i zaangażowania w budowanie dialogu międzykulturowego. Zarysowująca się zmiana postaw wobec osób oczekujących na status uchodźcy i już uznanych za uchodźców wśród wielu osób rodzi mieszane uczucia, ale co ciekawe, spotyka się często z uznaniem głównych zainteresowanych, a szczególnie tych, którzy swoją przyszłość widzą właśnie w Polsce. Prowadząc od kilku lat badania w tej grupie, dane nam było spotkać się z wypowiedziami ludzi, którzy skarżyli się, że mają już dosyć życia z brzemieniem swojego wizerunku, gdyż nie jest on im do niczego potrzebny, a znacznie ogranicza ich możliwości. Chcą bowiem funkcjonować jako „normalni” ludzie, a nie wieczne „ofiary wojny”. Odcinają się więc od swojej przeszłości, gdyż uważają ją za zamkniętą i chcieliby w końcu, po zakończeniu procedury przyznającej ochronę, rozpocząć nowy rozdział w życiu. Poza tym woleliby, aby ich dzieci nie nosiły piętna uchodźcy. Niektórzy z nich przyznają jednak szczerze, że przynależność Wystarczy wspomnieć o wydarzeniach z Łomży w 2009 roku. Zob. K o ł a k o w s k i: Zabierzcie Czeczeńców z Łomży!, na: http://www.4lomza.pl/index.php?wiad=19924 [12.06.2012], a także stosunkowo niedawne zdarzenia z Białegostoku. 30 Por. Ł. Ł o t o c k i, R. S t a w i c k i, P.W. Z a w a d z k i, M. Ż e j m i s, Kontakty wybranych instytucji lokalnych z cudzoziemcami, w: Czym chata bogata... Pomoc dla cudzoziemców poszukujących ochrony w Polsce w świetle badań społeczności i instytucji lokalnych, t. 2, red. G. Firlit-Fesnak, Ł. Łotocki, Warszawa 2008, s. 127–143. 29 �Złudny status – status uchodźcy... 223 do tej kategorii niejednokrotnie też im pomogła i nadal pomaga w licznych sytuacjach, gdyż powołując się na nią są w stanie załatwić wiele spraw. Odmienną stroną tego samego medalu jest skłonność niektórych cudzoziemców do czynienia ze statusu uchodźcy swego rodzaju sposobu na życie. Zdarza się bowiem, że ludzie na tyle przyzwyczajają się do funkcjonowania jako „osoby objęte określoną kategorią społeczną”31 i na tyle angażują się w działania na ich rzecz, że identyfikacja ta dominuje wszystkie pozostałe32. Można wręcz powiedzieć, że są to jednostki, które oficjalnie funkcjonują jako „zawodowi uchodźcy”, a etykietka ta na tyle mocno do nich przylgnęła, że zdążyli się z nią zrosnąć, gdyż nadaje ona sens i znaczenie ich egzystencji. Przykładem osób, które doskonale odnajdują się w kategoriach prawnych i społecznych związanych ze statusem uchodźcy i umiejętnie je wykorzystują w przestrzeni publicznej, są niektórzy pracownicy instytucji humanitarnych, działacze oraz liderzy organizacji pozarządowych, którzy sami przeszli przez procedurę uchodźczą. Dotyczy to czasem również osób niezaangażowanych w oficjalną działalność, a po prostu obdarzonych dużą charyzmą lub innymi przymiotami, które potrafią umiejętnie zaprezentować i wykorzystać dla dobra swojego i swojej grupy. Pod wieloma względami zasługują one za to na uznanie, gdyż pomijając szczegółowe motywy, pokazują, że uchodźcy chcą i mogą mówić „własnym głosem” i mają wiele do zaoferowania społeczeństwu przyjmującemu. Przykładem, który dobrze ilustruje opisaną sytuację, a który uważamy za ciekawy, gdyż dotyczy dziecka, jest przebojowy czeczeński chłopiec i jego wspierająca mama, których prezentujemy poniżej. Medialny uchodźca. Chłopak z mamą i rodzeństwem są w Polsce od dwóch lat. On chodzi do szkoły podstawowej, znajdującej się w pobliżu ośrodka dla uchodźców, w którym mieszkają. Dobrze się uczy, świetnie opanował język polski. Jest miłym, ładnym, a przy tym rezolutnym i dobrze zapowiadającym się młodym człowiekiem. Oczekując na wydanie decyzji statusowej, pewnego razu rodzina ta została niesłusznie przeniesiona do ośrodka strzeżonego, w którym spędzili kilkanaście dni. Wstawili się za nimi ich polscy przyjaciele – osoby z organizacji pozarządowej, w tym prawnicy i nauczyciele, w efekcie czego szybko powrócili oni do ośrodka otwartego. Ich historia stała się jednak ciekawym wydarzeniem, chętnie opisywanym przez lokalne gazety i na fali 31 Zob. M. J a r y m o w i c z, Tożsamość jako efekt rozpoznawania siebie wśród swoich i obcych. Eksperymentalne badania nad procesem różnicowania Ja-My-Inni, w: Tożsamość a odmienność kulturowa, red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre, Warszawa 1992. 32 Por. H. Ta j f e l, J.C. Tu r n e r, The social identity theory of intergroup behavior, w: Psychology of intergroup relations (2nd ed.), eds. S. Worchel, W.G. Austin, Chicago 1986, s. 7–24. �224 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko tego syn z matką zostali zaproszeni do telewizji publicznej. W tym miejscu pojawia się jednak pytanie, czy kreowanie przez media ich statusu celebryty nie wynika wyłącznie z faktu, że są „biednymi, pokrzywdzonymi cudzoziemcami, którym dzieje się w naszym kraju niesprawiedliwość”? Przypuszczalnie w tym przypadku nie było to bez znaczenia. Podobnie zresztą jak to, że chłopiec ma bardzo dobrą prezencję, jest komunikatywny i doskonale mówi po polsku. Sama jego mama nie byłaby tak „łakomym medialnym kąskiem”, gdyż ma znacznie mniejsze od syna umiejętności językowe, a poza tym jest jedną z wielu kobiet uchodźczyń, którym nie jest łatwo tutaj żyć. Funkcjonujące w Polsce przekonania społeczne na temat uchodźców nie prowadzą zasadniczo do zbliżenia między ludźmi i nie rozbudzają wzajemnej potrzeby poznania się, gdyż utrwalają pewien konkretny obraz i zabijają naturalną ciekawość drugiego człowieka. W konsekwencji tego dla wielu przedstawicieli społeczności przyjmującej bardziej istotne staje się to, ile pieniędzy dostają oni co miesiąc, czemu tak dużo i z „czyjej to idzie kieszeni” niż kim są, jaki kapitał (społeczny, intelektualny) mają do zaoferowania i co chcieliby zrobić na rzecz wspólnego dobra. Prowadzi to do kilku istotnych skutków, a jednym z nich jest bardzo słaba znajomość realiów życia uchodźców w Polsce wśród naszego społeczeństwa. Zamiast tego krążą liczne mity na ten temat i fantastyczne opowieści, w których roi się od przestępców, skandali o podłożu seksualnym (wielożeństwo, porwania, poślubianie nieletnich itp.), terrorystów i bogaczy handlujących bronią lub narkotykami. Poziom wiedzy społecznej oraz kompetencji kulturowych Polaków nie napawa optymizmem, choć nadzieję na zmianę stereotypowych opinii budzi zaangażowanie wielu jednostek w ich rozwój i zmianę oraz wzrastająca liczba kontaktów międzykulturowych naszych rodaków. Jeśli chodzi o analizę społecznych konsekwencji związanych ze „statusem uchodźcy”, to tym, co niewątpliwie zwraca uwagę w kontekście relacji społeczności przyjmującej i przybywającej, jest ogromny dystans osobniczy. Większość uchodźców pytanych o to czy mają jakieś nieformalne kontakty z Polakami lub znajomych wśród nich i czy bywają zapraszani do ich domów, zdecydowanie odpowiada, że nie lub wspomina o powierzchownych znajomościach, np. z pracy lub szkoły. Sporadyczne projekty integracyjne, jak zajęcia artystyczne w świetlicy dla kobiet33, są kroplą w morzu potrzeb, a i tak 33 Zajęcia dla kobiet polskich i uchodźczyń z ośrodka w Grupie zostały szerzej opisane w innym naszym tekście. Zob. I. C z e r n i e j e w s k a, K. K o ś ć - R y ż k o, Uchodźcy w Grupie i Czerwonym Borze – różne miejsca i różne światy? Wpływ warunków osiedlenia na proces adaptacji, w: Imigranci: między integracją a izolacją, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012, s. 204–205. �Złudny status – status uchodźcy... 225 w sytuacji zakończenia procedury relacje między Polkami a uchodźczyniami mogą się rozluźnić na skutek wyprowadzki z ośrodka. Zjawisko to jest to o tyle niepokojące, że w dłuższej perspektywie stwarza podstawy separacji kulturowej lub nawet gettoizacji cudzoziemców. Okazuje się bowiem, że otrzymanie statusu i ochrony międzynarodowej nie gwarantuje zbliżenia międzyludzkiego, a wręcz przeciwnie, przyczynia się nierzadko do jeszcze większej izolacji społecznej i zamykania się we własnej grupie. Powstające w ten sposób poczucie wyobcowania i „samotności w tłumie”34 jest jedną z motywacji, jak wynika z rozmów z cudzoziemcami, do ich decyzji o opuszczeniu Polski i połączeniu się z rodziną mieszkającą w innym kraju europejskim. Kontynuując zasugerowany w temacie artykułu wątek „złudnego statusu”, można powiedzieć, że jeśli chodzi o jego społeczne aspekty, to jedną z dotkliwszych iluzji, której ulegają cudzoziemcy będący w procedurze, jest przekonanie, że gdy go otrzymają, to ich pozycja społeczna znacznie się poprawi, a prestiż wzrośnie. Wiele osób wierzy, że gdy tylko zyskają uwiarygodnienie swojej sytuacji, to pozwoli im to stać się częścią społeczeństwa, w którym zamierzają żyć i zbliży do Polaków. Gdy okazuje się, że tak się nie dzieje, a co więcej, rozluźnieniu ulegają kontakty, które mieli dotychczas, dopada ich zniechęcenie i kolejne rozczarowanie. Na własnej skórze przekonują się bowiem, że jesteśmy równie zamkniętym społeczeństwem, jak inni określani w ten sposób mieszkańcy Europy Zachodniej. Skazani na izolację i swoje własne środowisko (religijne, etniczne, narodowe, uchodźcze), uświadamiają sobie, że aby cudzoziemiec zasłużył na uznanie i aprobatę Polaków, trzeba być albo wybitnym sportowcem, albo wyróżniać się w jakichś innych dziedzinach35. Dotyczy to zwłaszcza kwestii związanych z nadawaniem obywatelstwa, które w innych krajach traktowane jest na ogół jako naturalna konsekwencja legalizacji pobytu i udanej akulturacji, a tutaj wiąże się z licznymi komplikacjami36. Zakończenie Za kreowanie wizerunku uchodźców i przekaz społeczny towarzyszący procedurze nadawania statusu uchodźcy niewątpliwie w niemałym stopniu odpowiedzialne są media, nie było jednak naszym celem analizowanie ich tutaj. Wystarczy wspomnieć, że konteksty, w jakich pojawia się ostatnio ta probleZob. D. R i e s m a n, Samotny tłum (pierwsze wyd. 1966), Kraków 2011. Zob. P. R o ż y ń s k i, Całkiem fajny kraj, „Plus Minus”, dwutygodniowy dodatek do „Rzeczpospolita”, 2–3 lutego 2013, s. 6–7. 36 Kwestie związane z nabywaniem obywatelstwa polskiego reguluje Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. Nr 0, poz. 161). 34 35 �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 226 matyka w przestrzeni publicznej (np. strajki głodowe uchodźców, nadużycia pracowników w ośrodkach strzeżonych, detencja dzieci, nielegalny handel autami, przestępczość zorganizowana itp.)37 nie przysparzają cudzoziemcom popularności, a co więcej w znacznym stopniu odpowiedzialne są za odium i brak zaufania wobec nich. Sprowadzenie kwestii ich obecności w Polsce wyłącznie do poziomu skandali i egzemplifikacji patologii społecznych w poważnym stopniu wypacza wiedzę na temat migrantów i szkodzi większości, która żyje życiem normalnej, przeciętnej, zmagającej się z różnymi przeciwnościami rodziny. Tabloizacja informacji na temat „sposobów integracji cudzoziemców”38 oprócz tego, że tworzy im tzw. czarny PR i prowadzi do dezinformacji społecznej, to również rodzi lęki i fobie społeczne, a także odbiera szansę wielu ludziom na przełamywanie uprzedzeń, rozwój kompetencji kulturowych, czy też po prostu zadzierzgnięcie ciekawych i wartościowych przyjaźni. Uwzględniając wszystkie omówione tu przykłady oraz refleksje badawcze, pozostaje żywić nadzieję, że i w Polsce z biegiem czasu dostrzeżone zostaną straty, jakie wiążą się z różnymi złudzeniami i iluzjami wynikającymi z dotychczasowych ustaleń i praktycznych rozwiązań przyjętych w ramach procedury przyznawania statusu uchodźcy. Liczyć można też na to, że kapitał społeczny cudzoziemców oraz posiadany przez nich potencjał zostanie w końcu doceniony i właściwie wykorzystany „na rzecz wspólnego dobra” (na podobieństwo przysłowiowych już działań „na rzecz uchodźców”), co przyczyni się również do rozwoju miejsca, w którym przyjdzie nam razem żyć i pracować. Wystarczy poczytać fora internetowe umieszczone pod dziennikarskimi relacjami dotyczącymi tego typu wydarzeń, aby doskonale poznać opinię pewnej części społeczeństwa na ich temat. Jako że są one ogólnodostępne oraz ze względu na treści, z którymi się nie zgadzamy, nie będziemy ich tutaj propagować. 38 Por. Środki masowego przekazu i integracja, w: Podręcznik integracji dla osób odpowiedzialnych za kształtowanie i wdrażanie polityki, red. Dyrekcja Generalna ds. Sprawiedliwości, Wolności i Bezpieczeństwa, Luksemburg 2010, s. 25–49. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59c33695c685407f989415d3418de331.pdf 692218b76fa3adfa8c6feb44634ddb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny gender studies Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4731 Title A name given to the resource Płeć, religia,polityka - o mojej antropologii / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.203-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 AGNIESZKA KOŚClAŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PŁEĆ, RELIGIA, POLITYKA - O MOJEJ ANTROPOLOGII* Kiedy ponad dwa lata temu przygotowywałam projekt doktoratu, dotyczącego działalności dwóch kobiecych wspólnot religijnych, tak określałam główne zagadnienia, którymi chciałam się zająć: Celem badań dotyczących kobiecej religijności jest odpowiedź na pytania: kim są "charyzmatyczne kobiety", jak funkcjonują zakładane przez nie wspólnoty i wreszcie, jak ich działalność jest odbierana przez otoczenie? Drugi cel ma wymiar teoretyczny - analiza dokonań brytyjskich i amerykańskich antropologów zajmujących się płcią w kulturze ipróba wypracowania teoretycznych ram umożliwiających badanie problemu płci w kulturze w kontekście polskim. Praca nad tym projektem pozwoliła mi przeformułować częściowo powyższe pytania, przede wszystkim te dotyczące zebranego materiału. Niniejszy tekst prezentuje moje rozumienie głównych celów i założeń antropologii społecznej. Zamiast jednak pisać manifest bądź tekst stricte teoretyczny, zrobię to, prezentując prowadzone przeze mnie badania. Ponieważ zajmuję się tematem, który można by określić jako ,,religia a płeć", w pierwszej części tekstu omawiam w skrócie rozwój koncepcji płci kulturowej (gender) w antropologii, następnie - odnosząc się do ustaleń tejże - omawiam wstępne wyniki moich badań oraz problemy związane z samym procesem badawczym na linii badaczka - badane grupy i wynikające z tego konsekwencje dla analizy, interpretacji oraz samego pisania antropologii. W końcu przeformułowuję zarysowane pytania badawcze i staram się umieścić zagadnienie ,,religia a płeć" w szerszym spektrum antropologicznych studiów nad oporem i polityką. *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �204 Agnieszka Kościańska Tło teoretyczne Początki l antropologicznych gender studies sięgają połowy lat 70., kiedy ukazał się pielWszy zbiór tekstów dotyczących tak zwanej "antropologii kobiet" pod redakcją Michelle RosaIdo i Louise Lamphere (1974). Od tego czasu doszło do kilku istotnych przewrotów w ramach debaty, którą rozpoczęła owa publikacja Dwie, ściśle ze sobą związane sprawy wymagają omówienia: po pielWsze droga od antropologii kobiet do antropologii płci (anthropology of gender), po drugie dyskusja na temat związku pomiędzy terminami sex (płeć) agender (płeć kulturowa). Podstawą teoretyczną antropologii kobiet z lat 70. były trzy teksty, których autorki poszukiwały uniwersalnych kategorii związanych z niższym statusem kobiet. Sherry Ortner odwoływała się do dychotomii naturalkultura, Michelle RosaIdo do publiczne/prywatne, a Olivia Harris, w duchu marksistowskim, opierała się na rozróżnieniu produkcja/reprodukcja. Początkowe założenia bardzo szybko zostały poddane krytyce. Odchodzono od poszukiwania uniwersalnej asymetrii między płciami. Był to czas, kiedy antropologowie zdali sobie sprawę, iż ich prace bardzo często są projekcją kategorii charakterystycznych dla ich własnej kultury na kultury badane. W ścisłym związku z tym zagadnieniem zmieniło się też znaczenie terminów płeć i gender. Termin gender pojawił się w nowym znaczeniu (oryginalnie oznaczał to, co polski rodzaj) również w latach 70. Początkowo rozróżnienie sex/gender można było sprowadzić do płci biologicznej/kulturowej (notabene te terminy ukonstytuowały się w języku polskim, mimo że -jak się okaże za chwilę - pojęcie płci biologicznej jest wielce problematyczne). Płeć, kategoria biologiczna, to, czy jesteśmy kobietami, czy mężczyznami, była początkowo nieobecna w dyskusjach, główny nacisk kładziono nagender. Antropologia przecież zajmuje się kulturą, a nie naturą (biologią). Przełomem okazała się publikacja Collier i Yanagisako (1987). Od tego momentu możemy obselWować, jak myśl foucaultowska wkracza do antropologii (por. też Moore, 1994 i 2004). Wyłożone przez Foucaulta (1995, por. 1993) w pielWszym tomie Historii seksualności twierdzenie, iż związek między seksualnością, płcią i reprodukcjąjest jedynie konstrukcją, okazało się kluczowe dla rozwoju antropologii płci. Od tego momentu ten nurt naszej dyscypliny opierać się będzie na konstruktywizmie społecznym, który notabene będzie też postawą teoretycznąmojej pracy. Wróćmy jednak do słynnego artykułu Collier i Yanagisaco. Autorki przywołują klasycznąjuż pracę Davida Schneidera i wysuwają argument, iż zarówno koncepcje systemów pokrewieństwa, jak i płci odwołują się do naszych ludowych założeń dotyczących reprodukcji. Ich zdaniem ,,gender jako kategoria analityczna powinna być uwolniona od założenia o biologicznie danej płci" (1987). Z faktu, iż na Zachodzie płeć jest ściśle związana z reprodukcją (co zresztą stopniowo jest podważane za pośrednictwem rozpowszechniających się nowych techI Kolejne stadia rozwoju refleksji nad płcią kulturową w ramach antropologii przejmuję za Moore, 2004. Na ten temat por. też Baer, 1997. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 205 nik rozrodczych), a płeć kulturowa konstruowana jest w oparciu o reprodukcyjne role kobiet i mężczyzn, nie wynika wcale, ich zdaniem, że taki związek będzie zachodził we wszystkich ludzkich społecznościach. Ich rozważania posłużyły za punkt wyjścia również pozostającej pod wpływem myśli konstruktywistycznej Shelley Errington, która zaproponowała rozróżnienie na płeć, Płeć i gender: płeć (sex małą literą) to ciało obdarzone płcią; Płeć (Sex wielką literą) to szczególna konstrukcja ciała powszechna na Zachodzie, rodzaj okularów, przez które antropologowie postrzegają płeć i gender w innych kulturach; gender to określenie "tego, co różne kultury robią z płcią" (1990, por. też Moore, 1994,2004). Od tej koncepcji jest już tylko jeden krok do teorii Judith Butler (1990), która w znaczący sposób wpłynęła na antropologiczne myślenie o gender. Butler, reprezentująca radykalny nurt konstruktywizmu społecznego, proponuje odwrócenie porządku. To już nie płeć jest pierwotna w stosunku do gender, ale to gender jako kategoria dyskursywna konstruuje płeć, która jawi sięjako imitacja imitacji, jest wynikiem performatywnego działania gen der. Stwierdzenie lekarza przyjmującego poród: "to jest dziewczynka" lub "to jest chłopiec", jest wypowiedzią performatywną, nie tyle opisuje biologiczny stan rzeczy, co rozpoczyna kształtowanie płci, która jest podstawą "konstruowania podmiotowości jednostki". Do inspiracji Butler należy zaliczyć również austinowskie akty mowy oraz koncepcjępeiformance (działania) i symboli Victora Tumera (por. Moore, 2004). Prace Butler poświęcone są głównie środowiskom lesbijskim i gejowskim, jednakże koncepcja perforn1atywności płci kulturowej okazała się niezwykle inspirująca dla antropologów. Płeć przestaje być czymś stabilnym, jest odgrywana. Relacje pomiędzy płciami, cechy uznawane za męskie bądź kobiece, mogą być konstruowane na przykład przez pracę (por. np. Pine, 2000) czy przez religię (o czym za chwilę). Butler przeciwstawia się zamkniętym tożsamościom płciowym -. kategoria ,,kobieta" nie jest uniwersalna, nawet w ramach jednej kultury, to pewne typy kobiecości są odgrywane. Butler dowodzi, iż dyskurs regulacyjny wytwarzający płeć dąży do narzucenia i obrony heteroseksualizmu. Podsumowując, tak rozumiana płeć będzie czymś, co robisz, a nie co masz, będzie praktyką. W związku z tym możliwa jest zmiana relacji pomiędzy płciami - to co kobiece i to co męskie otwarte jest na reinterpretację2. Tak uformowała się antropologia płci (gender), która stała się integralną częścią zarówno amerykańskiej antropologii kulturowej,jak i brytyjskiej antropologii społecznej. Badane grupy Legion Małych Rycerzy Miłosiernego Serca Jezusowego (wcześniej Miłosierdzia Bożego) powstał w połowie lat 80. jako nieformalna grupa związana z wizjo2 Więcej o koncepcji Butler por.: Butler, 2003, Mizielińska, 2003, o płci w kontekście organizacji społecznej Butler, 2000. �206 Agnieszka Kościańska nerkąZofią Grochowską (zwaną siostrą Zofią)3. Siostra Zofia jest uznawana przez swoich zwolenników za duchową spadkobierczynię św. Faustyny Kowalskiej. W tej chwili ruch działa w 17 krajach, ma swoje ośrodki w wielu miastach Polski. Większość uczestników to kobiety. Wspólnota przez cały czas pozostaje w mniej lub bardziej otwartym konflikcie z hierarchią kościelną. Siostra Zofia rozmawia z Matką Boską, Jezusem i Duchem Świętym, ma dar leczenia, zajmuje się też magią pogody. Podczas jednego ze spotkań członków Legionu zdarzył się tak zwany "cud słońca"4. Drugi ruch to Światowy Uniwersytet Duchowy Brahma Kumaris, który powstał w 1936 roku w stanie Sind, na terenie dzisiejszego Pakistanu, po tym jak zamożny jubiler Dada Lekhraj (późnej znany jako Brahma Baba) doznał wizji i założył szkołę duchową. Od samego początku promował kobiety, a po jego śmierci w 1969 roku kobiety przejęły kierownictwo nad Uniwersytetem. Członkowie wspólnoty określają się mianem studentów. Pierwszą polską studentką i jednocześnie założycielką polskich wspólnot jest Halina Paradela. W 1982 roku wróciła do Polski po kilkunastu latach spędzonych w Kanadzie i zajęła się propagowaniem Raja Yogi. Obecnie Brahma Kumaris (BK) mają ośrodki w Warszawie, Łodzi, Gdańsku i nowy w Katowicach5. Członkowie obu ruchów tworzą małe, lokalne wspólnoty, w ramach których spotykają się na modlitwę i medytację. W spólnoty te prowadzone są również przez kobiety pełniące funkcje administracyjne oraz prowadzące kursy bądź spotkania modlitewne. W obu ruchach przywódczyni jest traktowana na równi z wyznawcami,jest rodzajem medium, przez które przemawia Bóg. Przywódczyni uznawana jest za matkę, przy czym matczyność rozumiana jest w szczególny sposób - ten aspekt rozwijam poniżej. Uczestnicy podkreślają, że cechy matki są podstawowymi cechami potrzebnymi do założenia i prowadzenia wspólnoty duchowej. Przynależność do tych ruchów wymaga wielkiego zaangażowania i licznych wyrzeczeń, np.: częste posty, nocne czuwanie (Legion) czy celibat, ściśle określona dieta, poranna medytacja (BK). Oba ruchy łączy też wiek uczestników: prawie wszyscy to osoby powyżej czterdziestego roku życia, a dużą część stanowią osoby w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Cechą wspólnąjest też wiara w rychły koniec (czy też transformację) świata. Jednakże cele tych grup są zupełnie inne. Podczas gdy BK zwracają się ku globalnej rodzinie, wspólnotą na rzecz której działa Legion jest polski, katolicki naród. Jeśli chodzi o liczbę członków, to jest ona trudna do oszacowania. Po pierwsze z uwagi na to, co uważamy za członkostwo - czy będą to tylko te osoby, które 3 Mistyczny pamiętnik s. Zofii miał dwa wydania, oba bez zgody władz duchownych, por. Grochowska, ł 999. 4 Więcej o Legionie: Kościańska, 2004b. l Więcej o Brahma Kumaris: Doktór, ł 991, Howell, 1997, ł 998, Howell i Nelson, 2000, Kościańska, 2002, 2003a, 2003b,2003c, Zimniak, 2003. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 207 w przypadku BK codziennie wstają o czwartej, a w przypadku siostry Zofii wedle jej nauki. Czy można za członków uznać też osoby, które co prawda znają owe ruchy od wielu lat, uważają się za członków, ale nie przestrzegają wszystkich zasad. W tym miejscu zostańmy przy deklaracjach, Legion -7000 (zdecydowanie zawyżona liczba), BK - ok. 200. Należy jednak podkreślić, iż w przypadku tego typu ruchów ich wpływ na przemiany kulturowe jest znacznie większy, niż mogłaby wskazywać na to liczba członków (por. np. Puttick, 2000). Metoda badań i zebrane materiały Moje badania to przede wszystkim obserwacja uczestnicząca (uczestnictwo w religijnej i społecznej działalności obu grup) oraz wywiady biograficzne, w trakcie których szczególny nacisk był położony na cielesność i seksualność, oraz bardziej ogólne zagadnienia roli kobiet w dzisiejszym świecie. Ponadto zebrałam pokaźną kolekcję publikacji (ulotki, książki) sygnowanych przez obie grupy. W tym miejscu chciałabym też podkreślić, iż z uwagi na specyfikę badanych ruchów materiał zebrany w obu grupach jest zupełnie innej natury. BK to grupa zwarta, a jej nauki ściśle określone. Podstawowy wykładnik, tak zwane murli (lekcje wygłoszone przez założyciela za życia oraz przekazane za pośrednictwem medium) są powtarzane w trzyletnim cyklu oraz dostępne w Internecie. Jest to nauka ruchu, do której odwołują się rozmówcy, oczywiście często interpretują to na własny bądź mój użytek, wpasowując w ową wiedzę elementy różnego pochodzenia, jednakże punkt odniesienia jest dość jasny (szczególnie dla tzw. oddanych braminów - jak sami siebie nazywają). W przypadku Legionu podstawę, oprócz dość eklektycznej nauki założycielki, stanowi to, co rozmówcy uważają za katolicyzm (miszmasz nauk Jana Pawła II, kultu Miłosierdzia Bożego z wątkami przedsoborowymi i ludowymi, uzupełniony o liczne ukazujące się bez zgody władz duchownych dzienniczki wizjonerów, m.in. członkiń Legionu). Ta dość eklektyczna podstawa, podobnie jak w przypadku BK, poddawanajest rozlicznym interpretacjom. W związku z tym trudno jest jasno określić doktrynę, na której opiera się ruch. Ponadto, o ile BKjest organizacją sformalizowaną, o dość jasnej strukturze, której przynajmniej część członków widuje się codziennie, a część mieszka razem, to Legion ma zdecydowanie luźniejszy charakter. Ta sytuacja odbiła się na charakterze uzyskanych przeze mnie źródeł. W przypadku BK wywiady uzupełnione są moimi obserwacjami życia grupy. Nie było to możliwe na taką skalę w przypadku Legionu. W związku z taką dysproporcją materiału, za wskazane uznałam potraktowanie materiału dotyczącego BK jako podstawowego. Dane etnograficzne dotyczące Legionu będą służyły jako materiał porównawczy, który pomoże osadzić moją rozprawę w szerokim kontekście postsocjalistycznej, katolickiej Polski. �Agnieszka Kościańska 208 w tym miejscu należy również postawić pytanie dotyczące procesu badawczego. Niezwykle istotne były dla mnie dwie prace polskich badaczek Anny E. Kubiak (1997) oraz Marty Zimniak (2003). Obie pracowały w środowisku wspólnot religijnych. Książka Kubiak była dla mnie przewodnikiem po rzeczywistości nowych ruchów religijnych6. Autorka pozostaje pod wpływem antropologii uprawianej przez Kirsten Hastrup i w interesujący sposób przeniosła wnioski z badań duńskiej antropolożki na Islandii na grunt obserwacji uczestniczącej w nowych ruchach religijnych (por. np. Hastrup, 1995). Kubiak zwraca uwagę na liminalny charakter postaci etnografa: Dziś niektórzy określają mnie jako pół-karmitę. Termin ten trafnie wyraża zarówno moje poczucie tożsamości wobec grupy,jak i stosunek wielu uczestników do mnie, jako do kogoś z pogranicza, kogoś pół-swojego. Myślę, że ta liminalna kondycja pozwoliła mi na rolę, którą, tym razem sama, określiłabym jako spowiednika (Kubiak, 1997,s. 16). Mogę w pełni podpisać się pod tym wyznaniem. Jednakże ta pozycja implikuje poważne komplikacje w momencie, gdy przystępujemy do pisania: Staję wobec dylematu lojalności - czy "analizować" przyjaciół i podawać fakty z ich życia? Tekst antropologiczny będzie dla nich najpewniej obraźliwy poprzez swoją optykę, niezależnie od treści (Zimniak, 2003, s. 50). Jak wybrnąć z tego dylematu, który w przypadku badań prowadzonych zarówno przeze mnie,jak i przez cytowane autorki,jest o tyle silniejszy niż w przypadku "zamorskich" ekspedycji, iż często mamy do czynienia ze wspólnotą doświadczeń życiowych - nasi "badani" to osoby nie tylko z tego samego kraju, miasta, ale też często pochodzące z tej samej klasy społecznej czy będące w tym samym wieku. Nasi badani wcześniej czy później przeczytają teksty. Pewnym rozwiązaniem jest pokazanie tekstu przed publikacją, robiła to Marta Zimniak, próbowałam ija. Jest to z pewnością słuszne postępowanie, które może spowodować wyłonienie się nowych sensów, negocjowanie znaczenia. Tekst antropologiczny może jednak okazać się niezbyt jasny dla laika z uwagi na często hermetyczny, teoretyczny charakter. Z drugiej jednak strony, z mojego doświadczania wynika, iż członkowie marginalnych grup, które często są atakowane przez media, doceniają wartość tekstu powstałego w wyniku długoterminowych badań. Aby jednak tak się stało, należy pamiętać o tym, czego uczy Anna Tsing: etnograficzna dociekliwość wyłania się nie z konfrontacji między dwoma kulturami, ani nie z porozumienia między dwoma kobietami, ale, zamiast tego, z historii opowie- 6 Książka Zimniak jest dużo późniejsza i w zasadzie ukazała się, gdy moje badania były zaawansowane. �Od Niźniowa (Pokucie) Wieśniaczka z Pokucia. Z Podzamcza Buczackiego Ryciny K.W. Kielisińskiego. Z Cisowa (Bojkowie) ��Pleć, religia, polityka - o mojej antropologii 209 dzianej przez jednego krytyka kultury umiejscowionego w specyficznym kontekście innemu krytykowi kultury (Tsing, 1993, s. 225). To zdanie jest szczególnie ważne w kontekście badań nad marginalnymi zjawiskami religijnymi. Tsing pisze o tym w komentarzu do historii Urny Hati, która opowiada o swoim romansie z japońskim oficerem (Tsing prowadziła badania w Indonezji w Górach Meratus). Urna Hati na doświadczeniu kontaktu rniędzykulturowego i renegocjacji znaczenia płci zbudowała swoją refleksję na ten temat. To skłania Tsing do zastanowienia się nad kondycją feministycznej etnografii. Wiele autorek, aby usankcjonować swoją pracę w ramach dyskursu naukowego, odchodzi od studiowania pojedynczych historii na rzecz badania prawidłowości, odżegnując sięjednocześnie od interpretacji i refleksji informatorów/informatorek. Jest to częsta metoda feministycznych antropolożek, aby nie zostać posądzanymi o bycie niewyedukowanymi ,,żonami" badaczy bądź radykalnymi "siostrami" wczuwającymi się w życie wszystkich kobiet na Ziemi. Efektem tego jest niespodziany tekstowy konserwatyzm antropologii feministycznej (s. 220-225). Ale w ten sposób - kontynuuje swoją myśl Tsing - nie opiszemy historii takich, jak ta opowiedziana przez Urnę Hati. Historia ta podważa zdaniem Tsing wyłączność zachodniej nauki na interpretacje. Właśnie ze zderzenia tubylczych i obcych analiz rodzi się etnografia pisana przez Tsing. Jej rozważania zdają się adekwatne również w przypadku moich badań. Tego typu wspólnoty są rodzajem krytyki społecznej. Moje rozmówczynie wchodzą w relacje ze wspólnotą, które tak bardzo reorganizują ich życie małżeńskie oraz, bardziej ogólnie, usytuowanie w całym zespole zależności przyjacielsko--profesjonalno-krewniaczych. To wyzwala w moich rozmówczyniach niezwykle głęboką refleksję między innymi nad systemem płci we współczesnej Polsce, często niewerbalną, wyrażaną za pośrednictwem działania. Ich interpretacje prowadzone z pozycji outsidera umożliwiają moją analizę tegoż sytemu. Taka strategia uprawiania etnografii zmienia, przynajmniej częściowo, optykę tekstu, występuje przeciw uprzedmiotowieniu. Ku nowej kobiecości i duchowej rodzinie Kobiety zaangażowane w działalność badanych grup na nowo konstruują swoją kobiecość, czy też jest ona poddana przebudowie. W przypadku Brahma Kumaris proces stawania się oddanym(ą) braminem(ką) jest długi i składa się z kilku etapów. Pierwszy krok to trwające z reguły siedem tygodni kursy pozytywnego myślenia i medytacji techniką Radża Jogi. W tym czasie kandydat/ka na bramina/kę dowiaduje się o zasadach życia w czystości. Osoba, która chce uczestniczyć w porannych lekcjach, tak zwanych murli, musi między innymi powstrzymać się od spożywania nieczystego pożywienia, toksycznych substancji takichjak alkohol, �210 Agnieszka Kościańska papierosy, narkotyki oraz od stosunków seksualnych; zalecane są też rozliczne praktyki związane z szeroko rozumianą higieną oraz rytualnie przygotowywanym pożywieniem. Ponadto członkowie prowadzą dzienniki, w których zapisują nauki oraz swoje duchowe post((py. Osoby, z którymi rozmawiałam, często zwierzały się, że nie było im trudno wyrzec się doczesnych przyjemności. Zwykle pierwszym sesjom medytacyjnym towarzyszą silne doznania. Jedna z sióstr opowiada: któregoś wieczoru, po jakiejś bardzo udanej medytacji, miałam fantastyczne doświadczenie, że jestem duszą; teoretycznie ja wcześniej to wiedziałam, ale miałam takie doświadczenie i to mi dało taką radość wewnętrzną; było po deszczu, i miałam taką radość, 'jestem duszą' chciałam krzyczeć i z każdym się dzielić. To spowodowało, że do dziś tu jestem. W tym samym czasie rzuciła palenie: "po którejś medytacji wyszłam, zapaliłam i zrobiło mi się tak niedobrze, że to był ostatni papieros w moim życiu". Zaczęła przestrzegać restrykcyjnych zasad związanych z przygotowywaniem i spożywaniem pożywienia. Wprowadzenie ich zupełnie zreorganizowało jej życie rodzinne. Bramini nie tylko nie jedzą mięsa, ryb i jajek, ale nie spożywają niczego, co nie byłoby przygotowane przez kucharza znajdującego się w "odpowiednim czystym stroju i z odpowiednim stanem umysłu". Do gotowania są używane specjalne garnki i sztućce - powinny być przeznaczone wyłącznie do przyrządzania czystego pożywienia. Nie-bramini nie powinni znajdować się w tym czasie w kuchni. Posiłek przed podaniem musi być ofiarowany Bogu. Bramini zwykle jedzą w skupieniu. Nigdy nie dzielą stołu z osobami, które akurat jedzą mięso. Dlatego jeśli spożywają posiłek w domu, zwykle nie siadają do stołu z innymi domownikami. Tak daleko idąca rytualizacjajedzenia powoduje, iż w ramach takiej rodziny spotkania przy stole, które są kluczowe dla podtrzymywania ogniska domowego, stają się coraz rzadsze. Szczególnie, a tak zdarza się najczęściej, gdy osobą zaangażowaną w Brahma Kumaris jest kobieta. Wspólne jedzenie i gotowanie oraz wymienianie się przepisami stanowi podstawę w konstruowaniu "bramińskiej rodziny". Było to szczególnie istotne w latach 80., kiedy to produkty spożywcze były trudno dostępne, a o wegetariańskich frykasach nie mogło być mowy. Wtedy też zaczęto wypiekać chleb, którego recepturę dopracowano do perfekcji. Cała "bramińska rodzina" piecze chleb z tego samego zakwasu. Co w takim razie robią bramini, gdy muszą zjeść poza domem lub ośrodkiem? "Trzeba dać jedzeniu driszti", czyli przekazać pozytywną energię za pomocą spojrzenia. Jednakże dużo trudniejsze jest przestrzeganie abstynencji seksualnej. Duża część kobiet należących do wspólnoty BK ma mężów. W Złotym Wieku, na którego nastanie się przygotowują, związki między dwojgiem ludzi będą małżeństwem dusz. Już dziś siostry i bracia powinni traktować wszystkich jak dusze. Zdaniem BK, tego typu relacje bezcielesne będą obowiązywały właśnie w Złotym Wieku. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 211 Nie przekonuje to jednak, jak już wspominałam, mężów bram inek. Reorganizacja ,,kultury stołu" i dziennego rozkładu zajęć (medytacja o 4 rano, poranna lekcja o 7, a co za tym idzie bardzo wczesne kładzenie się spać wieczorem) powoduje liczne nieporozumienia. Decyzja o abstynencji seksualnej to już prawdziwa burza. Tym bardziej, że często relacje między małżonkami nie układały się pomyślnie już wcześniej, a wyrzeczenie się kontaktów seksualnych potęguje to napięcie. Często sprawa jest rozpatrywana przez krewnych i znajomych (kontakty seksualne między małżonkami zostały uznane za uświęcony obowiązek). Zwykle moje rozmówczynie najpierw mówią mężowi, że są chore, potem tłumaczą, że ich decyzja jest nieodwołalna, przeprowadzają się do drugiego pokoju. Jedna z moich rozmówczyń, która od 20 lat zachowuje wszystkie zasady, zwraca uwagę, że dzięki temu relacje pomiędzy nią a mężem stały się dużo lepsze, ponadto oboje zachowali zdrowie, uniknęli chorób wynikających, jej zdaniem, z nadużywania seksu. Menstruacja jest wynikiem nadużywania seksu, cała ludzkość w to wpadła, tak jak Ewa i wąż. Dziewczynka mówi ,jestem chora", jak dostaje menstruacji; jest przerażona, to jest dowód na to, że to nie jest naturalne. To jest jedno z wypaczeń zdrowotnych spowodowane przez pokolenia nadużywaniem seksu. Choćby rak piersi u kobiet - piersi są maltretowane, tak samo prostata. To są choroby związane z gwałtem na własnym ciele, to jest przemoc, gwałt na własnym ciele. Obojętnie w jaki sposób to się odbywa, w parze, czy w orgii, są to nienaturalne, niefizjologiczne stosunki, wypaczone, chora wyobraźnia. Brahma Kurnaris wyrzekają się cielesności swojej i otaczającego świata materii. W raporcie z warsztatów dla kobiet, zorganizowanych w Łodzi w 1994 roku czytamy: Współczesny świat - królestwo materii, wykłada pełną ofertę przedmiotów pięknych, barwnych, luksusowych, wykwintnych, modnych, a przede wszystkim niezbędnych kobiecie do podobania się i zdobywania upragnionego mężczyzny jej życia. Reklama, moda promują model kobiety-maskotki, która pięknie ubrana lub rozebrana, wotoczeniu licznych dóbr materialnych, włącznie z luksusowym samochodem, tworzy kompletny zestaw dla modelu sukcesu życiowego mężczyzny. Życie w celibacie jest dla moich rozmówczyń wyrazem sprzeciwu wobec takiej rzeczywistości, daje im poczucie siły i możliwość wyjścia z roli, która jest im przypisana przez społeczeństwo. Jedna z kobiet, które opowiedziały mi swoją historię, wyznaje: "byłam chora z mojej podległości, z oczekiwań, mówią chora z miłości, robiłam to, co robi wiele dziewcząt, starszych kobiet, czekałam w domu na jego telefon, to jest choroba". Gdy zdecydowała się na życie w celibacie, jej relacje z mężczyznami zmieniły się. Stała się silną kobietą, której głosu słuchają przyjaciele i współpracownicy. Złoty Wiek, który ma się wkrótce rozpocząć, a już trwa w umysłach moich rozmówców, rządzi się własną logiką. I tak na przykład dzieci będą rodziły się bez aktu seksualnego: �Agnieszka Kościańska 212 Za pośrednictwem potęgi jogi. Np. jeśli przekonam siebie, że coś się dzieje to, to się dzieje, jeśli będę sobie wmawiać, że mam raka, to on się rozwinie. Potęga myśli! Jest tak wielka, jeśli w odpowiednim momencie pomyślę, że przyszedł czas na dziecko, będę miała tak potężne, czyste myśli reprodukcji, i w rezultacie moich i mojego partnera. Jeśli razem mamy wspólnotę myśli, wtedy się reprodukujemy, nie ma seksu. Wszystkie działania Brahma Kumaris maj ą na celu wywoływanie Złotego Wieku w umysłach i sercach ludzkości. Temu służą liczne lokalne i międzynarodowe programy na rzecz budowy nowego świata. Siostry i bracia mówią, że żyją w anielskim stanie, są szczęśliwi. Jednak z drugiej strony powoduje to totalną alienację ze społeczeństwa. Bezpośrednią konsekwencją wszystkich tych praktyk jest zwrócenie się ku nowej globalnej rodzinie zamiast podtrzymywania więzów krwi, ku nowej kobiecości zamiast tradycyjnej roli Matki-Polki. Należy jednak pamiętać, że opisane powyżej przykłady są ekstremalne, istnieje też znaczna grupa sympatyków BK, którzy tylko częściowo przestrzegają zasad. W przypadku Legionu sytuacja wydaje się mniej radykalna, chociażby ze względu na brak tak silnie zorganizowanej struktury. Jednakże można mówić o wielu wspólnych cechach. Życie osoby, zaangażowanie w działalność Legionu, też się zmienia (choć oczywiście nie są to aż tak istotne zmiany). Co prawda celibat nie jest ortodoksją, ale cielesność czy seksualność postrzegane są podobnie jak u BK. W jednym z wywiadów rozmówczyni opowiada nawet jak z boskim przyzwoleniem, by nie powiedzieć z boskiej inspiracji, dokonuje aborcji, dziecko było owocem grzesznego aktu cielesnego, ,,nosicielem zła". Bardzo wysoko ceniona jest za to duchowa adopcja. Modlitwy i aktywność na rzecz wspólnoty zajmują bardzo dużo czasu. Nie ma specjalnych zaleceń co do gotowania, ale siostra Zofia widziana jest jako najwyższy autorytet w tej dziedzinie. Przygotowane przez niąjedzenie ma specjalną moc (np. zaproszenie ,,księdza profesora" na obiad miało pomóc w rejestracji wspólnoty), a pobłogosławiona przez nią woda ma siłę uzdrawiania. Przystąpieniu do wspólnoty często towarzyszą konflikty rodzinne. Ciało i dusza doskonałej matki W materiale przedstawionym powyżej zaskakuje stosunek do własnego ciała. Analizując grupę kobiecą, można by się spodziewać raczej afirmacji niż odrzucenia własnej cielesności. Taką sytuację można interpretować jako dążenie do utopijnej koncepcji doskonałej płci, androgyniczności. BK dążą do zdobycia pozytywnych cech uważanych za męskie (np. odwaga) i pozbycia się niedobrych cech kobiecych (np. zbytniej nieśmiałości). Dusza nie ma przecież płci. Kobiety tylko w tym szczególnym momencie, w jakim znalazła się ludzkość, są predestynowane do objęcia przywództwa, z uwagi na cechy matczyne. Zdaniem moich rozmówców z BK matka łączy w sobie męskie i kobiece cechy, i dotyczy to zarówno matek w biologicznym sensie, jak i przywódczyń ruchu. Hinduski, które kierują ruchem, �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 213 postrzegane sąjako osoby, które osiągnęły idealną androgyniczność, też w sensie fizycznym (w czasie publicznego spotkania zjednąz nich- Dadi Janki, hinduska została wzięta przez osobę niewtajemniczoną, która zadawała pytanie, za mężczyznę, wywołało to zdecydowane zadowolenie wśród członków badanej grupy). Owo dążenie można, moim zdaniem, interpretować w tych samych kategoriach, w których Henrietta Moore (2004) widzi transseksualizm - jest to dążenie nie tyle do zmiany płci, ile do osiągnięcia doskonałości. Wypowiedzi moich rozmówców można porównać do tych cytowanych w pracy Moore: Genetyczne kobiety nie mogą twierdzić, że posiadają odwagę, współczucie i rozmach wizji, które można osiągnąć doświadczając transseksualizmu. Wolne odjarzma menstruacji i prokreacji, transseksualistki są znacznie lepsze od genetycznych kobiet (s.415). Przy czym dla moich rozmówczyń środkiem do osiągnięcia owej doskonałości nie jest chirurgiczny skalpel, a rozwój duchowy. W szczególnym momencie, w jakim zdaniem BK przyszło nam żyć, poszukuje się przede wszystkim idealnej matczyności, w związku z tym to, co uprawiają moje rozmówczynie, to raczej rodzaj - tu znowu odwołam się do materiału analizowanego przez Moore "transeksualizmu z kobiety na kobietę" (tak określiła swoje praktyki artystka parająca się sztuką ciała Orlan, por. też Davis, 1999): dążą do bycia idealną matką, której ucieleśnieniem może być Matka Boża. Do Matki Bożej, jako najwyższego wzoru, odwołują się zarówno BK,jak i członkinie Legionu. Jednakże Maryja, matka i dziewica jednocześnie, zdaje się być postacią, której drogą nie sposób podążać w pełni, a wszelkie próby, zdawałoby się, mogą wywołać jedynie frustrację. Ale uczestnictwo w badanych ruchach daje możliwość zrealizowania utopii. Z jednej strony moje rozmówczynie zachowują czystość, z drugiej strony są matkami dla narodu bądź świata, czyli dla rodziny Polaków, Kościoła katolickiego bądź globalnej rodziny narodów zjednoczonych. Wnioski Szukając odpowiedzi na postawione w pierwotnym projekcie pytania, doszłam do wniosku, iż należy sformułować je inaczej. Punkt ciężkości powinien być przeniesiony ze wspólnoty na jej członków i przywódczynie. Szczególnie interesujące wydają się praktyki związane z ksztahowaniem nowego modelu kobiecości (i męskości), który budowany jest od momentu przystąpienia do wspólnoty. Funkcjonowanie wspólnoty wydaje się istotne bardziej jako środowiska, w ramach którego dochodzi do "transformacji" jednostki i w kontekście budowania nowych, duchowych więzi pomiędzy uczestnikami. Z kolei stosunek otoczenia do tych ruchów będzie rozpatrywany raczej w ramach relacji z bliskimi (rodzinami) oraz �214 Agnieszka Kościańska debaty o "roli kobiety" w społeczeństwie polskim7 czy może - mówiąc bardziej ogólnie - krytyki dominującego modelu kobiecości. Często owa krytyka odwraca się w stronę instytucji państwowych, Kościoła czy mass mediów. Mimo że badane ruchy stają na skrajnie różnych pozycjach politycznych, można moim zdaniem pewne przejawy ich działalności traktować łącznie - oba te millenarystyczne ruchy są bowiem przejawem radykalizmu, który ma na celu całkowitą przebudowę systemu społecznego i są odpowiedzią na te same zjawiska kulturowo-polityczno-ekonomiczne (por. np. Holmes, 2000). Analizując proces rekonstruowania kobiecości, chciałabym odwołać się do turnerowskiej koncepcji obrzędów przejścia, a w zasadzie do jej krytyki przedstawionej przez Bruce'a Lincolna. Lincoln, w książce Emergingfrom the Chrysalis zwraca uwagę, iż ów model nie jest uniwersalny - nie obejmuje bowiem doświadczenia kobiet. Dziewczynki przechodzą swoją inicjację po pierwsze samotnie (nie ma communitas), często w domu, po drugie system inicjacyjny nie jest dla nich źródłem wiedzy - to wszystko, co muszą umieć jako żony, poznały już wcześniej, nauczyły się od matki. W trakcie inicjacji uczą się raczej odpowiedniej postawy czy też określonego stosunku do tych czynności - od tego czasu będą wykonywać je chętniej. Zatem kobieca inicjacja byłaby rytualnym potwierdzeniem roli kobiety, usankcjonowaniem dawno przyswojonej wiedzy i roli. W pierwszym wydaniu swojego studium Lincoln zastanawia się, kto inicjuje kobiety. Jego zdaniem, jest to cała społeczność. Wyciąga też wniosek, że de facto owe praktyki są dobre dla kobiet, dzięki nim akceptują swoje role społeczne. Wnioski Lincolna spotkały się z ostrą krytyką, głównie ze strony badaczek reprezentujących feministyczny punkt widzenia. W efekcie, w drugim wydaniu (1991) Lincoln poddaje krytyce swoje wcześniejsze wnioski, stwierdza, iż "owe rytuały nie zawsze służą kobietom i powodują, iż jest im bardzo trudno zbuntować się przeciwko" (Lincoln, 1991, s.117) tym, co owe rytuały sankcjonują. Skoro rytuały są tym, co podtrzymuje pewien porządek społeczny, Lincoln dochodzi do wniosku, iż ,,nowe rytuały" mogą być ważnym elementem oporu wobec określonego układu. Takim nowym, moim zdaniem, funkcjonującym w społeczeństwie posttradycyjnym "rytuałem przejścia" może być przystąpienie do alternatywnej wspólnoty religijnej. Może tak być zarówno w przypadku, gdy adepci (adeptki) są związani z ruchem przez krótki czas, jak dowodzi badaczka nowych ruchów religijnych Susan Palmer (przeciętna przynależność do nowych ruchów religijnych na Zachodzie to ok. 2-3 lata, wtedy cały czas jest fazą liminalną), jak i w sytuacji, gdy zdecydują się związać z ruchem na stałe - w tym przypadku funkcję inicjacyjną pełni początkowy okres, kiedy to nowicjuszelki przyswajają wiedzę, kiedy doświadczenia religijne są najbardziej intensywne. Jest to też czas reorganizowania życia codziennego, zmiany stosunków 7 Ruchy te w pierwszej chwili trudno zakwalifikować jako feministyczne, również ich uczestniczki z reguły nie identyfikują się z feminizmem. Jednakże biorąc pod uwagę zróżnicowanie feminizmu, można w tym przypadku mówić o feminizmie prawicowym bądź relacyjnym (por. Rommelspacher, 1999). �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 215 rodzinnych i nowego postrzegania siebie (przede wszystkim własnego ciała). Często po pielWszym okresie fascynacji następuje osłabienie zaangażowania, niejako powrót do życia, przy jednoczesnym zachowaniu części zasad, które proponuje ruch. Palmer dowodzi też, że praktyki charakterystyczne dla alternatywnych wspólnot mogą, zwykle w łagodniejszej formie, przyjąć się w szerszych kręgach. Ten schemat inicjacji połączyć można z pewnymi elementami koncepcji płci, proponowanymi przez badaczki inspirujące się pisarstwem Foucaulta. Sandra Lee Bartky (1997) zwraca uwagę, iż władza dyscyplinarna, której Foucault dopatrywał się w nowoczesnych instytucjach, w przypadku ciała kobiecego jest dużo bardziej rozległa, wykracza bowiem poza te instytucje, jest wszechobecna. Z tej perspektywy przystąpienie do alternatywnej wspólnoty można interpretować jako rodzaj oporu wobec władzy dyscyplinarnej, wylWania się spodjej wpływu. Zaangażowanie w alternatywną wspólnotę byłoby upomnieniem się o "prawo do życia, ciała, zdrowia, szczęścia, zaspokojenia potrzeb, prawo do odnalezienia własnej tożsamości (...), do własnych możliwości" -jak pisze Foucault (1995, s. 127). W tym sensie alternatywny obrzęd przejścia będzie praktykowaniem nowej tożsamości płciowej - by znów odwołać się do języka Butler, rekonstruowaniem płci, odgrywaniem nowej płci. Takie ujęcie nadaje nowe znaczenia stwierdzeniu "transseksualizm z kobiety na kobietę". Ale z drugiej strony przystąpienie do wspólnoty jest otwarciem się na oddziaływanie innego reżimu płci, nie może być rozumiane jako wyzwolenie. Kobiecość jest rekonstruowana przez nową religię (czy też nowy typ religijności). To, co ma dawać wolność, może stać się nowym, choć alternatywnym, podporządkowaniem reżimowi. Dotyczy to szczególnie najbardziej oddanych uczestników. Jednakże, nawet jeśli wymknięcie się zjednego reżimu jest poddaniem się drugiemu i tak jest rodzajem działania o potencjale wywrotowym. W tym kontekście moja praca będzie wpisywała się w ogólny nurt studiów nad oporem. Zgodnie z zaleceniami Sherry Ortner, antropologiczne studia na oporem, aby spełniać postulat opisu gęstego, powinny zwracać uwagę na rozliczne konteksty, między innymi na napięcie wewnątrz grupy, która dąży do zmiany. Nieuwzględnianie tego postulatu przez wielu badaczy powoduje, że studia nad oporem nabierają "romantycznego" charakteru (Ortner, 1995, s. 177). Jeżeli zaangażowanie kobiet w alternatywne wspólnoty religijne potraktujemy jako przejaw ogólnej tendencji do przemiany norm regulujących modele płci oraz relacje pomiędzy nimi w Polsce, musimy pamiętać, że kategoria "polska kobieta" nie jest jednorodna, musimy też pamiętać o wewnętrznych napięciach w ramach tych grup oraz o relaGjach ich członków z najbliższym otoczeniem. Religijność,zdaniem Ortner,jest niezwykleupolitycznionym,istotnymelementem sprzeciwu (tamże, s. 180). Badanie alternatywnych grup religijnych może zatem przyczynić się do głębszego zrozumienia istoty przemian systemu płci w Polsce8• , O potrzebie zajęcia się tematami społecznie zaangażowanymi, por. Kościańska, 2004a. �Agnieszka Kościańska 216 BIBLIOGRAFIA BaerM. 1997 BartkyS.L. 1997 Butler J. 1990 Ewolucja myślifeministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podstawie wybranej literatury, w: Humanistyka i Płeć. Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dziś, red. E. Pakszys, D. Sobczyńska, Poznań. Foucault, Feminity, and the Modernization of Patriarchal Power, w: Writing on the Body. Female Embodiment and Feminist Theory, red. K. Conboy, N. Medina i S. Stanbury, New York, Columbia University Press. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, London and New York, Routledge. 2000 Antigone s Claim. Kinship Between Life and Death, New York, Columbia University Press. Imitacje i nieposłuszeństwo płciowe, "Przegląd Filozoficzno-Literacki", 2003 nr l, s. 86-110. Collier J., Yanagisako SJ. (red.) 1987 Gender and Kinship: Essays Toward Unified Analysis, Stanford, Stanford University Press. DavisK. "My Body is My Art": Cosmetic Surgery as Feminist Utopia?, w: Feminist 1999 Theory and the Body. A Reader, red. J. Price, M. Shildrick, New York, Routledge. Doktór T. Ruchy kultowe. Psychosocjologiczna charakterystyka uczestników, Kraków, 1991 Zakład Wydawniczy "Nomos". Errington S. Recasting Sex, Gender and Power: A Theoretical and Regional Overview, 1990 w: Power and Difference: Gender in Island Southeast Asia, red. J. Atkinson, S. Errington, Stanford, Stanford University Press. Foucault F. 1993 Nadzorować i karać, Warszawa, Aletheia/Spacja. 1995 Historia seksualności, Warszawa, Czytelnik. Grochowska Z. 1999 U źródeł Bożego miłosierdzia, Tolkmicko. Hastrup K. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, London & New York, Routledge. HolmesD.R. 2000 Integral Europe. Fast-Capitalism, Multiculturalism, Neofascism, Princeton & Oxford, Princeton University Press. HowellJ.D. 1997 ASC Induction Techniques, Spiritual Experiences, and Commitment to New Religious Movements, "Sociology ofReligion", Summer, s. 141-164. 1998 Gender Role Experimentation in New Religious Movements: Classification of the Brahma Kumaris Case, "Journal for the Scientific Study of Religion", 37 (3), s. 453-461. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 217 Howell J.D., Nelson P.L. 2<XXl The Brahma Kumaris in the Western World, Part II: Demographic Change and Secularization in an Asian New Religious Movement, "Research in the Social Scientific Study ofReligion", II, s. 225-239. Kościańska A. 2002 Brahma Kumaris w Polsce czyli duchowość w peerelu, "Op.cit., Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne", nr 3. The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea 2oo3a of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn ofthe Millenium, red. L. Mróz, Z. Sokolewicz, Warszawa, Wydawnictwo DiG, s. 81-94. Poles, Catholics and the Brahmins. New Religious Movements in the Transi2003b tional Society, "Nord Nytt", nr 88, s. 59-75. Magia bezcielesności, "Ha!art", nr 1(14), s. 142-143. 2003c Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, " (Op.cit.,) 2004a Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne" nr 19-20, s. 12-13. (w druku) Legion o.lSmall Knights: Informal Movement within the Polish 2004b Roman Catholic Church, w: Religious Innovations in a Global Age, Essays on the Construction of Spirituality, red. George N. Lundskow, Jefferson, North Carolina, McFarland. KubiakA. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny. Kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN. LincolnB. 1991 Emerging from the Chrysalis: Rituals of Women s Initiation, New York, Oxford, Oxford University Press. Mizielińska 1. 2003 Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith Butler dla feministycznej refleksji o 'kobietach', "Przegląd Filozoficzno-Literacki", nr I, s. 119-141. MooreH.L. 1994 Understanding Sex and Gender, w: Companion Encyclopedia of Anthropology. Humanity, Culture and Social Life, red. T. Ingold, London, New York, Roultedge, s. 813-830. 2004 Co się stało kobietom i mężczyznom. Płeć kulturowa i inne kryzysy w antropologii, w: Badanie kultury. Kontynuacje, red. M. Kempny i E. Nowicka, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 402--419. OrtnerS.B. 1982 Czy kobieta ma się tak do mężczyzny, jak natura do kultury?, w: Nikt nie rodzi się kobietą?, (red. i tłum.) T. Hołówka, Warszawa, Czytelnik, s. 112-140. 1995 Resistance and the problem of Ethnographic Refusal, "Comparative Studies in Society and History", s. 173-193. PineE 2<XXl Kinship, gender and work in socialist and post-socialism Poland, w: Gender, Agency and Change. Anthropological Perspectives, red. v.A. Goddard, London, New York, Routledge, s. 86-101. Palmer SJ. 1994 Moon Sisters, Krishna Mothers, Rajneesh Lovers: Women s Roles in New Religions, Syracuse (New York), Syracuse University Press. �Agnieszka Kościańska 218 Puttick E. 2000 Personal Development: the Spiritualisation and Secularisation of Human Potential Movement, w: Beyond New Age. Exploring Alternative Spirituality, ed. S. Sutcliffe and M. Bowman, Edinburgh, Edinburgh University Press. Romrnelspacher B. 1999 Right-Wing 'Feminism' a Challenge to Feminism as an Emanipatory Movement, w: Women, Citizenship and Different, red. N. Yuval-Davis, P. Werbner, London, New York, Zed Books. RosaIdo M., Lampher. L. (red.) 1974 Women, Culture and Society, Stanford, Stanford University Press. Schneider D. 1972 What Is Kinship All About, w: Kinship Studies in the Morgan Centennial Year, P. Reining (red.), Washington D.C., The Anthropological Society ofWashington. Skultans V. 1993 The Brahma Kumaris and the Role of Women, w: Women as Teachers and Disciples in Traditional and New Religions, Puttick E., Clarke P.B., Lewiston, Queenston, Lampeter, Edwin Mellen Press. TsingA.L. In the Realm of the Diamond Queen. Marginality in an Out-of-the-Way 1993 Place, Princeton, New Jersey, Princeton University Press. ZimniakM. 2003 Raj oswojony. Antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk. Agnieszka Kościańska GENDER, RELIGION, POLITICS - ABOUT MY ANTHROPOLOGY (Summa.ty) In the first part of the article the author presents the theoretical context of her research - the development ofthe anthropological reflection on cultural gender. In the second part she discusses the method and preliminary results. Research was conducted among members oftwo woman-led millenaristic religious movements - Brahma Kumaris and the Legion of Small Knights. The process of conversion/involvement in the movement is perceived as reconstruction of the gender identity. At the same time, it can be analysed as a form ofnon-verbal cultural criticism. Consequently, studies into cultural gender and religion are part of the general trend of anthropological studies into resistance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59f338d7a55573b1375374874c5caad2.pdf 82eeeae82b8a7cc56c82bb680dba333f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5496 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny antropologia stosowana - podręczniki dyskryminacja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5112 Title A name given to the resource Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.273-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Grabowska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność Antropologia kulturowa jest dyscypliną, która miała i do dziś ma wiele do zaoferowania w kwestiach równościowych. Dzięki metodom badań, takim jak obserwacja uczestnicząca i wywiady pogłębiane, antropolodzy od początku koncertowali się na perspektywach marginalnych, starali się poznać życie innych kultur i różnych grup społecznych; ich opisy służyły denaturalizacji perspektywy zachodniej, czego klasycznym przykładem jest studium Margaret Mead, pokazujące, że podejście do kwestii płci i seksualności obowiązujące w dwudziestowiecznej kulturze Stanów Zjednoczonych nie jest jedynym, czyli nie jest wynikającym z natury modelem (Mead 1986; o Mead zob. np. Vance 1991). Innym przykładem jest wykorzystywanie źródeł pokazujących istnienie np. u Indian północnoamerykańskich tzw. trzecich płci w walce na rzecz praw mniejszości seksualnych (np.: Katz 1976, 1983; zob. też Vance 2007). Ponadto od samego początku antropolodzy angażowali się na rzecz badanych społeczności, czego do czasu przewrotu postmodernistycznego nie widać w ich tekstach, jednak świadczy o tym ich działalność społeczna udokumentowana w innych źródłach (zob. np. Lassiter 2010 o Morganie i innych dziewiętnastowiecznych badaczach Indian). Co więcej, feminizm i antropologia wzajemnie na siebie wpływały (Moore 1988, Strathern 1987, Baer 2004a, Baer 2004b). Prace antropologiczne poruszające kwestie płci i seksualności, które przyczyniły się do rozwoju krytycznego myślenia na temat tych kategorii, początkowo opierały się na esencjalistycznym ich pojmowaniu (Vance 1991). Jednak począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. możemy mówić o rozwoju antropologii, która problematyzuje i dekonstruuje te pojęcia i w ciekawy, krytyczny sposób zazębia się z metodologią feministyczną oraz współdziała z równościowymi ruchami społecznymi. Przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę od samego początku istnienia dyscypliny odbywało się w dwóch postaciach: antropologii stosowanej i antropologii zaangażowanej. Z antropologią stosowaną mamy do czynienia �274 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska w sytuacji, kiedy dana organizacja zatrudnia osobę z wykształceniem antropologicznym, by lepiej realizować swoje cele. Na przykład organizacja pomagająca ofiarom przemocy domowej w danej części świata lub w danym środowisku zatrudnia antropologa lub antropolożkę (załóżmy, że będzie to ktoś, kto ma doświadczenie w badaniach feministycznych), żeby poznać uwarunkowania tego zjawiska w określonym kontekście i dzięki temu lepiej pomagać, przygotować skuteczniejsze programy profilaktyczne. Organizacja może też zatrudnić antropologa bądź antropolożkę, żeby dowiedzieć się, czy jej działania są skuteczne. Praktycy zwracają uwagę, że taka współpraca może różnie się układać. Czasami może przebiegać bardzo dobrze, organizacja może być otwarta na – w naszym przypadku – metodologię feministyczną i wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Antropolodzy mogą też pomagać w prowadzeniu projektów, w które angażuje się społeczność lokalna. Zdarza się jednak też tak, że organizacja zatrudniająca nie jest zadowolona z badań, gdyż np. ujawniają one błędy popełnione przez pracowników tej instytucji. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników, a antropologów zwalania się bądź naciska na nich, by zmodyfikowali swoje ustalenia bądź metodologię. Podejście stosowane cechuje się więc uzależnieniem antropologów od funduszy organizacji (Bennett 2010, Lassiter 2010). Inaczej funkcjonuje antropologia zaangażowana (zwana też antropologią w działaniu1). Mówimy o niej, gdy antropolodzy prowadzący badania na dany temat zauważą problem i zdecydują się zaangażować w jego rozwiązanie, np. współdziałając z badaną społecznością. Może to przyjąć różne formy od publikacji w prasie, przez działania aktywistyczne wspólnie z badanymi, po organizowanie pomocy. Na przykład Paul Farmer, antropolog i lekarz, który badał m.in. drogi rozwoju epidemii AIDS wśród kobiet na Haiti, założył organizację charytatywną Partners in Health2, która zajmuje się pomocą medyczną, budową szpitali i szkoleniem lokalnego personelu medycznego. W tej sytuacji antropolodzy działają na własny rachunek. Ponadto coraz częściej mówi się też o antropologii publicznej, czyli zaangażowaniu badaczy w debatę publiczną3. 1  Terminem tym po raz pierwszy posłużył się badacz Indian Meskwaki Sol Tax (np. 2010), który w późnych latach czterdziestych i w latach pięćdziesiątych XX w. wraz z grupą studentów wykorzystując granty badawcze prowadził projekty mające na celu nie tylko diagnozę problemów tej grupy, ale też ich rozwiązywanie (o kontrowersjach wokół działań Taxa zob. Foley 2010). 2 Zob.: http://www.pih.org/ 3 Zob. też Červinková i Gołębniak red. 2010, Lassiter 2010, Bennett 2010, Tax 2010, Kościańska 2012, Kościańska red. 2012; w latach 2004–2006 w czasopiśmie „(op.cit.)” odbyła się debata o antropologii zaangażowanej w Polsce (zob. http://opcit.pl/teksty/tagi/antropologia%20 zaanga%C5%BCowana/ dostęp 28.03.2013), poruszono tam też kwestie feminizmu Baer (2005). Nancy Scheper-Hughes, która m.in. stawiła czoła międzynarodowemu handlowi organami, mówi z kolei o antropologii walczącej (zob. np. Scheper-Hughes 2010). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 275 W pierwszej części tego artykułu przyjrzymy się metodologicznym i epistemologicznym związkom antropologii zaangażowanej i stosowanej z feminizmem, a dwie kolejne części prezentują konkretne przykłady, zarówno na poziomie dobrze znanych projektów antropologicznych, jak i działań studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. W stronę zaangażowanej metodologii feministycznej Podawanie w wątpliwość zaakceptowanych przekonań, podważanie przyjętych założeń i przeformułowywanie pytań badawczych są charakterystyczne dla badań feministycznych – bez względu na ich specjalizację (Hawkesworth 2006, 4). Badaczki i badacze nazywający siebie „feministycznymi” muszą być przygotowani na to, że w ich kierunku padać będą pytania dotyczące odrębności i specyfiki metodologii feministycznej: „Czy istnieje coś takiego, jak feministyczna metoda badań i na czym ona polega? Jakie metody badawcze są, a jakie nie są «feministyczne»? Czy feminizm jest dyscypliną naukową? Antropolożki i antropolodzy, którzy w przeszłości i obecnie definiowali i definiują swoje projekty jako badania feministyczne, nie są jednomyślni w odpowiedziach na te pytania. Co więcej, niejednokrotnie nie ma wśród nich zgody na temat tego, czym jest sam feminizm: podczas gdy dla jednych jest to praktyka działania zakorzeniona w ruchach społecznych lat sześćdziesiątych XX wieku, dla innych feminizm to krytyczny projekt naukowy skoncentrowany wokół pojęcia płci kulturowej, jeszcze inni widzą go jako niemożliwy do wyodrębnienia w czystej postaci nurt zmagań na rzecz szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej, którego częścią jest również walka z rasizmem, homofobią czy nierównościami ekonomicznymi (Collins 1998, Lorde 1985). Dla lepszego zrozumienia projektu metodologii feministycznej przydatne okazać się może zaproponowane w 1987 r. przez Sandrę Harding rozróżnienie pomiędzy feministycznymi „metodami” (czyli specyficznymi narzędziami czy praktykami badawczymi), feministyczną „metodologią” (czyli teoretyzowaniem na temat praktyk badawczych i ich implikacji), a „epistemologią” feministyczną (czyli rozważaniami nad procesem poznawczym) (Harding 1987). O ile według Harding nie istnieją specyficzne, feministyczne metody badawcze (zdaniem wielu badaczy i badaczek wynika to z charakterystycznej dla badań feministycznych interdyscyplinarności), o tyle możemy mówić �276 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska o feministycznym podejściu metodologicznym, przejawiającym się przede wszystkim w sposobach zastosowania tradycyjnych metod badawczych i ich krytyce, jak również tworzeniu nowego podejścia do procesu badawczego dzięki redefinicji istniejących definicji wiedzy i poznania (feministyczna epistemologia) (Harding 1987). Punktem wyjścia metodologii feministycznej jest diagnoza kondycji tradycyjnej nauki. Po pierwsze, metodologia feministyczna wskazuje na fałszywość przekonania o obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Po drugie, rozpoznaje ona kluczową rolę badacza/badaczki w procesie formułowania pytań badawczych, prowadzenia badań i analizy danych: metodologia feministyczna kładzie więc nacisk na autorefleksyjność jako niezbędny element praktyki badawczej. Po trzecie wreszcie, tworząc narzędzia badawcze metodologia feministyczna wychodzi z założenia, że każdy projekt jest jednocześnie przedsięwzięciem naukowym i społecznym, a badania feministyczne stanowią kombinację produkcji wiedzy i polityki feministycznej (Reinharz 1992). Jednym z najważniejszych celów badań feministycznych jest zmiana społeczna. Krytyka obiektywności i neutralności wiedzy Zdaniem badaczek i badaczy feministycznych obiektywność nauki jest mitem, podobnie jak istnienie jednej obiektywnej i uniwersalnej perspektywy epistemologicznej. Ich zdaniem tradycyjne nauki ścisłe i społeczne nie są w stanie dotrzeć do neutralnych „faktów” społecznych czy naukowych (gdyż takie nie istnieją). Ponieważ dotychczasowym kontekstem procesu produkcji wiedzy była i jest kultura patriarchalna (zarówno wiedza w zakresie nauk ścisłych, jak i nauk społecznych produkowana była przez mężczyzn i na temat mężczyzn), istniejące teorie naukowe niejednokrotnie proponują nam również zafałszowany, zmaskulinizowany obraz rzeczywistości społecznej. W projekcie feministycznym, rozpoznając i uprzywilejowując perspektywę poznawczą grup mniejszościowych, badaczki i badacze skupiają się raczej na (subiektywnych) doświadczeniach zgodnie z założeniem, że możemy mieć dostęp jedynie do fragmentów wielowymiarowej i podatnej na wiele interpretacji rzeczywistości społecznej. Włączenie dotychczas nieobecnych w nauce perspektyw i doświadczeń odbywać się może na wielu poziomach i etapach procesu badawczego za pośrednictwem: uwzględnienia tożsamości takich jak wiek, płeć, rasa, klasa czy seksualność jako zmiennych w badaniu (np. w jaki sposób płeć wpływa na preferencje wyborcze, na podejście do problemów etycznych, wybory życiowe), przyjrzenia się wpływowi posiadanych przez nas jako badaczek/badaczy tożsamości na sposób prowadzenia badań – wybór tematów, to, jak patrzymy na zebrany materiał badawczy, przeszkody, na jakie możemy napotkać w procesie �Antropologia stosowana i zaangażowana... 277 badawczym ze względu na posiadane przez nas cechy, czy też zadania pytania o to, w jaki sposób tradycyjna wiedza na temat rozmaitych obszarów życia społecznego i grup społecznych wpływa na interpretację zebranego materiału badawczego (innymi słowy na ile uprzedzenia i stereotypy wpływają na jakość analizy naukowej). Skupienie się na doświadczeniu grup opresjonowanych, niewidocznych, marginalizowanych – takich jak kobiety, mniejszości rasowe czy seksualne – podważa jednocześnie teoretyczne fundamenty tradycyjnych nauk społecznych, pokazując, że społeczeństwo nie istnieje jako całość i może być badane jedynie jako konglomerat różnych grup społecznych, tożsamości, perspektyw i doświadczeń. Zmiana perspektywy epistemologicznej Uznanie kobiet i innych grup mniejszościowych za podmioty posiadające wiedzę obejmuje również dowartościowanie typowych dla antropologii, ale nie uznawanych w wielu innych naukach społecznych, sposobów poznania, czyli dopuszczenie użycia narzędzi badawczych takich jak obserwacja uczestnicząca czy wywiad pogłębiony4, włączenie badanych do procesu definiowana celów badania (zob. Lassiter 2010, Piotrowska, Synakiewicz red. 2011) oraz skupienie się na perspektywach poznawczych, które nie opierają się na racjonalności (na przykład emocje, zob. Abu-Lughod 2012 lub przekaz pozawerbalny, Ardener 1975). Przełamując paradygmat obiektywności, metodologia feministyczna skupia się też na włączeniu kategorii płci kulturowej (gender) do procesu badawczego. Proces ten odbywa się za pośrednictwem włączenia kobiet do procesów badawczych na poziomie ustalania próby, zwiększenia liczby kobiet pracujących jako badaczki (empirycyzm), skupienia na „subiektywnym” doświadczeniu kobiet żyjących w rozmaitych kontekstach społeczno-kulturowych oraz uznania kobiecego doświadczenia jako krytycznej perspektywy analitycznej (Harding 1987, Reinharz 1992). W konsekwencji oznacza to również poszerzenie horyzontów badawczych o problemy dotychczas uznawane za nienaukowe, należące do sfery prywatnej – metodologia feministyczna może pochwalić się ogromnym wkładem w poszerzanie obszarów badawczych o ważne, a dotychczas pomijane tematy takie jak przemoc w rodzinie, seksualność, reprodukcja czy praca domowa. W odpowiedzi na tradycyjną koncepcję nauki jako obiektywnej i neutralnej metodologia feministyczna proponuje model, w obrębie którego proces produkcji wiedzy naukowej jest głęboko osadzony w konkretnych kontekstach  Nie oznacza to, że badania etnograficzne nie były i nadal nie są prowadzone z androcentrycznej perspektywy (Ardener 1975, Moore 1988). 4 �278 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska społeczno-kulturowych. Jednocześnie postuluje się uważność i autorefleksyjność zarówno w kwestii możliwości tworzenia obiektywnych, uniwersalnych teorii naukowych, jak i samego procesu badawczego (a w szczególności relacji pomiędzy badaczką/badaczem a przedmiotem badań). W tym ujęciu nauki społeczne i wiedza w ogóle mają zawsze charakter polityczny; metodologia feministyczna postuluje ujawnienie tej polityczności, zrywając z nierealnym dążeniem do neutralności i obiektywności nauki. Jednocześnie proponując własną perspektywę badawczą i epistemologiczną oraz krytyczne spojrzenie na istniejące narzędzia badawcze, metodologia feministyczna niejednokrotnie przekracza granice istniejących dyscyplin naukowych. Badania skomplikowanych relacji władzy i wielowymiarowego charakteru opresji społecznych nierzadko wymagają wyjścia poza wąsko zdefiniowane granice dyscyplin naukowych czy sfer życia społecznego. Dla wielu badaczek stosujących metodologię feministyczną interdyscyplinarność staje się kluczowa w doborze metod i narzędzi badawczych, a także dla sformułowania strategii politycznych feminizmu. (Auto)refleksyjność a metodologia feministyczna Badaczki feministyczne postrzegają siebie jako aktywistki czy działaczki społeczne (Reinharz 1992), a zaangażowanie społeczne i polityczne stanowi główne założenie metodologii feministycznej. Jeśli uznamy związki pomiędzy teorią i praktyką feminizmu, podjęcie badań feministycznych wymaga krytycznego odniesienia się do procesów społecznych oraz relacji warunkujących proces produkcji wiedzy w naukach społecznych, humanistycznych czy ścisłych. Kluczowe jest tu rozpoznanie i nazwanie relacji władzy wynikającej z płci (gendered power), a także innych czynników, takich jak wiek, rasa, klasa czy seksualność wpływających na proces badawczy. W tym kontekście ważna jest przede wszystkim (auto)refleksja nad własnym usytuowaniem badaczki/ badacza w procesie produkcji wiedzy, rozpoznanie własnego umiejscowienia w rozmaitych hierarchach władzy i ich wpływu na postępowanie w procesie badawczym (Rich 1986). Refleksja nad umiejscowieniem badaczki/badacza w procesie naukowym wiąże się nie tylko z odejściem od postrzegania badaczy jako neutralnych obserwatorów rzeczywistości społecznej, ale również z podważeniem ich pozycji jako ekspertów w dziedzinie nauk społecznych. Redefiniując umiejscowienie badaczki/badacza metodologia feministyczna, podobnie jak inne nurty stosowanych nauk społecznych, odchodzi od pozytywistycznej tradycji, w której badacz jest usytuowany ponad rzeczywistością, jako obiektywny obserwator starający się nie ingerować w badany przedmiot (Wyka 1993, Okely 2007). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 279 Innym ważnym elementem refleksyjności charakterystycznej dla metodologii feministycznej jest przedefiniowane relacji pomiędzy badaczką/badaczem a badanymi. Taka redefinicja oznacza przede wszystkim podmiotowe podejście do osób i społeczności badanych oraz traktowanie ich doświadczenia jako najważniejszego w procesie badawczym. Metodologia feministyczna postrzega w tym kontekście badanie naukowe jako współtworzone przez społeczność badaną, a nie będące jedynie własnością intelektualną badaczki/badacza. Proces włączenia grupy badanej do procesu badawczego może polegać między innymi na włączeniu punktu widzenia społeczności do procesu badawczego na każdym etapie: podczas formułowania hipotez, prowadzenia badań terenowych, interpretacji materiałów oraz przygotowywania publikacji naukowych. Takie praktyki są zgodne z proponowaną przez niektórych badaczy z kręgu antropologii stosowanej koncepcją „samodeterminującej się społeczności”, czyli społeczności, która posiada sprawczość w procesie badawczym (Olszewska-Dyoniziak 2000, s. 255). W podejściu tym społeczność badana współuczestniczy w procesie badawczym, a celem badań jest reprezentacja grupy badanej zgodnie z interesem i wolą jej członków, uwzględniając przy tym przyjęty przez nią system wartości (Staszczak 1987, Olszewska-Dyoniziak 2000, Lassiter 2010). Jednocześnie praktyka badawcza zorientowana na współuczestnictwo wpisuje się w filozofię teorii postkolonialnych, które skupiają się na doświadczeniu grup opresjonowanych (subaltern studies), umiejscawiając je w centrum teorii naukowych (Spivak 1985). Odejście od pozytywistycznego modelu badań społecznych i propozycja, że badaczka/badacz nie jest obiektywną obserwatorką/obiektywnym obserwatorem, ekspertem/ekspertką, ale współuczestniczką/współuczestnikiem badań, oznacza również redefinicję samej praktyki badań. Metodologia feministyczna niejednokrotnie odwołuje się w tym kontekście do stworzonej przez Paulo Freire „metodologii opresjonowanych” (Freire 1967), dla której kluczowa jest destabilizacja istniejących kanałów produkcji i przepływu wiedzy naukowej (na przykład relacji pomiędzy nauczycielem i uczniem czy „pierwszym” i „trzecim światem”) (Sandoval 2000). Podążając za Antonio Gramscim, koncepcja metodologii opresjonowanych głosi, że wszyscy, zarówno badacze/badaczki, jak i badani posiadamy zdolność i chęć do refleksji naukowej (Gramsci). Kładąc szczególny nacisk na kwestię współuczestnictwa, niektóre autorki z kręgu metodologii feministycznej chcą odejść od tradycyjnego nazewnictwa badań naukowych, proponując reinterpretację lub zastąpienie pojęć takich jak „badanie naukowe” zwrotami podkreślającymi równość pomiędzy badaczami a społecznościami badanymi, takimi jak „uczestniczące działanie” „badanie w działaniu” czy „uczestniczący rozwój”. Zwroty te podkreślają jednocześnie zaangażowany �280 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska wymiar badań feministycznych i ich ukierunkowanie na zmianę społeczną (przykład takich badań w kontekście polskim: Piotrowska, Synakiewicz red. 2011). Zmiana społeczna: wiedza i polityka w badaniach naukowych Dla badaczek i badaczy feministycznych proces produkcji wiedzy jest zawsze procesem politycznym, a zmiana społeczna powinna być najważniejszym rezultatem badań naukowych (Reinhratz 1992). Praca w paradygmacie metodologii feministycznej jest wynikiem politycznego zaangażowania w projekt feministyczny i jako taka stawia przed sobą cele nie tylko naukowe, ale również, a może przede wszystkim, społeczne i polityczne. Metodologia feministyczna jest więc przykładem takiego podejścia badawczego, w obrębie którego interwencja, nie obserwacja czy analiza, stanowi ostateczny cel pracy naukowej. Kładąc nacisk na interwencję lub zmianę społeczną, metodologia feministyczna dąży również do zatarcia tradycyjnego podziału pomiędzy teorią a praktyką społeczną, a w naukach społecznych pomiędzy naukami teoretycznymi a stosowanymi naukami społecznymi. O ile nauki stosowane są często widziane jako antytetyczne i idące przeciwko abstrakcyjnym teoretycznym wywodom w humanistyce, o tyle w paradygmacie metodologii feministycznej rozdział ten zostaje zatarty, ponieważ wiele jego przedstawicielek jest przekonanych o ścisłym powiązaniu pomiędzy teorią a praktyką społeczną. Ich zdaniem teoria może wpłynąć na rozpoznanie podmiotowości pewnych grup społecznych, legitymizację ich istnienia i uznanie ich problemów za polityczne. Tak na przykład stało się w przypadku teorii Judith Butler, która odwołując się do istnienia podmiotów seksualnych poza binarnym podziałem na dwie płcie, znacząco wpłynęła na widoczność i uznanie tożsamości społecznych osób transpłciowych. Istnieje wiele poziomów, na których zmiana społeczna może zaistnieć jako rezultat badań przeprowadzonych w paradygmacie metodologii feministycznej. Zmiana społeczna, do której dąży metodologia feministyczna, może dokonać się na poziomie samego procesu badawczego – na przykład postawienie dotychczas unikanych pytań może doprowadzić do ujawnienia jeszcze niezbadanych problemów społecznych czy poszerzenia horyzontów teorii społecznej. Innym ważnym wymiarem badań zaangażowanych jest upełnomocnienie czy upodmiotowienie poszczególnych grup społecznych na przykład dzięki redefinicji i demistyfikacji ich wizerunku jako grup pasywnych (np. bezrobotni, imigranci) lub zacofanych (np. mieszkańcy krajów rozwijających się). Badania naukowe mogą być narzędziem ewaluacji, ich rezultatem może być na przykład wskazanie najlepszych mechanizmów do walki w dyskryminacją i wykluczeniem społecznym (badania dotyczące tak zwanych „dobrych praktyk”). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 281 Zmiana społeczna, która jest rezultatem badań, może też doprowadzić np. do zmiany prawa lub polityki społecznej dzięki ujawnieniu jej skutków dla kobiet lub innych grup społecznych (działaczki i badaczki feministyczne często prowadzą badania dotyczące przemocy, przemocy seksualnej wobec kobiet czy tak zwanej pracy domowej). W tym kontekście badania społeczne mogą stanowić narzędzie poprawy działania instytucji państwowych i społecznych. Ze względu na charakter uczestniczący badania prowadzone w paradygmacie metodologii feministycznej mają również wpływ na autorefleksję na poziomie indywidualnym wśród badaczek/badaczy i społeczności badanej. Mogą one doprowadzić do zmiany świadomości, upełnomocnienia pewnych grup, lepszej konceptualizacji pewnych problemów wewnątrz grup czy konsolidacji grupy. Co konkretnie antropologia może wnieść do przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność? Prostytucja i przeciwdziałanie handlowi kobietami W ostatnich latach na arenie polityki międzynarodowej dużo uwagi poświęca się problematyce handlu ludźmi i zmuszania do prostytucji. W 2000 r. ONZ przyjęła Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, a amerykański Departament Stanu przyjął Akt broniący ofiar handlu ludźmi i przemocy (Victims of Trafficking and Violence Protection Act)5. Na podstawie tych dwóch dokumentów ONZ, a przede wszystkim Stany Zjednoczone monitorują walkę z tym procederem na całym świecie i na różne sposoby zachęcają rządy, by aktywnie się w to włączały (Departament Stanu przygotowuje rankingi krajów pod względem ich zaangażowania w tę sprawę). Mimo że przyjęciu obu dokumentów przyświecały szczytne cele – praktyka okazała się daleka od doskonałości. Badaczki feministyczne, które skoncentrowały się na tym, jak te rozwiązania prawne wpływają na życie kobiet, wskazują na to, że w wielu przypadkach państwa, która chcą się wykazać walką z handlem ludźmi, koncentrują się na kryminalizacji prostytucji i nękaniu osób świadczących usługi seksualne, co uderza w tych, których mają chronić. Joanna Busza (2012) na zlecenie organizacji Lekarze bez Granic analizuje sytuację Wietnamek w Kambodży. Ciężkie wa5  Pierwsze traktaty międzynarodowe przeciwko handlowi ludźmi pochodzą z początku XX w. (Porozumienie międzynarodowe w sprawie zwalczania handlu białymi niewolnikami, Paryż 1904). �282 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska runki ekonomiczne panujące na wietnamskiej wsi skłaniają wiele kobiet do poszukiwania pracy poza miejscem zamieszania. Często nielegalnie migrują do Kambodży i tam podejmują pracę w przemyśle seksualnym. Niektóre są tam, bo zostały sprzedane. Kobiety te, bez względu na to, jak trafiły do domów publicznych, pracują razem. Busza analizuje przeprowadzone z nimi wywiady pogłębione i zwraca uwagę, że największym problemem dla osób świadczących usługi seksualne są działania kambodżańskich władz, które chcą wykazać się zaangażowaniem w walkę z handlem ludźmi. Miejscowe służby porządkowe urządzają – często w asyście działaczy organizacji pozarządowych – naloty na domy publiczne, aresztując pracujące tam osoby. W rezultacie tych akcji kobiety muszą uciekać się do łapówek, by odzyskać wolność, tracą też klientów. Akcje te przynoszą więc im straty finansowe, które potem starają się nadrobić, np. zgadzając się na seks bez prezerwatywy. Poza tym obecność aktywistów walczących z handlem ludźmi w czasie nalotów powoduje, że wszystkie organizacje pomocowe tracą zaufanie kobiet – znacząco utrudnia to działania na rzecz profilaktyki HIV. Busza wskazuje, jakie potrzeby mają kobiety świadczące usługi seksualne: chcą łatwego dostępu do opieki zdrowotnej oraz prezerwatyw; dobrze też oceniają prowadzaną przez Lekarzy bez Granic świetlicę, do której mogą przyjść i spędzić czas poza domem publicznym, socjalizując się z innymi kobietami. Akcje mające je wyzwolić są dla nich prawdziwym problemem, pogarszają warunki ich pracy. Są one bowiem zmuszone do świadczenia usług seksualnych przez ciężką sytuację gospodarczą w Wietnamie, a prostytucja jest dla nich często jedynym dostępnym im sposobem na zarabianie. Busza wskazuje więc, że organizacje pomocowe powinny skupić się na zaspokajaniu potrzeb osób świadczących usługi seksualne, a nie koncentrować się na działaniach, które pogarszają ich sytuację (wymiar upodmiotowiający). Badania takie nie tylko dążą do upodmiotowienia osób świadczących usługi seksualne, ale też do ukazania rezultatów międzynarodowych legislacji (wymiar demistyfikujący) (Busza 2012, zob. też Vance 2011). Kampania na rzecz afirmacji kobiecej seksualności Po wielkim sukcesie viagry firmy farmaceutyczne chciały wynaleźć i wprowadzić na rynki jej odpowiednik dla kobiet. Badaniom towarzyszyło lansowanie idei, zgodnie z którą zaburzenia seksualne u kobiet mogą być łatwo przezwyciężone dzięki odpowiednim lekom (uczestniczyli w tym też lekarze współpracujący z firmami farmaceutycznymi, zob. Fishman 2012). W końcu starano się o rejestrację plastra testosteronowego podnoszącego libido, ale amerykański urząd ds. leków (Food and Drug Administration, FDA) odrzucił wniosek. Lek zarejestrowano w Unii Europejskiej. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 283 Medykalizacji kobiecej seksualności i rejestracji leków rzekomo podnoszących libido u kobiet przeciwstawia się działająca od 2000 r. grupa aktywistek, terapeutek i badaczek społecznych, sygnatariuszek manifestu wzywającego do nowego spojrzenia na seksualność kobiet, New View Manifesto, prowadzących kampanię społeczną pod tą samą nazwą – New View Campaign (http:// newviewcampaign.org, zob. też numer specjalny „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, 2001, film Orgazm Inc. 2009, reż. Liz Canner). Główną organizatorką kampanii jest terapeutka Leonore Tiefer, profesorka psychiatrii na Uniwersytecie Nowojorskim. To ona występowała przed komisją FDA i przekonywała, że wyniki badań przedstawione przez firmę farmaceutyczną starającą się o rejestrację plastra są niewystarczające; długotrwałe podawanie testosteronu ma rozliczne efekty uboczne, a na seksualność kobiet wpływają też inne niż hormonalne czynniki. Tiefer zwraca uwagę na różnice kulturowo-społeczno-ekonomiczne powodujące odmienne sposoby przeżywania i wyrażania seksualności oraz na to, że warto brać pod uwagę subiektywne odczucia (zob. Hite 1976) i relacje. Model wyłącznie fizjologiczny, dominujący – zdaniem twórczyń kampanii – w seksuologii amerykańskiej, prowadzi do dominacji firm farmaceutycznych, chcących sprzedawać leki na zaburzenia. Zgodnie z założeniami manifestu Tiefer w licznych publikacjach oraz przed komisją FDA (np. Tiefer 2000, 2001) zwraca uwagę na specyfikę kobiecej seksualności. Jej zdaniem jest błędem: — postrzeganie kobiecej i męskiej seksualności jako ekwiwalentów (tak założyli wcześniejsi badacze [m.in. William Masters i Virginia Johnson 1975] i z tego wnioskuje się, że zaburzenia u kobiet i u mężczyzn są podobne) – ignoruje się w ten sposób wpływy kultury i nierówności między płciami; — pomijanie kontekstu relacyjnego; — stawianie znaku równości między wszystkimi kobietami. W związku z tym, zdaniem Tiefer i innych sygnatariuszek manifestu, problemy seksualne powinno się dzielić na: — mające podłoże socjokulturowe, polityczne, ekonomiczne; — relacyjne; — psychologiczne; — związane z innymi trudnościami zdrowotnymi. Jaką rolę w tym – wydawałby się medyczno-terapeutycznym kontekście – mogą odegrać badania antropologiczne? W ramach kampanii New View terapeutki ściśle współpracowały z badaczkami społecznymi, które analizowały kulturowe znaczenie leków poprawiających sprawność seksualną (Fishman, Mamo 2002), a także procesy towarzyszące opracowywaniu nowych leków (Fishman 2012). Antropolożka Jeniffer Fishman przeprowadziła badania etno- �Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska 284 graficzne (obserwacja uczestnicząca, wywiady pogłębione i analiza publikacji specjalistycznych) i pokazała związki lekarzy z firmami farmaceutycznymi, do których dochodzi w procesie testowania i promowania nowych, jeszcze niezarejestrowanych leków. W związku z tym, że leki na zaburzenia erekcji okazały się bardzo dochodowe, koncerny starają się stworzyć ich odpowiednik dla kobiet, czyli magiczną pigułkę na zaburzenia seksualne u kobiet. To jednak okazało się znacznie trudniejsze, przede wszystkim z tego względu, że zaburzenia seksualne u kobiet nie są tak jasno zdefiniowane jak w przypadku mężczyzn: kobiety, które nie przeżywają orgazmu, mogą nie uważać tego za problem i być usatysfakcjonowane ze swojego życia seksualnego; również niskie libido może być przez nie w pełni akceptowane. Dlatego, aby skutecznie wprowadzić na rynek „różową viagrę”, trzeba nie tylko wynaleźć substancję chemiczną, ale też skonstruować zaburzenie: wpłynąć na jego opis w klasyfikacji chorób oraz odkryć grupę docelową (tj. przekonać kobiety, że mają problemy), a także zasugerować lekarzom, że warto zapisywać leki. Fishman pokazuje, że za pośrednictwem finansowania badań i szkoleń, firmy farmaceutyczne zaskarbiają sobie sympatię lekarzy6. W Stanach Zjednoczonych, podobnie jak w wielu innych krajach, koncerny nie mogą promować niezarejestrowanych leków ani pozarejestracyjnego stosowania rejestrowanych7. Wspierają jednak naukowców, którzy to robią. Fishman pisze m.in. o siostrach Berman, urolożce i psycholożce z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, współpracujących z jednym z koncernów: W lutym 2001 r. siostry Berman wystąpiły dwukrotnie w programie telewizyjnym Oprah Winfrey [...]. W obu godzinnych programach były „ekspertkami” pytanymi o to, „dlaczego kobiety nie chcą uprawiać seksu” i w jaki sposób najnowsze badania medyczne mogą pomóc kobietom w osiągnięciu satysfakcji z życia seksualnego (Fishman 2012, s. 202–203). W swojej książce lekarki: Informują [...] o „nowościach” w dziedzinie medycznych badań nad kobiecą seksualnością oraz nowych specyfikach i sposobach leczenia, ze szczególnym uwzględnieniem viagry i terapii testosteronowej (Fishman 2012, s. 203).  Trzeba w tym miejscu pamiętać, że w Stanach Zjednoczonych często fundusze od prywatnych darczyńców (w tym przypadku przemysłu) są jedynymi dostępnymi źródłami finansowania badań naukowych. 7 Użycie pozarejestracyjne polega na tym, że lekarz na daną chorobę zapisuje pacjentom lek, który co prawda uzyskał rejestrację w danym kraju, ale nie na tę chorobę, np. będzie to zapisywanie viagry – specyfiku dopuszczonego do użycia dla mężczyzn z zaburzeniami erekcji – kobietom z problemami seksualnymi. 6 �Antropologia stosowana i zaangażowana... 285 Choć, jak wspominałyśmy, firmy farmaceutyczne nie mogą informować pacjentów o lekach niezarejestrowanych na dane zaburzenia, zupełnie legalnie mogą to robić lekarze, np. siostry Berman. W ich książce „przeczytamy, że dr Jennifer Berman często przepisuje viagrę kobietom i że może ona pomagać w problemach seksualnych” (Fishman 2012, s. 203). Ich działalność poszła jeszcze dalej: Berman założyły własną stronę internetową w 2001 r. – www.newshe com Network for Excellence in Women’s Sexual Health (Sieć na rzecz doskonałości zdrowia seksualnego kobiet). Podobnie jak ich książka, strona miała „pomagać kobietom radzić sobie z problemami funkcji seksualnych” [...]. Na stronie znajdują się również banery reklamowe, za które Berman otrzymują wynagrodzenie, firm farmaceutycznych i produkujących środki medyczne. Poza tym zimą 2002/2003 r. opublikowano tam przynajmniej trzy reklamy (wyraźnie oznaczone) zamówione przez „główne firmy farmaceutyczne”, rekrutujące ochotniczki do testów klinicznych środków leczących kobiety z FSD (zaburzenia seksualne u kobiet – przyp. AK). Popularność Berman i ich status osób sławnych przyciągają odwiedzających stronę, a to prowadzi do kontaktu potencjalnych konsumentek z nowymi lekami i firmami farmaceutycznymi. Entuzjastyczna reakcja kobiet na wydanie książki i występy u Oprah pokazują, że Berman zidentyfikowały rynek kobiet, które szukają rozwiązania problemów seksualnych. Strona ta przyczynia się również do stworzenia rynku kobiet z „zaburzeniami seksualnymi” przez skapitalizowanie już istniejącego u kobiet poczucia seksualnego niedoboru (Fishman 2012, s. 204). Fishman w następujący sposób interpretuje tę stronę: Częściowo stronę tę można postrzegać jako „sprzedaż FSD” publiczności (Tiefer 2001). Nowe rynki dla terapii farmaceutycznych mogą być tworzone przez nowe kryteria diagnostyczne, a także kiedy eksperci informują o istnieniu zaburzenia bezpośrednio tych, którzy mogą rozpoznawać u siebie jego objawy [...]. Dzięki temu, że strona prowadzona jest przez badaczy medycznych, uzyskała legitymizację, która jest konieczną częścią reklamy i handlu FSD i potencjalnymi terapiami tego zaburzenia (Fishman 2012, s. 204). Działalność sióstr to tylko jeden z przykładów przytaczanych przez Fishman. Szczegółowo śledzi ona wpływ firm farmaceutycznych na lekarzy: często finansują one szkolenia i badania naukowe. Badania Fishman to przykład zaangażowania antropologii w feminizm. Pomogły pokazać (wymiar demistyfikacyjny), że coraz częstsze omawianie w mediach zaburzeń seksualnych nie jest rezultatem nagłej ich epidemii, �286 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska a raczej wynika ze skrupulatnie zaplanowanych działań wielkiego przemysłu; dostarczyły bardzo szczegółowych przykładów tego, jak ten proces się odbywa; wskazały nie tylko uwarunkowania kulturowe, ale też społeczne, a przede wszystkim ekonomiczne we współczesnym podejściu do kobiecej seksualności, wspomagając w ten sposób kampanię aktywistyczną na rzecz nowego podejścia do kobiecej seksualności (wymiar upodmiotowiający). Przykłady projektów studenckich: przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę Najważniejszym celem warsztatów z zakresu antropologii zaangażowanej jest unaocznienie studentom praktycznej wartości prowadzonych przez nich badań oraz ukazanie możliwości kreowania zmiany społecznej w kwestiach związanych z płcią i seksualnością. Projekty studenckie realizowane w ramach warsztatów antropologii stosowanej, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczą rozmaitych kwestii związanych z płcią i seksualnością, między innymi zdrowia reprodukcyjnego uchodźczyń z Czeczenii przebywających na terytorium RP, prawnej i społeczno-politycznej sytuacji osób transseksualnych i transpłciowych w Polsce, określenia aktualnych potrzeb klientów w ramach projektu związanego z profilaktyką HIV/AIDS „Bezpieczniejsze związki”, współpracy pomiędzy organizacjami kobiecymi w Polsce i na Ukrainie oraz seksualności osób z zespołem Downa. Indywidualne badania studentów odnoszą się do rozmaitych aspektów metodologii badań feministycznych: część z nich ma charakter upodmiotowiający (na przykład badania nad autodefinicją oraz potrzebami wybranych mniejszości seksualnych), inne to projekty demistyfikacyjne (analiza pracy organizacji pozarządowych działających na rzecz rozmaitych grup kobiet, na przykład imigrantek). Kluczowa dla powodzenia projektów studenckich jest forma prezentacji wyników badań: ważne jest nie tylko, aby badania miały charakter ukierunkowany na potrzeby konkretnych grup społecznych i/lub organizacji działających na rzecz grup społecznych, ale również aby ich wyniki prezentowane były w formie i w przestrzeni umożliwiającej dialog pomiędzy wiedzą teoretyczną, praktyką badawczą i codziennymi działaniami grup społecznych i organizacji pozarządowych. W ramach warsztatów prowadzonych w IEAK część badań studentów dotyczyła kwestii ważnych dla rozmaitych marginalizowanych grup społecznych: imigrantek czy osób transpłciowych. Indywidualne projekty studenckie realizowane były we współpracy z rozmaitymi organizacjami pozarządowymi, takimi jak Lambda Warszawa, Federacja �Antropologia stosowana i zaangażowana... 287 na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny (grupa Ponton) oraz Transfuzja8. Różnorodna była również forma, w jakiej uczestnicy warsztatów prezentowali wyniki swoich badań, na przykład raport zawierający ewaluację działań organizacji na rzecz danej grupy, propozycja artykułu w prasie, wystąpienie w panelu, w którym udział biorą przedstawiciele/przedstawicielki organizacji pozarządowych, raport przedłożony organizacji na temat tożsamości i potrzeb potencjalnej grupy docelowej. Niektórzy studenci wybrali również pozainstytucjonalne formy prezentacji wyników swoich badań, na przykład w formie przedstawienia teatralnego lub filmu dokumentalnego. Jednak zarówno w przypadku ścisłej współpracy studenta/studentki/badacza/badaczki z organizacją pozarządową, jak i skupienia się na pozainstytucjonalnej formie przekazu uzyskanych wyników, wszystkie projekty studenckie zawierały w sobie element zaangażowania społecznego, przejawiający się w dążeniu do zastosowania wiedzy teoretycznej i narzędzi badawczych w przestrzeni pozaakademickiej. Konkluzja Badania typowe dla antropologii, tj. badania jakościowe, etnograficzne, biorące pod uwagę relacje władzy w terenie i uwarunkowania kształtujące wiedzę oraz kładące nacisk na autorefleksyjność badacza czy badaczki, mogą wspierać zmianę społeczną w kwestiach związanych z płcią i seksualnością i współdziałać z feminizmem. Antropologia stosowana i zaangażowana może spełniać cele badań feministycznych: demistyfikować ogólnie przyjętą wiedzę i upodmiotowiać wykluczonych. Literatura Abu-Lughod L. 2012 – Ideologia i polityka uczuć, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Emocje w kulturze, red. M. Rajtar, J. Straczuk, Warszawa, s. 301–325. Ardener E. 1975 – Belief and the problem of women, w: Perceiving Women, red. Sh. Ardener, New York. 8  Wymienione projekty realizowane były przez uczestniczki i uczestników zajęć Antropologia stosowana, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego: Jakuba Hińczę, Paulinę Kobzę, Małgorzatę Machnik, Gaję Mount, Agatę Rybus, Edytę Wasowską. �288 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Baer M. 2004a – Najzdrowszy ze sceptycyzmów? Koncepcje płci i seksualności w antropologii społeczno-kulturowej, w: Gender. Konteksty, red. M. Radkiewicz, Kraków, s. 11–25. 2004b – Między antropologią a aktywizmem. Użycia i nadużycia paradygmatu wielorakich płci, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, nr 1(6), s. 23–35. 2005 – Ku pluralistycznej wspólnotowości, „(op.cit.) Maszyna Interpretacyjna”, nr 6, s. 6–7. Bennett J. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Busza J. 2012 – Usługi seksualne, migracja i niebezpieczeństwa płynące z przesadnych uproszczeń. Wietnamki w Kambodży – studium przypadku, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 322–337. Červinkova H., Gołębniak B.D. (red.) 2010 – Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Collins P.H. 1998 – Fighting Words: Black Women and the Search for Justice, Minneapolis. Fishman J.R. 2012 – Produkcja pożądania. Utowarowienie zaburzeń seksualnych u kobiet, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 183–217. Foley Douglas E. 2010 – Projekt Lisy. Rewizja, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Freire P. 1967 – Pedagogy of the Opressed Published, New York. Harding S. 1987 – Science Question in Feminism, Ithaca. Hawkesworth M. 2006 – Globalization and Feminist Activism, New York. Hite S. 1976 – The Hite Report. A Nationwide Study of Female Sexuality, New York. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 289 Katz J. 1976 – Gay American History, New York. Katz J. 1983 – Gay/Lesbian Almanac, New York. Kościańska A. 2012 – Antropologiczne badania seksualności i ich zastosowanie, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, red. A. Kościańska, Warszawa. Lassiter L.E. 2010 – Etnografia współpracująca i antropologia publiczna, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Lorde A. 1984 – Transformation from silence to action, w: Sister Outsider: Essays and Speeches, New York. Masters W.H., Johnson V.E. 1975 – Współżycie seksualne człowieka, przeł. R. Klimek, Warszawa. Mead M. 1986 – Dojrzewanie na Samoa, przeł. Ewa Życieńska, w: M. Mead, Trzy studia, Warszawa. Moore H.L. 1988 – Feminism and anthropology, Cambridge. Okely J. 2007 – Gendered Lessons in Ivory Towers, w: Identity and networks: fashioning gender and ethnicity across cultures, (red.) D.F. Bryceson, J. Okely, J. Webber, Oxford, Berghahn. Olszewska-Dyoniziak B. 2000 – Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra. Piotrowska J., Synakiewicz A. (red.) 2011 – Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce, Warszawa. Reinharz S. 1992 – Feminist Methods in Social Research, Oxford. Sandoval Ch. 2000 – Methodology of the Oppressed, Mineapolis. �290 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Scheper-Hughes N. 2010 – Prymat etyki. Perspektywa walczącej antropologii, przeł. K. Liszka, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Spivak Gayatri Ch. 1987 – Post-structuralism, Marginality, Post-coloniality, and Value, „Sociocriticism” 5(2) [10], 43–81. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny: terminy ogólne, Warszawa, Poznań. Strathern M. 1987 – An awkward relationship: the case of feminism and anthropology, „Signs. Journal of Women in Culture and Society”, t. 12, nr 2, s. 276–292. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Tiefer L. 2000 – Sexology and the Pharmaceutical Industry: The Threat of Co-option, „Journal of Sex Research”, t. 37, nr 3, s. 273–283. 2001 – Arriving at a „New View” of Women’s Sexual Problems: Background, Theory, and Activism, „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, s. 63–98. Vance C.S. 1991 – Anthropology Rediscovers Sexuality: A Theoretical Comment, „Social Science and Medicine”, t. 33, nr 8, s. 875–884. 2007 – Konstruktywizm społeczny: kłopoty z historią seksualności, przeł. A. Kościańska, w: Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. Hryciuk, A. Kościańska, Warszawa. 2011 – Thinking Trafficking, Thinking Sex, „GLQ”, t. 17, nr 1, s. 135–143. Wyka A. 1993 – Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. �III �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23ac3f8c10024254c40d0c246f5c1c51.pdf 11abc35d9e5c7089352fc1caf257035a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5003 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Płeć i seksualność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4640 Title A name given to the resource Antropolog wobec współczesności Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.227-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Kościańska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Praca profesor Anny Zadrożyńskiej Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kul­ turach różnych ludów (1981) jest jednym z pierwszych polskich tekstów wykorzystu­ jących dokonania etnologii i antropologii kulturowej w studiach nad płcią i seksual­ nością. Podążając t y m tropem, w niniejszym artykule przyglądam się temu, jak dominujące w kulturze polskiej stereotypy płciowe i wyobrażenia na temat seksual­ ności przenikają się z nauką i medycyną. Analizuję jedną z pierwszych i zdecydowanie najpopularniejszą (sprzedano co najmniej siedem milionów egzemplarzy) polską książkę o seksualności - Sztukę kochania Michaliny Wisłockiej. Wpływ kulturowych wyobrażeń na temat płci na wiedzę naukową z zakresu sek­ sualności był przedmiotem zainteresowania wielu badaczy Michel Foucault poka­ zuje związek między scientia sexualis a władzą (Foucault 1995), Thomas Laqueur analizuje zachodzące w ciągu wieków zmiany w postrzeganiu ciała kobiecego i męs­ kiego czy masturbacji (Laqueur 1986, 2003). N a wpływ kultury na seksuologię zwracają uwagę też sami seksuolodzy i terapeuci: krytykują m.in. to, że wcześ¬ niejsze prace koncentrują się na relacji heteroseksualnej i związanymi z nią rolami płciowymi lub nie doceniają oddziaływania relacji władzy między partnerami na jakość pożycia (np. Długołęcka 2008, Kaschak i Tiefer 2001). Z kolei antropolożka Emily M a r t i n (2006) wskazuje, że w opisach naukowych relacje między plemnikiem a jajem bardzo przypominają relacje między mężczyzną a kobietą. W książce poświęconej historii amerykańskiej seksuologii socjolożka Janice M . Irvine dowodzi, że już sam moment narodzin tej dyscypliny jest związany z pewnymi założeniami dotyczącymi płci. Bez wątpienia dziełem, które wyznacza początek seksuologii w Stanach Zjednoczonych, jest raport Kinseya. Jak podkreśla Irvine, Alfred Kinsey dąży do wyników naukowych, obiektywnych. Jego raport jest oparty na 12 tysiącach wywiadów. Zeby zachować obiektywizm, Kinsey - zoolog z wykształcenia - starannie dobierał ankieterów: osoba taka powinna być szczęśli¬ wa w małżeństwie, ale musi móc dużo podróżować (to, zdaniem Kinseya, wyklucza227 �Agnieszka Kościańska ło kobiety bo jak mówił, kobieta nie może bez męża dużo podróżować i mieć zarazem udanego związku); mieć wykształcenie medyczne lub doktorat, ale jedno­ cześnie umieć rozmawiać z ludźmi z niższych warstw; powinna być urodzona w Stanach Zjenoczonych i znać kulturę amerykańską. Ponadto Kinsey nigdy nie zatrudniał nikogo o „dziwnym" etnicznym imieniu, unikał zwłaszcza Żydów, żeby nie zrażać protestantów. W efekcie ankieterzy Kinseya to niemal wyłącznie biali, heteroseksualni mężczyźni - WASP-owie (ang. White Anglo-Saxon Protestant). O n i reprezentowali, jego zdaniem, amerykańskie społeczeństwo i jego moralność, co w tej perspektywie było gwarancją zdobycia obiektywnych danych (Irvine 2005, s. 25). Również późniejsze prace seksuologiczne opieraja się na pewnych założeniach kulturowych i promują określony t y p seksualności. N a przykład uważane za rewolucyjne książki Virginii Johnson i Williama Mastersa (np. 1975) umiejscawiają seks w małżeństwie i wskazują na jego znaczenie właśnie w t y m kontekście (Irvine 2005, s. 39). Także w polskiej naukowej wiedzy o seksualności można zauważyć uwarunko­ wania kulturowe. Szczególnie widać to w kwestiach związanych z płcią: jak kobiety i mężczyźni są opisywani, jakie role są i m wyznaczane, jaka jest definicja udanego związku. Przyjrzyjmy się, jak ta kwestia wygląda w Sztuce kochania. Jak podaje autor­ ka, książkę oparła na doświadczeniach z 15 lat pracy lekarskiej (rozmowy z pacjentka¬ mi, odpowiadanie na listy kierowane do Poradni Korespondencyjnej Towarzystwa Planowania Rodziny oraz do miesięcznika „Zdrowie"), naukowej i publicystycznej. „Wojowałam uparcie o kulturę uczuć i seksu" - pisze Wisłocka (1978, s. 9). Porady których w ten sposób udzielała, dotyczyły trudności seksualnych, antykoncepcji i dolegliwości ginekologicznych. Jako ginekolożka, Wisłocka rozmawiała głównie z kobietami, ale Sztuka kochania - jak pisze - jest dla „obojga" (Wisłocka 1978, s. 10). Już w t y m momencie, na samym początku książki, widoczne jest, jak autorka rozu¬ mie rolę kobiety w związku: „Nie sądzę jednak, żeby to nastawienie było ujemną stroną książki, ponieważ w moim przekonaniu w kobiecych rękach leży kształt miłości i kultura życia uczuciowego rodziny" (Wisłocka 1978, s. 10). Sztuka kochania podejmuje kwestie takie jak: dojrzewanie płciowe, działanie hor¬ monów, psychika i fizjologia kobiet mężczyzn, budowa narządów płciowych, pierw¬ szy stosunek, relacje między płciami, zdrowie seksualne i antykoncepcja. Najwięk¬ sze zainteresowanie i zarazem największe kontrowersje budził rozdział Monotonia wrogiem miłości, w którym czytelnicy mogli znaleźć Przegląd podstawowych pozycji przy stosunku. Opisowi towarzyszyły rysunki: biała postać kobiety i czarna postać m꿬 czyzny w akcie miłosnym oraz szkice ilustrujące, jak w danej pozycji członek wcho­ dzi do pochwy Niektóre późniejsze wydania zostały wzbogacone o zdjęcia (np. War­ szawa: Graf-Punkt 1995). Autorka z kolei następne edycje uzupełniała o najnowsze odkrycia medyczne, głównie z zakresu antykoncepcji. 228 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Sztuka kochania była niewątpliwie dziełem rewolucyjnym, elektryzującym opinię publiczną i budzącym sprzeciw środowiska lekarskiego , cenzury i Kościoła. W w y ­ wiadzie udzielonym Darkowi Zaborkowi na krótko przed śmiercią Wisłocka o p o ­ wiadała: 1 G d y książka w r e s z c i e trafiła d o c e n z u r y czepiali się, ż e z d j ę c i a p o z y c j i są za duże, a b y ł y wielkości p o c z t ó w k i . Z m n i e j s z a l i ś m y aż się z r o b i ł y maleńkie jak z n a c z e k p o c z t o w y C o i m zrobiłam m n i e j s z y t o miał b y ć jeszcze m n i e j s z y I tak na okrągło. W k o ń c u jak już b y ł t a k i mały ż e nie b y ł o w i a d o m o , k t o baba, a k t o chłop, t o m ó w i ę d o naszego grafika: „Panie, z r ó b pan c h ł o p a czarnego, b a b ę białą, a l b o o d w r o t n i e , ż e b y b y ł o widać, c z y j e n o g i , c z y j e ręce, b o p r z e c i e ż t o w s z y s t k o r a z e m jest d o n i ¬ czego". Z r o b i ł i r z e c z y w i ś c i e b a r d z o c z y t e l n e są te r y s u n k i . W i ę c p o t e m p y t a l i : „Ale dlaczego biała k o b i e t a z M u r z y n e m ? " . T o b y ł n a j w i ę k s z y z a r z u t . [ . . . ] Jak c e n z u r a już się zgodziła, podpisała, p o d p i e c z ę t o w a ł a , Sztuka miała w y j ś ć za t r z y miesiące. A ż t u nagle n i e s p o d z i e w a n i e p r z y s z ł o d o Iskier k i l k u p a n ó w w d z i w n y c h kapeluszach, jak z filmu. Kazali d y r e k t o r o w i zamknąć lokal i z r o b i l i rewizję w biurkach p o kolei. D o s z l i d o w y d a w c z y n i , p a n i M ę c i n y a ona miała r o z u m na s w o i m m i e j s c u i poprosiła U r z ą d C e n z u r y o d w a e g z e m p l a r z e o p i e c z ę t o w a n e . D a l i d w a , j e d e n schowała g ł ę b o k o d o sejfu, d r u g i miała w szufladzie. „Proszę o d d a ć e g z e m p l a r z o p i e c z ę t o w a n y " . U z n a l i , że d o s t a l i w s z y s t k o . Ryzykowała, g d y b y znaleźli d r u g i , blada jej t w a r z ( W i s ł o c k a 2 0 0 4 ) . W końcu jednak: d o Iskier p r z y s z e d ł n o w y d y r e k t o r . A m ó j p r z y j a c i e l R y s i o W i ś n i o w s k i , t a k i działacz m ł o d z i e ż o w o - s o c j a l i s t y c z n y , ale i d z i e n n i k a r z , p o w i e d z i a ł : „Wiesz, z n a m t e g o pana, m y ś m y r a z e m d o g i m n a z j u m c h o d z i l i , p o g a d a m z n i m . K s i ą ż k a jest super, m o ż e za¬ n i m się połapie, t o ją puści". N o w y szef w y d a w n i c t w a p o l e c i a ł d o m i n i s t r a i mówi: „To s p o k o j n a książka dla m a ł ż o n k ó w , ż e b y się p o d s z k o l i l i i p o m o r d a c h nie b i l i , t a m t a r a m ta, t a m t a r a m t a " . A m i n i s t e r : „Tu na o k ł a d c e z r o b i pan pana m ł o d e g o w muszce i p a n n ę m ł o d ą w w i e ń c u i t o b ę d z i e para ślubna z w e l o n e m . I już nie b ę d ą g a d a ć , ż e t o jest takie r o z p u s t n e , b o jak dla małżeństw, t o dla m a ł ż e ń s t w " ( W i s ł o c k a 2 0 0 4 ) . I rzeczywiście, na okładce pierwszego wydania (1978) jest rysunek przedstawia­ jący młodą parę. Uważna lektura książki pokazuje, że okładka zaproponowana przez komunistycznego decydenta dobrze oddawała treść książki. Wisłocka często zwra­ ca się do małżeństw, proponuje rozwiązania mające na celu przełamanie - jak to na1 Wisłocka tak t o w s p o m i n a w w y w i a d z i e z 2004 r.: „Kozakiewicz w swojej recenzji powyrzucał m i rzeczowe wyjaśnienia, rozwalając szereg p r o p o z y c j i dla pacjentów. Z e t o w y p r z e d z a n i e zaintereso­ wań l u d z i , że nie można proponować rzeczy, którymi się nie interesują. Uważał, że przewlekłe stany zapalne p r z y p i e r w s z y m stosunku, p r z y uszkodzeniu błony t o temat nie d o pisania. O n a n i z m t o na¬ stępny grzech, którego się czepiali, że jest taki strasznie szkodliwy. Po onanizmie i antykoncepcji re¬ cenzenci jeździli w tę i nazad. G d y b y m poprawiła według t y c h uwag, książka nadawałaby się na śmiet­ nik" (Wisłocka 2004). 229 �Agnieszka Kościańska zywa - nudy w małżeństwie. Autorka czerpie zatem z głównego nurtu seksuologii amerykańskiej tego okresu, prac Mastersa i Johnson, które - jak wspominałam - rów¬ nież są skierowane do małżeństw. Przyjrzyjmy się więc koncepcjom kobiecości i męskości, na których opiera się Wisłocka. Jawnie krytykuje, pojawiającą się w wielu amerykańskich pracach seksuo­ logicznych (m.in. u Kinseya), ideę podobieństwa kobiet i mężczyzn . Różnica mię¬ dzy nimi wynika - zdaniem Wisłockiej - przede wszystkim z działania hormonów i jest szczególnie istotna w okresie dojrzewania. Mężczyźni (zwłaszcza młodzi) nie mogą kontrolować swoich zachowań seksualnych. Odpowiedzialność spoczywa na kobietach. N a w e t w sytuacjach tak drastycznych jak gwałt: 2 O g l ą d a j ą c s p r a w o z d a n i a f i l m o w e d o t y c z ą c e z b i o r o w y c h g w a ł t ó w zastanawiałam się, c z y w w i e l u w y p a d k a c h „ofiary" gwałtu i n d y w i d u a l n e g o l u b z b i o r o w e g o nie są tak samo w i n n e zaistniałej s y t u a c j i jak gwałciciele, a w o s t a t e c z n y m efekcie t y l k o b a r d z i e j p o k r z y w d z o n e ? M o ż e n a w e t s ł o w o „winna" w s t o s u n k u d o d z i e w c z y n y nie jest słuszne, raczej n a l e ż y się o n o r o d z i c o m i w y c h o w a w c o m ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 ) . Autorka wiąże to ze zmianą obyczajów: Z a c z a s ó w n a s z y c h mam i b a b e k b y ł o nie d o p o m y ś l e n i a , ż e b y m ł o d a d z i e w c z y n a udawała się z p r z y g o d n i e p o z n a n y m m ę ż c z y z n ą na spacer, d o l o k a l u c z y w miejsce o d l u d n e . O s ł a w i o n e „ p r z y z w o i t k i " t a m t y c h c z a s ó w , wysyłane p r z e z r o d z i c ó w dla t o ­ w a r z y s t w a córki s p o t y k a j ą c e j się z m ł o d y m c z ł o w i e k i e m , miały z a p o b i e c n i e o c z e k i ¬ w a n y m agresjom f i z y c z n y m za s t r o n y m ę ż c z y z n y . D z i ś ś m i e j e m y się z tego. D z i e w c z ę t a c h o d z ą z mało z n a n y m i c h ł o p c a m i na w y c i e c z ­ k i , pozwalają się p o d r y w a ć na u l i c y n i e z n a n y m m ę ż c z y z n o m , z g a d z a j ą się na p ó j ś c i e z n i m i d o o b c e g o mieszkania c z y d o lasu. W y d a j e i m się, ż e są t o o b j a w y p o s t ę p u i n o w o c z e s n o ś c i , a nie k a r y g o d n e j l e k k o m y ś l n o ś c i . R o d z i c e , niestety, r ó w n i e ż nie zdają sobie c z ę s t o s p r a w y z n i e b e z p i e c z e ń s t w a t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a i nie u p r z e d z a ¬ ją d z i e w c z ą t o g r o ż ą c y c h i m k o n s e k w e n c j a c h ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 ) . W y n i k a to, jak wspominałam, z działania hormonów: C h ł o p a k nie ma wpływu na w y s o k o ś ć s w o j e g o napięcia seksualnego, ale d z i e w c z y n a p o w i n n a w i e d z i e ć , ż e każda sytuacja z w y ż e j w y m i e n i o n y c h staje się dla niego jawną p r o p o z y c j ą d o „gwałtu", i jeżeli nie chce b y ć z g w a ł c o n a , nie p o w i n n a dawać p o t e m u o k a z j i . [ . ] N i e s t e t y , g d y analizuje się d o k ł a d n i e s p r a w o z d a n i a s ą d o w e i p r a s o w e na t e n t e m a t , w p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w s t w i e r d z a m y z g o d ę d z i e w c z y n y na p ó j ś c i e d o mieszkania, d o lasu c z y w o d l u d n e miejsce z p r z e d chwilą p o z n a n y m c h ł o p c e m " ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 - 4 2 ) . 2 R ó w n i e ż Masters i Johnson, z których Wisłocka czerpie, dowodzą, że istnieją liczne p o d o b i e ń s t ­ wa między kobietami i mężczyznami, zob. Irvine 2005, s. 6 0 - 6 2 . 230 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności I tylko popularyzacja tej wiedzy może być - zdaniem autorki - równie skutecz¬ na co przyzwoitki: S ą d z ę , że szeroka p o p u l a r y z a c j a w i e d z y o p r o c e s a c h f i z j o l o g i c z n y c h z a c h o d z ą c y c h w w i e k u m ł o d z i e ń c z y m w o r g a n i z m i e c h ł o p c ó w i d z i e w c z ą t p o w i n n a d a ć w efekcie ostrożniejsze korzystanie przez dziewczęta z wywalczonej z trudem równości w o b e c c h ł o p c ó w . [ . ] W d z i e d z i n i e seksu p o s t ę p i z r ó w n a n i e p r a w d z i e w c z ą t i c h ł o p c ó w wyprzedziły znacznie wiedzę o niewzruszonych prawach rządzących przemianami fizjologicznymi i p s y c h i c z n y m i w organizmie młodzieży i pozostawiły dziewczęta w jakimś sensie b e z b r o n n e , narażone na agresję seksualną ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 2 ) . Autorka podkreśla też, że kobieta jest odpowiedzialna nie tylko za siebie, ale też za mężczyznę: C h ł o p c ó w natomiast p o n i e s i o n y c h napięciami seksualnymi, b a r d z o gwałtownymi w t y m w i e k u , zwykła l e k k o m y ś l n o ś ć d z i e w c z ą t naraża na k o m p r o m i t a c j ę , k a r y s ą d o w e i n i e ­ j e d n o k r o t n e w y k o l e j e n i e się z d r o g i p r a w i d ł o w e g o r o z w o j u już w latach m ł o d z i e ń ­ c z y c h ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 2 ) . 3 Młode kobiety, idąc z mężczyzną w odludne miejsce, kierują się uczuciem: „u dziewcząt w t y m wieku (jak i przez całe życie) dominuje uczucie, podświadomy instynkt macierzyński". O w e uczucia i instynkt leżą u podłoża relacji z mężczyzna­ mi. Dziewczęta „wiją gniazdo" i opiekują się nimi (np. gotują i m ; Wisłocka doradza dietę bogatą w mięso, jeśli chcą, by mąż był sprawny seksualnie). Kobiety, będąc odpowiedzialne za siebie, mężczyznę i za rodzinę, mają „kobie¬ ce" metody kontroli mężczyzn. C i ostatni nie lubią k r y t y k i i np. nie lubią chodzić do dentysty - kobiety powinny swoje uwagi (np. dotyczące uprzykrzającego współży¬ cie seksualne fatalnego stanu uzębienia męża) przedstawić drogą okrężną, nie wprost. Kobieta kontroluje też życie seksualne i uczuciowe - „kobieta buduje miłość dla obojga" (Wisłocka 1978, s. 150), jej rolą jest hamowanie „zapędów partnera, nie p o ­ winna przejmować inicjatywy ponieważ to może zabić związek" (s. 151). Wisłocka (odwołująca się i do autorytetu nauki, i do tradycji) od razu odpowiada na ewentu¬ alną krytykę: T u z a k r z y k n i e c i e na m n i e z o b u r z e n i e m : - A g d z i e r ó w n o u p r a w n i e n i e ? W sferze płci nie ma i nie b ę d z i e n i g d y i d e n t y c z n o ś c i o d c z u w a n i a . Z z a s a d n i c z y m i r ó ż n i c a m i i o d m i e n n o ś c i ą p s y c h o s e k s u a l n ą m ę ż c z y z n y i k o b i e t y trzeba się p o g o d z i ć jak z fak¬ t e m , ż e m ę ż c z y z n a n i g d y nie b ę d z i e r o d z i ł d z i e c i . [ . . . ] N a s z e babcie twierdziły że „ m ę ż c z y z n a t o myśliwy a k o b i e t a - ptaszka, na k t ó r ą p o l u j e " . I m t r u d n i e j s z a d o upo¬ l o w a n i a c z y złowienia, t y m cenniejsza. N i e o d b i e r a j c i e , d z i e w c z ę t a , w a s z y m c h ł o p - 3 W a r t o zaznaczyć, że w kolejnych wydaniach Sztuki kochania f r a g m e n t y te nie zostały usunięte (np. G r a f - P u n k t 1995, W y d a w n i c t w o Jacek Santorski & C o 2002). 231 �Agnieszka Kościańska c o m p r z y j e m n o ś c i p o l o w a n i a na c e n n ą z d o b y c z . S p ó j r z c i e na n i e s ł y c h a n i e d u m n e i r o z r a d o w a n e m i n y panów, k t ó r z y na łamach gazet c z y p r z e d ekranem t e l e w i z y j n y m p o k a z u j ą z t r i u m f e m taaaką r y b ę z ł o w i o n ą w ł a s n o r ę c z n i e . A b s o l u t n e s z c z ę ś c i e m a l u ­ je się na i c h o b l i c z u . Sam złowił taką r y b ę , jaką n i e w i e l u m o ż e się p o c h w a l i ć ( W i ­ słocka 1978, s. 152). Kobiety mają więc siłę oddziaływania, ale jest to siła szczególna, można powie­ dzieć zakulisowa. I w tej książce, i w swych innych publikacjach Wisłocka bardzo krytycznie odnosi się do postulatów feminizmu liberalnego i konstruktywistycznego myślenia o płci . C z y jednak Sztuka kochania to książka, która wyłącznie utrwala stereotypy płciowe? O t ó ż nie. Wisłocka wyraźnie pisze, że kobieta ma prawo do przyjemności seksualnej i że to kobieta decyduje o t y m , czy chce mieć dziecko. Krytykuje pornografię za odhumanizowanie ciała kobiecego. Radzi, jak zabezpie­ czyć się przed niechcianą ciążą i jak osiągnąć przyjemność. Jednak metody przez nią proponowane - szczególnie jeśli chodzi o ostatnią z tych kwestii - opierają się w dużej mierze na stereotypach płciowych i owe stereotypy utrwalają. Te wyobra¬ żenia na temat kobiecości i męskości są wzmacniane przez autorytet nauki i wyra¬ żane w języku odwołującym się do hormonów. Jednocześnie ten sam język nauki służy do tego, by opisać techniki życia seksualnego i metody osiągania przez kobie¬ ty orgazmu w sposób odważny i zdecydowanie kobiety emancypujący. 4 Taka wizja kobiecości i męskości z jednej strony harmonizuje z wyobrażeniami na ten temat dominującymi w Polsce lat 70. X X w., z drugiej - jest z nimi sprzeczna. Jak piszą Mirosława Marody i Anna Giza Poleszczuk (2000), prasa popularna z tego okresu przedstawia kobiety jako dzielne ofiary a mężczyzn jako duże dzieci. Kobie­ ty dbają o mężów i pomagają im dla dobra rodziny Poświęcają się, pozwalają im wy¬ chodzić z inicjatywą, nawet jeśli to one były pomysłodawczyniami. Seksualność w tym okresie jest nieobecna, jeśli się pojawia - jest raczej zadaniem. T u Wisłocka za­ uważa problem. W latach 70. seksualność w dyskursie oficjalnym prawie nie istnie­ je. N i e ma edukacji; udaje się, że nie ma przestępstw seksualnych. W tej ostatniej kwestii Wisłocka nie staje jednak na wysokości zadania. Jak pokazują badania Piotra Perkowskiego (2009), mimo że obowiązujący w t y m okresie kodeks przewidywał kary za gwałt - wyroki były bardzo rzadkie. T u przychodzą na myśl cytowane po¬ wyżej fragmenty Sztuki kochania. N i e należy się dziwić, że milicjanci i sędziowie nie traktowali ofiar gwałtów poważnie, skoro postępowa lekarka obarczała je winą. 4 W książce Sztuka kochania. W dwadzieścia lat później (1988) Wisłocka poświęca dużo uwagi f e m i n i z ­ m o w i ( m . i n . obszernie k r y t y k u j e jedną z p i e r w s z y c h dostępnych po p o l s k u publikacji f e m i n i s t y c z ­ nych Nikt nie rodzi się kobietą p o d . r e d . Teresy H o ł ó w k i ) . Jej podejście d o b r z e streszcza następujący cytat: „Walka o prawa kobiet zaczęła się bardzo interesująco i stanowiła postęp po epoce »niewolnicy d o m o w e j « . Służyła szczęściu k o b i e t y i rodziny: Dalej nabierając z czasem rozpędu zaczyna służyć samej sobie i kończy się z b o c z e n i e m lesbijskim" (Wisłocka 1988, s. 30). 232 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Z kolei analiza prasy z końca lat 60., przeprowadzona przez Małgorzatę Szpakowską (2003, s. 73-82), pokazuje, że wiedza i edukacja w t y m zakresie były bardzo ogra¬ niczone, a wiele kobiet z powodu niewiedzy postrzegało współżycie jako torturę i grzech oraz panicznie bało się ciąży - Sztuka kochania mogła spowodować przełom w ich życiu . 5 W t y m sensie rola, jaką odegrała Sztuka kochania w wytwarzaniu dyskursu płci i seksualności, jest ambiwalentna - z jednej strony autorka bardzo dobrze diagnozu­ je problemy kobiet i częściowo dostarcza konkretnych narzędzi do rozwiązania tych problemów, z drugiej zaś - podobnie jak wiele innych prac naukowych doty¬ czących seksualności (zob. Fishman i M a m o 2001) - przyczynia się do utrwalania warunków kulturowych, które wytwarzają relacje władzy i przypisują określone role, a t y m samym owe problemy wywołują. Bibliografia Długołęcka A . 2008 Tworzenie intymnych związków, w: Kiedy kobieta kocha kobietę..., red. A . Długo­ łęcka i A. Engel-Bernatowicz, Warszawa, s. 115-160 Fishman J.R., Mamo L . 2001 What's is a disorder: a cultural analysis of medical and pharmaceutical constructions of male and female sexual dysfunction, W o m e n & Therapy", nr 1/2, s. 179-193 Foucault M . 1995 Historia seksualności, Warszawa Irvine J.M. 2005 Disorders of Desire. Sexuality Philadelphia and Qender in Modern American Sexology, Kaschak E., Tiefer L . (red.) 2001 A New View of Women's Sexual Problems, Binghamton, N e w York Laqueur T. 1986 2003 5 Orgasm, generation, and the politics of reproductive biology, Representations", nr 14, s. 1-41 Samotny seks. Kulturowa historia masturbacji, Kraków Szpakowska swoją analizę prasy uzupełnia odniesieniem d o społeczno-psychologicznych badań przeprowadzonych w t y m okresie przez Hannę Malewską. W n i o s k i Malewskiej są jednoznaczne: i m mniejsza wiedza, t y m gorsza jakość współżycia (zob. Szpakowska 2003, s. 75) 233 �Agnieszka Kościańska Marody M . , Giza-Poleszczuk A . 2000 Changing images of identity in Poland: from the self-sacrificing to the self-investing woman?, w: Reproducing Qender. Politics, Publics, and Everyday Life after Socialism, red. S. Gal, G. Kligman, Princeton M a r t i n E. 2007 Jajo i plemnik. Naukowy romans, w : Qender. Perspektywa antropologiczna, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. H r y c i u k , A . Kościańska, t. 1, Warsza­ wa, s. 33-49 Masters W . H . i Johnson V E . 1975 Niedobór seksualny człowieka, Warszawa Perkowski P. 2009 Przemoc seksualna wobec kobiet w świetle źródeł okresu Polski Ludowej, referat wygłoszony na konferencji Zapisy cierpienia, Warszawa, 15-16 kwietnia Szpakowska M . 2003 Chcieć i mieć. Samowiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian, Warszawa Wisłocka M . 1978 Sztuka kochania, Warszawa 1988 2004 Sztuka kochania. W dwadzieścia lat później, Warszawa Seksualistka. Z Michaliną Wisłocką rozmawia Darek Zaborek, „Gazeta W y ¬ borcza", 20 września Zadrożyńska A. 1981 Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kulturach różnych ludów, w: Se¬ ksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Warszawa, s. 172-218 234 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6741f40fee24507c6455cd8c6a3746e.jpeg b599a7afbdd08f789efc9b394a4658b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Kultura społeczna ; obrzędy pogrzebowe Description An account of the resource Tytuł: "Ostatnia fotografia" Opis: Ostatnie pożegnanie siostry, śmierć dziecka w latach 60 XX w. przy otwartej trumnie ostatnie zdjęcie, rodzice, brat. Biała trumienka przyozdobiona "mirtem" po lewej wieko trumny, w trumnie dziewczynka wiek 3-4 lata. Pokój ze świętymi obrazami i ikoną Matki Bożej, palące się świece w pokoju. Data wykonania zdjęcia: Lata 60 XX w. Imię i nazwisko autora zdjęcia: Autor nieznany - fotografia z archiwum rodzinnego Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościelniak, Dorota Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum rodzinne Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia rodzinna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91a492b7bd13f287323cd80406811f89.pdf d45a9ec6bc061a8a88d0134b85044080 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6147 Title A name given to the resource The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.414-428 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kosińska-Krippner, Beata Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BEATA KOSINSKAKRIPPNER The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries Both parody and satire depend on the sophistication of the viewer, and on some familiarity with the parodic target. Carl Plantinga I n 2001Jane Roscoe and Craig Hight, classifying film scripts according to their relation with the factual discourse generated by a given text, cre­ ated their own list of mock-documentaries.1 If we look at some interesting examples of the genre produced outside the English-speaking world such as Dark Side of the Moon, Year of the Devil, Czech Dream and First on the Moon through the prism of the classification proposed by the Australian-New Zealand researchers then they can be placed probably more between De­ gree II (critique) and Degree III (deconstuction) of mockumentaries rather than belonging to Degree I (parody) although in a certain sense they all possess the features of a parody. D ark Side of the Moon William Karel’s 2002 French film Opération Lune2 (aka Dark Side of the Moon/Kubrick, Nixon und der Mann im Mond3) is one of the most intriguing and important mock-documentaries capable of deceiving even an experienced viewer; ostensibly it records dis­ covering previously unknown, sensational facts about the historical US landing on the moon in July 1969. The off-camera commentary defines space flights as a highly spectacular and prestigious and thus impor­ tant aspect of the Cold War waged by the U SA and the USSR. When in 1961 Yuri Gagarin became the first man in history to fly into outer space President John F. Kennedy proclaimed that sending a man to the moon should become one of the main goals of the American nation. This task was assigned to the Ger­ man scientist Wernher von Braun, a former NSD A P member recruited by the Americans at the end of World War II. Having gained experience working on the production of V1 and V2 rockets von Braun be­ came involved with N A SA . In January 1967 the crew 414 of Apollo 1 died in a fire during a launch pad test. Three months later, cosmonaut Vladimir Komarov, commander of the first multi-man spaceflight, per­ ished while returning to Earth. Yuri Gagarin died in a training plane crash, and in July that year a Soviet rocket exploded when its fuel tanks were being filled. The Americans gained a momentary advantage con­ cealing the fact that space conquest rivalry was actu­ ally a cover-up for a more significant if less spectacular issue - the national defence system. The construction of spaceships was a part of a highly expensive missile programme. Supportive public opinion, however, was necessary to convince Congress about the need for high expenditure relating to the defence system. A flight to the moon, a peaceful enterprise, won univer­ sal support. Still, it was necessary to show what the immense sums of money had been spent on. Von Braun was the first to realize that an expedition to the moon must be a captivating show, which only Holly­ wood was able to produce. “Dream factory” profes­ sionals were asked to help. Briefly before the Apollo 11 launch entire Hollywood stopped working on other films and 700 technicians travelled to Cape Canaver­ al. Producer Jack Torrance of Paramount Pictures su­ pervised the whole undertaking. Attention was paid to every single detail but something unpredictable that people should not be allowed to witness could always occur. Technical difficulties could have prevented the transmission of images presenting man’s first steps on the moon. The White House was prepared also for this eventuality, and it was decided that an “emergen­ cy” studio-set version of the landing would be pro­ duced. According to the off-screen commentary Presi­ dent Nixon found it more important to have the astro­ nauts seen walking on the moon than to have them actually doing it. This is why he chose to produce the world’s most expensive film of all times: the staged landing of Apollo 11. If the astronauts had landed safely but could not transmit live coverage back to Earth due to unforeseen technical issues the whole ex­ tremely expensive undertaking would have been a sheer waste of time from the PR viewpoint. In the case of a failure of the Apollo programme photos were needed to show to the wavering audience. The Presi­ dent ordered Donald Rumsfeld to make Stanley Ku­ brick a proposal to direct the undertaking. Karel’s film suggests that Neil Armstrong’s famous moon walk ei­ ther did not happen at all or, if it did take place, the TV audience of 2 billion watched a staging directed by Stanley Kubrick in the same Borehamwood sound­ stage (Great Britain) where he shot 2001: A Space Od­ yssey. The filmmaker agreed to become involved be­ cause he owed a debt of gratitude to the authorities for being permitted to shoot some of the scenes of Doctor Strangelove (1964) in actual Pentagon locations. The film presents evidence backing the staged landing the- �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES sis, e.g. photos of a staked fluttering flag even though there is no wind on the moon, astronauts casting shad­ ows in diverse directions and thus suggesting the ap­ plication of several sources of lighting, no blast crater visible under the rocket’s nozzle, a clearly seen and as if illuminated inscription on the spacecraft saying: “United States” even though the rest of the spaceship is hidden in deep shade, information about extreme temperature changes on the moon, which would cause considerable chemical transformations of the film’s emulsion and mechanical damage of the camera itself, information that X-radiation would have blurred the film tape and that ultraviolet rays would have distort­ ed colours perfect in the transmission, that with lunar gravity being different from its Earth counterpart the astronauts’ weight would have been insufficient to leave the deep footprints on moon dust that we see in the photographs, that there should have been dust around the landers, that the temperature and radia­ tion changes on the moon are deadly for men while the spacesuits worn by the astronauts could not have protected them, that in all the photographs made on the moon there was no flash, which according to ex­ perts should have been visible since the astronauts taking the photographs would have been reflected in the helmets of other crew members, etc. In addition to evidence of this kind presented by former KGB agent Dimitri Muffley (Soviet Intelligence suspected mystifi­ cation and discovered its shortcomings) the thesis’ credibility is boosted by testimony of people familiar with the truth about the staging, such as Kubrick’s widow, who seems to confirm the revelations un­ earthed by the film, her brother (Kubrick’s executive producer), Nixon’s secretary Eva Kendall, Hollywood producer Jack Torrance, Marla Vargas (sister of the cosmonaut Buzz Aldrin), Rabbi W.A. Koenigsberg, David Bowman of the Houston Space Centre, and Ambrose Chapel, an ex-CIA agent and currently a pastor, who refused to participate in the undertaking but was forced to keep it secret. With each successive piece of evidence and eye-witness comment the film becomes increasingly credible, especially considering that Christiane Kubrick is joined by American politi­ cal experts and public figures: astronauts Jeffrey Hoff­ man and David Scott, and N A SA supervisor Farouk El-Baz. After some time, however, the more attentive viewer starts to pick up signals questioning or subvert­ ing the factual status of Dark Side of the Moon. The very moment when this happens - as is usually the case with mockumentaries - depends on the individu­ al viewer. Suspicions certainly appear about 30 min­ utes into the film - if not earlier - when we hear that Nixon became afraid that the witnesses would talk and wanted to halt the whole operation but it was al­ ready too late and the machinery had been set in mo­ tion. According to the commentary, an assassination 415 Opération lune Barkside of the Moon m ih il list appeared on the President’s desk. It is also hard to believe in a hunt for members of the film crew produc­ ing the moon hoax and their killings, or to treat seri­ ously the suggestion that a heart attack was not neces­ sarily the cause of Kubrick’s death. This is highly far­ fetched and this is exactly how it is supposed to be because Dark Side of the Moon is a mystification, a mock-documentary to be precise, which - as I have already mentioned - if included on the Roscoe and Hight list would be probably classified as belonging to Degree III. William Karel, the director, is a Tunisianborn French filmmaker known as a serious version of Michael Moore, author of political and historical doc­ umentaries dealing with sensitive subjects. Karel sup­ posedly likes to recall François Truffaut’s words that a documentary is a thousand times more of a lie than fiction, where things are clear from the very begin­ ning. Advertised by official CBS material as a subtle mixture of fact, fiction and hypotheses, Dark Side of the Moon applies documentary testimonies, archival film material and extensive interviews, mixing them together perfectly at the editing stage. Consequently, for quite some time the final result convinces us that we are witnessing the unveiling of truth - concealed for many years - about the first moon landing directed by Kubrick in a soundstage. We become less certain about the film’s status (or at least we should do so) when we learn the truth about the numerous murders contracted by the US authorities to eliminate witness­ �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES es of the mystification; this truth is spewed by such figures as Secretary of Defence Donald Rumsfeld, former Secretary of State Henry Kissinger, Director of Central Intelligence Richard Helms, astronaut Buzz Aldrin, assistant to Kissinger Lawrence Eagleburger, General Alexander Haig, former Deputy Director of the CIA Vernon Walters, Christine Kubrick and Jan Harlan. But do these persons really convey the revela­ tions? A more thorough analysis of the film indicates that they do not. Concrete - frequently shocking - in­ formation is delivered by a voice-over or fictitious characters played by actors. Take this example: off­ screen commentary about Kubrick’s close relations with N A SA is immediately followed by added - as if to confirm - remarks by Christine Kubrick and Jan Har­ lan, even though they only discuss a special Zeiss lens originally designed for a N A SA satellite programme, which - we learn from another source - was lent to Kubrick (presumably in recognition of his Space Odys­ sey) for shooting Barry Lyndon (1975). Eve Kendall, Nixon’s secretary, recounts that someone from N ix­ on’s circle asked: What if we film the first steps on the Moon in a studio? but Kendall is a fictitious character portrayed by Barbara Rogers. Kendall’s statement is followed by a cut and Rumsfeld saying: I talked to the President and Kissinger supported me... We never find out what exactly Rumsfeld told the President, but we get the impression that he initiated the whole mystifi­ cation. Another sentence spoken by him is just as en­ igmatic: I thought this was the right thing to do because we have to do something to show that we are still the United States of America... General Vernon Walters says that he warned the President: It is very dangerous to lie in the United States, but we cannot tell what lie he had in mind. From astronaut Buzz Aldrin we learn only that: There were some unusual things that happened, such as: President Nixon had prepared some remarks for a speech to give if we could not leave the moon and come back. The off-camera commentary mentions Aldrin’s depression after he returned from the mission. His wife, Lois, says that he became an alcoholic, at loss what to do with himself, and his sister, Marla Vargas (a fictitious char­ acter portrayed by Jacquelyn Toman), embellishes the story by recalling how Aldrin used to get drunk every day. Meanwhile, the viewer’s imagination provoked by the meticulously edited footage links these comments with the mystification into a cause-and-effect chain. This also happens when astronaut David Scott pro­ claims: This was a great film, presumably talking about Space Odyssey while the viewer gets the impression that he meant the moon mystification. When the voi­ ceover informs us that Nixon was overcome by panic leading to his condemnable decision, we see Rumsfeld claiming: It is not something I wanna do (...) and (...) so I left, but naturally he does not tell us what precisely he was not involved in. Haig, meanwhile, claims he told Nixon: This is going to turn into the biggest scandal that this country has ever seen. Those of us who worked with Nixon know not to take seriously everything he said when he was under stress. This time not only do we not learn what words it was impossible to treat seriously, but also who uttered them. The situation repeats itself when Kissinger proclaims in front of the camera: He said some awful things, but they were never done. A pas­ tor, a former CIA agent, who did not want to partici­ pate and was forced to vanish, assume a new identity - that of Ambrose Chapel - and promise he would keep the hoax secret, introduces us to an atmosphere of crime, plots and a conspiracy of silence but turns out to be a fictitious character performed by John Rog­ ers. Paramount Pictures producer Jack Torrance (an­ other fictitious character portrayed by David Winger) describes the production details of the world’s most ex­ pensive film. We find out from David Bowman of the Houston Space Centre (enacted by Tad Brown) that Armstrong’s famous sentence about the giant leap for mankind was actually written by someone else and that astronauts used to joke about it; the deadly threat posed by special forces to film crew members is men­ tioned by Rabbi W.A. Koenigsberg (a fictitious char­ acter played by Binem Oreg). As in every mock-docu­ mentary the closing credits offer a last chance to rec­ ognise the fictitious status of the film, with the disori­ ented viewers learning that the characters they as­ sumed were authentic are actually portrayed by actors and that it was they, and only they, who made the most sensational, “expository” statements. Distinct features of mockumentaries include the signals that the director sends from time to time to the audience (before explaining everything in the end credits), suggesting the fabricated character of the film. Dark Side of the Moon has its share of them, such as the names of fictitious personae dramatis. Eve Kendall is a character in North by Northwest (1959), Marla Vargas - in The Barefoot Countess (1954), Jack Torrance - in The Shining (1980), David Bowman in 2001: A Space Odyssey (1968), Ambrose Chapel is the name of the spy headquarters in The Man Who Knew Too Much (1956), Dimitri Muffley combines the names of two presidents from Dr. Strangelove (1964), and W.A. Koenigsberg is a play on the name of Woody Allen (W.A), Koenigsberg being Allen’s true surname. If these names failed to make audiences suspicious the grotesque story about the hunt for the film crew and their assassinations should certainly do the trick. Mention is due to the rabbi’s excellent story recalling how for ten years he hid one of the produc­ tion designers and taught him Yiddish: One night he was set on by some hooligans in the Bronx. When they found out he was a Jew, they forced him to do a few al­ terations to their suits. Then they beat him up and left him for dead. He spent six months in a coma in Mount 416 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Sinai hospital. And one morning he died. Equally note­ worthy is the off-camera information about the film crew escaping to Vietnam and the US government airdropping thousands (!) of armed soldiers and secret agents to catch and eliminate them, along with the hilarious recollections of alleged Vietnamese peasants (subtitled into English) about the agents arriving in their village: For secret agents they weren’t very discreet. They had no respect for anything. We found empty beer cans and McDonald’s wrappers everywhere (...) Ama­ teurs, real amateurs. One of them killed himself cleaning his revolver. We kept the body for the kids to play with (...). They were only interested in one thing: girls. It was a real obsession with them (...). They spent their whole time smoking grass. And it wasn’t just mineral water they were drinking. They completely destroyed the village’s at­ mosphere. A real disaster. Twenty years later, you can still see their traces (we see an old man drinking vodka straight from a bottle) And all for nothing! They never found anyone. A woman says: (...) They tried to pass themselves off as Vietnamese peasants. Their disguises and accents were perfect. But we identified them in 30 seconds (...) their commanding officer was black! The end cred­ its reveal that the Vietnamese peasants were probably residents of China and Laos, because the film features fragments of documentaries about the population of those two countries. The hints become stronger as the film draws to a close. The voice-over states that Nixon sent numerous armed forces to hunt down the film­ makers and ... dress up their murders to look like ac­ cidents. When Chapel says that several crewmembers died in accidents we see a man lying in a street, with a dozen or so Santas leaning over him, and when we hear that one of the assistant directors drowned in his pool we see two men throwing a dog into a lake. We also learn that a dismembered body of one of the film­ makers was found in Patagonia, with the police claim­ ing it was suicide. Another evident and thus remarkably funny signal is the fact that the already discussed proof of the moon landing hoax theory (the fluttering flag, the shadows, the absence of dust, the unexpectedly well preserved footprints, etc.), quoted in all publications and docu­ mentaries on the topic, features also evidence added by Karel - an image showing a photo of Kubrick shoot­ ing 2001: A Space Odyssey accidentally left on the fake moon surface. Finally - as I have already mentioned we also find out that Dimitri Muffley, the former KGB agent discussing the evidence, is a fictitious charac­ ter portrayed by Bernard Kirschoff. Interestingly, al­ though the film seems to support the thesis that the Apollo 11 landing on the moon was a trick (and many viewers interpreted it in this way), universally known and widely discussed proof is automatically ridiculed and deprecated by the fact that it was presented by a fictitious character. This is why the film can be catego­ 417 rized as a first - and second-degree mock documentary according to the Roscoe and Hight classification. In a concealed manner it supports the myth of man on the moon, introducing only slight anxiety about its connections with reality and simultaneously deriding the codes and conventions of the documentary, chal­ lenging its authority, and inspiring concern about such other factual forms as daily news programmes. Dark Side of the Moon is a masterfully assembled manipulation combining interviews and statements by authentic people taken out of context with stagings featuring actors portraying fictitious characters. The closing credits are followed by final interpretation di­ rectives. The so-called bloopers, i.e. mistakes made by cast members and jokes caused by the absurd nature of the dialogue include the twice repeated statement by an alleged KGB agent: We soon realised the whole thing was a hoax... along with a declaration by Walters, who is dubbed throughout the entire film: Listen to me now and believe me because I’m going to tell you the truth. . . ; earlier, the sentence ended with the words (naturally, spoken by the actor dubbing Walters): This could mean people’s lives, while the post-credits version has: I want you to believe me because this is the truth (...) I never had any relationship with that woman. A t the end we also see a relaxed Rumsfeld saying: You told me this was a high-class programme and a laughing Helms also stating that he thought this was a serious programme. Does this mean that they agreed to have their statements used in the film and reacted with laughter? Intuition and experience gained in the course of the film tell us that these sentences too were taken out of context and do not concern Dark Side of the Moon. This may be confirmed by words unambiguously signalling at the end of the film that this is a parody of documentaries: Any resemblance to actual living persons is purely coin­ cidental. No goy was mistreated during the filming. The director verified this in an interview for the Arte TV channel4 (although perhaps also in this case we should adopt a cautious attitude). When asked how he came up with the idea of shooting a documentary that does not reflect reality Karel answered: I have just completed a film about Hollywood that does not correspond to (Hol­ lywood’s) reality. Together with an Arte France editor in charge of documentaries we were thinking about making a documenteur, to use Agnes Varda’s term (a play on words —documentaire —documentary, and the similarly sounding menteur —lying, as in: fictitious). In this way we intended to contribute something amusing to the oth­ erwise serious Arte programme line-up. This had to be an entertaining, funny film. First and foremost, we assumed that one should not believe everything the media are trying to sell, because it is always possible to persuade witnesses to give false testimony, forge archival materials, and com­ pletely distort the message of a documentary by using fake subtitles or dubbing. We wanted to present historical sub­ �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES ject matter but one that would be universally topical. Since the theme could not be awkward, murder and war were strictly out of the question. This is when we thought about photos of man’s first steps on the Moon. This particular is­ sue matched our requirements: the photos’ authenticity has been discussed for the last thirty years. Jean-Luc Godard’s statement declaring on a TF1 news programme: These live broadcasts are fake, provided an impulse. Sceptics can cite all types of proof: Aldrin became an alcoholic, Nixon was not there when the rocket was launched, and the astronauts travelled thousands of kilometres to spend only three hours on the moon. All very strange, so... In the same interview Karel also put an end to all speculations about well-known people being aware of their involvement in his prank. Asked how he man­ aged to convince the film’s protagonists to participate, he answered: Not a single one was in on the joke. The idea was to say that the interviews had a completely differ­ ent purpose. This is why we did not let any of the witnesses into the secret. Only seven actors were involved and actu­ ally given lines to learn. They played some of the witnesses. (For example, the character of Nixon’s adviser was taken from the film All the President’s Men). Due to twist­ ing the testimony of authentic figures we needed only one “false" witness, Nixon’s secretary, to make the whole story logical and credible. We told the “real" witnesses that we were making a film about Kubrick, his film, the moon or NASA, and asked them totally vague questions. Christine Kubrick appeared in the film convinced that it was to tell the story of her husband and in good faith related Kubrick’s contacts with N A SA , which allowed him to borrow a military lens to shoot Barry Lyndon. Farouk El-Baz was convinced that he was going to take part in a film about behind-the-scenes of the U.S.-Soviet space race. Nixon’s advisors were filmed in different places and for the purpose of other films, and their statements were taken out of the original context. Karel - as many authors of mockumentaries before him - was charged with attacking the media and ques­ tioning our attitude towards photographs. Without moon landing photos it would be impossible to fully render the event. In addition, the cinema exerts an influence upon news programmes. Many authentic historical events were captured on camera already after they actually took place: raising the American flag atop Mount Suribachi during the Battle of Iwo Jima, capturing the Reichstag, Ameri­ cans landing in Somalia (shot two or three times). And during the Gulf and Afghanistan wars we did not see... a single authentic photo. I considered showing the role played by a photo, or its lack, in constructing an event to be an intriguing undertaking. But my film should not give the impression of being malicious... Nowhere did we actually say that Armstrong had not walked on the moon. The film only set forth a hypothesis claiming that the USA prepared itself for an eventuality that man’s first steps on the Moon could not be photographed. When does the viewer begin to doubt? When do we let him know that he is dealing with a joke? This is not really clear. Hence we included a parodical collection of stylistic giveaways at the film’s end in case anyone still believed it. The director also formulated a summary: Manoeu­ vring carefully between lies and truth, the film combines facts with total fabrication. We used all possible ingredi­ ents: “captured” archival film material, fake documents, and authentic interviews taken out of their original context or transformed by narration or dubbing, and staged in­ terviews featuring actors, whose answers adhered to the screenplay... In keeping with the spirit of the mock-documen­ tary theory a certain group of viewers took the film seriously even though it indicates its fictitious char­ acter on numerous occasions in an evident and amus­ ing way and, as follows from the interview, despite the director’s concern not to leave any doubts about its status. This reaction is demonstrated by comments on several Internet forums, both Polish and foreign, with some disoriented viewers asking for help in finding fur­ ther information about the film, and others confessing how they were fooled by the joke when they saw the film for the first time and describing how pleasant it was to watch it more carefully for the second time. The Polish website of the Planete TV channel5 be­ came the arena of a rather amusing discussion that simultaneously says quite a lot about the reception of mockumentaries. One viewer expressed his outrage caused by an article by Tadeusz Sobolewski, which he found shocking; in the last sentence the journalist aptly defined the mock-documentary message of the film (without, however, using the genre’s name): In the earlier Operation Luna, supposedly made for fun, he achieved a paradoxical effect. He had not only aroused distrust towards American propaganda but also towards films revealing behind-the-scenes goings-on of major poli­ tics, which put the chaos of reality into order by using one obsessive key.6 And here is how the viewer reacted: If the discussed documentary really is an intentional hoax then William Karel deliberately offended viewers all over the world, jeopardized the TV channels that decided to show the film, and intentionally endangered the independ­ ent foreign policy of the French state. I expect the Board of TV Planete in France to condemn this unprecedented me­ dia hoax and to apologise to Polish TV viewers for moral losses. I appeal to members of this forum —see this scandal­ ous film for yourself... The forum’s administrator, who correctly interpreted the film’s intentions but failed to completely decipher all its elements, especially the signals sent by the director, replied as follows: The di­ rector did not intend to conduct an investigation about the moon landing but to prove that TV is a remarkably power­ ful medium. Contemporary technology makes it possible to manipulate other people’s words and images in almost any way you want. Karel deliberately does not reveal which 418 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES fragments of the film were falsified by means of editing and which were not. In this way the viewer can experience for himself how difficult it is to distinguish the effects of a good editor's work from an original recording. There would not be so much confusion surrounding Operacja Księżyc7 if its author had decided to include a few words of explanation at its end. On the other hand, perhaps the director did not plan to reveal the truth so that those who have already seen this “mock-documentary” would not give away to first­ timers which fragments of the film are real. Please note that TVP1 scheduled Karel’s film for 1 April, April Fool's Day. The Planete premiere of the film was also held on 1 April. The viewer replied: Thank you (...) for the expla­ nation, which I find satisfactory although I have to note that the Nazi regime already long ago proved the power of media’s impingement, and an attempt at confirming this fact by using such a concocted film is pathetic. I would also like to add another aspect of the issue, which I find im­ portant, that is, the concern about the Polish viewer. The Polish viewer is more demanding and critical and reacts to the media in a more serious and engagée manner... As far as I know, films and dialogues fabricated in this way are used in Poland by radio and TV stations to pro­ duce amusing entertainment and not documentary films (■ ■ ■ ). I propose to call William Karel and other producers of his ilk media terrorists. The administrator’s response is just as amusing: We agree with your opinion. View­ ers in various countries should not be treated in the same way. This is precisely why Planete networks were divided in 2004. Ever since then the channel broadcast in Poland is prepared by a Polish staff. We showed Dark Side of the Moon when the schedule was still set up for several European countries (including Poland) in France. After the forum’s participants discussed at length assorted political matters, the same outraged viewer returned to the film: It was my intention to protest against showing cinematic jokes as documentaries. The fact that during the narrator’s account of US soldiers assassinating four secret agents, who worked with Kubrick on the moon landing production, information that: “assistant director Jim Gow was drowned in his swimming pool” is followed by a scene of a dog being thrown into a large lake shows the way in which the director makes fun of the viewer. The problem is that watching this brief scene you get the impression that a man is being tossed into water. Not one of my friends who also watched the film saw a dog. Myself included. Only when examining this scene frame after frame ((!)/ my emphasis -B.K.-K/8) you can clearly perceive the out­ line of a dog. Why am I writing all this? I am concerned with the fact that films of this kind not only offend the viewer and are detrimental to the whole category of documentaries, but also ridicule the foreign policy of France as obsessively anti-American. In this situation, even the best documen­ tary criticising Big Brother overseas can arouse distrust. Another viewer reacted as follows: After more or less ten minutes it became obvious that we are dealing with a joke, irony and satire. The objective? First, the pretentious­ ness of politicians, the foolishness of the media, the pursuit of sensational conspiracy theories, and the lack of ordinary common sense and a critical assessment of what the mass media are selling us. The film was great fun... The out­ raged viewer did not give up and quoted his teenage nephew: “The film cannot be classified into any category. If you insist, it can be treated as political satire or farce featuring qualities of therapeutic treatment aimed at people afflicted with a severe case of the Big Brother syndrome. Good mood after viewing the film testifies to its consider­ able therapeutic assets". And what about the dog? Here’s the rub. He [the nephew] could not understand why a dog was given the part of a man. According to him, a dog playing the role of a man is already grotesque and spoils the film’s harmony. One more comment on the same forum: When watching a science fiction film, on 1 April to boot, you should keep your distance. Moreover, as far as I remember the film did not claim that the moon landing never happened; it mentioned that the recording equipment did a bad job and that it was necessary to shoot the film in a studio during the “London session", which I do not find so improbable. This is the way in which the Polish Tele­ vision website advertised the film: Previously unknown, sensational facts about the historical U.S. landing on the moon in July 1969. Eminent American political experts: Henry Kissinger, Donald Rumsfeld, Lawrence Eagleburg­ er, General Alexander Haig and Richard Helms reveal the truth concealed for many years ... and quoted (without explanations and a critical commentary) the earlier cited fragment of the film’s screenplay about the Cold War circumstances of developing the moon hoax.9 A description of the film prepared by an organiser of one of the festivals showing it promoted it as: Shocking French documentary revealing the most concealed secrets of the American space programme. It turns out that the scenes of Apollo 11 landing on the moon, which we all know from, i.a. film newsreels, were staged in a studio and directed by none other that Stanley Kubrick himself (!). Statements by Henry Kissinger, Donald Rumsfeld and as­ tronaut Buzz Aldrin add credibility to Karel’s revelation.10 These quotes are rather evocative because within the context of an earlier analysis of the film they tell us about problems with the reception and interpretation of a mockumentary and are among the first records of a Polish audience (ordinary viewers and people somehow connected with the film industry) confront­ ing this cinematic form. Foreign forums, even though audiences in, e.g. the US and the UK are considerably more familiar with the discussed genre, also featured comments full of approval for the more humane face of Henry Kissinger, the relaxed stance of Buzz Aldrin, Alexander Haig and Kubrick’s widow, and admiration that a man as busy as Rumsfeld found time to participate in such a film, along with the question: what inspired 419 �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Rumsfeld to appear, and even assumptions that White House personalities became involved in the joke to distract attention from a hoax of a much higher cali­ bre. The latter suggestion was actually mentioned on the website of the Grimme Preise award, which the film received in 2003. Dark Side of the Moon was clearly inspired by Capri­ corn One, Peter Hyams’ 1978 Mars landing hoax film. With the flight date approaching N A SA specialists re­ alise that the spaceship’s life-support system does not guarantee success and prefer staging the landing to cancelling the mission. Just before the ship’s launch its crew becomes removed from Capricorn One and tak­ en to a desert military base, where they are informed that they will have to stage the Mars footage. The as­ tronauts initially refuse, but the authorities threaten their families if they do not cooperate. While the empty ship continues its flight to Mars the astronauts spend several months filming the “Mars landing”. The conspiracy involves only a few N A SA members, until technicians notice that the television transmission sig­ nal was sent from a near-by destination and spread the news to journalists. The technicians mysteriously dis­ appear and the journalists find themselves in trouble. When the crew’s return is expected, the real (empty) spacecraft is destroyed by fire during re-entry, officially plunging the whole world into deep mourning for the three heroes. The astronauts are killed since they are no longer needed and know too much. Conspiracy Theory: Did We Land on the Moon? - John Moffet’s 2001 American documentary may have been the sec­ ond source of inspiration for Karel. Dark Side of the Moon essentially appears to be a spin-off of the Moffet production. Both films are constructed in a highly similar way - they use interviews and archival foot­ age and propose the same arguments and evidence of the staged Moon landing of Apollo 11; in Karel’s film they are presented by a fictitious former KGB agent, but Moffet’s picture features authentic characters photography and sound experts, scientists and Bill Kaysing, the “king of conspiracy theories” specialis­ ing in tracking down evidence supporting the moon hoax theory. Both films expand the motif of staging man’s first steps on the moon, but Karel focuses on Kubrick, the alleged director of this enterprise, and on the landing’s studio-set staging, while Moffett is only interested in evidence of the hoax itself, which the film claims took place in a secret military base in the Nevada desert. Although Moffett allowed himself to make a joke by bringing in Mitch Pileggi, the X-Files star, as his narrator, he decisively defined his film’s status by opening it with the following caption: The following program deals with a controversial subject. The theories expressed are not the only possible interpretation. Viewers are invited to make a judgment based on all avail­ able information. 420 Year of the Devil and Czech Dream While in certain countries (e.g. the U SA , the United Kingdom, New Zealand) the mockumentary is already a well-known and appreciated sub-genre, in many other ones it is taking its first steps albeit with films that can be classified as superior examples of this cinematic form. Among them is the excel­ lent Czech Rok dabla (Year of the Devil, 2002) di­ rected by Petr Zelenka. In the tradition of a majority of mockumentaries its classification proved a tough task for the reviewers. Some attempted to describe it as docufiction where, as the plot advances and ab­ surd events start to accumulate, the viewer loses grasp of what is real and what is fiction... it makes genre clas­ sification difficult, freely referring to various cinematic styles, from the documentary and the music movie to the comedy. Its strength certainly lies in the creation of the presented world;11 this depiction reveals the film’s mock-documentary character. Year of the Devil ini­ tially produces the impression of a music documen­ tary or, more precisely, a documentary biography of the Czech singer, composer and poet Jaromir Nohavica, featuring elements typical for motion pic­ tures of this kind, such as footage from rehearsals and fragments of concerts. It applies absurd state­ ments and weird occurrences to point out that its status is not entirely factual and we should not treat seriously everything we learn about Nohavica; the fact that he took part in the film and mocked his own ups and downs tells us more about him than the film’s plot and the information it contains. Besides Nohavica, the film’s list of authentic characters in­ cludes his friend, guitar player and composer Karel Plihal, the folk band Czechomor and Jaz Coleman, the English rock musician. The Dutch documentary maker Jan Holman (played by Czech filmmaker and distributor Jan Prent), however, is a fictitious char­ acter. The film tells the story of Holman, a recov­ ering alcoholic, arriving in the Czech Republic to shoot a documentary about a detox hospital. This is where he meets Nohavica and his guardian angel Plihal and abandons his original plan by setting out on tour with the musicians. Zelenka, mixing a ficti­ tious character with authentic ones, resorted to a so­ lution similar to Karel’s Dark Side of the Moon, the difference being that while Karel assembled various filmed quotes featuring well-known people and took them out of context, in Zelenka’s film authentic characters actually agreed to join the proceedings. The film maintained the Nohavica myth, endowing it with an ambiguous character and simultaneously slightly mocking biographical documentaries of this sort. Some critics correctly classified the film by putting it upon the same level as the quintessential mockumentary This Is Spinal Tap, but at the same time calling it a fake documentary12. �Beata Kosmska-Knppner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Cesky sen (C z e c h D r e a m ) Cesky sen (Czech Dream) from 2004 is an extraor­ dinary film within the mock-documentary context. Before developing their first Czech reality-show film or first Czech documentary hypercomedy, Vit Klusak and Filip Remunda created a mock-situation of sorts, a far-flung hoax intended to ridicule the post-commu­ nist country’s consumerism, expose the mechanisms of advertising and susceptibility to the latest kind of propaganda and manipulation, showcase the power of the media and, simultaneously, reveal possible (and applied) documentary practices. Klusak and Remunda, at the time students at the Prague film school, hired ad specialists (many unaware what they became involved in) to arrange a two-week promotional cam­ paign of Cesky Sen, a fictional hypermarket. They created a logo, TV and radio advertisements, 200 000 leaflets promoting products of the Cesky Sen brand, posters, ads in newspapers and magazines, 400 illumi­ nated billboards, an jingle and a website. On the day of the “grand opening”, however, the estimated 4 000 potential clients, who came to a meadow in the Letnany district saw only a colourful hypermarket façade painted on canvas. The idea was inspired by a happen­ ing devised by Peter Lorenc who in 1996 handed out several thousand posters advertising a non-existing GIGADIGA hypermarket. The opening was held on an empty meadow, where Lorenc placed a banner with the inscription: It’s better to go on a woodland walk. A t first glance, Czech Dream is an account of the succes­ sive stages of preparing a major provocation, all the way to the grand “non-opening” of the hypermarket, 421 while simultaneously bringing the audience closer to the event’s social background and the views and mood (also political) of the Czechs, proposing a sociological observation, and presenting “behind-the-scenes” of a major advertising campaign. But there is more... An experienced mockumentary audience derives pleasure from participating in a game consisting of searching for and interpreting signals made by the directors to confirm the film’s fictitious status. In Czech Dream the game is - so to speak - dual. The majority of de­ scriptions, reviews and comments consider it to be a documentary account of a major hoax and only the expression: hard-to-classify documentary reveals that their authors, overwhelmed by the scope of the “mock­ situation” itself, have doubts and are uncertain about the film’s status. Viewers acquainted with the direc­ tors’ intention will enjoy spotting signals addressed during the advertising campaign to potential clients, which at the very least should have stirred up certain misgivings (the hypermarket’s name, its logo with a comic strip balloon, anti-advertising slogans: Don’t go there, Don’t hurry, Don’t spend money, Don’t queue up, Don’t shove and the remarkably low prices, i.a. a digital camera for less than 1 $). Members of the audience perceive them as signals not only because the film’s di­ rectors reveal the technical details of the entire under­ taking, of which potential clients were unaware (the directors’ new image, the simultaneous casting for a documentary of families regularly spending their free time in hypermarkets), but predominantly because the audience is from the very outset informed that eve­ �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES rything was undertaken with the film in mind, and views the whole enterprise through this prism, which subconsciously influences the reception of the hoax and the attitude towards its victims (how could they have fallen for it!?). The film entertains its viewers, who feel compassion for, but also superiority to the future victims of the joke, and harbour the impression that they play in the same team as the directors. I believe that the film also includes certain mock-documentary qualities encouraging reflection on the capabilities of the documentarians and the viewers’ susceptibil­ ity to possible documentary manipulations, caused if not by belief in the factual accuracy of a documentary then by instinctive trust in it. Signals informing about the film’s actual state are not overly exposed and the hoaxes and prevarications are not explicit. We are dealing rather with the directors’ manipulations or perhaps merely interventions consisting of selective footage in the manner of Michael Moore’s documen­ tary method, which in this particular case boils down to manipulation. In any case, such moments may seem suspicious to the more careful viewers, e.g. the fact that a film ridiculing consumerism and exposing advertising mechanisms also becomes involved in ad barter relations. Two minutes of the end credits are dedicated to showcasing logos of companies backing the production. The whole sequence about a shopping trip of the Kudrnov family, winners of the casting for the alleged documentary: Hypermarket with a Human Face, is unquestionably an advertisement of the Tesco chain. During the directors’ transformation into man­ agers, set in a Hugo Boss salon where they hire suits, a salesman turns to the camera and says that the time has come to fulfil the mutually beneficial agreement and show the Hugo Boss logo for ten seconds; he then rearranges a lapel, the camera zooms on the logo and the filmmakers count the remaining time. In a scene of shooting the advertisement involving a man chang­ ing his clothes, an employee of the ad agency organis­ ing the campaign points to the Mark/BBDO logo on his cap and the camera zooms in. When posing for ad photos in an atelier, Remunda and Klusak are clearly mocking the whole situation by making exaggerated moves, faking a relaxed and cool mood, and smiling in a studied, artificial way. This sequence is for a moment interrupted by a series of photos of well-known people with equally premeditated expressions and smiles, i.a. Vaclav Havel with wife Dagmar, Karel Gott, Helena Vondrackova, and Vaclav Klaus. In this way, the film directors are compared to people who play act in front of the camera, strike a pose and pretend to be someone else, and not to expository documentary makers or journalists, usually on the other side of the camera. The excessively long scene of the conflict between the directors and the ad agency people also looks suspiciously artificial, as if it were to present a single sentence uttered by an ad agent, thus creating the impression of the directors winking knowingly at the audience (sending a signal). One of the filmmak­ ers wants the posters to include a sentence claiming that on opening day no one shall leave empty-handed. An agent objects, adding that he refuses to lie. After a heated discussion the agent finally declares: Perhaps for you filmmakers cheating people is business as usual, but in the ad industry we don’t lie. You may find this surprising but we don’t. One of the directors then asks him to re­ peat this statement. The agent looks straight into the camera and says: I repeat. Even if you documentary mak­ ers lie in your films, we don’t do it in advertisements. The filmmakers once again question the status of their film and the work of documentarians in general in a scene with a furious fisherman who found out that there is no hypermarket. When asked what the whole story has taught him, he replies: Never trust filmmakers. Sim­ ilar moments indicating the authors’ intervention are numerous. The entire motion picture is interrupted as is the practice of many TV stations - by advertise­ ments, but the ones shown here promote the opening of Cesky Sen. From the casting footage of families, supervised by consumer behaviour specialist Dr Jitka Vysekalova, we are shown only interviews whose par­ ticipants expressed their enthusiastic attitude towards supermarkets and spending free time in them (I love supermarkets. I find them a source of great joy. You can really relax in a hypermarket). In one of the scenes a woman says: This is not a dream, this is reality, this is Harmony. When the director asks: What did you say? and wants her to repeat the sentence, she once again recites her (?) reflection. In a scene shot after the Kudrnov family left the supermarket, the director asks one of the women to sing something in front of the camera. She immedi­ ately agrees and performs together with her daughter an old folk song, in broken English but in tune: Hey, ho, nobody’s home meat or drink nor money have I none Everybody will be happy Hey, ho, nobody’s home.13 We then hear a replay, this time with a profession­ ally arranged orchestral backup and accompanied by a magnificent sunset. During an earlier conversation with the filmmakers the same woman declared: Our lives are short, let’s live them the best way we can. Cu­ riously, the hypermarket’s anthem14 features both a reference to the lyrics of her song (a kdyz nemas ani halir/if you have no money) and to her statement (zivot trva jen chvili/life is but a moment). In one of the casting scenes, a mother of a teenager admits that she took her daughter on a six-kilometre excursion last weekend, but the girl did not enjoy herself at all; to cheer her up, in the evening they went shopping at Tesco (!) and this made her very happy. One of the directors then 422 �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES asks the daughter to describe how she felt at the store after that exhausting walk. The girl replies: It was... I don’t know... as if it had been raining all day long and then I suddenly saw that the Sun came out. It was cool, fun and pleasant. Strangely, the teenager’s sentence turns out to have far-reaching consequences for the whole film. The fictitious hypermarket’s anthem men­ tions, i.a. shopping that can brighten up a cloudy day (Jak mohou ruze kvesti, kdyz je posmourny d e n .) . After the Kudrnov family leaves Tesco and all push their full carts towards the parking lot, one of the women suddenly cries: Look, the Sun is setting. Klusak and Remunda decided to arrange their grand “opening” on 31 May 2003, the day of a solar eclipse. In one of the scenes the directors are driving a car at dawn (we see the Sun rising) and the radio’s presenter is heard say­ ing: Today we shall witness a solar eclipse. The rising Sun will be unable to shine. On the contrary, it will be more of a shrinking crescent (an amusing association with the scene of casting the families, when a woman asked what name she would choose for the new hypermar­ ket answers: “Horn of plenty”). The announcer then goes on to say: You should not look at this fascinating phenomenon for too long. Get up in the morning and put on your special eyeglasses. And we see both directors in their Hugo Boss suits looking at the sky through dark­ ened pieces of glass, while in the background resounds the hypermarket’s anthem about rose-tinted specta­ cles (Tak prijd se radovat jak dite/ spousta veci omami te/cely svet muzes mit. Chce to jenom trochu chtit/chce to jenom nelenosit/zaparkovat, vzit si kosik, nepromeskat velky den/prisel k nam vas cesky sen). Later, a woman who came three hours before the opening explains that she never participates in this kind of events but her husband woke her up to see the eclipse, so she came incidentally. Weather on the grand "opening” day was beautiful and sunny (as emphasised by those who gathered on the Letnany meadow), but rain poured when the hoax came to light and it turned out that there is no hypermarket. Not one is in sight when across the wet windshields of a car driving away the camera shows the increasingly distant façade of the Cesky Sen hypermarket. We get the impression that the day is coming to a close, although in reality the scene could have been (and probably was) shot on a completely different day. Moreover, at the end of the film newspaper headlines express outrage at the hoax, men replace street posters advertising the hypermar­ ket with advertisements of cigarettes and credit cards, and the last scene is... a sunset; this time it seems to refer not to the feelings of the would-be clients, but to the second game that the directors were playing with the audience. All the elements fit together as in a jigsaw puzzle. Mention is due, however, to one more signal sent by the directors, albeit not in this particular film. They had prepared two trailers (“bloodless” and 423 “bloody”), of which the latter certainly appears to be staged not only because the scenes it contains are not featured in the finished film. It shows how after wouldbe clients found out about the hoax the crowd set off in pursuit after the escaping directors, who managed to jump into a car. Two brawny men, however, step in front of a crowd composed of predominantly senior citizens, one of them taking a baseball bat out of his car’s trunk and bashing it against the front windscreen of the filmmakers’ vehicle. Then the “bald one” drags them out of the car, start shoving, beating and kick­ ing them, and tears the Hugo Boss suits into shreds while a miniskirt-wearing woman enthusiastically batters them with her handbag, presumably spew­ ing obscenities, while the oldsters shout and shake their fists. The filmmakers finally manage to break free and, covered in blood, run in slow motion in the camera’s direction. The overall intention is to cre­ ate the impression of an authentic end to the whole story, although the directors assure that no blows were dealt. Interestingly, the DVD release of Czech Dream featured 32 minutes of bonus footage miss­ ing from the final cut, while the film’s official web­ site includes photos of bloodied directors in ripped clothes next to photos actually inserted in the film. Finally, press material prepared by the distributor for journalists included photos exclusively from the “bloody” trailer. First on the Moon The Russian mockumentary is still in its infancy. Aleksei Fedorchenko’s 2005 Perviye na Lune (First on the Moon), awarded in Sochi15 and Venice16 and writ­ ten by Alexandr Goronovsky and Ramil Yamalayev, is probably one of the first Russian examples of the genre. The fact that local reviewers came up with various neologisms to describe the film, which did not match any categories familiar to them, demonstrates that it was a total novelty in Russian cinematography. Local promotion material described it as documentary drama (a post-modern hoax), and critics wrote about a pseudo-documentary,17 a documentary farce,18 and a documentary look-alike.19 Polish material also called it a science-fiction quasi-documentary, while W est­ ern reviewers applied the term: mock-documentary, already adopted in many countries. In a documentary style the film tells the story of an alleged Soviet space project from the 1930s, culminating with a flight to the moon in 1938 and contemplating the absurdities and tragedies, which had to follow a clash between Stalin­ ist mentality and scientific progress. Its protagonists had a chance to enjoy worldwide fame but instead be­ came victims of Stalin’s dictatorship. The plot begins in Chile, where the Soviet spaceship landed after re­ turning from the moon, and follows Soviet astronaut Ivan Kharlamov (Boris Vlasov) travelling from Chile �Beata Kosmska-Knptmer • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES across the Pacific Ocean and China to Mongolia, un­ til he is captured by the NKVD and sent to a psychi­ atric hospital, from which he eventually manages to escape and, changing his identity in Zelig fashion, to stay on the run from the secret police. Fedorchenko mixes various footage ranging from authentic period film newsreels (sports parade in the Red Square) and fragments of Vasili Zhuravlyov’s 1936 sci-f film Kosmicheskiy reys: Fantistechaskaya novella (The Space Voyage), to scenes meticulously shot to resemble pe­ riod newsreels, imitating NKVD operational materials with suitably distorted picture and sound and subti­ tles made to look old. The interspersed contemporary scenes shot in colour apply the form of a documentary investigation as they follow the ups and downs of peo­ ple involved in the programme (i.a. Ivan Kharlamov, female athlete Nadezhda Svetlaya and circus dwarf Mikhail Roshchin). Fedorchenko declared: Viewers should discover the game’s rule on they own and decide whether they want to participate in it or not.20 As all mockumentaries, also this one finally reveals its actual status in the closing credits, according to which actors portrayed all the characters. Sometimes, the film is amusing (information about shooting archival footage with the aid of hidden, several-centimetre cameras, a dwarf joining the spaceship crew because the size of the spaceship was undetermined, words spoken by a guardian of the NKVD archives: Since everything in­ cluded here was filmed it really took place, or nostalgic. Fedorchenko said: The element of irony is very small, perhaps about 5 percent. The rest is something of a homage to the generation of our fathers and grandfathers, including their honesty and genuine belief in ideas.21 The funny and self-reflective film has the qualities of a mock-docu­ mentary, but the director protests against this term and several others used to describe his work: We didn’t aim for mystification, but for a fantasy drama. Terms like “post-modernism” and “mock-documentary” are not what we intended. Perhaps the genre is documentary fantasy.22 The director distances himself from the film’s associa­ tions with Viktor Pelevin’s space novel Omon Ra, be­ cause it was not his purpose to bring down myths but to recreate the grotesque and tragic character of the past and to symbolically commemorate people who fell victim to a policy intent on proving the greatness of the U SSR at any cost. Fedorchenko regarded the heroism of volunteers taking part in the secret pro­ gramme and put through gruelling training just to become superfluous and destroyed by the system as very important and quite a challenge. The director re­ portedly spent half a year watching old film newsreels to create an exact replica of the visual documentary styles of the 1930s. Thanks to the mastery of cinema­ tographer Anatoly Lesnikov and production designer Nikolay Pavlov the film makes a great job of “imitat­ ing” old newsreels, even though 90% of it is actually 424 footage shot today. Kovalov noted: Fedorchenko does not imitate the arbitrary "flow of life"; instead, he imitates the normative aesthetics of officious film-journals —edu­ cational, instructional, and other types of applied films in­ tended for use in “official work”. He reproduces precisely this method of staging... it is distinctively “an imitation of an imitation". (...) He creates a genuinely monumental image of a unified aesthetics. It is important to remember that in a commissioned film, shots of an official parade are different from shots of a sports parade; that the politi­ cal leadership was to be filmed in one way and ordinary citizens in another; and that in different periods of Soviet power these norms changedP The film starts with the following caption: Status of the film material does not meet the accepted standards of quality, but it has been included in the film due to its uniqueness. This announcement suggests that we shall be dealing with archival footage of considerable sig­ nificance, although genuine period material consti­ tutes 10% of the whole film and is composed of widely known photographs that do not bring anything new to the film but boost its credibility. Although Fedorchenko protests against his film being described as a mockumentary it certainly has a mock-documentary dimension to it and thus can be analysed and inter­ preted as such. The director constructed the film us­ ing elements typical for a documentary: iconography, black-and-white archival newsreels and period film material (secret NKVD footage) as well as present-day “talking heads” commentary (shot in colour). Some 90% are look-alikes, which the director - as in every mockumentary - indirectly suggests to us from time to time, and the “talking heads” are actually actors, although obviously we do not find out until the final credits. In this case, laughable statements made by some of the characters should be recognised as hints about the real status of First on the Moon. Allegedly discussing the filmed events, their comments actually concern something completely different, are taken out of their original context, and when introduced into that of the film sound outright absurd. First on the Moon begins with a large close-up, which viewers mis­ led by the title may identify as the surface of the moon. As the camera pulls back, however, it turns out that this is the Earth, with someone digging with a hoe. Black-and-white footage, as if from an old newsreel, shows Chilean peasants who, naturally in their native language, describe - the commentary suggests - a huge meteorite. We immediately called the police - says one of them - but what can our police do? When my wife was robbed, they arrived two months later. Since the closing credits feature information that material from the site where the “Chilean orb” fell is property of a Chilean natural science museum, the footage may actually be genuine; more, the peasants may be really discussing a meteorite, but the audience usually does not know �Beata Kosmska-Knppner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES what the film’s various non-Russian speaking witness­ es are saying, because their comments are drowned out by a Russian translator. Comic image-commentary juxtapositions also act as a signal, e.g. the black-andwhite “newsreel” Soyuzkinozhurnal nr. 54 noyabr 1936 titled: Continuing Tsiolkovsky’s Work. The off-screen narrator speaks about Young Pioneers repeating Tsiolkovsky’s experiment with a special centrifuge, and we see them putting a goose into a pot placed on a bicycle wheel, covering the pot with a lid and turning the wheel; finally, once the task is accomplished, they raise their arms in a Pioneers’ greeting. Another scene shows thoughtful older men in white overalls, prob­ ably scientists, surrounded by metal skulls, ribs and spines. One of them in earnest explains the goal of their research: the creation of a Soviet man with metal bones, which will protect him in a collision with a car. Another example - an alleged Secret Service instruc­ tion film: The Technique of Applying the SK-29 Camera for Secret Observation, with the caption: For profes­ sional use only. The voice-over informs us: Cameras are used for obtaining materials compromising the subject and the black-and-white footage shows a girl standing by a bed and a m an... shaving her legs. In the same absurd instruction film a soldier takes a small camera out of a briefcase, with the commentary explaining: You can hide the SK-29 camera anywhere you want, in a briefcase, in a woman’s purse, on the street and in a room. A caption appears: Unfold the shoulder strap. A n off-screen direc­ tive instructs: The camera may be used without a stand in assorted situations. Caption: Keep your distance. We see a woman and right behind her - a spy with a briefcase filming her. In another allegedly secret NKVD mate­ rial in Fedorchenko’s film the off-camera commentary informs us: Subject under observation —Ivan Kharlamov, and we see Kharlamov (or rather the actor portray­ ing him) walking up to a street stall, buying matches, entering a room, lying down on a bed, walking up to a window and looking out of it while smoking a ciga­ rette. The comical nature of the whole situation is the effect of a juxtaposition of serious off-screen commen­ tary with the completely insignificant nature of situ­ ations from the life of the observed subject filmed by the secret, hidden camera and the very fact that such trivial material was preserved in the archive. An even more interesting signal comes from a frag­ ment supposedly shot at the Film Archive in Moscow, where an old curator of the NKVD archive, walking among shelves full of film cans, says: Since everything included here was filmed, it had actually taken place. Next, black-and-white footage pretends to be archival material from the 1930s and shows Ivan Sergeyevich Kharlamov; the off-screen narrator informs us that Kharlamov was wounded when suppressing a rebel­ lion in Turkistan, but we see him in an idyllic scene, delightedly posing for the camera while sitting on a 425 camel. A t this stage, there comes to mind a question: why do these presumed remnants of old newsreels fo­ cus on Kharlamov (clearly the only person the cam­ era follows) already before he became a renowned, accomplished engineer? And if this is confidential material shot by the Secret Services, planning to re­ cruit him, then why did Kharlamov (and only he) react to the camera’s presence (look in its direction, wave)? In addition, the opinion voiced by the archi­ vist is complemented by a statement made by a man bedridden in hospital, probably a former agent, who says: You are asking strange questions, comrade director. There was nothing of this sort. My memory is good but I don’t remember anything. Both declarations sound es­ pecially interesting in the context of one of the film’s last scenes, with soldiers burning numerous film reels taken out of cans, probably property of the archive shown earlier. Another hint are the fake smiles of the persons posing for the camera. One of the metal bone scientists is artificially and nervously laughing directly at the camera, although his colleagues seem not to notice this, absorbed by their urgent activities. Since what they are saying is ridiculous and their occupation is absurd, this man’s conduct questions their gravity, producing the impression that he is unable to help laughing and slip into the appointed role as earnestly as his colleagues. Amusing doubts can also be inspired by the film’s iconography. The colour footage displays an old book with Chinese writing and prints suppos­ edly presenting the construction of a spaceship. The off-camera commentary discusses spaceship construc­ tors from, i.a. the eleventh century, a treatise on this subject dating back to 1320, and nineteenth-century Russia, where battle missiles and submarines were de­ signed. The documents, prints and old encyclopaedias on display may all be authentic but they do not neces­ sarily show what the commentary is suggesting. The same holds true for some of the possibly genuine news­ reel fragments accompanied by not automatically true commentaries, e.g. a fragment of a newsreel with cou­ ples dancing at some sort of a ball (perhaps on New Year’s Eve) features commentary claiming that the ball celebrated Kharlamov’s accomplishments. Typi­ cally for a mock-documentary the film also contains fabricated newspaper cuttings with headlines match­ ing the film’s topic, e.g.: The last of the astronauts passed away in his workshop before the production of our film wrapped up. We see young people putting a spaceship into a chest. The project was terminated, people disap­ peared. Now it turns out that there was nothing. But there was a rocket. We see some kind of a black-and-white chronicle, with street traffic and a paperboy. Narra­ tion: In March 1938 news about the fall of a fireball in Chile was in all the papers. We are shown people read­ ing newspapers on a tram and old press headlines: “Herald Express”: Passengers of “Fortuna” airliner saw �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES a fire ball; “El Mecurio”: El Sol cayo Sobre Chile. Ovnis o pruebas militares? (The Sun fell over Chile), “L ’Echo de Paris”: Meteorite? Comete? Martiens?, "Il Buonsenso”: La Sfera Cilena —I Dei sono ritoranti in Cile? (Chilean globe. The gods returned to Chile?), “Daily Express”: The Chilean Ball —a League of Nations Special commission investigation. A headline: The secret of the Chilean globe revealed. Narration: A shepherd found debris of foreign aircraft in the mountains. Caption: Chile. 200 kilometres north of the town of Olyagua. The area where the “Chil­ ean globe” fell. Off-screen commentary: The Chilean globe fell on 24 March 1938. Suprun’s rocket took off a week before on 16 March. Our production crew went to Chile. We watch the trip: And we found it. A tiny part of the dashboard of the very first Soviet spaceship. Local peasants sold the rest for 125 dollars. The film also con­ tains look-alike elements introducing mystery, con­ spiracy and secrecy, e.g. frames from supposed NKVD footage with German officers (actors in costumes, we learn later) observing candidates for the secret mission diving into water. When the director asks Fattakhov: How did the Germans come about?, he replies that he does not know, because this was a secret project. No further comments, because the planted suggestion is supposed to stir the viewers’ imagination. Successive takes illustrating the secret project show water being poured on the candidates (as in old psychiatric hospi­ tals) and then soldiers leading a... piglet with imple­ mented electrodes. Next, Material no. 9: a piglet in a spacesuit is placed into a rocket and launched. The animal then lands with a parachute and two soldiers pose with it for a photograph. Apart from the mock-documentary-style film newsreels in Sergey Livnev’s Serp i molot (Sickle and Hammer; 1994), the list of Fedorchenko’s significant predecessors includes Vitali Mansky’s project Chastniye kroniki. Monolog (Private Chronicles. Monologue; 1999) - a compilation of amateur video films the di­ rector received from people from every former Soviet republic, telling the story of a fictitious protagonist born on the day before Yuri Gagarin’s space flight (11 April 1961); his death coincides with the end of the Soviet era. Polish mock-documentary parodies The Polish cinema as yet has not featured such spectacular mock-documentaries as the examples dis­ cussed above. Nonetheless, one of the first films in which certain (Degree I) mockumentary elements can be found is Krzysztof Gradowski’s 11-minute TV film: Déjà vu czyli skąd my to znamy (Déjà Vu or Where Have We Seen This, 1978), realised at Studio Minia­ tur Filmowych, a parody of popular educational films and programmes shown at the time as part of so-called school series. Just like a full-blown mock-documentary it ridicules the documentary style, statements of so- called ordinary people caught on camera, TV com­ ments by experts, professionals and specialists, scien­ tific jargon and empty rhetoric, scientific discourse, etc. The film begins with thank-you’s listing the peo­ ple who helped with its production, but this time grat­ itude is expressed in an absurd way, mocking the cus­ tom adopted by many directors. The voice-over says: From the Author. I consider it to be a pleasant duty to thank Prof. Jerzy Borowa, Ph.D., for his sympathetic atti­ tude to the film’s project presented to him at the Magnolia restaurant. The screenplay was based on the theses of his fundamental work: Rewarding Positive Adjustments (a black-and-white photograph with an autograph below it. The man in the photo moves, takes his glasses off, smokes a cigarette and then freezes in a new pose). I also want to publicly express my gratitude to Assistant Professor Jan Pracz for his acceptance of the three-dimen­ sional method assumed during the film’s production. Thanks to his kind consent we have obtained a complete perspective illusion, which will require the viewer to main­ tain absolute discipline of looking at the left side of the frame with the left eye and, respectively, at its right side with the right eye (the man in the photograph is smok­ ing a pipe and reading a book). I would like to thank the management of the Division of Assignments at the Depart­ ment of Resources of the Ministry of Imitated Illusions for letting me study the practical benefits of optimistic percep­ tion (the man in the photo is drinking alcohol). Finally, I would like to express my deepest gratitude to Director Kuliszka who by withholding special care and an atmos­ phere of particular sympathy for my modest undertakings decisively contributed to the film’s creation in its present shape and dimensions. Intertitle with caption: Case 1 and the sound of some sort of an off-camera psychiat­ ric examination: Man aged 48, railway worker, does not admit to any hereditary dispositions. As a child often used to skip school to go to the movies. Masturbates since 14. While hypnotised confessed to an on-and-off sexual rela­ tionship with a seamstress living nearby. Previously sought the aid of an herbalist. We hear the patient’s account (dubbed by Krzysztof Kowalewski): This is what hap­ pened. I’ll describe it in chronological order. I was crossing the street in no particular hurry because I was already late. I’m walking, it’s cold, and I’m thinking to myself: “Good thing I’m wearing a warm padded jacket". Now, a doc­ tor’s office, with a model of the human brain standing on the desk. A staged visit of the patient follows, shot in black-and-white. The railway worker on one side, the stone-faced professor (portrayed by Jan Himilsbach) on the other, taking notes and tapping his pencil against the table-top. When the patient starts talking we watch the discussed events in colour: I came closer and saw Africa on the Kaiser-panorama poster. “I’m going to take a look at it", I’m thinking to myself, because I am a fan of all things exotic. To my surprise the pictures show me walking through the snow, but with whom and where? 426 �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES Something wasn’t right. “Oh well, I can still afford to pay 6 zlotys for the ticket", I thought to myself and went inside. Poor decision, but I wanted to see what was going to hap­ pen next. I sit down, arrange the device, and guess what I see? My entire life right in front of my eyes. First, the town house in 16 Koźla Street, where I was born. More, I grew up there. Then my wedding photo. I got married in Łódź and, honestly, it was great fun, but only the wedding. I’m still looking at the photos: now I’m in a steam engine, laughing, at work, not really looking like myself. Later I’m shown being rewarded for putting a freight train from Elk on a side track because otherwise it would have massacred the 386 passenger train from Toruń. Never mind. But then I see myself looking into the camera in front of the Kaiser-kamera place, and this got me really annoyed be­ cause a moment later I was once again walking through the snow, and so on, the same thing over and over again. It is not about the six zlotys; I wonder what’s wrong with me. Back in the professor’s room: There is absolutely no need to worry. From a scientific point of view the case is banal. Here is a chart. The professor reaches for a chart with a brain diagram. The whole screen becomes filled with an animated colourful diagram featuring circled areas captioned with mysterious abbreviations. To simplify matters, let us assume there are three consciousness zones. It is your sub-consciousness that transmits certain images. The shapes and colours reflected by the Kaiser-kamera are then presented by the consciousness as reality. Stratton dis­ cussed this phenomenon already a long time ago. Diagrams and drawings with animated arrows describe Strat­ ton’s experiment. After each bath he used to recall the image preceding it for the purpose of marking the cleanli­ ness scale. See, you should always look ahead to a bright future. Titlecard with caption: Case 2. Voiceover: Former model, aged 35, currently a teen fashion designer. Complains that people closest to her fail to understand her. Speaks of herself as a man. Since her stay in Paris, which she visited as a correspondent of the “Mloda moda" week­ ly, has been involved in flagellation and horseback riding, uses Old Spice cosmetics and a Kharkov electric razor. Has a neglected personality inventory. A t the same time, the professor and the woman (Lucyna Winnicka) are arguing. Professor: Please calm down. Try to imagine that it was I who came to you and not the other way round. I’m listening. Woman: I’ve always liked fruit drops. I used to enjoy 20 to 35 decagrams a day. Three months ago a doctor forbade me to eat sweets due to hyperacidity. Ever since then I’ve been dreaming the same thing over and over again. The woman’s fantasy world is now presented in colour. I dream that I am completely alone. An envoy of the president of New Heartburn usually appears more or less an hour before dawn. He asks me to come in (castle, women in men’s clothes). They hypnotise me and offer the position of Minister of Confectionery. I agree and ac­ cept gifts (piles of gifts). Then the doctor appears in the form of a hideous insect. The professor has dozed off. 427 Professor! the woman cries, he wakes up and says: Oh well, take a teddy bear from a child and he will dream about a bear (reaches for a chart). Compensatory delu­ sions, a somewhat infantile reaction, but entirely proper. We are shown diagrams and charts with animated ar­ rows. The professor’s voiceover explains the determi­ nation of the subject matter of dreams: At the stage of non-rapid eye movement sleep your appetite for fruit drops selectively activates the cerebral cortex and cortical centres of the brain, in this way creating dreams. Their subject matter, regarded as reprehensible and repressed in a given culture, easily matches the accepted norms of another cul­ ture. This is why I think you should leave for some time and, so to speak, just look around. The slightly disap­ pointed woman smiles with a sceptical look. Titlecard with caption: Case 3. Voiceover: Patient aged 27, deliv­ ery driver. Claims that as a child he took part in games played with a turkey. Has been drinking exclusively recti­ fied spirit ever since a young boy. As a school student was tempted by —as he described it —chemical experiments. Together with a storeman of the enterprise employing him sentenced to two years in prison for setting fire to a ware­ house. Pills received from the prison doctor did not help. Animated chart presents a Hans Kuliszka experiment, drawings and arrows. Examined with the Roschasch test and put through the Kuliszka experiment, expressed readi­ ness to change his surname, profession and remuneration. The professor requests: Please take off your glasses. Chewing on a match, the patient (dubbed by Stefan Friedman) takes off his shades and says: My wife and mother-in-law forced me to make this appointment. The point is that I was on a business trip with my colleague to Częstochowa and as usual we stayed at the Dworcowy hotel. We entered the room, the window curtains were drawn, and just to fool about I told my friend: “Want to bet that there’s a firefighter on the roof of the home across the street?". He replied: “Yeah, right”, opened the curtains and there really was a fireman, asleep, by the way. A col­ our film shows a firefighter sleeping on the roof of the house across the street. I also would like to mention that I haven’t seen the fireman before nor knew him, so I couldn’t be in league with him, because as soon as Kazek realized that he lost the bet he accused me of plotting the whole thing with the fireman. And my wife sent me here because this is not the first time that something like this happened. Professor: Great. You know what, the thing is that you experience déjà vu in its pure form with no un­ necessary components. The professor clambers on his knees onto the desk while the patient is glad that his affliction is unique. The professor, up to now uptight, bored and drowsy, finally stirs: I am going to build a theory based on your case. An animated chart presents Wrangel’s curve, omitting Prof. Bialkowski’s points. Pro­ fessor’s voiceover: We shall give Prof. Białkowski some­ thing to talk about. We shall deform Wrangel’s curve and raise the threshold of possibility. The railway worker �Beata Kosińska-Krippner • THE PARODIC NATURE ... IN MOCKUMENTARIES walks through the snow. The same voice, which previ­ ously read the author’s thank-you letter, now says: In other words, we can allow ourselves to enjoy a moment of happiness. Yet another blank spot has disappeared from the map of the extensive field of knowledge about the world and life of man. A clear and concrete explanation of the phenomenon of déjà vu is another step taken on the path to an increasingly complete comprehension of man’s con­ scious and socially shaped existence. Our accomplishments once again confirm that obstinacy and, most of all, compe­ tence are decisive for success in each domain of creative investigation. From beginning to end, the film’s amusingly absurd plot is the reason why its construction resembles that of a typical educational production with experts, dia­ grams, discussions of concrete examples illustrating sci­ entific theories, etc. The ensuing parody challenges the viewers’ trusts in films of this kind and habitual belief in their "veracity”. It also questions their status of “serious cinematic form” which as it turns out, can incorporate an absurd topic while keeping all ingredients intact. One of the first films recalled in this context24 is Marek Piwowski’s Egzekucja długów, ludzi... (Execu­ tion of Debts, M en..., 2001), a parody of investiga­ tive TV shows with a journalist interviewing the wit­ nesses and participants of a given event and from time to time offering his own commentary. The film is dedicated to an old-age pensioner-victim of a bank swindle orchestrated by an alleged businessman. The pensioner recounts the events on camera, with the film crew following him to the bank and shooting his conversation with the imposter. Although everything about the film appears to be rather realistic, Degree III mockumentariness is “spoilt” at the very beginning for the sake of Degree I mockumentariness when the director sends a single, but important signal to the au­ dience by casting himself as the journalist. Naturally, those unfamiliar with Marek Piwowski might treat the film as a journalistic account for much longer. Fans of sophisticated Degree III mock-documentaries, how­ ever, regret that the part did not go to someone en­ tirely unknown or, on the contrary, to a celebrated journalist specialising in such broadcasts, especially since the film progresses in an interesting direction by describing the illegal operations of mysterious banks and ways of collecting debts. The “journalist” talks to a gangster - a debt enforcer, who wants to protect his privacy but nonetheless matches our media-shaped belief of how a criminal should look. The film be­ comes increasingly absurd due to its increasingly ficti­ tious appearance (allusions to the staging applied in factual programmes), and ends with acts of violence caught on camera. Or perhaps this is only our imagi­ nation (we witness the practice of evoking the pursuit of sensational news and references to the “accidental” filming of “live” events). 428 Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 See: B. Kosińska-Krippner, Mock-documentary a doku­ mentalne fałszerstwa, “Kwartalnik Filmowy” 2006 no. 54-55. Planete channel broadcast the film in 2005 as: Operacja księżyc. During the Fantastic KINO.LATO Festival at the Kino.Lab cinema in Warsaw (1 July - 2 September 2006) the film was shown as: Operacja Luna. Producer: Point du Jour Production and Arte France. The interview was published on Arte's website: http:// arte-tv.com/de. http://www.planete.p/cgi-bin/pla/forum/topic/1-52-51/1. T Sobolewski, Kosmiczna manipulacja, “Gazeta Wyborcza” 1 April 2005, p. 17. Planete used this title. Other viewers, including the author of this text, noticed the dog already on the first occasion with no need to watch the film frame by frame. http://www.tvp.pl/View?Cat=1874&id=199905. Fantastic KINO.LATO Festival 1 July 2006 - 2 September 2006, KINo.LAB in Warsaw. Quotation from press material supplied by Vivarto, the film's distributor. T Jopkiewicz, N a druga stronę, http://film.onet. pl/9713,24721,1. The Stopklatka portal also called Year of the Devil a false documentary. The song, one of whose versions dates back to 1609, is known as: Hey, ho, Nobody Home, Rose, Rose, or Peace Round. The most popular variants of this particular verse are the following: Hey, ho, nobody’s Home meat nor drink nor money have I none Still I will be very, very merry or Hey, ho, nobody’s home meat nor drink nor money have I none Yet I will be merry Music Hynek Schneider, words Tomas Hanak. Best debut and critics' award at the Kinotavr festival 2005. Horizons Documentary Prize at the 62nd Venice International Film Festval in 2005. Term used by Oleg Kovalov Russian term used by Viktor Matizen: asmeshka nad dokumentom (English: mockery of the document). Russian term used by Andrey Plakov: poddel’naia dokumentalistika (English: counterfeit documentary film), in: A Plakov, Perviye na lune, “Kommersant" 10 July 2005. V. Matizen, My ne poliruem vremia, “Novye izvestiya”, 6 June 2005. Quotation after: T. Birchenough, Inspired Lunacy, “The Moscow Times”, 30 September 2005. Ibidem. O. Kovalov, Aleksei Fedorchenko: First on the Moon (Perviye na lune) 2005, “KinoKultura. New Russian Cinema”, 14 January 2006 http://www.kinokultura. com/2006/11r-firstmoon1.shtml. W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po “Wielkim Bracie”, Kraków 2004, pp. 193-194. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfd3fac066678e8b436390bc99ef66ba.pdf bcf3d6eb7565846c75c0c9906712a8da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6145 Title A name given to the resource The Androgyne Who Fell to Earth / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.391-401 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kosińska, Karolina Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I n 1998, more than a quarter of century after the brief rise and fall of glam rock, Todd Haynes made a filmhomage about glam pop-culture and its icon, entitled: Velvet Goldmine (in Poland it was shown under the not very apt title: Idol).1 Haynes’ film was not, however, an ordinary "biography” of a given epoch or sub-culture - it was, as I have mentioned, an homage but also an attempt at an analysis of a phenomenon, a discovery of all its con­ stitutive elements and, finally, a colourful synthesis that was not supposed to describe glam rock but to become one of its products. Glam was attractive and extravagant, and thus ap­ peared to be superficial. Until recently, it was regarded as merely a brief, kitschy and trivial moment in the his­ tory of popular music, and efforts to introduce it into a wider social or cultural context were rare. True, glam works of the most important artists of this trend - David Bowie, Lou Reed, Iggy Pop, Brian Eno or Brian Ferry were examined with appreciation (although also some­ times with a pinch of salt), but deeper reflection on the phenomenon as such did not, for all practical purposes, exist. Only recent years brought publications whose au­ thors decided to treat the phenomenon in question as just as essential for studies on subculture (and thus popculture) groups as a sociological analysis of mods, hippies or punks. The extraordinary diversity of the meanings of this trend, its complexity, inter-textual qualities and, predominantly, subversive potential were noticed. The revolutionary character of glam rock revealed itself in an immensely bold (much more so, as it became appar­ ent, than in the case of the hippie ideology) approach to manners and morals, sexuality and identity in general. It proposed experiments with sexual and gender identity by going on the assumption that identity is something that we can create ourselves and that it is a fluid and open category succumbing to manipulation. In this fash­ ion it tried to blur the boundaries and differences be­ tween the feminine and the masculine, the hetero- and the homosexual; glam negated social norms up to then extremely closely guarded and inviolable (even by such supposedly revolutionary ideas of freedom as those pro­ claimed by hippies). Glam started to be treated as a text, an extremely self-aware construct, each of whose ele­ ments was part of a well-devised strategy. An exagger­ ated and over-stylised aesthetic of glam, considered up to then to be an empty form with no ambition to express anything but itself and a product cynically intended for consumer-oriented young people, proved to be a code and content by no means trivial but full of melancholic irony combining enormous, brilliant subversity, unlim­ ited eroticism free of all norms and a longing for the un­ attainable. Such contents were found in the superficial and the formal, in artificiality, exaggeration, and theatri­ cal qualities so characteristic for glam. Those categories comprised a message liquidating the traditional division into form and content. 391 KAROLINA KOSIŃSKA The Androgyne Who Fell to Earth Glam Glam rock (in America also known also as glitter rock) emerged in Great Britain during the early 1970s. Naturally, it had its precursors and phenomena that from the point of view of ideology, customs and, in particular, aesthetics strongly inspired it. In the UK they included undoubtedly the mods subculture and in the U SA - the milieu of Andy Warhol’s Factory. From the mods (whose name is an abbreviation of "modernist”) glam borrowed a certain approach towards style and aesthetics envisaged as a supreme value decisive for identity and individuality. From the habitués of the "Factory” and pop-art it took the obliteration of boundaries between art and pop-culture, a demonstrative game played with one’s creation and image, and, predominantly, sexual freedom expressed in that which was glam’s raison d’etre, i.e. gender-bending and the negation of the binary nature of boundaries. The discovery of the concrete moment in which glam emerged as fully mature remains controversial; the same holds true for resolving the question: who was its “original” and “true” initiator? For some critics and fans this was the appearance of the T. Rex band in the once highly trendy and extremely influential British TV mu­ sic programme: "Top of the Pops” on which Marc Bolan, the band’s frontman, appeared in full make-up and with eyelids dripping with glitter. For others, the alpha and omega of glam and its unquestioned king is its most popular star - David Bowie. In this case, the borderline moment could be either Bowie’s album: The Man Who Sold the World (mainly due to the controversial cover on which the longhaired singer lounges on a highly decora­ tive sofa posing in one of his famous “man dresses”). The most spectacular occurrence, when glam was first noticed as a fully formed (musical) genre and trend (fashion and pop culture) and which ultimately affected its form, was Ziggy Stardust - a mysterious androgynous arrival from the stars, who came to Earth in order to save it from an­ nihilation. With his irascible although cold allure (of a strangely sexual nature) he captures the planet and hyp­ notises crowds. Ultimately, however, Ziggy succumbs to the worshipping throng and his narcissism takes over: he abandons his noble mission and fantasizes about falling �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH in love with his ego. In order to rescue the Earth and himself Ziggy must slay his ego and depart. The Ziggy character proved to be exceptionally em­ blematic and ultimately prophetic for glam. First, he was the realisation of a postulate of greatest importance for the entire trend - the creation of a persona, a totally arti­ ficial identity that, albeit extremely evocative, would not conceal its invented nature. Ziggy was a construct stem­ ming from fantasy, a combination of futuristic imagina­ tion and longing for the past and innocence. He origi­ nated from fantasy and thus was not part of the human, earthly order. As a construct he was to be directed to a great extent against complete “naturalness” - the ethos of the culture of the ‘60s, cultivated by hippie artists, who in a programme-like manner were expected to be authentic, genuine, and natural. Through such created constructs as Ziggy glam was supposed to say that “natu­ ralness” is full of hypocrisy and, moreover, that as such it simply cannot exist. Identity and image are always but creations - there is no primal substance. The only choice we have is to allow to be fashioned by social norms and demands (regardless whether belonging to conservative societies or the ostensibly progressive, such as hippies) usurping the right to naturalness, correctness, and truth or to take over control over self-creation. By negating the conceit of naturalness glam opened a path towards unfettered creativity, whose substance was to be one’s body, way of life, and identity. The question about pri­ mary nature and “truth” no longer had any sense - that what was essential was incessant creationism, the fluidity of categories and their constant metamorphoses instead of petrification in hermetic and untouchable definitions. Ziggy (and thus Bowie) urged his fans to experiment with their image and identity, to create themselves no longer in an opposition to, or upon the basis of any sort of norms but as part of the latter’s total rejection. The slogan: ”Be as you are” must be changed into: ”Be as you want to be” (a similar formula: don’t dream it - be it, can be found in the Rocky Horror Picture Show directed by Jim Sharman in 1974. Although Sharman’s film cannot be directly as­ sociated with glam it had numerous common features and from the ideological and aesthetic viewpoint it was maintained very much in its spirit). Such an approach to one’s identity (in particular sexual) became the glam programme and part of its strategy and ideology. Ziggy was an embodiment of these postulates. By observing the principle of resigning from the binariness of gender, sex, and sexuality Bowie created Ziggy as an ideal bisexual androgyne, not so much a combination of both genders as their negation. He was supposed to ex­ ist beyond them without depriving himself of combined sexual potential. In this manner Ziggy became a deter­ minant of the glam style, a fashion he devised and which transcended the conventions of the masculine and the feminine and combined an enormous number of stylistic tracks and references. This sui generis hybrid was com­ 392 posed of elements originating from assorted cultural con­ texts, albeit always oscillating around an ambivalent and never ultimately defined ideal of androgyny. Ziggy was envisaged as a mysterious creature from the stars, a com­ bination of a sexless, remote, and ideal body, demonic, dehumanised, and minimalistic futurism, and nostalgia for the opulent cabaret from the turn of the nineteenth century and the 1920s. The extremely slender Ziggy/ Bowie was usually dressed in a shiny latex costume con­ cealing all symptoms of sex and colourful high platform boots. His outfit was supplemented by vivid make-up and startlingly orange hair. Although Ziggy is, as a rule, perceived in categories of bisexuality it would be more apt to use the term “pansexuality”. His purpose was not so much to desire as to be desired regardless of gender or sexual orientation. Bisexuality, even if only due to its name, refers to binariness - and Ziggy transcended and thus eliminated binariness itself and its principle. He was primarily an object of desire whose entire essence flirted with his fans. More, from the very onset to the end Ziggy functioned as a fantasy, a conglomerate of the dreams and desires of his fans - at no moment in his existence did he claim the right to be “genuine”: he was supposed to be an idea and a substance, and to live in a world of fiction and not facts. His presence could never be pal­ pable, nor his identity - recognised, diagnosed, and en­ closed in a definition. With the exception of Bowie none of the glam art­ ists created a character of this sort. The others2 - Marc Bolan from T. Rex, Brian Eno and Bryan Ferry from Roxy Music, Iggy Pop of The Stooges, Lou Reed from the Velvet Underground or the New York Dolls - op­ erated rather with their image, always remaining within the domain of gender-bending and referring to the camp stylistic. Marc Bolan resembled a fairy-tale elf straight out of a J.R.R. Tolkien story combined with a drag queen in strong make-up. Brian Eno in his cosmic and gloomy costumes could have successfully appeared in a horror story with elements of science fiction. On the other hand, the style represented by Brian Ferry contained the elegance of gangsters from the 1930s, American kitsch of the 1950s, and the nonchalance of the mods - all with an addition of distinct sexual ambivalence. Lou Reed, however, came from the integral milieu of Andy Warhol’s Factory. Reed, a member of the precursory (in all respects) Velvet Underground was to transfer the Factory into new aesthetics, an embodiment of a danger­ ous and colourful life unfettered by any sort of norms, and of total openness as regards sex and gender. Reed also represented a climate of drug-induced self-inflicted destruction and decadence, so characteristic for the mu­ sic of the Velvet Underground and the ambiance of the Factory, and ultimately essential also for glam. An ex­ treme example of such self-destructive creation was Iggy Pop, today described more often as a precursor of punk rock than one of the authors of glam. Pop represented �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH the animal element, sexuality conceived not as created on the surface of the body but as pure albeit transgressed nature. While Lou Reed was to be a male version of a femme fatale in dark make-up and with black nail polish, Pop on stage became the embodiment of unpredictable and hysterically wild sexuality - he harmed and exposed himself while sprinkling glitter. The theatrical nature of his performances consisted of ostentatious “naturalness” closer, however, to untamed instinct rather than to the ”authenticity” which the hippies wished to personify in the 1960s. Although none of these artists (with the ex­ ception of Bowie, who has to be viewed as separate from Iggy) decided to publicly announce homo-- or bisexuality or to openly overcome hereteronormative coercion, they all transcended it in a more creative way - their trans­ gression consisted rather of creating (sexually) undefined images while always leaving room for uncertainty and as­ sumptions. It is ambivalence and not declaration that was to become one of the key principles of glam. Sexual­ ity was to be deprived of all definitions, to be left to its own potential unlimited by all norms or social conven­ tions. In addition, sexuality was outfitted with a costume and made-up so as to mark just how conventional and artificial was its image and enclosure within binding binariness. Since the deconstruction of sexuality is always accompanied by a costume, the latter can be arbitrarily changed or created anew and experiments can be carried out while violating the conventionalised. Camp From the viewpoint of its essence and significance glam was a phenomenon strongly enrooted in camp sensi­ tivity - not only regarding aesthetics but also that, which could be called its “policy”. To an extremely large degree the camp aspect of glam corresponds to an attempt at its description (not definition - since the definition of camp is by the very nature of things an impossible feat; its recognition is a question of intuition) presented in Su­ san Sontag’s famous Notes on “Camp” (1964).3 True, the essence of camp would be fondness for the unnatural, a predilection for extravagance based, on the one hand, on excess and, on the other hand, on passion, the ambition of creating something very serious that, however, fails but simultaneously does not lose any of its intensity as well as genuine pleasure and involvement (which often may produce pathos that ceases to annoy and starts to entertain). Camp taste has an inclination for the purely decorative and visual, which accentuates the texture of things and their sensual surface. A camp thing or charac­ ter wishes to be unusual and that feature is, as a rule, to manifest itself in exaggeration and splendour, in glamour. Camp tries to be aristocratic but often this quality turns out to be false and pretended and resembles costume jewellery that although not “genuine” can still make an impression. First and foremost, camp has a predilection for the theatrical and the artificial, aesthetics or rather over-aesthetisation, in which the distinction between the aesthetically “good” and “bad” is no longer binding. The camp dandy will not shy from vulgarity and is capa­ ble of elevating the low to a high rank. Although this description matches glam perfectly, camp in its glam version often negates the theses pro­ posed by Sontag, who claimed that camp emphasis on style assumes neglect of the content concealed beneath the surface of style. The “ideology” of glam tries to prove that content can be actually the surface itself and that it does not lose any of its value or gravity. It is simply the division into style and content, form and content that is liquidated. Sontag, however, negated the political nature of camp even though camp as such and its glam “variant” are predominantly subversive and thus political and nev­ er remain neutral. Camp provokes, and hence is involved in non-normative culture relegated to the margin and of­ ten socially branded (even if this involvement assumes a frivolous and not overly serious form). In this sense, glam matches better those attempts at describing the nature of camp that are proposed by theoreticians trying to expand and modify Sontag’s canonical text and to reconcile all writings that criticise it. David Bergman wrote: First, eve­ ryone agrees that camp is a style (whether of objects or of the way objects are perceived is debated) that favours “exaggera­ tion", “artifice" and “extremity". Second, camp exists in ten­ sion with popular culture, commercial culture, or consumerist culture. Third, the person who can recognize camp, who sees things as campy, or who can camp is a person outside the cul­ tural mainstream. Fourth, camp is affiliated with homosexual culture, or at least with a self-conscious eroticism that throws into question the naturalisation of desire.4 In turn, accord­ ing to Jack Babuscio camp is defined and established by four key features: irony, aestheticism, theatricality, and humour.5 Irony is supposed to refer to the contrast be­ tween a given individual (or object) and his/its context.6 In this way, irony combines opposites: male/female, high/ low, fictitious/true. For irony to be effective it is neces­ sary to endow it with some sort of a concrete spectacular shape - the art of camp therefore relies largely upon arrange­ ment, timing and tone1 - hence the overblown aestheticism and even over-aesthetisation. Hence also the enormous pressure on the superficial, the external texture of things. Babuscio remarked that style is the medium for self-pro­ jection, the carrier of meaning, and the expression of emotions; it is never “neutral” but is always constructed and exists rather as a form of awareness.8 It is also always subversive and accentuates the non-continual by con­ trasting things that are ostensibly contradictory; in this way it undermines the very principle of constructing such standards - the binding principle of banality. Although camp is often associated with kitsch (and sometimes is even called conscious kitsch), the two phenomena are separated by an essential difference: camp assumes ear­ nest involvement - the ability to strongly identify oneself 393 �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH with that, which is regarded as camp. On the other hand, kitsch is artistically shallow and vulgar and focuses on sensation; kitsch is sentimental and superficial.9 The es­ sence of camp is not its flamboyant aesthetics but rather the code concealed within it and its evocative character (kitsch is not intentionally subversive). Camp does not stop at depiction as such - it constantly stresses that we are dealing with presentation and convention. Discussions (more or less theoretical) about glam em­ phasize its visual, aesthetic aspect while ignoring mean­ ings contained in visuality; those satisfied with the de­ scription alone did not see any need to analyse the causes of constructing such aesthetics. The point of departure is the name itself - glam (glamour) - assuming that the most prominent component was exaggerated and lavish form (usually featuring the artificial opulence of costume jewellery). The essence of the phenomenon, however, appears to be something else. As Brian Eno, one of the representatives of glam, declared: I have to say that the “Glam” part was the wrong idea to focus on. For me it wasn’t so much about glamour so much as the idea of chang­ ing identity or thinking up your own identity. Whether it was glamorous or not was actually accidental.10 In other words, form as such, although ostensibly designating only itself, indicated the contents concealed within. In a truly camp paradox the content was not separate from the form but was contained in it. Now for a moment back to Sontag’s text. By con­ stantly stressing camp’s predilection for artificiality she assumed that the likeness typical for camp is that of the Androgyne. Sontag maintained: (...) The most refined form of sexual attractiveness (as well as the most refined form of sexual pleasure) consists in going against the grain of one’s sex. What is most beautiful in virile men is something femi­ nine; what is most beautiful in feminine women is something masculine (...) 11 and stressed: Camp is the triumph of the epicene style. (The convertibility of “man” and “woman,” “person” and “thing.").12 In other words, all style, that is, artifice, is, ultimately, epicene.13 Glam understood this de­ pendence perfectly. Style and artificiality were based on diametrically comprehended creativity independent of what we call “Nature”. In this mode, the identity that each one of us creates for himself should be not only the “reversal” of that “Nature” (to act against one’s sex) but fully independent. Consequently, in glam that, which is genderless is more popular than that, which is bisexual and combines the masculine and the feminine. Longing and desire Velvet Goldmine was intended as homage to a past ep­ och, its music and ideology. It was not supposed to be a monographic study of glam. Haynes wanted to avoid any sort of documentariness. He was more interested in the film being glam in itself, so that its construction and stylis­ tic were governed by the same laws as glam creativity and narrations by glam rockers. Velvet Goldmine is thus more 394 of a dream, a recollection brimming with the nostalgia of someone for whom glam became a borderline moment in defining his identity. This is the reason why the whole story is seen through the eyes of a fan - Arthur, who as a journalist is to resolve ten years later the mystery of the feigned murder of a former glam-rock star, Brian Slade. Arthur, now grown up and disillusioned with reality, is compelled not only to find out about the fate of the ob­ ject of his youthful fascination but also to go on an in­ ner journey and settle accounts with his rejected wishes and longings. Although Haynes applied a construction strategy familiar from Citizen Kane by Orson Welles - a single story seen by numerous witnesses - the narration, deprived of all traits of realism, compels us to think that Arthur’s experience and recollections are of key impor­ tance. We watch a combination of recollections, imagi­ nation, and dreams, for which facts are but an inspiration and which can be never verified. This is an extremely well conceived operation - the story we watch is only a construction composed of many others, interlinked and overlapping. None can possess a status more authentic or credible than others. The same strategy is present in each symptom of glam rock creativity and appears in queer theories. That, which we recognise as a fact - someone’s history, identity - is a construction, while access to socalled truth is impossible. The essence of things as such does not exist; there is only its depiction. There is no such thing as primal nature - all is the work of culture. This is why in Velvet Goldmine nothing claims to be the sole truth and fact. This is not to say, however, that we are dealing with pure fiction - the director tried to treat the two categories as equal, to obliterate the boundary between them, and to render their status identical. Once we name them, facts become fiction and the latter can always become facts for someone who wishes to recog­ nise it as such. In order to create a complete albeit auteur synthesis of glam rock Haynes followed all the paths that could have led to and from glam, those that could have be­ come his inspiration, and those that he inspired himself. More, the director defined glam rock as the most quot­ able moment in rock and roll, a great collage of sources14 This is also why the film is made of scores of short texts, quotations, and references. First and foremost, while tracing the precursors of glam rock it resorts directly to Oscar Wilde, who in Velvet Goldmine appears as a magic child dispatched from the stars, the owner of an emeraldamulet. Glam rock was also inspired by the American “glamour” of the 1920s (hence a portrait of Jean Harlow in the office of Slade’s manager), eighteenth-century sa­ lons, and the decadent fin de siècle cabaret. The intersex­ ual network is woven very finely - the director made use not only of his own trails but also references contained in the works of glam rockers; hence citations from Genet and the inter-war Berlin cabaret. The very core of the narration - the story of Brian Slade and Curt Wild - is �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH composed of facts taken from the lives of Bowie, Pop, Reed, Eno, Ferry and Bolan. Haynes extracted the most constitutive and essential components and used them to create the history of glam rock embodied in the love story of Slade and Wilde. All references in Velvet Goldmine indicate culture texts dealing with non-normative sexuality as well as the construction of identity by applying the external, the aes­ thetic, and the visual. Haynes was interested primarily in glam rock’s ostentatious artificiality conceived as a me­ dium, style as a means of expression, creation that builds identity, and the overcoming of binariness in the do­ mains of sexuality and gender. In this fashion, the film’s prime theme is the glam androgyne envisaged as a sub­ versive person opening up new possibilities, something that remains outside the polarised gender order, and thus an object of desire that fascinates because it comes “not from this world”. This is not, however, the Platonic version of the androgyne belonging to the primeval order of things, a symbol of completeness, purity, pre-sexuality, and uni­ versality. The glam androgyne is sexual, or rather out­ right pansexual. As Stella Bruzzi claimed: The androgyne (...) has been conceptualised as a pre-sexual Platonic ideal (...). Such flights into intangible, symbolic fantasy capture only half of the power of an image.15 The second half was to be composed of irresistible, overwhelming corporeal­ ity and sexuality. According to Bruzzi the androgynous figure stands on the borderline between two spheres - the imagined and the real. Eternal unfulfilled longing for the ideal would be, therefore, combined with desire. Longing creates a fantasy whose force is its eroticism. This is not to say that the aesthetics of the andro­ gyne must be a combination of the features of the femi­ nine and the masculine. It does not necessarily have to be a blend of both sexes and can be their negation or rather that of binary division as such. While not being either a woman or a man, the androgyne can still possess overwhelming erotic force, even if only because by exist­ ing outside the boundaries of that, which is known and understood, he personifies mystery, unpredictability and that, which is not subjected to norms and categorisation. In other words, he also carries danger and risk by stir­ ring a wish to cross the reality that we know, with which we can became familiar, and which we can name and experience. Surprisingly, such an image of the androgyne appears in the visual arts extremely rarely. If authors actually de­ cide to construct a character that is to blur or transcend boundaries between genders they usually restrict them­ selves to conventionalised phenomena of transvestism, transsexuals or cross-dressing.16 Meanwhile, none of these categories realises the conception of the androgyne because they all retain the binary division of the sexes even if they link their elements. Stella Bruzzi declared: Whereas cross-dressing is a collision between genders, which 395 are nevertheless identifiable, androgyny is a fusion that can encompass these shifts and permutations. Despite signalling danger and transgression, the cross-dressed or “dragged-up” body still utilises the differences between the sexes for effect (■ ■ ■ ).17 In this manner, solid banality remains the founda­ tion. The blurring of differences that characterises the andro­ gyne is, conversely, more dangerous and destabilising because it incorporates eroticism.18This sort of eroticism is based on endless uncertainty and doubts, on a simultaneous rec­ ognition, and its lack, of the ambivalence of the androgy­ nous image. The spectator perceives the discontinuity of the identity of such a creature and does not harbour an illusion that he is seeing a woman (or a man dressed as one) or a man (or a woman dressed as one). It is ex­ actly ambivalence that seduces, and by doing so forces us to forget about discontinuity while telling us to fall in love with ambivalence as such. It cannot be classified or categorised since there is no clear-cut definable category beyond femininity and masculinity. The androgyne is neither feminine masculinity nor masculine femininity, nor is he an improvement of one of the genders because he negates the principle of the existence of gender in general. He is something quite distinct - ideal eroticism independent of the division into genders, sexes, and sex­ uality; more, since androgyny assumes the obliteration of boundaries between the sexes it also presupposes the blurring of the delineated limits of sexuality.19 This is not to say that it instantly implies bisexualism, because that category, together with the significant prefix: “bi-“, is also negated. Homo--, hetero--, or bi-sexuality are replaced by pansexuality, which encompasses all combinations and reaches the very essence of sexuality; it exists outside all categorisation. Naturally, from the very beginning the most impor­ tant were longing and desire - the structure of Velvet Goldmine and its aesthetics are subjected to these two categories. All tension between the characters and thus also the manner of showing them (always from the per­ spective of one of them) is tinged with longing and de­ sire. The most important in the construction of the film is the category of memory: narration is based on the mu­ tual permeation of recollections and dreams, while their depiction is deprived of realistic features and over-aestheticized so as to show desire, on the one hand, and to arouse it, on the other hand. By using the same structural principles as those in Citizen Kane, Haynes offered sever­ al sources of reminiscences - we hear stories successively recounted by persons who had been close to Brian Slade; these stories had been changed into a myth by those who in some way had been betrayed by him. Nonetheless, visualisation is not based merely on their voices - it is the fantasy of Arthur, a fan and a collector of those reminis­ cences that creates imagery. The stories told by Cecil, Mandy and Curt are filtered through Arthur’s suddenly awakened memory, suffused with rejected longing and desire. In this manner, all that we are watching is a trans­ �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH position of reality, fiction founded on the latter. Impor­ tantly, this fiction possesses the status of the only truly existing space. Facts are created or rather recreated, and even reconstruction is mere fiction. In Velvet Goldmine the supreme principle is construction conceived as nega­ tion of the natural, the in-born, the real and that, which exists in it. Here, everything is a product - events, rec­ ollections, and even the characters themselves. Among the latter the most sophisticated and best representatives of the ideal of the androgyne are Brian Slade, Curt Wild and Jack Fairy. First and foremost, all the characters are a conglom­ erate of concrete features, of “authentic” people - David Bowie, Iggy Pop, Lou Reed, Brian Eno and Bryan Ferry. The parenthesis is particularly important since it indi­ cates the fact that the public identity of those artists, just like their pseudonyms, was a creation, fiction; that they invented artificial persons for the sake of their work and the audience (although only Bowie decided to devise the characters of Ziggy Stardust, Aladdin Sane and Thin White Duke - who were to be clearly distinctly uncon­ nected with him as David Bowie). The successive level of the construction is determined by the performance of the film protagonists - Brian Slade becomes Maxwell Demon (modelled on Bowie-Stardust); Curt - a star brought up by wolves, the embodiment of uncivilised atavism; Jack Fairy, in his gown and jewels, functions as a sophisticated drag queen (rather than as a transvestite) endowed with irresistible but upsetting charm. Each changes into some­ one else, constructs a persona that, in turn, becomes a manifesto, a programme, a provocation, and, more im­ portantly, a performance. The next level could contain the likenesses of particular characters existing in the memory of other protagonists, very much mythologised and filtered through ever-alive emotions. For Mandy, Brian remains a sweet boy although unyielding and ruth­ less in his battle for fame, for whom she had sacrificed her youth. For Cecil, he is the embodiment of an ideal and the greatest disappointment (elegance walking hand in hand with a lie). Finally, Curt conceived Brian as a quintessence of his fantasy and, at the same time, a sup­ plement of himself. The portrait of Slade in the memory of persons close to him is a construction born of desire, longing, and suffering, since the ideal not only never changed reality but became conquered and trivialised by it. There remains only Arthur and his return to teenage fascinations. Although we hear Mandy, Cecil and Curt telling stories, we see them through the eyes of Arthur who performs the function of the visual narrator. His vi­ sion is pure fantasy - based on trivial and already consid­ erably falsified (as a rule, mythologised) knowledge about the idol possessed by each fan. The image of Brian, which he retained, is a mixture of facts obtained from news­ papers, posters and photographs, song lyrics, emotions experienced while listening to records, and youthful fan­ tasies that were supposed to supplement the image of the 396 star. Arthur’s Brian and Curt are fantasies, the products of his imagination, fiction closer to the wishes cherished by him than to reality. The most important for our reflections appears to be the last category of constructing the person and person­ ality, contained in the fan-idol relationship, as well as the protagonists’ transference into fiction, into the personas that they had created for themselves. Those two types of the construction of identity (or personality) in Velvet Goldmine are very strongly connected with the category of an obliteration of boundaries between the genders, a devaluation of the binarity upon which they had been based up to then. The same holds true for desire - sexu­ ality in Haynes’ film ceases it be hetero-- or homosexu­ ality just as gender is no longer male or female. Brian­ Maxwell, Curt, Jack or Arthur - all realise the ideal of androgyny, although each in his own, personal, and dis­ tinct way. From the very onset, the plot of Velvet Goldmine takes place in fairy-tale sets. In 1854 a falling star soaring across the sky above Dublin explodes in lavender sparks. It leaves behind on Earth, in the household of Mr. and Mrs. Wilde, a child - the future Oscar, wrapped in fab­ ric clasped with an emerald pin. The latter proves to be a talisman, an emblem, and a carrier of certain inner force and charisma enjoyed by each successive owner of the jewel. A hundred years later, the seven-year old Jack, beaten and persecuted by his peers, finds in the school playground the emerald wedged between pave­ ment flagstones. He returns home along a path leading across an excessively adorable, over-aestheticized, and ostentatiously artificial and fairy-tale landscape - a sym­ bol of a mythical happy childhood that the boy cannot enjoy. Already as an owner of the gem he stands in front of a mirror and takes a close look at his cut lip, slowly smearing the blood as if it were lipstick; suddenly, he becomes pleased with his reflection. He has created a new version of himself, certain of his value, and aware that his place in the world lies beyond the rigid and bru­ tal norms of the schoolyard, in a land of fantasy full of strange flowers and subtle perfumes, a land of which it is joy of all joys to dream, a land where all things are perfect and poisonous. 20 This opening sequence combined with an off-screen text tells us that little Jack is the heir not only of the aesthetics of Oscar Wilde but also of the latter’s way of thinking (e.g. in The Portrait of Dorian Gray). It also shifts the focal point of the film from the conflict between the accepted norm (approved identities) and that, which is situated beyond, the existence of a world devoid of norms. Haynes wished primarily to enter the world (even if artificial) of characters negating norms. By making use of stylistics and a structure resembling a dream he presented reality devoid of polarised identi­ ties, values, and categories, leaving his protagonists and reality unidentified and open, and prohibiting their clas­ sification. �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH The grown-up Jack becomes an androgynous creature "guided” by the inherited jewel.21 His androgynousness, however, is realised in categories belonging to the dis­ course of binarity and understandable for the surround­ ing (which recognises norms). He is treated according to the common understanding of a transvestite - a man, probably homosexual, who dresses as a woman. He does not provoke laughter or becomes a caricature of any of the genders - although this was the way in which the (popular) cinema usually showed all sorts of trans-gender protagonists. Wherever he appears, Jack is admired and respected. To apply a distinction proposed by the theore­ ticians of camp - Jack Fairy belongs to high camp, to its aristocracy, and all criteria defining low camp are absent. Haynes stressed upon numerous occasions that Jack is the source, the first ‘"genuine” example of his genre, and that his magnetism benefitted all others. And yet he does not comprise the centre of fascina­ tion for all protagonists. It is Brian Slade-Maxwell De­ mon who arouses the greatest desire. Interestingly, Slade is shown as a usurper who seduces Jack and steals the jewelled pin, thus seizing its power. Nonetheless, Brian’s creation, i.e. Maxwell Demon, is someone totally new, ”prepared” and moulded by Slade’s numerous experienc­ es and inspirations but never merely their commonplace conglomerate. As Cecil recounts, Brian’s tender introduc­ tion to the theatrical underworld would leave a dramatic impression. He thus became acquainted with the revue theatre demi-monde (outstandingly low camp), full of aging transvestites and homosexuals. Inspired by what he saw on stage and backstage, little Brian gave his parents performances during which he became Little Richard - yet another icon inspiring glam rock artists. Then, in the spirit of numerous boys from the suburbs, he joined the mods, the first true dandies of pop —and known to just about any indiscretion when a good suit was involved. Their philosophy was to become the philosophy of glam - the most important is creation, pose, and a radically stylised image. Identity and personality can be constructed on the body without succumbing to social pressure. Just as in the case of each subculture, the mods were recruited from among young people whose basic principle of exist­ ence was rebellion. This time, they revolted against the greyness and boredom of the surrounding world, the pu­ ritan mentality of the middle class, and the working class ethos. Ostentatious consumerism expressed disdain for everything that is common, and the cult Vespa scooter became a symbol of independence while a well-cut suit was to be an attribute of perfectly designed individuality. Within this context it was obvious that in the working and middle class environment, as a rule rather conserva­ tive, mods could function as “effeminate” (in contrast to the rockers in their leather jacket and with heavy motor­ bikes). Haynes undoubtedly made use of this stereotype - his Brian-mod exploits his pedantic image of a dandy, i.a. to seduce other boys with a girlish appearance. 397 Brian endlessly observes and spies upon that, which is decisive for the magnetic force of others. This is the force that he perceives first in Jack and then in Curt, who becomes his one true passion and, at the same time, the embodiment of the ideal lover for Maxwell. His relation­ ships are, as a rule, based on desire - not so much for corporeality as for the image of successive fascinations. Brian wishes to stir the same type of unrest and the same ambivalent and undefined emotions. He wishes to be­ come that, which he desires, and just like Ziggy Stardust he desires his ego. This is not to say that Haynes sees the source of Maxwell’s power in pure usurpation, although he distinctly makes it clear that among all the protago­ nists Brian is the only who betrayed and lost the battle waged against imposed, hostile reality. The charisma of Brian-Maxwell was simply granted to him by those who believed in his image, who waited for him, and for whom he expressed that, which they wanted to see. Although Brian created Maxwell, the latter functioned only in the imagination of his fans as a fantasy devised by them, each time different and matching their most intimate and in­ dividual longings. A feedback effect - Brian offers others his image and they fill it with meaning and give it back. Hence - if we accept Arthur’s perspective as central in the narration of Velvet Goldmine - the strongly mytholo­ gised characters and space, the obligatory structure of a dream, the conspicuous over-aesthetisation, and the obliteration of the difference between fiction and fact, dream and reality. The indubitably overwhelming power of Brian/Maxwell comes from his androgyny. As has been mentioned, it not so much links both genders or becomes a “third” one as negates the existence of any sort of gender. Max­ well is supposed to be an arrival from the stars and thus does not have to be a human being. His “alien” nature, although dehumanised, is, however, suffused with eroti­ cism affecting everyone regardless of gender and declared sexual orientation. His eroticism does not arise from an increased potential, the supposed attribute of a combina­ tion of man and woman, but rather from the fact that it remains a secret. Since no one knows who Maxwell is, no one is capable of describing the character of his sexuality. It is the unknown and not enhancement that is decisive for his power. Interestingly, Maxwell’s persona, urging his fans to join in constant fun and experimenting with their identity, proposed the rejection not only of the binary nature of gender and unambiguous hetero-- and homo­ sexuality but also of the existence of any sort of defined gender or orientation. The construction of identity was to take place outside these categories and to be totally independent of them. Since, however, we are unable to move beyond them and the culture that founds them, such creation is outright impossible. There remains the process of juggling with the attributes of femininity and masculinity, keeping a distance towards them, and com­ prehending their conventional character. At the same �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH time, such experiments can produce extremely creative effects - we can imagine only two genders as stable; even if they were to be represented in countless variants they will be always enclosed in two "camps”. Each representa­ tion that would exist somewhere between them would be only temporary and could not become stabilised because there does not exist a defined category that would render it immobile. This is the reason why each androgynous character shall possess a unique character - he can never become petrified and turn into a matrix, to be later re­ peated. Queer and the performative character of identity Velvet Goldmine is a queer film and its author is one of the foremost creators of a current described by the critics as the New Queer Cinema.22 The recounted sto­ ry of glam rock, its “biography”, was "rendered queer”, passed through the filter of queer theories - even super­ ficial acquaintance with them can prove to be very im­ portant for deciphering the film. Naturally, it would be difficult to assume that the authors of glam rock during its peak period were conscious of the subversive char­ acter of this trend; the director, however, was undoubt­ edly aware of it when he introduced the phenomenon of glam rock into a widely understood history of queer culture (formulated, necessarily, backward), since he discovered in it twin-like similarity to the queer view of reality, sexuality, and identity - the fluidity of cat­ egories, the rejection of hermetic definitions, the over­ coming of the binary. Haynes noted upon numerous occasions that the early 1970s (and glam rock above all) constituted the last truly diverse, productive, and 398 progressive period open to new ideas and the toppling of taboos, especially within the sphere of sexuality. The sexual revolution was not brought about by the 1960s but by the 1970s. The earlier decade assumed free love, but actually it was still limited by obligatory heterosexu­ ality and the binary nature of cultural gender. In this sense, it paradoxically remained conservative. On the other hand, the 1970s, together with glam rock, were, the director claims, a quintessence of truly liberated sexuality. What was so interesting about the glam era was that it was about bisexuality and breaking down the bounda­ ries between masculinity and femininity with this androgyny thing. It was about breaking down barriers (...).23 Hayes perceived in glam not only a lens that gathered all these elements but also an immensely important link in the chain of queer culture. In common use the term "queer” functions as a con­ cept-umbrella encompassing all those sexual identities and sexualities that remain outside the norm of the bina­ ry division of gender and homosexuality. Contemporary theories concerning the domain of queer increasingly frequently tend to include within their range identities whose nature is determined not only by non-normative sexuality or sexual identity but also by social class or race. In a word, the category of sexuality ceases to be the sole category for queer - just as essential is every identity that for one reason or another is excluded, relegated to the margin, discriminated or branded by those guarding the norms. In this manner, the theories of queer focus more on identity in general than on sexuality; finally, the con­ struction and perception of norms (and thus also that, �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH which is regarded as normal) depend on the way in which we see the creation or construction of identity. The theories of queer oppose the same logic that of­ fers dichotomies based on what we recognise as concur­ rent, or not, with norms. They go on the assumption that the foundation of oppression is binary division.24 This is why "queerness” as such is to be based on the instabil­ ity (or constant destabilisation) of identities regarded as “hard”, invariable, and natural. It is to overcome divi­ sions, blur boundaries, oppose their hermetic qualities and ossification, and thus propose fluidity, the flexibility of all categories thanks to which it will become feasible to topple an order built on dichotomies and thus the foundation of eventual oppression. Naturally, reasoning of this sort is enrooted in a constructivist approach pre­ supposing that all identities functioning in social order (sexual, gender, racial or class) are merely a construc­ tion produced by that order. Contrary to the essentialist model, its constructionist counterpart negates all con­ ceptions maintaining that identity is in-born and embed­ ded in the psyche of each person from his birth, and that it is “natural”. In this manner, it discloses the same order that makes use of the essentialist approach envisaged as a tool of social control serving the retention of binariness, norms, and order itself. Stability denotes immobilisation, and instability - creativity and development. Queer sup­ ports the second option. This manner of perceiving identity leads us in a straight line towards theories represented by Judith But­ ler, who in a number of her works described the concep­ tion of performativeness, which pertains to identity. In: Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity25 Butler intended to undermine universal reflections on identity as essence, substance, something inherent that precedes all sorts of discourses, relations or conditions. In this manner, she criticised reasoning characteristic for essentionalism, and thus also “the metaphysics of sub­ stance” that, she stressed, still exists in philosophical and sociological thought. Butler evoked those conceits by fol­ lowing the example of Nietzsche or rather his commen­ tator, Michel Haar, who claimed: (...) a number of philo­ sophical ontologies have been trapped within certain illusions of “Being” and “Substance” that are fostered by the belief that the grammatical formulation of subject and predicate reflects the prior ontological reality of substance and attribute. These constructs, argues Haar, constitute the artificial philosophical means by which simplicity, order, and identity are effectively instituted.26 This “metaphysics of substance” permeates also thinking about the categories of gender - the body is conceived as a substance, a domain in which gender is inscribed, closely stemming from that body (and its biology). By the very nature of things, the body carries gender, which in turn affects directly connected cultural gender and desire (in the heteronormative order focused in an obligatory manner on the other gender). For Butler one of the most important undertakings intent on un­ 399 dermining such an approach is the division of the en­ forced gender/sex/sexuality triad; this would mean that a biological woman does not have to be a cultural woman who due to her nature desires men ("cohesive” both bio­ logically and culturally). Shattering this triad would also signify resignation from gender binariness and thus open a path towards all those identities that do not find fulfil­ ment in such binariness. Our reflections attach greater importance to the con­ sequences of rejecting the "metaphysics of substance” - if the latter collapses then all categories based on it and resulting from its logic will lose their raison d’être. Since substance and essence are mere illusions there is no origi­ nal model on which cultural gender is to base itself nor does there exist any “original” model of man and woman realised in countless copies; the very concept of natural­ ness loses its sense. We are dealing here with sui generis reification - that, which appears to be natural, inborn, primary, and pre-discursive is only an artificial product, the outcome of neutralisation that while suggesting naturalness and pre-discursiveness retains the stability of the genders, their binary division, and the order based upon it. The essentialist model becomes replaced by a constructivist one - the “original” or the “ideal” are only social constructs. The performative character of identity is supposed to consist of a constant repetition of that “original” or “ideal” and its bodily realisation by means of gestures, behaviour, and the creation of outer appear­ ance, with this process of repetition producing an illusion of naturalness, the stability of the object and its identity. There exists, therefore, only the copy, which, in a man­ ner of speaking, creates the “original” that, furthermore, exists exclusively in the symbolic sphere and is a fantasy copied by subjects exposed to socialisation/culturalisation21 Butler wrote: Gender is a kind of imitation for which there is no original; in fact, it is a kind of imitation that produces the very notion of the original as an effect and consequence of the imi­ tation itself. In other words, the naturalistic effects of heterosexualised genders are produced through imitative strategies; what they imitate is a fantastic ideal of heterosexual identity one that is produced by the imitation as its effect. In this sense, the “reality" of heterosexual identities is performatively consti­ tuted through an imitation that sets itself up as the original and the ground of all imitations28 She claimed, however, that the “roles” that we assume, those ”ideals” constantly imi­ tated and embodied by us, are imposed from above and we have no field for manoeuver - as a subject, we cannot select our “role”. We receive it under coercion and have no impact upon it; nor can we reject it or accept another one since we are incapable of acting outside the “matrix of intelligibility", a set of standards and norms that define the way in which we are to look like and behave and who we are to be so that society could accept us and rec­ ognise us as “normal” individuals. Those who transcend this matrix, beings that are not enclosed in definitions or norms of identity ’’cohesion”, are usually delegated to the �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH margin, branded, excluded or ignored. In this situation, a purposeful realisation of a non-continuum (i. e. to shat­ ter the sex/gender/sexuality triad) by, e.g. applying the drag queen practice, is a strategy of submersion intent on breaking the compulsory identity continuum in order to reveal its artificiality, and thus the artificial character of its stability. Although we are capable of trusting the feminin­ ity of a woman, the anxiety, fear or animosity of many people are caused by the femininity of a man. Such panic is associ­ ated quite possibly with the unspoken suspicion that femininity could be accessible also to men. This would denote that it does not originate from some sort of feminine specificity, its biology or essence, regardless of its comprehension, but that the source exists elsewhere —beyond the subject!29 By referring those conceptions to characters created first by the authors of glam rock (less consciously) and then by Todd Haynes (more consciously) one can notice that the fascination they produce has the same founda­ tion as the above-mentioned fear and anxiety. It is suf­ ficiently reinforced so that the characters not so much undermine the stability and cohesion of the identity triad as totally ignore it. The androgynous creatures of glam do not exceed the matrix of intelligibility but bypass it, just as they ignore all standards pertaining to the neutral­ ised "original” or "ideal”. The androgyne of glam is not a drag queen combining the feminine and the masculine in some sort of a phenomenal melange - in that case we would be able to still recognise which of its elements cul­ turally belongs to which gender. The androgyne noncha­ lantly resigns from the attributes of either gender. Natu­ rally, there remains the strategy of subversion because glam and its androgyne constantly mark their artificiality and demonstratively admit that they are only a copy of a non-existent original. This copy, however, makes no claims to being a substance, an essence that is the begin­ ning of everything. Glam seems to be saying after But­ ler: there is no gender identity apart from its expression; identity is performatively constituted by “expressions” alone, which are perceived as its effect. In daily life, Butler stressed, we imperceptibly try to neutralise this theatralisation (this is the source of its success), but glam and Haynes’ protagonists consciously emphasize theatralisation; in this way they simultane­ ously celebrate it and shatter and deconstruct it. It starts being noticed, which is not to say that it is condemned or rejected. It simply changes its appearance - Bowie, Bolan, Pop, Reed, Eno or Ferry followed by Jack Fairy, Brian Slade, and Curt Wild no longer theatralise their cultural gender, which is supposed to follow their biologi­ cal gender and decide about sexuality, but they theatralise their androgynous identities, their cultural genders that, paradoxically, do not exist since there is no “recipe” for a true androgyne, no stable matrix. In this manner, such activity emphasizes that the idea or primary sub­ stance has no raison d’être - the androgynous personas of the mentioned artists are only temporary realisations 400 of some fleeting fantasy that makes no claims to being the source and basis of any sort of identity. True, these are fantasies, but they do not belong to any norm based on the illusion of "firm” identity, substance or compul­ sory binary sex/gender/sexuality order. Fantasies are to oppose such a system; more, they are supposed to be constantly aware of the fact that they are no more than mere fantasies. It was the idea of Curt more than anything, this —image. Which, of course, no one could ever possibly live up to, Mandy says to Arthur at a certain moment. As long as there exists the awareness of “being fiction” there exist preserved creativeness, liveliness, and ensuing sub­ versiveness. Once that awareness vanishes loss becomes inevitable as does joining the binding, heteronormative system. Perhaps herein lies an explanation of the fall of Ziggy and the transformation of Brian and his betrayal. The latter can possess yet another essential mean­ ing for understanding Velvet Goldmine - once again the study by Judith Butler proves helpful by referring to psychoanalytical theories on identification and desire.30 Butler wrote: Any intense emotional attachment thus divides into either wanting to have someone or wanting to be that someone, but never both at once. It is important to consider that identification and desire can coexist, and that their formulation in terms of mutually exclusive op­ position serves a heterosexual matrix.31 In the case of the protagonists of Velvet Goldmine this mutual exclusion is overcome. Arthur desires Brian and Curt because, i.a. he wants to be like them. The same process occurs not only in all fan-star relations but also in relations involv­ ing the stars, e.g. Brian-Jack, or Brian-Curt. Certainly, great importance is attached here to the violation of the principles of the obligatory order of the sex/gender/sexuality triad; true, almost all the lead characters in these relations are men (Mandy has been bypassed and other subversive women are simply missing, a fea­ ture that is actually characteristic for glam as a whole). More, these men not only reject heterosexuality but also the binding ”realisation” of biological gender by cultural gender - none of them ”represents” a man or plays his role. On the other hand, all build on their bodies an identity that does not belong to the order of any cultural gender. They ”are“ not men but they also “are” not women (only Jack Fairy could produce certain doubt) - nor “are” they even a combination that could be understandable within the paradigm of the binary order of genders. Their performance is situated totally outside categories. In such a configuration identification and desire could merge into one, since there is no binariness that would be capable of dividing them. To be like someone else does not denote copying - emulation could be un­ derstood only in the categories of a function. Brian does not want to look like Jack nor does he want to copy his creation - he wants to possess the same force as Jack. Since he understands that this force stems from the un­ �Karolina Kosińska • THE ANDROGYNE WHO FELL TO EARTH defined nature of identity and its instability this is on what he focuses the desire of imitation. The androgyne cannot exist without an image. After all, he does not possess substance and does not exist as a palpable, real being because he is situated outside that, which is imaginable and can be categorised. To exist in the physical reality of daily life means to apply the rules of that reality and thus the categories and norms suggested by culture. The set of those categories is strictly defined and regulated even if it succumbs to constant transfor­ mations. The trans-gender character can transgress or negate such categories and norms; he can rebel against them but will be always dependent on their existence. He is embroiled in the definiteness of the “feminine” and the “masculine” and can only juggle them but will never free himself from them. The androgyne, however, possesses such liberty but can exist only as an idea or an image that cannot be examined to the end. The transference of this idea and image onto a screen is a task just as subtle as it is extremely difficult. Ignoring that, which is known, and entering, even if only by means of a visual presenta­ tion, the domain of the unknown and even the unrec­ ognisable appears to be an absurd undertaking and one doomed to failure - how could we show something that is actually non-existent? A mere product of fantasy? The cinema, however, can offer us fantasy, and the means of film expression are capable of not so much presenting it as proposing a feeling (or premonition) of its presence. If the androgyne can exist somewhere film can offer him space as long as the latter resembles a dream and never touches the Earth. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Endnotes 1 Velvet Goldmine is the title of one of David Bowie's most outrageous songs. 2 I omit such secondary characters as Gary Glitter and Suzi Quattro and the bands Slade and Sweet. 3 S. Sontag, Notes on „Camp", full text accessible from: http://www.math.utah.edu/~lars/Sontag::Notes%20 on%20camp.pdf (accessed 19.12.2013) 4 D. Bergman, in: Camp Grounds. Style and Homosexuality, ed. D. Bergman, Massachusetts 1993, pp. 4-5. 5 J. Babuscio, Camp and the Gay Sensibility, in: Camp Grounds... , op. cit., p. 20. 6 Ibid. 7 Ibid., p. 21. 8 Ibid., p. 22. 9 Ibid., p. 23. 10 B. Hoskyns, Glam! Bowie, Bolan and the Glitter Rock Revolution, Faber Paperbacks, 1998. 11 S. Sontag, op. cit. 12 Ibid. 13 Ibid. 14 http://www.theasc.com/magazine/nov98/velvet/index. htm interview for "American Cinematographer”. 15 S. Bruzzi, Undressing Cinema. Clothing and Identity in the Movies, London/New York 1997, p. 176. 16 The term: cross-dressing means "changing” into a costu­ me culturally ascribed to another gender. This pheno­ 401 29 30 31 menon should not be identified with transvestism, in which it has a rather erotic sub-text; cross-dressing is usually a wider concept and exceeds the sphere of perso­ nal experience. As a social act it could become an instrument of subversion. On the other hand, it is worth keeping in mind that there is no single binding defini­ tion and that existing ones are subjected to constant transformations and, as is usual in such cases, give rise to numerous polemics. Bruzzi, op. cit., p. 176. Ibid., p. XX. Ibid., p. 175. Quotation from the film. Jack is very loosely inspired by Brian Eno and Bryan Ferry, members of the Roxy Music band, regarded as one of the artistically superior within glam rock. From them Jack borrows his surname and a disturbing, innate cha­ risma, often attributed to Eno who rather distinctly realised the merge of two genders while strongly accen­ tuating features belonging to the stereotype of feminini­ ty. See: K. Kosińska, Drzwi już otwarte. New Queer Cinema, www.celuloid.pl, no. 1. 1.10.2003. (http://celuloid.pl/ artykuly_cale.html?artykul = 71efcd0813a93cd&numer=1). www.avclub.com/articles/todd Haynes 13566. See: J. Gamson, Must Identity Movements, in: Queer Theory/Sociology, ed. S. Seidman, Cambridge, 1996, p. 396. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity, Routledge, New York-London 1990. Ibidem, p. 28. D. K. Balejko, Teatr ról płciowych. Teorie o performatywnym charakterze tożsamości płciowej w oparciu o film Jennie Livingston Paris Is Burning oraz teksty teoretyczne Judith Butler, in: Gender w humanistyce, ed. Małgorzata Radkiewicz, Kraków 2001, p. 136. J. Butler, Imitation and Gender Insubordination, in: The Lesbian and Gay Studies Reader, eds. H. Abelove, M. A. Barale, D. M. Halperin, Routledge, New York-London 1993, p. 313. D. K. Balejko, op. cit., p. 137. Further on Butler mentioned the equally interesting problem of the nature of the existence of identity and its constitution. First, she recalled Freud and his theory of incorporation, which she then compared to the concept of mimetic identification expounded by Mikael BorchJacobsen and Ruth Leys; to a certain extent she accep­ ted both. These conceits suggest that the psychic sub­ ject, identity, is never primeval or stems from itself, neither is it cohesive and self-identical. It is always con­ stituted by the Others. Finally, Butler combined both theories into a single one. Although they may exert a considerable impact on an interpretation of the relations between the protagonists and comprise a base for further reflections within the context of Haynes' film, due to insufficient space I shall concentrate only on identifica­ tion and desire. Ibidem, pp. 316-318. Ibidem, p. 316. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/985edbac05a43bf8d7db94df0c67442a.pdf 79b89ce8735c71314b77558fbc2e33d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3526 Title A name given to the resource Listy i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.185-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kotula, Franciszek, Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 �nej Polsce, L w ó w 1905). W r. 1737 p r z e d s ą d e m m i e j s k i m t o c z y ł s i ę proces, p o n i e w a ż j e d e n z k u p ­ c ó w p r z y w i ó z ł p o t a j e m n i e do miasta „50 p ó ł s e t ków płótna podgórskiego maglowanego" (Arch. m . P r z e w o r s k a , k s i ę g a s ą d o w a z l a t 1733—1740, s. 122—123, r . 1737). 3) Kontynuacja wyroków i rozkazów powszechnych w Galicji i Lodomerii Królestwów, L w ó w , za r o k 1782. Jest to k s i ę g a r o z p o r z ą d z e ń urzędowych, a w niej znajduje s i ę u n i w e r s a ł o d n o ś n i e do ochro­ n y l a s ó w . N a s. 166 c z y t a m y . „ T u t e j s z e g ó r y [ t j . w Galicji], k t ó r e n a j w i ę c e j lasami s ą okryte, dzie­ lą się na trzy gatunki: w odnogi czyli Podgórze, w ś r e d n i e g ó r y i w g ó r y karpackie czyli Tatry". Ś r e d n i e g ó r y to n i e w ą t p l i w i e B e s k i d y , a o d n o g i to — j a k w i e m y — p o d g ó r z e z t a k i c h się w ł a ś n i e s k ł a d a . Dalej: „ P o d g ó r z e takie m a położenie, iż ich lasy prawie wszędzie d o s t ę p n e są". 4) Ł u c j a n T a t o m i r , Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski, Kraków 1868, s. 12: „Podgórze Niskiego Beskidu (okolice T a r n o w a , Wojnicza, W i ­ s ł o k i , S a n u i W i s ł o k a ) " ; s. 343: „ Z a J a n a I I I z b u ­ d o w a n o p i e r w s z y p i e c w y s o k i , a za Z y g m u n t a I I I dopiero zaczęto korzystać z r u d żelaznych na Pod­ górzu Karpackiem". 5) E m i l H o ł o w k i e w i c z , Powiat rzeszowski, z cyklu Wędrówki po kraju, L w ó w 1879 ( w P r z e w o d n i k u N a u k o w o - L i t e r a c k i m ) , s. 516: „... s t a n o w i ą j e r o ­ d z i m y p o d g ó r z e , m a ł e K a r p a t y " ; s. 529: „ P o d g ó r z e rzeszowskie". 6) P r z e m y s ł a w D ą b k o w s k i , Ziemia Sanocka w XV stu­ leciu, cz. I , L w ó w 1931, s. 97: „ N a p o d g ó r z u k a r ­ packim, w ś r ó d łagodnych wzgórz, pokrytych gę­ s t y m i d z i e w i c z y m i jeszcze l a s a m i [...] l e ż a ł J a ć ­ mierz [...]". A o ludności Podgórza tak pisze (s. 98): „ M u s i a ł y m i n ą ć c z t e r y s t u l e c i a , z a n i m z o d m ę t u najrozmaitszych narodowości, polskiej, ruskiej, niemieckiej, wołoskiej i węgierskiej, w y ­ ł o n i ł a s i ę p o l s k a j a k o ta, k t ó r a m i a ł a wycisnąć stanowcze p i ę t n o na charakterze osady". T o o k r e ś ­ l e n i e ś m i a ł o m o ż n a o d n i e ś ć do c a ł e g o t e r e n u P o d ­ górza, a ściśle — przyjąć je jako c h a r a k t e r y s t y k ę grupy etnograficznej z a m i e s z k u j ą c e j Podgórze. 7) J a n B y s t r o ń w a r t y k u l e z a m i e s z c z o n y m w K a l e n ­ d a r z u I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a C o d z i e n n e g o , r . 1938, s. 65, u ż y w a t e r m i n u P o d g ó r z a n i e , c h o c i a ż l u d n o ś ć określa jako „Lachów". Wreszcie zdanie l u d z i , k t ó r z y w y r o ś l i na t y m te­ renie i byli z n i m jak najsilniej z w i ą z a n i : L u d w i k G r z y m a ł a J a b ł o n o w s k i , Złote czasy i wy­ wczasy (pamiętnik szlachcica z 1 pół. XIX w.), Lwów 1920, używa wielokrotnie tylko terminu R E C E P o d g ó r z e . P i s z e d o s ł o w n i e (s. 4): „ G ł ó w n y m z a ś przedmiotem handlu [w Krośnie] było płótno, całe P o d g ó r z e t k a ł o [...]". K . C h ł ę d o w s k i , Pamiętniki, t. I , G a l i c j a , K r a k ó w 1957, s. 43: „[...] n i e w s z ę d z i e n a P o d g ó r z u k a r ­ p a c k i m b y ł o a r t y k u ł e m w i a r y [...]" (ma t u m . i n . na m y ś l i W i e t r z n o w p o w . K r o s n o ) . S t a n i s ł a w P i g o ń , Z Komborni w świat, wyd. IV, Kraków 1957. Do książki przedmowę napisał F . B u j a k , w k t ó r e j n a s. 12 c z y t a m y : „[...] d a j ą c e obraz stanu k u l t u r a l n e g o w s i na P o d g ó r z u K a r ­ p a c k i m z k o ń c a X I X i pocz. X X w . " , a p r z e c i e ż w pracy Pigonia jest m o w a o okolicach na p ó ł n o c o d K r o s n a . S a m z a ś P i g o ń p i s z e (s. 2 . 3 ) : „ I . M o j a w i e ś [ t j . K o m i b o r n i a ] g e o g r a f i c z n i e p r z y n a l e ż y do Podgórza Karpackiego, położona na północnym brzegu doliny rozciągającej się u p o d n ó ż a Beskidu Niskiego [...]". Jeśli więc chcemy w y w i e ś ć roboczą n a z w ę dla grupy etnograficznej od n a z w y fizjograficznej, to — z g o d n i e z p o w y ż s z y m — m i e s z k a ń c y Podgórza po­ w i n n i się n a z y w a ć P o d g ó r z a n i e (przymiotnik: podg ó r z a ń s k i , itd.). Jak j u ż w s p o m n i a ł e m , u ż y w a n y jest r ó w n i e ż ter­ m i n „ P o g ó r z e " , a od niego — P o g ó r z a n i e , p o g ó r z a ń ski i t d . T a k w i ę c : r M a r i a D o b r o w o l s k a , Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej między Wisłą i Sanem, K r a k ó w 1931 — u ż y w a s t a l e t e r m i n u „ P o g ó r z e " (s. 6, 7 i t d . ) . H e n r y k B a r y c z , S z c z ę s n y Morawski i jego stosunki z Ossolineum, W r o c ł a w 1957, n a s. 33 u ż y ł t e r m i n u „Pogórze Sądeckie". A d a m W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939, t e j nomenklatury użył już w samym tytule. I wreszcie stale i k o n s e k w e n t n i e t e r m i n u „ P o g ó ­ r z e " u ż y w a p r o f . R. R e i n f u s s i j e g o w s p ó ł p r a ­ cownicy. W r e z u l t a c i e d o s z ł o d o t a k i e j s y t u a c j i : W 1958 r. u r z ą d z o n o w y s t a w ę sztuki ludowej oraz w y d a n o ka­ talog (scenariusz n a p i s a ł F. K o t u l a ) z t y t u ł e m : „ W y ­ stawa sztuki ludowej P o d g ó r z a n , Dolinian i Ł e m ­ k ó w " . W 1960 r. p o d o b n a w y s t a w a o d b y ł a s i ę w G o r ­ licach, a t y t u ł katalogu b r z m i a ł : „ W y s t a w a sztuki l u d o w e j P o g ó r z a n G o r l i c k i c h " ( s c e n a r i u s z R. R e i n fussa). T e d y a b y u n i k n ą ć p o d o b n e g o z j a w i s k a n a l e ż y de­ finitywnie ustalić termin, którego się będzie po­ wszechnie u ż y w a ł o . I to n i e t y l k o o d n o ś n i e do P o d g ó r z a n - P o g ó r z a n , ale i i n n y c h g r u p etnograficznych. doc. N I . P. R a b o t n o w a , W . Ja. J a k o w l e w a : R U S S K A J A N A R O D N A J A t e k s t u , 10 t a b l i c , 77 r y c i n . W Z w i ą z k u Radzieckim badaniami nad haftem l u d o w y m zajmuje się przede wszystkim Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego „Rospromsowietu". W y n i k i tych b a d a ń ogłoszono w wydawnictwach dotyczących haftów: archangielskich, wołogodzkich i jarosław­ skich, nowogrodzkich i pskowskich, gorkowskich, kalinińskich. O wymienionych pracach, jak również i innych mniejszych artykułach, w s p o m i n a j ą autorki w p r z e d s ł o w i u niniejszej książki, a t a k ż e w podanej na jej końcu bibliografii. O m ó w i w s z y l i t e r a t u r ę przedmiotu, autorki prze­ c h o d z ą w e w s t ę p i e do o g ó l n e j c h a r a k t e r y s t y k i t r z e c h 186 Z J W Y S Z I W K A . Koiz, Moskwa Franciszek Rzeszów Kotula E 1957, 87 stron zasadniczych t y p ó w haftów rosyjskich, t j . haftów siatkowych, p r z e ź r o c z y s t y c h czyli na t i u l u i h a f t ó w zapełniających całą tkaninę. Hafty maszynowe oma­ w i a j ą osobno w o s t a t n i m rozdziale. Po p r z e d s ł o w i u i w s t ę p i e znajduje się dość obszerny rozdział o rosyj­ skich haftach X I X wieku (wcześniejsze materiały nie z a c h o w a ł y się do dzisiejszych c z a s ó w ) . H a f t y z w i ą z a n e b y ł y w p r z e s z ł o ś c i ze z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i l u d o w y m i . J u ż od 7 roku życia k a ż d a wiejska dziewczyna uczyła się tkać i w y s z y w a ć , przy­ gotowując równocześnie swoje wiano. Na weselu o b d a r o w y w a ł a ona p r z y s z ł e g o m ę ż a r ę c z n i k a m i i w y - �s z y w a n y m i koszulami. R ó w n i e ż w y s t r ó j weselnej izby powinien byl świadczyć o mistrzostwie i zamiłowaniu m ł o d u c h y do r o b ó t k o b i e c y c h . H a f t e m z d o b i o n o p r z y r a m k i , r ę k a w y , mankiety, rozcięcia na piersiach, koł­ nierze koszul, w fartuchach w y s z y w a n o d o l n ą k r a ­ wędź. Używano przy tym różnych motywów, zwłasz­ cza g e o m e t r y c z n y c h i g e o m e t r y z o w a n y c h , p o w s t a ł y c h w dalekiej przeszłości. W t y m miejscu n a s t ę p u j e wyliczenie n i e k t ó r y c h często w y s t ę p u j ą c y c h m o t y w ó w wraz z podaniem i c h s y m b o l i c z n e g o z n a c z e n i a , bez j a k i e j k o l w i e k jed­ n a k a n a l i z y , p o r ó w n a ń czy i n t e r p r e t a c j i . T a k i z r e s z t ą lakoniczny, tylko orzekający styl charakterystyczny jest dla całego opracowania, co w konsekwencji w p r o w a d z a często p o w t a r z a n i e f a k t ó w i dość chao­ tyczne ich ujęcie. Jednak praca wnosi dużo materia­ ł u opisowego. Podaje np. i o m a w i a dość d o k ł a d n i e t y p o w e dla rosyjskiego haftu ściegi oraz ich tery­ torialne rozprzestrzenienie, k t ó r e pozwala usystema­ t y z o w a ć hafty — w zależności od rodzaju m o t y w ó w i k o l o r y s t y k i — w e d ł u g d w u zasadniczych g r u p : haf­ tów północnych oraz haftów środkowej równiny rosyjskiej. W pierwszej grupie w y r ó ż n i a j ą się hafty k a r g o p o l s k i e t y p u g e o m e t r y c z n e g o (z c e n t r a l n y m m o ­ t y w e m p r o s t o k ą t a w guberni ołonieckiej), hafty re­ jonu archangielskiego z g e o m e t r y z o w a n ą postacią ko­ biety i i n n y m i figurami, hafty z okolic Wołogdy o m o t y w a c h r o ś l i n n y c h i h a f t y z ł o t e oraz h a f t y po­ zostałych północnych regionów, które charakteryzują się szczególnie r ó ż n y m i t y p a m i h a f t ó w siatkowych powstałych przez zasnuwanie wyciągniętych nici płótna. Pewne odmiany haftów siatkowych są tak delikatne, że noszą nawet nazwę „wołogodzkich szkieł". A u t o r k i poświęcają i m wiele uwagi, oma­ w i a j ą c dość d o k ł a d n i e ściegi, ich warianty, motywy, k o l o r y s t y k ę . S t w i e r d z a j ą p r z y t y m , ź e h a f t y te i s t n i a ­ ł y na r o s y j s k i e j p ó ł n o c y do l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w . I c h z a n i k z w i ą z a n y b y ł ze z m i a n a m i z a c h o d z ą c y m i w t y m czasie w życiu ekonomicznym wsi, które wpłynęły również na charakter odzieży ludowej, coraz bardziej u p o d o b n i a j ą c e j s i ę do s t r o j u miej­ skiego, szytego z t k a n i a f a b r y c z n y c h . Podczas gdy dla h a f t ó w p ó ł n o c n y c h charaktery­ styczne s ą m o t y w y f i g u r a l n e i r o ś l i n n e w p o ł ą c z e n i u z figurami geometrycznymi, motywy haftów środkow o r o s y j s k i c h m a j ą f o r m y czysto geometryczne, w ś r ó d których p r z e w a ż a j ą romby z „odrostkami" (tj. d w o m a w y s t a j ą c y m i k o ń c a m i na k a ż d y m rogu) i plecionka. W tej grupie d o m i n u j ą hafty guberni s m o l e ń s k i e j , k a ł u ż s k i e j , o r ł o w s k i e j i t u l s k i e j oraz r j a z a ń s k i e j i i n ­ n y c h ; w s z y s t k i e one z o s t a ł y o g ó l n i e s c h a r a k t e r y z o ­ wane. N a s t ę p n y rozdział omawia ludowe hafty końca X I X i p o c z ą t k u X X w . oraz w z n o w i e n i e p r z e m y s ł u hafciarskiego. W z w i ą z k u z p r o l e t a r y z a c j ą wsi wiele w i e ś n i a c z e k p r a c o w a ł o w f a b r y k a c h czy „ n a p o s ł u ­ gach" i obcując z ludnością m i e j s k ą przejęło jej u p o d o b a n i a . C o r a z t e ż l i c z n i e j k o b i e t y w i e j s k i e za­ c z y n a j ą s i ę p r z y o d z i e w a ć na m i e j s k ą m o d ę . W m n i e j ­ szym stopniu w p ł y w o m t y m ulegają centralne gu­ b e r n i e r o l n i c z e o r a z r e j o n y p ó ł n o c n e o d d a l o n e od w i ę k s z y c h miast. N a s t ę p u j e upadek haftu tradycyj­ nego, a t a m , g d z i e s i ę o n z a c h o w u j e , z a z n a c z a s i ę upodobanie do form naturalistycznych, zwłaszcza roślinnych. Dopiero w k o ń c o w y c h latach ubiegłego w i e k u w ś r ó d rosyjskiej inteligencji budzi się zain­ teresowanie w s i ą i s z t u k ą l u d o w ą . J e d n a k ż e podej­ mowane p r ó b y wskrzeszenia haftu tradycyjnego nie d a ł y rezultatów. Nawet przeciwnie, w haftach ludo­ w y c h coraz c z ę ś c i e j p o j a w i a j ą s i ę d z i w a c z n e i z m a ­ nierowane formy h a f t ó w miejskich, dworskich i koś­ cielnych. H a f c i a r s t w o l u d o w e zaczyna s i ę p r z e r a d z a ć w rzemiosło chałupnicze, nastawione już nie tylko na w ł a s n e p o t r z e b y w s i , lecz i z b y t w celach h a n d l o ­ w y c h . N a j w i ę k s z y jego r o z w ó j p r z y p a d a na l a t a po r e f o r m i e r o l n e j , c z y l i p o 1861 r. P r z e d e w s z y s t k i m w i e l k i m uznaniem z a c z y n a j ą się cieszyć hafty złote guberni tulskiej i b i a ł e hafty mstierskie guberni włod i m i r s k i e j . Rozszerzanie się r y n k u z b y t u p r o w a d z i do z u b o ż e n i a f o r m t r a d y c y j n y c h n a k o r z y ś ć m i e j s k i e j tandety, osłabia s t a r a n n o ś ć i p r e c y z j ę wykonania. Hafciarki współdziałają ściśle z p o ś r e d n i k a m i i han­ d l a r z a m i . D o p i e r o w p o c z ą t k a c h X X w . z a c z ę t o za­ k ł a d a ć specjalne s z k o ł y i k u r s y pod k i e r u n k i e m m i ­ strzów, zorganizowano sieć p u n k t ó w przyjęć i składy w y r o b ó w chałupniczych. Taka organizacja wynikła w p r a w d z i e ze s w e g o r o d z a j u m o d y p a n u j ą c e j w w y ż ­ szych k r ę g a c h d w o r s k i c h , j e d n a k w y s z u k a n o w ten sposób spośród ludu uzdolnione jednostki, k t ó r e od­ powiednio pokierowane zaczęły oddziaływać zachę­ cająco w swoim środowisku. Wprawdzie wpływ mieszczańskiej sztuki upadającej burżuazji XIX i X X w . był silny, j e d n a k ż e obudziła się r ó w n i e ż d ą ż n o ś ć do u t r z y m a n i a na w s i a u t e n t y c z n y c h w z o ­ r ó w tradycyjnych, opartych na doświadczeniu po­ koleń. W ł a ś c i w e jednak zrozumienie twórczości ludowej i jej znaczenia oraz r o z w ó j l u d o w e g o r z e m i o s ł a haf­ ciarskiego p r z y p a d a na okres po R e w o l u c j i P a ź d z i e r ­ nikowej. W latach dwudziestych bieżącego wieku coraz liczniej p o w s t a w a ć z a c z ę ł y z w i ą z k i hafciarek i koronkarek, o r g a n i z u j ą c e szkolenie i ułatwiające p r a c ę przez dostarczanie s u r o w c ó w i zapewnianie s t a ł e g o r y n k u zbytu. Hafciarstwo zaczyna p r z e r a d z a ć się w zdobnictwo u ż y t k o w e , przystosowane do po­ trzeb miejskich. Haftuje się nakrycia, kapy, tkaniny, bluzki itp. O d strony praktycznej i naukowej zaj­ m u j e się obecnie t y m i s p r a w a m i N a u k o w o - D o ś w i a d czalny Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego, p o d l e g a j ą c y rzemieślniczej spółdzielni „Rospromsowiet". Autorki dość dużo uwagi poświęcają t e m u zagadnieniu oma­ w i a j ą c je w specjalnym rozdziale o rozwoju rzemio­ s ł a h a f c i a r s k i e g o w czasach w ł a d z y r a d z i e c k i e j . Recenzowana k s i ą ż k a , poza t y m i o g ó l n y m i wiado­ mościami, zawiera następnie, w siedmiu kolejnych r o z d z i a ł a c h , opisy h a f t ó w l u d o w y c h poszczególnych rejonów, a w i ę c : nowogrodzkiego, gorkowskiego, Iwa­ nowskiego, w ł o d i m i r s k i e g o , k a l i n i ń s k i e g o , r i a z a ń s k i e go i k a ł u ż s k i e g o . U w z g l ę d n i o n e s ą p r z y t y m t e c h n i k i i charakterystyczne m o t y w y zdobnicze. W i a d o m o ś c i te u j ę t e s ą d o ś ć schematycznie, a n a w e t chaotycznie, co d e p r e c j o n u j e i c h w a r t o ś ć . M a t e r i a ł z a w a r t y w t y c h r o z d z i a ł a c h nie jest o p r a c o w a n y ani o d strony histo­ rycznej, ani p o r ó w n a w c z e j , daje t y l k o obraz w s p ó ł ­ czesnego p r z e r a d z a n i a s i ę s a m o r o d n e j s z t u k i t r a d y ­ cyjnej w ś w i a d o m ą n a r o d o w ą t w ó r c z o ś ć o p a r t ą o mo­ tywy ludowe. Ostatni rozdział dotyczy maszynowego haftu a ż u ­ rowego, obecnie bardzo rozpowszechnionego, który r o z w i n ą ł s i ę z w ł a s z c z a w czasach r a d z i e c k i c h . O g ó l n i e biorąc, o m a w i a n a praca jest właściwie pierwszą próbą charakterystyki ludowego haftu ro­ syjskiego oraz p r ó b ą wskazania jego zasadniczych t y p ó w i t e c h n i k . P o z w a l a ona na powierzchowne z o r i e n t o w a n i e się w z a g a d n i e n i u od s t r o n y technicz­ nej i a r t y s t y c z n e j . Poza d o ś ć o b s z e r n y m w s p ó ł c z e s ­ n y m m a t e r i a ł e m ilustracyjnym, zawiera także przy­ k ł a d y starsze, X I X - w i e c z n e , k t ó r y c h n i e w i e l e z a c h o ­ w a ł o s i ę jeszcze w m u z e a c h . Dla etnografów zajmujących się stroju, a s z c z e g ó l n i e h a f t e m , jest to, usterek, p u b l i k a c j a p o ż y t e c z n a . zdobnictwem mimo wielu Barbara Bazielich � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0fdf743c39d5173158fd7b4cd7fb863e.pdf 54a65285906f21b21e431ba1fa68d96e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4975 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4614 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a07d9154fa016abfb4cf643e7005f3f.pdf e9c80a61d2fc8d6f4f11bb00de1dcaed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:373 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:334 Title A name given to the resource Badania etnograficzne na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.240-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁOPOLSKA Prace pod kierunkiem K. Moszyńskiego i J. ANNA Klimaszewskiej KOWALSKA-LEWICKA B A D A N I A ETNOGRAFICZNE NA PODHALU Pomysł zespołowego opracowania kultury ludowej Podhala powstał w 1951 r. w grupie młodych etnografów krakowskich. Łączył się on z pla­ nowaną wówczas przez Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego monografią ziemi krakowskiej. Pierwotnie mowa była o opracowaniu monograficznym całokształtu kultury ludowej Podhala, z czasem jednak przedsięwzięcie to okazało się niewykonalne z powodu braku przede wszystkim odpowiednio licznego zespołu, czasu i pieniędzy. Postanowiliśmy więc ograniczyć się wyłącz­ nie do przebadania produkcji w rolnictwie, hodowli i rzemiosła, z pew­ nym tylko uwzględnieniem wymiany i konsumpcji — o tyle, o ile jest to niezbędne dla pełnego obrazu badanego zagadnienia. Zawężenie tematyki i rezygnacja z wielodziałowej monografii regionu miały również swe uzasadnienie teoretyczne. Doszliśmy bowiem do wniosku, że jeśli ze­ chcemy poszczególne działy traktować nie tylko w ich rozwoju histo­ rycznym, ale także w powiązaniu z innymi zjawiskami kulturowymi, wówczas opracowanie całości musi doprowadzić do szeregu powtórzeń. Niemniej dojście do takiej decyzji wymagało dłuższego czasu, doświad­ czeń terenowych i teoretycznych dyskusji, w ciągu których w badaniach uwzględniano jeszcze pełną problematykę. Dzięki temu archiwum nasze posiada dziś, poza danymi dotyczącymi produkcji, cały szereg materia­ łów dotyczących nawet tak odległych dziedzin, jak sztuka ludowa, folklor, demonologia, magia i in. Sporo tych materiałów znalazło zastosowanie w naszym opracowaniu, na przykład magia rolna i hodowlana, sztuka w połączeniu z rzemiosłem. Pozostałe natomiast bądź czekają dalszego opracowania, bądź zostały przekazane innym instytucjom (np. zbiór pie- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 241 śni oddano do dyspozycji Państwowego Instytutu Sztuki) lub też docze­ kały się opracowań w charakterze odrębnych artykułów *. Na wstępie zaznaczyć pragnę jeszcze jedno, co posłuży nam może aa usprawiedliwienie wielu niedociągnięć. Zespół zaczynający w 1952 r. pracę na Podhalu składał się wyłącznie z etnografów, wśród których nie było nikogo, kto by ukończył studia przed wojną, a k i l k a osób było wów­ czas jeszcze studentami. Brakowało również jakiejkolwiek tego typu pracy etnograficznej napisanej po wojnie i opartej na nowoczesnej me­ todologii, która mogłaby posłużyć za wzór. Wybór Podhala jako terenu badań miał za sobą cały szereg argumen­ tów. Chodziło mianowicie o region zwarty zarówno etnograficznie, jak i geograficznie, a równocześnie niezbyt rozległy, możliwy do przebadania przez niewielką grupę ludzi. Ponadto Podhale stosunkowo mało uległo urbanizacji, zachowując cały szereg cech swej tradycyjnej kultury, a rów­ nocześnie jest obszarem, na którym dzięki rozwiniętym centrom letnisko­ wym, rozbudowanej sieci komunikacyjnej i rozwijającemu się w ostat­ nich latach przemysłowi (przemysł drzewny, żwirownie, kamieniołomy, kombinat skórzany w Nowym Targu, przemysł chałupniczy organizo­ wany na wielką skalę przez CPLiA) śledzić możemy powstawanie nowych form życia ekonomicznego. Na Podhalu wreszcie do dwu podstawowych dla całej wsi polskiej dziedzin produkcji (rolnictwa i hodowli typu nizinnego) dołącza się je­ szcze trzecia, posiadająca własną organizację, własne powiązania spo­ łeczne itd. Jest to pasterstwo polaniarskie i wysokogórskie. 1 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b , O zróżnico­ waniu wewnętrznym gwary podhalańskiej, „Język Polski", R. 34: 1954, nr 2, s. 85—111; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 3 (w druku); t e n ż e , Badania nad organizacją ivypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, [w:] Pasterstwo Podhala (w druku); t e n ż e . Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 291-298; A. K o w a 1 s k a - L e w i c k a, Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „Polska Sztuka Ludowa", R. 8: 1954, nr 3, s. 162—173; t e n ż e , omówienie pracy W. Jostowej: Tradycyjne pożywienie ludności PodhaŁa, „Kwart. H K M " , R. 4: 1956, nr 1, s. 152—155; t e n ż e , Kilka uwag o wędrówkach za­ robkowych górali podhalańskich. „Kwartalnik Historyczny", R. 64: 1957, nr 2; t e n ż e , Haft biały na Podhalu, „Polska Sztuka Ludowa" (w druku); tenże, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314, t e n ż e , O zbójnickich skarbach, „Zie­ mia", R. 2: 1957, nr 3, s. 17—19; A. Z a rn b r z y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, „Slovensky Närodopis", Bratislava, R. 16: 1957, nr 2—3; A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu iv latach 1870—1950, „Kwart. HKM", R. 5: 1957, nr 2, s. 299—305; A. Z a m b r z y c k a i K . M a l k i e w i c z , Fajczarstwo na Podhalu, „Pol. Szt. Lud'.', R. 10: 1958, nr 4—5, s. 209—218. Etnografia Polska I 16 �ANNA 242 KOWALSKA-LEWICKA Ważny też dla nas był fakt, że Podhale jest regionem Polski o naj­ bogatszej chyba literaturze, której większość dotyczy jednak dziedzin życia nie związanych z gospodarką, wyłączywszy pasterstwo typu gór­ skiego. Z drugiej za to strony, za podstawę badań etnograficznych mieli­ śmy bogatą literaturę historyczną i doskonałe opracowanie geograficznogospodarcze Leszczyckiego , które wybitnie ułatwiały pracę. Do wzglę­ dów powyższych dołączyły się także praktyczne, przede wszystkim b l i ­ skość od Krakowa omawianego terenu i jego dostępność. Co do obszaru, jakim mieliśmy się zajmować, to na temat zasięgu Podhala toczy się od dłuższego czasu dyskusja. W wyznaczaniu jego gra­ nic brano za kryterium bądź granice administracyjne, czyli granice po­ wiatu, bądź zasięgi pewnych zjawisk językowych, bądź wreszcie zasięgi pewnych elementów kultury, najczęściej stroju. Utożsamienie Podhala z powiatem nowotarskim, jakkolwiek dogodne z punktu widzenia w y ­ korzystania archiwów i statystyk powiatowych, w t y m wypadku okazało się niewskazane, gdyż powiat obejmuje kilka różnych grup etnograficz­ nych, które trudno traktować łącznie. W wypadku kryterium języko­ wego stwierdzono, że tzw. archaizm podhalański i inne charakterystyczne dla Podhala cechy językowe sięgają aż po Myślenice i w żadnym w y ­ padku na ich zasięgu nie można budować granic regionu. Kryteria za­ czerpnięte z kultury ludowej okazały się płynne. Na przykład strój pod­ halański przeżywa obecnie okres ekspansji i szybko powiększa swój zasięg. Ostatecznie więc zamknęliśmy region w granicach dawnego przed­ rozbiorowego starostwa nowotarskiego z pewnymi jednak knrekturami. Polegają one na włączeniu do naszego obszaru wsi należących do cyster­ sów (Ludzimierz i in.) oraz dzierżawy dębniańskiej i prywatnych ma­ jątków, które jakkolwiek leżały w obrębie tego obszaru, administracyjnie od starostów były niezależne. Zasięg Podhala wygląda w takim układzie następująco: południową granicę stanowią Tatry, zachodnia biegnie mniej więcej wzdłuż rzeki Czarny Dunajec i jest jednoznaczna z granicami Orawy. Granica północna biegnie działem wodnym między Rabą a Du­ najcem i dalej ku wschodowi główną granią Gorców; wschodnia zaś wzdłuż rzeki Białki, prawobrzeżnego dopływu Dunajca, poza którą leży już Spisz. 2 Obszar, który ludność miejscowa nazywa Podhalem i którego mie­ szkańcy nadają ton całemu pozostałemu krajowi, nosi w literaturze nazwę Skalnego Podhala i sięga od podnóży Tatr po północne krańce wzgórz, ciągnących się nieprzerwanie od Tatr po dolinę nowotarską. Jest to obszar mało urodzajnych gleb, zasiedlony stosunkowo późno, o przewadze wsi z łanowym układem gruntów leżących w większości w dolinach stru- S. L e s z c z y c k i , Region Podhala, Kraków 1938. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 243 mieni. Zaledwie parę wsi położonych tuż pod Tatrami i powstałych szczególnie późno, bez dokumentu lokacyjnego, ma charakter polaniarski. Na nizinie nowotarskiej, na żyznych glebach aluwialnych, leżą wsie naj­ starsze na tym terenie, o układzie pól niwowym. Do trzeciej grupy należą wsi na stokach Gorców. W k i l k u wsiach leżących na wschodniej granicy regionu, zwłaszcza w Dębnie i Brzegach, obserwujemy odrębności kultu­ rowe wynikające z silnych wpływów spiskich. W powyższym podziale wyraźny charakter łącznika kulturowego mają góry (Tatry i Gorce). Związki kulturowe w obrębie poszczególnych grup tłumaczyć można między innymi unifikującym działaniem pasterstwa, które potem na terenie rodzinnej wsi nadaje w wielu dziedzinach ton życiu społeczności wiejskiej. Pod Skalnym Podhalem będziemy więc rozumieć grupę wsi związa­ nych letnim wypasem w Tatrach; wsi związane letnią gospodarką polaniarską w Gorcach stanowić będą drugą grupę; wreszcie w nizinie nowo­ tarskiej leżą wsie, które łączy ich charakter przede wszystkim rolniczy. Na odrębność etnograficzną Podhala niewątpliwie wpłynęły jego dzieje, poczynając od zasiedlenia tych terenów. Problemem tym zajmowało się wielu badaczy, od Morawskiego poczynając. Sporo uwagi poświęcili mu P o t k a ń s k i , po nim Raf acz i Dobrowolski . Zajmowali się nim Długo­ polski. Czubek, Baranowie i in. Szczególnie wiele na ten temat pisano w okresie międzywojennym. W świetle danych historycznych wydaje się być pewne, że już w X I I w. istniały na Podhalu jakieś osiedla ludzkie, skupiające się w do­ linie nowotarskiej wzdłuż brzegów Dunajca. Pierwsza ta fala osadnicza etnicznie polska napłynęła prawdopodobnie z północy, posuwając się w górę biegu Raby, a następnie przez przełęcze Obidowską , Siemia­ nowicką i Pieniążkowićką przedostała się na nizinę nowotarską. Udział doliny Raby w zasiedleniu Podhala potwierdza wybitna zgodność dia­ lektyczna między tymi dwoma obszarami'. Mniej ważną arterię komu­ nikacyjną stanowi Dunajec, trudno dostępny skutkiem wąskości doliny. Prawdopodobnie już wtedy omijano przełomy dunajcowe idąc doliną Ochotnicy i Przełęczą Knurowską, między masywem Lubania i Turbacza, szlakiem do ostatnich czasów uczęszczanym w drodze z Podhala do Sącza. 3 4 r> 6 ;l K. P o t k a ń s k i , Pisma, pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 284—388 i t. 2, Kraków 1924, s. 333—345. ' J . R a f a c z, Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego, Warsizawa 1935. K . D o b r o w o l s k i , Najstarsze osadnictwo Podhala, Kraków 1935 i Inne prace. Na drogę tę pierwszy zwrócił u w a g ę K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 8. K. D o b r o w o l s k i , op. cit., s. 9. 3 e ; �ANNA KOWALSKA-LEWICKA Od X I I I w. rozpoczyna się zorganizowane osadzanie wsi na terenie Podhala. Wiek X I V cechuje napływ Niemców spiskich, którzy nie two­ rzyli tu jednak zwartych kolonii, dzięki czemu stosunkowo szybko zasy­ milowali się i wrośli w większość polską. Pozostały po nich niektóre nazwy wsi i nazwiska zapisane w aktach lokacyjnych. Obok elementu polskiego i niemieckiego, niewielkiego zresztą liczeb­ nie, nieco później zjawiają się na Podhalu pasterze, tzw. wołoscy. Za­ gadnienie grup pasterskich, które pod nazwą Wołochów ekspandują wzdłuż Karpat na zachód, od dawna budziło żywe zainteresowanie nie tylko w Polsce. U nas zagadnieniem t y m zajęli się zarówno historycy (Potkański, Rafacz, Szczotka i in.), jak językoznawcy (Rozwadowski) oraz z punktu widzenia genezy pasterstwa górskiego geografowie i etnogra­ fowie (Hołub-Pacewiczowa, Kopczyńska-Jaworska); najwięcej zaś uwagi poświęcił sprawie wołoskiej K . Dobrowolski. Mimo wnikliwych badań wciąż jeszcze istnieją liczne problemy, które oczekują rozwiązania. Powracając do akcji kolonizacyjnej Podhala stwierdzić należy, że jakkolwiek wyglądało pierwotne osadnictwo, faktem jest, że systema­ tyczna akcja osiedleńcza prowadzona t u była dopiero przez wielką wła­ sność. Pierwszymi osadźcami byli cystersi, a po ich przeniesieniu do Szczyrzyca ( X I I I w.) obszary im nadane, z wyjątkiem Ludzimierza i wsi przyległych, przechodzą w posiadanie króla. Od tego czasu trud koloni­ zacji Podhala podjęli starostowie, szczególnie rodzina Pieniążków. Czer­ pią oni rezerwy ludzkie głównie z północnego zaplecza, z doliny Raby. Choć ucisk feudalny dawał się we znaki ludności wiejskiej również na Podhalu, posiadała ona bez porównania lepsze warunki niż chłopi po­ zostałych dzielnic Polski. Składało się na to wiele przyczyn. Przede wszystkim los chłopów w królewszczyznach był na ogół znacznie lżejszy niż w majątkach własności prywatnej; poza t y m w bliskości były niedo­ stępne góry, gdzie zawsze chronić mógł się zbieg; wreszcie licha górska ziemia i ostry klimat nie dawały warunków do zakładania folwarków, obliczonych wówczas prawie wyłącznie na produkcję zbożową, głównych narzędzi ucisku feudalnego. W wieku największego w Polsce rozwoju pańszczyzny na Podhalu dokonuje się przejście z gospodarki pańszczyź­ nianej na czynszową. Ma i to niewątpliwy wpływ na kształtowanie się całej późniejszej kultury regionu. Aneksja Podhala przez Austrię następuje w 1769 r., po czym po trak­ tacie rozbiorowym w 1773 r. całe starostwo nowotarskie zostaje wcie­ lone do dóbr kameralnych cesarskich. W 1818 r. zostaje przeprowadzony szacunek tych dóbr, podział ich na 4 sekcje i sprzedaż w ręce prywatne. Ten bardzo pobieżny szkic historii regionu ma na celu zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa czynniki: na element osadniczy, który sta­ nowi substrat dzisiejszej ludności, i na fakt, że od zarania dziejów �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 24.5 chłopi starostwa nowotarskiego cieszyli się większymi swobodami niż większość chłopów Rzeczypospolitej. Pod t y m względem szczególnie ważny jest wiek X V I I I i początek X I X , tak już bliskie okresowi, który etnograf może poznać drogą badań terenowych. Zainteresowaniami swoimi objęliśmy okres stulecia od uwłaszczenia chłopów po rok 1953, datę ukończenia przez nas badań terenowych. Okres ten, stosunkowo niedługi, pełen jest zasadniczych przemian k u l ­ turowych. Dla odpowiedniego ustawienia w czasie owych przemian ko­ nieczne więc było przeprowadzenie jego periodyzacji. Pierwsze 25—30 lat po uwłaszczeniu nie przynosi na Podhalu więk­ szych zmian. Sam akt uwolnienia chłopów z pańszczyzny wobec braku możliwości zarobkowych, a co za t y m idzie — gotówki i zupełnego za­ cofania gospodarczego, nie miał t u tak przełomowego znaczenia, jak na innych ziemiach polskich. Przełom następuje dopiero w okresie 1870—1880. Złożyło się n a ń wiele powodów, z których najważniejszym stała się zarobkowa emigracja do Ameryki. Początek jej przypada na lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku. Wedle pewnych wiadomości pierwsze wypadki wychodźstwa pojawiły się na terenach podgórskich Galicji w 1873 r., po czym w ciągu zaledwie paru lat objęły olbrzymie rzesze ludności. Działalność agitacyjną prasa ówczesna przypisuje kle­ rowi. Wychodźstwo to ma dwa zasadnicze aspekty. Z jednej strony l i k w i ­ duje przeludnienie kraju, które zwłaszcza na Podhalu było bardzo wiel­ kie, z drugiej wychodźcy zaczynają nadsyłać lub wracając przywozić do kraju gotówkę . Po raz pierwszy na wsi podhalańskiej zjawia się wów­ czas pieniądz w większych ilościach. Zapas gotówki pozwala na zakup nowego sprzętu w gospodarstwie, wprowadzenie nowych roślin upraw­ nych i przede wszystkim nawozów sztucznych. Tu i ówdzie zaczyna się przeprowadzać melioracje, powiększając w ten sposób powierzchnię uprawnej ziemi. Obok emigracji zarobkowej otwierają się dla Podhala dalsze możli­ wości uzyskania gotówki i nawiązania kontaktów z szerokim światem. Jest to coraz bardziej nasilający się ruch letniskowy, którego jednym z głównych inicjatorów stał się dr Chałubiński, propagator leczniczych właściwości górskiego klimatu. Co prawda ruch ten jeszcze w pierw8 9 8 Por. artykuły w „Dzienniku Polskim" 1876, nr 108 i 124, oraz w „Czasie" 1876, nr 131. Poza tym pobyt za granicą w wielu wypadkach kształcił fachowców. We wsi Ciche spotkaliśmy kowala, który rozwinął s w ą w i e d z ę techniczną na emigracji i powrócił przywożąc cały zestaw narzędzi oraz nowe metody pracy. Stał się on specjalistą od wyrobu nowego typu pługów na dużą część powiatu. Jego uczniami jest wielu kowali okolicznych. 9 �246 ANNA KOWALSKA-LE WICKA szych latach X X w..obejmuje zaledwie kilka wsi podtatrzańskich, nie­ mniej powstaje dzięki niemu z początku tylko sezonowy rynek we­ wnętrzny, zaczyna powstawać ruch budowlany, otwiera się możliwość zarobków przy przewozie letników i towarów dla nich. Wreszcie ostat­ nim, lecz nie najmniej ważnym czynnikiem otwierającym przed Pod­ halem możliwości rozwoju staje się zbudowanie l i n i i kolejowej najpierw do Chabówki, a następnie doprowadzenie jej do Zakopanego (otwarcie l i ­ nii (kolejowej do Zakopanego nastąpiło w 1899 r.). Wszystkie te względy wskazują wyraźnie, że impakt kapitalizmu roz­ poczyna się dla Podhala dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Będzie to więc okres drugi po pofeudalnej martwocie gospo­ darczej trzeciej ćwierci X I X w. Doprowadzamy go do 1918 r., do za­ kończenia pierwszej wojny światowej. W latach I wojny światowej w całej gospodarce widzimy gwałtowne cofnięcie się do poziomu niemal pańszczyźnianego. Jednakże zahamo­ wanie rozwoju jest tylko pozorne. Po zawarciu pokoju przychodzi ko­ niunktura gospodarcza dla wsi, nowy dopływ gotówki i , co równie ważne, przełamane zostają dawne autorytety wiejskie. Młodzi, którzy zwiedzili wiele krajów w swych wędrówkach wojennych, są teraz skłonni do przyjęcia każdej nowości. Obserwujemy wyraźne podniesienie się i unowocześnienie gospodarki. Równocześnie zaczyna się gwałtowny wzrost ruchu letniskowego. Nie tylko widzimy szybki rozrost Zako­ panego, ale napływ gości daje się zauważyć w całym szeregu wsi dotąd nie objętych ruchem kuracyjno-wypoczynkowym. Rozwija się przemysł pamiątkarski, rośnie rynek wewnętrzny na produkty hodowlane przy równoczesnym wyraźnym podniesieniu się hodowli. Zanim przejdziemy do następnego, trzeciego okresu, należy zazna­ czyć, że I wojna światowa przyniosła na Podhalu większe zmiany niż na innych ziemiach polskich. W poprzednim wieku, zwłaszcza w czasach poprzedzających budowę kolei do Chabówki i Zakopanego, Podhale było izolowane od północnych ziem polskich. Natomiast na południu, za Tatrami, rozciągały się doliny żyzne, potrzebujące rąk do pracy. Tutaj więc, głównie na Spisz i Liptów, a nawet na nizinę węgierską w okolice Koszyc, kierowały się zainteresowania mieszkańców Podhala. Tu, do Starej Wsi na Spiszu i Trzciany na Orawie udawali się oni na wielkie doroczne jarmarki, gdzie obok żywności można było nabyć wszelkie wyroby skórzane (uprząż, kożuchy, buty), wyroby metalowe (kosy, kotły, dzwonki dla owiec i bydła), ceramikę i wiele innych . Na po­ łudnie szli w poszukiwaniu żywności, zakupując tam przede wszystkim l0 1 0 łowie A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Handel wiejski na Podhalu w drugiej po­ XIX i w początku XX wieku. „Kwart. H K M " , R. 5: 1957, nr 2, s. 305—314. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 247 zboże, a jesienią kapustę. Wreszcie na południe udawali się na prace sezonowe, sianokosy i żniwa; szli też do Budapesztu na pracę w cegielni, przy budowie domów i w fabryce obuwia . Wprowadzenie kolei łączącej Podhale z resztą Polski osłabiło nieco natężenie tych wędrówek, ale bynajmniej kontaktów nie przerwało. Kres położyło i m dopiero zamknięcie granicy polsko-czechosłowackiej w 1918 r. Dla Podhala był to prawdziwy cios. Istniały wprawdzie przepustki gra­ niczne dla właścicieli pól i możliwości dzierżawienia pastwisk i wypasu po południowej stronie Tatr, niemniej cały handel i wiążące się z nim rozliczne kontakty kulturowe musiały podupaść, a z biegiem czasu skierować się ku północy. Zwłaszcza dla kultury materialnej regionu, głównie Skalnego Podhala, miało to duże znaczenie. Wzrosło natomiast znaczenie Nowego Targu jako jedynego poważniejszego punktu jarmarcz­ nego, co z kolei wpłynęło na unifikację kultury podhalańskiej. Jarmarki nowotarskie zbliżyły Skalne Podhale do niziny nowotarskiej i wsi stoków Gorców, ułatwiając t y m samym rozprzestrzenienie się ,,stylu podhalań­ skiego" na te tereny. Druga wojna światowa przynosi terror i niedostatek, ale i w tym okresie nastąpiły istotne zmiany w zakresie gospodarki. Działalność instruktorów rolnych okresu okupacji, premiowanie rasowego bydła, które chronione było od rekwizycji, wprowadzanie nowych ras owiec, działalność związku pszczelarskiego itd. pozostawiły dodatnie skutki. Wywóz olbrzymich rzesz ludzi na przymusowe roboty do Niemiec, gdzie w wielu wypadkach pracowali na wsi zapoznając się z nowymi maszy­ nami rolniczymi i nową techniką uprawy, nie pozostał bez wpływu na podniesienie się poziomu zainteresowań postępem techniki. Duże zna­ czenie dla podniesienia poziomu gospodarki regionu miały też wędrówki górali po żywność do Miechowskiego i Proszowskiego. Po zakończeniu wojny zaczął się dla Podhala czwarty z kolei okres przemian. Odpływ olbrzymich rzesz małorolnych na Ziemie Odzyskane i częściowo na tereny połemkowskie oraz mniejszy liczebnie odpływ do ośrodków przemysłowych zlikwidował narastające przeludnienie. Po­ stępujące uprzemysłowienie terenu, rozwój przemysłu chałupniczego i dalszy rozwój ruchu letniskowego dostarczyły wsi sporych zasobów gotówki. Młodzież masowo uczęszczająca do szkół zawodowych, ogólno­ kształcących i na wyższe uczelnie niejednokrotnie wracała potem na wieś rodzinną, podnosząc poziom kulturalny otoczenia. Reasumując, interesujące nas stulecie dzielimy na cztery zasadnicze okresy: a) okres pofeudalny, lata 1848—1870/1880; b) impakt kapitan 11 W. J o s t o w a , Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich, R. 24: 1955, s. 141—153; A. K o w a l s k a - L e w i c k a , K i l k a uwag o zarobkowych górali podhalańskich, „Kwart. Hist.", R. 64: 1957, nr 2. „Wiarchy", wędrówkach �248 ANNA KGWALSKA-LEWICKA lizmu, lata 1870/1880—1918; c) okres międzywojenny dalszej kapitali­ zacji Wsi, lata 1918—1945; d) okres socjalizacji wsi, od 1945 r. Jak już wspomniano, problematyka naszych badań została w trakcie prac zwężona do głównych działów produkcji: rolnictwa, hodowli i rze­ miosła. Spożycie i wymiana potraktowane zostały jedynie jako rozdział uzupełniający i zamykający niejako cykl produkcyjny. Dalsze ograniczenie zakresu pracy polegało na tym, że zdecydowa­ liśmy się opracować zebrane dane tylko jako materiały do gospodarki Podhala. Nie wyklucza to oczywiście dalszych prac i zamiaru opubliko­ wania w przyszłości ogólnego, syntetycznego ujęcia całości czy też sze­ regu ujęć syntetycznych poszczególnych działów produkcji przez ucze­ stników badań. Kultura ludowa Podhala, jakkolwiek w pewnych swych działach (budownictwo, strój, organizacja pasterstwa) bardziej zachowawcza od innych, ulega obecnie, zwłaszcza w dziedzinie produkcji rolnej czy rze­ mieślniczej, bardzo szybkim przekształceniom. Góral podhalański dzięki szczególnie silnie rozwiniętemu uzdolnieniu technicznemu i poszukiwa­ niu nowości, które mogłyby ułatwić jego pracę, bez oporów przyjmuje każdą nadającą się do jego warunków bytowania nowość. Już w czasie naszych kilkuletnich badań zdołaliśmy zaobserwować duży postęp zwłaszcza w takiej dziedzinie, jak rolnictwo. Każde nowe narzędzie jest chętnie nabywane, pierwszymi próbami jego użycia interesuje się cała wieś i w razie pozytywnych skutków niezwłocznie stosuje u siebie. Co więcej, górale sami ulepszają i dostosowują do własnych warunków te­ renowych nowo zakupione narzędzia fabrycznej produkcji. To samo zjawisko, jak już wspomniałam, wadzimy w innych dziedzinach życia, np. elektryfikacja niektórych wsi umożliwiająca użycie nowych maszyn w bardzo krótkim czasie przekształciła wiele rzemiosł i zakładów prze­ mysłowych wiejskich. Objawy tej łatwej chłonności wszelkich zdobyczy technicznych, a co za t y m idzie bardzo szybkie przekształcanie stosunków produkcji, aczkol­ wiek ze wszech miar pozytywne z punktu widzenia postępu, są jednak sygnałem dla etnografów, że właśnie na tym terenie i w tej dziedzinie należy jak najszybciej i najenergiczniej prowadzić akcję' rejestrowania faktów m. i n . w zakresie już przemijającej kultury ludowej. Jednym więc z naczelnych celów naszej pracy było utrwalenie dla nauki ginącej tradycyjnej gospodarki. Materiały w naszym ujęciu nie ograniczają się jedynie do opisu, choć i na ten opis kładzie się duży nacisk. Naczelnym naszym dążeniem jest ściśle historyczne uszerego­ wanie faktów w obrębie czterech wydzielonych okresów i trzech stref kulturowych tak, aby samo ich ustawienie dawało obraz przeobrażeń, jakim podlegała wieś podhalańska na przestrzeni minionego stulecia. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 249 Chodzi nam ponadto o przedstawienie faktów na tle całokształtu sto­ sunków oraz o przedstawienie ich w powiązaniu z sobą. Dając opis na­ rzędzi i sposobów produkcji staramy się łączyć je w pewnym stopniu z odpowiadającymi im zjawiskami społecznymi, z wiedzą ludową na ich temat oraz częściowo, zwłaszcza w odniesieniu do okresów najdaw­ niejszych, z wierzeniami i praktykami magicznymi, które wokół nich narosły. W związku z produkowaniem narzędzi i posługiwaniem się nimi interesuje nas zagadnienie pracy i jej organizacji w obrębie naj­ mniejszej komórki produkcyjnej, jaką jest rodzina, oraz w społeczności wiejskiej. Właściwe prace terenowe poprzedzone studium literatury trwały dwa lata, 1952 i 1953 r. Rozpoczęliśmy je od badań stacjonarnych prowadzo­ nych przez dwa miesiące w jednej z najbardziej typowych wsi Skal­ nego Podhala — w Cichem. Badaniami objęto górną część tej rozległej wsi, tzw. Wierch Ciche, z przysiółkami Zoki i Ostrysz. Jest to wieś o ła­ nowym układzie pól, do niedawna zachowawcza, na której terenie jed­ nak można obserwować wybitny postęp na przestrzeni ostatnich k i l k u ­ nastu lat. Jest ona przy tym silnie związana z tradycyjną gospodarką pasterską. W samym Wierch Cichem żyje obecnie kilkunastu baców, a nie spotyka się niemal mężczyzny, który by w swym życiu nie spełniał obowiązków honielnika (pomocnika juhasa) lub juhasa. Drugim etapem terenowej pracy było przebadanie w ciągu dziewię­ ciodniowych wypadów trzech dalszych wsi typowych dla dalszych dwu partii Podhala, a więc leżącej na nizinie nowotarskiej wsi Krauszowa, o niwowym układzie pól i odmiennej organizacji rolnictwa oraz hodowli, zaś następnie Obidowej, typowej wsi gorczańskiej, leżącej w obrębie dawnego starostwa nowotarskiego. Przebadano również Brzegi, podobnie jak Ciche leżące w obrębie Skalnego Podhala, ale na jego drugim, wschodnim krańcu. Po badaniach w pewnej mierze stacjonarnych w wymienionych 4 wsiach dalszy etap naszej pracy polegał na przeprowadzeniu badań typu inwentaryzacyjnego, które trwały pełny miesiąc (lipiec 1953 r.) i objęły 9 wsi leżących na terenie całego Podhala. Ujawniły one pewne cechy kulturowe nie spotykane w poprzednio badanych Wsiach, pozwoliły w y ­ kreślić przybliżone zasięgi niektórych zjawisk i umożliwiły uchwycenie specyfiki terenu jako całości oraz jego poszczególnych partii. Nadmienić należy, że prócz wsi, w których przeprowadzono syste­ matyczne badania, poznano nadto w sposób orientacyjny szereg wsi okolicznych drogą wypadków z punktów badanych bardziej szczegółowo (mapka 5). W badaniach chodziło nie tylko o uzyskanie danych drogą wywia­ dów, ale też o naoczną obserwację życia wsi i zabiegów gospodarskich. �Badania • 1951-1952 fonograficzne badania zzspofoue O Etnograficzne badania indywidualne A Mapka 5. na Podhalu u latach Badania językoznawcze — Granica powiatu •--Granica regionu Badania na Podhalu w latach 1951—1953 nowotarskiego PoJhali �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU" 251 Dla poznania więc pełnego cyklu rocznego tego życia i zabiegów wska­ zane było takie rozłożenie badań, które by pozwoliło na przebywanie na wsi w różnych porach roku, co też mniej więcej doprowadziliśmy do skutku, jak widać z załączonego wykazu terminów badań. Luty — Obidowa, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; marzec — Ciche, miesięczny pobyt w r. 1952 i dziesięciodniowy w 1954 r.; maj — Dębno, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Ochotnica, dwutygodniowy pobyt w 1951 r.; maj — Krauszów, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r.; lipiec — wędrówka po całym Podhalu trwająca pełny miesiąc, 1953 r.; sierpień — Murzasichle, czterodniowe badania uzupełniające w 1955 r.; sierpień — Kościelisko, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Chochołów, tygodniowy pobyt w 1951 r.; sierpień — Ludzimierz, tygodniowy pobyt w 1951 r.; wrzesień — Ciche, miesięczny pobyt w 1952 r.; listopad — Brzegi, dziewięciodniowy pobyt w 1953 r. W podanym powyżej wykazie uwzględniam zarówno badania ze­ społowe, jak i indywidualne z 1951 r. (materiały z tych badań oddano do dyspozycji zespołu) oraz uzupełniające z 1955 r. Następnym z kolei problemem, łączącym się przede wszystkim z eksploatacją wsi reprezentacyjnej, był sposób jej badania. I tu zasto­ sowano metodę podobną jak poprzednio. Rozpoczęto bowiem od prze­ pracowania całego zagadnienia w obrębie jednej rodziny typowej dla danego środowiska zarówno pod względem zamożności, jak i sposobu życia. Dało to jednolite poznanie całości problemu, tak jak on wygląda w obrębie najmniejszej grupy społecznej, a równocześnie najmniejszej jednostki produkcyjnej. Przy zastosowaniu tego systemu dzięki dłuż­ szemu kontaktowi z niewielką grupą ludzi związanych z sobą więzią pokrewieństwa i wspólnoty gospodarczej badacz zyskuje lepsze zrozu­ mienie miejscowego sposobu myślenia i odczuwania, zaczyna niejako solidaryzować się z rodziną informatora, patrzeć na wieś jej oczyma. Dzięki takiemu dopiero zżyciu ma się możność wyczucia i zrozumienia sensu nieuchwytnych dla zwykłego wywiadu procesów. Krótkotrwałe kontakty, choćby nawet z wieloma informatorami, mogą doprowadzić do dokładnego poznania instytucji kulturowych, nigdy jednak nie dadzą bezpośredniego wglądu w motywy tego, co dzieje się wokół nas. Jak od wsi reprezentatywnej badanej stacjonarnie przechodzimy do poznania całego obszaru objętego naszymi zainteresowaniami, tak od jednej rodziny, na której przykładzie poznaliśmy całokształt danego za- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA gadnienia, przechodzimy do innych mieszkańców wsi, starając się do­ bierać informatorów w ten sposób, aby reprezentowali różne warstwy społeczne, by byli przedstawicielami różnych pokoleń. Wywiady na te­ mat poszczególnych działów kwestionariuszy przeprowadzano z fachow­ cami w tej dziedzinie. Bardzo interesujące rezultaty dała próba prze­ prowadzenia wywiadów z przedstawicielami trzech pokoleń w obrębie jednej rodziny. Nie chodziło tu, rzecz prosta, o opis samych faktów etnograficznych, które zwłaszcza we wsiach konserwatywnych wszystkie pokolenia znają niemal równie dokładnie, ale o różnicę podejścia trzech pokoleń do danego problemu, zwłaszcza różnicę w wartościowaniu zja­ wisk. Przed przystąpieniem do prac terenowych członkowie zespołu opra­ cowali własne kwestionariusze. Jedynie w badaniach nad rolnictwem posłużono się kwestionariuszem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zmodyfikowanym i uzupełnionym. W trakcie badań wszystkie one ule­ gły licznym uzupełnieniom i przeróbkom, tak że dzisiejsza ich redakcja jest już wynikiem długich doświadczeń. Jednakowoż w czasie samego prowadzenia wywiadu staraliśmy się nie posługiwać bezpośrednio kwe­ stionariuszem. Służył on do przygotowania wywiadu, sprawdzenia po jego zakończeniu, czy wszystkie punkty zostały wyczerpane, wreszcie do po­ rządkowania zebranych materiałów. Najcenniejszy materiał uzyskiwano na drodze zupełnie swobodnej, choć czasem inspirowanej przez badacza rozmowy. Poruszone w niej tematy wywoływały nieraz u informatora cały łańcuch skojarzeń, które umiejętnie wykorzystane odsłaniają nie­ jednokrotnie zupełnie nowe aspekty. Poza systematycznym wywiadem i swobodną rozmową stosowano oczywiście również system w pewnym sensie biernego uczestniczenia w życiu i rozmowach chłopów, przy czym wysiłek badacza polegał jedynie na obserwacji tego, co działo się wo­ kół niego i niezależnie od niego. Rozmowa lub kilka kolejnych rozmów z jednym informatorem skła­ dały się na tzw. wywiad, czyli dokładnie spisany protokół, w którym za­ mieszczało się, poza charakterystyką informatora, jego wypowiedzi do­ tyczące zarówno badanego problemu, jak i różne inne, nieraz całkiem nie związane z właściwym tematem badań refleksje czy opowiadania. Tego rodzaju „wywiad" już sam w sobie stanowi wartościowy doku­ ment historyczny, który w przyszłości wielokrotnie i z różnych punktów widzenia może być wykorzystany. Wywiad przepisywano na maszynie w kilku egzemplarzach, z których jeden pozostaje w archiwum, reszta, w miarę potrzeby, może być pocięta i posegregowana. Prócz „wywiadów" zaczęto w drugim roku pracy spisywać dziennik badań, gdzie znalazły się wszelkie obserwacje, celowe lub robione przy­ padkowo, dotyczące całokształtu życia wsi i prowadzenia badań tere- �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 253 nowych, gdzie wreszcie znalazły swe miejsce wszelkie refleksje bada­ cza i pierwsze próby uogólnień, jakie nasunął sam teren, W trakcie opracowywania materiału dziennik oddał duże usługi. Zebrany przez zespół materiał terenowy daje spory zasób wiadomo­ ści z dziedziny produkcji rolniczej, hodowlanej i rzemieślniczej oraz i n ­ nych działów kultury. Jakkolwiek te ostatnie nie zostały bezpośrednio wykorzystane w pracy, ułatwiły orientację w całokształcie zagadnień związanych z główną tematyką. Najsłabszą stronę materiałów terenowych stanowi niepewne dato­ wanie faktów dawniejszych. Stosunkowo małe zainteresowanie prze­ szłością łączy się u górali podhalańskich z zupełną nieumiejętnością umieszczania w czasie odległych faktów. Niekiedy jeszcze potrafią okre­ ślić, że dane zjawisko występowało przed ich urodzeniem albo za życia rodziców. Prawie nigdy jednak nie uzyskaliśmy dokładniejszej odpo­ wiedzi dotyczącej czasów dalszych. Mimo więc dużego nacisku, jaki kładliśmy na uchwycenie chronologii bezwzględnej zjawisk, teren dał niewystarczające rezultaty. Trzeha było uzupełnić braki i w miarę moż­ ności sprawdzać zdobyte wiadomości drogą studiów archiwalnych. * Patronat nad naszymi badaniami objęło Polskie Towarzystwo L u ­ doznawcze, ono też wzięło na siebie finansowanie prac terenowych wy­ dając na ten cel łącznie sumę 19 243,85 zł. Ogólnej opieki naukowej podjął się profesor UJ dr Kazimierz Moszyński, kierownictwo zaś sa­ mych badań powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Do współ­ udziału w badaniach zaproszono mgr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, wówczas starszego asystenta Zakładu Etnografii U. Ł., która już wcze­ śniej prowadziła badania terenowe na Podhalu i której zainteresowania skupiają się głównie wokół hodowli i pasterstwa. Wszelkie prace tere­ nowe, dyskusje i opracowanie materiałów prowadzone były więc wspól­ nie z ośrodkiem łódzkim, przy żywym udziale i pomocy prof. dr Kazi­ miery Zawistowicz-Adamskiej. Oprócz mgr Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr Kowalskiej-Lewickiej we­ szli do zespołu badawczego: dwie etnografki krakowskie, mgr Irena N i zińska i mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa, językoznawca mgr Zbigniew Gołąb i fotograf mgr Wiesław Tomaszkiewicz. Prócz nich do­ rywczo brało udział w pracach terenowych kilkanaście osób spośród studentów i magistrów etnografii, a także architekci i rysownicy. Wewnątrz zespołu pracę podzielono w ten sposób, że każdy otrzymał do przebadania jedno lub kilka zagadnień. Szereg z nich, które uwzględ­ nia się w pracy marginesowo, włączono do kwestionariuszy poświęconych zagadnieniom naczelnym. Mimo podziału tematów w trakcie badań nie- �254 ANNA KOWALSKA-LEW1CKA jednokrotnie zespół pracował wspólnie nad jednym zagadnieniem, jak np. nad rolnictwem we wsi Ciche, nad statystykami hodowlanymi itd. Badania zaplanowano na dwa lata, 1952 i 1953 r., po czym dopiero zespół miał przystąpić do ostatecznego opracowania materiałów. Plan w całości wykonano i już w końcu lipca 1953 r. zakończone zostały ze­ społowe prace terenowe, co nie wykluczało w przyszłości, w miarę p i ­ sania, organizowania wypadów w teren, mających na celu uzupełnienie prac badawczych. W wyniku badań uzyskaliśmy materiały etnograficzne z 13 wsi Pod­ hala oraz sporą ilość danych z szeregu innych wsi, do których robiono wypady (uwzględniono je na ogólnej mapie badań). Do dyspozycji ze­ społu zostały również oddane materiały prywatne z badań KowalskiejLe wieki ej oraz materiały Zakładu Etnografii U. Ł. i własne Kopczyńskiej-Jaworskiej, co zagęściło jeszcze sieć badanych punktów. Równolegle z badaniami etnograficznymi mgr Gołąb prowadził badania językowe. Przez cały czas trwania prac terenowych codziennie wspólnie oma­ wiane były rezultaty uzyskane w danym dniu. Dyskutowano metodę pracy terenowej, sposób opracowania materiałów i wreszcie układ oraz sposób ujęcia samej publikacji. Ponadto w 1953 r. miały miejsce dwie konferencje. Pierwsza w Krakowie 14 marca, sprawozdawcza, z udziałem etnografów krakowskich, łódzkich i zakopiańskich; druga wewnętrzna zespołu w Łodzi (18—20 grudnia), na której został ostatecznie ustalony plan publikacji. Od strony ilościowej rezultaty dwuletnich badań przedstawiają się następująco: 374 wywiady (2785 s. maszynopisu), 5 opracowań gwary podhalańskiej (112 s. maszynopisu), 722 teksty pieśni zapisanych przez nas oraz 432 teksty pieśni zapisanych przez dzieci szkolne, 883 zdjęć fotograficznych, 112 rysunków przeważnie narzędzi pracy, 320 przebi­ tek haftów i przedmiotów zdobionych drewnianych i metalowych, wre­ szcie 28 zdjęć architektonicznych. W trakcie badań zebrano, głównie we wsi Ciche, kilkadziesiąt dokumentów, m. in. testamentów, z których naj­ starsze sięgają lat 1750—1752. Zebrano też szereg listów z przełomu X I X / X X w. pisanych przez górali podhalańskich przebywających na emigracji. Gromadzi się również korespondencję, jaką zespół prowadzi z informatorami, a która dostarcza bardzo ciekawych materiałów. Do dorobku zespołu można zaliczyć własne kwestionariusze do pa­ sterstwa, rzemiosła ludowego, pożywienia, transportu i komunikacji, niektórych zagadnień społecznych oraz uzupełnienia i przeróbki szeregu 12 Etnograficzne badania na Podhalu, „Wierchy", R. 21: 1952, s. 225—226; B a ­ dania etnograficzne na Podhalu, „Wierchy", R. 22: 1953, s. 218—222; Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ..Lud", t. 41: 1954, s. 1236—1245. �BADANIA ETNOGRAFICZNE NA PODHALU 255 istniejących już kwestionariuszy pbcych do pozostałych zagadnień związanych z gospodarką. Sprawozdania tymczasowe z badań były w czasie ich trwania publikowane . W styczniu 1954 r. został utworzony w Krakowie Zakład Etnogra­ fii Polski I H K M PAN. Znaleźli tu zatrudnienie trzej członkowie do­ tychczasowego zespołu PTL: mgr Iiena Nizińska, mgr Anna Zambrzycka-Kunachowiczowa i dr Anna Kowalska-Lewicka. Od 1954 r. prace nad Podhalem wykonywane przez wymienione osoby weszły w plan Za­ kładu i odtąd — obok prac związanych z Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym i innych — zajmowano się nimi j u ż w ramach obowiązków instytutowych. Członkowie zespołu zajęci w PA.N przystąpili w oparciu o archiwum Oddziału Krakowskiego P T L do przygotowania do druku opracowań dwu podstawowych dziedzin produkcji: rolnictwa (KowalskaLewicka) i rzemiosła (Zambrzycka-Kunachowiezowa, która zajmowała się omawianym zagadnieniem w latach 1954 i 1955, a w 1956 r. prze­ szła do prac nad monografią Śląska). Mgr Nizińska w pierwszym roku istnienia Zakładu pracowała nad rolnictwem; już w 1955 r poświęciła się monografii Śląska. 1 2 Przerobiono przede wszystkim literaturę przedmiotu oraz zebrano materiał archiwalny i muzealny. W czasie opracowywania wszystkich danych wyłoniła się potrzeba badań uzupełniających. Zorganizowano więc w 1955 r. krótkotrwałe wyjazdy terenowe do wsi Ciche, Murza­ sichle, Chochołów, Ratułów i Kościelisko oraz badania nad rzemiosłem ludowym w Nowym Targu. W chwili bieżącej zarówno prace o rolnictwie, jak i o rzemiośle ludowym na Podhalu są już na ukończeniu. : Ann n Kon n .i te K a -.. I (.' u u u K a i J T H O r P A O I I H E C K M E M C C I E J\ O Ii A H M H li P A t t O H B B B. HOtfrAJlbH 1952 r . ćibui c o p r a n H . i O B a n aoKJiaaiHKOM KOJIJIGKTHB (A. KoBa.7if.ci;a-JIeBHu;Ka, u A. 3aM6pH<HD,Ka) c n e a b i o c H C T e w a T i m e c K o r o H3yieHHH KoniHHCKa-flBopcKa sTHorpacfiHH Ilo3,rajibH. llepnue ;iBa r o a a (1952—1953) KOJIUGKTHB BCJI pa6oTH irpeHMymecTuemio noneBŁie B CBHSH C ^ejjTe.abHOCTbio JTo.ibCKoro 06m,ecTBa Hapo«oBO«eiiHH. B cjie^yioinHft n e p n o A (1954—1957) KonJieKTHB BKjnoiiiacn B aejrrejibHOCTb MHCTiiTyTa •la^aiaM HcropHH MaTepHantnofi iipo;;ojiH<a.Ti p a i i b m e na'iaTyro KyjibTypH paPoT.y. H napanjienbno HOBŁIM Hay^HUM TeppHTopiiajibHoft óaaofl aTHorpa- ncc.Te«0BannH Ilo,irajib>i HBJIHGTCH patton HoBOTapcKoro CTapocTBa B r p a n n i i a x X I I I Bena. Hccie^oBanHHMił oxBaieH H c r o p H i e c K H i ł n e p i i o a c MoiaeHTa OTMeubi K p e n o c T H O r o n p a u a (1848 r.), no Hacrorimee Bpewn (1953). LTo *!HCTO T 6 X H H (})H4eCKnx 'lecKHM i; (B. cooópa?«eniinM, p a 3 p a ó o T K a coó]iaimb)x MaTepnaJiOB orpammHJiacb TonbKO (A. K o B a o i b C K a - J I e B H U K a ) , C K O T O B O A C T B a K o n M i t i i C K i i - f T B o p c K a ) . K . Y n r a p n o f t n p o m w m . i n m o n n (A. 3aM<5pjKmu.-«). BonpocaM: KpecTbHHCKoro 3eMnea,ejrnn �ANNA B nan iiTore 3aBepuieinibix KOWALSKA-LEWICKA pafloT IIom'ajTbe HB.iaeTCH c reorpaiJimieCKoii, Tai; h oTHOrpatfiii'iecKoil t o m k i i cnvioieiiHMM paiiOHOM. a p e i i H H . Paiioii u t o t coxpamiji pnji xapaKiepHtix i i p H M e x TpaannnonHoii Ky.iLTypw. OAiioBpeiuemio is paflone I I 0 3 ranbH, is C B H 3 H c co:!naiiiiieftcji ceibw n a i i i u x MOCTHocieii, c o T i i o c i i T e j i b i i o xopoimtM cooflmenweM i;ait 11 na noc.ie^uee npeMH p a s n n n a w m e f t c n n p o M i . n i i J i e i i H O C T b J O HaSjiw,u,aeTCH p o c r i i o b i . i x (|)opM o i ; o n o M i i q e c j s o f t m i m u i i . Kpoiie T o r o , n a rio,;raJii>e, w a i c x a p a K repnan qepra o k o i i o m h k h p a i t o n a , B b i c i y n a e x n a p n ^ y c -jpyuK o c h o b i i m m i i OTpac.iHMii c e n b C K O r o x o a n t t C T i i a n n on b i n e — iteM.-ie^enneM 11 c k o t o b o ^ c t b o m liiimiemioro TjinaTan>KO ^ u j i i u i i i o e , nan 11 nucoKoropnoc n a c x y n i e c T B o . B i i x o r e upoBe^eiiiitix paCor HayHHbiii KO.J.1CKTHB Bbi^Biiny.1 T a i o K P pji;i npe^nocu.'ioK 1; iiepno^ibsaniiu i s y . w r y p H o r o npoijecca n p a i i o n e no^ra.ni.jr. Anna Kowalska-Lewicka E T H N O G R A P H I C R E S E A R C H ON T H E P O D H A L E REGION Summary Field studies carried out with the aid of a grant from the Polish Ethnological Society were conducted in 1952 and 1953 by a team of research workers under the leadership of the writer. The work was first started in the village of Ciche, where two months' were spent, and afterwards research was extended to other localities. The assembled data were then studied and supplemented within the Departments of Ethnology of the Institute of the History of Material Culture of the Polish A c a ­ demy of Sciences in Cracow and Łódź. For technical reasons the work was restric­ ted in its scope to the following problems: agricultural production (A. KowalskaLewicka), animal farming (B. Kopczyńska-Jaworska), handicraft (A. Zambrzycka), although the problems of exchange and consumption were also included in so far as it was necessary for gaining a more complete picture of the topics studied. It was found convenient to accept as a basis of the delimitation of the region under investigation the X V I I t h century district of Nowy Targ (starostwo nowo­ tarskie). The Podhale region, which is geographically and ethnographically a homo­ geneous, and compact area, retained a number of common traits within its tradi­ tional culture. At the same time it is an area where, owing to several well deve­ loped holiday resorts, extensive network of communication, and its newly created industries, new forms of economic activity and life are coming into being, thus affecting the cultural landscape of the region. Finally, in addition to the two main lines of agricultural economy, characteristic of the plains i. e. plant and animal far­ ming, the Podhale region has a third one: the alps, that is to say, the lower and higher mountain pastures. The investigations covered the period from the abolishment of serfdom (1948) up to 1953 when the field survey was terminated. On the evidence assembled it was found convenient to divide this period into following three stages: a) the postfeudal period from 1848 to 1870—1880, b) the impact of Capitalism and emigration to Ame­ rica from 1870—80 to 1918, c) the interwar period and that of the second world war 1919—1945 when further capitalisation took place, though under different eco­ nomic and political conditions of the country, and d) the period of Socialism, making its way into the villages, from 1946. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9880c115cbff87911522fd0d9d1dde52.pdf 27ef9dfacb822e0127b45e48ba4ec06f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1749 Title A name given to the resource Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -Lud, JUBILEUSZ ANNA t. 139, 1983 PROF. DRA JÓZEFA GAJKA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JÓZEF GAJEK W POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM Są ludzie tak dalece zaangażowani, a tym samym tak związani ze swą twórczością, że nie sposób mówić o nich w oderwaniu od ich dzielil. Takim właśnie człowiekiem jest prof. Józef Gajek, o którym mówić można w kontekście trzech nurtów jego działalności: pracy naukowej i pedagogicznej na stanowisku profesora etnografii na uniwersytetach lubelskim, poznańskim i wrocławskim; pracy naukowo-organizacyjnej jako twórcy i redaktora Polskiego Atlasu Etnograficznego; wreszcie pracy jako budowniczego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w jego powojennej formie. Z pełną odpowiedzialnością piszę tu "budowniczego", bo jakkolwiek w chwili, gdy Józef Gajek wziął w swe ręce ster Tov.·1rzystwa, liczyło onO sobie już lat pięćdziesiąt, lecz po rozgromieniu życia naukowego przez wojnę i po poprzednim okresie międzywojennym, który dla Towarzystwa był czasem stosunkowo małej aktywności, swą brmę dzisiejszą zawdzięcza ono tym, którzy w 1945 r. ponownie powolali je do życia, a następnie rozwinęli i dostosowali do współczesnych zadań. Wśród nich, jednym z najbardziej aktywnych, był prof. J óz-ef Gajek. Z Towarzystwem Ludoznawczym Józef Gajek związał się od czasu studiów na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (rozpoczął je w 1926 r.), kiedy to, obok polonistyki, studiował etnografię u prof. Adama Fischera. Swemu mistrzowi (w 1930 1'. uzyskuje u prof. Fischera stopień magistra, potem przez 2 la ta: 1930 - 1932 jest jego asystt'r. tern i w 1932 r. doktoryzuje się) zawdzięcza Józef Gajek nie tylko ukierunkowanie zainteresowań etnograficznych, ale także wciągnięcie w pracę w Towarzystwie Ludoznawczym, którego Fischer w Jatach 1911 - 1939 był sekretarzem i redaktorem "Ludu". Pewne cechy charakteru, jak rozmach, umiejętnDści intelektualnego ożywiania środowiska w którym działał, wreszcie talent organizacyjny i tendencja 'do oddawania się bez reszty swemu dziełu, widzimy u Józefa Gajka już u początków jego kariery naukowo-organizacyjnej. Po ;;;tusunkowa krótkim czasie, kiedy pracował w charakteTze profesora języka i literatury polskiej w gimnazjach lwowskich, Józef Gajek zaczym swą działalność na U'kowo-organizacyjną. Zostaje pracownikiem Instytutu Bałtyckiego w Gdyni (1937 r.). ale bardzo szybko otrzymuje kierownicze �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka ]9 stanowisko w Instytucie Pomorzoznawczym w Toruniu,by już w rok później, jesienią 1938 r., objąć obowiązki dyrektora tworzącego się Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Koniec 1938 i pierwsza połowa 1939 r. to ogromny wysił'ek organizacyjny przerwany wybuchem II wojny światowej. Ten epizod pozornie nie ma związku z pracą Józefa Gajka w Towarzystwie Ludoznawczym - ale tylko pozornie. Już wtedy bowiem daje się on poznać jako dobry organizator. Dopiero jednak w powojennej działalności w Towarzystwie Ludoznawczym profesor Gajek miał możność w pełni rozwinąc talenty organizacyjne jako człowiek szybkich i śmiałych decyzji, co więcej, człowiek, który pomysły i decyzje natychmiast wprowadza w życie, dla którego nie ma "niemożności" i "obiektywnych trudności". U początków reaktywowania Towarzystwa pracę ułatwiał ogółny nastrój, który wówczas panował - entuzjazm twórczy, zapał towarzyszący id'2i odbudowy życia naukowego w Polsce, dobra wola całegJ ów_o czesnego Zarządu oraz licznych jego członków i sympatyków. Jeszcze w czasie trwania działań wojennych Józef Gajek przyjeżdża ze Lwowa do Lublina (1944 r.), habilituje się i zostaje profesorem na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w rok później przenosi się na Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, a zaledwie parę mies·ięcy po zakończeniu działań wojennych realizuje, wraz z grupą uczonych lwowskich, dyskutowany od początku pobytu w Lublinie pomysł reaktywowania Towarzystwa Ludoznawczego. Dnia 12 X 1945 r. zbiera się grupa inicjująca odrodzenie Towarzystwa w osobach prof. prof.: Cz·ekanowskiego, Mydlarskiego, Halbana i Gajka. Ten ostatni jest jedynym etnografem czystej wody, ale wszyscy zebrani są głęboko przywiązani do Towarzystwa, zespoleniu z nim zainteresowaniami, pietyzmem dla jego przeszłości, wolą wznowienia jego działalności. Ponadto prof. Czekanowski, jako wielolctni prezes i członek Zarządu, gwarantuje swą osobą ciągłość tradycji rrowarzystwa. I tu możemy podziwiać rozmach organizacyjny grupy inicjatorów, w której Józef Gajek magna pars iuit. W miesiąc po pierwszym spotka-o niu, 22 XI 1945 L, odbywa się już pierwsze powojenne (XXI) W:alne Zgromadzenie, na którym Józef Gajek zostaje wybrany sekretarzem ge .. neralnym, czyli tym, na którym spoczywa główny ciężar działania, za wiadywania Towarzystwem i jego agendami. Funkcje sekretarza general·nego pełni Józef Gajek przez 3 kadencje, by na Walnym Zgromadzeniu PTL we Wrocławiu w 1953 r. być wybranym na prezesa, ale już w 1956 r., na Walnym Zgromadzeniu w Zakopanem powraca do funkcji sekretarza generalnego, gdyż bezpośrednie działanie jest mu bhźsze niż reprezentacyjne funkcje prezesa. Na tymże pierwszym powojennym Walnym Zgromadzeniu zapada de- �20 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka cyzja reaktywowania "Ludu" i "Prac i Materiałów Etnograficznych" i już wtedy mówi się {)konieczności opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Każdy następny rok przynosi nowe inicjatywy natychmiast realizowane przez Zarząd. W 1946 r. postanowiono utworzyć nową SNit; wydawniczą "Prace EtnO'logiczm~" i już w 1947 r. wychodzi pierwszy, a w 1948 r. drugi tom podstawowej pracy o językach świata Tadeusza Milewskiego. W 1948 r. Ministefistwo Kultury i Sztuki podejmuj€ się finansowania nowej serii - "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i w latach 1949 - 1960 wychodzą 24 zeszyty tego wydawnictwa - itd. To, o czym mówimy, nie jest ściśl.e historią prac prof. Gajka w PTL, są to raczej dzieje rozwoju Towarzystwa, ale każdy, kto kiedykolwiek pracował organizacyjnie wie, jaka ciernista droga wiedzie od pomyslu clo jego realizacji, wie, że za każdym udanym przedsięwzic;ci-cm kry j€ się konkretny człowiek. Towarzystwo clziała kolektywnie i demokratycznie. Szczególnie w pierwszym okresie powojennym, kiedy Zarząd zbierał się stosunkowo często, a jegoezlonkowie rekrutowali się z pomiędzy ludzi żywo związanych z Towarzystwem i pełnych inicjatywy, na posiedzeniach padały nowe pomysły, a dyskusje nad nimi trwały godzinami i prowadzone były w gorącej atmosferze. Równie namiętna wymiana zdań cechowała Walne Zgromadzenia. Nie były to jednak jałowe spory na temat spraw nieistotnych czy osobistych. Dyskutowano nad programem uniwersyteckich studiów etnograficznych, a wyniki dyskusji były przedstawione odpowied· niemu ministerstwu; w związku z I Kongresem Nauki Polskiej poruszano problematykę metodologiczną i miejsce etnografii w życiu powojennej Polski. \V odpowiedzi na zapotrzebowanie na ekspertyzy w sprawie procesów społecznych odbywających się na nowo zasiedlonych Ziemiaó Zachodnich, Towarzystwo podjęło się prowadzenia tam badań, a następnie publikowało prace na temat procesu integracji kulturowej i społecznej ludności Do'lnego Śląska. W toku dyskusji powstawały takie inicjatywy, jak: wspomniane już opracowanie Polskiego Atl,asu Etnograficznego, jak nowe wydanie Dziel Oskara Kolberga (projekt rzucony przez K. Zawistowicz-Adamską na Walnym Zgromadzeniu PTL w Poznaniu, 1950 r.), zorganizowanie m;ęcJzynarodowych badań karpackich (projekt R. Reinfussa zgłoszony na Walnym Zgromadzeniu w ZakO'panem, 1956 r.) i inne. Niektóre z tych projektów nie mogły być rea'lizowane przez PTL choćby z tego względu, że wymagały etatów naukowych, jakich towarzystwa naukowe, zgodnie ze swym charakterem, nie posiadają. Tak np. inicjatywę opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego wraz z opracowanymi w lonie PTL założeniami teoretycznymi przekazano Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN, a prof. Gajek został kierownikiem pracowni atlasowej i rerhkto- �J-ubUeusz prof. dra Józefr~ Gajku 21 rem Atlasu - nie z ramienia PTL, lecz jako etatowy pracownik Akademii. Również inicjatywę badań karpackich Towarzystwo odstąpiło IHKM PAN, widząc tam większe moiliwości finansowe i organizacyjne. Natomiast reedycję i edycję Dziel Oskara Kolberga udało się zatrzymać w Towarzystwie dzięki włąc~eniu jej w 1960 r. w państwowy plan millenialny. Wymagało to jednak długich przygotowań uświadamiających władze i społeczeństwo, czym dla polskiej kultury jest dzieło Kolberga. Prof. Gajek zorganizował coś w rodzaju biura prasowego PTL w Warszawie, którego celem było rozpropagowanie idei nowego wydania Kolberga i opracowania jego, dotąd nie publikowanych materiałów. Również pod €gidą prof. Gajka Towarzystwo z-organizowało badania terenowe we wsiach, gdzie działał Kolberg. Ich owocem była konferencja Kolbergowska w Jeleniej Górze (1954 1'.). Badacze, głównie młode pokolenie, dokonali na niej porównania monografii terenowych Kolberga z ob-ecnym stanem kul·tury ludowej na tychż,e terenach, Koncepcja wydania Kolberga rodziła się w długich dyskusjach, aż do ustalenia takiej formy, jaką dziś realizu·· jemy. Tom pierwszy tego wydawnictwa, Pi.eśni ludu polskiego, przygotowany przez Mariana Sobieskiego, ukazał się we Wr,ocławiu w 1961 r, z obszerną przedmową prof. Gajka, poczem w rok później nastąpiło przekazanie redakcj i do P0znania (1962 r.), gdzie do dziś pod kierownictwem prof. Burszty pracuje się nad dalszymi tomami tego monumentalnego wydawnictwa. I znów uwaga nasza z po'staci pro£. Gajka prz'esunęła się na Towarzyst"vo i jego osiągnięcia, a'le właśnie za nim kryje się postać ówczcsnego Sekretarza Generalnego i Prezesa PTL. Na powyższych przykładach mnżemy prześledzić dwie cechy charakteru Józefa Gajku i ówczesnych Zarządów. Pierwsza, to umiejętnośf; podchwytywania twórczych inicjatyw, rokujących nadzieję rozwoju i realizowania ich silami PTL. Druga, to dbałość o dnbro sprawy, wyzbycie się wszelkiej małostkowej chęci monopo-lizowania akcji naukowych zai.nicjowanych przez PTL. Ilekroć okazywało się, że siły Towarzystwa są niewystarczające dla zroalizowania planów uważanych w PTL za słuszne i ważne, szukano instytucji, która mogła by poprowadzić i rozwinąć inicjatywę tu zrodzoną. Inicjatywą p~'of. Gajka było wydanie w serii "Prac Etno'10gicznych" monografii różnych narodów Europy. Ukazała się Etnogmfia Bnlgarii pióra Wakarelskiego i Etnografia Łotwy Pietkiewicza. Należy wyrazić tylko żal, że ta cenna seria nie była kontynuowana. Jeśli chodzi o podnoszenie rangi Towarzystwa na forum międzynarodowym, warto wspomnieć o dwóch konferencjach (obie połączone z Wulnymi Zgromadzeniami), które stały się wydarzeniem naukowym na skalę międzynarodową· Pierwsza z nich, to wspomniana już Sesja ZakopiaJi.ska, �22 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka w której udział wzięli i wygłosili referaty badacze-karpatolodzy Słowacy, Czesi, Rumuni i Bułgarzy i gd~ie narodził się pomysł międzynarodowych badań karpackich (obecnie działająca przy PAN Komisja Karpacka). Druga, zorganizowana z rozmachem przez prof. Gajka, to Konfereencja Pomorzoznawcza w Szczecinie (1960 r.) z udziałem badaczy niemieckich. Była ona, jak dotąd, szczytowym osiągnięciem Towarzystwa w tej dziedzinie. Późniejsze zapraszanie oudzoziemców na Sesje PTL miało już charakter racz'ej propagandowy i kurtuazyjny. Wybrałam tu tylko przykładowo część kierunków aktywności Towarzystwa, w których zaznaczyła się inicjatywa i ogromna praca organizacyjna prof. Gajka, ale jego rękę czuło się we wszystkim, co wówczas działo się w Towarzystwie. Ci, którzy wtamtych czasach współpracowali z Zarządem PTL pamiętają, jak każdego dnia, o każdej porze można było spotkać prof. Gajka w biurach Towarzystwa. Pod jego bacznym okiem wrzała tam praca. Uratowano z zagłady wojennej, skatalogowano i rozwinięto bibliotekę, skatalogowano i uzupełniano archiwum, nabywając m. in. całą rękopiśmienną spuściznę prof. Fischera, publikowano coraz to nowe prace w istniejących już i nowo tworzonych czasopismach i seriach wydawniczych. Wiele z nich redagował osobiście prof. Cajek (rekordowy był rok 1959, kiedy to wyszło spod prasy drukarskiej prz€szło 200 arkuszy). Finansowano prace bibliograficzne i publikowano bibliografie, itd., itd. Każdy gość Towarzystwa, czy to z Polski czy obcokrajowiec. stawał się gościem pp. Gajków, czuło się na każdym kroku głębokie zaangażowanie, identyfikowanie się prof. Gajka z Towarzystwem, które było dla niego nie tylko najważniejszą sprawą życia, ale ukoch:mym "dzieckiem", przy którego narodzinach w 1945 1'. był obecny i w którego rozwoju uczestniczył. Towarzystwo, jakeśmy to już mówili, jest rządzone kolektywnie. Każdy z członków PTL, a na pewno z cz10nków Zarządów i kierowników agend, ma swój wkład w jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie wszystko jednak idzie lepiej, jeśli istnieje prawdziwie zaangażowany i utalentowany organizacyjnie koordynator różnorodnych poczynań a takim koordynatorem był, w okresie swych kadencji w Zarządzie PTL, prof. Józef Gajek. Żeby ocenić jego wkład wystarczy podsumować pierwsze 20-1ecie - jest to niewątpliwie okres największej w dobie powojennej świetności Towarzystwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58d2b90bcb9b372da073e12a173aa931.pdf a64b73785663d3568abce6ca5ea3fa46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:484 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:440 Title A name given to the resource Gospodarka i tzrebież żarowa w Karpatach Polskich w XIX i XX w./ ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.101-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A ANNA I M A T E R I A Ł Y KOWALSKA-LEWICKA GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH W X I X I XX WIEKU. UPRAWA KRZYCY I. WSTĘP Problem gospodarki żarowej interesował od dawna naszych historyków. Liczni autorzy z końca XIX i początku XX w. omawiali go w łączności z zagadnieniami dotyczącymi osadnictwa i początków rolnictwa . W ostatnich kilkunastu latach zyskał jeszcze na znaczeniu w związku z pracami milenialnymi. Zwłaszcza pod­ stawy gospodarcze kształtowania się naszej organizacji państwowej, a tym samym prymitywne formy rolnictwa, znalazły wielu badaczy spośród historyków kultury materialnej. Wypowiadali się w tej sprawie archeologowie i historycy gospodar­ czy, starając się zrekonstruować sposoby uprawy roli w Polsce w okresach daw­ niejszych i przede wszystkim w okresie wczesnego średniowiecza . Mniejsze zain1 2 1 Por. np. O. Balzer, O zadrudze słowiańskiej, „Kwartalnik Historyczny", t. 13: 1899, s. 250 (w oparciu o dokumenty występuje przeciw teorii powszechności gospodarki żarowej — artykuł polemiczny); tenże, Narzaz w systemie danin książęcych pierwotnej Polski, Lwów 1928, s. 130-131, 164-165; F . Bujak, Studia nad osadnictwem Małopolski, Rozprawy P A U , Wydz. Hist.-Fil., t. 47: 1905, s. 221; R. G r ó d e c k i , Książęca włość trzebnicka na tle organizacji majątków książęcych w Polsce w XII wieku, „Kwartalnik Historyczny", t. 27: 1913, s. 51 (mówi o łazękach: „łazęki to nie tyle klasa społeczna, ile zawodowa, rolnicy-koczownicy, za pomocą wypalania lasu przy­ gotowujący grunt pod uprawę zboża"); K . P o t k a ń s k i , Podhale, [w:] Pisma pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 351-358; tenże, Puszcza radomska, tamże, s. 181-182; J. R o s t a f i ń s k i , O pier­ wotnych siedzibach i gospodarstwie Słowian w przedhistorycznych czasach, Kraków 1908, s. 17, 18, i inni. K . G o d ł o w s k i , Źródła archeologiczne do dziejów rolnictwa w Polsce, „Studia z dziejów gospodarki wiejskiej", t. 3: 1960, s. 73-201; W. Hensel, Historia kultury materialnej dawnej Sło­ wiańszczyzny, Poznań 1951, s. 15-21 nn.; tenże, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Zarys kultury materialnej, Poznań 1952, s. 12-40; J. Kostrzewski, Kultura prapolska, Poznań 1947, s. 27-29; H . Ł o w m i a ń s k i , Podstawy gospodarcze formowania się państw słowiańskich, Warszawa 1953 (szczególnie rozdz. 5: Rolnictwo wypaleniskowe i orne, s. 138-178; tamże bogata bibliografia zagadnienia); tenże, Podstawy gospodarcze i społeczne powstania Państwa Polskiego i jego rozwoju do początku XII wieku, referat wygłoszony na Sesji milenialnej w Warszawie W czerwcu 1960, tekst powielony, s. 59; K . Tymieniecki, Ustrój społeczno-gospodarczy wczesnej doby piastowskiej, 2 �ANNA KOWALSKA-LEW1CKA 102 3 teresowanie okazują współcześni badacze dla czasów nowożytnych . Stosunkowo najrzadziej zabierali tu głos etnografowie, mimo że właśnie oni posiadają bez­ pośredni wgląd w obecny stan tradycyjnego rolnictwa. Zanim przejdziemy do właściwego tematu naszej rozprawy, do omówienia gospodarki żarowej występującej na terenie Karpat Polskich w ostatnich mniej więcej stu latach, postaramy się sprecyzować, co rozumiemy pod tym pojęciem. Jakkolwiek już Moszyński w Kulturze ludowej Słowian wyraźnie odgraniczył gos­ podarkę żarową, którą nazwał „jednopolową leśną", od trzebieży żarowej , nie­ mniej do ostatnich lat niektórzy autorzy mieszają oba pojęcia, cytując jako do­ wody przetrwania gospodarki żarowej dokumenty świadczące jedynie o trzebieniu lasu przy użyciu ognia . Najbardziej istotna różnica pomiędzy trzebieżą a gospodarką żarową polega na ich odmiennej funkcji. Obie one posługują się wypalaniem lasów czy zarośli, ale w wypadku trzebieży główną funkcją spalania jest usunięcie drzew lub krze­ wów celem uzyskania wolnej przestrzeni, bez względu na to, jak ta wolna prze­ strzeń będzie w przyszłości użytkowana — czy stanie na niej dom, czy zostanie wy­ robiona na stale uprawne pole, na łąkę kośną lub polanę pasterską względnie zostanie tylko czasowo wykorzystana pod uprawę, po czym ponownie zarośnie lasem. Natomiast funkcją gospodarki żarowej jest nie tylko oczyszczenie z roślin, ale przede wszystkim użyźnienie ziemi dzikiej pod uprawę popiołem ze spalonych 4 5 „Sprawozdania z posiedzeń PAU", t. 50: 1949, s. 98; tenże, Ziemie polskie w starożytności. Ludy i kultury najdawniejsze, Poznań 1951, s. 720; tenże, Początki państw słowiańskich w naświetleniu gospodarczym, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 16: 1954, s. 31-38 (praca polemiczna na marginesie wyżej cytowanej książki Łowmiańskiego); J. Wielo wiej ski, Zagad­ nienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleciu n. e. na ziemiach polskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. 3: 1955 z. 1, s. 153-165 (w dużej mierze polemika z Łowmiańskim). Z Henslem zwłaszcza i z Łowmiańskim polemizuje W. Hejnosz, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecznej, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 218-228. Gospodarką żarową w okresie nowożytnym zajął się przede wszystkim J. Broda, Gospo­ darka zrębowo-wypaleniskowa w Beskidzie Żywieckim, „Slavia Antiqua", t. 3: 1951/52, s. 209-288; tenże, Chłopskie karczunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki folwarcznej, „Wierchy", t. 24: 1955, s. 19-42. „Zwykle towarzyszy tej gospodarce ... żarowa, czyli łazowa, technika trzebieży lasu i stąd wspomniana gospodarka bywa nazywana w polskiej literaturze naukowej żarową lub łazową. Nie należy jednak zapominać, że używając w tym znaczeniu ostatnich nazw mieszano dwie rzeczy najzupełniej różne: system użytkowania ziemi dzikiej utożsamiano z techniką trzebieży" (K. Mo­ szyński, Kultura ludowa Słowian, cz. 1, Kraków 1929, s. 139). Na różnicę pomiędzy gospodarką a trzebieżą żarową zwraca również uwagę Łowmiański w krytyce Niederlego, który jego zdaniem „nie wyodrębnił wyraźnie dwóch zagadnień: oczyszczania lasów pod stałą uprawę orną oraz przysposobienia gruntów zalesionych w celu czasowej (jednorazowej lub dwurazowej) uprawy..." ( Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 140). Por. również Wielowiejski, op. cit., s. 153; Hejnosz, op. cit., s. 226. 5 Por. np. Broda, /. c. Na mieszanie przez autora gospodarki zrębowo-wypaleniskowej (czyli żarowej) z systemem karczunku przy użyciu ognia zwrócił już uwagę w swej recenzji tej pracy T. L a l i k w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2, s. 236-237. 3 4 �GOSPODARKA I TRZBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 103 na tym miejscu roślin. Wiąże się ona nierozerwalnie z trzebieżą żarową, jednakże funkcjonalnie jest od niej odmienna. Popiół zasila glebę zaledwie na kilka lat, po których upływie ziemia jałowieje, a plony stają się coraz uboższe; konsekwencją więc tego systemu nawożenia jest opuszczanie po pewnym czasie uprawnych terenów. Stosunkowo najczęściej spotyka się zarówno w przekazach historycznych, jak i w relacjach informatorów wiadomości o trzebieży żarowej i czasowym wyko­ rzystaniu wypalonej przestrzeni pod uprawę głównie zbóż, po czym po wyczer­ paniu się ziemi zasilonej popiołem zamienia się ją na pastwisko, czy nawet na pole orne wzięte pod regularną uprawę. Bardzo też często formę tę uważa się za „gos­ podarkę żarową", podczas gdy zgodnie z podaną wyżej definicją jest to trzebież żarowa, i tylko pierwsze lata eksploatacji nowej bezleśnej przestrzeni przypominają technikę stosowaną w gospodarce żarowej. II. GOSPODARKA ŻAROWA Gospodarka żarowa od wielu stuleci (jeśli nie od tysiącleci) przestała być re­ prezentatywna dla ziem polskich ; spotyka się ją jednak obok gospodarki pole­ gającej na trwałym użytkowaniu pól (systemem dwu- i trójpolówki oraz później płodozmianowym), zwłaszcza na obszarach leśnych trudno dostępnych i szczegól­ nie nieurodzajnych. Ponieważ Karpaty spełniają wszystkie te warunki, tutaj właśnie przechowały się wyraźne jej ślady. Znamy stąd trzy formy gospodarki żarowej: klasyczną, polegającą na wypalaniu wysokopiennego lasu, wykorzystywanie do gospodarki żarowej wyrębów leśnych oraz najczęściej stosowaną i do dziś żywą formę uzyskiwania nawiezionej ziemi przez spalenie zarośli. Wypalanie wysokopiennego lasu. Wypalanie wysokopiennego lasu dla jednorazowego nawiezienia i krótkotrwałej uprawy kawałka powstałej tam roli jest nam znane głównie ze źródeł pisanych. Jedyny bodaj pełny przekaz dotyczący Karpat podaje Kubijowicz . O tym typie gospodarki w początkach XIX w., co prawda nie w Karpatach, lecz w Puszczy Radomskiej, mówi Potkański . Wia6 7 8 6 Por. Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 140; Hejnosz, op. cit., s. 220. Opis, jak wynika z kontekstu, odnosi się do X I X w.: „Las karczowany jesienią zostawiano przez zimę i wiosnę, ażeby drzewo wyschło, latem palono je i siano jesienią żyto ozime. Na użyź­ nionej w ten sposób glebie zbierano plony przez trzy lata, po czym wykopywano zbutwiałe pnie drzew, palono je znowu i uprawiano rolę, jak przedtem. Po ponownym wyjałowieniu ziemi pozo­ stawiano ją odłogiem i zamieniano na pastwisko. Niekiedy jednak obszar ów zarastał na nowo i wówczas był od czasu do czasu ścinany, palony i używany jako rola... Ten pierwotny system gospodarczy panował powszechnie w całych południowych i środkowych Bieszczadach, mniej w obszarze rusztowym" (W. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Wschodnich, Kraków 1926, s. 18-19). 8 Relacja o wsi Jedlnia w Radomskiem. Nie dotyczy ona co prawda Karpat, ale tłumaczy niektóre zjawiska bardzo fragmentarycznie zachowane w tradycji karpackiej, jak np. warunki, na jakich wielka własność godziła się na wyrąb lasu: „... na zachód od wsi w drobnych i niere7 �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 104 domości o wypalaniu wysokopiennego lasu do celów gospodarki żarowej w tra­ dycji współczesnej ludności wiejskiej zachowały się już tylko fragmentarycznie. Wypalanie wyrębów. Pewną specyficzną formą gospodarki żarowej było wypalanie i krótkotrwałe użytkowanie pod uprawę wyrębów leśnych. Wyglądało to następująco: po wycięciu lasu i zwiezieniu wartościowego drewna pozostałe na miejscu wierzchołki drzew, gałęzie, korę i podszycie, po pewnym okresie potrzeb­ nym na ich wysuszenie, układano w stosy i palono (na Podhalu do dziś prakty­ kowany ten system oczyszczania wyrębu nazywa się „paleniem ślagu"). Popiół rozrzucano równomiernie po wypalenisku, po czym pomiędzy pozostawionymi w gruncie pniakami skopywano ziemię kopaczką i w nią siano zboże lub sadzono ziemniaki. Po 3—4 latach użytkowania wyrębu pod uprawę wypuszczano go po­ nownie pod las — sadzono tam młodnik lub, co znacznie częstsze, już z ziarnem zbóż wysiewano nasiona drzew, które w spulchnionej uprawą ziemi łatwo wscho­ dziły. Tego rodzaju gospodarkę" olniczo-leśną uprawiano zwłaszcza w lasach wiel­ kiej własności. Dwór chętnie wydzierżawiał w tym czasie wyręby (najczęściej własnym gajowym lub robotnikom leśnym, którzy pracowali przy wyrębie lasu) za opłatą pieniężną lub, co częstsze, za oddanie części plonów, z tym jednak, że prócz wypalania mieli oni obowiązek zalesienia danego wyrębu. Najczęściej dostarczano chłopom nasiona drzew, które oni siali zmieszane ze zbożem, przy czym pouczano ich, żeby zboże żęli wysoko nad ziemią, by nie uszkodzić wschodzących drzewek. Nie możemy również w tym wypadku mówić o czystej formie gospodarki ża­ rowej, jakkolwiek techniki wypalania i użytkowania ziemi były tu typowe — na­ tomiast funkcja tych czynności miała charakter mieszany. Z jednej strony chodziło o użyźnienie popiołem ziemi pod czasową uprawę, z drugiej zaś o oczyszczenie wyrębu z resztek drzewa, w których mógłby zalęgnąć się kornik, i o spulchnienie ziemi przez skopanie jej pod zasiew nasion drzew, co wiązało się z racjonalną gospodarką leśną. Dla właściciela lasu był to więc tylko jeden z elementów pla­ nowej gopodarki leśnej , podczas gdy chłopu chodziło o chwilowe, drogą gospo­ darki żarowej, powiększenie areału uprawianej ziemi. Gospodarka żarowa na wyrębach nie jest związana tylko z lasami wielkiej 9 gularnych skrawkach ciągną się tzw. pola czynszowe. Są to polany karczowane przez gospodarzy jedleńskich wśród lasu pod warunkiem opłaty czynszu, bardzo zresztą nieznacznego, oraz skła­ dania dziesięciny snopowej. Każdy karczował je sam i gdziekolwiek mu się tylko żywnie podobało, „ścinał chOjce i dęby", według słów jednego ze starych gospodarzy jedleńskich, palił to drzewo i obsiewał... Na spalenisku siano, dopóki się tylko rola nie wypleniła, przez cztery do pięciu lat na przemian żyto i tatarkę, a potem zostawiano ziemię odłogiem przez lat kilka ... Częstokroć zdarzało się, że po kilku latach taką polanę porzucano tak, iż las znowu odzyskiwał swe prawa i porastał na nowo" ( P o t k a ń s k i , Puszcza Radomska, s. 181). Jak dalece ten typ wtórnej, że ją tak nazwiemy, gospodarki żarowej związany był z metodą uprawy lasów, niech świadczy praca Kaweckiego z 1939 г., gdzie opisany jest sposób gospodarki na wyrębie, jako aktualnie stosowany przez zarząd lasów Żywiecczyzny; W. Kawecki, Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 79. 9 �GOSPODARKA 1 TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 105 własności. Na całym terenie północnych stoków Karpat stosowana była przez chłopów na wyrębach w ich własnych lasach — co więcej, podczas kiedy wielka własność zaprzestała tych praktyk po drugiej wojnie światowej, chłopi mimo za­ kazu władz stosują ją sporadycznie do dnia dzisiejszego. Wypalanie z a r o ś l i . Olbrzymia większość materiałów etnograficznych zebra­ nych drogą wywiadu i obserwacji dotyczy już tylko wypalania zarośli znajdują­ cych się najczęściej na jałowych terenach górskich poza granicą gruntów stale uprawianych . Ciekawy opis zamieszcza Bujak w swej monografii wsi Żmiąca . Ten typ gospodarowania polegał na wypalaniu pewnego terenu zarośniętego krze­ wami dla użyźnienia ziemi popiołem i oddania jej na pewien krótki czas pod upra­ wę, aby następnie pozostawić odłogiem, dopóki nie zarośnie na nowo. Nie należy on bynajmniej do odległej przeszłości; spotkać go można w ostatnim stuleciu, aż po dzień dzisiejszy, wzdłuż całego pasma Karpat Polskich: od Beskidu Śląs­ kiego po Bieszczady. Wyjątek stanowi tu Podhale, gdzie gęste zaludnienie zlikwi­ dowało wszelkie nieużytki nadające się do tego rodzaju gospodarki. Ale i tu od­ czuwano potrzebę dodatkowych, nawiezionych bez użycia obornika gruntów, wynajmowano więc z końcem XIX w. nieużytki na Orawie, po czym górale kar­ czowali je, wypalali i zasiewali na nich krzycę z owsem. Po dwu latach uprawy pole porzucali, aby zarosło ponownie krzewami . 10 11 12 Gospodarka ż a r o w a na tle s t o s u n k ó w ekonomicznych X I X i X X w . Z gospodarką żarową wiążą się zarówno ciekawe techniki trzebieży żarowej, o któ­ rych mowa będzie niżej, jak również archaiczne formy uprawy ziemi i roślin. Roś­ linami najsilniej w Karpatach związanymi z tym typem gospodarki były do po­ czątku XIX w. owies i jęczmień, od tego zaś czasu miejsce ich zajął rodzaj żyta ozimego, zwany krzycą, które omawiamy oddzielnie. Jakkolwiek gospodarka żarowa nie odgrywała ważniejszej roli w całokształcie gospodarki wiejskiej, przecież przynajmniej w pierwszej połowie X I X w. była jeszcze częściowo włączona w stały cykl czynności gospodarczych. Wiązało się 1 0 Materiały dotyczące gospodarki żarowej na nieużytkach porosłych zaroślami zebrałam z terenu całych Karpat Polskich, zarówno drogą badań własnych prowadzonych w latach 1951¬ -1959, jak też korzystając z materiałów udzielonych mi uprzejmie przez innych badaczy (materiały prof. R. Reinfussa, mgr T. Marszewskiego, Polskiego Atlasu Etnograficznego i innych), wreszcie z relacji pracowników Wydziałów Rolnictwa przy Powiatowych Radach Narodowych w Nowym Targu i Nowym Sączu. Stan obecny znajduje pełne potwierdzenie w niedalekiej przeszłości. Por. mat. rękopiśmienne z Beskidu Śląskiego z okr. międzywojennego R. Reinfussa oraz publikacje: R. Reinfuss, Łemkowszczyzna. Opt etnograficzny, „Wierchy", t. 14: 1936, s. 11; tenże, Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, odb. z „Rocznika Ziem Górskich", 1939, s. 31. Z przeło­ mu X I X i X X w. znajdujemy materiały w pracach: F . Bujak, Żmiąca, wieś powiatu limanowskiego. Stosunki gospodarcze i społeczne, Kraków 1903, s. 76-77; M. Dobrski, Nowiny i ich uprawa, [w:] Encyklopedia rolnicza, t. 8, Warszawa 1899, s. 57-63. 11 Bujak, /. c. 1 2 Relacja z Cichego, pow. Nowy Targ, z. 1955 г., dotycząca pierwszej ćwierci X X w. Mat. własne. �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 106 to z ogólną sytuacją ekonomiczną chłopa i z ówczesnym sposobem gospodarowa­ nia na roli. W tym czasie na wsi polskiej wiedza rolnicza stała jeszcze stosunkowo bardzo nisko. Płytka orka w zagony, rzadkie stosowanie podorywki itd. sprawiały, że wydajność pól była mała, a więc dla wyżywienia jednej rodziny potrzebny był obszar wielokrotnie większy niż obecnie. Ludność biedna cierpiała więc na stały brak ziemi. Równocześnie stosunkowo niskie pogłowie bydła, które w początku XIX w. było w Karpatach jedynym dostarczycielem nawozu (rośliny paste­ wne i nawozy sztuczne nie są tam wtedy znane), sprawiało, że chłopi zamożni nie mogli nawieść, a co za tym idzie, uprawić wszystkich swoich pól. Wobec nis­ kich jakościowo gleb górskich problem nawożenia stawał się szczególnie ważny. Powszechny więc w tym czasie był nie tyle głód samej ziemi, co głód ziemi nawiezionej. Brak obornika kompensowano ugorowaniem, ale i to nie rozwiązywało w pełni sprawy, gdyż olbrzymi procent ziemi ornej wyjęty był w ten sposób spod uprawy. Zresztą ugorowanie stosowano na gruntach lepszych, podczas gdy dla gruntów jałowych, leżących zazwyczaj na peryferiach wsi, najczęściej na stokach wzgórz pozbawionych grubszej warstwy próchnicy, okres zwykłego ugorowania nie wy­ starczał, by gleba stała się zdatna pod uprawę. Wobec tej sytuacji jedynym dostępnym dla chłopa sposobem powiększania areału uprawnej ziemi było nawiezienie jej popiołem spalonych roślin — a więc stoso­ wanie gospodarki żarowej. Wypalanie wysokopiennego lasu jest najbardziej opłacalną formą gospodarki żarowej, która zapewnia żyzność ziemi na kilka, a nawet kilkanaście lat. Stoso­ wanie jej jednak utrudniał fakt, że lasy w większości nie należały do chłopów. Niemniej jeszcze do końca XVIII w., a w nielicznych wypadkach nawet do po­ czątku X I X w. spotykamy się z wypadkami wypalania przez chłopów lasów „ni­ czyich", czyli wielkiej własności. Było to najczęściej wypalanie cerchli użytkowa­ nych później stale jako pastwiska, łąki leśne, czy nawet pola uprawne, na które chłopi z czasem otrzymywali nadania lub opłacali z nich czynsze. Zdarzały się jednak wypadki, że las wypalano tylko dla czasowego wykorzystania wypale­ niska systemem gospodarki żarowej . Gospodarowanie chłopów w lasach wielkiej własności staje się zrozumiałe na tle stosunków panujących w tym czasie w Karpatach. Dwór, choć doceniał od dawna wartość lasu , nie umiał go racjonalnie eksploatować ani dostatecznie 13 14 1 3 Por. przyp. 7. Już w X V I w. Gostomski radzi „Borów, lasów jako oka pilnować..." (por. A. Gostomski, Gospodarstwo, Biblioteka Narodowa, S. 1, nr 139, Wrocław 1951, s. 23), a po nim i inni ochronie lasu poświęcają wiele uwagi: por. S. Pawlik, Materiały do dziejów leśnictwa polskiego, odb. z „Sylwana", Lwów 1922, ss. 14; często jednakże traktują oni las niejako teren eksploatacji drewna, lecz teren łowiecki. 1 4 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 107 strzec przed dewastacją. Przede wszystkim mało rozwinięta byla handlowa eksplo­ atacja lasu, a jeśli używano drewna — to głównie na potrzeby własne jako paliwa do dworskich warsztatów przemysłowych (browary, gorzelnie, kuźnice itd.) . Jeszcze z końcem XVIII w. na drewno, potasz czy węgiel drzewny eksploatowano tylko te partie lasu, które leżały w bliskości dróg i spławnych rzek, czyli których wywóz był łatwy, podczas gdy o lasy położone głębiej, dla eksploatacji niedo­ stępne, nie troszczono się zbytnio . I choć wielka własność teoretycznie dbała 0 las , przecież wciąż powtarzają się procesy o nielegalne wytrzebienie i użytko­ wanie śródleśnych cerchli, a nadania cerchli nowo wyrobionych spotykamy do roku 1827 . Świadczy to niezbicie, że mimo zakazów bezprawne trzebienie lasów trwało niemal do połowy XIX w. Opisane tu stosunki dotyczą, rzecz prosta, lasów trudno dostępnych, a więc przede wszystkim lasów górskich, karpackich, lecz w dużej mierze dadzą się roz­ ciągnąć na wielkie puszcze nizinne. Dopiero po uwłaszczeniu chłopów sytuacja ulega radykalnej zmianie. Wielka własność, przeżywając kryzys na skutek zniesienia pańszczyzny, ratuje swoje finanse przez sprzedaż drzewa . W tym samym czasie otwierają się rynki zagraniczne 1 rośnie popyt na drewno. Las nabiera teraz wartości, staje się też skrupulatniej pilnowany, a równocześnie olbrzymie przestrzenie leśne znikają pod uderzeniami siekier. Zniesienie pańszczyzny kładzie więc ostatecznie kres trzebieży, a tym sa­ mym gospodarce żarowej w lasach na terenie Galicji. W tym mniej więcej czasie upowszechnia się w Karpatach gospodarka żarowa na wyrębach leśnych. Słyszymy o niej już w pierwszej ćwierci XIX w., ale dopiero w związku z popytem na drewno od połowy XIX w. znajduje ogólne zastosowa­ nie. Została ona wprowadzona przez wielką własność w związku z racjonalną gos­ podarką leśną. Jej propagowanie wiąże się również z ogólną sytuacją w rolnictwie. W trzeciej ćwierci XIX w. powstaje koniunktura na zboże, wynikająca ze zwiększenia się 15 16 17 18 19 1 5 J. Topolski, Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od XVIwieku, Poznań 1958, s. 350-351. Kawecki, op. cit., s. 112. Kawecki przytacza dokumenty z nadaniami hal z lat 1762, 1795 i 1839, gdzie znajdujemy wyraźne zastrzeżenie, że np. szalaśnicy „lasu cerchlić, wycinać, palić, wyrabiać ... nie powinni" pod surowymi karami (Kawecki, op. cit., s. 13), z czego wynika, że takie rzeczy się zdarzały. Broda, op. cit., przytacza cały szereg procesów, z których wynika, że chłopom niejedno­ krotnie udawało się nie tylko wyrobić, ale też przez dłuższy czas użytkować nowe grunty bez wiedzy nadzoru leśnego (np. akta z 1789 г., s. 274 nn.). O przyrobiskach, a nawet nowych cerchlach czy­ tamy jeszcze w nadaniach z lat 1804, 1810, 1827, s. 264-265; por. także F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 28. Dobrski, op. cit., s. 57. -XVIII 1 6 1 7 1 8 1 9 �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 108 liczby ludności, podniesienia stopy życiowej, co pociągnęło za sobą zwyżkę jego cen . Starano się więc obsiewać jak największe obszary, a dwór pobierając od chłopów uprawiających wyręby opłatę w plonach, czyli w ziarnie, ciągnął z tego pokaźne zyski. Jak więc widzimy, gospodarka żarowa na wyrębach nie jest, w ścisłym tego sło­ wa znaczeniu, ludowa, gdyż inicjatorem i propagatorem tego systemu były warstwy tzw. oświecone. Równocześnie jest ona w pewnym sensie wynikiem koniunktury na drzewo i na zboże w drugiej połowie X I X w. Gospodarka żarowa zarówno w lesie, jak i na wyrębie uzależniona była od wielkiej własności, do której las należał. Natomiast naprawdę chłopska była trze­ cia jej forma — wypalanie na gruntach dworskich zarośli (jakkolwiek do począt­ ków XIX w. stosowane było również przez wielką własność). Ma ona tradycję równie starą, jak wypalanie wysokopiennego lasu, a stoso­ wana była znacznie powszechniej niż tamta. Jej przyczyny ekonomiczne, jak też przyczyny innych form gospodarki żarowej, leżą w omówionym powyżej niedo­ borze nawozów. Wypalanie lasu wysokopiennego było jednak już w XIX w. nie­ mal niemożliwe; wypalanie wyrębów, choć częste, uzależnione było od wielkiej własności, natomiast wypalanie zarośli przez chłopa na jego własnych gruntach uzależnione było wyłącznie od jego woli i planu gospodarczego i dlatego stano­ wiło istotny czynnik jego gospodarki. Jak dalece tego typu gospodarka żarowa była rozpowszechniona wśród chłopów, świadczy wiadomość podana przez Bujaka: „Za czasów pańszczyźnianych, w ubieg­ łym jeszcze wieku, prawie każdy gospodarz w Żmiącej i okolicy uprawiał w ten sposób (chodzi w tym wypadku o wypalanie nieużytecznych krzewów — przyp. mój) część swego pola pokrytego zaroślami..." Jak więc widzimy, gospodarka żarowa była wynikiem, a równocześnie jedynym sposobem zapobieżenia niewystarczającej ilości nawozu. Dlatego też, w każdym ra­ zie do połowy X I X w., włączona była w normalną gospodarkę chłopską głównie w formie wypalania zarośli. Jej znaczenia gospodarczego, choć było niewielkie, nie da się jednak pominąć. Zmniejsza się ono co prawda z czasem, niemniej w naj­ bardziej zacofanych częściach Karpat spotkać ją można sporadycznie do dziś. Zależność gospodarki żarowej od ilości nawozu widać najlepiej w korelacji jej zaniku z pojawieniem się na wsi karpackiej nawozów sztucznych z końcem X I X w. i upowszechnianiem ich z początkiem X X w. W tym czasie z jednej strony gwał­ townie zanika ugorowanie, z drugiej wypalanie zarośli i wyrębów. W ostatnich kilkudziesięciu latach obserwujemy dwa nawroty w stosowaniu gospodarki żarowej w okresach, kiedy nie można było nabyć sztucznych nawo­ zów: w okresie pierwszej wojny światowej i w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej. 20 21 20 Dobrski, /. c. Bujak, Żmiąca..., 2 1 s. 76, 77. �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 109 III. TRZEBIEŻ ŻAROWA Znacznie częściej od gospodarki żarowej spotykamy — zarówno w przekazach historycznych, jak i w materiale etnograficznym — trzebież żarową. 1 tu również występują różne jej formy: od trzebieży wysokopiennego lasu z wariantem, jaki stanowi wypalanie pojedynczych drzew na skraju polan, poprzez wypalanie zarośli, po spalanie darni. T r z e b i e ż ż a r o w a lasu. Rozważania nasze rozpoczniemy od trzebieży ża­ rowej, która polega na spaleniu wysokopiennego lasu. W X I X i XX w. formę tę spotykamy już rzadko. Badania etnograficzne tylko wyjątkowo dostarczają nam do niej materiałów. Najżywsza o tym tradycja zachowała się w Beskidzie Śląs­ kim, skąd pochodzą niezwykle interesujące relacje o procesie trzebieży i wyrabia­ nia lasu na pastwiska, polany-łąki i pola orne. Przykładowo przytoczę tu relację z Istebnej, odnoszącą się do pierwszej połowy XIX w., zebraną w roku 1954 przez mgr Irenę Nizińską i przeze mnie (informator Jan Kawulok, ur. ok. 1895 г., przysiółek „do Wojtasia"): „Osada", która potrzebowała nowych pastwisk, wynajmowała wspólnie koziarza; pracował on za takim wyna­ grodzeniem, jak parobek. Koziarzem zostawał, zdaniem informatora, człowiek odznaczający się specjalnym zamiłowaniem do leśnego życia. Brał on ze sobą do lasu pięć do sześciu kóz (przydanych mu na ten czas przez gazdów, którzy byli zainteresowani w wypaleniu lasu), psa, siekierę i kopaczkę i z tym wiosną wyru­ szał w puszczę, w miejsce, gdzie miała w przyszłości powstać polana. Tam budo­ wał sobie szałas i żywiąc się przez całe lato mlekiem kozim obrąbywał korę więk­ szych drzew, mniej więcej na wysokości człowieka. Jesienią wracał do wsi, by znów wiosną powrócić w to samo miejsce, gdzie zastawał już „suchary", czyli wy­ schnięte drzewa. Rozniecał pod nimi ogniska i pilnował ich przez kilka dni, dopóki ogień nie wdarł się do wnętrza drzewa (bo każde stare drzewo — zdaniem infor­ matora — jest wewnątrz spróchniałe). Takie drzewo tliło się przez kilka tygodni, dopóki nie zwaliło się — „tram" dopalał się już na ziemi. Tym sposobem wielkie drzewa waliły się same zżarte ogniem, mniejsze wycinał i spalał koziarz. Czego nie zdołał wyciąć i spalić, odzierał z kory i takie suche drzewa stały latami, do­ póki nie powalił ich wiatr. Kiedy po kilku latach koziarz skończył „cierchlenie" („cierchlić" — odzierać z kory) i wypalanie drzew, na nowo powstałą polanę, zwaną teraz „cierchlą", przychodził „owcarz z kierdelem" i budował szałas i ko­ szar. Cały czas wolny od zajęć pasterskich owczarz poświęcał na zakładanie ognisk i wypalanie pozostałych gałęzi i krzewów, a równocześnie poszerzanie bezleśnej przestrzeni przez wycinanie i wypalanie mniejszych drzew i krzewów na jej brze­ gach. Pniaki pozostawały w ziemi. Gdy po kilku czy więcej latach cerchla była już dostatecznie oczyszczona z krzewów i nie dopalonych pni, a nawóz owczy dał bujną trawę, na miejsce owiec przychodziły na wypas krowy, zaś „cierchla" zmieniała nazwę na „polana". Nieraz kilkadziesiąt i sto lat na polanie stał szałas, dopóki pniaki pozostawione w ziemi nie zgniły tak, że można ją było zaorać i wy- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 110 robić na rolę. Nigdy nie wyrabiano dawniej roli bezpośrednio z lasu — wyma­ gałoby to bowiem karczowania wszystkich pniaków i korzeni. Istnieje tradycja, że w miejscu, gdzie dziś leży wieś Istebna, kiedyś bardzo dawno osada Bukowiec przysłała swego „koziarza", który wypalił las i stworzył podwaliny pod przyszłe osiedle ludzkie . Opowiedziany przez Kawuloka, a żywy jeszcze z początkiem X I X w. sposób wyrabiania gruntów użytkowych w lasach „niczyich" stanowi bardzo ciekawy i zarazem pełny dokument tej techniki. Wypalanie drzew na granicy polan. Trzebież wysokopiennego lasu na­ leży do okresu poprzedzającego racjonalną gospodarkę leśną; natomiast jej wariant, polegający na spalaniu drzew rosnących już w „pańskim" lesie, ale na granicy chłopskich polan, choć uprawiany także i dawniej, nasila się w drugiej połowie XIX w., w chwili, kiedy nie można już było myśleć o wyrabianiu cerchli, z po­ wodu zmniejszenia się powierzchni lasów i ściślejszej nad nimi kontroli, a równo­ cześnie kiedy na skutek wykupu serwitutów chłopom zabroniono pasienia w la­ sach. Same polany i hale nie mogły wyżywić takiej ilości inwentarza co lasy — chłopi zaczęli więc te polany poszerzać w sposób nielegalny. W tym celu rozniecali ogniska na ich brzegach, aby przy tej okazji — na pozór przypadkowo — spłonęły zarośla i większe drzewa. W ten sposób granice polan przesuwano w głąb lasu; a ponieważ miały one kształt nieregularny, niewielkie zmiany mogły łatwo pozo­ stać niezauważone. 22 23 Ustalenie granic leśnych, które np. w dobrach żywieckich nastąpiło w 1876 r . , ograniczyło poszerzanie polan kosztem lasów, ale go nie zlikwidowało, gdyż po­ dobne wypadki można obserwować do dnia dzisiejszego. T r z e b i e ż ż a r o w a krzewów. Trzecią formą trzebieży żarowej jest stosowane do ostatnich czasów uzyskiwanie łąk i ziemi ornej przez wypalanie krzewów i za­ rośli porastających nieużytki, zazwyczaj na granicy gruntów uprawnych i lasów. Proces oczyszczania pola z krzewów wygląda następująco: w pierwszym roku w ciągu lata mniejsze krzaki wyrywa się rękami, większe obwiązuje łańcuchami i zaprzęga konie, które wyrywają je wraz z korzeniami. Po wysuszeniu chrust ułożony w kupy spala się na miejscu. Następnie kopaczką wyostrzoną na osełce, tzw. na Śląsku pniówką, „skopuje się chraści", czyli zrywa poszycie: krzaki borówek, wrzosy itd. Wyrwane z ziemi schną do następnego roku, po czym pali się je na wiosnę, ziemię wraz z popiołem skopuje ręcznie kopaczką i w taki świeży grunt zasiewa zboże . 24 2 2 Relację Kawuloka potwierdzają inne przekazy, nie cytowane tu, bo mniej szczegółowe i pełne, a także materiał publikowany przez S. Bronicza, Gospodarka trzebieżowo-żarowa w Bes­ kidzie Śląskim, „Zaranie Śląskie", t. 1: 1959, s. 124-126. Kawecki, op. cit., s. 109. Podany tu sposób zanotowałam w Istebnej w 1954 r. Bardzo podobny opis, zebrany w 1939 r. w Wiśle, znalazłam w materiałach rękopiśmiennych ze Śląska, udzielonych mi uprzejmie przez 2 3 2 4 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 111 Tizebież żarowa zarośli wygląda niewątpliwie mniej interesująco niż trzebież puszczy, niemniej była ona znacznie częściej stosowana i posiadała o wiele więk­ sze znaczenie gospodarcze. Uważana była za sposób najbardziej racjonalny — najlepszy dowód, że zalecają ją zarówno dawne ekonomiki (np. ekonomika Haura) , jak i późniejsze instruktarze , nie mówiąc już o tym, że bez zmian prze­ trwała do dnia dzisiejszego i stosowana bywa wszędzie tam, gdzie chodzi o wyro­ bienie na pole lub łąkę nieużytków porosłych krzewami. T r z e b i e ż ż a r o w a darni. W pewnym związku z trzebieżą żarową pozostaje spalanie darni przy wyrabianiu pól ornych z pastwisk. Funkcja ognia polega tu, podobnie jak w wypadku oczyszczania ziemi z lasu czy zarośli, na zniszczeniu roś­ lin celem użyźnienia roli i ułatwienia dalszej jej obróbki. W Beskidzie Śląskim wypala się w ten sposób na pole orne „pasionka" (1. p. „pasionko"), czyli małowartościowe pastwiska, położone zazwyczaj na granicy pól uprawnych i lasu. Pnie drzew i krzewów zostały stąd dawniej usunięte lub spróchniały, dzięki czemu past­ wisko takie można już orać; jednakże darń jest tu tak zbita, że nie nadaje się do dalszej obróbki. Po zaoraniu należy więc skibę pociąć kopaczkami na drobniejsze kawałki, tzw. kuce. Następnie roznieca się na polu ogniska i obkłada je tymi ku­ cami trawą do środka. Ognisko takie nosi nazwę „miler" (dzięki podobieństwu do mielerzy, gdzie wypalało się węgiel drzewny). W ogniu giną rośliny, a przepa­ lona darń daje się łatwo kruszyć i tym samym nadaje się do dalszej uprawy. Spalona trawa i jej korzenie użyźniają ponadto ziemię . 25 26 27 Tyle dałoby się powiedzieć o trzebieży żarowej uchwytnej dziś jeszcze w toku etnograficznych badań terenowych. IV. K R Z Y C A Z gospodarką żarową wiąże się na terenie całych Karpat uprawa rodzaju żyta zwanego krzycą (formy gwarowe „krzyca", „ikrzyca", „skrzyca"). Zwraca ono uwagę etnografa, gdyż w uprawie jego przetrwał zarówno prymitywny system naprof. R. Reinfussa. Prawie identycznie wygląda proces oczyszczania z krzewów pól na Orawie, w Gorcach i Beskidzie Wyspowym (mat. własne z lat 1955-1959). J. K . Haur, Ekonomika ziemiańska, Kraków 1679, s. 28. S. Pawlik, Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII wieku, t. 1, Kraków 1915, s. 147 (Instruktarz tzw. regularnej ekonomiki z ok. 1777 г.). Przytoczona tu relacja pochodzi z Istebnej, pow. Cieszyn, i zebrana została w 1954 r. Por. również mat. rękopiśmienne prof. R. Reinfussa zebrane w Beskidzie Śląskim w 1939 r. Podobny sposób z Żywiecczyzny podaje Broda z relacji S. Szczotki (Broda, op. cit., s. 265-266), tylko że nie zrozumiał on funkcji wypalania darni, łącząc ją z mielerzami do wypalania węgla drzewnego. O wypalaniu darni na Żywiecczyźnie pisze również Delaveaux: „Wypalania ziemi na kupach dali pierwszy przykład w 1840 r. Szlązacy, którzy zakupiwszy sobie kawały lasów tu kolonię zapro­ wadzili" (L. Delaveaux, Górale beskidowi i zachodniego pasma Karpat, Kraków 1851, s. 65). Istotnie wypalanie darni zdaje się być znane tylko na Śląsku i przyległej Żywiecczyźnie, nie spo­ tkałam go bowiem w reszcie Karpat. 2 5 2 6 2 7 �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 112 wożenia popiołem spalonych na miejscu roślin, jak też ręczna obróbka ziemi i sprzęt plonów przy użyciu sierpa. Krzyca jest genetycznie starszą, nieuszlachetnioną jeszcze formą żyta ozimego. Charakteryzuje ją zdolność silnego krzewienia się, bujne i grube ziarno, które jed­ nakże, słabo przez plewy okryte, po dojrzeniu bardzo szybko wysypuje się — należy więc je zbierać jeszcze niezupełnie dojrzałe. Im krzyca jest wcześniej i rza­ dziej wysiewana, tym bujniej się krzewi, dlatego często wysiewa się ją w mieszan­ kach z innymi, jednorocznymi zbożami. Nie szkodzi jej późniejszemu wzrostowi, jeśli w pierwszym roku po wysianiu, w jesieni, zostaje zżęta na paszę lub łącznie z innym wysianym z nią zbożem. Krzyca ma wiele odmian, z których najbardziej rozpowszechniona w XIX w. nosi nazwę żyta świętojańskiego (sieje się na św. Jana). Odznacza się dużą wytrzymałością na złą glebę i trudne warunki uprawy, szczególnie dobrze udaje się na nowinach. Współczesna literatura rolnicza zajmuje się krzycą głównie z punktu widzenia jej obecnego zastosowania w gospodarce jako zboża pastewnego; natomiast pra­ wie zupełnie nie zajmuje się historią jej rozwoju i użytkowania w przeszłości. Próżno byśmy również szukali krzycy w dawnych herbarzach, ekonomikach, lus­ tracjach i innych dokumentach dotyczących przeszłości rolnictwa. Wszystkie one nie rozróżniają gatunków żyta; mówią najwyżej o życie jarym i ozimym . Jed­ nakże opis żyta ozimego w niektórych z tych dzieł wskazuje, że mamy tu do czy­ nienia z jakąś odmianą krzycy. Np. Syrenius (XVII w.) pisze o życie ozimym, które „gdy przeźrzeje, z plewy i z ości swych snadnie wypada" i że „bujniejsze i plenniejsze bywa" od żyta jarego, natomiast żyto jare „mąki chędoższej, yaśnieyszej" jest . Bardzo prawdopodobne, że o krzycy mowa jest w innym źródle XVII-wiecznym, u Haura, który radzi „łazy ... połownikami a jęczmionami" obsiewać . Ponieważ pod połownikiem rozumiano żyto z owsem, więc wysoce jest prawdo­ podobne, że żytem tym była ozima krzyca. Dopiero u Kluka (XVIII w.) spotykamy dokładny opis krzycy łącznie z jej właś­ ciwościami i pewnymi wskazówkami co do sposobu uprawy. Nie używa on jednak nazwy krzyca, lecz nazywa ją żytem „szwedzkim albo norwegskim" . W litera28 29 30 31 2 8 Stwierdza to również J. Topolski, omawiając gatunki i odmiany zbóż wysiewanych w X V I -XVIII w. (Topolski, op. cit., s. 153-156). S. Syrenius, Zielnik, herbarzem z języka łacińskiego zowią, to jest opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutków i mocy ziół wszelkich, Kraków 1613, s. 914. Haur, op. cit., s. 28. „Żyto jest ozime i jare, ozime przed zimą się sieje, jare na wiosnę; nie masz między nim różnicy, tylko że jarego ziarna pospolicie chudsze i mniej snopy wydają. Jest żyto szwedzkie albo norwegskie, które jak się bardzo krzewi i dlatego rzadko siane być ma, tak kłosy pełne ziarna miewa długie o 6 i 7 calach; to tylko ma do siebie, że gdy cokolwiek się przestoi, ziarna same wypadają; może się siać albo zwyczajnie na zimę, albo na wiosnę z jęczmieniem pomieszane, jęcz­ mień się zeżnie, a żyto się zostanie, następującego potem lata podrośnie, dojrzeje i zbierze się" 2 9 3 0 3 1 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 113 turze nazwa krzyca jako łączna dla szeregu odmian żyta ozimego pojawia się po raz pierwszy w XIX w . Badania etnograficzne dla Polskiego Atlasu Etnograficznego jedno z pytań poświęciły krzycy, dzięki czemu otrzymano wiele wiadomości z całego kraju . Najbogatszy materiał, bo 17 punktów z obszernym opisem uprawy krzycy, pochodzi właśnie z Karpat. Wypowiedzi z całego kraju dowodzą, że krzyca jest powszechnie uważana za jedną z najstarszych, a często najstarszą odmianę żyta, że prawie wszędzie, poza terenami karpackimi oraz innymi górskimi i leśnymi, uprawa jej została już zaniechana, głównie z powodu łatwego wypadania ziarna i ciemnego koloru mąki. Materiały etnograficzne z Karpat przynoszą nam szczegółowy opis, jak wyglą­ dała pod koniec X I X i w początku XX w. uprawa krzycy w Karpatach . Na całym tym terenie krzycę uprawiało się prawie wyłącznie na wypalonych zrębach lub czasowo użytkowanych polach po wypalonych zaroślach, a więc w związku z gospodarką żarową. Jej typowa uprawa wygląda następująco: po ścięciu lasu i zwiezieniu pni przeznaczonych na budulec czy opał pozostałe odpadki drzew, jak korę, gałęzie, wierzchołki oraz całe poszycie leśne ścięte i wysuszone, składano na kupy i spalano następnego roku na wiosnę (lub czasem późną jesienią tegoż roku), a popiół równomiernie rozrzucano. Wiosną, po wypaleniu, pomiędzy pozostałymi pniakami kopało się ziemię motykami i wysiewało w nią albo samą krzycę (nale­ żało siać wtedy bardzo rzadko), albo — co znacznie częściej — krzycę z owsem (lub z jęczmieniem w Ochotnicy) w proporcji: „ćwierć" jęczmienia na „miarkę" krzycy . W Ochotnicy siew następował bezpośrednio w popiół i dopiero po za­ sianiu kopało się ziemię motyką. Czasem, lecz nie zawsze, po zasianiu bronowano pole (jeśli było wyrobione po wypalonych zaroślach, które nie zostawiają pniaków), 3 2 33 34 35 (K. K l u k , O rolnictwie, zbożach, łąkach, chmielnikach, winnicach i roślinach gospodarskich, Wrocław 1954, s. 102). Np. w połowie X I X w.: „Wyżej położone osady, a mianowicie w lasach przy granicy węgierskiej, Beskidem zwanej, nie siewały ozimin tylko jare zboża; teraz jednak siew żyta, krzycą zwanego (które w jęczmień lub owies na wiosnę sieją, a w drugim roku zbierają), coraz więcej się upowszechnia i dobrze się udaje" (Delaveaux, op. cit., s. 63). Chodzi o kwestionariusz nr 3 przepracowany w terenie w 1955 r. Pytanie nr 14 tego kwes­ tionariusza brzmiało: Czy znana jest ludowi nazwa „krzyca"? jaką roślinę określają tą nazwą? co wiedzą o jej uprawie? Również pytanie nr 7b: Zanik gatunków żyta uprawianych dawniej? jeśli tak, których? i od kiedy? — przyniosło materiały o krzycy. Zostały one opracowane w Zakładzie РАЕ we Wrocławiu przez mgr Krystynę Hofman w formie 2 map: 1. Uprawa krzycy i wysiewanie oraz tradycja wysiewania krzycy; 2. Różne znaczenia słowa „krzyć się". Zarówno materiały tere­ nowe, jak i mapy zostały mi udostępnione dzięki uprzejmości kierownika Zakładu prof. Józefa Gajka. Materiały przeze mnie posiadane pochodzą z badań atlasowych z 1955 r. (por. przyp. 33) — głównie materiały zebrane przez mgr J. Setkowicza; z badań prof. Reinfussa (Beskid Śląski badany w 1939 г.); z badań własnych (lata 1951-1959); wreszcie z literatury: wzmianki w opisach krajoznawczych itp., których tu z oszczędności miejsca nie cytuję. „Ćwierć" = 30 1, „miarka" = 7 / 1, a więc proporcja: 30 1 jęczmienia na 7 '/a 1 krzycy. 3 2 3 3 3 4 3 5 1 a Etnografia polska, t. V 8 �ANNA KOWALSKA-LE WICKA LU lub też (jeśli były pniaki) grabiono grabiami. Prawie z reguły, jeśli uprawa odby­ wała się na wyrębie należącym do wielkiej własności, do ziarna zbóż dodawano dostarczone przez gajowego nasiona drzew. W pierwszym roku jesienią dojrzewał owies (lub jęczmień), żęto go więc sierpami dość wysoko od ziemi, żeby nie uszko­ dzić kiełkujących drzewek. Krzyca w tym czasie nadawała się tylko do cięcia na paszę, co zresztą nie szkodziło jej przyszłemu wzrostowi i wypuszczaniu kło­ sów. Dopiero w drugim roku wyrastała do rozmiarów normalnego żyta, wypusz­ czała kłosy i dojrzewała jesienią. Żęto ją również sierpem, a dalsze „zabiegi" były identyczne, jak z innymi zbożami. Zbiór krzycy sierpem jest powszechny w całych Karpatach. Wyjątek stanowi Podhale, gdzie krzycę koszono kosą . Nieco odmienną, archaiczną formę uprawy krzycy zanotowałam na Śląsku Cieszyńskim, w związku z wyrabianiem lasu na polanę przez koziarza (opis od­ nosi się do pierwszej połowy XIX w.) . Po wypaleniu wielkiego drzewa nawie­ zioną popiołem ziemię wokół sterczącego pniaka skopywał koziarz kopaczką 1 w tym miejscu siał krzycę. Nie otrzymywano więc jednolitego pola, ale nieregularne poletka wielkości plamy popiołu pozostałego po spaleniu jednego drzewa. Takimi właśnie plamami wokół pniaków rosnący, co prawda nie krzycę, lecz owies, widzia­ łam na wypalonym świeżym wyrębie na stokach Gubałówki nad wsią Kościelisko, pow. Nowy Targ, w latach trzydziestych. Zupełnie w taki sam sposób, jak po wypaleniu lasu czy wyrębu, uprawia się krzycę na polu powstałym z wypalenia krzaków na nieużytkach górskich. Krzycę albo siało się jako pierwszy plon po wypaleniu nowiny (o czym mówi wyżej podany opis jej uprawy), albo też bezpośrednio po wypaleniu sadzono ziem­ niaki w dołki wygrzebane motyką między niedopalonymi pniakami, a dopiero w roku następnym siano krzycę z innym zbożem (jęczmień lub owies). Zbiór krzycy zamykał cykl uprawy; po jej zżęciu rósł już las lub zarastała trawa i krzewy. Krzycę bezpośrednio po wyrębie (bez ziemniaków jako plon pierwszy) siano przeważnie tam, gdzie wypalenisko leżało zbyt daleko od osady, aby było możliwe docho­ dzenie dla okopywania i innych zabiegów stosowanych przy uprawie ziemniaków. Tam, gdzie krzycę siano bezpośrednio po wypaleniu nowiny, cykl uprawy trwał 2 lata, tam zaś, gdzie najpierw sadzono ziemniaki, 3—4 lat. Chłopi na ogół chwalą krzycę jako zboże plenne i wytrzymałe na złe warunki. Dawała ona dużo, choć drobnego, ziarna. Mąka z krzycy była bardzo ciemna, ale smaczna („słodka"); wypiekano z niej chleb. Z wyjątkiem Orawy, gdzie robiło się z niej kluski, nigdzie nie była używana do potraw gotowanych. Z jednego tylko punktu, z Pcimia, pow. Myślenice, mam dane o karmieniu koni ziarnem krzycy. Jej słoma nie nadaje się na pokarm dla bydła, jest zbyt twarda; tylko w latach nieurodzaju paszy cięto z niej sieczkę i podawano bydłu zmieszaną z sianem. 36 37 36 Sierp na Skalnym Podhalu jest rzadko używany. Nieraz 1 sierp znajduje się na kilka gos­ podarstw. Natomiast mężczyźni mistrzowsko posługują się kosą. 3 Por. opis podany przez informatora Kawuloka. 7 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 115 Natomiast nadaje się doskonale jako ściółka pod bydło, do wyrobu powróseł, którymi wiąże się snopy owsa i innych zbóż, oraz do pokrywania dachów. Mimo podnoszonych przez informatorów zalet tego zboża jego uprawa w Kar­ patach zupełnie zanika. Złożyły się na to dwie przyczyny. Pierwsza z nich leży w zmniejszaniu się obszaru nieużytków porosłych krzewami, nadających się do uprawy żarowej, oraz w zakazie wypalania i obsiewania wyrębów w lasach państ­ wowych, dawnej wielkiej własności (lasy chłopskie zajmują bardzo niewielki pro­ cent powierzchni leśnej w Karpatach). Bardzo istotnym czynnikiem zaniku jest jakość ziarna krzycy, które łatwo wysypuje się na polu, a ponadto daje ciemną mąkę. W tej chwili wieś karpacka dysponuje gotówką, a w każdej wsi znajduje się sklep spółdzielczy, gdzie bez ograniczeń i za niską stosunkowo cenę można nabyć wyższą gatunkowo mąkę pszenną czy żytnią. Stąd porzucenie ziarna, któ­ rego wyprodukowanie wymagało wielkiego wysiłku, a mąka przedstawiała małą wartość. Reasumując powyższe możemy stwierdzić, że krzyca była starą, nie uszlachet­ nioną odmianą żyta. Znana była niegdyś powszechnie w Polsce nizinnej jako żyto ozime, plenne i mało wymagające. Jej uprawa, poczynając od X V I I w., a może i dawniej, wiąże się z gospodarką żarową, choć równocześnie wysiewano ją także w normalnej uprawie rolnej. W połowie XIX w. na nizinach zaczynają wypierać krzycę inne uszlachetnione odmiany żyta (uszlachetnienie idzie w kierunku usta­ lenia ziarna w kłosie, jasnej mąki, skróconego okresu wegetacji itd.). Mniej więcej w tym samym czasie ekspanduje ona w góry, gdzie dotąd uprawiano wyłącznie zboża jare. Jest zupełnie możliwe, że w niższych partiach Karpat uprawa krzycy była znana już przedtem, choć uprawiano ją na niewielką skalę. W wyższej natomiast strefie siane były — jak wspomniano — tylko zboża jare, przede wszystkim owies, który stanowił podstawę wyżywienia ludności, a obok tego także w bardzo niewielkiej ilości uprawiano jęczmień. Na najwyższych terenach karpackich pierwotnie właś­ nie te zboża wiązały się z gospodarką żarową. Przeszczepienie uprawy krzycy systemem gospodarki żarowej w góry i jej upo­ wszechnienie dokonane zostały sztucznie przez wielką własność w wyniku wprowa­ dzenia racjonalnej gospodarki leśnej i wzrostu cen na zboże oraz, w pewnej mierze, chęci poprawy sytuacji ekonomicznej chłopa. Że krzyca i system gospodarki ża­ rowej były korzystne w ówczesnej sytuacji, świadczy ich powszechne przyjęcie się i przetrwanie do okresu międzywojennego, a w reliktach do dnia dzisiejszego. Mo­ żemy ponadto stwierdzić, że wprowadzenie krzycy przyczyniło się do znacznego przedłużenia istnienia systemu gospodarki żarowej w górach. �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 116 Anna Kowalska-Lewicka L A CULTIVATION D U S O L P A R E S S A R T A G E E T IGNITION SUR L E S VERSANTS NORD D E S CARPATES AUX XIX LA CULTURE D U SEIGLE е е E T X X SIÉCLES. „KRZYCA" Resume L'auteur donné d'abord une definition exacte de ce qu'était l'essartage et l'ignition des foréts et passe ensuite á la caractéristique des diverses formes que ees operations ont pris dans les Car­ pates au cours des X I X et X X siécles. Les considerations émises par l'auteur sont étayées par des exemples recueillis pendant les prospections ethnographiques opérées dans les montagnes. On constata que l'essartement par ignition fut pratique ici tres communément et que l'économie par ignition des plantes, fertilisant pour un certain temps le sol d'un engrais de cendres, étaít fréquente au cours du X I X siécle et se rencontre, bien que d'une facón sporadique, encore de nos jours. Au X I X siécle elle dépendait strictement de la situation genérale qui conditionnait la vie économique et sociale du paysan ainsi que le systéme appliqué par lui pour cultiver le sol. L a popu­ lation pauvre cultivait ses champs par ignition parce qu'elle ne possédait pas assez de terre labourable, la population aisée parce qu'elle manquait d'engrais en quantité suffisante et devait par consequent laisser une partie des champs en friche. Ce rapport de dépendance entre l'économie par ignition et rinsuffisance des engrais dans les fermes se manifesté le mieux vers le déclin du X I X et le debut du X X siécle: il disparait au moment oil les engrais chimiques pénétrent dans les villa­ ges carpatiques. Dans toute la chaine des Carpates, ou se pratiquait l'ignition, le paysan cultivait le seigle de l'espece „krzyca" (Sécale montanum Guss.) qui se préte le mieux á ce genre de cultivation du sol pauvre. Les procedes sont partout tres primitifs, on fertilise la terre au moyen de cendres restées aprés le brülage des plantes, on laboure le sol manuellement et fait la récolte en se servant de la faucille. L'espece du seigle nommée „krzyca" est d'une origine plus ancienne, autrefois généralement connue comme ble d'hiver fertile et peu exigeant. A partir du X V I I siécle, et meme plus tdt, la culture de ce seigle est liée étroitement avec l'économie par ignition, bien qu'on ait utilise ce ble de méme dans l'économie rurale nórmale. Au X I X siécle il commence á pénétrer dans les regions carpatiennes ou la population cultivait jusqu'ici presque exclusivement du ble de mars. Une fois introduite, la culture du seigle se rattache par des liens multiples á l'économie par ignition avec laquelle elle s'est perpétuée jusqu'á la I I guerre mondiale. Aujourd'hui elle n'apparalt que sporadiquement comme survivance de temps passes. е е е е е е е е е � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3b0bb9c66a6cb49dc7026328b2d9d79.pdf d59ecfa650853670c1004217038a9d01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:586 Title A name given to the resource Tadeusz Milewski/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.359-361 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A TADEUSZ M I L E W S K I 1906—1966 Kiedy pisze się o nieżyjącym już uczonym omawia się zazwyczaj jego dorobek i osiągnięcia naukowe, ocenę charakteru pozostawiając arty­ kułom dziennikarskim. Są jednak ludzie, u których nie sposób mówić o ich twórczości bez nawiązywania do ich osobowości — tak dalece jedno w y p ł y w a z drugiego i tak nierozerwalnie jedno łączy się z drugim. Tadeusz Milewski był wielkiej miary uczonym o dorobku naukowym nie przemijającej wartości, będąc równocześnie typem wszechstronnego humanisty obdarzonego subtelnym poczuciem piękna, zwłaszcza piękna słowa. Cechował go przy t y m młodzieńczy entuzjazm i z t y m entuzja­ zmem i pasją badawczą oddawał się cały i bez reszty każdemu proble­ mowi, jaki w danej chwili' pochłaniał jego uwagę. Droga naukowa Tadeusza Milewskiego była nader bogata i różno­ rodna. Studia uniwersyteckie odbywał we Lwowie, gdzie kształcił się pod życzliwą opieką prof. Tadeusza Lehra Spławińskiego i tam, w wie­ ku 27 lat, habilitował się w zakresie językoznawstwa słowiańskiego. Bezpośrednio potem przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, z k t ó r y m związany był aż do śmierci. Niedługo po habilitacji wyjechał na dłuższe studia do Paryża, gdzie zapoznał się bliżej z językoznawstwem ogólnym. Po powrocie do kraju rozszerzył habilitację na indoeuropeistykę na pod­ stawie pracy o stosunku języka hetyckiego do innych języków indoeuropejskich. Nadeszły lata I I wojny światowej. Zaraz w pierwszych miesiącach, jeszcze w 1939 г., Tadeusz Milewski został aresztowany wraz z innymi profesorami i docentami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazł się w wię­ zieniu we Wrocławiu, później w hitlerowskich obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau, gdzie przebywał ponad rok. Ale i w tych warunkach nie opuszczał go optymizm i pasja poznawcza. Korzystając z tego, że jego towarzyszami niedoli byli inni uczeni, okres obozowy zużył na zapoznanie się z językami wschodu muzułmańskiego, co w y - �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI bitnie poszerzyło zakres jego wiedzy językowej. W czasie wojny, szukając w odległej historycznie i geograficznie tematyce przeciwwagi tego, co nas wówczas otaczało, zainteresował się też po raz pierwszy amerykanistyką. Bezpośrednim efektem kontaktów i studiów rozpoczętych w obozie koncentracyjnym, a kontynuowanych już na wolności w latach okupacji, było skierowanie się Tadeusza Milewskiego ku zagadnieniom języko­ znawstwa ogólnego i typologii języków oraz opracowanie jedynego w swym rodzaju podstawowego dzieła, pt. Zarys językoznawstwa ogól­ nego (t. I , pt. Teoria językoznawstwa, ukazał się w 1947 г.; t. I I w 2 czę­ ściach, teoretycznej i zawierającej językowy atlas świata, ukazał się w 1948 г.). W trakcie opracowywania tego wydawnictwa Tadeusz Milewski wszedł głębiej w problematykę językoznawstwa a m e r y k a ń ­ skiego, a studiując teksty azteckie poznał cywilizację Mezoameryki. Zafascynowany tą wysoką, a tak zupełnie w Polsce wtedy nie znaną kulturą, zaczął systematyczne studia amerykanistyczne. I tu dochodzimy do ostatniego, a dla nas etnografów-amerykanistów szczególnie cennego etapu rozwoju osobowości naukowej Tadeusza Milewskiego, do jego prac o języku i kulturze Ameryki. Dla każdego czytelnika dostępne są liczne publikacje Tadeusza M i ­ lewskiego z zakresu językoznawstwa i kultury Mezoameryki, ale tylko grupka jego seminarzystów, uczęszczających przez szereg lat na ćwi­ czenia, a raczej wspólne tłumaczenia azteckich tekstów i związane z n i m i swobodne dyskusje, wie, jak rodziły się te prace, jak rozległe było oczy­ tanie i wiedza naszego Profesora i ile zapału i twórczej fantazji wkładał on w odtwarzanie z lakonicznego na pozór tekstu, pulsujących życiem obrazów Doliny Meksyku sprzed konkwisty i z pierwszych lat po przy­ byciu H i s z p a n ó w . Z lektury tekstów azteckich zrodziła się też tak cenna dla nas praca Azteka-Anonima Zdobycie Meksyku . Skromnie brzmiące słowa „przetłumaczył i opracował T. Milewski" znaczą, że tłumaczenie Anonima poprzedzone jest nie tyle wstępem, co obszerną monografią dziejów i kultury cywilizacji Doliny Meksyku, który nie tylko daje nam pełny obraz tego zaginionego dziś świata, ale posłużyć może za podręcznik przy studiowaniu kultur Ameryki Środkowej. 1 2 Rzecz o kupcach azteckich publikowana w niniejszym tomie „Etno­ grafii Polskiej" jest dalszym ciągiem prac Tadeusza Milewskiego nad 1 Nie miejsce tu, by przytaczać bibliografię prac Tadeusza Milewskiego. Z n a ­ leźć ją można w „Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego", z. 26 (w druku). Por. także omówienie dorobku amerykanistycznego T. Milewskiego do 1960 г.: A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Zainteresowania amerykanistyczne w Pol­ sce po II wojnie światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. 434—437. Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116. Wrocław—Kraków, 1959. 2 �TADEUSZ MILEWSKI 361 dziełem Bernardina de Sahagun (w którego wielkiej kompilacji znajduje się i zdobycie Meksyku). Pozostała ona w spuściźnie po tym uczonym w formie gotowej, choć bez aparatu krytycznego, którego nie zdołał już wykończyć. Szczupłość miejsca nie zezwala na pełne omówienie dorobku w ogóle i dorobku w zakresie amerykanistyki w szczególności zmarłego Tadeusza Milewskiego. Brak też miejsca na omówienie przymiotów jego charak­ teru, jego wielkiej skromności, prostoty w obcowaniu z ludźmi, oddaniu się bez reszty pracy naukowej i tej rzadkiej, a jakże cennej życzliwości, z jaką odnosił się do młodych adeptów nauki, k t ó r y m bez zastrzeżeń udzielał swego doświadczenia, pomysłów i myśli. Ze śmiercią Tadeusza Milewskiego językoznawstwo polskie straciło dużej miary uczonego o niezwykle szerokich horyzontach i śmiałej myśli; uczniowie jego stracili mistrza i oddanego przyjaciela; etnografii zaś ubył pierwszy i najwybitniejszy w Polsce znawca kultur amerykańskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ddbf78e0ff9d53849d25dab918479db.pdf 2b920c648b8dadf9f0a023d84cff2083 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1948 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1808 Title A name given to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.47-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 II. PRZED lOO-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ ANNA KOWALSKA-LEWICKA PTL Kraków JEGO POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE. lIEJSCE W ŻYCIU NAUKOWYM I KULTURALNYM KRAJU Inicjatywa utworzenia Towarzystwa Ludoznawczego (taką nazwę nosiło ono pierwotnie) zrodziła się 'vV łon:i,e Sekcji Antr:opologic:unej Zjazdu Polskich Lekarzy i Przy,rodników w Krakowie dnia 22 sierpnia 1891 r. Projekt ten wyszedł od Seweryna Udzieli. Wtedy też utWOI"zono komitet, który milał zająć się realizacją tej uchwały. Po paru rueudanych próbach - władz·e austriackie z począt.ku nie chciały udzielić zg.ody - projekt doczekał się realizacji We Lwowie dzięklienergii Antoniego Kaliny, profesora slawistyki Uniwersytetu Lwowskiego i grupy współpracujących z nim ludzi (Czekanowskiego J., 1946, s. 34 -: 35). Od tego czasu, mimo zmiennych kolei losu, okresów wzlotu i upadku, działa ono do dziś, wychodzi również jego organ "Lud" założ,ony w pierwszym I10ku ist.nienia Towarzystwa. Jest wic;c ono nie tylko jednym z najstarszych, ale i jednym z nielicznych XIX-wiecznych towarzystw naukowych w Polsce, które działa nieprzerwanie od daty swego założenia do dnia dzisiejszego. Dzieje Towarzystwa i jego udział w naukowym i kulturalnym życiu Polski łączą się z dziejami zainteresowań kulturą ludową, a te z kolei znajdują swe uwarunkowanie w zmieniającej się sytuacji politycznej, dochodzących do głosu 'nowych ideologiach społecznych; w nowych prądach artystycznych, czy wreszcie w odkryciach naukowych, nieraz odległychod dyscyplin humanistycznych, posiadających jednaJk wpływ na kształtowanie się ich metod pracy i przedmiotu badań. Pierwsze wyraźniejsze zainteresowanie kulturą warstwy chłopskiej budzi się już u schyŁku XVIII w., jeśli nie brać pod 'liwagę starszych, sporadycznie pojawiających się utworów literaakich a tematyce chłopskiej. Związane to jest z powstającą wśród warstw oświeconych nową koncepl Artykuł niniejszy jest rozszerzoną wersją referatu wygłoszonego przez autorkG na jubileuszowej sesji 90-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, wrze9ień 1985 r. �-48 PRZED lOO-LECIEM PTL cją narodu, która zaczęła dostrzegać w chłopach obywateli państwa. Ten llIowat,orskipogląd na strukturę narodu znaLazł odbicie choćby w Konstytucji 3 Maj'a, czy w Insurekcj:i Kościuszkowskiej. Ostateczna utrata niepodl,egłości zwróc~ła umysły ku poszukiwaniom sposobów przetrwania Na'1'odu. Doceni,ono wówczas wart,ość siły jaką reprezentuje tradycja narodowa, zarówno historyczna, jak i kulturalna. Zaczęto poszukiwać rodowodu własnego narodu i rodzimej kultury narodowej. Owcześni uczeni doszLi do. wn.iosiku,że bazę źródłową naszych dziejów można wzbogacić o nowe źródła, jakimi, ich zdaniem, mogły być przekazy ustne, tradycja żywa wśród warstwy chłopskiej. P,owszechne było wtedy przekonanie, że kultura chłopska, rozwijająca się w izolacji od wpływów obcych, zachowała czyste i nie skażone tradycje prasłowiańskie i prapolskie. Stud~a n.ad wiejskim fo~klaoom mogą nam więc, .jak sądzono, otwo.I'zyć drogę do rpo.znanianaI~odoWiejprzesz},Qści.W tym celu należało zbierać legendy, baśnie, pieśni na podstawie których zamierzano rekonstruować najstansze nasze dzieje. Na tEn "naukowy" kierunek ustosunkowania się do kultury chłopskiej nawarstwił się romantyzm. Romantycy dostrzegali w kulturze ludowej j'ej walory estetyczne, któr,e traktowaLi jako i1nspirację własnej · twórcz.ości aTtystycznej, przede wszystklim literrnck~ej. Oba te prądy, naukowy i artystyczny, nawzajem się uzupełniające doprowadziły do wyidealizowania obrazu wsi, do naiwnego chłopomaństwa, zaś w nauoe do Jednostronnych studiów prawie wyłącznie nad folklorem slownym. Niemniej dały one impuls do zainteresowania się wsią i zaowooowały licznymi z:bio'rami¢eśni i podań. PewiEIn ,odwrót od bezkrytycznego uwielbi'eIlia dla kultury chł-opsbej przyniosła rzeź galicyjska 1846 r. (posern-Zieliński A., 1973, s. 56). Zaczęto temz patrzeć na wieś bardziej krytycznie. Pierwszym uderzeniem w wyideali'zowany świat kultury chłopskiej stała się praca Ryszarda W.incentego Beirw;ińskiego, Studia o literaturze ludowej, gdzie autor dowodzi, że £'olklor chł'opski bynajmniej nie jest czystym tworem rodzimej tradycji, paeciwnie - że reprezentuje zlepek wątków ogólno-€uropej·skich przejętych przez chłopów za pośrednictwem dworu i kościoła (Ber'WińskliR. W., 1854). Do zmiany spojrzen:i1ai metody zbierania i analizowania materiałów t€!Tenowych przyczyruiło się także na!Tastająoe na Zachodzie 'znaczenie nauk przyrodniczych i przenoszenie do humanistyiki, choć z pewnym opóźnieniem, metod i teoriIi -zaczerpniętych z nauk przyrodniczych i ścisłych (np. ewolucjonizm). Doda1Jlmwym wreszcie czynnikiem, który przyniósł nowe, bardziej krytyczne spojTz,en,ieludoznawców stał się pozytywizm zrodzony po upad·ku Pow:stania Styczniowego, a żywy i twórczy do ko,ńoo XIX w. �PRZED lOO-LECIEM PTL 49 W szczególnych warunkach, w jakich znajdował się wówczas Kraj, dwa pierw:sze kierunki: poszukiwania korzeni własnej kultury i ,romantyczne idealizowanie polskiej wsi (mimo naukowej krytyki tego ostatni,ego spojrzenia na rzeczywistość) przetrwały w naszym ludoznawstwie dłużej, godząc się z pozytywiz:rpoem,a przynajmniej nie wzbudzając namiętnych polemik, jak to było w literaturze pięknej. We wszysiJkich tych spojrze.niach .na kulturę wsi dominow.ało nastawi'enie patriotyczne, którego celem nadrzędnym byŁo podtrzymanie ducha tradycji narodowej. Te wyraźne trendy, które możemy obserwować w całej podzielonej między zaborców XIX-wiecznej Polsce występowały w różnym nasileniu w różnych zaborach. Pierwotnie w Polsce porozbi<orowej życi'e intelektualne koncentrowało się w 2 ośrodkach, w Wa,rsZJawiei WJlni,e).DopLero po .klęsce Powstania Listopadowego Rosja, systematycznie niszcząc wszelkie ogniska polSlkiej kultury. zamknęła tam uniwersytety i towarzystwa naukowe. Stan taki przetrwał do początków XX w. W Małopolsceośrodikiem życia umysłowego stało się Wolne Miasto Kraków (1815 - 1846 r.), później także Lwów jako stolica Galicji. P'o likwidacji W'olnego Miasta i woie\leniu Krakowa do Austrii życie intelektualne na krótko przygasa, by odrodzić się już po kilku latach. Dopiero jednak po klęsce Austri,i w wojnie z Prusami i uzyskaniu przez GaLicję autonomii (1866 T.) życie naullmwe i kulturalne tej części Polski rozkwita z niemal pełną swobodą. Lata siedemdz-iesiąte i następne to żywiołowy rozwój istniejących ci.powstanie nowych placówek naukowych. I tak w Galicji działają 2 uniwersytety, w Krak,o,wie i we Lwowie. w Krakowie powstaje w 1872 r. Akademia Ul11liejętniOści(Hulewicz J. 1958). Wtedy też zaczynają tWOirZYĆ się i rozwijać placówki, któr,e w svvym programie mają także badania kultury ludowej, jak np. powstała w 1873 r. Komisja AntropologiC'zna Aikademti Umiejętności~. Podczas gdy w Galicji powstają instytucje naukowe zrzeszające większą liczbę za.interesowanych osób, w Warszaw:i€ tego cm su zainteresowania kulturą ludową mają cha.rakter incjatyw indyWJidua1nych opartych ,o prywatny majątek poszczególnych entuzjastów-mecenasów. Tak np. powstało czasopismo etnogTafiC'z.ne"Wisła" zalożone w 1887 r. prz'ez literatów: Artura Grus2)eckiego i Adolfa DygasińSlkiego (Kapełuś H., 1982 c), przejęte już po, l'iOlkuprzez Jana Kadowicza którego zasługi dla ludoznawó:twa są ogromne, zar6wno dzięki jego własnej twórc2'Ości naukowej, jak dzięki umi€ljętnemu ki€rowaniu redakcją "Wisły", która była w ~ Komisja Anitropologiczma Akademii Umiejętności 'Z!ostała powoł,ana do życia uchwałą z 1873 r., a ukonstytuowala się w 1874 r. W trzy lata później Komisja zaczęła wydawać Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, gdzie zna1azły miejsce również artykuły etnograficzne (Kutrzebianka A., 1948, s. 16 - 17 oraz Jawollska E., 1982). 4 Lud. t. LXXII �50 PRZED lOO-LECIEM PTL owych czasach jednym z najlepszych czasopism etnograficznych w Europie (Kapełuś.H., 1982 a). Bardzo istotnym elementem rozwoju XIX-wiecznego ludoznawstwa była działalność Oskara l(,olberga zlapoczątkowana w 1839 r. terenowymi badaniami folklorystycznymi 3. Kolberg, jak wielu jemu współczesnych, wy;szedł z pozycji romantyzmu i patDiotyc:zmej myśli ocalenia dla skarbca kultury narodowej bogactw foLkloru wiejskiego. Po dwudziestu kilku latach zbierania, opracowywania i publikowania pieśr..i, po dogłqbnym poznaniu kultury ludowej i przemyśleniach metod jej zbierania i utrwalania w publikacjach, podjął plan opracowania oałego obszaru przedrozbiorowej Polski w formie monografiii Iregionalnych. Prócz folkloru słownego miały one zawierać również (i tu widzimy nowatorstwo Kolberga) dane z kultury mat~rialnej, społecznej i duchowej. Jak wiemy, zamiar swój zrealiz.ował, a równocześnie regionalna monografia kolbergowska stała .się na wiele dziesiątków lat wzorem dla współczesnych mu i przyszłych badaczy. W tej atmosferze coraz żywszego zainteresowania Ikulturami warstw nieelitarnych, nie tylko u nas, ale w całym ówczesnym cywilizow·anym świecie, zaczyna rodzić się potrzeba wymiany myśh, już nie tylko drogą publikacji, ale w formie bezpośrednich kontaktów. Zaczynają więc powstawać zrzeszenia ludzi o podobnych zainteresowaniach. P.ierwsze towarzystwo naukowe zrzeszające ludzi zainteresowanych człowiekiem i jego kulturą powstało w XVIII w. we Francji (Soci0te des observaleurs de l'homme, 1789 r.). Następne to Societe ethnologique (Paryż 1839 r.). szczególnie ważne, gdyż tu użyto już słowa "etnolog,ia". O kUka lat młodsze jest Ethnologioal Society ·of London (1843), a później wiele innych w różnych krajach Europy i Ameryki i(Gajkowa O., 19'59, s. 6 i 17 oraz tejże: 1967, s. 45aneks 2). Dla etnografii polskiej naj'ważniejszy będzie roik 1895 data powstania Towarzystwa Ludoznawczego. Jakkolwiek w stosunku do Francji ii Anglii jesteśmy spóźnieni o pół wieku, to biorąc pod uwagę kraje Europy Środkowej i Wschodniej znajdujemy się w czołówce. Przy narodzinach Towarzystwa dominującą rolę odegrał Antoni Kalina, profesor filologii słowiańskiej na uniwersytecile lwo'wskim, sam pochodzenia chłopskiego, doskonale obznajomiony z problemami wsi. Kalina został pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego i redaktorem "Ludu", a godność tę piastował przez 10 la,t. Zrzekł się jej już j'ako człowiek ciężko chory, na nok przed śmierClią (Kapełuś H., 1982 b, s. 344- 3 Oskar KO'lberg, jego koncepcja kultury ludowej i dorobek naukowy aoczeły się wielu opracowań (między innymi Millerowa E. i Skrukwa A.. 1982). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od 1961 r. prowadzi reedycję Dzieł Oskara Kolberga i sukcesywnie wydaje jego dalsze prace, dotąd nie publikowane. �PRZED lOO-LECIEM PTL 51 - 345). Dziesięć lat jego rządów to najwspauialszy okres rozwoju Towarzystwa. Kalina wypracował jego model, położył podwaliny zarówno ideologiczne, naukowe, jak i organizacyjne pod jego istnienie, on wprowadził je w nurt życia naukowego i społecznego Polski, on również wyr'obił mu markę na międzynal'Odo-wym ryniku nauko'wym. Na pierwszym zalożyci€lskim zebra;niu, na które przybyło 64osoby, utworz'ono B sekcji: archeologiczną, antropologiczną, jęzY'koznawczą, geograficzną, literacką, muzyczną, przemysł,ową i socjologiczną. Członkowie Towarzystwa dzielil,i is,ię na 4 grupy: członków założyci~li, jaik np_ Biblioteka Kórnicka, honorowyc~1 - np. hrabia Władysław Dzieduszycki założyciel Muzeum we Lwow.i'e, inicjator i mecenas wielu wydawnidw etnograficznych, czy też Jan Karłowicz redaktor warszawskiej "Wisły". Następna grupa to członkowie korespondenci, inaezej zagraniczni, których u począt:ków Towarzystwa było 7. Znajdujemy wśród nich takie nazwiska jak Lubor Niederle czy Aleksander Bruckner, wówczas profesor uniwersytetu berlińskiego. Wreszcie czwartą grupę stanowilii członkowie zwyczajni krajowi, wśród których spotykamy wiele wybitnych nazwisk ludzi, którzy na stałe wpisali się w ka,rty histor1.i kultury i nauki polskiej (Gajk,owa O., 1967, s. 10). ObOlknich- jednak spotykamy tu licznych amatorów, zwłaszcza nauczycieli, ale ,i innyah zawodów nie wyłączając gospodarzy wiejskich, dziE:kiczemu Towarzystwo ma charakter w pełni demokratyczny, a równocześnie ścisłe powiązanie z teTenem. Towarzystwo od razu naw,iązał,o współpracę z podobnymi towarzystwami zagranicznymi, z.ałożyło własną bibliotekę, wreszcie, co szczególnie nas zaskakuje, w 3 mieSliące po ukonstytuowaniu się v.rydalo pierwszy tom "Ludu", który stał się podstawą szerokiej krajowej :i międzynar,odowej wymiany, a tym samym rozwoju zbiorów bibliotecznych. Dotąd mówiliśmy o atmosferze, jaka poprzedziła powstanie Towarzystwa Ludo'Znawczego i o jego stronie organizacyjnej. PowJ'óćmy do spraw .najważniejszych, do eelów jakie sobie postawiło, sposobów ich realizacj'i i oddźwięku społecznego jaki znajdowały jego akcje. Należy przede wszystkim podkreślić, że TowarzystWio było pierwszą ,i na wi-ele lat jedyną instytucją skupiającą ludzi o zainteresowaniach ludoznawczych, przez co rozumiano zarówno dzisiejszą etnografię i etnologię, jak i folklorystykę, antropologię i inne nauki o człowieku (o czym świadczą nazwy jego sekcji). Nie byŁo bow,iem wówczas ani katedr uniwersyteckich a specj'alności etnograficznej, ani muzeów etnog;raficznych, zaś Akademia Umiejętności uwzględniała co prawda w pr'ogr-amie swej Komisji Antropologicznej i jej wydawnietwie te~matykę ludoznawczą, niemniej działo się t;o niejako na marginesie jej głównej działalności. Dopierro w 15 lat później w 1910 r. powołano we Lwowie pierlWS'Zą w Polsce katedrę etnografii (CzekanlQlwski J., 1946, s. 58), która zresztą �~2 PRZED lOO-LECIEM PTL po roku zakończyła swój żywot, by odI'odzić się dopiero po I wojnie światowej. W 19 lat po założeniu Towarzystwa Ludoznawczego powstała przy Komisji Antropol'ogicznej Akademii Umiejętności samodzieLna Sekcja Etnograficzna. Jak więc widzimy, od chwili swego powstania do uzyskania przez Pols.kę niepodlegiości' w 1918 r. Towarzystwo Ludoznawcze było wlaściwi'e jedyną trwale działającą polską instytucją eitnograficzną· Celem Towarzystwa, jak zresztą wszystkich działających w tym czasie ludoznawców \ było zbieranie i opis współcześnie jeszcze żywej kultury ludowej. MÓWi o tym Strzelecki w jednym z tomów Ludu: "zadaniem etnogra£;ii jest. odtworzyć obraz życia narodu, począwszy od najdawni'ej,szych prz'edhist0rycznych czasów, a w szerszym zakresie zbadać cywilizacyjny r'Ozwój ludzkości ... zadaniem Towarzystwa: 1) uratować i zachować przy życiu t,o, C'oobok i pomimo postępu oświaty i cyw:ihzacji ilstnieć mogło i powinno, 2) ur2.tować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" (cytuję za Gajkową, 1967, s. 14). Obszarem penetracji naukowej Towarzystwa miała być przede wszystkim Polska w swych granicach przedrozbiorowych. Odnotować tu nal€lży, że łamy .,Ludu" otwarte były, zgodnie z powyższymi założeniami, także dla innych narodów zamieszkujących dawną P'Olskę. Wśród zalożycieli Towarzystwa Ludoznawczego w,idzimy Ukra:iilc6w, a jednym z najbardziej aktywnych w walce o zatwierdzenie przez władze państ.wowe Towarzystwa był Ivan l:'~rana<,o,pisarz i uczony ukraiński. Towarzystwo poprzez arty;kuły naukowe, publikowanie prac materiałowych, sprawozdani:a i recenzje zamieszczane w "Lud~i'e" mialo .informować społeczeństwo polskiec6 dzieje się na niwie ludoznaM'stwa poza naszymi ganicami, a równocześnie ;informować zagranicę o życiu naukowym naszeg'O kraju. Nie tyLko j~dnak cele naukowe miał na uwadze założyciel Towarzystwa Kalina. W I tomie "Ludu" pisze on: "Dziś, :kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, poWi1nniśmy z.acząć budować 'Od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" {cytuję 'Za Gajkową, 1967, s. 13). Widzimy tu wyraźne społecznikoiWsikie nastawienie Kaliny, jego myśl, że Towarzystwo powinno służyć toakże sprawie chł,opsk:iej. O kierunku działania Towarz)7istwa najlepiej informują nas roczniki "Ludu". Wiemy więc, że jakkolwiek zał.ożone przez inteligentów, już od sameg10 początku było otwarte dla wszystkich, którym "sprawy ojczyste" 4 Pr,agnę zwróeić uwagę, że archaicZJ!'lie dziś dla nas brzmiący termin "ludomawl:>two"nie jest niczym innym jak spolszczonym terminem "etnolog,ia" == wiedza o człowieku, poznanie ("znawstwo") czlowieka. Świadomi tego byli autorzy przelomu XIX i XX w., którzy w pierwszych numerach "Ludu" używają tych dwu terminów wy'miennie. �PRZED lOO-LECIEM PTL 53 nie były obojętne, bez względu na ich stopień wykształcenia. Szybko też szeregi Towarzystwa zasilili nauczyciele, często sami wiej9kiego pochodzenia, którzy rozsiani po zapadłych wilOsk~ch całej ówczesnej Galicji nie tylko wstępowali w szeregi członków Towarzystwa, ale również zasilali łamy "Ludu" zbieranymi przez siebie materiałami (Kapełuś H., 1982, b, s. 339) 5. Towarzystwo starało Elię zaktywizować społeczeństwo, zachęcić do pracy, pokierować badaniami amatorskimi i ukierunkować je. Ogłasza się więc w "Ludzie" instrUlkcje dla zbieraczy folkloru, publikuje kwestionariusze, informuje co i jak należy zbi:erać, a następnie rec1aikcja przeI'edaguje, nieraz bardzo nieudolnie przygot'owane, aczkolwiek ciekawe w swej treści materiały nadesłane z terenu. Towarzystwo tego czasu, jak ,i póżniej, miało na uwadze cele ni'e tylko naukowe i społeczne, ale patriotyczne i oświatowe. Te ostatnie realizowane były przez aktywizowanie np. nauczycieli, ale i innych członków i sympatyków, do akcji zbierackich i rozbudzanie u nich tym sposobem zainteresowań intelektualnych, a równocześnie informowani'e społeczeństwa o wartościach kultury wiejskiej. Miało ono również na celu zintegrowanie ludzi interesujących się sprawami kultury ludowej. Cel ten w pełni osiągnięto. Pomięd,_y Zarządem Towarzystwa i Redakcją "Ludu" a wszystkimi liczącymi się wówczas ludoznawcami panowała harmonia i współpraca nie znana w tym stopniu już chyba nigdy potem w środowisku etnograficznym. Pierwszym członkiem honorowym został Km'łowicz, redaktor warszawskiej "Wisły", a kiedy temu ostatniemu czasopismu groziła likwidacja, członkowie Towarzystwa LudoznawcZego uchwalają apel o jego zachowanie (Kapełuś H., 1982 b, s. 274). Widzimy żywą współpracę przez wzajemne zasilanie artykułami między "Ludem", "Wisłą" a wydawnictwami Akademii Umiejętności. Akademia wspiera finansowo "Lud", który nie posiadał żadnej dotacji i wydawany był wyłącznie z prywatnych datków członków i mecenasów Towarzystwa. Rola naukowa Towarzystwa polegała jaszcze i na tym, że w początkach swego istnienia wykształciło wielu ludoznawców. Dali się oni później poznać jako znani badacze. W braku katedr uniwersyteckich korzystanie z porad redakcyjnych, z publikowanych w "Ludzie" kwestiona;riu5 Warto tu podkreślić rolę nauczycieli :szkół ludowych, jak je wtenczas nazywano, w zbieraniu i opracowyw,aniu, a następnie publi'kowaniu materiałów etnograficznych. Najwybitniejsi z nich to Seweryn Udziela, Ludwik Młynek, Jan Swiętek - ale także bardzo wielu innych mniej znanych zbierało materiały i publikowało je w "Ludzie", lub przekazywało wyniki ankiet i opisy d,n Redakcji ..Ludu" dla dalszego, syntetycznego wykorzystania. �54 PRZED lOO-LECIEM PTL szy, dyskusje z Redakcją przy publikowaniu materiałów własnych, spełniały rolę "terminowania" naukowego, zastępowały systematyczne studia na uczel<ni. Jeszcze na przełomie XIX i XX w., a więc w okresie pnwstania i dynamiczneg.o rozwoju Towarzystwa, ludoznawstwo czy też etnografia nie były LI nas traktowane ja,ko samodzielna dyscyplina. Wystarczy przejrzeć listę osób związanych z "Wisłą", z Komisją Antropologiczną Akademi.i Umiejętności, czy Towarzystwem LudoznawC'zymi "Ludem" żeby stwierdzić, że nikt z nich (może z wyjątkiem Ci1szewskiego i później Krzywickiego) nie był pr,ofesjo'nalistą. By1i to antropologowie, archeolodzy, historycy, językoznawcy żeby wymienić tylko pokrewne dyscypliny, nie mówiąc o przedstawicielach nauk przyrodniczych i innych. J ak pisze w Historii Etnografii Polskiej A. Posem-Zieliński, dla usamodzielnienia się dyscypliny naukowej potrzeba m.in. profesjonalizacji zainteresowań, powstania instytucji naukowych o określonym pI'ofilu badawczym, wreszcie wzrostu rozważań teoretycznych i metodologicznych (P03ern-Zieliński A., 1973, s. 29). Niewątpliwi'e Tovvarzystwo spełniało dwa pierwsze z tych warunków kształcąc ludzi i dając im bazę instytucjonalną - i tu leży jego bardzo istotna r,ola w r<ozwoju etnografii polskiej. Ludoznawstwo galicyjskie nie tyle szukaŁo nowych rozwiązań teoretycznych i metodologicznych co, wzorem !<Jolberga, gromadziło materiały na potrzeby przyszłych sytnez, a swą pracę naukową traktowało po trosze ,.jako służbę społeczną, której celem jest utrwalenie dla przyszłości ginącego świata kultury cMopskiej" jako założeniach ideologiczno-!1aukowych Seweryna Udzieli pisze Elżbieta Jaworska (1982, s. 190). W pierwszym okresie działalności Towarzystwa badacze z nim związani przyjęli modny wówczas w nauce europejskiej ewolucjonizm. Dopełnił się więc ostatni warunek usamodzielnienia się etnografii jako dyscypliny naukowej, eo zaowocowało powolaniem we Lwowie w 1910 r. pierwszej w historii Polski katedry etnografii (Cw1(anow3ki J., 1946, s. 58). Nie jest istotne, że po roku przestała dZ1i'ałać.W,ażne i Qwocne jest natomiast, że uczyniono pierwszy krok ku wyodrębnieniu etnografii jako Isamoistnego studium uniwersyteokiego, że powstał w ten sposób precedens. Tymcw.sem po śmierci Kaliny Towarzystwo znacznie obniża swą aktywność. Kolejni jego prezesi są na ogół wybitnymi uczonymi, lecz w innych dz'iedzinach wi€dzy i rzec :można "nie mają serca" dla ludoznawstwa. Wr€szcie nadchodzi I wojna światowa, która ostatecznie paraliżuje wszelkie inicj1atywy. Niemniej jeszcze przed jej wybuchem w redakcji "Ludu" zaznacza siG nowy prąd. Wchodzi wówczas do akcji grupa młodych, daw- �PRZED lOO-LECIEM PTL 55 nychćó ypendystów Ossoli:neum, z Adamem Fischerem na Gelei redakcja znacznie więcej uwagi zaczyna poświęcać problemom teoretycznym 6. Okres międzywojenneg,o dwudziestolecia to czas dym.amicznego rozwoju polskiej etnografii. Na wszystk~ch uniwersytetaoh, tych już istniejących, odbudowanych po okresie niewoli, jak i tworzonyoh od nowa, powstają katedJ'Y etnografii. W niektórych ośrodkach działają nawet przez pewien czas ::-ównolegle po dwie katedry (np. w Krakowie wykładają przez pewien czas równolegle Moszyński 'i Bystroń, w Warszatwie Krzywieki i Poniatowski). W Polskiej Akademii Umiejętności zaczyna działać świeżo wyodn;bni·ona Komisj.a Etnograficzna, powstają Hczne muz·oo 'etnograficzne lub z rozbud{)waiIlymi działa!II1ietnograf!icLnymi. Entuzjazm tJowarzy~zący odbudowie niepodległego Państwa sprzyja także ()rganiwwaniu od nowa nowej dyscyphnyetnografii. Uczeni czują się zwolnieni z patriotYCZl1<>gO obowiązku dokumentowania kultury tradycyjnej, dla której już tak wiele zdziałały poprzednie pokoleni.a. CaŁe społeczeństwo, a wraz z nim nauka polska zapatrzone jest w przyszłość, w to co nowe, co mówi o rozwoju, o procesie tworz·enia nowych wartości. Polacy podzi'el'eni do niE.da\':na kordanami zaborców mają ter.az swobodę kontaktowania się, bezp{)sredniej wymiany myśli, otwierają się granice Państwa (co szczególnie ważne dla dawnego zaboru rosyjskiego oddzielonego przed I wojną o~l państw Europy Zachodniej barierą paszportową), umożliwiając kontakty z nauką światową, czy to osobIste, czy przez swobodny dostęp do literatury innych krajów. W tych warunk,ach Towarzystwo Ludoznawcze, któr·e do I wojny światowej było jedyną instytucją etnograficzną, traci n<'łzmaczerniu tym bardzlej, że jak wspomnieliśmy w okres międzywojenny weszło ono \v ni'e najlepszej sytuacji wewnętrznej. Towarzystwo okresu międzyw1oj·ennego zmienił,o zasadniczo swą struktur,;. cele .i działalność. Stało się to dzięki grupi;e ,osób, które t'eraz objęły w nim rządy, a przede wszystkim dzięki J.anowi Cze:katnowslciemu,którego osobowość zaciążyła zdecydowa.nie na losach T,owarzystwa. Został on prezesem Towa,rzystwa, którą to funkcję piastował przez 19 lat. Sekretarzem był Adam Fischer, który równocześnie sprawował funkcję redakt()Ta "Ludu" (pełnił ją przez bhSlk,o30 lat). VII 1921 r. wstaje za}.ożone w Warszawie PoLskie Towarzystwo Etnologiczne (Gajkowa O., 1967, s. 19). Lista jego członków to lista wszystkich najwybitniejszych naszych koryfeuszy ill'auki tej epoki, co zapowiada mł,adf'mu T'owa-rzystwu świetną przyszlość naukową. U samego początku raz " _-\dam Fischer został wybrany sekretarzem Towri.l"zystwa Ludoznawczego w 1910 r. (Kapeluś H.. 1982 b, s. 348). p'!f':-WSZY po �56 PRZED lOO-LECIEM PTL swego istnienia zostaje ono wzmocnione dzięki fuzji, jaka dokonuje się między Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Etnologicznym, przy czym Towarzystwo Ludoznalwcze staje się, za zgodą swego Zarządu, jedynie prowincjonalnym, aczkolw.iekautonomicznym oddziałem Towarzystwa Etnologicznego 7. Fuzja ta ma w pewnym stopniu charakter unii person,alnej - dotychczasowy prez·es Towarzystwa Ludoznawczego, prof. Czekanowski zostaje prezesem P.olskiego Towarzystwa Etnologicznego. Tak wspaniale zapowiadające się naukowo Polskie Towarzystwo Etnologiczne z'awi,odło pokładane w nim nadzieje. Jeg,o członkowie zajeci byli budowaniem własnych kateldr ;i organizowaniem nauki i -nie miel: czasu dz·iałać na rzecz nOiWoprzez siebie stworzonej .instytucji. Podnosi się coprawda w tym ·czasie metodologiczny poz~om "Ludu", ale właś,nie na tle sporów metodologicznych następuje rm.łam między członkami redakcji. Po kilku latach taiki'ejpróby, dzięki zagwamntowanej autonomiczności "Oddziału Lwowskiego Polskiego Towarzystwa Etnolog.icznego" odrywa się .on od Warszawy i powraca do pierwotnej struktury i stylu działalności jako Towarzystwo Ludoznawcze. Drugim zamachem Ula całość Polsiki.ego TOWIa,rzystwaLudoznawczego była uchwała Zgromadzenia z dnia 12 maja 1926 r. 'o oddaniu ..\\0"1 wieczysty depozyt" zbiorów etnograficznych oooz biblioteki ZakładOWi Etnologicznemu Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Podyktowane to by lo 00 prawda brakiem miejsca na przechowywanie rosnącego stale księgozbioru, niemniej stwarzało zagrożenie utraty biblioteki na rzecz Z'CłJkładuuniwe:nsyt-eClkiego 8. Jak jednak wyn-ik'a z dalszych losów tej hi7 Począwszy od t. 21:1922 r. "Lud" przestaje być organem Towarzy.,twa Ludoznawczego - zostaje ono jedynie wydawcą tego czasopi~ma. Wyraz tcmu daje okładka g·dzje czytamy: "Lud, Organ P.olskJiego Towarzystwa Etno,lo,gicznego. wydawany przez Pols.kJie Towarzystwo Ludoznawcze we Lwow.ie". "Lud" zachowuje dawną numerację tomów. ale równocześnie, jako "Seria II". czyli seria już Pols:kJiego TowaHystwa Etnologicznego, posiada drugą numerację zaczynająca się od ,,1". Dla przykładu: Tam 23 ma na str·onie tytułowej podanc "Seda II, tom III, rok 1924 Ogólnego zbioru tom XXHI", a miej:sce wydania to już nie Lwów. siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale "Lwów-Warszawa-Kraków-Poznań -Wilno". W czym zaznacza lS·ięogólnopolski za,sięg działalności Polskiego Tr)warzystwa Etnolog·icznego. Sytuacja taka trwa do tomu 31:1'932 r., czyli przez 11 tomów. Dopiero tom 32 ma w nagłóW!ku z powrotem: "Lud, Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie" ~nie'mniej, obok numera'cji ciągłej, zachowano nadal numerację serii II. Nadmienić tu należy, że Gajkowa mylnie, podaje jakoby pod firmą PTE wyszło tylko 4 tomy Ludu (t. 21 - 24) (Gaj kowa O., 1967, s. 20 - 21). 8 Por. Dziesięcioleoie Zakładu Etnologicznego Uniwersytetu Jana KaZJ'mierza we Lwo·wie (1924 - 1934), "Lud", t. 32:1933 r., s. 1084. Gajkowa mylnie podaje jakoby decyzja o przekazaniu Biblioteki PTL zapadła na Walnym Zgromadzeniu 26.VI. 1934 (Gaikowa O., 1967, s. 25). W protokole tego zebrania nie ma mowy o ,)rzeka- �PRZED UJO-LECIEM PTL 57 bhoteki, była ona wyodrębniona ze zbiorów bibliotecznych Zakładu Etno-logicznego, dzięki czemu Towarzyst,wo mogło ją odzyskać po II wojnie światowej. Dzięki temu, że Polskie T'Owarzystwo Etnologiczne okazało się być efemerydą, która szybko zakończyła swój żywot, zostało uratowane Towarzystwo Ludoznawcze, aczk,olwi'ek w niczym nie przypominało już te-· go Towarzystwa, jakie stworzył i tak świetnie rozwinął Kalina i grupa jego współpracowników. Ówczesny Zarząd, a właściwie jego prezes, latami nie zwoływali Walnych Zgromadzeń, nie organizowali posiedzeń nauko-wych, a tym bardziej popularno-naukowych Nie inter,esowano się zupełnie członkami Towarzystwa, nic też dziwnego, że i,ch licz,ba z około 500' w 1904 L, czyli jeszcze wcz'asie p:I'ezesury Kaliny, spadła u schyłku okresu międzywojennego do 78 członków "i w doda1!kupłacących słabo" (Czekanowski J., 1946, s. 78) 10. Poważną konkurencją dla Towarzystwa stało się też utworzenie na Uniwersytecie Lwowskim "Koła Nauk Antropologicznych", do którego wLStąpilirównież etnografowie, które "stało się bardzo rychło jednym z najżywszych ośrodków gromadzących mł,odzież '0 zainteresowaniach naukowych 'i odgrywało dosyć dużą mIę w jej życiu towarzyskim" (Czekanowski J., 1946, s. 76) ". Cała dzialalność Towarzystwa w okresie międzywojennym skupiała się na wydawaniu "Ludu" (w latach 1895 - 1914 wyszło 19 tomów, wokresie międzywojennym do 1939 r. 16 tomów), którego poziom naukowy podniósł się znaczni'e. Stał się on piJsmem o szerokim tematycznie zasięgu na sku tek zdominow'ania etnografów przede wszystkim przez antropologów, ale także językoznawców, polonistów i inne pokrewne specjalności. Równocześnie, dzięki konsekwentiuie prowadzonej wymianie "Lu-g. za ni ubilioteki. Czyt.amy tam natomia.st, że -księgozbiór liczył wówczas 1519 dZ1ieł,. w tym 346 czasopism ("Lud", t. 32: 1933, s. 184). 9 Owczesny prezet; Towarzystwa pisze o okresie międzywojennym: ,.Ześrodkowawszy działalność naukową w dobrze funkcjonujących pracowniach uniwersyteckdch nqe przywiązywaliśmy, być może niesłusznie, w.iększej wagi do zebrań naukowych Towarzystwa" (Czekanowski J., 1946, s. 76). 10 Najlepszym dokumentem dla tych czasów są wychodzące w okresie międzywojennym tumy "Ludu". Jest Ito pewnego rodzaju anty-ź,ródło, gdy o maraźmie organizacyjnym wnioskować możemy raczej z braku informacji o dział,alności Towarzystwa. Nato-mia~'it obraz tego jak ono wtedy wyglądało nakreślił jego ówczesny prezes, z dużą dozą samoikryty,cyzmu pisze: "Nie kwapi!]oiśmy slię też ... ze zwoływaniem Walnych Zgromadzeń . _. wszelka trasika o nich (.członków PTL) wydawała się nam bezcelowym marnowaniem czasu i energii" (Czekanowski J.. 1946, s. 77). II O działalności Kola bardzo interesująco pisze prof. Franciszek Wokroj. w swych nie publikowanych w.spomnieniach. �58 PRZED lOO-LECIEM PTL du" na inne wydawnictwa krajowe i zagm:niczne powiększała się systematycznie biblioteka Towarzystwa, zde1poiHoIwana - jak to już było powiedz:iane - w Za1kładzie Etnologii Uniwersytetu, gdzie służyła studentom i pmcownikom naukowym. Dwudziestolecie międzywojenne Towarzystwa ocenia Czekanowski jasno i lapida:t1nie. Pisze on: "Zarząd Towarzystwa Ludoznawczego, zapomniawszy o tym, że jest emanacją jego cz1onków, przestał się nimi interesować, 00 spowodowało ich konsekwentną, aczkolwiek powolną dezercję. Natomiast Prezydium, również zapomniane przez Zarząd, przeist'oczyło się w przedsiębiorstwo wyda:wnicze, subwencjonowane przez Ministerstwo Wyznań Religijinychi Oświecenia Publicznego oraz przez Fundusz Kultury Nal1odowej, podporządkowane troskom bibliotecznym Katedry Etnologii Uniwersytetu Jana Kazimierm" (Czekanowski J., 1946, s. BO - Bl). Zrezygnowanie z organizowania życia :naukowego poprzez konferencje, referaty naukowe, z przyCIągania ludzi o zainteresowaniach etnograficznych, z propagowania wśród szerszych rzesz społeczeństwa wiedzy o kulturze ludowej i z gr'omadzenia materiałów opisowyoh było niewątpliwym odejści1em od pierwotnej koncepcji TowarzY1stwa. Również fakt z,robienia z Towarzystwa instytucji czysto lokalnej, lwowskiej, służącej wyłącznie celom katedr uniwersyteckich stało się zaprzeczeniem aspiracji Kaliny i piervy'szych członków Towarzystwa, którzy mimo podziału kordonami starali sif~ o utrzymanie kontaktu li współpracy z całY1m terenem dawnej Polski. Wreszcie "Lud", w okresie międzywojennym nadal jedyne czasopismo naukowe naszej dyscyphny, przestał być czasopismem ściśle etnograficznym. Należy jednak podnieść również pewne pozytywne zmiany, jakie dla Towarzystwa przyniósł okres międzywojenny - 'a wszystkie one łączą się z osobą Adama Fischera, :sekretarz'a Towarzystwa i redaktora "Ludu", w tym czasie już profesora etnografii Uniwersytetu Lwowskiego. On bowienI założył wtedy Archiwum T'owarzystwa, prowadził wymianę "Ludu" z ponad stu instytucjami, wzbogacając w ten sposób bibliotekę. On też przystąpił do wydawani'anowej serii Prac EtnograjicznYlch, których ukazały się 4 zeszyty, zaś piąty, znajdujący się już w druku, został zniszczony przez okupantów (Czekanowski J., 1946, s. 78). W miarę regularnie ukazywał się również "Lud". Okres II wojny światowej znamionuje całkowite zahamowanie działalnościorganizacyj:no-naukowej w Polsce. Żywotność naszego narodu dała jednako sobie ZJnać ,natychmiast po zak,ończeniu działań wojennych. Już 12 paździer:nika 1945 r. gI'Ono dawnych lwowsk,ich działaczy Towarzystwa Ludoznawczego, któI'e znalaz10 się w Lublinie, zwołało pierwsze powojenne zebra,nie, reaktywujące jego działaLność na nowym miejscu i �PRZED lOO-LECIEM PTL 59 w Hó',vej sytu'3cji politycnn{)-społecznej. Warto ku ich chwale wymienić nazw~,:,ka tych pierwszych inicjat'mów i organizat'orów, których dziełem było zwołanie pierwszego powojennego Walnego Zgf\Omadzenia członków. Byli nimi: J. Czekanowski - spiritus movens odrodzenia Towarzystwa, J. Gajek, L. Halban i J.lVIydlarski (Gajk{)wa O., 1~67, s. 27). 22 listopada 1945 r., ~ 50-tą rocznicę powstania Towarzystwa, zwołano w Lublinie XXI WaLne Zgromadzen~e, 'na którym wybrano Zarząd i gdzie zapadły ważne. obowiązujące do dziś uchwały. Na,kreślono plan prac organizacyjnych ~ naukowych, wracając do pier~otneg{) zainicjowanego przez Kalinę o,wa~":ego charakteru T'owarzystwa, ale z podk.reśleniem w statucie jego nauKowości. Niezwłocznie też nowy Zarząd, jaki czł,oHkowie. których liczba już w piorwszych miesiącach działaLności wZT\osła do około 200, przys~ąpili do linlensywnego działani.a. Udał'o się wyni'eść z pożogi wojenn'Ó} bibliotekę i archiwum, a przede wszystkim zapał i bezinteresowną chęć :lziałania dla dobra Towarzystwa i nauki polskliJej. Towarzystw,o spotkało "ię z poparciem etnografów z całej P'ol'ski, stał,o się prawdziwą reprez2:1tacją naszej dyscypliny'". Głównym mot'orem wszelkich poezyni:lń był v.'ledy pełen dynamizmu i Ii:nicjatywy Józef Gajek (K.owalska-Lewicka .:l, .. 19H5, s. lH - 22), za.ś patronował całemu prz·edsięwzięciu i wspi-er:ał je S\"':;111 autorytetem Jan Cz,ekanowsk.i. Zaczął się wtedy szybki rozwój Towa:·zystwa. Ruszyły wydawnictwa"":"'" a więc "Lud" i Prace Etnologiczr.E'. które debiutują do.skiQIoołą i nowatorską w skali europejsiki-ej pracą Tadeusza Milewskiego: Zarys językoznawstwa ogólnego. Jedne za drugimi powstają nowe serie wydawnicze i czasopisma jak: Prace i Materiały EtlOgrafic.zne, w następnych Latach Atlas Polskich Strojów Ludowych, Archi'curn Etnograficzne, Biblioteka Popularna, a z czasem "Literatura Lud,r)\ya ,. i "Lódzkie Studia Etmograficnl1le". Badacze polscy, :nawet w mro- '" o tym jak dalece Towarzysl~wO reprezentow;;,lo wówczas całą pols'ką etnografię, zarówno jej luminarzy okresu międzywojennego, jak i młodsze pokolenie badaczy. świadczyć może .skład Zarządu i Komitetu Redakcyjnego wybrane na pierwszym '.lOwojennym \Valnym Zgromadzeniu Towarzystwa w Lublinie 22.XI.l-945. Znajcf>J.'e:ny tam takie nazwiska: Prezydium: Prezes - prof.' Kazimierz Moszyński, Kr<;k~,\', V-prezes'i: prof. dr Jan Czekanowski, Lu bl'in, prof. dr Leon Halban, Lublin. S€kretarz - prof. dr Józef Gajek, LubLin, Zast. sekl'. - dr Roman Reinfuss, Krakó-x. Członkami Zarządu byli: J. SI. Bystroń, K. Dobrowolski, E. Frankowski, J. N. Kłosowski, J. Zołna-Manugiewicz, J. Mydlarski, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. 'Świeży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz-Adamska, .J. Zborowski. Komilet Redakcyjny to: E. Bulanda, W. Dynowski, J. Gajek, M. Gładysz, J, Klimaszewska, A. K·,i;rzebianka. R. Reinf.u::;s, T. Seweryn, T. Szeligowski, M. Znamierowska-Pr'li,f~c'owa (Sprawozdanie XXI Walnego Zebrania Towarzystwa Ludoz.na wczego; Lud, ~. 36:19-16.s. 415). Dla wszystkich za.interesowanych niłszą dyscypliną !komentarz jt'st tu niepotn~ebny. Skład osobowy władz Towarzystwa gwarantował, że teraz stani€: s;ę ono z powrotem Towarzy.siwem Etnologicznym (.laik głosi francuska jego nazw<~ n;] okładkach Ludu), a Lud będzie z powrotem organem ludoznawczym. �60 PRZED l00-LECIEM PTL kachokupacji hitlerowskiej pracowali naukowo i bezpośrednio po wojnie wystąpili z gotowymi rękopisami. T-eikiredakcyjne wydawnictw PTL pęczni'ały od nowych maszynopisów. Równocześni'e rozpoczęto prowadzenie systematycznych badań terenowych, na'w;iąZHno zerwane przez wojnę kontakty między!i1arQdowe, wznowiono wymi,anę wydawnictw, kompletowano bibliotekę. K'orzyst'ając zotwarrte@o charakteru Towarzystwa zaczęli powiększać jego szeregi liczni amatorzy interesujący się kulturą ludową, zaczęły też powstawać Oddziały Towa,rzystwa l'ozrzuoone po całej Polsce, nie tylko w miastach uniwersyteckich, ale i w małych ośrodkach pmwincjonalnych. W'alne Zgromadzenia, połąc:wne zawsze z sesją naukową i wycieczką krajoznawczo-etnog,raficzną odbywały (i odbywają się do dziś) za każdym razem w innym OŚl'Odiku.Aktywizują one l'ok-a1neśrodowiska, przynosząc równocześnie korzyści naukowe. Podkreślić należy nowy styl pracy wprowadwny po II wojnie, a kontynuowany do dziś, który ~olega na podtrzymanliu więzi między Zarządem a członkami Towarzyst wa. Przytoczę tu głos obiektywnego obserwatora, Anny Kutrzebiaollk;, która na gorąco w 1947 r., a więc w 2 1ata po reaktywowan:iu TO'Warzy"twa, tak oceniała jego działalność w pi,erwszych latach powojennych: ..Towarzystwo jest tą platformą, na której spoty-kają się w chwili obecnej wszyscy czynni etnografowie polscy w tr,osc,e o wrganizc.walThiesystematycznyoh badań ... nad kulturą wsi polskiej" {Kutrz-ebianka A., 1948. s 52). Istotnie, w tym pierwszym powojennym okresie Towarzystwo było jedyną ogólnokrajową instytucją etnograficzną, przy tym łegitynLljącą się półwieczną tradycją. Było ono prowadzone nowocześn:ie, otwart-e na wszystko co dział,o się WÓWCZ'aIS w nauce polskiej i etnologii światowej. Stało się także jedyną w P,olsceoficyną wyda1wniczą dla prac etnograficznych i z etnografią związanych, a "Lud" jedynym polskim czao'iopismem etnograficznym. T,owarzystwo inicjowało badania terenowe. było platformą, na której spotykali sięetnograiowi,e profesjonaliści i anntorzy. Jeśli zaś chodzi o zawodowych etnografów, pr,acowników uczelni, iinstytutów badawczych, muzeów, resortu ,kultury czy też instytucj.i naukowo-użytk'owych ja,k Cepelia - dkl tych ludzi T'owarzystwo było i je::;t nadal jedynym miejseem, Jedynym "neutralnym grUJntem" gdzie mogą się wzaj-emnie poznać, zaprezentować ,osiągnięcia badawcze. podyskutować, wymienić informacje i doświ,adczenia. Towarzystwo' w pierwszym dwudziestoleciu swego powojennego i.stnienia spełniło doni,osłą polę jalko f'orum specjalistów. Włączył,o się we wmysbkie ważniejsze akcje organizacyjno-naukowe, zwołując ogóLnopolskie konferencje dla przedyskutowania :ró:żmyohspra~, przedstawiając następnie sformułowane tam wni,oski. Dotyczyły one różnych aktualnych. problemów, jakie nurtowały ówczesną naukę polską. Między innymi odbyły się dyskusje na temat nowej formy studiów etnograficznych na uniwersy- �PRZED lOO-LECIEM PTL 61 teŁacrL konferencj,a poświęoona alnalizie stanu :i potrzeb etnografii zorganizowIana przed I Kongresem Nauki Polskłej, a także konferencje inicjujące różne ogólnopolskie akcje naukowe, nie zaWsze potem reali~owane przez samo Towarzystwo choćby dlatego, że l1Iiebyło ono i nie jest instytutem ;laukowym, ni,e dysponuj'e więc etatowymi pDacownikami nauk,owymi, Ci. nie wszystko zr,obić można wyłącznie siłami społecznymi. "flakpowstała inicjatywa opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego odstąpiona później, po licznych dyskusjach metodologli:cznych, które przygotowały jego kształt, do realizacji Instytutowi Historii Kultury Materialnej PAN. Podobnie, temuż InstytutoW,i Polsbe Towarzystwo Ludoznawcze odstiWiło swą późniejszą inicjatywę, podjętą na Walnym Zgromadze:1iu w Zakopanem, zorg1anizowania międz)"narodowych badań karpackich. realizowaną do dziś w ramach Międzynanodowej Komisji KarpackIeJ (Kowalska-Lewicka A., 1985, s. 20 - 21). 'Towarzystwo włączyło się w szereg aktualnych w tym czasie problemów badawczych, między innymi śledziło proeesy .integracyjne ludności napływającej na ZJiemie Zachodnie, 00 zaowocowało dwoma monografiami wydanymi przez PTL. W obrębie Towarzystwa zrodZlił się pomysł reedycji dzieł Oskara Kolberga oraz opracowania pozostawionych przezeń materiałów rękopiśmiennych, tzw. Tek Kolbergowsbch. Tę inicjatywę udało się szczęśliwie zrealizować własnymi silami, dzięki specjalnej uchwale Rady Pań:stwa. Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara 1(,olberga,od swego Po\vst:mia po 19(\7 r. (data śmierci prof. Burszty) działając pod sprężystym kiero,wnictwem prof. Józefa Burszty, stanow:i dziś prawdziwą chlubę TowarzYitwa. Przykłady można by mnożyć, ale już te jakie przyt'oczylam pozwalają na stwierdzenie, że P,olskJi.eTowarzystwo Ludoznawcze w pierwszym dwudziestoleciu powojennym przeżyło okres niebywałego rozkwitu i ,odegrało wiodącą rolE; jako organizatm życia naukowego w Polsee i reprezentacja polskiej etnografiJi w kraju i za granicą. Jego rola jako wyspecjalizowanej oficyny wydawniczej jest powszechnie Znail1Ja i do dziś przodująca wśród instytucji wydających dzieła etnograficzne. I tu stajemy przed zadaniem najtrudniejszym, przed oceną ostatruiego dwudziestolecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie można ukryć, li ," W Sprawozdaniu z XXI (1945 r.) Walnego Zebrania PTL (czyli pierwszego jakie odbyło się "araz po wojnie) czytamy, że na tymże zebraniu prof. Gajek przedstawił plan działania Towarzystwa, w którym znajdowało się m. in. "przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego (Lud, t. 3,6:1946, s. 415). Pisze o tym również Czekanowski (1946, s. 83 i 84). Czyli, że pomysł opracowania i wydania takiego Atlasu, realizowany do dziś i będący jednym z naczelnych powojennych osiągnięć polskiej etnografii został zasygnalizowany już w pierwozym dniu powojennej dviałalności Towarzystwa. �62 PRZED JOO-LECIEM PTL że role i autorytet T10warzystwa w tym os ta tnim okresie zmalały. Przyczyny tego są nader zlo2Jone. Przede wszystkim straciło ono swą monopolistyczną pozycję, jaką mialo bezpośrednio po II wojnie. Nauka z cz«"'::m wstała zinstytucjOi...'1.alizowana, powstało i rozwinęlo się wiele nowych placówek etnografimmych, 'a ieh pracownicy zostali niejako zamkn:ęci w swoich rCEortach i mają ogmnic'lony cz,as i możliwości działania poza nimi - a Towarzystwo opiera się przecież wyłącznie na pracy społecznej, Rolę nadrzędną w E1tnografii, 'koordynującą poczynania etnograficzne w Polsce, przejął Komitet Nauk Etnologicznych PAN, ktÓ!"y działa podobnie jak Towarzystwo, organizując ogólnopolskie sesje naukowe, planujac i finansując wydawnictwa, przy równoczesnym wysol{jim autorytecie wynikającym z dwu przyczyn. Pierwsza z nich polega na tym, że członkami Komitetu są wyłącznie etnografowie i folikloryści samodz.ielni pracownicy nauki oraz kierownicy wa:żmli-ej,szych w skali państwowej placówek etnograficznych w sumie wszyscy polscy etnografowie na ważniejszych stanowiskach. Po wtóre jest t,o instytucja powolalna przez PoLską Akademię Nauk dla reprezentow3rri-a i koordynowa:I1Iia prac etnogr8ficzny-ch, po;siadająca poparei'e tejż'e Aikad~ll1Iii :i reprezentująca jej interesy. Ponadto przy PolskiejAkademi~ Naulk powstały nOWe wydawnictwa etnograficzne. Również wiele muzeów i uczelni zaczęło wydawać własne czasopisma i serie łamiąc, zresztą z wybitną korzyścią dla nauki, monopol wydawniczy T'owarzystwa. Mimo zmi,cnionej sytuacji ostatniego dwudziestolecia PDlskie To\\'a:'zystwo Ludoznawcze nadal prowadzi ożywioną działalność naukową. edytorską i popularyzacyjną. Nadal wyehodzą wszystkJie jego cza sopism3 i wydawnictwa seryjne (w sumi'e 9 tytułów wydawniczych). Jego żywotność manifestuje się między innymi stale powiększającą się liczbą cz10nków, k,tóra wedle sprawozdania SClkretarza Generalnego PTL za okres do sierpnia 1986 wyrażała się liczbą 1.196 osób skupi.onych w 21 oddziałach terenowych ("Lud", t. 71: 1987 T., s. 384). Oddziały staje się rozwijają, a przy niektórych powstały specjalistyczne kola za,interesowań. Oddzi.ałyorganizują l'dkalne i ogólnopolskie sesje naukowe (specjaliizują się w tym typie dz,iała1ności Oddziały w Krakowie i Wfloclawiu, a także Poznaniu i Łodz\i), prowadzą działalność popularYZla,torską (tu wyróżniają się Oddziały w Mszanie Dolnej, Ł'Ocizi, ostatni·o talkże w Kaliszu. Przy tych 3 ost'atnich Oddziałach, dzię:)ti i:ruicjatywie li ogr.omnej pracy dr Jana DeJkow~idego z Łodzi, pows1Jały grupy mepwfesj-olIlalistów zrzeszone w kola (np. Koło Miłośników Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim PTL), które poświęciły się zbieraniu folk10ru swyoh środowisk (Łodzi, Kalisza i Opoczna wra'Z z okolicami). RównoczeŚIlJi.€ Koła te pro\vadzą pracę popularyzatorską i naukową, organizują wystawy, przygotowują publiI\mcje, swe materiały udostępniają prof-esjonaloym badaczom. Korzyl �PRZED lOO-LECIEM PTL 63 stają z nich Z!właszcza studenci etnografii UllIiw~rsytetu Łódzkiego i pracownicy nauk'owi tegoż Uniwersytetu.' Biblioteka Towarzystwa powiększa się sta,le, Wedle stanu z końca Lipca 1986 liczyła ona ,,15.306 voL dzieł zViartych oraz 15.307 voL czasopism i wydawnictw seryjnych". Książki nabywane są bądż droga zakupów, napływają jako dary, bądź drogą wymiany z 42 instytucjanlli krajowymi i 175 zagranicznymi w 37 Imajach śW1ilata(Spra'wozdanie Sekretarza Generalnego PTL, "Lud" t. 71: 1987 r., s. 391). Wreszcie corocznie odbywają się Walne Zgromadzenia i towa,rzyszące lim sesje naukowe, z których wiele wstało utrwaloinych przez opublikowani1e referatów. Towarzystvlo stara się ostatnio wzmooni'ć swą pozycję międzynH'rIOdową przez wysłanie do wielu zagranicznych Towarzystw propozycji współpracy, a przede wszystkim przez zorganizowanie pierwszej w swych dziej'ach międzynarodowej konferencji na temat innowacji w zwyczajch żYlwieniowych. Miała ona miejsce w październiku 1985 r.,odbyła się w Karn:i,owicach pod Krakowem, zgromadziła badaczy z 16 państw Europy i Ameryki. Konferencją tą Towarzystwo zamierza otworzyć serię podobnych międzynarodowych spot1kań odbywanych co kilka lat. Warto wreszcie podkreślić, że przy T'owarzystwie dz:rała jako jego' agenda jedy,ny w Polsce Ośrodek Dokumentacji li Infol'macji Etnograficznej powstały z inicjatywy prof. dr Broni<sła:wy K<opczyńskiej-JaworskiEij i przez nią po dziś dzień kiterowany w ramach pracy społecznej. MieśQi się on w Łodzi, zatrudni<a 2 osoby, posiada własne archiwum, publikuje indeksy i bibliografie i służy info['macjami w zakresie naszej dyscypliny zarówno śaiśle naukowymi, jak i dotyczącymi or,galnizacji życia naukowego i kulturalnego w kraju i zagranicą. Sądzę jednak, że perspekty'wa czasu jest jeszcze zbyt mała by mOżna było obiektywnie omówić bliski nam okres. Ocenę czasów nam współczesnych poZ'Ostawiamy naszym Inastępoom, którzy prawdopodobnie dokonają jej z okazji jubileuszu 100 rocznicy założenia Towarzystwa. LITERATURA Eerwiński, Hyszard Wincenty 1954 - Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Poznań. Czekanows'ki, Jan 1946 - Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego". "Lud", t. 36, Lublin, s. 33- 88. Gajkowa, Olga, 1959 - Jan Karlowicz i Ludwik. Krzywicki jako re]Jrezentanci dwu nurtów: w etnologii polskiej. Arohiwum Etnograficzne, nr 19; WwcŁaw. �,64 PRZED Historia 1967 - wój Polskiego i znaczenie IDO-LECIEM PTL Towarzystwa w ciągu Ludoznawczego. Jego powstanie, roz- "Lud", t. 51, Wrocław, s. siedemdziesięciolecia. 7 - 56. Hulewicz, J. Akademia 1958 - Jaworska, 1982 Umięjętności w Krakowie 1873 - 1919. Zarys dziejów. Wro- cław. Elżbieta Działalność - jętności folklorystyczna w Krakowie, Komisjl [w:] Antropologicznej Dzieje Warszawa, s. 140 - 226. Antoni (Od Reda'kcjoi) 1895 -- Słowo wstępne. "Lud", t. 1, s. 1-4, Kapełuś, Helena. Akademii folklory.9tyki JJolskiej Umie- 1864 - 1919, Kalina. 1932a - Jan Karlowicz (1836 - 1903) [w:] - 1919, Warszawa, "Lud" 1982b - Organ [w:] Dzieje 1982c - "WisIa" Lwów Dzieje folk/o'rystyki polskiej 1864- s. 227 - 263. Towarzystwa folklorystyki (1887 -1905), Ludoznawczego polskiej [w:] Dzieje we 1864 - 1919), folklorystyki Lwowil' Warszawa polskiej (1895 - 1918). s. 338 - 39()1 1864 -1919, War- szawa, s. 264 - 337 Kowalska-Lewick.a, Anna 1985 - Józef Gajek w Polskim Towarzystwie LudoznalC(.::ylH .. ,Lud" t. (D, Wro- cław. s. 18 - 22 Kutrzebianka, Anna 1948 - Rozwój. etnografii t. 14, Kraków lVIillcrowa, Elżbieta i Skrukwa 1982 - Oskar Kolberg w Polsce. Historia na1tki polskiej UJ monografiach, Agata (1814 - 1890), [w:] Dzieje folklorystyki )Jolskiej 1864 - 1918, WaGzawa, s. 25 - 103. Posem-Zieliński, Aleksander 1'973 - Kształtowanie ukowej (do się etnografii 1939 r.), polskiej [w:] IIistoria jako samodzielnej etnografii polskiej, dyscypliny Wrocław, na- s. 29- - 113. Kroniki Anna Sprawozdal1Jia w kolejnych Kowalska tomach "Ludu" t. 1 - 69, W95 - 1985 r. - Lewicka THE POLISH ETHNOGRAPHICAL SOCIETY. ITS ROLE IN SCIENTIFIC AND CULTURAL LIFE IN POLAND. (summary) The Ethnographical Society, this being li,t:s former name, was established in LvoV' in 1985. It is one of the oldest scientific societies that has worked continuously in Poland science the time of its foundaibiOin. To the presentday it publishes the journal "Lud". Antoni Kalina, a profesor of Slavonic studies at Jan KaZJimierz Univers'ity in Lvov, played a crucial role in the birth of the Society. He became its first chair- �PRZED man a!~ci the first editor-in-chief 65 lOO-LECIEM PTL of the "Lud" periodical. He performed his duties f Gr 10 year". The importance of the Ethnographical Society, which in ,1945 became the .1;'0lish Ethnographical Society, varied ,in the scienbific and cultural life of .l;'oland in the a:: but hundred-years of its existance. Supponling scientific re:s'earch, organizing the libraryand archives, and publishing, it promoted development of ethnology. Recognizing the values of Polish folk culture. Today, the .l;'olish Bthnographical Society, which cooperates with academic ethnological institutions, is still an importam center of scientific research and the ,integration of protes'sional and unprofes':onal ethnologi.sts. �._----~------------~-------------ł ł I Ii ~ ł ł : ~ ~ ł ł ł : Szanowni Czytelnicy! Informujemy, warzysIwa książki Marka ~ ~ że z tzw. zapasów Ludoznawczego we Gawęckiego własnych Wrocławiu Zarząd Autor stnikiem naniu. ł notował , i ~ agrarnej polskiej W przewrotów się jak wa, kto z kim tor ł łł przysłowiowy tę powinni ł ale ; dziennikarskich I lokalną i tradycyjnych, ;. l z Uniwersytetu społeczności politycznych. r próbuje także na badania analizie rzeczywistość wiadujemy i w tym kraju wyprawy swojej na Obok koniec "glinony przeczytać wszyscy ci. ; zgoła odmiennych się liczyć, którzy mniemają, iż przed serią na temat obszaru gwałtownych naszych technik lub wioskowego Bliskiego podstawie zrozumieli przenikania w nowości i Środkowego trwający ł ~ wisko- ł ! Auprze! '" Książko: ł łł Wschod'~. nieraz od ł do- patronem. społeczeństwa. powierzchownych pełni ~ zmia.1 uprawy klientem proces ł ZQ- struktury kto był czyim nam Poz- w ówczesnej : ł ucze- autor i hierarchio badacze na od Mickiewicza wiejska nieufności nie tylko owego : ; '" r. bedac rodzina przedstawić mur" w 1976 im. Ada.ma wiejskich krótko było AFGANISTANU. Wrocław 1983. terenowe informacji ukształtowana musiał ~ '" ~ ł ~ To- interesującej ł , ł Polskiego sprzedaż zatytułowanej: WIEŚ ŚRODKOWEGO I PÓŁNOCNEGO TRADYCJA I PRÓBY MODERNIZACJI, Oma 180 zł. prowadził Główny prowadzi lat l relacii ~ dramat '" Algoo;"oO" m. 1895 Zamówienia kierować no adres: Zarząd Główny POlSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ;~: '" i i ul. Szewska 36 50 - 139 Wrocław Wy,y/ko w wHmo;em po'''owym łł ł I.••••••••••••••••..•••••..••••.•••.••• ~~~~~ ..••••., ••••.••••..•••.•••. ~ ł i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28632d1847b29bdaaeb58c4252bfe978.pdf cf7cc2663d644efde2b1cd74a7e9a92b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:584 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:534 Title A name given to the resource Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.376-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E I N D I A N M O N T A N U PERUWIAŃSKIEJ POD W P Ł Y W E M K O N T A K T Ó W Z KULTURĄ EUROPEJSKĄ 1 Nazwą Montanu obejmuje się najniższe, t r o p i k a l n e już partie wschodnich stoków K o r d y l i e r y i puszcze leżące u i c h podnóża, na o b ­ szarze dzisiejszego P e r u i E k w a d o r u . Jest t o k r a i n a l e k k o pofalowana, nawet zdarzają się pasma łagodnych wzgórz, a r z e k i i p o t o k i płyną t a m jeszcze s z y b k i m n u r t e m . Cała M o n t a n i a pocięta jest gęstą siecią rzek, s t r u m i e n i , jezior i łączących j e kanałów, których bieg po każdej co­ rocznej powodzi ulega zmianie. Zachodnia granica M o n t a n u to równo­ cześnie granica t r o p i k a l n e j wegetacji i początek p u s t y n n y c h gór. Prze­ biega ona wzdłuż poziomicy miedzy 1000 a 1200 m nad poziom morza. Jedynie w dolinach większych rzek, w głębokich i c h kanionach, k l i m a t , puszcza i ludzie tropików dochodzą w głąb gór do wysokości 1800— 2000 m . Natomiast o d wschodu M o n t a n i a przechodzi niepostrzeżenie w puszcze basenu A m a z o n k i . Są t a m t y l k o 2 p o r y r o k u : „letnia" pora deszczowa o d stycznia do czerwca i „zimowa" pora sucha od lipca do g r u d n i a . Średnia t e m p e r a t u r a w y n o s i 35° C, a w a h a n i a między „zimą" i „latem" są m i n i m a l n e . Całą Montanię p o k r y w a gęsta, nieprzebyta puszcza tropikalną. Sieć rzeczna to j e d y n e d r o g i k o m u n i k a c y j n e na t y m terenie. Ponieważ puszcza jest p r a w i e niedostępna, a równocześnie pozbawiona większej z w i e r z y n y , która mogłaby dostarczyć wyżywie­ nia l u d o m łowieckim, jest t y m s a m y m bezludna. Osady indiańskie z r e ­ guły usytuowane są w pobliżu spławnych wód. W t a k i m to krajobrazie mieszkają liczne szczepy I n d i a n . I c h pocho­ dzenie jest bardzo różne. W ciągu tysiącleci docierały t a m fale m i g r a ­ cyjne, które posuwając się od wschodu w górę A m a z o n k i i j e j dopły- 1 w S t u d i u m n i n i e j s z e oparte jest głównie n a materiałach z e b r a n y c h p r z e z autorkę czasie w 1948 r. badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian i kreoli Montanu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 377 w ó w dochodziły aż do terenów M o n t a n u , a napotkawszy barierę A n ­ dów pozostawały na stałe u i c h stóp. Stąd o l b r z y m i a ilość zupełnie nie s p o k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n językowych i języków izolowanych, j a k i e t a m spotykamy. Pod względem językowym żaden i n n y obszar A m e r y k i Południowej nie posiada większej różnorodności i bogactwa. Wśród ludów M o n t a n u spotkać możemy przedstawicieli najstarszych f a l m i g r a c y j n y c h , zepchniętych t a m w ciągu wieków, j a k n p . należą­ cych do paleoamerykańskiej g r u p y antropologicznej i językowej Pano, a równocześnie l u d y niedawno przybyłe w głąb i n t e r i o r u amerykań­ skiego, j a k I n d i a n i e K a r i b czy A r a w a k . M i m o t a k różnego pochodzenia, dzięki i d e n t y c z n y m w a r u n k o m m o r ­ fologicznym i k l i m a t y c z n y m , a p r z y t y m dużej ruchliwości większości szczepów M o n t a n u , co ułatwiło i m wzajemne k o n t a k t y , dzięki wreszcie unifikującemu wpływowi m i s j i , które działały t a m przez przeszło 200 lat (o czym m o w a będzie niżej), wytworzyła się pewna wspólnota mię­ dzy k u l t u r a m i tego obszaru, co pozwoliło uczonym zaliczyć j e do wspól­ nej g r u p y ludów M o n t a n u . Należą one do w i e l k i e j p r o w i n c j i k u l t u r o ­ wej puszcz t r o p i k a l n y c h dorzecza A m a z o n k i , n i e m n i e j posiadają sze­ reg cech, które j e wyodrębniają. L u d y M o n t a n u to kopieniacze uprawiający systemem gospodarki ża­ r o w e j ogrody rozrzucone w puszczy. Sadzi się t a m głównie k r z a k i yuca, c z y l i słodkiego m a n i o k u . Po n i m idą różne g a t u n k i plátanos, których owoce zbiera się, zanim dojrzeją, i spożywa j a k o w a r z y w o pieczone l u b gotowane. N a t r z e c i m miejscu w u p r a w i e i spożyciu stoi k u k u r y d z a , po niej wiele i n n y c h roślin u p r a w i a n y c h już w n i e w i e l k i c h ilościach. Z p r z y p r a w powszechnie u p r a w i a n a i spożywana jest p a p r y k a , z n a r k o ­ tyków tytoń, z roślin przemysłowych bawełna. Obok k o p i e n i a c t w a d r u ­ g i m źródłem u t r z y m a n i a jest łowiectwo wodne. I n d i a n i e łowią r y b y , żółwie i wszelkie inne zwierzęta i p t a c t w o żyjące w wodach i nad w o ­ d a m i . Ogrody są głównie domeną pracy kobiet, g d y tymczasem męż­ czyźni całe dnie spędzają na łodziach zaopatrując rodzinę codziennie w świeże mięso. Doskonale rozwinięte są t a m też przemysły, j a k g a r n ­ carstwo, t k a c t w o , plecionkarstwo, w y r o b y z piór i drewna. I n d i a n i e c i mieszkają na ogół nie w e wsiach, ale w dużych samotnie stojących domach zajmowanych przez k i l k a s p o k r e w n i o n y c h ze sobą rodzin. Większość szczepów nie m a z w a r t e j organizacji a n i i n s t y t u c j i naczelni­ ków o silnej władzy. Charakterystyczne d l a I n d i a n M o n t a n u jest i c h zżycie z w o d a m i . Używają o n i głównie wąskich długich łodzi dłuba­ n y c h z jednego p n i a drzewa i na n i c h odbywają bardzo nieraz odległe podróże. Dzięki doskonałej znajomości n a w i g a c j i rzecznej i w i e l k i e j ruchliwości m o g l i przemierzać duże przestrzenie. Od początku zasiedle­ nia t y c h ziem do l a t ostatnich szereg szczepów wędrowało i wędruje �378 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A nadal szukając n o w y c h korzystniejszych dla siebie terenów. Dzieje się to p o d wpływem różnych przyczyn, j a k napór i n n y c h szczepów, b i a ­ łych osadników czy po p r o s t u system gospodarki żarowej, który zmusza I n d i a n do przenoszenia się w p o s z u k i w a n i u nie wyjałowionej jeszcze uprawą puszczy. T y m sposobem kontaktują się o n i z coraz t o i n n y m i g r u p a m i przejmując od n i c h l u b udzielając i m elementów własnej k u l ­ tury. B r a k natomiast t y m l u d o m t a k t y p o w y c h dla k u l t u r t r o p i k a l n y c h A m a z o n i i elementów, j a k u p r a w a gorzkiego m a n i o k u , p i o n o w y w a r ­ sztat t k a c k i , trąby, m a s k i i organizacja k l a n o w a . Inne zaś elementy amazońskie, n p . hamak czy w i e l k i e wspólne domy-osady zamieszkałe przez kilkadziesiąt osób, są t a m mało rozpowszechnione . 2 Ryc. 1. Kuźnia indiańska. Mężczyzna w a c h l a r z e m r o z n i e c a ogień. N a p i e r w s z y m planie kamienne z piór kowadło, młot i kawałki żelaza Fot. A. Kowalska-Lewicka D l a zrozumienia p r z e m i a n k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonały się t a m na przestrzeni ostatnich 400 l a t , c z y l i w czasie, odkąd I n d i a n i e po raz pierwszy zetknęli się z białym człowiekiem, konieczna jest znajomość i c h dziejów — a dzieje te są n a m względnie dokładnie znane dzięki opisom podróży, k r o n i k o m m i s y j n y m i i n n y m zapiskom. Podzielić j e możemy za Stewardem na t r z y okresy: 3 2 J . H. S t e w a r d , of South 3 American Tribes Indians, of the Montana. t. 3, W a s h i n g t o n S t e w a r d , op. cit., s. 510. An Introduction, 1948, s. 508. [w:] Handbook �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 379 1. Okres w y p r a w zdobywczych (1532 — ok. 1600 г.). 2. Okres m i s y j n y (1630—1830 г.). 3. Okres współczesnego k o l o n i z o w a n i a puszczy (1830 r . — dziś). Ad) 1. Okres w y p r a w zdobywczych był dalszym ciągiem k o n k w i sty. Fantazja Hiszpanów podniecona o g r o m n y m i skarbami, j a k i e znaleźli w państwie Inków, pchała i c h do coraz bardziej r y z y k o w n y c h przed­ sięwzięć. Po opanowaniu wybrzeży P a c y f i k u i wyżyn andyjskich roz­ poczęła się seria w y p r a w w puszcze leżące n a wschodnich stokach K o r ­ d y l i e r y , których celem było znalezienie legendarnego El Dorado, a f a k t y c z n y m osiągnięciem o d k r y c i e A m a z o n k i i j e j dopływów. K o n ­ t a k t y konkwistadorów z I n d i a n a m i były wyłącznie wojenne; n i c też dziwnego, że n i e miały wpływu n a kulturę I n d i a n . W ślad jednak za p i e r w s z y m i zdobywcami szli koloniści, którzy już o d 1560 r. zakładali małe osady w dorzeczu Huallaga i górnego Marañon. I n d i a n i e , podobnie jak ludność pozostałych k o l o n i i hiszpańskich, przydzielani b y l i na encomiendas*. Zle t r a k t o w a n i e , choroby i ciężka praca stały się p r z y ­ czyną buntów I n d i a n , t a k że już około 1600 r. osady hiszpańskie zo­ stały opuszczone. Także i t e n krótki a b u r z l i w y okres w z a j e m n y c h k o n ­ taktów, podobnie j a k w y p r a w y zdobywcze, n i e pozostawił śladów w k u l t u r z e indiańskiej. A d 2. W przeciwieństwie do poprzedniego, 200 l a t liczący okres p r a ­ cy m i s y j n e j wywołał w k u l t u r z e tubylczej n a obszarze M o n t a n u bardzo głębokie zmiany. Rozproszenie I n d i a n mieszkających w puszczy w n i e ­ w i e l k i c h grupach r o d z i n n y c h oddalonych od siebie i u k r y t y c h w mało dostępnym terenie utrudniało pracę misyjną, a już zupełnie uniemożli­ wiało kontrolę duszpasterską n a d świeżo nawróconymi. Bardzo więc wcześnie powstała wśród m i s j o n a r z y koncepcja osad m i s y j n y c h , które ułatwiłyby dostęp do I n d i a n , j a k i późniejszą opiekę n a d n i m i . K o n ­ cepcja t a realizowana jest do ostatnich czasów w całej A m e r y c e ŁaE n c o m i e n d a była to duża posiadłość z i e m s k a n a d a n a p r z e z króla hiszpań­ skiego w k o l o n i a c h . E n c o m e n d e r o n i e był j e d n a k j e j f a k t y c z n y m właścicielem, l e c z miał p r a w o władania ziemią i ludźmi n a niej mieszkającymi do s w e j śmierci l u b do c h w i l i , k i e d y król cofnął n a d a n i e . I n d i a n i e mieszkający w obrębie e n c o m i e n d y m i e l i własne działki z i e m i , ale prócz tego b y l i zobowiązani pracować określoną ilość c z a s u n a r z e c z s w e g o p a n a , który z k o l e i miał obowiązek o p i e k o ­ w a ć się n i m i i dbać o i c h potrzeby. W p r a k t y c e e n c o m e n d e r o miał bezwzględną w ł a d z ę w s w y c h włościach, a I n d i a n do n i c h p r z y p i s a n y c h traktował j a k n i e w o l ­ ników ( m i m o że n i m i f o r m a l n i e n i e byli). E n c o m i e n d a , w z o r o w a n a n a s t o s u n k a c h panujących w H i s z p a n i i w X V I w., została w p r o w a d z o n a w e w s z y s t k i c h k o l o n i a c h hiszpańskich bezpośrednio po podboju, a zniesiono ją dopiero w 1720 г., nadając ziemię n a własność. Jeśli j e d n a k c h o d z i o I n d i a n mieszkających w obrębie w i e l ­ k i e j własności, to użycie i c h j a k o bezpłatnej siły roboczej i s t n i e j e do d n i a d z i s i e j ­ szego, choć o b e c n a k o n s t y t u c j a tego n i e p r z e w i d u j e . 4 �380 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A cińskiej, a szczyt r o z w o j u osiągnęły osady m i s y j n e w j e z u i c k i m pań­ stwie założonym w X V I I w. na pograniczu Paragwaju, U r u g w a j u i B r a ­ z y l i i . W t y m okresie m i s j e zakładano na terenach zupełnie dotąd nie tkniętych wpływami Białych, żeby nie wchodzić w k o n f l i k t z k r e o l s k i m i posiadaczami z i e m s k i m i , którzy potrzebowali I n d i a n j a k o siły roboczej i niechętnie p a t r z y l i na odciąganie ze s w y c h p l a n t a c j i robotników indiańskich i osadzanie i c h w osiedlach m i s y j n y c h . Stąd misjonarze sięgali Z reguły do najbardziej oddalonych o d c y w i l i z a c j i szczepów. Zakładali t a m osady, b u d o w a l i kościoły, po c z y m namową i obietnicą ściągali I n d i a n . Osady t a k i e liczyły o d k i l k u s e t do k i l k u tysięcy miesz­ kańców. M i s j e pozostawały głównie w rękach zakonów: jezuitów, f r a n ­ ciszkanów i w m n i e j s z y m s t o p n i u dominikanów. Szczególną jednak aktywnością wyróżniali się j e z u i c i , którzy aż do czasu kasaty i c h za­ k o n u w 1767 r. objęli s w y m wpływem n i e m a l wszystkie szczepy M o n ­ t a n u . D l a zobrazowania rozległości wpływów m i s j i podam, że t y l k o na obszarze dorzecza Huallaga i U k a j a l i w X V I I I w. było aż 160 k a t o ­ l i c k i c h m i s j i . W П42 r. franciszkanie, będący w t e d y u szczytu s w y c h sukcesów, m i e l i 10 000 I n d i a n zebranych na 10 m i s j a c h . Praca m i s y j n a napotykała duże trudności, wśród których najgroźniejsze okazały się epidemie ospy, szczególnie niebezpieczne dla w i e l k i c h skupisk l u d z k i c h , j a k i m i były osady m i s y j n e . Wedle ówczesnych k r o n i k na ospę w y m i e ­ rały nieraz całe wsie, a każda epidemia pociągała za sobą śmierć tysię­ cy I n d i a n . Zarówno lęk przed chorobami, j a k i p r z y m u s obserwowania chrześcijańskich zwyczajów i tępienie zwyczajów t u b y l c z y c h wywoły­ wały masowe ucieczki, gdy zaś zaczęto na opustoszałe misje ściągać I n d i a n przemocą, podniosły się b u n t y . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności działalność m i s y j n a była bardzo ożywiona, a w miejsce opustoszałych m i s j i powstawały następne. 5 W osadach m i s y j n y c h , wobec dużego zróżnicowania językowego t y c h okolic i mało l i c z n y c h g r u p szczepowych, gromadzeni b y l i n i e ­ rzadko I n d i a n i e należący do zupełnie sobie obcych k u l t u r o w o i języko­ wo, nieraz wręcz w r o g i c h szczepów, żyjących na różnym stopniu k u l ­ t u r y . Misjonarze, żeby ułatwić sobie porozumienie z różnojęzycznymi I n d i a n a m i , a równocześnie porozumienie I n d i a n pomiędzy sobą, u c z y l i i c h języka quechua, który przyjęli jako rodzaj lingua franca d l a wszyst­ k i c h I n d i a n dawnego obszaru i m p e r i u m Inków i ziem sąsiednich. Poza religią i wspólnym językiem misjonarze przynieśli ze sobą wiele ele­ mentów k u l t u r y europejskiej. Między i n n y m i , żeby wyżywić duże s k u ­ piska ludzkie, m u s i e l i wprowadzić pewne g a t u n k i wysoko plonujących roślin (np. ryż i trzcinę. cukrową). A l e w p ł y w y europejskie były sto5 S t e w a r d , op. cit., s. 512. �A N N A 381 K O W A L S K A - L E W I C K A sunkowo słabe i nietrwałe w porównaniu z rolą, jaką osady m i s y j n e odegrały w u n i f i k a c j i k u l t u r indiańskich. Przez dłuższe pokojowe współ­ życie w t y c h osadach I n d i a n różnych języków i k u l t u r i dzięki możli­ wościom porozumienia w języku quechua zaczęły upowszechniać się różne elementy k u l t u r o w e znane dotąd t y l k o niektórym szczepom. Uważa się dzisiaj, że r e z u l t a t e m d w u w i e k o w e j działalności m i s y j n e j są między i n n y m i : zlanie się i n d y w i d u a l n y c h r o d z i n w szersze p a t r y l i n e a l ne r o d y , upowszechnienie k a n u jako najprostszego narzędzia k o m u n i ­ k a c j i wodnej, w y p i e r a n i e łuku przez dmuchawkę; a już za wyraźne wpływy europejskie niektóre przemysły, j a k obróbka żelaza, wreszcie elementy chrześcijańskie w zwyczajach r o d z i n n y c h . 6 R y c . 2. Strzały i oszczep d a w n e g o t y p u o o s t r z a c h z t w a r ­ dego drzewa Fot. Stanisław Poborski Okres m i s y j n y kończy się w początkach X I X w . Po o d e r w a n i u się A m e r y k i Południowej od Hiszpanii misje tracą zaplecze, j a k i m była dla n i c h metropolia i jedna po d r u g i e j upadają, a zakony trudniące się pracą misyjną opuszczają młode r e p u b l i k i , ' których nastawienie jest w t y m czasie wyraźnie demokratyczne i postępowe. A d 3. Trzeci okres, wedle chronologii Stewarda okres współczesnego kolonizowania puszcz, zaczyna się po u z y s k a n i u niepodległości przez dawne kolonie A m e r y k i Łacińskiej, około 1830 r . (różne wicekrólestwa i k a p i t a n a t y w różnym czasie zrzucały władzę kolonialną). W t y m t o czasie młode państwa południowoamerykańskie pochłonięte całkowicie p r o b l e m a m i , j a k i e wyrosły w związku ze zrzuceniem władzy Hiszpanii, 6 Steward, op. cit., s. 515. �382 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A niewiele miały czasu na interesowanie się l u d a m i puszcz; misje zaś w t y m okresie n i e m a l n i e istniały. Dopiero na przełomie X I X i X X w . unormowały się stosunki w Peru, które od czasu w y z w o l e n i a spod wpływu Hiszpanii przechodziło przez ustawiczne rewolucje i w o j n y . Od końca X I X w . ruszyła też masowa emigracja do puszcz nadamazońskich. Ważną j e j przyczyną było między i n n y m i przeludnienie P e r u . M i m o rozległości tego państwa t e r e n y zdatne pod uprawę są stosun­ k o w o n i e w i e l k i e ; nieumiejętna r a b u n k o w a gospodarka zmniejszyła j e jeszcze w porównaniu z czasami p r z e d k o l u m b i j s k i m i . Równocześnie bieda i przeludnienie panujące w Europie oraz „odkrycie" A m e r y k i dla e m i g r a c j i z końcem X I X w . dostarczyły całych- rzesz n o w y c h e m i ­ grantów; obok k r e o l i zaczęli osiedlać się w puszczy przybysze z E u r o p y . Ryc. 3. „Nowoczesne" żelazne ostrza Fot. strzał Stanisław Poborski Oba podane wyżej powody były w a r u n k a m i sprzyjającymi szybkiej kolonizacji M o n t a n u , lecz m o m e n t e m wyzwalającym je stała się go­ rączka k a u c z u k u , która rozpoczęła się po 1890 r. Pchnęła ona w n a j ­ odleglejsze zakątki puszcz tysiące poszukiwaczy f o r t u n y . N a j s i l n i e j ucierpiały n a t y m l u d y znad rzek Marañon, Napo, P u t u m a y o , M a d e i r a i J u r u a — P u r u s , natomiast szczepy znad Huallaga i U k a j a l i inwazję tę. odczuły zrazu t y l k o pośrednio, przez przesunięcie szczepów miesz­ kających na wschód o d n i c h — n i e m n i e j i t u t a j d o t a r l i caucheros, choć nieco później, k i e d y po załamaniu się k o n i u n k t u r y n a kauczuk r u s z y l i w górę rzek w poszukiwaniu i n n y c h źródeł zarobków. W t y m czasie powstało wiele n o w y c h osad i ożywiła się k o m u n i k a c j a s t a t k a m i na rzekach. Choć okres t e n minął stosunkowo szybko, ludzie odpłynęli �A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A 383 a większość osad opustoszała, t o j e d n a k gorączka k a u c z u k u była ostat­ n i m o d k r y c i e m puszczy t r o p i k a l n e j dla białego człowieka. Wykazała, że w puszczy można żyć, że k r y j e ona w sobie niespodziewane bogactwa. M i m o wycofania się większości caucheros pozostała z tego okresu część dzisiejszych mieszkańców M o n t a n u . Są t o d a w n i zbieracze k a u c z u k u l u b ludzie p r z y b y l i wówczas za n i m i jako handlarze,, właściciele statków przewozowych i t d . , a którzy stanowią coś w rodzaju a r y s t o k r a c j i białej M o n t a n u , warstwę pierwszych pionierów. Poza p r z y c z y n a m i n a t u r y ekonomicznej w skolonizowaniu M o n t a n i i grały w t y m czasie rolę i inne, n a t u r y ideowej — a mianowicie misje. Wzmożenie, a raczej wznowienie i c h działalności o d początku X X w., może częściowo spowodowane p o n o w n y m o d k r y c i e m A m a z o n i i przez caucheros, utorowało drogę w i e l u białym osadnikom i pokryło M o n t a nię siecią ekspozytur k u l t u r y europejskiej. Pierwsza w o j n a światowa przyniosła ogromne wzbogacenie się państw południowoamerykańskich, a co za t y m idzie, wzmocnienie i c h wewnętrzne, wzmogła więc. i c h siłę ekspansywną, zwracającą się teraz głównie w k i e r u n k u własnych nieskolonizowanych terenów. Ostatnia w o j n a z 1939 r . spowodowała dalszy wzrost bogactwa i silniejszą jeszcze organizację państwową w P e r u , które poza i n n y m i odłogiem leżącymi dziedzinami zajęło się z a p o m n i a n y m i dotąd d e p a r t a m e n t a m i puszczań­ s k i m i . Dążąc do i c h gospodarczej eksploatacji postanowiono w o s t a t n i m ćwierćwieczu „ucywilizować" tubylczą ludność, co dałoby w rezultacie wciągnięcie j e j w produktywną gospodarkę państwową. Ważnym wreszcie c z y n n i k i e m sprzyjającym skolonizowaniu M o n t a ­ n i i w o s t a t n i m ćwierćwieczu jest o g r o m n y rozwój t e c h n i k i . W p r o w a ­ dzenie udoskonalonych parowców i statków m o t o r o w y c h przyspieszyło komunikację na wodach i zmniejszyło niepomiernie niebezpieczeństwo podróży. Wprowadzenie samolotów, które łączą ze stolicą najodleglejsze p u n k t y , nie wymagając p r z y t y m większych wkładów poza wycięciem kawałka puszczy pod lotnisko, połączyło ostatecznie Montanię ze z dawna już s k o l o n i z o w a n y m i d e p a r t a m e n t a m i n a d p a c y f i c z n y m i P e r u . Obok wynalazków technicznych wspomnieć m u s i m y o i n n y c h zdoby­ czach dzisiejszej wiedzy, zwłaszcza m e d y c y n y . Wynalezienie szybko i skutecznie działających środków przeciw chorobom t r o p i k a l n y m i wprowadzenie n a wielką skalę szczepień o c h r o n n y c h przeciw żółtej febrze usunęło, a p r z y n a j m n i e j niepomiernie zmniejszyło niebezpie­ czeństwo p r z e b y w a n i a w dżungli. Wszystkie te c z y n n i k i nie t y l k o ułatwiają obecnie życie białemu osadnikowi, ale dają m u poczucie bez­ pieczeństwa i k o n t a k t u z b l i s k i m m u k u l t u r a l n i e zapleczem. �384 PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U C z y n n i k a m i , które w dobie obecnej oddziaływują na I n d i a n M o n ­ tanu, są misje, b i a l i osadnicy i państwo. Postaramy się omówić każdy z n i c h oddzielnie, j a k k o l w i e k w p ł y w i c h sumuje się i uzupełnia. Misje, które t a k doniosłą rolę odegrały w życiu I n d i a n ubiegłych stuleci, dziś nadal przyspieszają proces i c h europeizacji. O i c h wpływie była już m o w a poprzednio. T u t a j chciałabym jednak zwrócić uwagę na inną dziedzinę — na to, w j a k i m k i e r u n k u misjonarze działają na psychikę I n d i a n i j a k i e m a to znaczenie dla dalszych i c h losów. Ryc. 4. K u c h n i a indiańska. ście ułożone ognisko, do pieczenia mięsa Charakterystyczne promieni­ a n a n i m s i a t k a z żelaznego i jarzyn. Obok wielki nóż drutu zwany macheta Fot. A. Kowalska-Lewicka Już przez samo zjawienie się biały człowiek musiał zachwiać od wieków ustaloną równowagę panującą na obszarze M o n t a n u . Zetknię­ cie t y c h d w u światów było t y m bardziej katastrofalne dla t r a d y c y j n e j k u l t u r y indiańskiej, że w samym charakterze m i s j i leżała dążność do przebudowy światopoglądu i u s t r o j u społecznego I n d i a n . Wśród licz­ n y c h z m i a n w p r o w a d z o n y c h przez misje najbardziej może brzemienne w następstwa stało się zniszczenie a u t o r y t e t u miejscowych naczelni ków-czarowników. Jako najlepsi znawcy t r a d y c j i , ludzie doświadczeni i służący radą b y l i o n i stróżami dawnego porządku, w y r o k o w a l i w e wszystkich sprawach związanych z obyczajowością, moralnością i t d . Teraz m u s i e l i ustąpić miejsca białemu m i s j o n a r z o w i , który n i e t y l k o został władcą wszystkich I n d i a n zgromadzonych w osadzie m i s y j n e j , ale także dzięki s w y m znajomościom t e c h n i k europejskich a u t o r y t e t e m �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 385 w sprawach p r a k t y c z n y c h , wreszcie — i to przede w s z y s t k i m — w y ­ rocznią w sprawach r e l i g i i , moralności, a więc w sprawach związanych z układem społecznym. Misjonarz stał się pośrednikiem między n o w y m bogiem a I n d i a n a m i , dyktującym w imię tego boga prawa moralne i społeczne, a wpływy jego obejmowały w s z y s t k i c h t y c h , którzy p r z y ­ jęli chrzest, bez względu n a to, czy żyli w zasięgu jego bezpośredniej fizycznej władzy. A u t o r y t e t misjonarza zaciążył w dziedzinie społecznej głównie n a rodzinie. Zabronione zostało wielożeństwo i rozwody. Liczne obrzędy związane z n a r o d z i n a m i , osiąganiem dojrzałości, małżeństwem i śmiercią zostały zniesione l u b zamienione na chrześcijańskie. Przez zmianę d o ­ tychczasowej s t r u k t u r y społecznej, zniszczenie p i e r w o t n e j r e l i g i i i w y ­ tworzenie się n o w y c h f o r m współżycia, przez zagęszczenie I n d i a n w osadach m i s y j n y c h , co n i e odpowiadało t y p o w i i c h osadnictwa i w z a ­ jemnego współżycia, wreszcie w s k u t e k stosowania przez m i s j o n a r z y n a d m i e r n e j ilości niezrozumiałych d l a I n d i a n zakazów i równie i m obcych nakazów obyczajowa t r a d y c y j n a moralność doznała zupełnego załamania. Najdrastyczniej u w i d a c z n i a się to w stosunku do cudzej własności, w prawdomówności i moralności seksualnej, które u I n d i a n ochrzczonych i u c y w i l i z o w a n y c h pozostawiają w i e l e do życzenia, w prze­ ciwieństwie do społeczeństw indiańskich żyjących t r a d y c y j n i e . Załamanie się dotychczasowego światopoglądu nie jest j e d y n y m r e z u l t a t e m działalności m i s y j n e j . I n d i a n i e żyjący nieraz z pokolenia w pokolenie w obrębie osad m i s y j n y c h , o i l e w ciągu tego czasu nie w y n a r o d o w i l i się, z a t r a c i l i całkowicie samodzielność. M i s j o n a r z brał na siebie wszelkie decyzje. Przede w s z y s t k i m on regulował stosunki z otaczającym światem, z Białymi i I n d i a n a m i , o n decydował o spra­ w a c h k u l t u i rodziny, leczył c h o r y c h , dostarczał wyrobów europejskich, które stały się już teraz niezbędne w gospodarce I n d i a n (np. żelazo). Z chwilą u p a d k u m i s j i I n d i a n i e stawali się zupełnie bezradni. Zacho­ w a l i wprawdzie, n a w e t w niektórych dziedzinach rozwinęli, umiejętno­ ści techniczne, znali n a d a l w a r u n k i b y t o w a n i a w t r o p i k a l n e j puszczy, ale ciążył n a d n i m i lęk przed samodzielnym zetknięciem się z otacza­ jącym światem, przed powzięciem j a k i e j k o l w i e k decyzji, w y t w o r z o n y przez długotrwałe przyzwyczajenie do szukania oparcia i o p i e k i u j e d ­ n o s t k i silniejszej psychicznie. D a w n i w i e l o l e t n i mieszkańcy osad m i ­ s y j n y c h n i e m a l z reguły dostawali się p o d władzę patronów, którzy p r z e j m o w a l i obowiązki opiekunów i pośredników z kulturą europejską, eksploatując w zamian w sposób bezprzykładny swoich klientów. Chcę t u podkreślić, że instytucję patronów, j a k k o l w i e k w y w o d z i się ona z f e u d a l n y c h stosunków panujących w A m e r y c e Południowej od czasów Pizzarra, na terenie M o n t a n i i zgodnie z odczuwaniem j e j 25 — Etnografia Polska, t. X �386 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A przez I n d i a n uważam za konsekwencję działalności m i s y j n e j , za rodzaj k o n t y n u a c j i m i s j i , oczywiście o i l e weźmiemy p o d uwagę j e d y n i e i c h stronę polityczno-gospodarczą. Z p u n k t u widzenia białego osadnictwa na terenie M o n t a n u można traktować m i s j o n a r z y j a k o t y c h , którzy u t o r o w a l i drogę n o w y m k o l o ­ n i z a t o r o m puszczy. O n i p i e r w s i zapuszczali się w odległe, n i e tknięte stopą białego człowieka okolice, odkrywając j e d l a s w y c h współplemieńców. M i s j e stały się później oparciem d l a osadników, którzy pod Ryc. 5. Europejskiego pochodzenia warsztat do wyrobu Stanisław Poborski sznurków Fot. i c h osłoną zakładali swe plantacje. Dziś nadal obserwować można zja­ wisko powstawania wokół osady m i s y j n e j rozrzuconych chacras, któ­ r y c h mieszkańcy są w stałym kontakcie z misją. Misje wreszcie przygo­ towały psychiczny g r u n t dla zjawienia się białego osadnictwa świec­ kiego, wytworzyły wśród I n d i a n , o i l e nie p r z y c h y l n y , t o w każdym razie t o l e r a n c y j n y nastrój d l a przybyszów. Doskonale c h a r a k t e r y z u j e t o najlepszy p o l s k i znawca stosunków peruwiańskich J a n Sztolcman, który na te s p r a w y p a t r z y oczyma białego mieszkańca A m e r y k i Po­ łudniowej. Wedle Sztolcmana I n d i a n i e „białych nienawidzą i wszelkich z n i m i związków unikają. Ojciec gotów jest córkę, a mąż żonę zabić, jeśli się t y l k o dowie, że z Białym stosunek miała. W każdym razie n i e ­ ocenione prace m i s j o n a r z y przygotowały t e r e n do zlania się obu ras, gdyż niewątpliwie I n d i a n i e przez ciągłe współżycie z Białymi p o w o l i się do n i c h przyzwyczajają, a stąd do kompletnego zlania się k r o k już tylko jeden" . 7 7 J . S z t o l c m a n , Peru, t. 2, W a r s z a w a — K r a k ó w 1912, s. 253. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 387 W ostatnich latach rola m i s j i znacznie się zmieniła, bo też zmieniła się sytuacja w M o n t a n u . Dziś, j a k k o l w i e k w dużej mierze przyczyniają się do w y n a r o d o w i e n i a I n d i a n przez chęć nadmiernego i niewłaściwego ich c y w i l i z o w a n i a , przecież posiadają znacznie większą znajomość k u l ­ t u r y I n d i a n i i c h potrzeb, i wobec powszechnego w y z y s k u patronów stanowią pewne oparcie i ochronę dla ludności t u b y l c z e j . W p ł y w świeckich białych osadników na I n d i a n M o n t a n u odnieść można do ostatnich 100 l a t , a większe jego natężenie do czasu, g d y po załamaniu się gorączki k a u c z u k u zastępy pozbawionych zarobku daw­ n y c h caucheros zaczęły szukać i n n y c h sposobów urządzenia sobie ży­ cia w puszczy. Reprezentowali oni d w a odrębne t y p y — ubogich, m n i e j przedsiębiorczych d r o b n y c h plantatorów, żyjących głównie ze swej plantacji, którą u p r a w i a l i własnymi rękami, czyli t z w . chacreros, oraz element bardziej przedsiębiorczy, plantatorów na wielką skalę, t r u d ­ niących się ponadto handlem, którzy potrzebowali dla u p r a w y swych rozległych terenów w i e l u rąk roboczych. Chacreros żyją bardzo p r y m i ­ t y w n i e . C h a t y i c h t y m t y l k o różnią się o d indiańskich, że mają ściany z bambusu i czasem podniesioną ponad poziom g r u n t u podłogę. Ludzie ci trzebią puszczę systemem indiańskim, uprawiają te same co t u b y l c y rośliny, podobnie j a k o n i polują i łowią r y b y , z t y m jednak że przy p o l o w a n i u używają wyłącznie b r o n i palnej, a p r z y połowie r y b obok wędki posługują się zarzutnią nie znaną I n d i a n o m , nie używają nato­ miast łuku i oszczepu. T y m , co najbardziej wyróżnia i c h w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , jest strój i c h kobiet. Za to w dziedzinie obyczajo­ wości, t r a d y c j i i t p . różnią się krańcowo od I n d i a n , bliscy są natomiast k u l t u r z e kreolskiéj sierry i wybrzeża. Chociaż chacreros często znają język I n d i a n , korzystają z i c h pomocy przy budowie d o m u i oczyszcza­ n i u p l a n t a c j i , czasem nawet mieszkają w bezpośrednim sąsiedztwie chat indiańskich, słowem mają dużo okazji do w z a j e m n y c h zetknięć, n i g d y nie dochodzi między n i m i do większej zażyłości. Żyją obok siebie ży­ ciem odrębnym, nie wykazując zbytniego zainteresowania dla k u l t u r y drugiej g r u p y . Obie strony żywią p e w i e n rodzaj pogardy dla siebie. B i a l i wszystko^co indiańskie uważają za barbarzyńskie, Indianie nato­ miast z odcieniem wyższości wyrażają się o o w y c h blancos, którzy pod względem znajomości puszczańskiego życia stoją od n i c h niżej. B i a l i b o w i e m nie są t a k d o b r y m i r y b a k a m i , łowcami, b u d o w n i c z y m i , i c h k o b i e t y nie umieją tkać, robić garnków, w w i e l u też w y p a d k a c h muszą korzystać z pomocy I n d i a n ; w k o r z y s t a n i u zaś z dobrodziejstw c y w i l i ­ zacji są n i e m a l w równej mierze co I n d i a n i e zależni od plantatorów-patronów, u których za drogie pieniądze kupują w y r o b y przemysłowe. Od chacreros I n d i a n i e przejęli nieliczne t y l k o elementy kulturowe, �388 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A i to raczej drugorzędne, j a k n p . pewne z m ia ny w b u d o w i e domostw, siatki z d r u t u do pieczenia żywności na o g n i u , dzięki n i m zaznajomili się bliżej z żelaznymi narzędziami, n a u c z y l i się robić sznury p r z y uży­ c i u kołowrotu. N i e można zresztą tego generalizować, gdyż różne szczepy w różnym s t o p n i u wzbogaciły stąd swój i n w e n t a r z k u l t u r o w y . R y c . 6. I n d i a n k a S h i p i b o w b l u z c e z f a b r y c z n e g o Fot. Stanisław perkalu Poborski Zupełnie i n n y t y p przedstawiają przedsiębiorczy B i a l i , wywodzący się w dużym stosunkowo procencie nie z kreolów, lecz Europejczyków przybyłych t a m w p i e r w s z y m pokoleniu. Ludzie c i dochodzą n a terenie M o n t a n u do w i e l k i c h nieraz f o r t u n , a powodzenie zawdzięczają b y s t r o ­ ści i ruchliwości ( w przeciwieństwie do m n i e j na ogół przedsiębiorczych k r e o l i ) oraz szybkiej o r i e n t a c j i w w a r u n k a c h miejscowych połączonej z bezwzględnością wobec I n d i a n . Najczęściej mają o n i w i e l k i e plantacje i równocześnie uprawiają handel. I c h duże gospodarstwa wymagają w i e l u rąk do pracy i dlatego muszą starać się o pomoc ludności t u b y l ­ czej. Zazwyczaj stosunki wzajemne rozpoczynają się odętego, że Biały zaopatruje I n d i a n w e wszystkie potrzebne i m p r z e d m i o t y , j a k machety, siekiery, u b r a n i a , b a r w n e perkale, k o r a l i k i i t p . Rzecz prosta, że c i ostatni n i e mają środków na zapłacenie tego wszystkiego. Zmuszeni są więc, w f o r m i e zapłaty, odpracować pewien okres na p l a n t a c j i Białego. Z chwilą, g d y już udało się uzyskać tą drogą robotników, kwestią s p r y t u pracodawcy jest zatrzymać i c h j a k najdłużej. I n d i a n i e zupełnie nie orientują się w wartości n a b y w a n y c h przedmiotów, a t y m bardziej nie umieją j e j przeliczyć na d n i robocze i n i g d y nie wiedzą, i l e czasu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 389 mają pracować d l a wypłacenia długu. G d y p o b y t I n d i a n i n a na p l a n t a c j i t r w a już zbyt długo i zachodzi możliwość jego ucieczki, p a t r o n , bo t a k nazywa się jego biały „opiekun", w m a w i a m u jakiś n o w y przedmiot i w t e n sposób z a t r z y m u j e na następne tygodnie i miesiące n i e w o l i . T a m nawet, gdzie wypłata o d b y w a się w pieniądzach, j e d y n y m sposo­ b e m i c h w y d a n i a jest zakup towarów u patrona po cenach przez niego p o d y k t o w a n y c h . P o l i t y k a patronów idzie w k i e r u n k u stworzenia j a k największej ilości n o w y c h potrzeb, przyzwyczajenia miejscowej l u d ­ ności do użycia europejskich wyrobów f a b r y c z n y c h w miejsce w y t w o ­ rów p r o d u k c j i własnej. I m I n d i a n i n potrzebuje i c h więcej, t y m silniej jest uzależniony od tego, który m u i c h dostarcza. Najniebezpieczniej­ szym z importów jest a l k o h o l . Rozpijanie I n d i a n , którzy bardzo szybko stają się nałogowcami, to najpewniejszy sposób u t r z y m a n i a i c h w za­ leżności o d Białego. M i m o t y c h w s z y s t k i c h wypróbowanych sposobów n a d p l a n t a c j a m i w i s i zawsze groźba ucieczki robotników. I t e j ewentualności potrafiła j e d n a k zaradzić europejska pomysłowość. I n d i a n i e na ogół znają t y l k o dorzecze r z e k i , n a d którą mieszkają. D a l e j nie zapuszczają się z obawy przed w r o g i m i szczepami. P a t r o n stara się więc zakładać plantacje w d w u bardzo odległych p u n k t a c h , n a d d w u nie łączącymi się rzeka­ m i — n p . n a d Ukajali i M a d r e de Dios. I n d i a n z dorzecza U k a j a l i t r a n s p o r t u j e się wówczas za pomocą motorowego s t a t k u patrona n a d M a d r e de D i o s i o d w r o t n i e , zapobiegając w t e n sposób ucieczce. Często tacy ludzie już n i g d y n i e wracają do s w y c h siedzib. Każdy zamożny Biały stara się rozciągnąć w p ł y w na j a k największą ilość I n d i a n . Jako i c h p a t r o n m a wyłączne p r a w o prowadzenia z n i m i h a n d l u i eksploatowania i c h przede w s z y s t k i m jako siły roboczej. W za­ m i a n za pobieranie produktów puszczy, wytworów i c h rzemiosł, d r o b i u , wreszcie r o b o t n i k a p a t r o n dostarcza I n d i a n o m produktów f a b r y c z n y c h i roztacza n a d n i m i opiekę. Polega ona na obronie przed gwałtem, r e ­ k w i z y c j a m i i p o r y w a n i e m dziewcząt przez i n n y c h Białych, którzy w i ­ dząc, że dana g r u p a m a już swego patrona, wolą nie wchodzić z n i m w k o n f l i k t i nie atakują jego I n d i a n . To właśnie poczucie pewnego bez­ pieczeństwa, j a k i e daje f a k t należenia do grona klientów białego pa­ trona, który stał się pośrednikiem między I n d i a n a m i a całym światem k r e o l s k i m , sprawia, że i n s t y t u c j a patronów m a jednak pewną p o p u l a r ­ ność wśród I n d i a n . Zdają sobie o n i sprawę, że p a t r o n nie będzie eks­ ploatował i c h aż do u t r a t y podstaw egzystencji, bo wówczas straciłby siłę roboczą, podczas g d y p r z y g o d n i b i a l i rabusie nie mają żadnych skrupułów. Wyglądać może t o na absurd, ale istotnie p a t r o n m i m o całego w y z y s k u i aktów gwałtu, j a k i c h sam się dopuszcza, jest jedno- �ANNA 390 К OW A L S K A - L E WICK A cześnie j e d y n y m opiekunem swoich I n d i a n , i c h obrońcą przed w i e m i równie dla n i c h bezwzględnym p r a w e m . bezpra­ 8 R y c . 7. I n d i a n i n S h i p i b o w n a s z y j n i k u z b a r w n y c h koralików i s r e b r n y c h t a r c z e k . N a głowie zawiązaną n i a chustkę fabryczną do n o s a Fot. Borys Malkin D l a t r a d y c y j n e j k u l t u r y i n s t y t u c j a patronów jest m n i e j groźna od m i s j i , gdyż j a k k o l w i e k doprowadziła do przyjęcia w i e l u elementów I n s t y t u c j i patronów p r ó ż n o b y szukać w k o d e k s i e p r a w n y m P e r u . S t o s u n e k między p a t r o n e m a k l i e n t e m z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a może być t r a k t o w a n y j a k o s t o s u n e k : p r a c o d a w c a — p r a c o w n i k l u b w i e r z y c i e l — dłużnik. N i e m n i e j sto­ s u n k i te są dokładnie kreślone p r z e z p r a w o z w y c z a j o w e i r e s p e k t o w a n e p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i władzy państwowej w M o n t a n u . P r a w o z w y c z a j o w e n o r m u j e r ó w ­ nież s t o s u n k i pomiędzy białymi o s a d n i k a m i , zabraniając m . i n . o d b i e r a n i a sobie klientów czy p r z e p r o w a d z a n i a r e k w i z y c j i wśród I n d i a n należących do kogoś i n ­ nego. N i e j e d e n r a z k r w a w o kończyły się p o r a c h u n k i między Białymi, którzy c h c i e l i „ukraść" sobie n a w z a j e m I n d i a n . 8 �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN. M O N T A N U 391 P E R U 80- 75» 70 �392 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A europejskiej k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r a w i e nie interesuje się kulturą spo­ łeczną i duchową i n i e stara się na nią zadziałać. M i m o współżycia I n d i a n z białymi chocreros i m i m o ucisku p a t r o ­ nów istniała pewnego rodzaju równowaga na terenie M o n t a n u , a proces a k u l t u r a c j i postępował stale, ale wolno. Poziom b o w i e m życia nawet patronów, m i m o i c h pokaźnych nieraz f o r t u n , n i e różnił się wiele o d poziomu życia I n d i a n . Rozwój i c h bogactw szedł w k i e r u n k u pomno­ żenia ilości p l a n t a c j i , k u p n a stateczku motorowego i powiększenia k o n ­ ta w b a n k u , ale n i e podniesienia stopy życiowej i wprowadzenia no­ w y c h m e t o d gospodarowania. B r a k też było na terenie M o n t a n i i większych osiedli, z wyjątkiem stolicy d e p a r t a m e n t u Iquitos, gdyż t y p gospodarki opartej na u p r a w i e ziemi, a posługującej się h a n d l e m j e d y ­ nie j a k o środkiem pomocniczym, wymagał osadnictwa rozrzuconego. % D o tego rozwijającego się dotąd niejako n a t u r a l n i e procesu w y p i e ­ r a n i a i w y n a r o d a w i a n i a I n d i a n dołączyła się w ostatnich 25 latach i n ­ gerencja władz państwowych, co wywołało zasadniczą zmianę w sto­ sunkach panujących na terenie M o n t a n i i . N a c z e l n y m zadaniem pań­ stwa stało się teraz gospodarcze j e j związanie z resztą k r a j u . Dotąd M o n t a n i a posiadała bodajże silniejszy k o n t a k t z Brazylią niż z m a c i e r z y s t y m k r a j e m , od którego odcięta była barierą Andów. D o ­ s t a w y handlowe, t a k wyrobów f a b r y c z n y c h przychodzących do M o n t a n i i , j a k i bogactw puszczy odchodzących stamtąd, musiały odbywać długą drogę od A t l a n t y k u poprzez całą Amazonkę do I q u i t o s , ważnego cent r u m handlowego leżącego na terenie P e r u , ale b l i s k o g r a n i c y b r a z y ­ l i j s k i e j , n i e m a l u z l e w u Maroñon i U k a j a l i . O d I q u i t o s handlarze wę­ d r o w a l i dopiero w górę t y c h rzek i i c h dopływów, dzięki czemu wyższe partie M o n t a n i i , bliższe już Andów, znalazły się niejako na p e r y f e r i a c h . Rządowi peruwiańskiemu zależało j e d n a k na połączeniu stolicy pań­ stwa L i m y , leżącej n a d P a c y f i k i e m , i j e j p o r t u Callao z górnym b i e ­ giem U k a j a l i , aby w t e n sposób uniezależnić p o d względem h a n d l o w y m Montanię o d B r a z y l i i . Zbudowano więc już po I I w o j n i e światowej szosę łączącą Limę z Pucallpą, osadą leżącą nad samą U k a j a l i . Połą­ czenie U k a j a l i z wybrzeżem P a c y f i k u zmieniło zupełnie dotychczaso­ w y k i e r u n e k dróg h a n d l o w y c h . Teraz już nie I q u i t o s , ale Pucallpą stała się najżywotniejszym, choć dopiero w początkach swego r o z w o j u , p u n k t e m h a n d l o w y m . T o w a r y nie wędrują już o d A m a z o n k i w górę U k a j a l i , ale spływają w dół tej r z e k i k u Amazonce. Powstanie tego r o ­ dzaju ośrodka j a k Pucallpą m a kolosalne znaczenie d l a całej M o n t a n i i peruwiańskiej, a szczególnie korzystne jest d l a białych mieszkańców t y c h terenów. Istniejące t a m przedstawicielstwa władz, wojsko i policja, szpital, szkoła, poczta, duża m i s j a k a t o l i c k a i misje protestanckie, r e g u ­ l a r n a k o m u n i k a c j a samolotowa z Limą i możliwość przedostania się �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 393 autem na drugą stronę Andów stworzyły dla n i c h potężne zaplecze. Świadomość siły podnieciła przedsiębiorczość i agresywność Białych. Państwo rozpoczęło także bardziej intensywną działalność c y w i l i zatorską wśród t u b y l c z e j ludności wyrażającą się w zakładaniu hisz­ pańskich szkół dla I n d i a n oraz postanowiło zrównać i c h w obowiązkach z o b y w a t e l a m i reszty k r a j u wprowadzając przymusową służbę wojsko­ wą. W p ł y w szkoły i wojska na kulturę tradycyjną I n d i a n może stać się bardzo groźny w s k u t k a c h . Szkoły są na ogół misyjne, choć zdarzają się i świeckie, u t r z y m y w a n e przez państwo. Główny i c h cel to naucza­ nie a l fa b e t u i języka hiszpańskiego, który zastąpił teraz, n a w e t w szko­ łach m i s y j n y c h , język quechua. Chodzi wyraźnie o zbliżenie I n d i a n do k u l t u r y białego człowieka, o możliwość porozumienia się z n i m i i o d ­ działywania na n i c h za pomocą l i t e r a t u r y . Wedle wszelkiego p r a w d o ­ podobieństwa ostatecznym ciosem d l a k u l t u r y t u b y l c z e j będzie służba wojskowa, o ile — m i m o znanej niekonsekwencji — władze zdołają wprowadzić ją w życie na większą skalę. N i e l i c z n i młodzi I n d i a n i e , którzy w drodze p r z y m u s o w e j b r a n k i , a raczej łapanki, dostali się do wojska, wracają już zupełnie w y n a r o d o w i e n i . Prócz znajomości języka i zwyczajów Białych wynieśli o n i lekceważące nastawienie do wszyst­ kiego, co indiańskie, i skłonność niewolniczego naśladowania wszystkiego, co kreolskie. Wpuszczenie do wnętrza indiańskiego o r g a n i z m u szczepo­ wego czy rodzinnego t a k i c h wrogów t r a d y c j i jest bodaj najgroźniej­ szym z dotychczas o m a w i a n y c h czynników niszczących kulturę tubylczą. Istnieją różne źródła tego rodzaju zarządzeń. Na pierwszy p l a n w y ­ suwa się t u m o m e n t gospodarczy. Montanię zamieszkują głównie I n d i a ­ nie, którzy są n i e m a l samowystarczalni, a więc nie można brać i c h w rachubę jako konsumentów fabrycznej p r o d u k c j i . Równocześnie nie są o n i p r o d u k t y w n i , bo z chwilą, g d y niczego n i e potrzebują od Białych, nie ma ceny, za którą można b y i c h nakłonić do pracy najemnej. To co dotąd na małą skalę r o b i l i patronowie, c z y l i europeizowanie I n d i a n w sensie stwarzania i m n o w y c h potrzeb, b y można urobić z n i c h p o w o l ­ ne narzędzia pracy, dziś n a większą skalę stosuje państwo. Rozporządza ono jednak skuteczniejszymi środkami i stosuje bardziej dalekowzrocz­ ne metody. Rząd zdaje sobie sprawę, że najbardziej celową akcją jest zeuropeizowanie i c h światopoglądu, co w konsekwencji doprowadzi do zatracenia t r a d y c j i we wszystkich dziedzinach k u l t u r y . Poza c z y n n i k a m i gospodarczymi grają rolę jeszcze inne, związane z ogólnoindiańskim p r o b l e m e m na terenie P e r u . W o p i n i i Peruwiańczyków Indianie są czymś n i e w y g o d n y m , a wobec zagranicy wręcz w s t y d l i w y m . W statystykach podaje się na ogół zmniejszoną i c h liczbę l u b całkiem przemilcza i c h istnienie. P r z y w i e l k i m zamiłowaniu do indiańskiej archeologicznej przeszłości k r a j u , która b y w a nawet glo- �394 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A r y f i k o w a n a , nie ma najmniejszego zainteresowania dla współcześnie żyjących spadkobierców t y c h półmitycznych m i n i o n y c h czasów. P o l i ­ tykę w y n a r a d a w i a n i a prowadzi się w równym stopniu wśród I n d i a n górskich, j a k i leśnych. Zrównanie wszystkich o b y w a t e l i pod wzglę­ dem językowym i k u l t u r o w y m — oto idea przewodnia władz p e r u ­ wiańskich, które nie chcą dopuścić, aby w przyszłości, k i e d y I n d i a n i e na t y l e wyemancypują się,, że będą m o g l i upomnieć się o swoje prawa, powstał na terenie P e r u p r o b l e m mniejszości n a r o d o w y c h . Nie zawsze j e d n a k p o b u d k i działania pozbawione są n u t y a l t r u istycznej i poczucia interesu I n d i a n . Wśród t y c h , którzy prowadzą akcję hiszpanizowania tubylczej ludności, spotkać można j e d n o s t k i szczerze I n d i a n o m życzliwe. D o t a k i c h należą n i e l i c z n i mieszkańcy M o n t a n u , którzy przez wiele l a t p r z e b y w a l i wśród I n d i a n , poznali i c h wartość i p o t r a f i l i ją ocenić. Trzeba jednak pamiętać, że i u t y c h Białych, m i m o szacunku d l a I n d i a n i n a jako człowieka, n i e spotyka się szacunku i zro­ zumienia d l a jego k u l t u r y . I m większa s y m p a t i a dla I n d i a n i n a , t y m gorętsza chęć k u l t u r a l n e g o „podniesienia" go. W r o g o w i e I n d i a n chcą z n i c h zrobić swych zeuropeizowanych niewolników, i c h przyjaciele swych zeuropeizowanych b r a c i . Wszystkie te c z y n n i k i działają w j e d n y m k i e r u n k u — zniszczenia rodzimej k u l t u r y I n d i a n . T r u d n o podać jakiś, choćby przybliżony sche­ m a t przemian zachodzących w k u l t u r z e indiańskiej pod wpływem zetknięć z cywilizacją europejską. K i e r u n e k t y c h p r z e m i a n zależy od tego, z jaką grupą Białych stykają się I n d i a n i e . Jeśli i c h p i e r w s z y m zetknięciem będzie k o n t a k t z misją, wpływom e u r o p e j s k i m ulegnie zwłaszcza s t r u k t u r a społeczna danej g r u p y , i c h wyobrażenia r e l i g i j n e i obyczajowość. Natomiast jeśli dostaną się p o d wpływ patrona, przejmą głównie szereg g o t o w y c h f a b r y c z n y c h wyrobów i nauczą się pić wódkę. W o b u w y p a d k a c h przejmą ubiór białych osadników. N a ogół jednak wpływ świeckich i d u c h o w n y c h przedstawicieli k u l t u r y europejskiej działa jednocześnie i nie zawsze proces przejmowania obcych elemen­ tów k u l t u r o w y c h jest t a k i prosty. W p ł y w y te w w i e l u w y p a d k a c h mają starą, co n a j m n i e j kilkudziesięcioletnią, jeśli nie starszą, tradycję. Ogólnie rzecz biorąc, do najstarszych europejskich elementów k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i e s p o t y k a m y u I n d i a n M o n t a n u , należy pewna ilość roślin u p r a w n y c h , dalej idą narzędzia żelazne i znajomość obróbki żelaza. Z w p r o w a d z e n i e m i c h uległy przeobrażeniu niektóre miejscowe t e c h n i k i , zwłaszcza obróbka drewna. Trzecia domena, gdzie bardzo w i ­ doczny jest w p ł y w k u l t u r y europejskiej, to ubiór I n d i a n . Większość szczepów, które mają częste k o n t a k t y z Białymi, przejęło strój e u r o ­ pejski. U mężczyzn są t o zazwyczaj drelichowe u b r a n i a robocze. K o ­ b i e t y żyjące w większej izolacji rzadziej ubierają się po europejsku. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN MONTANII 395 W t a k i m w y p a d k u nie kupują, j a k mężczyźni, g o t o w y c h ubrań, ale same szyją je, czasem nawet z t k a n i n w y p r o d u k o w a n y c h przez siebie. Podczas g d y mężczyźni u b r a n i są zgodnie z współczesną modą kreolską, w ubiorach kobiet w i d z i m y dalekie echo m o d y europejskiej, j a k a pano­ wała w czasach, g d y dany szczep przyjął zwyczaj noszenia odzieży. Ogromnie rozpowszechnione wśród I n d i a n są również ozdoby: branso­ lety, n a s z y j n i k i , diademy i t d . w y r a b i a n e z małych k o l o r o w y c h pacior­ ków szklanych. Na t y m wyczerpalibyśmy z grubsza w y k a z t y c h elementów k u l ­ t u r y europejskiej, które Indianie włączyli w swą tradycyjną kulturę, nie burząc j e j zasadniczej s t r u k t u r y . Podczas g d y w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , w pierwszej p r z y n a j ­ m n i e j fazie a k u l t u r a c j i , k u l t u r a rodzima uległa p e w n e m u wzbogaceniu, t o w zakresie u s t r o j u społecznego, obyczajowości, mitów i wierzeń wpływy europejskie zadziałały wyraźnie d e s t r u k c y j n i e . Przede wszyst­ k i m pod wpływem m i s j i I n d i a n i e zaczęli ukrywać się, a później zanie­ chali obyczajów i obrzędów r o d z i n n y c h . Przeobrażeniu uległa t r a d y ­ cyjna rodzina i powiązany z nią system gospodarczy. W ślad za t y m poszło załamanie się n o r m m o r a l n y c h . Najbardziej istotna w tempie i k i e r u n k u p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okazała się psychiczna postawa samego I n d i a n i n a , jego reakcja na ota­ czający go coraz ciaśniej krąg europejskiej k u l t u r y . W pierwszej fazie t a k i c h kontaktów, zwłaszcza jeśU nie są one połączone z bezpośrednim w y z y s k i e m czy agresją, I n d i a n i e traktują Białych j a k o równych sobie obcoplemieńców. N i e czują się o d n i c h zależni, bo sami potrafią w y ­ produkować wszystko, czego i m potrzeba. I n d i a n i n w t e j fazie czuje się s i l n y , w i e , że lepiej od Białego dostosowany jest do życia w puszczy, lepiej zna k r a j , lepiej r a d z i sobie z nawigacją rzeczną, na łowach, z budową domu. I m jednak bliższe i częstsze k o n t a k t y , t y m I n d i a n i n jaśniej zdaje sobie sprawę z potęgi t e j pozornie nieporadnej istoty, jaką jest Biały. Za białym osadnikiem stoi wyższa technika wyrażająca się w b r o n i palnej i szybkich statkach m o t o r o w y c h , a przede w s z y s t k i m jego bezwzględność i brutalność, która znajduje oparcie w n i e u c h w y t ­ nej dla I n d i a n i n a , ale potężnej sile, jaką jest państwo z w s z y s t k i m i jego i n s t y t u c j a m i — administracją, policją, w o j s k i e m . U I n d i a n już o m o t a n y c h n i e w i d z i a l n y m i nićmi p r z y m u s u stosowanego przez białego patrona rodzi się lęk przed obcą, nie zrozumiałą dla niego cywilizacją. I m mocniej zaciska się wokół danej g r u p y I n d i a n krąg k r e o l s k i e j prze­ mocy, t y m bardziej wzrasta poczucie własnej bezsilności. Świadomość, że i c h k u l t u r a jest słabsza, że nie może dać i m żadnego oparcia — przeciwnie, że to właśnie ona jest źródłem wszystkich niepowodzeń, przeradza się w k o m p l e k s niższości, w apatię i bierność. W t e j sytuacji �396 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A są t y l k o d w a rozwiązania — albo trwać w stanie półniewolnictwa, bez nadziei j a k i e j k o l w i e k p o p r a w y b y t u , albo zapomnieć o s w y m indiań­ s k i m pochodzeniu i połączyć się z grupą silniejszych, skoro nie można znieść życia w g r u p i e słabszych. I n n y m i słowy stać się j a k i n n i kreole, przemienić się w jednego z chacreros, przyjąć język i obyczaj z w y ­ cięzców. Nie zawsze jest t o możliwe, bo skoro I n d i a n i n raz popadł w niewolę u patrona, t e n już nie dopuści do jego usamodzielnienia. J e d y n y m r a t u n k i e m staje się ucieczka, i t o ucieczka w odległe strony, bo za p a t r o n e m stoi prawo, które będzie ścigać „dłużnika" (a każdy r o b o t n i k jest w i e c z n y m dłużnikiem swego patrona). N i e m n i e j młodym, przedsiębiorczym i t y m , którzy dobrze poznali język hiszpański, t a k i e w y z w o l e n i e udaje się czasem. Znaczy ono jednak zupełne w y n a r o d o ­ wienie. D l a pełniejszego zrozumienia procesu a s y m i l a c j i należy nadmienić, że w P e r u blanco, c z y l i biały, nie oznacza b y n a j m n i e j człowieka euro­ pejskiego pochodzenia o białym kolorze skóry. Ludność P e r u jest t a k silnie wymieszana, t y l e wpłynęło t a m k r w i indiańskiej, zwłaszcza w p i e r w s z y c h w i e k a c h po konkwiście, k i e d y t o n i e m a l zupełnie n i e było białych kobiet, a Hiszpanie powszechnie żenili się z I n d i a n k a m i , że pod pojęciem „białości" k r y j e się raczej przynależność językowa i k u l ­ t u r o w a niż rasowa. Dzięki t e m u w P e r u nie m a a n i uprzedzeń rasowych, ani t y m bardziej pogardy rasowej. Ta pogarda, którą spotyka się w sto­ s u n k u do I n d i a n , odnosi się do i c h k u l t u r y , a nie rasy. Przejście więc z g r u p y I n d i a n do g r u p y Białych jest stosunkowo łatwe, w y m a g a t y l k o przejęcia języka, zewnętrznych cech k u l t u r o w y c h i z m i a n y poczucia przynależności narodowej. Uzyskanie jeszcze pewnej f o r t u n y działa ostatecznie „wybielająco". Obraz, j a k i t u nakreśliłam, jest może pesymistyczny, ale p r a w d z i w y . Z każdym r o k i e m M o n t a n i a , j a k i i n n e p a r t i e t r o p i k a l n e A m e r y k i Po­ łudniowej, coraz bardziej europeizuje się, coraz t r u d n i e j znaleźć t a m I n d i a n , którzy jeszcze n i e u l e g l i d e s t r u k c y j n e m u wpływowi k u l t u r y europejskiej. Całkowity zanik k u l t u r indiańskich zdaje się być w M o n ­ tanu nieuchronny i bliski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c88b775fd13d4c8beebd2af2cc4092.pdf b14b28348692476740412ff5f0c422f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3964 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Janos, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3710 Title A name given to the resource Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.162-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. JÓZEF JANOS, 1. Józef Janos przy RZEŹBIARZ pracy. LUDOWY ANNA R z e ź b a l u d o w a n a P o d h a l u należy d z i s i a j n i e m a l d o przeszłości. J a k k o l w i e k s p o t y k a m y okazy w kościołach jeszcze liczne i k a p l i c z k a c h , zwłaszcza padłych w s i a c h , d o k ą d nie dotarli jej po za­ kolekcjonerzy l u ­ utrzymującymi się Z DĘBNA KOWALSKA wyłącznie z LEWICKA kawałka posiadanej z i e m i . D z i e c i ń s t w o i młodość J a n o s a m i n ę ł y podobnie j a k u w s z y s t k i c h chłopców jego w s i . najpierw gęsi n a kamieńcach n a d r z e c z n y c h ; Pasał g d y nieco wyrósł, dowości, t o p r z e c i e ż p r a w i e w s z y s t k i e o n e są dziełem pasał — w r a z z g r o m a d ą i n n y c h d z i e c i — k r o w y n a d n i e ż y j ą c y c h już rzeźbiarzy. T y l k o w y j ą t k o w o Białką zdarza i w t o r f i a s t y m „borze" na granicy w s i . Jego się, b y mieszkańcy w s i u m i e l i coś p o w i e d z i e ć o t w ó r ­ ówczesne życie toczyło się w g r a n i c a c h Dębna i k i l k u cach świątków pobliskich wsi, a j e d y n y k o n t a k t z szerszym i czasie i c h p o w s t a n i a . część t e j n i e w i e d z y wości sztuki złożyć można ludowej, niemniej Niewątpliwie na k a r b przy doskonałej mięci o d a w n y c h w i e j s k i c h g a r n c a r z a c h , fajek, rzyć, f a r b i a r z a c h czy by tworzyli t a k zupełnie w Rzadkością wyrosłego zasięgu stała ze piwowarach się już swego — zapomniano pamięci trudno uwie­ rzeźbiarzy, I taką w ł a ś n i e rzadkością jest oózef w -.v r o k u Janos urodził 1895Rodzice się artysty artysty nie nego i t w o r z ą c e g o d l a własnej społeczności szkolo­ wiejskiej. Janos. Dębnie, na Podhalu, jego b y l i b i e d n y m i chłopami, P o r a z p i e r w s z y poznałam J a n o s a w r o k u 1945. P ó ź n i e j , w r . 1951, w czasie g r u p o w y c h badań e t n o g r a ­ f i c z n y c h p r o w a d z o n y c h w Dębnie, spędziliśmy w j e g o d o m u d w a pełne d n i . R o z m o w y toczyły się w y ł ą c z n i e 1 162 dawały c z w a r t k o w e jarmarki w Nowym służbą w o j s k o w ą w czasie p i e r w s z e j Janos n i e opuszczał nigdy wojny wsi rodzinnej. d o p i e r o dotarł p o r a z p i e r w s z y światem T a r g u . Poza światowej, Niedawno do T a t r , odległych od jeśli pokolenia. wiejskiego środowiska, pa­ wytwórcach dziś żyjącego postać anonimo­ n a t e m a t życia i p r a c y naszego g o s p o d a r z a . Z t o w a ­ rzyszką moją, m g r Ireną Nizińską, n o t o w a ł y ś m y w ó w ­ czas słowo po słowie każdą ciekawszą w y p o w i e d ź . M g r W i e s ł a w T o m a s z k i e w i c z , należący d o naszej g r u ­ p y b a d a w c z e j , dokonał zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h n i e m a l w s z y s t k i c h rzeźb J a n o s o w y c h — i t y c h , które p r z e ­ c h o w u j e w izbach i p o k a z u j e odwiedzającym, i d a w ­ n i e j s z y c h , u k r y t y c h n a s t r y c h u chałupy. P r z e l o t n i e o d w i e d z a ł a m p o t e m J a n o s a w l a t a c h 1952 i 1953, w r e s z c i e w s t y c z n i u 1954 r o k u o d b y ł a m z n i m znów w i e l o g o d z i n n ą r o z m o w ę , poświęconą t y m r a z e m j e g o twórczości z w i ą z a n e j z k o n k u r s e m p a m i ą t k a r ­ s t w a podhalańskiego (grudzień 1953). �Dębna z a l e d w i e o 20 k m , których s z c z y t y , z o k i e n chałupy, W zawsze podniecały o k r e s i e dzieciństwa jego widoczne Janos nie wykazywał ze co by miało z lego fantazję. Samotność chęci do rzeźbienia. Z a p y t a n y o t o , o d p o w i a d a : „Nożem sie własny ta strugało, kiek ale wreszcie nie co. Swiontków bacem, był mały, zawse sie cosi nie umialek, strugało, — nie dopiro — stolarki robił kół d o i kołodziejstwa. Szczególnie to dużo zupełna pochwały swoboda, — c h o c i e k sie jaką finansowa czyli „gości" dawały dzięki „panów z miasta", Janosa. w ś r ó d k t ó r y c h było w i e l u p l a s t y k ó w , zabyt­ k o w e g o kościoła. P o n i e w a ż wieść, że w e w s i j e s t ktoś. drugą obok kościoła i d o n i c h , J a n o s stał się atrakcją zwiedzających Dębno. l a c h rozciągających się p o z a o s t a t n i m i z a b u d o w a n i a m i N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że ł a t w y z b y t d l a s w y c h w s i . Z d a l a o d d o m ó w stała t a m s a m o t n a k a p l i c z k a i z d r e w n i a n y m posążkiem ś w i ę t e j K i n g i , w y s t r u g a n y m d l a j e g o twórczości, ale m i a ł y i złe s t r o n y . przez i dawnego anonimowego po r a z p i e r w s z y z drzewa w rzeźbiarza. Tu życiu J a n o s zapragnął właśnie wystrugać postać ludzką. N i e w i e d z i a ł jeszcze, j a k t o mu rencie, tłumnie p r z y b y w a l i d o Dębna d l a z w i e d z e n i a k t o s t r u g a świątki, dotarła wozów. J a k o dorosły już chłopiec pasał J a n o s k o n i e n a p o ­ sie broł sto!" d o m , niezależność O w i „goście", dorastał, poduczył się — patrząc, j a k i n n i robili i być, tok ale w s z y s t k o t o sprzyjało twórczości rzeźbiarskiej późni." Gdy z tego namyncył, pochwały „niíasíoioych pochlebstwa stały panów" wytworzyły w się skromnym dzieł podnietą Zachwy.y rzeźbiarzu wiejskim przekonanie o posiadaniu ogromnego talen­ t u , o c z y m już dziś, bez w ł a ś c i w e g o g ó r a l o m umiaru t r z e b a robić, n i e b y ł p e w n y , c z y u d a m u się z a m i e r z o n y i t a k t u , stale i z p r z e k o n a n i e m opowiada. Liczne r a d y świątek, w i ę c w t a j e m n i c y p r z e d wsią — „kiek d a w a n e d o r y w c z o przez plastyków, p o k a z y w a n e pas, tok mode se poziroł tyn świentom Nadspodziewanie robił". dobrze. na Był zdziwiony własne siły i c o r a z i na Kingę postać ś w i ę t e j próbował tyn wypadła i u r a d o w a n y , zaczął częściej konie ufać we „domku" (jak nazywa kapliczkę) wytworzyły na malorz" zamęt w pojęciach książ­ estetycz­ n y c h J a n o s a , kazały m u szukać n o w y c h dróg, n i e z a w ­ szczęśliw y c h . Twórczość zawieszonym s w e j chałupie. Z o b a c z y ł ją t a m kiedyś „ja/cisi i wzory sze rzeźbić. Ś w i ę t ą K i n g ę , p i e r w s z e s w o j e dzieło, umieścił J a n o s w ki Janosa przechodzi szereg k o l e j n y c h s t a ­ diów. U j e j jioczątków j e s t o n jeszcze s i l n i e z w i ą z a n y z t r a d y c y j n y m i w z o r a m i zarówno w dziedzinie p l a s t y ­ ki, jak i m e b l a r s t w a . Powstają wówczas niewątpliwie tąd w i s i w i z b i e , w r a m a c h własnego w y r o b u J a n o s a . n i k i i l i s t w y , które częściowo rozdał sąsiadom za r ó ż ­ Ze spokojnego życia wyrwała rzeźbiarza pierwsza na s t a r y c h w z o r a c h rzeźbione, i odkupił, dając w z a m i a n b a r w n y o l e o d r u k , k t ó r y d o ­ o p a r t e , półki, ne przysługi i świadczenia, częściowo p r z y b i ł d o ściany w o j n a światowa. Wrócił z n i e j j a k o i n w a l i d a z o d m r o ­ swej żonymi sprzęty j e g o w y r o b u , które z n a j d o w a ł y stopami. Przeżycia wojenne nie zostawiły izby, głębszego śladu w j e g o p a m i ę c i — p o w r ó c i ł d o d o m u innych rodzicielskiego niestety — i zwykłych gospodarskich zajęć. D o p ó k i j e d n a k J a n o s g a z d o w a ł w s p ó l n i e z rodziną, n i e m i a ł a n i czasu, a n i w a r u n k ó w , a b y o d d a w a ć się łyż­ gdzie gazdów dotąd wiszą dębniańskich, kolekcjonerzy sczerniałe. się w wszystkie Ozdobne domach wykupili — s z t u k i l u d o w e j . Z tego też czasu p o c h o d z i większość rzeźbionych „ d o m k ó w " , k t ó ­ re wykonał d l a s t a r y c h świątków, „zamieszkujących" u l u b i o n e m u k u n s z t o w i . P o śmierci r o d z i c ó w żył z r a z u d o t y c h c z a s spróchniałe k a p l i c z k i , i d l a n o w y c h , w ł a s ­ wspólnie nej „nie z braćmi, lidzką ale że robota w gospodarstwie roboty. „Domki" t e można znaleźć n a drzewach go i p o m a g a ć n i e chciał, a rentą i n w a ­ cieszyła" dzielić się z d o m o w n i k a m i też n i e zamierzał, b r a c i a d o r a d z i l i m u , b y przeniósł się n a własne g o s p o ­ d a r s t w o , g d y ż d a r m o z j a d a w d o m u t r z y m a ć n i e będą. W r . 1931 postawił s o b i e J a n o s , z pieniędzy nych z inwalidzkiej renty, d o m naprzeciw chalupy i t a m s a m o t n i e zamieszkał. Z uciuła­ Т • , 4 ojcowskiej chwilą t -у '- „„í unie­ zależnienia się o d r o d z i n y rozpoczął w ł a s n e życie, c a ł ­ k o w i c i e o d m i e n n e o d r e s z t y m i e s z k a ń c ó w Dębna. Z a ­ przestał zupełnie z a j m o w a n i a się g o s p o d a r s t w e m z w y ­ jątkiem h o d o w l i pszczół, zaniechał stosunków towa­ r z y s k i c h z sąsiadami, a cały czas poświęcił p r a c y r z e ź ­ b i a r s k i e j . N i e założył też własnej j e s t czymś Zerwanie r o d z i n y , co n a w s i wyjątkowym. z braćmi i t r y b życia, j a k i zaczął p r o w a d z i ć , w y r z u c i ł y go od tej c h w i l i n i e j a k o poza nawias społeczności w i e j s k i e j , stał się kimś o b c y m w s w o i m środowisku i s t a n t e n t r w a d o d n i a d z i s i e j s z e g o . Rok w 1931 stał się więc j e g o życiu i o d t e j d a t y momentem dopiero przełomowym możemy mówić o r o z w o j u twórczości a r t y s t y c z n e j J a n o s a . P o s ł u c h a j ­ m y , co m ó w i s a m o t y c h c z a s a c h : „Jo jak sie tu dowoł, jony to mi do roboty piniondzek jo w domu, mioł sie wzion ludzie sie przykrzyło. émiali, chodzić, świontki robić nie (rzeźbić) día uozrywki. tok odbu- przyzwycamusioł, (z r e n t y i n w a l i d z k i e j ) , t o nic bił — bo t o m i z a r a z s i o . W n e t mnie pirwi a tuk nicego za inwalida to robić ze mnie Byłek kupować. nie patrzył, Choć sie inok ro­ t y s goście zacyni Jakek jus do widzioł, Ryc. 2. Józef Janos. Sąd Piłata. Rysunek. 163 �Ryc. 3. Józef Janos. Wit Stwosz. Płaskorzeźba w drzewie. 27 X 56,5 cm. 1953 r. Ryc. 4. Józef Janos. Matejko. Płaskorzeźba w drzewie. 33 X 73,5 cm. 1953 r. przydrożnych, słupach stojących wśród pól i n a ścia­ bieństwa, m o t y w y n a c h d o m ó w . W początkach s w e j r y c h sprzętów, z k t ó r y c h a n i j e d e n też J a n o s sprzęty d o s t a r e g o klęczniki, puszkę na ofiary, twórczości kościółka wykonał w Dębnie — l a t a r n i e , świeczniki i t d . Dziś J a n o s z pogardą o d n o s i się d o m e b l a r s t w a , t r a k ­ nie chce wspominać Postacie przeszłości. Podczas g d y się sąsied­ j e g o z t y c h czasów są m a s y w n e , ciężkie p o t r a k t o w a n y c h d r a p e r i a c h l u b nagie, j a k n p . A d a m i E w a , św. S e b a s t i a n . n i a dotyczące czasów d a w n i e j s z y c h martwych. udaje, sta­ n i c h — sam o t y m j e d n a k nic nie mówi. rzeźby zgoła ze młodości musiały istnieć t u t a j l u b w e w s i a c h o współczesnej twórczości m ó w i chętnie i dużo, p y t a ­ lub również nie zachował stojące bez r u c h u , o d z i a n e w s z a t y o k o n w e n c j o n a l n i e N i e potrafię p o w i e d z i e ć , c z y J a n o s n i e pamięta, czy też przejął już w Dębnie, a l e k t ó r e za j e g o dzieciństwa i w c z e s n e j tując tę gałąź s z t u k i j a k o niegodną n a t c h n i o n e g o a r ­ t y s t y , za j a k i e g o się uważa. zdobnicze zbywa że i c h n i e słyszał. N i e ogólnikami otrzymałam Ale ludowej już po — paru W brak przeciwieństwie do i m w y r a z u , robią latach Janos przerzuca dawnej wrażenie się n a więc o d p o w i e d z i n a p y t a n i a , skąd brał w z o r y d o p r z e d ­ płaskorzeźbę. N a p y t a n i e , d l a c z e g o zupełnie zaniechał miotów więk­ r z e ź b y p e ł n e j , o d p o w i a d a , że rzeźbienie n a desce j e s t zdobnictwa bardziej ekonomiczne. Z jednego kloca drzewa, z któ­ przemysłu artystycznego, szość m o t y w ó w j e s t t y p o w a podhalańskiego, i g d z i e znajdował rzeźb n a których dla dawnego wzory pełnych. P i e r w s z e j e g o p r a c e , postacie ludzkie, wiernie trzymają pierwszych przedstawiające się tradycyjnych rego d a w n i e j p o w s t a w a ł a j e d n a postać, dziś r o b i i c h k i l k a — a p r z e c i e ż d r z e w o l i p o w e , w k t ó r y m się rzeźbi, jest drogie i t r u d n o dostępne. Płaskorzeźba wymaga f o r m , są n a p e w n o n a ś l a d o w n i c t w e m w i d z i a n y c h w k a ­ także m n i e j p r a c y niż rzeźba pełna i ł a t w i e j ją pliczkach chować, z a j m u j e m n i e j m i e j s c a . „Płaskorzeźba 164 świątków. Wedle wszelkiego prawdopodo­ je prze­ tań- �т R y c . 5. Józef Janos. Kościuszko. Ryc. 6. Józef Janos. Mickiewicz. so, a goście i tak kupiom i telo samo Płaskorzeźba w drzewie. 27—33 X 68,5 cm. 1953 r. Płaskorzeźba w drzewie. 30 X 64,5 c m . 1953 r. zapłacom" — Zdania wymykające mowy zdradzają zręcznie micznej. się r z e ź b i a r z o w i w t r a k c i e zamiłowanie u k r y t e wśród Nie ulega do ujęć argumentów dla mnie roz­ malarskich, natury wątpliwości, ekono­ że gdyby umiał posługiwać się p ę d z l e m z tą samą w p r a w ą , dłutkiem.j^do p o s t a c i , stanowiła płaska p o w i e r z c h n i a . 1951 r . J a n o s mówi Janos. którego wprawił się jeszcze w co czasie j a k s a m się „odkrył", W ciągu l a t a wyraził, niecko- wato wygląd wgłębionym owalu, postaci l u d z k i e j podanej t a k że mają one n a półmisku. Jesienią 1951 г., k i e d y go o d w i e d z i ł a m , t w i e r d z i ł , że s a m dokonał t e g o odkrycia, j a k k o l w i e k miskowate owale dziwnie pominają różne „ g ł o w y g ó r a l a " i t y m p o d o b n e p r a c s t o l a r s k i c h ) , i g d y b y n a P o d h a l u istniała t r a d y c j a ności s p r z e d a w a n e w k r a m a c h z w y r o b a m i ludowa artystycznego w Szczawnicy i Zakopanem. wypowiadania się w m a l a r s t w i e , J a n o s stałby się w y ł ą c z n i e l u b p r z y n a j m n i e j malarzem, a n i e t y l k o r z e ź b i a r z e m — i stąd j e g o z a ­ m i ł o w a n i e d o płaskorzeźby. J e d y n i e go, b y rzeźbił, t r a d y c j a , która tradycja dziś jeszcze r y s o w a ć t y l k o w niedzielę, b o „to wstyd w zwykły Do dzień, trza zagadnienia wróćmy ubocznie jednak pracować, tego do samej Płaskorzeźby Janosa każe m u tak sie bawić jeszcze dalej, rzeźby. przy­ okrop­ ludowymi Co więcej, Janos dumny był ze s w e g o n o w a t o r s t w a . T ł u m a c z y ł n a m : „To mi sie tak womodne." dawać jakoś inacy przedstawio, I d o d a ł : „ Z tyk rzeźb zodny, bo to takie kie piękne, szczęście, p o k r ó t k i m czasie J a n o s wisi w jego to takie to mi sie nie fee nowomodne." zawse no­ przeNa zarzucił n o w ą m a ­ nierę i dziś już t y l k o j e d n a t e g o r o d z a j u rzeźbić". przejdziemy wykonane n y c h deskach, p r z y czym zmusiła nową formę. R z e ź b y s w e zaczął t e r a z umieszczać w płaskorzeźba izbie. W o s t a t n i c h miesiącach J a n o s w r ó c i ł d o r z e ź b y p e ł ­ były n a prostokąt­ tło, cofnięte w s t o s u n k u d o nej. Mimo licznych w т. 1951 w y ł ą c z n e argumentów, oddanie jakimi motywował się płaskorzeźbie, znaj- 165 �postacie. J e d y n y wyjątek stanowiły „Stacje" wykonane na z a m ó w i e n i e d o j e d n e g o z k o ś c i o ł ó w i p o t e m d w u ­ k r o t n i e jeszcze p r z e z n i e g o powtórzone. T e r a z j e d n a k zupełnie s a m u r z u t n i e zabrał się d o w y k o n a n i a płaskorzeźby Posiada przedstawiającej wieczerzy" d a V i n c i , t w i e r d z i j e d n a k , że m u się o n a nie podoba. P r a w d o p o d o b n i e i dużej wieczerzę". w p r a w d z i e r e p r o d u k c j ę „Ostatniej Leonarda mie „Ostatnią z bogactwem w swej szczegółów jest skończonej for­ d l a niego zbyt t r u d n a d o o d t w o r z e n i a . Z a w z ó r obrał s o b i e n a t o m i a s t starą prymitywną płaskorzeźbę, reprodukowaną w „ P r z e k r o j u " (z 3 l u t e g o 1948 г.), pochodzącą z M u z e u m Diecezjalnego w Tarnowie. J a n o s n a ogół n i e l u b i r z e ź b y l u d o w e j , w y r a ź n i e ją l e k c e w a ż y , i f a k t , że w t y m w y p a d k u w ł a ś n i e d o n i e j sięgnął, ś w i a d c z y o pewnej obawie, z jaką przystę­ p o w a ł d o n o w e g o dzieła. P o d ś w i a d o m i e szukał p i e r w o ­ w z o r u , k t ó r y b y m ó g ł bez p r z e t w a r z a n i a skopiować, b y t y m s p o s o b e m uniknąć w y s i ł k u r o z m i e s z c z e n i a po­ s t a c i , a p r z e d e w s z y s t k i m trudności z w i ą z a n y c h z p e r s ­ pektywą. P r ó b a udała się. J a n o s j e s t z s i e b i e z a d o w o l o n y o d w a ż n i e p r z e m y ś l i w a n a d nową, z n a c z n i e pracą. W j e d n e j grafię rzeźby dującej a z p o s i a d a n y c h książek - znalazł f o t o ­ kamiennej z pracowni się w kościele Ś w . S e b a l d a przedstawiającej birom robić i już trudniejszą sond „Sąd Stwosza, w ostateczny". znaj­ Norymberdze, „Jesce s:e za- — m ó w i . P r a c ę już n a w e t ostatecny" rozpoczął. N a desce dużych r o z m i a r ó w nakreślił w p o ­ ziomie dwie ł u k o w a t e l i n i e , przecięte pionową, dzie­ lącą całą płaszczyznę n a p o ł o w y . W d o l n e j części w i d ­ n i e j e koło — będzie t o k u l a z i e m s k a , n a której oprze s t o p y c e n t r a l n a postać B o g a . Ł u k i zaś zamkną w s o ­ bie dwanaście postaci rozłożonych symetrycznie, sześć z k a ż d e j s t r o n y o s i p i o n o w e j . Już n a w e t i c h g ł ó w i r a m i o n zostały n a s z k i c o w a n e . po zarysy Tu dopiero w i d z i m y , j a k J a n o s r a d z i s o b i e z konstrukcją zbioro­ wej sceny. Eksperymentowanie i dążenie d o d o s k o n a l e n i a w i ­ d z i m y r ó w n i e ż w sposobie p r a c . R z e ź b y pełne b y ł y zrobioną kom" wykończenia g o t o w y c h jedynie ze s t a r e g o gładzone noża. T o samo już „skrobacodnosi się do p i e r w s z y c h płaskorzeźb. Z czasem, p o w y k o ń c z e n i u , J a n o s zaczął zapuszczać powierzchnię pokostem, żółtawozłotą zwykle, co zapytany praktycznymi Ryc. 7. Józef Janos. Janosik. Płaskorzeźba 32 X 76,5 c m . 1953 r. w drzewie. czyniło ją o p o w ó d , tłumaczy — bo się surowe, jakby względami powierzchnia nie pokostowane n i e wykończone z a w s z e jeszcze z n a j d z i e w lśniącą. J a k go zapokostowana m n i e j się b r u d z i , b o d r z e w o płaskorzeźby i — wydaje a zresztą on s w e j rzeźbie coś d o p o p r a ­ w i e n i a ; choćby i r o k leżała, g d y ją z o b a c z y , m u s i t o duję o b e c n i e rzeźb w j e g o p r a c o w n i k i l k a zupełnie pełnych. W y c i ą g a pokazuje mówiąc: płaskorzeźby, to rzeźbienie kie telek „Jus roki je n a środek mi je sie het robił. izby, z dumą uprzykrzyły J u s mi na desce. T o tak ładnie nowych sie sie tu te to j e s p e i n a r s e i b a . " „ K i e l o piknę t e f i g u r k i . ' " rzeć. N a o s t a t n i k o n k u r s dał jednak rzeźby, b o j a k t w i e r d z i , „ t o lepi pasuje". również szereg r o z p o c z ę t y c h rzeźb same — obej­ płasko­ W domu ma płaskich. W o s t a t n i c h n i e m a l t y g o d n i a c h 1953 r o k u J a n o s d o ­ konał w i e l k i e j próby, która m o ż e s t a n i e się nowym o k r e s e m j e g o twórczości — rozpoczął p r a c ę n a d w i e l ­ k i m i k o m p o z y c j a m i . D o t ą d w s z y s t k i e j e g o rzeźby, z a ­ r ó w n o pełne, j a k i płaskie, przedstawiały 166 owo pojedyncze poprawić, a j a k zapokostuje, rzeźba jest już całkiem g o t o w a i n i e można j e j tykać, m a więc z nią spokój cniło przedstawia, d o d a j e odstępując n a k i l k a k r o k ó w , b y j e l e p i e j i i nie wraca do niej. Już w t e d y , g d y większość rzeźb p o k r y w a ł p o k o s t e m , spróbował innego e f e k t u — m i a n o w i c i e o p a l a n i a d r z e ­ w a . G d z i e się t e g o nauczył, n i e p o t r a f i l u b n i e c h c e powiedzieć. T e c h n i k ę tę s z y b k o j e d n a k zarzucił i dziś pozostała m u już t y l k o j e d n a płaskorzeźba o o p a l o n e j powierzchni. sie daje, wzion O swych na próbę, próbach mówi: ale to nie pasuje. ze to starodawne, wy­ ale to ani sie ta gościom nie podobało i n i e k u p o w a l i , a n i sie mnie L u d w i k Stasiak: Polska K r a k ó w 1912. 2 „Opaiou?ać-ek To sie tak plastyka nie podobo." średniowieczna. �Ryc. Ostatnio jedną 8. Józef Janos. Kopernik. Płaskorzeźba z płaskorzeźb, przedstawiającą b r a k a o k u l a c h , którą zgłosił n a k o n k u r s s t w a , zapuścił d l a p r ó b y karboliną, co dało efekt i tego n i e zamierza kolorystyczny. Ale że­ pamiątkar­ ciekawy konty­ nuować. szuka które by wszędzie, powstało „z głowy". Pomysłów g d z i e m u się t y l k o n a d a r z y s p o t k a n i a czegoś, co uważa za piękne. „Jak uwidzem, Czasem to se to zmirzom ( r y s o w a n i a ) , a jak nie ocami nadaje i biere sie, to okazja cosi takie sie do go nie wraca 1953 r. do d o m u z jakimś widzianym zapomnieć: „ J a k j u s n a r y s o w a n e , t o j u s n i тот chu, na ze zabocem. Mozę go zrobiem. rysunek i jus siedzieć Siedzi wiem, kiele jak śtyry easy, stra­ i pienć ale roków, ino poźrem robić." P e ł n ą dłonią c z e r p i e J a n o s p o m y s ł y z p o k a ź n e g o już w tej c h w i l i własnego dysponuje, to zdobytych czasopism, roboty robiem." Janos 100 cm. o b r a z e m w głowie i zaraz p o p o w r o c i e r y s u j e , b y nie zacym J a n o s n i e m a l n i e p o t r a f i pokazać wśród s w y c h dzieł żadnego, 66 X w drzewie. księgozbioru. L i t e r a t u r a , zbieranina przeróżnych, kalendarzy, jaką przypadkowo rycin, katalogów f i r m sprzedających d e w o c j o n a l i a , książek. N a j c e n n i e j ­ s z y m d l a n i e g o d z i e ł e m są „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h " . Stąd 3 N p . św. K i n g a , płaskorzeźba wisząca w j e g o i z b i e , j e s t kopią z p o l i c h r o m i i kościelnej w S z c z a w n i c y (jak sam m ó w i ) . Z o b a c z y ł t a m n a ścianie św. K i n g ę t a k piękną, że z a r a z pobiegł do s k l e p u po p a p i e r i ołówek prostu malowidło przekalkował ze ściany b i e r z e p o m y s ł y d o większości s w y c h rzeźb r e l i g i j n y c h . „Jedyn i po na papier. cłowiek mioł i pofolił mi sie — tok jom kupii. „ Ż y w o t y ś w i ę t y c h z d o d a t k i e m rozmyślań, m o d ł ó w r y c i n " . W a r s z a w a — W i m p e r k ( C z e c h y ) 1910. 3 i 167 �E j , to lo mnie ny lo ta ksionska to jes skarb — skarb okrop­ n i c z n e tło, a P i ł a t o w i Dziś najczęściej sięga d o d w u dzieł: „ R o c z n i k a K r a ­ zawsze o której m o w a dzieło t r a k t u j e Posiada wyżej. również liczne zeszyty „Polskiej S z t u k i L u ­ którą zresztą traktuje lekceważąco. 0 n i e j : „Jo z tego nie bierem nie mi przysyłajom, kupowoł, Jedynie ale „Żywoty wzorów, świętych" tego to Mówi byk nigdy тот." i katalogi z dewocjo­ n a l i a m i k u p u j e , resztę „ncmieśli goście z miasta", lub zebrał u sąsiadów w p o s t a c i luźnych k a r t e k z r e p r o ­ dukcjami nych obrazów czasopism: i rzeźb pochodzącymi „Przekroju", z „Gromady", przeróż­ „Przyja­ ciółki" i t d . prze­ róbka n i e w i e l e m a w s p ó l n e g o z o r y g i n a ł e m . J a n o s n i e k o w s k i e g o " , t. X i „Polskiej p l a s t y k i średniowiecznej", dowej", dodał koronę. P o s t a c i e t e p o ­ n a d t o zupełnie p r z e t w o r z y ł , t a k dalece, że j e g o mnie." więc k o p i u j e , częściej spotkane j a k o p u n k t wyjścia gdzieś obce d o własnej p o z y c j i , zaś p o s t a c i e n i e m a l z zasady kom­ noszą c h a r a k t e r w s p ó l n y w s z y s t k i m J a n o s o w y m t w o r o m i bez w z g l ę d u na t o , z j a k i c h , w j a k i m s t y l u i o j a k i m charakterze p i e r w o w z o r ó w w z i ę ł y początek, w s z y s t k i e są d o siebie w pewnym sensie podobne. G o t o w e już r y s u n k i a l b o wędrują czekają swej Ostatnio do s k r z y n i , gdzie k o l e i , a l b o użyte zostają Janos coraz częściej od razu. obywa się b e z s z k i ­ ców i r y s u j e w p r o s t n a desce. R y s u n e k z p a p i e r u o d b i j a p r z e z k a l k ę n a desce l i ­ Nawiązując do podniet a r t y s t y c z n y c h , j a k i e Janos powej. Potem widoczny już k o n t u r poprawia jeszcze c z e r p i e ze s p o t y k a n y c h o r y g i n a l n y c h dzieł m a l a r s k i c h o ł ó w k i e m , d o r y s o w u j e w m i a r ę p o t r z e b y jakieś szcze­ 1 r e p r o d u k c j i m a l o w i d e ł i rzeźb, p r z e ś l e d ź m y z k o l e i góły proces p o w s t a w a n i a dzieła. Pierwsze s t a d i u m tworzenia — to rysunek k o n t u r o ­ wy, wykonany Nie z a w s z e j e s t o n kopią, j a k n p . św. K i n g a , Janos przenosi ołówkiem na papier i wreszcie przystępuje do rzeźbienia. P r a c u j e n i e z w y k l e p r y m i t y w n y m i narzędziami, s p o ­ na papierze rysunek, pakunkowym. widziany noży. Najpierw rzeźbi postacie, wyrównuje końcu d o p i e r o t w a r z e , które uważa za n a j t r u d n i e j s z e . dajmy G o t o w ą płaskorzeźbę w y g ł a d z a „skrobackom", „Stacje". rzecz j e s t Zazwyczaj p r a c u j e J a n o s n a d k i l k o m a dziełami r ó w ­ nocześnie, przerzucając powstawania g i e j . G o t o w e już n a pozór r z e ź b y w i e l e barwne reprodukcje-pierwowzory, na i c h p o d s t a w i e n a papierze rysunki i wreszcie małe, wykonane gotowe już po czym gotowa. N a n i c h obserwować możemy wszystkie kolejne stadia rzeźby. L e ż ą b o w i e m p r z e d n a m i tło, n a często n a t o w książce, o d p o w i e d n i o go powiększając i p r z e ­ twarzając. B a r d z o c h a r a k t e r y s t y c z n e są j e g o r z ą d z o n y m i p r z e z s i e b i e s a m e g o , p r z e w a ż n i e ze s t a r y c h się o d j e d n e ] r o b o t y do jeszcze dru­ razy p o p r a w i a , uzupełnia, gładzi. Rozmowa toczy się n a t e m a t t e c h n i k i jego pracy płaskorzeźby. W e ź m y d l a p r z y k ł a d u „ S t a c j ę " p r z e d s t a ­ i w z w i ą z k u z t y m p a d a p y t a n i e , czy J a n o s n i e miał wiającą n i g d y u c z n i a . „Tutok „ S ą d P i ł a t a " . J a n o s z r e d u k o w a ł t u ilość p o ­ s t a c i , co m i a ł o m u ułatwić pracę, uprościł a r c h i t e k t o ­ powiada — a jo kcieliby mówię: ucyć — od­ do Zakopanego, tam sie chłopcy idźcie Ryc. 9. Józef Janos. Złożenie do Grobu. Płaskorzeźba w drzewie. 37 X 51 cm. Kościół w Rzepienniku rzeszowski). 1953 r. Ryc. 10. Józef Janos. Tajemnica różańca. Płaskorzeźba w drzewie. 38,5 X Kościóf w Rzepienniku (pow. rzeszowski). 1953 r . 168 (pow. 54 c m . �jes — I ze w z b u r z e n i e m : „Coby skoła rzeźbiarsko." ktokolwiek podrobil, okrzyku jesce dodaje ucem, to broń już ni mom Tematyka prac mié pernika, jednej z najbardziej u d a n y c h j e g o rzeźb k o n ­ Po t y m szczerym kursowych. Na jej odwrocie wypisany konfidencjonalnie: nijakik som, t o jakbyk minie Boze!" narzendzi, „Jo sie jo jesce w som ter­ Wyszedł rów, j e d y n y c h rzeźbiarskich Janosa on z dawnych do niedawna świątkarskich dostępnych m u w ó w c z a s m i własnej w s i , n i e m i a ł a n i o d w a g i , lizmu. Ale wystarczyła jedna Na wystawę sztuki ludowej zamówiono u niego podnieta rzeźbiarza postać tradycja­ ani nawet w y ł a m y w a ć się z pęt b y pchnąć z a i n t e r e s o w a n i a we­ tradycjona­ z zewnątrz, na nowe podhalańskiej Janosika. wzo­ dzieł s z t u k i , na k t ó r y c h m ó g ł się w z o r o w a ć . S k r ę p o w a n y wnętrznej p o t r z e b y w tory. r . 1951 Janos natych­ m i a s t podjął n o w ą t e m a t y k ę i dziś już k i l k u „Jano­ s i k ó w " p i e s z y c h , k o n n y c h i tańczących z a l u d n i a białą izbę, w której który podaję ortografii, a dalej w formie przechowuje najnowsze i najbardziej Koperniku gdzieś Koperniku sie u czyi ty wielki w Jakiej Poleto śkole Jak jeś ty zmos two J e pracze Koperniku drzieś wysoko tu tu tej naświecie Mikołaju na podkoł takie ludzi nie Potrafi na u drzie rzeźb o tematyce świeckiej powstała kto cie tego twoja była łeś Wysoko Patrzą Pew tu na u czyi głowa sząm nie śty Koperniku miał gdrzie i kto śtyry ta oczy kuźnia ze om nabrał te go żazu Nie two was halańskiego (grudzień 1953). T y m r a z e m J a n o s dał k o ­ Pew sie józ lekcję ani Mamy postaci t u więc z naszej historii Kopernika, Wita i historii Stwosza, Kościuszkę, M a t e j k ę . P r ó c z n i c h dał n a kilka innych rzeźb jeszcze r a z J a n o s i k a , f i l o z o f a — żebraka o kulach, m gdrzie nie śla du mie cie Prowadził czoś w tak dobze [Wi drzial turyj tyś poszed cy wrow S t a r a m się d o w i e d z i e ć , co w i e J a n o s o o d t w o r z o n y c h takgo je za chrto Koronacja M. R y c . 12. Józef Kościół B. Płaskorzeźba Janos. Chrystus w Rzepienniku pał wał kości obracił Jeś józ stego ci sie tamok świa ta mok nieprzykrzy ine życie odpowiec mi nato [Koniec * Koperniku, Koperniku, gdzieś uczył, się w ty voielki jakiej szkole poeto, tak przez s i e b i e p o s t a c i a c h . R o z m o w ę z a c z y n a m y o d K o ­ Ryc. 11. Józef Janos. r z e s z o w s k i ) . 1953 r , swoj Kle ma E f r y n a , św. J e r z e g o n a i in. takie Mondra sząm wybitnych ke [studne tu spo czy koniu tu czerpał źródła boko Ponad nig drzieś i gdrzie konkurs bardzo [rozum grupa Mickiewicza, tak [glym w związku z o s t a t n i m k o n k u r s e m pamiątkarstwa p o d ­ kultury. ołówkiem autentycznej poprawnej: u d a n e dzieła. Nowa jest z zachowaniem ucyl?" kogo była n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n a . N i e t r u d n o to w y t ł u ­ maczyć. „wiersz", bardzo [głęboko? w drzewie. 38,5 X 54 cm. Kościół w Rzepienniku w świątyni. Płaskorzeźba w drzewie 38,5 X (pow. rzeszowski). 1953 r. 54 (pow. cm. 169 �Ryc. 13. Józef Jakeś Janos. Konny się ty wzniósł Twoje prace wysoko tutaj tu na świecie, Koperniku Mikołaju, gdzieś Janosik. napotkał nikt gdzieś takie 1951 r. ponad ludzi? tu nie czerpał źródła, Ryc. potrafi! są takie cię Twoja tego tu głowa pewnieś ty nauczył była miał mądra, cztery Nie wiem, 10 l a t zaczął „ t e r m i n " w Norymberdze, dziełem coś tak ta kuźnia, w której tego żaru, (żeś) tak go się już w proch dobrze tyś swój kości klepał, zahartował? i gdzie tu spo- obrócił, ani już z tego świata, tam ma. jest inne [życie Czy ci się tam nie przykrzy? Odpowiedz [na wiełka czytując „czy stoi, stuka toto a świat zbadać" swój w i e r s z ci sie tamok bez jego dowiedział ze świat stoi, Janos dodaje: 170 Stamtąd ze słońce dzie myśleli, n i m , że Reprodukcje się w roboty sie obraca, a słońce „Zaśnięcie odpowiec nie przyksy? bo jego robote, co papir ;o W i t S t w o s z . J a n o s warsztacie jest Ołtarz z ale Ołtarza kieby tak umioł tego 0 nim — Mariackiego. się gładkością o b l i c z a M a r i i , j e j wiersze w rzeźbie Wita Stwos pisoł — ale un kupa wirsyl — t o b y dopiro był potrafił pisem, do wirsyki — a j o тот bidny n a pociechę S t w o s z o w i : bo worce rzeźby go — — „Ej, ta nie Skoda, ze było!" — „Ale jo ta usanować." przedstawiającej Stwosza wziął J a n o s ze s w e j „ P o l s k i e j p l a s t y k i ś r e d n i o w i e c z n e j " . N a s. 159 z n a j d u j e się f o t o g r a f i a Stwosz. F r a g m e n t Janos odczytał rzeźby: widocznie rzeźby p o d p i s a n a : Sędzia i m ó w i : „Mój na to" ku sie patrzy Wita Stwos ku ludziom" t y l k o początek taki „Wit niesprawiedliwy". 1 uważa ją za p o r t r e t S t w o s z a . W s k a z u j e су mu cte- w znajdują Kolowcy za t o S t w o s z przecież n i e pisał w i e r s z y ! dodaje była mając Mariacki. b i e n i e m o j e g o k u n s z c i e , napisał d w a długie czym to. że rzeźbiarskim włosami, układem szat. O d z y w a się z p e ł n y m u w i e l ­ wincy tys musiało rzeźbie trzymo rzeźbiarzem, Boskiej" Ogląda ją i z a c h w y c a słowa: mi wielkim jego Matki po — mówi z uznaniem. O d ­ un ta то jakom rzeźbiar- niektórych rzeźb W i t a S t w o s z a mi gazecie To że Kieby a pinoi l u ­ sie obraca. był pisoł. Kopernik o K o p e r n i k u — ostatnie nie przykrzy? „Cy w się, że rynce j e g o książkach. M a też f o t o g r a f i ę Pomysł o nim". „zbadał o nie J a n o s p o ż y c z y ł ze szkoły książką, g d z i e czytał o K o ­ cylali D r u g a w y b i t n i e u d a n a postać — Koniec. p e r n i k u — a p o z a t y m sąsiedzi „coś tam 1951 r. n a jego o n i m . W i e , że s a m m u n i e d o r ó w n u j e śladu [nie Poszedłeś a w drugi wysoko, patrzyłeś [czywasz, pewnieś tyn świat, wie oczy, są twoje mirzoł prowadził? cię gdzie gdzie śnimi i [rozum że on nabrał co K o p e r n i k czerpałeś)? [widział. Koperniku, pytanie, (z których kto w drzewie. t a k robić — j a k o i m i e ciesy Na moje ka." Płaskorzeźba pergaminowy." [studnie Kto syć, co umioł Janos. t r z y m a w rękach — d o w i a d u j ę się: „...Narzyndzia, naukę? gdzie 14. Józef jako objaśnienia n a ilustrację i tyn, — bo m a twarz ino mój zwróconą widzowi. Na wiersz: odwrocie płaskorzeźby Janos wypisał krótki �Wito Stwoszu patrzys po świat rakach nik słynny na ci mas nie dziwnie krzyże odejmie. Bo Janos wyrzeźbił na m a n k i e t a c h Stwosza Zapytany, przecie ludzi trza jakoś oznacyć, — i tak mi wpadło kawak krzyże. d l a c z e g o t a k zrobił, o d p o w i a d a : coby sie do głowy „Takiego różnił krzyże od inyk mu po ryn- wyrobić." I n n e p o s t a c i e są już m n i e j c i e k a w e . O M i c k i e w i c z u w i e J a n o s t y l k o t y l e , że b y ł poetą. P o d o b i z n ę j e g o o d ­ robił z f o t o g r a f i i p o m n i k a M i c k i e w i c z a w Warszawie, jaką znalazł w t y g o d n i k u „ G r o m a d a " (z 29.1.1950). „O Kościusku dzioł. Somek jego tyzek wiedzioł, na to przysed, pomniki, to wiem, na ksionskak cóbyk go go rzeźbił. ze to musi wi- Widzem być jakisi zasłużony cłowiek." O M a t e j c e m ó w i : „ M a t e j k o —• g d z i e s i k e k gro na ksionsce. Nie bocem, kiek go nadyboł. widziol To był ma- lorz." C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p o s t a c i e , o k t ó r y c h dużo w i e i do których p r z e j a w i a e m o c j o n a l n y stosunek, w y ­ rzeźbił ze z n a c z n i e pernika i Kościuszki większym Stwosza. wyczuciem — N a t o m i a s t rzeźby jak Ko­ Mickiewicza, i Matejki, prawie m u nie znanych i zu­ pełnie obojętnych, są słabe, bez życia. Teraz Janos wyrzeźbić w myśli n a d n o w y m i p r o j e k t a m i . Chce drzewie pas b a c o w s k i . Sądzi, że t o p o ­ w i n n o być b a r d z o Chciałby Był w roku „Таток wyrzeźbić Kostkę Napierskiego. 1951 n a uroczystościach w o Kostce pami trzymoł. dzem go. Kiebyk jakosi Ryc. piękne. również slysoł, Nie wiem ino ze un ze ślakty ino, jak widzioł, Czorsztynie. był, a z go zrobić, jakim 15. Józef Janos. Madonna. Płaskorzeźba w drzewie. 39 X 77 c m . 1938 r. chło­ bo nie był, tobyk wi­ go jus ukombinował." Bardzo ciekawy jest stosunek Janosa do własnych rzeźb. P o s i a d a o n w ś r ó d n i c h w y r a ź n e s y m p a t i e , r z e ź ­ b y , które uważa za szczególnie piękne i d o szczególnie się p r z y w i ą z a ł . T a k i c h n i e chce trzyma je w białej izbie których sprzedać, i często ogląda. Niektóre z n i c h r o b i w k i l k u e g z e m p l a r z a c h . Jeśli, znęcony s o ­ witą zapłatą, s p r z e d a któreś z u l u b i o n y c h dzieł, t a k i n t e n s y w n i e tęskni za n i m , że n i e r z a d k o d e c y d u j e się na p o n o w n e w y r z e ź b i e n i e t e j s a m e j r z e c z y , b y j e d n a k mieć ją z n ó w b l i s k o s i e b i e (co p r z y c h o d z i m u łatwo, gdyż p r z e c h o w u j e p i e r w o w z o r y r y s u n k o w e ) — t a k było ze św. K i n g ą ze Szczawnicy i ze „Stacjami", które w t e j c h w i l i r o b i już p o r a z t r z e c i . J e s t rzeczą charakterystyczną, że rzeźby J a n o s a z n a ­ leźć można w k a p l i c z k a c h i u n i e g o w d o m u . A n i j e d ­ n a z n i c h n i e znalazła się w i z b i e któregoś z k a ń c ó w Dębna. J e s t t o t y m c i e k a w s z e , miesz­ że j a k k o l w i e k z początku wieś odnosiła się d o n i e g o z l e k c e w a ż e n i e m , dziś, g d y w i d z ą j e g o popularność wśród cych turystów, a przede przybywają­ w s z y s t k i m pieniądze, które b i e r z e za s w e p r a c e , zaczynają z u z n a n i e m patrzeć n a j e g o twórczość. Z a m a w i a j ą u n i e g o „domki"-kapliczki, świątki, rzeźbione k r z y ż e n a c m e n t a r z , sprzęty d o k o ś ­ cioła, jednakże n i e chcą mieć T ł u m a c z y l i m i , że „ t o nie pasuje w kościele abo w kapličce u siebie trzymać jego toto rzeźb. w to hej, ale nie w izbie; chałupie". Z j a w i s k o t o n i e j e s t w y j ą t k o w e . Dotąd n a c a ł y m P o d ­ halu n i e spotkałam świątka trzymanego M ó g ł o n stać w k a p l i c z c e z a w i e s z o n e j w domu. n a zewnętrznej ścianie chałupy, a l e n i g d y w e w n ą t r z i z b y — w izbie Ryc. 16. Józef Janos. Św. Hieronim. w drzewie. 24 X 58 c m . Kościół w (pow. rzeszowski). Płaskorzeźba Rzepienniku 171 �„Casamek ni móg to pisanie. A ino zaconek, dzień przysel, spać a jo abo jesce ogarniały go „pokusy" na czytania dodaje: co to bede belstwo mnie z wierszy Kiedy trzeba go ulegnie papier za nos" („bo pisem pomysł w i e r s z a go pote ros nie „Jakby na papierze napisol — w pomału go tyn ogień. zdajem To tak ros i zdajem, to pisanie, — — jo To som mi „ J o som sobie dowierzujem korzyść Wszystkie z tego wiem, to mi jako to letko idzie chwile zwątpienia. — m ó w i — cy to bę­ pisania." swe wiersze — a jest i c h chyba setka — przechowuje obok jak dongiem Podobnie jednak, j a k w twór­ jak pociong." jaka to sie wybucho nie idzie, i t u m a Janos dzie drugi rzeźby to samo czości p l a s t y c z n e j , nie napisol l i s t p i s e m , jednym i jest — i dodaje: idzie? razie nie jest?" wirsyk jako — tam­ to ja by go jus to tak przychodzi; o m u do g ł o w y , O s a m y m t w o r z e n i u m ó w i J a n o s : „Do tak dja­ tłumaczy przeciwnym jo zgubił, — сети ej po i myśleć wpadnie utrwalić, trakcie — i ołówek i jus ni mogem zapomnieniu. (w na mnie biere co r y c h l e j abo gdy m ó w i o t y m : „Gdy wtedy sie do roboty tym"). przysto — jus i pokusy „cose przychodzi wodzem tak i pisem Pisał też w t e d y , pisoł." djabelstwo robił?"), zajmujem to mi — z w ą t p i e n i a w wartość w ł a s ­ n y c h rzeźb. W j e d n y m przychodzi co ine, to jus pisem z górą J a n o s w k u f e r k u w białej izbie, i n n y c h s k a r b ó w — r u l o n ó w rysunków, p o k o s t u , oleju lnianego, „glaspapieru" i i n . Po tej dygresji wróćmy z kolei przypatrzmy Ryc. 17. Józef Janos. Chrystus. Wys. 45 cm. Rozpiętość stycznej Rzeźba w drzewie. ramion 31 cm. jednak do plastyki i tu się, j a k p r o c e s twórczości przedstawia się z p u n k t u widzenia arty­ przeżyć twórcy. J a n o s l u b i swą pracę. „ T o jus je praca nijso, ni mo przyjemnijsy i takie sklepotve rzecy. rzecy Som rzeźbiom, najprzyjem- tacy, ale mie co kasetki to jes zero." A l e n i e t y l k o ją l u b i — t r a k t u j e ją j a k o posłannictwo, trzyma się rzadko i t o zawsze f a b r y c z n e j Dla tylko uzyskania niezbędne jest obrazy, ostatnio pełnego obrazu przedstawienie zaś i f i g u r k i , ale produkcji. w osobowości jeszcze Janosa jednej gałęzi j e g o twórczości, a m i a n o w i c i e twórczości l i t e r a c k i e j — bo J a n o s t w o r z y Zaczął pisać poezje. dopiero r. 1947. N a wielkich, po­ pokry­ t y c h tłustymi p l a m a m i , n a k a w a ł k a c h k a r t o n u , pudeł wypisane tekturowych — wielkimi literami autor nazywa. Tematyka odczytujemy „wiersze", wierz­ mozolnie j a k je sam i c h j e s t dosyć b o g a t a . Wiele daje pełny J a k k o l w i e k d l a w s z y s t k i c h n i e m a l s w o i c h pomysłów daję interpretację praktyczną — b o „drogie", opłaca się", bo „ t o więcej nie pozostawiające czasu każe m u przekładać n i e j a k o świat s w y c h doznań n a j ę z y k c o ­ dziennej praktyczności, a w y ś m i e w a n e p r z e z o t o c z e n i e z a m i ł o w a n i e d o n i e znajdującego sowania czy praktycznego zajęcia tłumaczy j e g o opłacalnością. jednakże posłuchać pewnych jego bądź u t r w a l o n e zostały w n i e u d o l n y c h , a l e budzą w wierszem czy śpiew ptaków a u t o r z e . Są w i e r s z e o T a t r a c h , o J a n o s i k u , spisana legenda o powstaniu Dębnie, ale większość w i e r s z o w a n y c h kościółka w utworów obra­ ca się w o k ó ł z a g a d n i e n i a n a j b a r d z i e j d l a J a n o s a pasjo­ nującego sowanym — jego „artyzmu". słowem, gdzieś T y m uniwersalnie zasłyszanym, a nie a w ogóle w s z y s t k o , „wierszach". m u się w Przytoczę co się ze sztuką i t a l e n t e m wiąże. tutaj Jo sie bardzo casem mocni rzezbiarke — wiedzieli." nie tu jesce wiem, jako to worn piórem, pedzieć, Wola tempego moja jest goronca, pali sie jakby plomie[niem. Jo by chciol przejść przez tyn artyzm [dać, skryty jest przed i i ma­ Gdy bylo wtedy przychodzi biere na mnie papier ludźmi — j o by djabelstwo i ołówek i mój umysł jest zajenty, go nigdy tu odkryć. pokusy, i djabelstwo [dzem cobyście Tyn wybi- wydostać, [ c h c i o l go zeby z i m o w e i pisze n i e r a z aż d o r a n a . jeden [umysłu. ze te P o pióro, a ściślej p o o ł ó w e k — sięga o n w długie w i e c z o r y 172 sie tak widzi, piecentujem szczerych całości zem jest myncem, T w ó r c z o ś ć lileracką t r a k t u j e J a n o s j a k o dopełnienie jom w rozmowy, z najbardziej t y p o w y c h o „artyzmie": który twórczości r z e ź b i a r s k i e j : „Mi trakcie róż­ n y c h k o n t e k s t a c h oznacza u niego raz t a l e n t , raz s z t u ­ kę, wyrywają sto­ bardzo d l a n i e g o zrozumiałym, określa pojęcie, które w jego bądź zasto­ Wystar­ wypowiedzi, jakie las, r z e k a „nie i ciężkie życie chłopskie, na sentymenty, które roku, bo w istocie jest o n kupują", z n i c h mówi o przyrodzie, o nastrojach i refleksjach, różne p o r y wyraz wierszach. p r a w d z i w y m artystą. T w a r d e w strzępionych a r k u s z a c h p a p i e r u p a k u n k o w e g o , chach s w ó j o b o w i ą z e k i c e l życia, c z e m u on woza nos. tu nie [próżnuje, �pracuje Jo on jakby tu pisem, motor, te usługi jo sie myncem, tu oddaje. a nie kcem na [cie Šwientyk ludzi djabeł kusił, świe- próżnować. a mnie by tys po- [darował? Na mnie djabeł robi sidła i on sie tu na mnie [wścieka, ze jo świontki Lud tu wyrabiam na świecie kiedy figurki kolo O artyzmie! i satanowi ublizom. a djabeł dopiro co [powi, mi zazdrości, dróg tak ładnie o artyzmie! tyś jest robiem? tutej taki [tempy! trudno ciebie tutej pojone i wprowadzić cie do [pracy. Ty, artyimie, wejdź do głowy, tu do mojej, [sprawie żebym wszystko tu potrafił i wyrobił cuda [z Kiedy ku mnie djabeł przydzie w Bożej, drzewa. i zacyna mie tu [kusić, wtedy bierem papier i pisem słowa boskie kusa Ty artyimie, mój ty bracie, jo i zaroz cie kocham ser­ cem co byś kcioł, to bym ci wszystko matki, doł, żebyś [ino (W trakcie czytania dodaje: po­ zniknie. „nawet mie naucył. te chałupę — po c z y m z o b a w ą w głosie: — to ino tak we figlak dom... —• a p o z a s t a n o w i e n i u : — ale to troche cobyk i chałupę Ty o tobie se ty mie do mnie prowadzis świat ulubił mało tu kces towa- jak po i nauki sceblak, mi udzielas, jakby tutej po [grabinie, ci za to Najchętniej sem w dnie Adam i Ewa. drzewie. Płaskorzeźba J a k k o l w i e k J a n o s j e s t najgłębiej p r z e k o n a n y o s w o ­ wi, i ze mnom sie tu uśmichas mie serdecne Janos. w prawda, [rzysyć. Ty 18. Józef doł.") artyzmie, tylkoś Ryc. ga­ dzienki! p r a c u j e Janos w letnie wychodzi i m w i e l k i m t a l e n c i e i n i e t y l k o z dziecinną w o k u j e , t o j e d n a k m i e w a c h w i l e z w ą t p i e ń . „Jo myślem lem, — cy to warte ze warte, rozum ciszy W i spokoju. Cza­ ze s w y m a case, rzeźbach. I d o d a j e : 4 „warsztatem" radością słucha p o c h w a ł s w y c h dzieł, a l e w r ę c z p o c h w a ł y p r o ­ co, cy nie warte? ze nie warte" „Jo przekopyrtuje case z trakcie rozmowy jak Case tak se to myś- — mówi o swoich zgupiany, bo mi sie tego." pada z naszej strony pytanie, czy J a n o s myśli czasem o t y m , że p e w n e g o d n i a j e g o p r z e d d o m , n a słońce, a l e r o b i t o r z a d k o i niechętnie, „ a r t y z m " m o ż e go opuścić, że już n i e p o t r a f i t a k r z e ź ­ bo bić j a k t e r a z ? wieś jest gęsto a „ l e p i sie robi, trzyć kie skradłi; idzie ftej robota." nikogo ludzi zawsze — bo tak nima jus cłowiek jest Na co ino rozprosony, nako zygar seleści w wtedy robi. Mom telo „Kozdy zocente, i drugie niej, w t o k u rozmowy, to robiem." wyrywa twórczej, bo „jak ( z m a r t w i e n i e ) , t o j u s amen тот dobrze dzień mi m u się sie se jedno jed­ odłozem, A l e w chwilę póź­ m u się z d a n i e , jakom po rzeźbieniu, „Nie wiem, ny. Ino byk Po Rzeźbiarz chwili jakbyk zył byk sie zapar nie set, z ludziami Na razie jednak milknie, wyraźnie milczenia mówi bez tego, w izbie z byłbyk skonster­ przejęciem: het zgupia­ i tak byk siedział. Nika byk nie gadoł, ino byk tak twórczość Janosa nie które do śturbacyjom bo mi nerwy skocom". o d d a j e się o n u m i ł o w a n e j „rzeźbiarce". w twórczości nie pasją Dużą podnietą wartości j e g o dzieł są d l a niego k o n k u r s y i w y s t a w y , w których bierze udział, z a i n t e r e s o w a n i e się n i m M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i (z dumą p o k a z u j e otrzymane stamtąd l i s t y ) i w r e s z ­ cie z a k u p j e g o p r a c p r z e z i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e . U z y s ­ kana tą drogą większą pewność swobodę w siebie pozwala szukaniu nowych Janosowi na dróg, t y m r a ­ z e m ( j a k t e m a t y k a świecka c z y duże k o m p o z y c j e loosobowe) * Wiersz dyktował m i Janos. Pisałam fonetycznie, a n i e k o n s e k w e n c j e g w a r o w e w y n i k a j ą z tego, że J a ­ nos m i e s z a j ę z y k l i t e r a c k i z g w a r ą 'podhalańską i n a ­ w e t t e s a m e w y r a z y za k a ż d y m r a z e m w y m a w i a i n a ­ czej, zwłaszcza w w i e r s z a c h , r z a d z i e j w m o w i e p o ­ tocznej. i afirmacją zył." tylko słabnie, ale w p r o s t p r z e c i w n i e , z c o r a z większą świadczy, że j e d n a k n i e z a w s z e j e s t d y s p o n o w a n y pracy nowany. nawet izbie". p y t a n i e , czy z a w s z e j e d n a k o w o mi sie nudzi, dłu­ G d y dużo rzeźbi, s t a j e się u c z u l o n y pracuje, Janos odpowiada: jak pa­ pore na w s z e l k i e odgłosy, że „case to jus ni mogem słuchać, dużo, trza — j u s i tak mi chłopcy to tu, to tam tek nie zabudowana, wie­ szczęśliwych. Fotografie wykonali: Stefan Deptuszewski — ryc. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, U, 12, 15, 16, 17, 19. Wiesław Tomaszkiewicz — r y c . 2, 13, 14, 18. CAF-Wcmer — ryc. 1. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccfd2d0592623abc124e0ef2254995e9.pdf 85d99df45e6bdf602d06daf7dba8d479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:540 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:493 Title A name given to the resource Etnobotanika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA ETNOBOTANIKA E t n o b o t a n i k a jest nową gałęzią wiedzy, która m i m o swego krótkie­ go istnienia bardzo rozwinęła się na zachodzie E u r o p y , a zwłaszcza w k r a j a c h anglosaskich E u r o p y i A m e r y k i . U nas natomiast wciąż jesz­ cze nie wywalczyła sobie p r a w a o b y w a t e l s t w a . Dlatego też w y d a j e się celowe omówienie głównych zasad tego działu h i s t o r i i k u l t u r y m a t e ­ r i a l n e j , na marginesie d w u prac z tego zakresu — jednej pióra ame­ rykańskiej a u t o r k i M a r g a r e t A . T o w l e , p t . The ethnobotany of prc-columbian Peru , d r u g i e j w y d a n e j ostatnio w Polsce, pióra M a r i i Henslow e j , p t . Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego . 1 2 Zgodnie ze zdaniem wyrażonym przez M . T o w l e w e wstępie do wyżej w y m i e n i o n e j książki t e r m i n e m „etnobotanika" określa się d y ­ scyplinę, której p r z e d m i o t e m są studia n a d stosunkiem człowieka do świata roślin, bez ograniczeń w czasie i bez ograniczania się do jakiegoś konkretnego stopnia r o z w o j u k u l t u r y . P r z e d m i o t e m s t u d i u m etnobotanicznego może więc być zarówno jakaś archeologiczna k u l t u r a n e o l i ­ tyczna, j a k współczesne p r y m i t y w n e plemię dorzecza A m a z o n k i , czy też współczesna g r u p a ludności c y w i l i z o w a n e j E u r o p y . O d s t r o n y b o ­ t a n i k i p r z e d m i o t e m takiego s t u d i u m stają się wszystkie rośliny, które w j a k i k o l w i e k sposób są użytkowane przez człowieka — a więc zarów­ no rośliny u p r a w n e , j a k i dziko rosnące, używane do k o n s u m p c j i spo­ żywczej, do celów przemysłowych, w lecznictwie, w m a g i i , jako budulec, d r e w n o na w y r o b y i t d . Praca etnobotaniczna, zdaniem Towle, p o w i n n a zawierać wszystkie możliwe do zgromadzenia wiadomości o pochodzeniu, h i s t o r i i , rozprze­ strzenieniu i sposobie użytkowania d z i k i c h i u d o m o w i o n y c h roślin oraz o i c h dostosowaniu przez człowieka do jego otoczenia. P r z y t y m etnoboM. A. T o w l e , ss. 180, t a b l . X V . 1 2 wum The ethnobotany of pre-celumbian M . H e n s l o w a , Rośliny dziko rosnące w kulturze E t n o g r a f i c z n e " , n r 25, W r o c ł a w 1962, ss. 90 + V . Peru, ludu New Y o r k 1961, polskiego, „Archi­ �208 ANNA KOWALSKA-LEWICKA t a n i k a korzysta z w s z e l k i c h dostępnych źródeł, a więc z resztek roślin o d k r y w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h archeologicznych, z k r o n i k pisanych i starej i k o n o g r a f i i , z istniejącej l i t e r a t u r y etnologicznej, z badań tere­ n o w y c h n a d współczesną uprawą, z b i e r a c t w e m i użytkowaniem roślin i oczywiście z l i t e r a t u r y i materiałów botanicznych. E t n o b o t a n i k m u s i więc być równocześnie archeologiem, h i s t o r y k i e m , etnografem i b o t a ­ nikiem. D l a zobrazowania, o c z y m właściwie t r a k t u j e praca etnobotaniczna, słuszne wydaje się sięgnąć chociażby do jednej t y p o w e j książki z tego zakresu. D o tego celu zostało w y b r a n e s t u d i u m M . T o w l e jako klasycz­ ne, pełne i wyczerpujące. W t y m w y p a d k u f a k t , że a u t o r k a zajmuje się obszarem i k u l t u r a m i odległymi o d naszych terenów eksploatacji n a u ­ k o w e j , nie jest i s t o t n y , chodzi n a m b o w i e m głównie o sposób ujęcia samego zagadnienia i konstrukcję pracy. Jak wskazuje tytuł, praca poświęcona jest r e g i o n o w i C e n t r a l n y c h Andów, j e d n e m u ze światowych centrów (wedle przyjętej ogólnie t e o r i i Wawiłowa) u d o m o w i e n i a roślin, gdzie u p r a w a roślin znana jest od o k . 2 tysięcy l a t . T e r e n t e n , do początków X V I w., wchodził w skład" i m p e r i u m inkaskiego, co więcej, stanowił jego c e n t r u m . T a m b o w i e m narodziło się państwo i k u l t u r a Inków, t a m znajdowała się później jego stolica, t a m wreszcie kwitły poprzedzające je wysokie cywilizacje gór i wybrzeża. C e n t r a l n e A n d y są też j e d n y m z najlepiej znanych archeologicznie rejonów A m e r y k i . Prócz mnogości r u i n i obiektów r u ­ c h o m y c h z czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h , j a k ceramika, t k a n i n y , biżu­ t e r i a i t d . , zapełniających liczne muzea na całym świecie, znaleziono t a m także olbrzymią ilość szczątków roślinnych. Dość powiedzieć, że same t y l k o z b i o r y C o l u m b i a U n i v e r s i t y w U S A mają o k . 2200 obiektów roślin u p r a w n y c h i dziko rosnących, znalezionych w w y k o p a l i s k a c h na wybrzeżu peruwiańskim, gdzie w suchych piaskach p u s t y n i dosko­ nale przechowały się wszelkie materiały organiczne. Już w t y t u l e a u t o r k a zaznacza, że ogranicza się do czasów p r z e d ­ k o l u m b i j s k i c h , unikając w t e n sposób opisu szeregu roślin sprowadzo­ n y c h do A m e r y k i po konkwiście. N i e m n i e j w t r a k c i e pracy pełną dłonią czerpie z współczesnych badań etnograficznych. K o r z y s t a z n i c h zwłasz­ cza p r z y opisie sposobu u p r a w y roślin i sposobu przyrządzania p o t r a w , do czego n i e zawsze zachowały się materiały archeologiczne i h i s t o ­ ryczne. P r z y j r z y j m y się teraz układowi pracy. Właściwą część etnobotanicz­ na poprzedza wstęp, gdzie w sposób bardzo zwięzły, ale równocześnie wyczerpujący, a u t o r k a o m a w i a środowisko geograficzne — strefy geo­ graficzne P e r u , i c h ukształtowanie i k l i m a t . Następnie zajmuje się środowiskiem k u l t u r o w y m i daje krótki r y s h i s t o r i i rozwijających się �ÉTNOBOTANIKA 209 t a m k u l t u r , o m a w i a p r o b l e m chronologii, ilustrując go przejrzystą t a ­ blicą chronologiczną. N a zakończenie daje k r y t y c z n y przegląd źródeł, na których oparła swoją pracę i relacjonuje m e t o d y , j a k i m i się posługi­ wała. Po t y m wstępie a u t o r k a przechodzi do właściwej, pierwszej części pracy, do e t n o b o t a n i k i p r e k o l u m b i j s k i e g o P e r u . T u t a j , na osiemdziesię­ c i u k i l k u stronach (a więc t a część zajmuje 50% całej książki) o m a w i a szczegółowo wszystkie rośliny, o których wiadomo, że były użytkowane przez człowieka w p r z e d k o l u m b i j s k i m P e r u . Za k r y t e r i u m podziału służy j e j systematyka botaniczna. W obrębie tego działu schemat opracowania każdej rośliny jes.t zawsze t a k i sam. Pod nazwą danego r o d z a j u m a m y bardzo zwięzłą jego charakterystykę — j a k przedstawia się na całym świecie (dla przykładu zwięzłości wykładu a u t o r k i : rodzaj Solanum, do którego należy wiele znanych n a m roślin, n p . ziemniak, p o m i d o r y , tytoń i t d . , zajmuje t u Ö wierszy). Następnie m a m y omówienie danego r o d z a j u w A m e r y c e , a później w s a m y m Peru, z wyszczególnieniem, jakie jego 'gatunki t a m występują. Teraz przystępuje a u t o r k a do omówienia kolejno poszczególnych gatunków, o których wiadomo, że były przez człowieka użytkowane, podając: 1. Nazwę łacińską, nazwy miejscowe w językach indiańskich i hisz­ pańskim oraz tłumaczenie t e j nazwy na angielski, w którym pisana jest książka. 2. Opis botaniczny rośliny ze szczególnym naciskiem na j e j wygląd zewnętrzny i z podaniem, j a k i e j e j części służą człowiekowi. 3. Czy to roślina rodzima w P e r u — jeśli t a k , to k i e d y , gdzie i z j a ­ k i e j d z i k i e j f o r m y została udomowiona; jeśli została do P e r u p r z y n i e ­ siona, to skąd. 4. Rozpowszechnienie danej rośliny i sposób rozmnażania. 5. Szczegółowe omówienie w s z y s t k i c h istniejących śladów archeolo­ g i c z n y c h danej rośliny: znalezisk j e j szczątków i j e j wyobrażeń (na t y m terenie istnieją liczne wyobrażenia roślin w ceramice) oraz prze­ kazów k r o n i k a r z y z p i e r w s z y c h l a t po konkwiście. 6. U p r a w a rośliny: na j a k i e j wysokości, sposób u p r a w y i t d . 7. Sposób k o n s e r w o w a n i a i p o t r a w y p r z y g o t o w y w a n e z t e j rośliny względnie inne j e j użytkowanie, n p . w przemysłach l u d o w y c h , w m a g i i , lecznictwie, jako ozdoby i t d . 8. Omówienie poszczególnych o d m i a n . 9. Szeroko omówiony p r o b l e m u d o m o w i e n i a (który był już zasygna­ l i z o w a n y w § 3). 14 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �210 ANNA KOWALSKA-LE WICKA Rzecz prosta, że p r z y o m a w i a n i u roślin dziko rosnących opis n i e uwzględnia i c h u p r a w y i u d o m o w i e n i a i że nie wszędzie materiał p o ­ zwala na równie pełne, encyklopedyczne p o t r a k t o w a n i e danego ga­ tunku. T e n przegląd roślin użytkowanych w układzie s y s t e m a t y k i b o t a ­ nicznej z a m y k a p a r u s t r o n n i c o w y wykaz roślin uszeregowany wedle ich przeznaczenia w k u l t u r z e indiańskiej. M a m y t u 3 g r u p y : 1) rośliny spożywane jako p o k a r m , 2) rośliny przemysłowe, 3) rośliny leczniczo-magiczne. W obrębie g r u p y 1 są: napoje, p r z y p r a w y , owoce, ziarna, rośliny strączkowe, korzenie i b u l w y . W g r u p i e 2 są: b a r w n i k i , g a r b n i ­ k i , rośliny włókniste, owoce, z których r o b i się naczynia, nasiona, z któ­ r y c h r o b i się p a c i o r k i , d r e w n o na w y r o b y i wreszcie — różne. Pod każdym z t y c h tytułów podano t y l k o n a z w y łacińskie roślin, szczegóły 0 n i c h można b o w i e m znaleźć w rozdziale p o p r z e d n i m . D r u g a część pracy, już m n i e j obszerna, to etnobotanika ujęta w t e r ­ m i n a c h chronologii k u l t u r o w e j . Poza epoką przedrolniczą, która p o ­ t r a k t o w a n a jest łącznie d l a całego P e r u (zapewne dlatego, że z tego czasu nie m a m y znalezisk szczątków roślinnych), a u t o r k a przyjęła podział t e j części pracy na rozdziały, wedle k r a i n geograficznych, które pokrywają się na t y m terenie z p r o w i n c j a m i k u l t u r o w y m i . M a m y t a m więc 4 rozdziały: wybrzeże P a c y f i k u północne, centralne, południowe 1 krainę gór. W obrębie każdego z n i c h obowiązuje układ chronologicz­ n y . Ta część p r a c y i n f o r m u j e nas, w j a k i m czasie w każdym z t y c h regionów pojawiały się jakie rośliny i co w i e m y o i c h użytkowaniu. Całość pracy z a m y k a podsumowanie, gdzie a u t o r k a raz jeszcze, już zupełnie syntetycznie, o m a w i a p r o b l e m użytkowania roślin w przedkol u m b i j s k i m P e r u , ujmując zagadnienie chronologicznie, ale ogólnie dla całego P e r u . Dzięki t a k i e m u ujęciu uzyskuje ona t r z y p r z e k r o j e — t r z y spojrzenia na to samo zagadnienie. W części pierwszej jest to spojrze­ nie botaniczne, w części d r u g i e j rośliny użytkowe ujęto geograficznie wedle p r o w i n c j i k u l t u r o w y c h , w p o d s u m o w a n i u zaś chronologicznie. Pracę uzupełnia bogaty dział i l u s t r a c y j n y : r y s u n k i roślin i zdjęcia f o ­ tograficzne c e r a m i k i peruwiańskiej przedstawiające różne części roślin użytkowych, zwłaszcza i c h b u l w y i owoce jadalne. Uzupełnieniem ca­ łości jest b i b l i o g r a f i a i indeks nazw roślin, k u l t u r i miejscowości. Praca T o w l e poza t y m , że dzięki sposobowi ujęcia zagadnienia i swej k o n s t r u k c j i może n a m posłużyć za przykład p r a c y etnobotanicznej, m a jeszcze t e n w a l o r , że opracowana jest n i e z w y k l e starannie i wyczerpująco. A u t o r k a starała się dotrzeć do w s z y s t k i c h istniejących zbiorów archeologicznych, wykorzystać dostępne źródła historyczne i etnograficzne oraz dać pełny obraz dzisiejszej w i e d z y botanicznej o o m a w i a n y c h w swej książce roślinach. Z a w a r t e t a m wiadomości o po- �ETNOBOTANIKA 211 chodzeniu, właściwościach, h i s t o r i i u d o m o w i e n i a roślin mogą posłużyć nam za rodzaj encyklopedii, a b i b l i o g r a f i a każdego z gatunków zawiera wszystkie podstawowe prace, j a k i e ukazały się na t e n t e m a t do 'roku w y d a n i a książki. P r z y t y m godna naśladowania jest ogromna zwięzłość i oszczędność słów cechująca autorkę (przy pełnej jasności i obrazo­ wości wykładu), która pozwala j e j p r z y t a k stosunkowo n i e w i e l k i e j objętości książki dać pełny i wyczerpujący obraz zagadnienia. W Polsce, j a k już wspomniałam, prac etnobotanicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu nie mieliśmy dotąd zupełnie. Istniało b o w i e m i nadal istnieje ścisłe rozgraniczenie pomiędzy p r a c a m i botaników a p r a c a m i historyków k u l t u r y . Botanicy, jeśli n a w e t współpracują z h i ­ s t o r y k a m i k u l t u r y — a taka współpraca coraz żywiej się r o z w i j a — ograniczają się do oznaczenia gatunków i o d m i a n , najczęściej k o p a l n y c h szczątków roślin, w n i o s k i n a t u r y k u l t u r o w e j pozostawiając archeologom. W t e j c h w i l i istnieją 3 i n s t y t u c j e botaniczne współpracujące z archeo­ logią. Jest to przede w s z y s t k i m P r a c o w n i a Paleobotaniczna I H K M P A N w Poznaniu, której założycielem był zmarły w 1962 r. prof. K o n s t a n t y M o l d e n h a w e r , a którego dzieło k o n t y n u u j e dr M e l a n i a K l i c h o w s k a . Jej liczne p u b l i k a c j e stanowią bardzo cenne źródło dla e t n o b o t a n i k i . W K r a ­ k o w i e działają aż 2 ośrodki tego t y p u . J e d n y m z n i c h jest pracownia p r z y k r a k o w s k i m M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m , prowadzona przez d r W a n ­ dę Giżbert, która w s w y c h pracach poza b o t a n i c z n y m i oznaczeniami szczątków roślinnych stara się dawać również pewne nawiązania k u l ­ t u r o w e . D r u g i m z k r a k o w s k i c h ośrodków jest I n s t y t u t Botaniczny P A N , '^dzie pracuje szereg osób: prof, dr A n d r z e j Środoń, d r Wanda K o p e rowa, dr K r y s t y n a W a s y l i k o w a i i n n i . Specjalnością tego zakładu jest badanie k o p a l n y c h pyłków roślinnych i na i c h podstawie odtwarzanie obrazu roślinności naszych ziem w przeszłości (ale zajmują się o n i rów­ nież badaniem i n n y c h k o p a l n y c h szczątków roślinnych). Badania pył­ ków prowadzą do bardzo interesujących i zupełnie n o w a t o r s k i c h w n i o ­ sków. Ukazują one interwencję człowieka poprzez zarejestrowanie z m i a n w zespole gatunków roślin. Okazuje się, że z m i a n y w jakości i w z a ­ j e m n y m stosunku ilościowym pyłków różnych roślin da się powiązać, zwłaszcza dla czasów późniejszych, z k o n k r e t n y m i f a k t a m i h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w y m i , j a k n p . posuwanie się osadnictwa rolnego w głąb l a ­ sów, założenie h u t , dla których użytku zaczęto dewastować lasy, i t d . Wszystko to j e d n a k nie są prace etnobotaniczne, lecz prace bota­ niczne, choć robione z myślą o w y k o r z y s t a n i u i c h przez historyków kultury. Do e t n o b o t a n i k i od i n n e j s t r o n y zbliżają się prace naszych r o l n i ­ ków. C i jednak zajmują się wyłącznie roślinami u p r a w n y m i , i to i c h współczesnością. T a m nawet, gdzie monografie roślin u p r a w n y c h p o - �ANNA 212 KOWALSKA-LEWICKA przedzają wstępy historyczne traktujące m . i n . o dziejach i c h u d o m o ­ w i e n i a , rozejścia się, t w o r z e n i a n o w y c h o d m i a n w przeszłości i t d . , są one na ogół ujęte bardzo ogólnikowo, oparte na obcych opracowaniach, często mają zgoła c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , m i m o naukowości d a l ­ szej części pracy. O d s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h najbliższe etnobotanice są niektóre prace archeologiczne. N a ogół j e d n a k są to monografie p e w n y c h k u l t u r , epok czy stanowisk, które zagadnienie użytkowania roślin u p r a w n y c h l u b dziko rosnących traktują jako jeden z elementów składających się na całość o d t w a r z a n e j przez n i c h k u l t u r y . N a czoło prac archeologicz­ n y c h , z p u n k t u widzenia i c h związku z etnobotaniką, w y s u w a się praca H e l e n y Burchardówny, Rośliny uprawne w pradziejach Polski . Autor­ k a wzięła jako t e r e n dzisiejszy obszar państwa polskiego, jako epokę — czasy o d n e o l i t u po okres wczesnohistoryczny, a jeśli chodzi o dobór roślin, ograniczyła się do 16 gatunków roślin u p r a w n y c h , w t y m 14 roślin spożywanych i 2 przemysłowych. Prócz obszernego, w y c z e r p u ­ jącego wstępu o h i s t o r i i badań n a d roślinami u p r a w n y m i w pradziejach, daje ona pełny i n w e n t a r z p o l s k i c h znalezisk szczątków roślinnych (do r o k u w y d a n i a pracy), ustawiając go wedle gatunków roślin, a w i c h obrębie chronologicznie. Następnie s y n t e t y c z n i e o m a w i a pochodzenie każdego z gatunków, wedle tego samego porządku co i c h i n w e n t a r z . Pracę z a m y k a syntetyczne ujęcie historyczne roślin u p r a w n y c h w p r a ­ dziejach P o l s k i oraz ostateczne w n i o s k i , w których d l a każdej epoki archeologicznej podaje, j a k i e g a t u n k i były już w t e d y znane i u p r a ­ wiane. Wyczerpująca b i b l i o g r a f i a (59 pozycji) zamyka całość. 3 Praca Burchardówny zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jest ona najbliższa, z w s z y s t k i c h dotychczasowych opracowań polskich, pełnemu ujęciu etnobotanicznemu. J e j wartość leży i w t y m , że opracowana jest bardzo starannie, z doskonałą znajomością zagadnienia, zarówno od s t r o n y botanicznej, j a k i archeologicznej — a t a k i e połączenie n i e jest u nas częste. Niestety etnografia polska niało u w a g i poświęciła użytkowaniu przez człowieka roślin. Bardzo wiele materiałów do tego zagadnienia z n a j d u ­ je się w różnych pracach etnograficznych, ale p r a w i e n i g d y rośliny j a ­ ko t a k i e n i e stanowią głównego i c h t e m a t u . W szczególności uwaga t a odnosi się do ostatniego dwudziestopięciolecia. Pierwszą, i j a k dotąd jedyną w polskiej l i t e r a t u r z e , pracą ściśle etnobotaniczną jest rozprawa M a r i i Henslowej, Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego. A u t o r k a ograniczyła się do 5 rodzai roślin: 3 H. B u r c h a r d ó w n a , Archeologiczny", t. 9: Rośliny 1953, z. uprawne w 2 — 3 , s. 153—176. pradziejach Polski, „Przegląd �ETNOBOTANIKA 213 Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex i Sambucus, a w i c h obrębie uwzględniła g a t u n k i , j a k i e napotkano w badaniach archeologicznych i do j a k i c h znajdują się materiały w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. Uwzględniła również literaturę botaniczną, słowniki języka polskiego i niektóre pozycje etnograficzne o wartości źródła. Układ pracy Henslowej podobny jest do tego, j a k i z n a j d u j e m y w książ­ ce T o w l e . Także t u t a j został o n p o d y k t o w a n y systematyką botaniczną z t y m , że n a wstępie każdego z o m a w i a n y c h rodzai roślin znajduje się tablica z w y k a z e m występujących w e florze polskiej gatunków każdego rodzaju. P r z y każdym g a t u n k u ; w osobnych r u b r y k a c h , zaznaczono zna­ leziska archeologiczne i r e g i o n y P o l s k i , gdzie jest o n użytkowany współ­ cześnie. Po t y m przeglądzie bazy materiałowej przychodzi d i a g r a m s y s t e m a t y k i botanicznej danego r o d z a j u . Wreszcie następuje przegląd poszczególnych jego gatunków, a w obrębie każdego z n i c h omawiane są: a) c h a r a k t e r y s t y k a botaniczna rośliny; b) środowisko występowania i zasięg; c) ludowe nazewnictwo rośliny, jego zasięg i etymologia; d) użytkowanie (współczesne j a k o : pożywienie powszechne, głodowe, zwyczajowe i d l a zwierząt, zastosowanie przemysłowe, zastosowanie w lecznictwie i m a g i i , r o l a w obrzędach i w l i t e r a t u r z e l u d o w e j ) ; e) zna­ jomość i użytkowanie rośliny w przeszłości. T a k o m a w i a n y gatunek po g a t u n k u stanowi t r z o n pracy. W n i o s k i znajdują się w krótkim za­ kończeniu. A u t o r k a stara się t a m podkreślić, j a k wszechstronnie umiano w k u l t u r z e l u d o w e j wykorzystać właściwości roślin dziko rosnących. Wyraźnym celem pracy jest również dostarczenie archeologom etno­ graficznego materiału porównawczego, który ułatwiłby i m interpretację użytkowania z n a j d o w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h roślin. Praca Henslowej m a stosunkowo wąski zakres i wąską bazę m a t e ­ riałową, co zresztą a u t o r k a wyraźnie podkreśla. N i e m n i e j w granicach, j a k i e sobie zakreśliła, daje ona opracowanie bardzo sumienne i ścisłe n a u k o w o . N i e chodzi n a m j e d n a k w t y m w y p a d k u a n i o bazę m a t e r i a ­ łową r o z p r a w y Henslowej, a n i o j e j zakres. Wartość t e j p r a c y leży w j e j p i o n i e r s k i m charakterze, w t y m , że Henslowa jest pierwszą a u t o r ­ ką polską, która podjęła się p r z y g o t o w a n i a p u b l i k a c j i etnobotanicznej w ścisłym tego słowa znaczeniu i wykonała to poprawnie, wedle n o ­ woczesnych zasad pracy etnobotanicznej. Należałoby sobie życzyć, żeby a u t o r k a kontynuowała rozpoczęte przez siebie dzieło i żeby znalazła naśladowców. Na zakończenie tego szkicu i n f o r m a c y j n e g o pragnę zwrócić uwagę, że w polskiej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j zawarte są bardzo bogate m a t e ­ riały, z których mogłaby czerpać etnobotanika. Szukać i c h należy w l i ­ t e r a t u r z e etnograficznej — w monografiach regionów, miejscowości, działów k u l t u r y i t d . ; w pracach archeologicznych, gdzie rośliny o d k r y t e �214 ANNA KOWALSKA-LEWICKA w w y k o p a l i s k a c h doczekały sią l i c z n y c h opracowań materiałowych, j a k wreszcie w źródłach h i s t o r y c z n y c h : w starych ekonomikach (głównie jeśli chodzi o rośliny uprawne), a przede w s z y s t k i m w bezcennych dla etnobotanika herbarzach, p r a w d z i w e j k o p a l n i wiadomości o użytkowa­ n i u w przeszłości h o d o w a n y c h i dziko rosnących roślin. Jak bardzo i s t o t n a jest r o l a roślin w życiu i k u l t u r z e człowieka, a zwłaszcza w k u l t u r a c h o gospodarce zbliżonej do n a t u r a l n e j — tego t u t a j podkreślać n i e trzeba. Dlatego też istnieje u nas wyraźna potrzeba zającia sią etnobotanika, a przed a m a t o r a m i t e j d y s c y p l i n y otwierają się szerokie możliwości, nie mówiąc już o nęcącej p e r s p e k t y w i e j e j nowości w nauce polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a5607bcaa6c67643b5c22779e0c7c4a.pdf c37d7d5a2c76aace3776e8a374be06cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krskowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4111 Title A name given to the resource Ludowy strój krakowski - strojem narodowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.67-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. U b i o r y ś w i ą t e c z n e w ł o ś c i a n z okolic Skalbmierza, 18C4 r. Anna Kowalska-Lewicka LUDOWY STRÓJ KRAKOWSKI— STROJEM NARODOWYM* Jest f a k t e m powszechnie z n a n y m , że s t r ó j noszony n i e g d y ś Wszyscy a u t o r z y p o d n o s z ą w p ł y w insurekcji k o ś c i u s z k o w ­ na wsi podkrakowskiej z r o b i ł n i e b y w a ł ą wprost k a r i e r ę . Ze wszyst­ skiej na rozpowszechnienie się s t r o j u krakowskiego j a k o s y m b o l u kich polskich s t r o j ó w l u d o w y c h o n jeden a w a n s o w a ł w X I X w . p a t r i o t y c z n o - d e m o k r a t y c z n y c h p r z e k o n a ń , w s p o m i n a j ą o fakoie, do godności stroju narodowego. S w ą p o z y c j ę s t r ó j k r a k o w s k i usta­ że j u ż w X V I I I w . w s t y l i z o w a n y c h s t r o j a c h k r a k o w s k i c h w y s t ę ­ lił ostatecznie na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Pojawia się w t e d y p o w a ł balet k r ó l a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , p r z y c z y m w y b ó r tego (mniej lub bardziej w i e r n y , c z ę s t o s t y l i z o w a n y , ale zawsze za­ w ł a ś n i e s t r o j u p r z y p i s u j ą jego b a r w n o ś c i i w a l o r o m scenicznym. c h o w u j ą c y swe podstawowe elementy, a przede w s z y s t k i m naz­ M ó w i się t e ż wielo o m ł o d o p o l s k i e j modzie n a f o l k l o r wę) na terenie całej Polski j a k o u b i ó r p r z y w d z i e w a n y na uroczy­ c y t u j ą c s ł y n n e wesele R y d l a , u t r w a l o n e w l i t e r a t u r z e przez Sta­ stości p a ń s t w o w e , religijne i inne. Staje się r ó w n i e ż reprezenta­ n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . P r z y t a c z a się r ó w n i e ż w c z e ś n i e j s z ą dzia­ c y j n y m strojem „ p o l s k i m " w ś r ó d naszej emigracji zagranicznej. łalność l i t e r a c k ą — B o g u s ł a w s k i e g o Krakowiaków Po I I wojnio ś w i a t o w e j jego p o p u l a r n o ś ć w k r a j u maleje, pozwa­ z a u t o r ó w nie w y c z e r p a ł j e d n a k zagadnienia do k o ń c a , dlatego lając dojść do g ł o s u w p o s z c z e g ó l n y c h regionach l o k a l n y m stro­ t e ż wydaje się celowe d o r z u c i ć t u k i l k a u w a g , k t ó r e , b y ć m o ż e , jom ludowym, mo­ p r z y d a d z ą się k i e d y ś p r z y o p r a c o w a n i u c a ł o ś c i o w y m tego intere­ d y na f o l k l o r y z m , przoz r o z w i j a j ą c e się n i e m a l ż e lawinowo regio­ s u j ą c e g o zjawiska, j a k i m jest p r z e o b r a ż e n i e się c h ł o p s k i e g o ubio­ nalne zespoły artystyczne. N a t o m i a s t w ś r ó d P o l o n i i , gdzie wiele r u jednego regionu w s t r ó j r e p r e z e n t a t y w n y dla c a ł e g o n a r o d u . wylansowanym, w ramach ogólnopolskiej e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o się do dziś w nie zmionionoj formie, n a d a l święci on nadal reprezentuje p o l s k o ś ć zachowało tryumfy, polski s t r ó j n a r o d o w y . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, dlaczego w ł a ś n i e ten, a nie i n n y s t r ó j zyskał t a k w y s o k ą rangę? krakowski, i Górali. Żaden W procesie t y m m u s i a ł y o d e g r a ć rolę nader z ł o ż o n e c z y n n i k i : historyczne, s p o ł e c z n o , psychologiczne i estetyczne. P o s t a r a j m y się r o z w a ż y ć p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e z n i c h . Rzuca się w oczy f a k t , że dwa, j a k ż e ż odmienne o d siebie, ale do dziś najbardziej popularne i ż y w o t n e stroje l u d o w e : p o d ­ Na zagadnienie to z w r a c a ł o u w a g ę w i e l u h i s t o r y k ó w o d z i e ż y , halański i krakowski, z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez i n t e l i g e n c j ę . To k o s t i u m o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , t r a k t u j ą c je j e d n a k marginesowo. w ł a ś n i e u b i ó r G ó r a l i Podhala (a nie — p o d o b n y p r z e c i e ż Najbardziej wszechstronnie, na szerokim tle X I X - w i e c z n y c h p r ą ­ G ó r a l i szczawnickich, spiskich czy c i e s z y ń s k i c h ) jest d o t ą d dów ideologicznych (w sensie ideologii s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j ) , szony, stanowi p r z e d m i o t omówił je J a n St. B y s t r o ń w swej Kulturze ludowej'. Po n i m his­ w y ż s z e j w a r t o ś c i . Co w i ę c e j , jeszcze w l a t a c h torią krakowskiego s t r o j u ludowego z a j ą ł się Tadeusz Seweryn tego w i e k u s t r ó j p o d h a l a ń s k i e k s p a n d o w a ł n a s ą s i e d n i e t e r e n y w d w u pracach: Strój Krakowiaków regionalnej dumy i daje ubiór no­ poczucie pięćdziesiątych ro­ g ó r s k i e : Spisz, O r a w ę — i to nie t y l k o polskie, ale i s ł o w a c k i e , ludowych'-. Wreszcie w z i ą ł j ą z a ś n a p ó ł n o c w p ł y w y jego d o c h o d z i ł y do granic dawnego p o w i a ­ na swój warsztat Janusz K a m o c k i , k t ó r y o m a w i a szereg p r z y ­ t u nowotarskiego. Z a w d z i ę c z a on t o n i e w ą t p l i w i e fascynacji k u l ­ czyn, jakie m o g ł y w p ł y n ą ć na upowszechnienie się w Polsce stro­ t u r ą Podhala, k t ó r e j u l e g ł a i n t e l e k t u a l n a elita Polski, j u krakowskiego. W n i k l i w e j analizie poddaje z w ł a s z c z a w p ł y w w a j ą c a w T a t r y w drugiej p o ł o w i e X I X i w p o c z ą t k a c h X X w . , stroju krakowskiego na m u n d u r y wojskowe okresu p o w s t a ń 1831 a k t ó r a to fascynacja z n a l a z ł a s w ó j w y r a z w t w ó r c z o ś c i literackiej, i 1863 plastycznej i muzycznej. Rozpropagowanie przez i n t e l i g e n c j ę k u l - dowody niektórych r.' polskich strojów wschodnich i Historyczne przyby­ «7 �p r z y p o m n i e ć ó w bal, w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł k r ó l , a na k t ó r y m 8 t a ń c z o n o k r a k o w i a k a „ w ubiorach l u d u " . Opisując obyczajo szlacheckie za panowania S t a n i s ł a w a A u g u s t a Mocnego, m ó w i K i t o w i c z o zabawach zapustnych magnaterii i przeciwstawia i m k u l i g i w y p r a w i a n e przez s z l a c h t ę „ n i ż s z e j f o r t u n y " . O d b y w a ł y się one m i ę d z y t ł u s t y m c z w a r t k i e m a ś r o d ą p o p i e l c o w ą i p o l e g a ł y na t y m , że c z ł o n k o w i e jednej l u b k i l k u z m ó w i o n y c h razem r o d z i n szlacheckich, wraz ze s w ą c z e l a d z i ą , w y r u s z a l i saniami do upat­ rzonego wcześniej d w o r u . P r z y b y w s z y bez zapowiedzi, b a w i l i się t a m i u c z t o w a l i a ż do w y k o ń c z e n i a d o m o w y c h z a p a s ó w , po c z y m z a b i e r a j ą c ze s o b ą gospodarzy jechali dalej, do n a s t ę p n e g o dwo­ r u — i t a k do k o ń c a d n i k a r n a w a ł o w y c h . „ T a k w k u l i g u , j a k o t e ż i bez niego, w . . . ostatnie t r z y d n i zapustne przestrajali się i prze­ k s z t a ł c a l i w r ó ż n e f i g u r y : m ę ż c z y ź n i za ż y d ó w , za c y g a n ó w , za o l e j k a r z ó w , za c h ł o p ó w , za d z i a d ó w , niewiasty p o d o b n i e ż za ż y ­ d ó w k i , za c y g a n k i , za wiejskie k o b i e t y i dziewki, u d a j ą c m o w ą i gestami t a k i e osoby, j a k i c h p o s t a ć na siebie b r a l i . . . " ' . Strój c h ł o p s k i (nie m a t u jeszcze m o w y o c h ł o p s k i m - k r a k o w s k i m ) b y ł więc w t e d y j e d n y m t y l k o z l i c z n y c h p r z e b r a ń . To szlacheckie przebierance bardzo przypominają podobno chłopskie zabawy (bursy p o d h a l a ń s k i e , k o l ę d n i k ó w i inne) i m a j ą zapewne znacznie d a w n i e j s z ą g e n e a l o g i ę — ale nie o to t u t a j chodzi. W a ż n e jest, że w X I X w . k u l i g zmienia swój charakter, staje się m n i e j r u ­ baszny i p r z y b i e r a f o r m ę c h ł o p s k i e g o wesela — i to wesela k r a k o w skiego ( i l . 4, 5). O z w y c z a j u t y m pisze Gloger: „ P r z e b i e r a n i e się m ł o d z i e ż y kuligowej w r ó ż n e nacje i stany p o z o s t a ł o d o t ą d j a k o zwyczaj zapustny l u d u , a przebieranie się za c h ł o p ó w p o z o s t a ł o w zwyczaju „ k r a k o w s k i c h wesel" p o ł ą c z o n y c h z 10 kuligiem" . 3 2 t u r y p o d h a l a ń s k i e j d a ł o m i e s z k a ń c o m Podhala w i a r ę we w ł a s n ą w a r t o ś ć , a t a u d z i e l i ł a się regionom s ą s i e d n i m . Podobnie rzecz się m i a ł a ze strojem k r a k o w s k i m , t y l k o że jego „ o d k r y c i e " n a s t ą p i ł o o w i e k w c z e ś n i e j , bo j u ż z k o ń c e m X V I I I w . S p r z y j a ł a t e m u o g ó l n a atmosfera, j a k a się w ó w c z a s w y t w o r z y ł a w modzie, a szczególnie modzie kobiecej. W e F r a n c j i przebierano się za pasterzy i p a s t e r k i , p a n o w a ł s t y l z w a n y „ s i e l a n ­ k o w y m " . Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i pisze, że w drugiej p o ł o w i e r z ą d ó w S t a n i s ł a w a A u g u s t a „ z a s z ł a co do u b i o r ó w k o b i e c y c h w całej E u r o p i e zmiana, od i n n y c h i m y j ą p r z e j ę l i ś m y . Zarzucono wszys­ t k o co dziwaczne", wprowadzono n o w y s t y l w ubiorze — „ p r o ­ 4 stota i p r z y j e m n o ś ć jogo c e c h ą . . . " . W e s z ł a w ó w c z a s w m o d ę suk­ nia kobieca zwana „ k r a k o w i a n k ą " . T e n ż e G o ł ę b i o w s k i pisze o n i e j : „ k r a k o w i a k ó w suknia, p r z y p o m i n a j ą c a i c h u b i ó r , i c h k r o j e m zro­ b i o n a s t a ł a się m o d n ą i noszono j ą z upodobaniem. Granatowa b y ł a z w y k l e z s z n u r k o w a n i e m i obszyciem k a r m a z y n o w y m " ' . N i e k t ó r z y badacze p o c z ą t k i m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i ł ą c z ą z f a k t o m , że balet S t a n i s ł a w a A u g u s t a w y s t ę p o w a ł p o d koniec jego panowania w s t y l i z o w a n y c h strojach 6 krakowskich , zaś d e c y d u j ą c ą r o l ę p r z y w y b o r z e togo w ł a ś n i e a nie innego u b i o r u ludowego m i a ł a o d e g r a ć jego „ b a r w n o ś ć " i „ s c e n i c z n o ś ć " . Możli­ we, że w a l o r y a r t y s t y c z n e tego s t r o j u o d e g r a ł y t u r o l ę , ale prze­ branie tancerzy w k o s t i u m y k r a k o w s k i e b y ł o , j a k s ą d z ę , nie t y l e 7 p r z y c z y n ą p ó ź n i e j s z e j m o d y , ile s k u t k i e m m o d y w c z e ś n i e j s z e j . W y d a j e się z g o ł a nieprawdopodobne, na tle ó w c z e s n e j e p o k i , b y k o b i e t y polskie X V I I I w . c z e r p a ł y inspiracje dla nowej m o d y z k o s t i u m ó w scenicznych baletnic. T o raczej balet przebrano w m o d n y w ó w c z a s s t r ó j k r a k o w s k i , b y d o g o d z i ć g u s t o m publicz­ ności. Obok e l e m e n t ó w s t r o j u krakowskiego w modzie elitarnej i wprowadzenia t e g o ż s t r o j u na s c e n ę t e a t r u k r ó l e w s k i e g o , u b i ó r c h ł o p ó w w ogóle, a u b i ó r c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h w szczegól­ n o ś c i , stal się przebraniem k a r n a w a ł o w y m szlachty. W y s t a r c z y 68 �D o s k o n a ł y opis takiego w ł a ś n i e kuligu-wesela, j a k i o d b y ł się w 1843 r., a w y r u s z y ł z K r z e s ł a w i c pod K r a k o w o m (dziś teren Nowej H u t y ) , p o z o s t a w i ł n a m K a z i m i e r z G i r t l e r " . J e d n y m z d o w o d ó w p o p u l a r n o ś c i czy — jeśli k t o ś w o l i — mody na c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h jeszcze w X V I I I w . jest s ł y n ­ na opera do l i b r e t t a Wojciecha B o g u s ł a w s k i e g o — Cud ny czyli Krakowiacy mniema­ i Górale, w y s t a w i o n a po raz pierwszy w mar­ cu 1794 r. (a więc na m i e s i ą c przed b i t w ą pod Racławicami). Grywana p ó ź n i e j w i e l o k r o t n i e , b y ł a nie t y l k o w y n i k i e m ówczes­ nej mody, ale s t a ł a się przez c a ł y wiek X I X p r o p a g a t o r k ą s t r ó j u K r a k o w i a k ó w (a. t a k ż e i G ó r a l i ) . N a podstawie t y c h p r z y k ł a d ó w m o ż e m y p o w i e d z i e ć , że j u ż w X V I I I w. pod w p ł y w e m w z o r ó w p ł y n ą c y c h z Z a c h o d u zro­ dziła się u nas m o d a n a w i e j s k o ś ć , k t ó r a z n a l a z ł a swój w y r a z w sukniach kobiecych (wspomniana wyżej „krakowianka") i w sztuce teatralnej (balet i opera). P o m i j a m t u s p r a w ę k u l i g u , g d y ż p r z e b i e r a ń c ó w k u l i g o w y c h s k ł o n n a jestem ł ą c z y ć ze star­ szymi niż osiemnastowieczne z w y c z a j a m i , w s p ó l n y m i dla c h ł o ­ p ó w i szlachty. Jedynie jego p r z e k s z t a ł c e n i e się w wesele k r a ­ kowskie n a l e ż y j u ż do omawianej k a t e g o r i i zjawisk z w i ą z a n y c h z m o d ą na K r a k o w i a k ó w w ogóle. N i e p o t r a f i ę n a t o m i a s t odpo­ wiedzieć na p y t a n i e , co b y ł o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą , że w m o ­ dzie na l u d o w o ś ć w X V I I I w . w y b ó r p a d ł w ł a ś n i e na s t r ó j k r a ­ kowski. D o m y s ł ó w m o ż e b y ć t u wiele, ale o b i e k t y w n y c h dowo­ d ó w historycznych na razie b r a k . P r z e c h o d z ą c do n u r t u patriotycznego w h i s t o r i i u t r w a l e n i a się p o p u l a r n o ś c i krakowskiego s t r o j u — m o m e n t e m przełomo­ w y m s t a ł a się insurekcja k o ś c i u s z k o w s k a . B i t w a p o d R a c ł a w i c a ­ m i , w k t ó r e j z w y k ł a wiejska piechota d y m o w a obdarzona z o s t a ł a zaszczytnym tytułem Regimentu Grenadierów Krakowskich, a wódz naczelny Tadeusz K o ś c i u s z k o p r z y b r a ł c h ł o p s k ą (kra­ kowską) s u k m a n ę , z a p o c z ą t k o w a ł a karierę męskiego stroju chło­ p ó w podkrakowskich j a k o m u n d u r u wojskowego. „ K r a k u s i " po­ j a w i a j ą się w w o j s k u p o l s k i m w latach 1813—1815, d o w o d z o n y m przez K s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego. S t r ó j k r a k o w s k i jest m u n ­ durem w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m 1831 r . 1 2 i w walkach wyz­ woleńczych W i o s n y L u d ó w 1848 r. Gloger w ś r ó d trzech t y p o ­ wych dla Polski f o r m a c j i (i m u n d u r ó w ) w o j s k o w y c h w y m i e n i a 1 1 huzarię, utanów i krakusów - . Tak właśnie, u ż y t y jako mundur, strój k r a k o w s k i poznali wszyscy Polacy z a r ó w n o w najodleglej­ szych od K r a k o w a dzielnicach k r a j u , j a k i poza g r a n i c a m i . D o jogo rozpropagowania p r z y c z y n i ł a się przede w s z y s t k i m p o p u ­ larność, j a k ą od ostatniej ć w i e r c i X V I I I w . , poprzez c a ł y w i e k X I X i p o c z ą t k i X X w . cieszył się K o ś c i u s z k o . P o d o b i z n y wodza przybranego w k r a k o w s k ą s u k m a n ę i r o g a t y w k ę z d o b i ł y przez 1 4 cały wiek X I X k a ż d y p r a w i e p o l s k i d o m . W p o c z ą t k a c h X I X w . coraz silniej daje o sobie z n a ć tenden­ cja już nio t y l k o politycznego odrodzenia P o l s k i , ale i duchowego odrodzenia p o l s k o ś c i . Jest to reakcja z a r ó w n o na d a t u j ą c y się od wieku poprzedniego zalew cudzoziemszczyzny, j a k i na coraz silniojszo w p ł y w y z a b o r c ó w , wreszcie n a s k o s t n i a ł y i b e z u ż y t e c z ­ ny w walce o o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w ą n a r o d u , dotychczas o b o w i ą ­ z u j ą c y model klasyczny k u l t u r y . Z a c z y n a j ą d o c i e r a ć do nas idee romantyzmu, a równocześnie panslawizmu. P r z e ł o m o w y m staje się rok 1818, k i e d y to u k a z u j ą się s t u d i a Chodakowskiego i B r o 1 d z i ń s k i e g o ' . I c h koncepcja jest p o d o b n a : idealizowanie s ł o w i a ń ­ skiej p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e j przeszłości i n a w o ł y w a n i e do szuka­ nia joj ś l a d ó w nie w k u l t u r z e w a r s t w e l i t a r n y c h , zbudowanej na obcych wzorach, lecz w k u l t u r z e polskiego l u d u . U w a ż a się, że l u d p r z e c h o w a ł w swej t r a d y c j i wiele r o d z i m y c h pierwiastków czysto s ł o w i a ń s k i c h , p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h . N a l e ż y je o d s z u k a ć , w y d o b y ć z zapomnienia i na nich b u d o w a ć n o w ą k u l t u r ę naro­ dową. N o w a ideologia, k t ó r a z n a l a z ł a niezwykle p o d a t n y grunt i szybko zaczęła się r o z w i j a ć , stawia w z u p e ł n i e i n n y m niż do­ tychczas świetle k u l t u r ę c h ł o p s k ą . J u ż się jej nio u w a ż a za p r y ­ m i t y w n ą , w u l g a r n ą , g o d n ą l e k c e w a ż e n i a — bo to w ł a ś n i e ona p r z e c h o w a ł a d a w n ą k u l t u r ę naszego n a r o d u . O d k u l t u r y ludowej I I . 2. Sceniczny s t r ó j k r a k o w i a n k i . Rys. s y g n o w a n y : Eustachy Z . , 22 x 16,2 c m , X I X w . U . 3. G ó r a l z Czarnego Dunajca. R y s . z t o k i Teofila K o p y s t y ń s k i o g o . I I . 4, 5. Przebranie kuligowe „ k r a k o w ­ skie" z k o ń c a X I X w . : gorset i s p ó d n i c a . I I . 6. Stylizowana kierezja k r a k o w s k a , szyta j a k o liberia dla dworskiego stangreta, z końca X I X w. 69 �I I . 7. D r u ż b a z banderii ż y d o w s k i e j w strojach k r a k o w s k i c h na weselu c ó r k i rabina H a l b e r s t a m m a z Bobowej, lata trzydzieste. oczekuje się, że to ona odrodzi k u l t u r ę e l i t a r n ą , w niej szuka się (dzięki inspiracji do t w ó r c z o ś c i , z w ł a s z c z a literackiej. T a k i stosunek do K r a k o w s k i e j , j a k j ą w t e d y nazywano), ale udziela schronienia l i ­ działającej tu Wszechnicy Jagiellońskiej — Akademii k u l t u r y l u d o w e j n i e z w y k l e podnosi jej r a n g ę , c z y n i j ą wzorem c z n y m d z i a ł a c z o m p o l i t y c z n y m z i n n y c h dzielnic. Zwraca t o po­ do nownie oczy c a ł e g o k r a j u n a d a w n ą stolicę P i a s t ó w i J a g i e l l o n ó w , naśladowania. N a nowej ideologii k u l t u r o w e j o p a r t y jest r o z w i j a j ą c y się w t y m czasie r u c h s p o ł e c z n y , c a ł k o w i c i e k i e r o w a n y przez ó w c z e s ­ n ą inteligencję (chłopi nie m a j ą t u swego u d z i a ł u — m ó w i się na samo miasto i o t a c z a j ą c y go region. L u d p o d k r a k o w s k i , w k t ó r y m o d powstania k o ś c i u s z k o w ­ skiego d o p a t r y w a n o się szczególnej dzielności i p a t r i o t y z m u , nie o n i c h , ale bez n i c h ) . N a dawniejsze koncepcje r ó w n o ś c i s p o ł e c z ­ z a w i ó d ł nadziei w okresie n a j c i ę ż s z e j p r ó b y — n i e u o z e s t n i c z y ł nej w s z y s t k i c h s t a n ó w n a k ł a d a się coraz to silniejsze p r z e ś w i a d ­ w rzezi galicyjskiej w 1846 r. Przeciwnie, u ś w i a d o m i e n i e n a r o d u czenie, ż e wyzwolenie p o l i t y c z n e P o l s k i m o ż l i w e jest t y ł k o p r z y m u s i a ł o t u b y ć istotnie w i ę k s z e n i ż w i n n y c h dzielnicach k r a j u , w s p ó ł u d z i a l e w a r s t w y c h ł o p s k i e j . P i e r w s z y m tego p r z y k ł a d e m g d y ż kosynierzy k r a k o w s c y ponownie w y s t ą p i l i zbrojnie w obro­ była armia kościuszkowska. U p a d e k p o w s t a n i a listopadowego u t w i e r d z a jeszcze i d e o l o g ó w r u c h ó w w o l n o ś c i o w y c h , że bez po­ wstania c a ł e g o n a r o d u nie m a co m a r z y ć o p o w o d z e n i u w a l k i nie polskiej s p r a w y w okresie W i o s n y L u d ó w . P r z y c z y n i ł o się t o jeszcze do u t r w a l e n i a p o p u l a r n o ś c i l u d u krakowskiego w całej Polsce. zbrojnej z zaborcami. N a l e ż y w i ę c nie t y l k o c z e r p a ć z k u l t u r y P o ł o w a X I X w . t o okres nasilenia m o d y n a „ k r a k o w i a k ó w " naSZe^O l u d u , ale iść m i ę d z y l u d i u ś w i a d o m i ć go o jego w ł a s n e j i s t r ó j k r a k o w s k i . P o j a w i a się zwyczaj przebierania s ł u ż b y dwor­ w a r t o ś c i i p r z y n a l e ż n o ś c i do n a r o d u polskiego. Ó w c z e ś n i ideolo- skiej, szczególnie s t a n g r e t ó w w u b i ó r k r a k o w s k i , k t ó r y t y m d z y - a g i t a t o r z y nowego r u c h u p r z y w d z i e w a j ą s t r ó j c h ł o p s k i m y m staje się rodzajem l i b e r i i " . Poza o g ó l n ą m o d ą na z y s k a ć zaufanie w s i by a r ó w n o c z e ś n i e z a m a n i f e s t o w a ć swe demo­ kratyczne p o g l ą d y sa­ wszystko co k r a k o w s k i e , gra w t y m w y p a d k u rolę zapewne b a r w n o ś ć i j u ­ n a c k i w y g l ą d takiego stroju, z w ł a s z c z a barwnej kierezji ( i l . 6). J a k k o l w i e k wspomniane t u koncepcje nie m a j ą niego w p ł y w u na r o z w ó j p o p u l a r n o ś c i s t r o j u bezpośred­ ludowego Krako­ c z a p k i z p a w i m i p i ó r a m i i pasa z b r z ę k a d ł a m i . Widowiskowy charakter m a j ą t e ż wprowadzone w 2. p o ł . X I X w. banderie k r a ­ w i a k ó w , s ą j e d n a k d o s k o n a ł y m p r z y g o t o w a n i e m psychologicz­ kowskie — o d d z i a ł y o d ś w i ę t n i e u b r a n y c h K r a k o w i a k ó w na n y m w a r s t w e l i t a r n y c h do p r z y j ę c i a w a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j , niach ( i l . 8). P o j a w i a j ą się one p r z y okazji u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a ­ a t y m samym stroju n y c h z p r z y b y c i e m w y b i t n y c h o s o b i s t o ś c i politycznych chłopskiego. P o w r ó ć m y j e d n a k do samego s t r o j u k r a k o w s k i e g o . Jego po­ ko­ i kościel­ n y c h , a t a k ż e p r z y u r o c z y s t o ś c i a c h weselnych, zrazu w s a m y m p u l a r n o ś ć , d a t u j ą c a się jeszcze z k o ń c a X V I I I w., zyskuje dalsze K r a k o w i e , p ó ź n i e j i poza jogo granicami. Banderie w strojach kra­ poparcie w w y p a d k a c h p o l i t y c z n y c h X I X w . W 1815 r. powstaje kowskich Rzeczpospolita K r a k o w s k a , j a k o j e d y n y po rozbiorach skrawek skich ( i l . 7 ) i ' . wolnej polskiej ziemi. W c i ą g u 33 l a t swego istnienia m a l e ń k a Rzeczpospolita staje się nie 70 t y l k o o ś r o d k i e m polskiej kultury w y s t ę p o w a ł y nawot na n i e k t ó r y c h weselach ż y d o w ­ M o d ę na l u d o w y s t r ó j k r a k o w s k i z a p r o p a g o w a ł a na p r z e ł o ­ mie X I X i X X w . M ł o d a Polska. D o s z ł y do g ł o s u z a r ó w n o czyn- �n i k i patriotyczne, s p o ł e c z n e ( p r z y b i e r a j ą c e czasem groteskowe S t a r a l i ś m y się p o d d a ć analizie n i e k t ó r e wyselekcjonowane formy c h l o p o m a ń s t w a ) , j a k r ó w n i e ż — w t y m w y p a d k u c h y b a c z y n n i k i , j a k i e w p ł y n ę ł y na r o z w i n i ę c i e się m o d y na s t r ó j k r a ­ przede w s z y s t k i m — w a l o r y artystyczne k u l t u r y p o d k r a k o w s k i e j k o w s k i . P o d z i a ł to na pewno w d u ż e j mierze sztuczny, g d y ż w k u l ­ na tle szarzyzny ó w c z e s n e j m o d y elitarnej. Fascynacja b a r w n ą , turze polskiej X I X w. t r u d n o o d r ó ż n i ć ideologię s p o ł e c z n ą od na­ wsią p o d k r a k o w s k ą z n a l a z ł a s w ó j a r t y s t y c z n y w y r a z w malar­ r o d o w o - w y z w o l e ń c z e j . K a ż d a nowo r o d z ą c a się idea l i t e r a c k a , stwie m ł o d o p o l s k i m , w ó w c z e s n e j literaturze (Sewer) i teatrze, n a u k o w a , s p o ł e c z n a p r z o s j ą k n i ę t a b y ł a w t y m czasie n a r o d o w ą z Weselem W y s p i a ń s k i e g o na czele. Sprawy te są j u ż n a m histo­ i d e ą w o l n o ś c i o w ą i jej m i a ł a s ł u ż y ć . Dlatego toż w ś r ó d c z y n n i k ó w , rycznie bliższe i powszechnie znane, nie b ę d z i e m y więc p o ś w i ę ­ j a k i e w p ł y n ę ł y na upowszoehnienio się s t r o j u krakowskiego j a k o cać i m t u więcej miejsca. stroju P r z e g l ą d r ó ż n y c h faz m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i należałoby zakończyć jego n a j n o w s z y m i dziejami. Jeszcze w okresie m i ę d z y ­ wojennym b y ł a to m o d a nader ż y w o t n a ; s t r ó j k r a k o w s k i nadal pelnil rolę stroju narodowego. Starsze pokolenie p a m i ę t a jeszcze rewie wojskowe okresu m i ę d z y w o j e n n e g o z okazji ś w i ą t narodo­ wych, kiedy to c z ę s t o w y s t ę p o w a ł o d d z i a ł k r a k u s ó w na koniach. Banderie krakowskie m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć a ż do I I w o j n y ś w i a t o ­ wej. W s z k o ł a c h uczono się t a ń c z y ć k r a k o w i a k a , a w czasie pro­ cesji religijnych d z i e w c z y n k i przebrane w stroje k r a k o w s k i e sy­ p a ł y k w i a t y . Po k r a k o w s k u ubierano nieraz dzieci z okazji ś w i ą t narodowych i religijnych. W s ł y n n y c h Sukiennicach k r a k o w s k i c h szereg k r a m ó w s p e c j a l i z o w a ł o się w s p r z e d a ż y d z i e c i ę c y c h ubio­ narodowego, na p i e r w s z y m miejscu s k ł o n n a jostem sta­ w i a ć c z y n n i k i p a t r i o t y c z n e , w y w o d z ą c e się od p o w s t a n i a k o ś ­ ciuszkowskiego, a za d z i e ń , w k t ó r y m z r o d z i ł a się c h w a ł a s t r o j u krakowskiego, u w a ż a m d z i e ń b i t w y p o d R a c ł a w i c a m i . N i o m o ż ­ na p o m i n ą ć c a ł e g o szeregu p r z y c z y n , k t ó r e p o d b u d o w a ł y i p ó ź ­ niej u t r w a l i ł y p o z y c j ę tego s t r o j u (ideo p r a s ł o w i a ń s k o ś c i k u l t u r y ludowej, ideo demokratyczne i t d . ) , ale b y ł y b y to c z y n n i k i , k t ó r e p o d b u d o w a ł y b y k a ż d y inny strój chłopski. W y j ą t e k stanowi jody­ nie owa nie w y j a ś n i o n a bliżej X V I I I - w i e c z n a m o d a „ k r a k o w s k a " , jaka poprzedziła wystąpienie kosynierów Kościuszki. B y ć możo, to ona w ł a ś n i e s t w o r z y ł a p o d a t n y g r u n t , na k t ó r y m t a k łatwo p r z y j ą ł się i u t r w a l i ł w z ó r K r a k u s a z p ó l r a c ł a w i c k i c h . J a k ż o ż r ó ż n y w y r a z p r z y b i e r a ł a m o d a na s t r ó j krakowski! rów krakowskich — t r a d y c j a t a ż y ł a jeszcze przez pierwsze d w u ­ X V I I I - w i e c z n a suknia w y r a ż a ł a p o w r ó t do n a t u r y , do p r o s t o t y dziestolecie po I I wojnie. K r a k o w i a c y i K r a k o w i a n k i b y l i nieod­ s t r o j u . S t r ó j k r a k o w s k i s t a ł się t r a d y c y j n y m łączną d e k o r a c j ą d o ż y n e k p a ń s t w o w y c h i ś w i ą t Dzieci w a ł o w y m ( k u l i g o w y m ) szlachty. P ó ź n i e j zrobiono z niego liborię ( i l . 9). w strojach k r a k o w s k i c h w i t a ł y i ż e g n a ł y k w i a t a m i przebraniom karna­ osobistości, stangretów, a równocześnie był wyrazem walki o wolność i jako ś w i a t a politycznego t a k polskie, j a k i c u d z o z i e m c ó w . Wreszcie, taki mundurem wojskowym. Był manifestacją uczuć patriotycz­ o czym t e ż j u ż wiele pisano, s t r ó j k r a k o w s k i p e ł n i ł rolę narodo­ n y c h a zarazem orientacji demokratycznej i z b l i ż e n i a do wego stroju polskiego w ś r ó d Polonii, bez w z g l ę d u n a t o , s k ą d b y ł t a k ż e w i d o m y m znakiem szacunku dla k u l t u r y ludowej j a k o po­ ludu, chodzili ludzie, k t ó r z y go przywdziewali, b y w ten s p o s ó b zama­ k o n t y n u a c j i rodzimej k u l t u r y s ł o w i a ń s k i e j . Oceniono też jogo ma- nifestować o d r ę b n o ś ć od o t a c z a j ą c e g o , l o w n i c z o ś ć i p i ę k n o . Może w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł t a k wiele obcego narodowo łeczeństwa, a r ó w n o c z e ś n i e p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u 8 (il. 10) i . F u n k c j ę t ę p e ł n i już t y l k o u b i o r e m dzieci spo­ polskiego idei, że k a ż d y m ó g ł w n i m z n a l e ź ć s y m b o l swych u c z u ć politycz­ t a m nadal, c h o ć o ile w i e m , s t a ł się n y c h , s p o ł e c z n y c h , estetycznych — s t a ł się strojem n a r o d o w y m , polonijnych. w s p ó l n y m dobrem wszystkich P o l a k ó w . I I . 8. Banderia k r a k o w s k a z l a t t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. 71 �9 N a l e ż a ł o b y jeszcze na z a k o ń c z e n i e p o s t a w i ć p y t a n i e — dla­ checkiej, ż y w y m nadal, m i m o o d w r o t u o d staroszlacheckich ido czego a k u r a t u b i ó r c h ł o p s k i a nie szlachecki z y s k a ł w X I X w . a ł ó w . S t r ó j szlachecki ( w y d o b y w a n y j u ż t y l k o j a k o r e k w i z y t h i rangę stroju ogólno-narodowogo ? Przyczyn mogło wiele, storyczny n a u r o c z y s t o ś c i rodzinne w sforach a r y s t o k r a t y c z n y c h w s k a ż ę t u j e d n a k te t y l k o , k t ó r e w y d a j ą m i się szczególnie istot­ rzadziej drobno-szlacheckieh) b y ł c e c h ą w y r ó ż n i a j ą c ą warstwi ne. Przedo w s z y s t k i m t r a d y c y j n y s t r ó j szlachecki (czy szlachoc- u w a ż a n ą wciąż jeszcze za p r z o d u j ą c ą i przebranie się w e ń z w y k k o - m i o s z c z a ń s k i , t z w . s t r ó j polski) z a g i n ą ł znacznie w c z e ś n i e j n i ż lego mieszczanina, a t y m bardziej c h ł o p a , nawet w najlepszycl c h ł o p s k i . J u ż z k o ń c e m X V I I I w . obserwujemy jego g w a ł t o w n y p a t r i o t y c z n y c h intencjach, u w a ż a n o b y ł o b y za n i e t a k t , „ s t r o j e regres. A l e nie to b y ł o n a j w a ż n i e j s z e . P o w a ż n ą rolę m o g ł o t u ode­ nie się w cudze p i ó r a " . N a t o m i a s t w w y p a d k u , k i e d y szlachcii g r a ć s k o m p r o m i t o w a n i e się t r a d y c y j n e j „ s z l a c h e t c z y z n y " , k t ó r a czy mieszczanin p r z y w d z i e w a ł na siobie s t r ó j c h ł o p s k i l u b jego ele doprowadziła Odnowy politycznej men t y , m a n i f e s t o w a ł nie t y l k o p a t r i o t y z m i d e m o k r a t y c z n ą orien i moralnej n a r o d u t r u d n o b y ł o s z u k a ć w t y m , co ł ą c z y ł o się z nie- t a c j ę : s a m y m t y m f a k t e m r o b i ł niejako zaszczyt warstwie c h ł o p c h w a l e b n ą n i e d a w n ą p r z e s z ł o ś c i ą . Wielo nadziei p o k ł a d a n o w l u ­ skioj. Ś m i e m w y r a z i ć t u przypuszczenio, że ta sama cyganerii dzie (często b e z k r y t y c z n i e i d e a l i z o w a n y m ) , w n i m widziano p r z y ­ m ł o d o p o l s k a , w y w o d z ą c a się p r z e c i e ż w w i ę k s z o ś c i ze sfer szła szłość n a r o d o w ą . J e d n ą z p r z y c z y n , dla k t ó r y c h s t r ó j c h ł o p s k i , chockich, k t ó r a t a k c h ę t n i e s t r o i ł a się w s u k m a n y , a nie szlachecki, s t a ł się r e p r e z e n t a t y w n y , w i d z ę t a k ż e w zakorze­ bez e n t u z j a z m u , g d y b y K u b a z Wesela czy nawet p e ł e n g o d n o ś ć n i o n y m g ł ę b o k o w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m do I I w o j n y ś w i a t o w e j Czepiec u b r a l i się w d o w ó d zbratania się w s z y s t k i c h s t a n ó w — p r z e k o n a n i u o w y ż s z o ś c i s p o ł e c z n e j i t o w a r z y s k i e j w a r s t w y szla­ w kontusze do upadku niepodległości. być patrzyłaby szlacheckie. PRZYPISY * U w a g i na marginesie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na O g ó l n o ­ polskim Seminarium P o ś w i ę c o n y m Strojowi Ludowemu, K r a k ó w , listopad 1974 r . J a n St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, „ B i b l i o t e k a K u l t u r y " , t . 1, w y d . Trzaska, E v e r t , M i c h a l s k i , Warszawa 1947. O intere­ s u j ą c y m nas zagadnieniu na s t r o n a c h : 376—389. Tadeusz Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. V , z. 9, W r o c ł a w 1960 oraz te­ goż autora, Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . V , K r a k ó w 1974. 1 2 72 3 N a t y m miejscu p r a g n ę p o d z i ę k o w a ć dr Januszowi K a m o c k i e m u za u d o s t ę p n i e n i e m i maszynopisu swej nie publiko­ wanej p r a c y : Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski południowej w dobie porozbiorowej. 1772—1918, a szczególnie r o z d z i a ł u V : Ekspansja ubioru krakowskiego. Wytworzenie się mody na strój krakowski. Jestem M u r ó w n i e ż w d z i ę c z n a za cenne u w a g i , j a k i c h nio szczędził po przeczytaniu pierwszoj redakcji niniejszego p r z y c z y n k u . D z i ę k u j ę r ó w n i e ż za u w a g i p a n i o m prof. dr I r e n i e T u r n a u i m g r K r y s t y n i e H e r m a n o w i c z - N o w a kowej. ��4 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych sposobem dykcyonarza ułożone i opisane przez .... Warszawa 1830, s. 64. G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę s. 179. Prawie d o s ł o w n i e w i a d o m o ś ć t ę p o w t a r z a Z y g m u n t Gloger, Encyklopedia Staro­ polska, Warszawa 1972, t . I I I , s. 94, a za n i m w s p ó ł c z e ś n i histo­ rycy ubiorów. Seweryn pisze w c y t . p r a c y Strój Krakowiaków wschod­ nich: „ T a n c e r k i — j a k d o k u m e n t u j e t o gwasz Antoniego Za­ leskiego, z r e z y g n o w a ł y z o b o w i ą z k o w y c h na wsi zapasek, p r z y j ą w s z y k r ó t k i e do k o l a n s p ó d n i c z k i k r y n o l i n o w a t o w y d ę t e i zdobne w o k o ł o a ż w cztery szerokie szlaki falbanek z n a s z y t ą U nasady w s t ą ż k ą k o l o r o w ą l u b b ł y s z c z ą c ą l a m ą . Reszty s t r o j u d o p e ł n i a ł y nausznico z k w i a t ó w , kaftan k o ł o w y , b i a ł e p o ń c z o s z k i i płytkie pantofelki. 5 6 S t r ó j z a ś p a r t n e r a t a k modnie odzianej t a n c e r k i s k ł a d a ł się z r o g a t y w k i zdobnej w p i ó r a pawie, z b i a ł y c h l u b ż ó ł t y c h spodni wpuszczonych w m i ę k k i e cholewy b u t ó w oraz z granatowego kaftana, do k t ó r e g o dodawano t r ó j k ą t n ą s u k ę , suto ornamento­ w a n ą naszyciami ze srebrnych g a l o n i k ó w i b ł y s z c z ą c y c h sze­ l ą ż k ó w " (s. 25). 7 N i e jest w y k l u c z o n e , ż e do przebrania baletu k r ó l e w s k i e g o w stroje k r a k o w s k i e p r z y c z y n i ł się i n c y d e n t opisany przez Go­ ł ę b i o w s k i e g o . Pisze on, nie p o d a j ą c niestety d a t y , że „ g d y Sta­ n i s ł a w A u g u s t b y ł w K r a k o w s k i e m na b a l u , t a ń c o w a n o k r a k o ­ w i a k a w ubiorach l u d u " . Rzecz c a ł a z a k o ń c z y ł a się r o m a n t y c z n i e , g d y ż k r ó l oczarowany p i ę k n e m i b a r w n o ś c i ą t a ń c a u ł a t w i ł j e d n e m u z tancerzy m a r i a ż z u k o c h a n ą , na k t ó r y d o t ą d rodzice p a n n y nie d a w a l i przyzwolenia. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 321—322. P o r ó w n a j p r z y p i s 7. 8 9 J ę d r z e j K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, „ B i b l i o t e k a N a r o d o w a " , Seria I , n r 88, W r o c ł a w 1950, s. 549—550. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 118. 1 0 1 1 K a z i m i e r z G i r t l e r , Opowiadania, t . I : Pamiętniki z łat 1803—1831, t . I I : Pamiętniki z łat 1832—1857, K r a k ó w 1971. Przedmowa i w y b ó r t e k s t u Z b i g n i e w J a b ł o ń s k i . Opracowanie t e k s t u i p r z y p i s y Z b . J a b ł o ń s k i i J a n Staszek Ze w z g l ę d u na w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć tego ź r ó d ł a t a k dla oby­ c z a j o w o ś c i ó w c z e s n e j , j a k i d l a h i s t o r i i s t r o j u krakowskiego oraz, żo ź r ó d ł o t o jest m a ł o znane i w y k o r z y s t y w a n e , u w a ż a m za celowe przytoczenie t u o p i s ó w , na j a k i e się p o w o ł u j ę : „ Z n a n y t o w s z y s t k i m k u l i g o w y obyczaj, że n i b y to przedstawia wesele k r a k o w i a k ó w . Odwieczna sielanka, k t ó r ą szlachta o d g r y w a ć l u b i ł a . . . B y ł a w t y m k u l i g u p a n n ą m ł o d ą panna T e k l a K o b y ­ l i ń s k a , a narzeczonym I g n a c y O d r z y w o l s k i , m o j a ' ż o n a sta­ r o ś c i n ą , p a n i P i o t r o w a m ł y n a r k ą , a d r u h i e n i d r u ż b ó w , i gawiedzi, par ze d w a d z i e ś c i a . . . W k u l i g u nie szło o k o m e d i ę , o n a ś l a d o ­ wanie w i e ś n i a c t w a , bo to z b l i ż a ł o b y go do karczemnej ochoty, na całej p r z e c i e ż zabawie m u s i a ł y b y ć cechy w i e ś n i a c z e , bez k t ó r y c h k u l i g t r a c i ł b y s w ó j charakter. Scena z a s a d z a ł a się na t y m , że n i b y to p a ń s t w o , dziedzice, p o d e j m u j ą s w ą h o j n o ś c i ą wesele p o d d a n y c h , poza t y m nie szla dalej ż a d n a i n t r y g a . . . Co do s t r o j ó w , te w ostatnich czasach p o s u n ę ł y się — j a k o i wszystko — do z b y t k u . U b r a n i e m ę s k i e b y ł o n a s t ę p n e : ko­ szulka m a się r o z u m i e ć d e l i k a t n a , webowa, m a j t k i szerokie do b u t ó w , ż ó ł t e , n a n k i n o w e , n a ś l a d u j ą c e s k ó r z a k i ; b u t y z cho­ l e w a m i n i e z b y t w y s o k i m i , u t y c h obcasy obito b l a c h ą b i a ł ą , brzęczącą, gdy w t a ń c u nogą o nogę bito hołubce, zwłaszcza w mazurze. O d pasa s p a d a ł a na m a j t k i n i b y to koszulka, właści­ wie fartuszek, mocno sfaldowany, o s z y t y blaszkami ś w i e c ą c y m i i k o r o n k a m i . Opasywano się n a to pasem z b i a ł e g o rzemienia, t a k z w a n y m k o w a n y m , bo c z ę s t o n a b i t y b y ł m o s i ę ż n y m i ćwiecz­ k a m i i k ó ł k a m i m o s i ę ż n y m i , u tego b y w a ł i n o ż y k , i krzesiwko. Z c a ł e g o t e ż u b r a n i a wiejskiego t e n jeden rodzaj pasa prze­ c h o w a ł się w p i e r w o t n e j formie, g d y go za mego d z i e c i ń s t w a p a m i ę t a m . N a k o s z u l ę wdziewano k a f t a n , c z y l i k a m i z e l ę ciemno szafirowego k o l o r u , z cienkiego sukna, z g u z i c z k a m i , p ę t l i c z k a m i , hafteczkami, j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m s z y t ą , a za w i e r z c h n i ą s u k n i ę s u k m a n ę , jeśli b y ł a b i a ł a , a j a k g r a n a t o w a to j u ż zwala się k a r a z j ą . R o g i u niej r z ę s i s t o blaszkami z ł o t y m i i s r e b r n y m i , i j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m b y ł y w desenie rozmaite wyszywane, a z a ś k o ł n i e r z u n i e j , n a plecy s p a d a j ą c y , na dnie czerwonyn b y w a ł wzorzysto n a s z y t y r ó ż n y m i ś w i e c i d ł a m i , blaszl folgami i t p . . . . P o d s z y j ą świeciła spinka, a b y w a ł a nie ża droga. Czapka czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , u niej r ó ż ś w i e c ą c e k w i a t k i i koniecznie pawio p i ó r a . . . B i a ł e sukn b y ł y u ż y w a n o na k u l i g przez p o w a ż n e f i g u r y , n i b y to star s o ł t y s a , m ł y n a r z a , k t ó r y t e ż w kapocie m i e s z c z a ń s k i e j b j Organista, podobnie b a k a ł a r z , m i e w a ł na sobie ż u p a n kwieć opasany c z e r w o n y m w e ł n i a n y m pasem, a ż y d e k pacht czy p r o p i n a t o r , t y l k o miasto czosnku i cebuli p a c h n i a ł Joc -Clubem l u b Ess-Bouquetem. Co k o b i e t y , te m i a ł y pole do w y b o r u k o l o r ó w w e d ł u g w ł a s n e j w o l i , co i m b y ł o do t w a r z y . O r g a n i ś c i n a , starość s o ł t y s k a , m ł y n a r k a — m a t r o n y p o w a ż n i e j s z e m i e w a ł y ubra M o j a ż o n a ... m i a ł a s p ó d n i c ę k a r m a z y n o w a adamaszku galonami u d o ł u o b s z y w a n ą , czarny a k s a m i t n y gorsocik, sza rowany w ą s k i m i k o r o n k o w y m i g a l o n k a m i , na wierzch sukir k o b i e c ą , c z y l i k u b r a k g r a n a t o w y sukienny, suto b r a m o w i sięgający w y ż e j k o l a n , f u t e r k i e m b i a ł y m podszyty. Fartuszel t e n b y ł cackiem w y t w o r u . N a głowie chustka b i a ł a , po wiej w i ą z a n a , bardzo strojna. K o r a l e ogromne, k o l c z y k i d u ż e , wres chustka kolorowa do n a k r y c i a k i b i c i po zdjęciu k u b r a k a . D o u r a n i ą j e j , a szczególnie u ł o ż e n i a c h u s t k i na głowie, p o d ł u g n< najpierwszej m o d y k r a k o w s k i e j , p r z y c h o d z i ł a m ł y n a r k a ki s ł a w s k a , B ł a ż e j o w a K u l k o w a , j a k o m i s t r z y n i . Koszyczek na n z owocami, c i a s t k a m i , d o p e ł n i a ł całości . . . " Girtler, Opowiada) t . I I , s. 142—145. P r z y okazji n a d m i e n i ć n a l e ż y , że u t e g o ż G i r t ł e r a m a s z c z e g ó ł o w y opis autentycznego c h ł o p s k i e g o podkrakowskii u b i o r u z r. 1827, gdzie m ó w i n p . o f u t r z a n y c h spodniach haf w a n y c h w k w i a t y , o fartuszkach noszonych przez m ę ż c z y z n i W p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m obywatele K r a k o w a i z m i a ń s t w o o k r ę g u Wolnego M i a s t a w y s t a w i l i o d d z i a ł k r a k u s ć k t ó r y r u s z y ł do K r ó l e s t w a na pomoc p o w s t a ń c o m . Kazimit G i r t l e r t a k opisuje krakusa, k t ó r e g o w y e k w i p o w a ł i wys do powstania j a k o swego z a s t ę p c ę : „ U b i ó r , koszule, spodl p ł ó c i e n n e , r a j t u z y szaraczkowe s k ó r ą podszyte, b u t ó w dwie pat sukmana b i a ł a , druga na wierzch bura, szkalmierska. Czap k r a k o w s k a czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , pas s k ó r z a n y T a k w y g l ą d a ł krakus drugiego p ó ł k u . " Girtler, Opowiadam t. I , s. 448. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 94—95. Zagadnienie w p ł y w u u b i o r u krakowskiego na m u n d w o j s k o w y o m a w i a szczegółowo w zamieszczonym dalej a r t y k u Janusz K a m o c k i , dlatego nie b ę d ę się n i m t u szerzej zajinowa P r a g n ę t y l k o p o d k r e ś l i ć , że p r z y j ę c i e tego s t r o j u j a k o m u n d u i s t a ł o się j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w Uznania go p ó ź n i za s t r ó j n a r o d o w y . Chodzi o Zoriana D o l ę g ę Chodakowskiego i jego prat O Słowiańszczyżnie przed chrześcijaństwem i K a z i m i e r z a Brt d z i ń s k i e g o s t u d i u m O kłasyczności i romantyczności. Czerp t u z p r a c y J . St. B y s t r o n i a , Kultura ludowa, k t ó r y obszern: o m a w i a t ę s p r a w ę na s. 376—386. B y s t r o ń , Kultura ludowa, s. 388; Seweryn, Strój Krala itiaków wschodnich, s. 31—32. W latach t r z y d z i e s t y c h o d b y ł się w K r a k o w i e ś l u b c ó r l jednego z w y b i t n y c h f i z y k ó w , profesora U n i w e r s y t e t u Jagiellon skiego. Orszakowi weselnemu t o w a r z y s z y ł a do k o ś c i o ł a banderii k r a k o w i a k ó w . N a d o w ó d rozpowszechnienia się tego zwyczajt c y t u j e się ś l u b c ó r k i c a d y k a z B o b o w e j , gdzie również wystąpili banderia k r a k o w s k a z ł o ż o n a z miejscowych ż y d ó w przebranycl w stroje k r a k o w s k i e . Bogata dokumentacja fotograficzna tej UFO c z y s t o ś c i znajduje się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficznegt w Krakowie. B y s t r o ń , op. c i t . , s. 401 pisze: „ G d y s ł y s z y m y o j a k i m i balu k o l o n i i polskiej g d z i e ś za g r a n i c ą , to zazwyczaj dowia d u j e m y się o tancerzach w strojach l u d o w y c h , k t ó r y c h przyjmo­ wano z aplauzem; o t ó ż stroje te prawie zawsze s ą , czy t e ż raczej m a j ą b y ć k r a k o w s k i e . W t a k i c h t e ż strojach w y s t ę p u j ą grupy e m i g r a n t ó w na u r o c z y s t o ś c i a c h n a r o d o w y c h ; włościanie z Pomo­ rza czy spod W i l n a , k t ó r z y n i g d y K r a k o w a nie widzieli, robotnicy z Ł o d z i czy W a r s z a w y d e m o n s t r u j ą s w ą p o l s k o ś ć , w k ł a d a j ą c s t r ó j k r a k o w s k i ; po k r a k o w s k u s ą t e ż przybrane dzieci emi­ g r a n t ó w , k t ó r e c z ę s t o nie u m i e j ą j u ż poprawnie m ó w i ć po p o l s k u " . 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 U. 1 — repr. ż a r t . K . Girtłera w „Tyg. Ilustrowanym", 1864, X , s, 404; ii. 2 — zbiory Gabinetu Rycin Muzeum Narodowego w Krakowie; il. 3-8 — zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie; i i . 7-11 — zdjęcia d. agencji fotograficznej „Światowid", klisze obecnie w arch. Muz. Etn. w Krakowie Fot.: M. Maśllriski — i l . 1 (repr.), 6; J. Kubiena — i l . 4, 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bec5b576f562f008d9a6f8823f4c0e2.pdf 03b2a3a6539781ab690f18334219660b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:593 Title A name given to the resource Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachodnich Tuwińców / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.491-517 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U ZACHODNICH TUWIÑCÓW Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa W letnich miesiącach lat 1957—1960 odbyły się cztery kompleksowe radzieckie ekspedycje naukowo-badawcze, których zadaniem było zba­ danie pod względem archeologicznym i etnograficznym obszarów za­ chodniej Tuwy, okręgu autonomicznego wchodzącego w skład ZSRR, a graniczącego od południowego wschodu z Mongolską Republiką L u ­ dową. Ekspedycje te ograniczyły się na razie do zbadania zachodniej części Tuwy. I tak, w latach 1957 i 1958 zbadały one obszary MongunTajgi i Kara Chola, a także dorzecze górnego biegu rzeki Ałasz. W dwu następnych latach pracami ekspedycji zostały objęte sąsiednie tereny zachodniej Tuwy położone na lewym brzegu rzeki Chemczik i na po­ łudniowych łańcuchach gór Tannu-Oła, obejmujące dawne historyczne rejony Sut-Chol i Baj-Tajga. W ekspedycjach tych wziął udział m. in. wybitny etnograf leningradzki prof. L . P. Potapow, który zebrał i opu­ blikował w dwu obszernych artykułach interesujące dane dotyczące etnografii i folkloru Tuwy. Pierwszy z nich nosi tytuł Matieriały po etnografii Tuwinciew rajonoto Mongun-Tajgi i Kara Cholia - . Drugi jest zatytułowany Oczerki etnografii Tuwinciew bassiejna lewobierieżja Chiemczika . Ponieważ oba a r t y k u ł y odnoszą się do tego samego ludu, chociaż do różnych jego odłamów zamieszkujących odrębne, ale sąsiadu­ jące z sobą obszary geograficzne, omówię je tu łącznie, przy czym ze względu na zakres mych zainteresowań ograniczę się tylko do tych roz­ działów, które mówią o hodowli zwierząt mlecznych i o gospodarce l 2 1 Został on ogłoszony w publikacji Trudy Tuwinskoj Kompleksnoj Archieołogo-Etnograficzeskoj Ekspiedicii, t. 1: Matieriały po archieołogoii i etnografii za­ padną) Tuwy, Moskwa—Leningrad 1960, s. 171—237. Został on ogłoszony w t. 2 w y ż e j (przyp. 1) wymienionej publikacji, który nosi tytuły Matieriały po etnografii i archieołogii rajonow bassiejna r. Chiemczika i jużnych otrogow Tannu-Oła, Moskwa—Leningrad 1966, s. 13—55. 2 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIŃCOW 519 mlecznej. Zanim jednak przejdę do interesującego mnie przedmiotu wypadnie powiedzieć kilka słów o samej Tuwie i o Tuwińcach. Tuwa jest krajem o powierzchni 171 300 k m , z czego 27% zajmują naturalne pastwiska. Klimat tam jest kontynentalny, średnia lipca w y ­ nosi od 18—25°C, średnia stycznia zaś od —25 do — 30°C. Kraj ten za­ mieszkały jest głównie przez Tuwińców, obok których mieszkają tu niewielkie grupy Mongołów i Rosjan. Niewiele wiemy o dziejach Tuwy. W V I I I w. n.e. była ona objęta przez państwo tureckich (tjurkskich) Ujgurów, których część weszła zresztą w skład późniejszych Tuwińców. W ostatnim tysiącleciu n.e. kraj ten pozostawał kolejno pod władzą Mongołów (m. in. mongolskiej dynastii Juan rządzącej w Chinach w X I I I — X I V w.), następnie pod panowaniem Ałtyn-chanów ( X V I — X V I I w.), chanów Dżungarii ( X V I I — X V I I I w.), a wreszcie chińskiej dy­ nastii mandżurskiej (1757—1912 г.). W 1914 r. Tuwa dostała się pod pro­ tektorat rosyjski. W wyniku rewolucji 1921 r. kraj ten stał się niezależną republiką rad, a wreszcie w 1944 r. został wcielony do ZSRR jako obszar autonomiczny. Mieszkańcy Tuwy występują w naukowej literaturze pod bardzo różnymi nazwami: Tuwa, Tuba, Sojoci, Sojańcy i Urianchajcy. Ogólna ich liczba wynosi około 70 000 ludzi (dane z 1931 г.). Należą oni do rasy mongolskiej, a mówią językiem należącym do Ujgurskiej grupy języków tureckich (tjurkskich). Bliskie stosunki językowe łączą Tuwińców z ałtajskimi tureckimi Telengitami. W kulturze ich są widoczne silne wpływy mongolskie, dzięki m. in. bliskiemu sąsiedztwu obu krajów. Tuwińcy są ludem koczowniczym. Podstawą ich egzystencji jest hodowla, przy czym dawniej chowano głównie bydło rogate, a obec­ nie (dane z 1955 r.) przede wszystkim owce i kozy (76,4% pogłowia hodowanych zwierząt). Bydło rogate, w t y m krowy i sarłyki, stoi na drugim miejscu (12%). Koni mają 7,1%, nierogacizny 3%, jaków 1 % i wreszcie wielbłądów 0 , 1 % . Obok hodowli trudnią się Tuwińcy rów­ nież u p r a w ą roli, głównie jęczmienia, a także łowiectwem i rybołów­ stwem. 2 3 Do 1921 г., a więc do momentu socjalizacji, Tuwa była podzielona na tzw. choszuny, czyli okręgi pozostające pod władzą książąt. Panował tam ustrój rodowy, a pamięć o tych rodach żyje do dnia dzisiejszego. Na terenie całego kraju istnieje zaledwie kilka stałych osad, przeważna część ludności wiedzie życie koczownicze i przenosi się z miejsca na miejsce w zależności od pory roku i jakości pastwisk. W okresie przed­ rewolucyjnym Tuwińcy skupiali się w tzw. aały (bardziej znaną turecką formą tej nazwy jest auł), które składały się z niewielu, zazwyczaj 3 P o w y ż s z e dane o Tuwie i Tuwińcach pochodzą z nieautoryzowanego arty­ kułu: Tuwinskaja awtonomnaja oblast, „Bolszaja Sowietskaja Enciklopiedija", wyd. 2, t. 43:1956, s. 352—358. �520 ANNA KOWALSKA-LEWICKA około 10, j u r t i tyluż zamieszkujących je rodzin złączonych z sobą wię­ zami pokrewieństwa. Aał pozostawał pod zwierzchnictwem starszego rodu i nosił jego imię. Po śmierci swego naczelnika zmieniał imię na imię jego następcy. W obrębie aalu wiele prac wykonywanych było ko­ lektywnie: wspólnie wypasano bydło wszystkich rodzin i wspólnie upra­ wiano rolę, przy czym pola stanowiły własność indywidualnych rodzin. W swej cyklicznej wędrówce rocznej zatrzymywano się wiosną w po­ bliżu pól należących do danego aalu, uprawiano je i zasiewano, po czym wędrowano dalej, by powrócić jesienią dla dokonania zbiorów. W ciągu lata wracali tam na krótki czas sami mężczyźni, by nawodnić pola. Specjalnie interesująca u Tuwińców jest hodowla zwierząt mlecz­ nych, w której, podobnie jak w hodowli innych ludów tureckich, odkry­ wamy ciekawe analogie z pasterstwem górskich kompleksów Europy. Przykładowo przytoczę tu kilka charakterystycznych szczegółów zwią­ zanych z hodowlą zwierząt u Tuwińców. I tak rodziny wchodzące w skład tuwińskiego aalu często budowały jedną wielką zagrodę dla owiec i kóz, w której trzymano wspólnie zwierzęta należące do po­ szczególnych rodzin. Zagrodę taką zwano każaa. Jest to wyraz turecki, który odnajdujemy w różnych postaciach w wielkim dialektycznym słowniku tureckim W. W. Radłowa . Jak wynika z podanych tam wia­ domości tuwińska każaa, szorski każan czy teleucki każahan były zbli­ żone funkcjonalnie do koszaru karpacko-bałkańskiego kręgu pasterskie­ go. Czy jednak podobieństwo nazw obu tych typów zagród, tureckiej każaa, każa, każan, każahan i karpackiej koszar (wyprowadzanej za­ zwyczaj od łacińskiego wyrazu casearium), jest tylko przypadkowe? Na pytanie to mogą odpowiedzieć jedynie językoznawcy. Dodajmy zresztą, że podobne zagrody budowali Tuwińcy również dla przechowy­ wania snopów zboża; i one również nosiły miano każaa. 4 Odrębne, wspólne dla zwierząt wielu właścicieli zagrody buduje się też dla jagniąt i koźląt. Dla dokarmiania zwierząt mlecznych, zwłaszcza matek i młodzieży, przygotowuje się siano, które zawiesza się na gałę­ ziach drzew (podobnie jak to czynili pasterze bałkańscy), lub też na drewnianych żerdziach ustawionych na kozłach. Interesujące, a zarazem typowe dla ludów pasterskich jest, iż Tuwińcy posiadają odrębne nazwy na określenie różnych zwierząt domowych 4 W. W. R a d ł o w, Opyt slowaria tiurkskich narieczy. Czytamy tam w t. 2 (S. Pietiersburg 1899), że w dialekcie T u r k ó w sagajskich wyraz kaza oznacza: 1) „das Vorratshaus bei der Jurtę" = skład koło jurty i 2) „der Hof" = podwórze (szpalta 363), w dialekcie zaś kyzylskim oznacza „der Stall" = stajnia (ibid., I. c). W dialekcie Turków szorskich wyraz każa oznacza „der Hof" (ibid., szp. 398\ a w y w o d z ą c e się od niego słowo każan oznacza „Stall für Schafe und Rinder, die Hürde" = płot, ogrodzenie (ibid., szp. 399). Wyraz ten w y s t ę p u j e również u T u r ­ k ó w teleuckich jako każahan (ibid., I. c). �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWIÑCOW 521 w zależności od ich- wieku. Mają np. odrębne nazwy na określenie baranów rocznych, dwuletnich itd., aż do 5 lat życia, owiec od 1 do 4 lat, dla kóz od 1 do 4 lat, dla bydła rogatego i dla kobył od 1 do 10 roku życia. Podobne zróżnicowanie nazw, choć nie w tak silnym stopniu, odnajdujemy w tradycyjnej kulturze hodowlanej kręgu karpackobałkańskiego. Tu zresztą, przy odróżnianiu poszczególnych dorosłych zwierząt, wchodzą głównie w grę ich cechy fizyczne i mleczność, nie zaś ich wiek. Bardzo dużo uwagi poświęca L . P. Potapow gospodarce mlecznej u T u w i ń c ó w . Omówimy ją tu pokrótce. Mleko i różne produkty mleczne były i nadal pozostają główną pod­ stawą wyżywienia u Tuwińców. Najczęściej spożywane jest zsiadłe mleko, czyli tzw. chojtpak, które odgrywa w pożywieniu Tuwińców tę samą rolę, co ajran u tureckich ludów Azji środkowej, Syberii i Kauka­ zu. Sama nazwa chojtpak jest pochodzenia mongolskiego i jest jednym z dowodów istnienia u Tuwińców mongolskich wpływów kulturowych. W zachodniej Tuwie chojtpak przygotowuje się ze świeżego słodkiego mleka, do którego dodaje się podpuszczkę. Najlepszą podpuszczką jest sam chojtpak, jeżeli go jednak zabraknie używają zamiast niego skieł­ kowanej pszenicy utłuczonej w drewnianej stępie i zmieszanej w m a ł y m naczyniu ze świeżym mlekiem. Na niektórych obszarach Tuwy (nie zbadanych zresztą osobiście przez Potapowa) pierwszy wiosenny chojtpak zakwaszają w maleńkim naczyniu, dodając do surowego mleka kory pewnego drzewa. Niekiedy przygotowuje się podpuszczkę na rok przy­ szły już w jesieni poprzedniego roku nasycając chojtpakiem kawałek czystego wojłoku, który przechowuje się (wysuszony) przez całą zimę. Wiosną, kiedy zaczyna się doić krowy, sarłyki, kozy i owce, taki wojłok zalewa się mlekiem i uzyskuje się w ten sposób pierwszy wiosenny chojtpak. Obok tego sposobu robi się też chojtpak na sposób turecki, tzn. przez zagotowanie słodkiego mleka, do którego dopiero dodaje się chojtpaku. Do kadzi, w której stoi chojtpak, dolewa się stale świeżo udojone i zagotowane mleko (zmieszane mleko krów, sarłyków, owiec i kóz), które tam się ścina, a równocześnie z tej samej beczki czerpie się chojtpak do spożycia. Służy on przede wszystkim jako napój gaszący pragnienie, można go jednak jeść z chlebem lub z prażonym ziarnem, 5 5 Sprawa gospodarki mlecznej u koczowniczych ludów tureckich zasługuje na szczególną uwagę. Na temat ten pisano już sporo. Bardzo ciekawa w tym za­ kresie jest praca F . A. F i e 1 s t r u p a, Molocznyje produkty Turków-koczowni­ ków, [w:] Kazaki, t. 3, Leningrad 1930, s. 263—301, w której też znajduje się bibliografia starszych prac z tego zakresu. Ostatnio zagadnienie to podjął badacz radziecki S. J . Rudenko, który przygotował artykuł pt. Milchwirtschaft der nomadischen Viehzüchter. Artykuł ten ukaże się w Budapeszcie w 1968 r. w przygo­ towywanym dziele zbiorowym Víehzucht und Hirtenleben, t. 2. �522 ANNA KOWALSKA-LEWICKA ale o pokarmach mowa będzie oddzielnie. Dawniej przechowywano ten napój w workach ze skóry, podobnie jak u Turków ałtajskich; obecnie przechowuje się go w drewnianych kadziach. Z chojtpaka pędzi się też rodzaj wódki, zwanej araka, przy czym według zdania Potapowa na badanych przez niego obszarach Tuwy większa część kwaśnego mleka idzie obecnie na ten użytek. Zresztą głównym celem tej operacji jest jakoby otrzymywanie twarogu, który pozostaje po destylacji araki. Twarogu tego używa się do wyrobu róż­ nych rodzajów sera. Po przedestylowaniu araki (co dzieje się przy użyciu kotła z lanego żelaza i dopasowanej doń drewnianej kadzi o formie konicznej zaopa­ trzonej w specjalne urządzenie destylacyjne) zdejmuje się z kotła ów aparat. W samym kotle pozostaje rzadka twarogowata ojasa, zwana poża. Przelewa się ją do woreczków z perkalu lub płótna i pozwala się ścieknąć serwatce. Po odcieknięciu pozostaje w worku twaróg, zwany ói aarży. Prócz twarogu w kotle tworzy się serowaty osad również na ściankach kadzi destylacyjnej. Zeskrobuje się go łyżką, zbiera do kubka i podaje do jedzenia. Jest to tzw. po tuwińsku szuwurun utpieje. Nie­ którzy robią z tego produktu gomółki (po tuwińsku choť), które suszą na słońcu. Wracając do twarogu ói aarży, o którym wyżej była mowa, Tuwińcy sporządzają z niego różne rodzaje kwaśnego sera. Przede wszystkim robi się z niego tzw. kurut, suszony i wędzony ser znany szeroko u koczowników tureckich. Tuwińcy robią go w ten sposób, że twaróg sprasowany w woreczku krają na kawałki, kładą na sicie i suszą nad dymem ogniska w jurcie. Kiedy kurut wyschnie i uwędzi się, nanizuje się go na sznurki i rozwiesza w jurcie. W takim stanie można go przechowywać przez całe lata. K u r u t znany jest także i u innych ludów tureckich. Uzupełniając dane Potapowa należy wspomnieć, że znają go pod tą samą nazwą Turcy ałtajscy, Teleuci, Ujgurowie i Turcy osmań­ scy, przy czym u tych wszystkich ludów idzie tu również, podobnie jak w Tuwie, o suszony ser nanizany kawałkami na sznurze, zrobiony z twarogu pozostałego po alkoholowej destylacji kwaśnego mleka . Z po­ dobnym serem spotykamy się również u Ormian polskich, którzy za­ poznali się z tym produktem zapewne za pośrednictwem Połowców i Kipczaków w czasie swego pobytu na Krymie. Mam tu na myśli ormiański churut lub hurut . Z twarogu ól-aarży wyrabiają Tuwińcy inny jeszcze rodzaj sera. 6 1 6 Por. R a d ł ó w , op. cit., szp. 934. O ormiańskim churucie por. O. K o l b e r g , Lud (reedycja), t. 29, Kraków 1882, s. 52, przypis 1; J . L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo, wyd. I I , War­ szawa 1951, s. 413. 7 �PASTERSTWO I GOSPODARKA MLECZNA U TUWINCOW 523 Masę twarogową przeciera się przez sito lub też przepuszcza między palcami wyrabiając jak ciasto. Robi się to na specjalnie do tego przy­ gotowanej skórze krowiej lub końskiej, na której potem suszy się ten ser na słońcu. Po wysuszeniu wsypuje się go do worka i tak przechowuje miesiącami. Inny rodzaj sera wyrabia się z maślanki pozostającej po ubiciu masła z przegotowanej śmietanki, zwanej oromie. Maślankę taką gotuje się w kotle, uzyskując w rezultacie rodzaj twarogu, zwany eeżiegiej. Istnieje jeszcze inny rodzaj twarogu robiony z kwaśnego mleka gotowanego w kotle; i on również nosi nazwę eeżiegiej. Oba wyżej opisane rodzaje suszonego na słońcu twarogu (bo i ten ostatni suszy się na zapas) spo­ żywa się często z herbatą, rzucając suszony ser do kubka z gorącą herbatą. Obok kwaśnych serów twarogowych, których opis podaliśmy wyżej, Tuwińcy znają również i słodki podpuszczkowy ser, zwany pysztak. Robi się go w następujący sposób. Świeże surowe mleko gotuje się w kotle i kiedy zaczyna kipieć dolewa się doń po trosze serwatkę, która tu spełnia rolę podpuszczki. Mleko szybko się ścina, po czym wlewa się je do Woreczków i kładzie pod prasę. Uzyskuje się w ten sposób miękki, słodkawy ser. Tak robi się ser u Tuwińców rejonu Mongun-Tajgi. Na­ tomiast u Tuwińców z Kara Chol zamiast serwatki dolewa się chojtpak, czyli zsiadłe mleko, przy czym dalszy proces wyrobu pysztaka jest iden­ tyczny u obu tych grup tuwińskich. Oprócz pysztaka z gotowanego świeżego mleka Tuwińcy robią inny jeszcze gatunek tego sera z mleka surowego (niegotowanego), do którego wlewają serwatkę. Cechą tego rodzaju sera jest, iż przy krzepnięciu jego tworzą się, według obserwacji Potapowa, włókna (wstęgi, po ros. lenta), które zwija się i suszy na słońcu. Wydaje się, iż informacja Potapowa jest tu niepełna i opis w y ­ robu tego rodzaju podpuszczkowego sera nie jest przez to zupełnie jasny. Dalszym produktem mlecznym Tuwińców jest masło, po tuwińsku iis. Istnieją dwa sposoby jego wyrobu, które notuje Potapow. Pierwszy z nich polega na wyrobie masła ze śmietany zebranej z gotowanego i potem odstałego w kotle mleka. Śmietanę taką ubija się w drewnianej kadzi drewnianą mątewką, uzyskując w ten sposób grudki masła, które następnie przetapia się w kotle. Roztopionym masłem napełnia się oczy­ szczone bydlęce lub baranie pęcherze i grube kiszki końskie lub baranie żołądki. Po napełnieniu kiszki masłem tworzy się rodzaj kiełbasy ma­ ślanej, z której w zimie, kiedy zamarznie, odcina się po kawałku w mia­ rę potrzeby. Drugi sposób wyrobu masła znany Tuwińcom polega na ubijaniu go z chojtpaka, t j . zsiadłego mleka, również przy zastosowaniu mątewki. Po dłuższym ubijaniu tworzą się grudki masła. Istnieje jeden jeszcze produkt mleczny jadany przez Tuwińców, jest �524 ANNA KOWALSKA-LEWICKA to siara — pierwsze mleko świeżo ocielonej krowy, którą gotuje się i potem spożywa. Do niedawna robiono jeszcze w Tuwie kumys, jednak tylko w go­ spodarstwach miejscowych bajów, czyli szlachty, która posiadała duże stada kobył przeznaczonych tylko do udoju. Obecnie w kołchozach kobył się nie doi. Oprócz produktów czysto mlecznych Tuwińcy jedzą cały szereg potraw przyrządzanych z dodatkiem mleczywa. Należy do nich np. katyk, który robi się że śmietanki z dodaniem prażonego i mielonego ziarna jęczmienia lub dzikiej gryki względnie prosa, niekiedy też z suszonym twarogiem aarży. Mieszaninę tę gotuje się aż do zgęstnienia, potem zaś spożywa się ją lub też przechowuje na zimę. Nazwę katyk odnajdujemy również i u innych ludów tureckich, gdzie oznacza ona pewien rodzaj kwaśnego mleka bez żadnej domieszki. W Polsce międzywojennej znali tę potrawę (i to pod identyczną nazwą) Karaimi haliccy, którzy w y ­ rabiali ją z mleka krowiego . Inną potrawę robi się ze śmietany zagrza­ nej w kotle z dodaniem prażonego ziarna jęczmiennego, niekiedy z do­ daniem suchej, zielonej herbaty. P o t r a w ę tę często. jada się ze słodkim serem pysztak. J u ż wyżej była mowa o różnych naczyniach służących do przerabia­ nia lub przechowywania produktów mlecznych. Tutaj wypada jeszcze dodać, iż Tuwińcy używają również odrębnych skopców do dojenia kóz, owiec i krów. Skopce te, różnej wielkości dla poszczególnych gatunków zwierząt, służą również za miary objętości. Potapow podaje nazwy i opis różnych naczyń żelaznych, skórzanych i drewnianych służących do prze­ chowywania i picia produktów mlecznych. Tak przedstawia się w ogólnym zarysie gospodarka mleczna u za­ chodnich Tuwińców. Jak widzimy, przetwórstwo mleka jest bardzo zróżnicowane, a mleczywo odgrywa zasadniczą rolę w wyżywieniu lud­ ności, co jest typowe dla ludów pasterskich, których podstawą egzysten­ cji jest hodowla zwierząt mlecznych, a uprawa ziemi odgrywa tylko rolę pomocniczą. Obok zasadniczych zbieżności z gospodarką mleczną innych pasterskich ludów tureckich nie brak u Tuwińców pewnych analogii z gospodarką mleczną kręgu bałkańskiego i karpackiego, a także pol­ skich Ormian i Karaimów. Sprawa ta nie ogranicza się oczywiście tylko do odległych od nas Tuwińców. Chodzi t u raczej o stare kontakty z ludami tureckimi zasiedlającymi niegdyś stepy czarnomorskie, a równo­ cześnie o znacznie młodsze wpływy Turków osmańskich na narody bałkańskie. Zagadnienie to przekracza już jednak ramy niniejszego omówienia. 8 * Informację tę zawdzięczam na tym miejscu dziękuję. dr Zygmuntowi Abrahamowiczowi, któremu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01663dfbddb033920f2caed9dc41feb6.pdf f7d04813a104fc33e0d3f7058dece5ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5197 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4822 Title A name given to the resource Jak cie widzą / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.17-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa JAK CIĘ WIDZĄ... 1. ALICJA W KRAINIE BANAŁU 1 W pamiętnikach Alicji Iwańskiej , jednej z wielu z grona polskich inteligen­ tów, którzy po I I wojnie światowej, nie widząc dla siebie miejsca w kraju zde­ cydowali się na emigrację, znalazłam opis „zderzenia kulturowego", należącego do tej kategorii faktów, którym poświęcony będzie niniejszy artykuł, a więc formom i środkom autoprezentacji. Początki życia w nowym kraju nie były łatwe i jakkolwiek naszej bohaterce udało się otworzyć przewód doktorski na Columbia University, to proza życia: zabiegi o zapewnienie sobie utrzymania, były przedmiotem jej nieustannej troski. Jesienią 1954 roku, gdy nie udało się jej uzyskać zatrudnienia na Wydziale Socjologii Wellsley College sprawy przedstawiały się na tyle niedobrze, że gotowa była przyjąć pracę recepcjonistki w firmie przy Wall Street. A oto jak relacjonuje przebieg spotkania, które obecnie nazwane zostałoby rozmową kwalifikacyjną: „W sportowej letniej sukni widzę się na którymś tam piętrze lśniącego wieżowca. Rozmawia ze mną wysoka, trochę starsza ode mnie, kobieta w czarnej, bardzo obciśniętej szacie. D o b r z e m i i d z i e ta r o z m o w a . Nie wymagają pisania na maszynie, «bo od tego są maszynistko). Francuski, niemiecki włoski. Doskonale. Prócz Zielonej Karty nie mam żadnych papierów. To nie będzie u nich przeszkodą... Wyższe wykształcenie? Tak, to jest dla nich ważne [...] Polski akcent? - Każdy akcent to atut, a zresztą pani akcent jest francuski... 1 Niesłychanie ciekawa, barwna i bogata postać, filozof (magisterium w 1941 r. na tajnym Uniwersytecie Warszawskim), socjolog (doktorat w 1957 na Columbia University w Nowym Jor­ ku), dzięki pomocy UNRR-y, w roku 1946, wyjechała z Polski do Stanów Zjednoczonych i z ośrod­ kami naukowymi tego kraju związała prawie całe swe zawodowe życie. Wykładała socjologię w kilku uniwersytetach poczynając od nowojorskiego Columbia University, przez przeznaczone dla młodzieży murzyńskiej - było to jeszcze w okresie obowiązywania segregacji rasowej - Atlanta University i Talladega College w Albany, po State University of New York. Prowadziła badania w Meksyku w ramach interdyscyplinarnego Chiapas Project oraz w Chile z ramienia UNESCO. Współpracowała z najbardziej „gorącymi" nazwiskami z grona amerykańskich socjologów i antro¬ pologów kultury, w pamiętnikach dając ich - niekiedy bardzo niepoprawne politycznie - portrety. Za zwrócenie uwagi na osobę Alicji Iwańskiej dziękuję doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu. �18 JOLANTA KOWALSKA - uśmiechnęła się słodko i już, już się podnosiła na znak chyba, że interview zakończone. - Od kiedy zaczyna się praca? - zapytałam. - Ależ żadnej pracy pani nie zaofiarowałam - uśmiechnęła się znowu. - Nie spełnia pani jednej z wymaganych kwalifikacji [...] - C h o d z i n a m o « d o b r z e p r e z e n ­ t u j ą c ą s i ę r e c e p c j o n i s t k ę ^ , przecież to wyraźnie napisane. - I z tym samym słodkim, ale niecierpliwiejącym uśmiechem wzięła mnie za rękę i zapro¬ wadziła do długiego lustra przy drzwiach wejściowych. - Niech pani się sobie dobrze przyjrzy - powiedziała - własne pani odbicie w lustrze da lepszą niż ja odpowiedź" (Iwańska 1993, s. 423-424, podkr. J.K.). Co było przyczyną błędu? Odpowiedź wydaje się prosta: n i e d o s t o s o ­ w a n i e f o r m y a u t o p r e z e n t a c j i do o c z e k i w a ń p r z y s z ł e g o p r a c o d a w c y . Nie spieszmy się jednak z udzielaniem jej, a zwłaszcza pocze­ kajmy z wyrażeniem zdumienia, że przyszła profesor socjologii okazała się rów¬ nie mało przewidująca. Lektura wcześniejszych stron pamiętnika ukazuje nam j ą jako bystrą, inteligentną obserwatorkę, ciekawą ludzi i świata, otwartą, choć zara­ zem nie stroniącą od ferowania ocen, niekiedy dość bezpardonowych. Czy osoba o podobnych predyspozycjach nie była zdolna przewidzieć skutków własnej non¬ szalancji? I oto kilkadziesiąt stron dalej Iwańska opowiada historię badań, które - już po uzyskaniu stopnia doktora - przeprowadziła na zlecenie Kellogg Founda­ tion wśród farmerów stanu Waszyngton. Formy autoprezentacji okazały się tu istotnym elementem zarówno technik badawczych, jak i przedmiotu badań. Celem prac było ustalenie powodów niechęci farmerów wobec rad udziela¬ nych im przez agro-ekspertów fundacji. W przeciwieństwie do „niedopracowa¬ nej" rozmowy kwalifikacyjnej, tym razem nasza bohaterka troskliwie zadbała o właściwy wygląd: „Jechałam na ów podbój «Good Fortune» w szarej spódnicy, niebieskiej bluzce i z miękką torbą podróżną, w której omnia mea. Gdy autobus zatrzymał się przy głównej ulicy miasteczka, od razu spostrzegłam, ż e w y ¬ g l ą d a m « t a k j a k w s z y s c y » » . Nikt mi się nie przyglądał ani na ulicy, ani potem w drugstorze" (Iwańska 1993, s. 455, podkr. J.K.). Starania te nie wzięły się z nikąd. Roboczą tezę co do przyczyn niepowodzeń ekspertów Iwańska sformułowała po pierwszym z nimi spotkaniu, stwierdziw¬ szy, że: „eksperci są elegancko, formalnie ubrani. Mężczyźni w trzyczęściowych garniturach, z krawatami lub muszkami. Kobiety przeondulowane, na obcasach" (Iwańska 1993, s. 454). Zatem strojem i zachowaniem dowodzili farmerom swej wyższości, pozycji tych, którzy wiedzą lepiej i - jakkolwiek zapewne nie zostało to nigdy wyrażone werbalnie - stanowiło treść klarownego, czytelnego dla farmerów przekazu . 2 3 2 Do badań zostały wyselekcjonowane dwie skontrastowane społeczności, żyjące w odmien­ nych warunkach. Pierwszą, z zachodniego, zalesionego i na pół dzikiego krańca stanu Waszyng­ ton, obsługiwało miasteczko, któremu dla celów badawczych nadano kryptonim „Good Fortune". Drugą stanowili mieszkańcy jednego ze wschodnich, stepowo-pustynnych powiatów, którego sto¬ licą było miasteczko w materiałach z badań określane jako „Gwenburg". Ktokolwiek obejrzał film Stevena Soderbergha „Erin Brockovich" z pewnością zapamiętał scenę, w której prawniczka z firmy adwokackiej, odziana w kostium, pantofle na obcasie, uczesana 3 �19 JAK CIĘ WIDZĄ... Wyniki badań tezę tę potwierdziły, jednak nie zostały dobrze przyjęte przez najbardziej zainteresowanych, czyli pracowników Kellogg Foundation. „Dobrze pamiętam oburzone twarze agro-ekspertów, gdy mówiłam o przyczynach ich niepopularności" - notuje Iwańska. „Nie przerywali mi, nikt z nich nie opuścił sali, nietrudno jednak było odgadnąć ich myśli. Gdy skończyłam n i e b y ł o żadnej dyskusji. Długa chwila tylko złowrogiego mil­ c z e n i a " (Iwańska 1993, s. 462). Gdy porównamy te dwie sytuacje: chybionej autoprezentacji w trakcie starań 0 pracę i poprawnej podczas badań terenowych, zwrócimy uwagę na odmien¬ ność postaw Iwańskiej wobec grup odniesienia. W pierwszym przypadku naszej bohaterce nawet przez głowę nie przeszło, by zapoznać się z obowiązującymi konwencjami i zastosować do nich. Lektura pamiętników dowodzi, że lubiła starcia - tytułowe 'potyczki', a jeśli 'przymierza' to najchętniej na własnych warunkach. W danej sytuacji jej zachowanie mogło, i zapewne było, odczytane jako lekceważące, niestosowne, a w konsekwencji uznana została za osobę nie budzącą zaufania, nie ryzykowano zatem zatrudnienia jej. Na odrzucenie zarea­ gowała irytacją , a więc podobnie jak krytykowani przez nią później eksperci Kellogga. W drugim przypadku jednak, starała się w miarę możliwości odgad¬ nąć oczekiwania farmerów wobec osoby przybywającej z zewnątrz - naukowca prowadzącego badania na zlecenie koncernu zbożowego i cudzoziemki - i wyjść im naprzeciw. Kilkakrotnie wspomina o dostosowaniu do okoliczności ubioru 4 1 zachowań, o wyjaśnieniach dotyczących jej sytuacji życiowej mających na celu zyskanie akceptacji informatorów, wreszcie o satysfakcji, gdy przyjazd męża słowa jej potwierdził. Co więcej na obraz wiejskiego życia w stanie Waszyngton nałożyły się wspomnienia wiejskiego dzieciństwa w Polsce, najwidoczniej stę¬ piając ostrze jej krytycznego oglądu amerykańskiego społeczeństwa. W rezulta¬ cie kontakt jej z farmerami niósł stosunkowo mało nieporozumień , natomiast relacje z przedstawicielami miejskiej, a szczególnie mieszczańskiej części spo¬ łeczeństwa, w które - nie akceptując go - musiała się wżyć, przebiegały się nie bez potknięć . W roli „petenta", studentki, pracownika naukowego popełniała nierzadko gafy i niezręczności, zachowywała się nie tak jak tego oczekiwano od emigrantki, studentki potrzebującej pomocy finansowej, czy młodego członka 5 6 w gładki koczek stoi przy płocie i usiłuje przywołać do siebie farmera; ten ignoruje j ą i oddala się miarowym krokiem pozwalając jej podziwiać jedynie swoje plecy. Arogant ów jednak rozmawiał z Erin noszącą się jak inne ślicznotki ze środkowego zachodu, jeżdżącą rozklekotanym wozem, często - z konieczności - z trójką dzieci i zawsze grzecznie pytającą o zgodę na rozmowę. Ona, w przeciwieństwie do wymuskanej prawniczki, była właśnie „jak wszyscy". „Wściekła byłam na siebie, że się tak pozwoliłam zaprowadzić przed lustro. Jak mogłam tak stracić głowę i nic jej nie odpowiedzieć? Wpaść aż w takie osłupienie?" (Iwańska 1993, s. 424) „Co dwa tygodnie przenosiłam się na inną farmę [...] Jeździłam z farmerskimi rodzinami na zakupy, urodziny i rocznicowe obchody. Zabierali mnie ze sobą na szkolne mecze siatkówki i koszykówki, do swoich protestanckich kościołów, przykościelnych klubów, na zebrania rol¬ nicze, kombatanckie, masońskie, na jarmarki" (Iwańska 1993, s. 460). We wspomnieniach po wielokroć powtarza się utyskiwanie na infantylizm życia w Ameryce, odbarwiającego i tandetyzującego przybyszy z Europy (por. zwłaszcza s. 328). 4 5 6 �20 JOLANTA KOWALSKA 7 kadry naukowej . Inaczej mówiąc role te grała w sposób niezgodny z konwencją, w jakiej przyszło jej funkcjonować. „Błędy" podobne do opisanego nie zdarzają się raczej nikomu spośród kan­ dydatów zabiegających współcześnie o zatrudnienie na stanowiskach, z którymi związany jest wymóg dobrej prezencji. Świadomość jego istnienia jest normą, przy czym nie sposób zaprzeczyć, że „właściwe zachowanie i wygląd" nie są wymysłem jedynie nieznośnych amerykańskich pracodawców. Czymże innym były i są zasady dobrego wychowania, etykieta w zhierarchizowanych grupach ludzkich, przepisy co do stroju, zachowania, wzajemnych relacji? Z drugiej strony rozmowa kwalifikacyjna z rzadka do niedawna łączyła się z ryzykiem zderzenia wzorów kulturowych, a nie jedynie prywatnych poglądów i zapatrywań. W ciągu ostatnich dziesięciu-piętnastu lat świat „zmalał" i doświadczenie bez­ pośredniego kontaktu z 'innym', które było udziałem nielicznych staje się coraz powszechniejsze. Uczymy się zatem języków obcych a także owego wspólnego nam wszystkim języka ciała, który - wbrew temu co sądzili, a niekiedy nadal twierdzą, idealiści - nie jest bynajmniej jednoznaczny. Obok gestów, ruchów i zachowań rzeczywiście wspólnych nam wszystkim, warunkowanych biologią, budową ciała i wynikającą stąd motoryką ruchu, istnieją nie mniej liczne, walentne kulturowo . By nie odwoływać się do cytowanych w literaturze przedmiotu dyżurnych przykładów błędnych zastosowań gestów i zachowań, sięgnę po epi¬ zod z życia naszej dyplomacji. Oto, przed kilku laty podczas jednej z podróży prezydenta Kwaśniewskiego do południowej Azji, towarzyszący mu filmowiec uchwycił moment, powitania czy też pożegnania z miejscowymi dygnitarzami, gdy z charakterystycznym gestem złożonych dłoni dotykających czoła (zacho­ wanie poprawne), pan Prezydent zwrócił się do dziecka pochylając się przy tym w głębokim ukłonie (błąd, głębiej kłania się osoba stojąca niżej w hierarchii). Mogę jedynie przypuszczać, że do miejscowego gestu powitania dołączył przy¬ jętą w Europie formę kontaktu dorosły-dziecko, znajdującą wyraz w pochyleniu się nad dzieckiem (wyraz opieki), pochyleniu w kierunku dziecka (sygnał goto¬ wości wysłuchania i pomocy), a zważywszy okoliczności nie wykluczam, że za¬ chowanie to miało mieć - mając na uwadze wszelkie stosowne formy - charakter ludyczny, może żartobliwy. Jakkolwiek by nie było, jedno nie podlega dyskusji - wydział protokołu w biurze prezydenckim nienajlepiej odrobił lekcję. 8 7 „Dobrze pamiętam jeden peszący incydent. Bert Hoselitz o czymś długo peroruje, a potem nam wszystkim stawia jakieś pytanie i ja natychmiast na nie odpowiadam. - Dlaczego pani odpo­ wiada pierwsza? - on na to. - Chyba dlatego, ze jestem kobietą. Jestem do tego przyzwyczajona. Wszyscy wybuchnęli śmiechem, po zebraniu jednak Sydney Slotkin, antropolog, podszedł do mnie [...] jako specjalista od kultur chciałby m i wyjaśnić, że w amerykańskiej kulturze nie płeć ma pierwszeństwo, lecz akademicki status. A ponieważ mój status jest najniższy, więc „dla włas­ nego dobra" nie powinnam nigdy pierwsza zabierać głosu" (Iwańska 1993, s. 364). Wśród doświadczeń cytowanej tu Iwańskiej najbardziej dramatyczne wiązało się z egzami¬ nami przed dopuszczeniem do pracy nad tezą doktorską. Po egzaminie przedmiotowym, widząc profesora Mertona, przewodniczącego Komisji, wznoszącego dłoń o złączonych palcach tworzą¬ cych kółko, była przekonana, że pokazuje w ten sposób 'zero', a więc, że nie zdała, podczas gdy w USA gest taki znaczy ' O K ' , ' W porządku' (Iwańska 1993, s. 343). 8 �JAK CIĘ WIDZĄ... 21 Współcześnie obieg informacji odbywa się w sposób zasadniczo odmienny od tego, z którym mieliśmy do czynienia przed trzydziestu laty. Internet ułatwił dostęp do nich w sposób wówczas niewyobrażalny (jakkolwiek jakość informacji i forma, w jakiej są upowszechniane niejednokrotnie pozostawiają wiele do życzenia), czy jednak owa łatwość sprzyja zdobywaniu wiedzy? Faktem jest, że wyniki prac dostępne w pełni fachowcom dysponującym stosownym przygo¬ towaniem docierają praktycznie do wszystkich i stają się elementami zbanalizowanej - jak literatura piękna w brykach dla licealistów niezdolnych przedrzeć się przez Bułhakowa - wiedzy, a właściwie wiedzy-pop. Proces taki stał się m.in. udziałem kinezyki (inaczej body language, czyli języka ciała) i komunikowania niewerbalnego. Obecnie terminy stanowiące nazwy tych dziedzin wiedzy należą niewątpliwie do modnych i nadużywanych - słyszymy je w telewizyjnych reality¬ -show, czytamy o nich w kolorowej prasie, znajdujemy na stronach interneto¬ wych firm trudniących się poradnictwem zawodowym oraz w rozpowszechnia¬ nych tąże drogą kompilacjach danych, pozbawionych niejednokrotnie wszelkich odniesień do źródeł, z których prezentowane w nich informacje zostały zaczerp¬ nięte. Pytanie zatem czy mamy tu do czynienia z gadżetem kulturowym, czy też jednak poszerzyła się nasza wiedza o nas samych. 2. JĘZYK CIAŁA Kiedy w połowie lat siedemdziesiątych zaczynałam własne prace na temat symboliki ruchu terminy takie jak 'komunikowanie niewerbalne', 'antropologia ciała', 'kinezyka', 'proksemika' - na dobrą sprawę dopiero wchodziły do użytku i dość często byłam proszona o wyjaśnienie jakiego rodzaju fenomenów, bądź kierunków badawczych dotyczą. W świecie znane były już wówczas prace Edwarda Halla, Ray'a Birdwhistella, Michaela Argyle, Umberto Eco i licznych innych badaczy koncentrujących swe zainteresowanie na tej tematyce, w naszym kraju z przyczyn oczywistych niedostępne. Halla przetłumaczono na język polski dopiero w roku 1976 (była to praca The Hidden Dimension, nosząca polski tytuł Ukryty wymiar), pierwsze prace Eco w 1972 (Pejzaż semiotyczny), a Argyle i Birdwhistell do chwili obecnej znani są tylko w oryginale wąskiemu gronu specjalis¬ tów. Przypomnijmy w kilku słowach czym są kinezyka i proksemika, zaintereso¬ wanych szczegółami odsyłając do ujęć oryginalnych oraz opracowań Elżbiety Goździak (1987a, 1987b) i mego własnego (Kowalska 1995, s. 29-31, 33-34). Pod pojęciem kinezyki rozumie się „badania nad systemem komunikowania niewerbalnego (określanego czasem także jako język ciała - body language), który posługuje się gestykulacją i innymi ruchami ciała" (Goździak 1987, s. 170). Za twórcę kinezyki uważany jest wspominany tu wcześniej Ray Birdwhistell, a data wydania jego pierwszej pracy poświęconej tej tematyce - Introduction to Kinesics, opublikowanej w roku 1952 - wyznacza zarazem narodziny tego kierunku. Początki zainteresowań Birdwhistella znakowym aspektem ruchu ciała są sześć lat wcześniejsze. W roku 1946 podczas terenowych badań na temat �22 JOLANTA KOWALSKA pokrewieństwa, prowadzonych wśród Indian Kutenai w zachodniej Kanadzie (Kolumbia Brytyjska), dokonał on ważnego spostrzeżenia. Oto jak do niego doszło: „...intrygowały mnie wzajemne relacje pomiędzy słowem i mową, oraz słowem i zachowaniami społecznymi [...] uświadomiłem sobie, że m o i r o z ­ m ó w c y z p l e m i e n i a K u t e n a i p o r u s z a l i się inaczej, gdy m ó w i l i w s w o i m r o d z i m y m j ę z y k u , inaczej zaś gdy posłu¬ g i w a l i s i ę a n g i e l s k i m [... ] Moje wstępne przypuszczenie, że Indianie ci -zachowywali się jak» biali ludzie umożliwiło mi dokonanie odkrycia, że występuje tu trwały związek pomiędzy komunikatem słyszanym i widzianym, oraz że funkcjonują one jako współzależne systemy językowe" (Birdwhistell 1973, s. 31, 34-35; podkr. J.K.). Prowadzący badania wysnuł stąd wniosek, że zaobserwowana przezeń „dwujęzyczność" odnosi się w równej mierze do języka mówionego, jak i języka ciała. Problem ten zainteresował go na tyle, że z końcem lat 40-ych X X wieku po¬ djął systematyczne badania nad komunikacyjnym aspektem ruchu ciała. Wycho¬ dząc od konstatacji faktu, że podstawowe uczucia jak strach, radość, pożądanie seksualne są wspólne wszystkim ludziom wysunął hipotezę, zgodnie z którą posiadają one swój - równie uniwersalny - ekwiwalent ruchowy. W rezultacie badań Birdwhistell doszedł do ustaleń, które w jego przekonaniu hipotezę tę obaliły, jakkolwiek ma ona nadal swoich zwolenników. Skonstatował natomiast, że podobnie jak użytkownicy języka naturalnego, tak i posługujący się mową ciała dysponują wiedzą, która umożliwia im interpretację „komunikatów" prze¬ kazywanych za pośrednictwem tego szczególnego języka, zarówno wówczas, gdy występuje on jako autonomiczny środek porozumiewania się, jak i wów¬ czas, gdy stanowi element zachowań towarzyszących mowie. Birdwhistell z grupą badaczy reprezentujących trzy dyscypliny (antropologię, językoznawstwo i psychologię) podjął w 1956 roku próbę stworzenia modelu opisu zachowań kinezycznych. W dalszej perspektywie zmierzał do opracowania systemu zapisu ruchów ciała człowieka wykonywanych w czasie interakcji spo¬ łecznych. U podstaw tego zamierzenia leżała hipoteza, że „zachowania kinezyczne konstruują system komunikacyjny analogiczny do języka naturalnego, a metody lingwistyczne są stosowalne do badań nad językiem ciała ponieważ system kinezyczny strukturyzuje zachowania cielesne człowieka w sposób zbliżony do tego, jak system językowy strukturyzuje strumień mowy w dźwięki, słowa, frazy i zda­ nia" (Goździak 1987, s. 171). Wyniki pierwszego etapu prac zdawały się potwier¬ dzać tę hipotezę. Jednakże, w późniejszej ich fazie Birdwhistell doszedł do przeko¬ nania, że o ile potrafi wyodrębnić „słowa" języka ciała, o tyle nie jest w stanie określić jego gramatyki, jakkolwiek nie wycofał się całkowicie z prób jej ustalenia. 9 Ponad dekadę później niż kinezyka wyodrębniony został drugi ważny nurt badań w łonie refleksji poświęconej komunikowaniu niewerbalnemu - proksemika 9 Byli wśród nich: antropolog George Bateson, językoznawcy - Charles Hockett, Norman McQuown, George L. Trager i Henry L. Smith, oraz psycholodzy - Henry Brosin, Frieda Fromm-Reichmann i William Austin. Za: Birdwhistell 1973, s. 111). �23 JAK CIĘ WIDZĄ... określana, jako studia nad postrzeganiem przez człowieka przestrzeni i posługi¬ waniem się nią, jako szczególnym wytworem kultury. Prekursorem owego nurtu i twórcą jego nazwy był Edward T. Hall, który wprowadził go do literatury an­ tropologicznej w roku 1963. Początkowo przedmiotem jego zainteresowania była kultura w całym swym bogactwie, definiowana przezeń jako „język bez słów". W swych dociekaniach proksemicznych Hall szukał odpowiedzi na dwa podsta¬ wowe pytania: Czy użytkowanie przez ludzi przestrzeni w trakcie interakcji spo¬ łecznych jest różne w różnych kulturach. W jakim zakresie?; W jakim stopniu czynniki społeczne i indywidualne mają wpływ na zmiany form i sposobów jej użytkowania, w obrębie jednej kultury? Podczas gdy Hall skoncentrował się przede wszystkim na typologii (wyróżnił rodzaje przestrzeni i kategorie dystansu), na sformułowane przez niego pytania odpowiedzieli dwaj inni badacze ludzkiej przestrzeni Robert Sommer (1969) i Michael Watson (1970, 1972). Wykazali oni, że sposoby posługiwania się nią, jako szczególną formą komunikowania niewerbalnego różnią się znacznie w zależności od kultury. Stwierdzili ponadto, że w obrębie jednej kultury użytkowanie przestrzeni odznacza się wariantywnością uzależnioną od czynników społecznych i osobistych. Sam Hall natomiast skonstatował istnienie zasadniczych różnic w zachowaniach proksemicznych stanowiących element interakcji pomiędzy przedstawicielami odmiennych płci. Obecnie termin 'proksemika' stosowany jest w pracach przedstawicieli wielu dyscyplin, zwłaszcza w dokonaniach semiotyków i teoretyków komunikowania się, językoznawców i psychologów. Zarówno kinezyka, jak i proksemika bliskie są pewnym tendencjom badawczym w antropologii kulturowej. Wiążą się one z zagadnieniem pojmowania przez człowieka otaczającej go rzeczywistości. Stosunek człowieka do otaczającego go świata, sposoby konstruowania przezeń swoistej „niszy kulturowej", jej typy i szczególne kwalifikacje stanowią domenę refleksji filozoficznej. Szkic powyższy, jakkolwiek zarysowany w największym skrócie, pozwala zorientować się, z jak skomplikowaną materią mamy do czynienia wkraczając w obszar niewerbalnych form porozumiewania się. Przedstawione tu kierunki badawcze zarazem, nie są bynajmniej narzędziem w pełni wycyzelowanym, raczej propozycją, pewną opcją interpretacyjną, siecią, do której Nowalis po¬ równywał hipotezy. 3. KLUCZ CZY WYTRYCH? 10 Mistrz japońskiego tańca butoh Min Tanaka rozpoczął swe wystąpienie na barcelońskim kongresie poświęconym teatrowi stwierdzeniem: „ We live with our bodies and we percieve the world by keeping the eyes of our bodies open" 1 0 Uczeń Tatsumi Hijikaty, twórcy tego kierunki. Butoh powstał w krótki czas po I I wojnie światowej, jako wyraz buntu zarówno wobec sztuki Zachodu, jak i rodzimych tradycji. Jest to taniec improwizowany, wykonywany na pustej scenie, w którym najistotniejsze są maksymalna ekspresja tancerza i nieomal intymny jego kontakt z widzem. �24 JOLANTA KOWALSKA [Istniejemy poprzez ciało i przez nie postrzegamy świat] (1986, s. 97), należą¬ cym do gatunku prowokacyjnie oczywistych. Rzeczywiście - ruchowy aspekt wszelkich form ludzkiej aktywności jest faktem niezaprzeczalnym, ale też zarazem niezauważanym. Posługujemy się ruchem, emitujemy go, za jego pośrednictwem przekazujemy szereg sygnałów i znaków, które stanowią ważny element spo¬ sobów porozumiewania się - jako tzw. p o m o c n i c z e ś r o d k i mowy wspomagające zasadniczy przekaz językowy (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952), bądź też jako „komunikacyjne aspekty wyuczonego i ustrukturyzowanego zachowania się poruszającego się ciała" (Birdwhistell 1952). Jednakże, kto z nas, użytkowników tego najpowszechniejszego medium zastanawia się nad logiką jego funkcjonowania i znaczeniem artykułowanych za jego pośrednictwem informacji w sposób głębszy niż incydentalne rozważanie przyczyn, dla których np. pani X odwróciła się demonstracyjnie plecami do pani Y, a pan Z wstał z krzesła, gdy weszliśmy do pokoju okazując nam tym samym szacunek? Myślę, że bez wielkiego ryzyka popełnienia błędu można przyjąć, że nie czyni tego nikt, bądź czyni niewielu, jakkolwiek nawet tak konwencjonalne konstatacje jak przytoczone wyżej wskazują, że określone zachowania łączone są z funkcją wyrażania pewnych treści. Niemniej, nie sposób kwestionować niepisane prawo codzienności by ruch, równie naturalny jak oddech, traktować także jako fakt naturalny, wiążąc go przede wszystkim z biologią - nie z kulturą, z mechaniką ciała - nie ze strukturami myślenia. Trafne uwagi na temat skutków niedoceniania komunikacyjnej funkcji ruchu, zachowań, sposobów bycia, jak również ich aspektu aksjologicznego, zawarł Edward Hall we wstępie do The Silent Language. Posłużył się on tam przykła¬ dem swoistego fiaska Amerykanów w kontaktach z innym narodami, którzy - jego zdaniem - jakkolwiek pełni najlepszych chęci, biorący udział w licznych programach pomocy dla zagranicy, nie zyskali bynajmniej tą drogą sympatii w oczach reszty świata. „W wielu krajach Amerykanie są serdecznie nie lubiani, w innych zaledwie tolerowani" konstatuje Hall (1987, s. 21). Szukając przyczyn takiego stanu rzeczy wskazuje na przekaz emitowany drogą komunikatu niewer¬ balnego. Stwierdza: „wrogość cudzoziemców wywoływana jest w znacznej mie¬ rze przez zachowanie się Amerykanów. Nie bez kozery można nas winić za skłonność do etnocentryzmu. W wielu naszych programach pomocy dla zagrani¬ cy, w stosunkach z tamecznymi narodami, mamy ciężką rękę. Upieramy się by postępowali na naszą modłę [...] Nie tylko pogrążeni jesteśmy w totalnej niewie¬ dzy na temat tego, czego sobie życzą inne kraje, lecz jesteśmy równie nieświa¬ domi tego, co m ó w i i n n y m n a s z e w ł a s n e z a c h o w a n i e s i ę " (Hall 1987, s. 21, podkr. J.K.) . Stwierdzenia Halla odnoszą się do sytuacji 11 1 1 E. Hall niezależnie od dociekań stricte naukowych i obowiązków nauczyciela akademic¬ kiego, część swego czasu poświęcił także swoistej edukacji kulturowej. W latach pięćdziesiątych X X w. kierował rządowym programem kształcenia inżynierów i pracowników administracji, a także biznesmenów i tych wszystkich, których praca wymagała bezkolizyjnych kontaktów z przed¬ stawicielami innych kultur. Przygotowywał ich do pracy poza granicami Stanów Zjednoczonych ucząc właściwej interpretacji cech obcych kultur i umiejętności poruszania się w ich ramach. �JAK CIĘ WIDZĄ... 25 zderzenia kulturowego. Wówczas to - z natury rzeczy - na plan pierwszy wpły­ wają różnice we wszystkich dziedzinach, nie tylko w zakresie sposobów po­ sługiwania się ciałem. Skutkiem różnic są błędy we wzajemnej ocenie, niekiedy tak poważne, że decydujące o odrzuceniu. Jak przenikliwe były to uwagi dowodzi najnowsza historia. Żołnierze ame­ rykańscy kierowani do Iraku, jechali tam wyposażeni w bardzo szczegółowe instrukcje dotyczące sposobów kontaktowania się i porozumiewania z miejscową ludnością. I oto po raz kolejny trafiali na mur niechęci i wrogości. Sytuacja jest tu nieporównanie bardziej skomplikowana niż w przypadku wizyt ekspertów, czy wszelkiego rodzaju misji, bowiem jakkolwiek poprawnie by się nie zacho¬ wywali, żołnierze pozostają ludźmi z karabinem, a obie strony są uczestnikami zderzenia kulturowego w jego ekstremalnej formie - wojny. Zastanówmy się zatem czy zdobywszy pewną wiedzę na temat kodów nie¬ werbalnych, a przede wszystkim świadomość ich istnienia, potrafimy się nią posługiwać. W jakich dziedzinach i w jaki sposób jest ona wykorzystywana? Moje rozeznanie w tej materii rysuje obraz niezbyt zachwycający. Jego bodaj najtraf¬ niejszą metaforą jest papierowa podkładka zabezpieczająca tacę przez zabru¬ dzeniem, którą otrzymałam w madryckim barze sieci Pans&Company. Na ogół na takich podkładkach drukowana jest oferta dostępnych dań, bądź informacje o atrakcjach dla najmłodszych. Ku mojemu zaskoczeniu tym razem zobaczyłam 24-punktowy, nieco żartobliwy wokabularzyk języka gestów ilustrowany zdję¬ ciami. Jest to oferta bardzo zbliżona do poradników licznie publikowanych w ilustrowanych magazynach, informujących np. co myśleć o człowieku, w trak¬ cie rozmowy z nami składającym dłonie w rodzaj daszku, którego kalenicę sta¬ nowią stykające się czubki palców, a co o kobiecie zakładającej nogę na nogę w taki sposób, że górna oplata dolną jak liana. Sytuują się one gdzieś pomiędzy cotygodniowym horoskopem a plotką z życia nowych elit. Czytelnicy podob¬ nych publikacji mogą z niedowierzaniem przyjąć wiadomość, że to co traktują jako rodzaj poradnika towarzyskiego niezupełnie serio, stanowi wyabstrahowa¬ ny element dociekań z zakresu psychologii, socjologii czy antropologii kultury, których wyniki znajdują zastosowanie m.in. w psychiatrii, terapeutyce, socjotechnice. Na ogół jednak większość z nich słyszała o Piotrze Tymochowiczu, któremu przypisuje się wykreowanie „cywilizowanego" wizerunku przywódcy Samoobrony, Andrzeja Leppera, a termin 'body language' nieustannie trafia do ich uszu jeśli śledzą etapy Idola, audycje autorskie koryfeuszy telewizji, bądź są widzami muzycznych stacji w rodzaju M T V czy Viva. Kolejnymi dziedzinami życia, w których wiedza na temat języka ciała i ko¬ munikowania niewerbalnego znajduje współcześnie zastosowanie są biznes i po¬ lityka (zob. Wołowik 1998). Wspomniany tu przed chwilą Piotr Tymochowicz prowadzi firmę specjalizującą się w edukacji menadżerskiej, doradztwie organi¬ zacyjnym i personalnym. „Firma ICCE Greenpol Piotr Tymochowicz - czytamy na stronie www - [...] jest prekursorem na rynku polskim w dziedzinie Body Language. Zajęcia szkoleniowe realizowane są w oparciu o autorską Teorię Wywierania Wpływu [... ] Co nas wyróżnia? Siła kreacji, udowodnione sukcesy �26 JOLANTA KOWALSKA medialne, w y k o r z y s t y w a n i e p o z y t y w n e j s t r o n y m a n i p u l a ¬ c j i , niekonwencjonalność [...]" (podkr. J.K.) . Oferta tego rodzaju szkoleń jest obszerna ale i zainteresowanie nimi duże. Odkąd na polski rynek weszły zachodnie firmy, przynosząc własne zasady funkcjonowania, w tym rekrutacji pracowników, kodeksy tyczące wyglądu (nie¬ kiedy bardzo wyśrubowane) chcemy wiedzieć i chętnie uczymy się jak należy przygotować się do rozmowy kwalifikacyjnej, jak j ą prowadzić, jak wreszcie odczytywać pewne sygnały zawarte w języku ciała rozmówcy i jak panować nad emisją własnych. Tym co zwraca uwagę, zarówno w przypadku, gdy wiedzą z dziedziny body language posługują się firmy, biznesmeni czy politycy, jak i wówczas, gdy sięgają po nią dla swych celów Kowalscy i Nowakowie, jest faktyczny zakres jej zastosowań, wąski i mieszczący się pomiędzy manipulacją, jak chce pan Tymochowicz p o z y t y w n ą , a śledzeniem reakcji i zachowań naszych partne¬ rów w intencji odsłonięcia ich skrytych motywów. Potraktowana w ten sposób wiedza o „ruchu, innym nurcie mowy" zamiast kluczem umożliwiającym posze¬ rzenie wiedzy o nas samych, staje się zaledwie wytrychem. 12 4. WYGLĄD I RUCH JAKO AUTODEFINICJA I ETYKIETA Rolę porównywalną do tej, jaką w badaniach Birdwhistella odegrała obser¬ wacja zachowań Indian Kutenai, w moich własnych pracach spełniła konstata¬ cja, iż na podstawie zachowania potrafię za granicą wyłowić z tłumu rodaków. Było to dla mnie niemałym zaskoczeniem. Podczas pobytu w Budapeszcie w 1983 roku zanotowałam: „Na placyku koło Baszty Rybackiej doznałam [... ] iluminacji poznawczej. W moim kierunku, ale znacznie jeszcze ode mnie oddalo¬ na, szła grupka składająca się z czterech osób, dwóch kobiet i dwóch mężczyzn. Nie wydawali się zainteresowani urodą miejsca ani dnia, nie oglądali niczego, nie cieszyli się tym, że tu są, ani nie byli po prostu. Oni grali światowców, którzy bawią się w zwiedzanie. Kiedy zrównaliśmy się usłyszałam, że mówią po polsku" . W późniejszych mych doświadczeniach elementami zachowań stanowią¬ cymi sygnał, że oto być może ponownie mam do czynienia z przedstawicielami własnej nacji był pewien nadmiar w gestach, przesada w celebrowaniu własnej osoby, swojego rodzaju permanentna gra z otoczeniem mająca wiele ze złego aktorstwa. Był to jednak test sprawdzający się do przełomu w roku 1989, do kiedy to wyjazdy za granicę nie były sprawą łatwą ani prostą. Z czasem oswoiliś¬ my się ze światem i gra w światowca przestała być potrzebna. Pojawiły się nato¬ miast nowe formy ruchu i sposoby posługiwania się ciałem demonstrujące nowe cechy - nabywane, wypożyczane od innych, wyuczane, bądź „z nas". 13 1 2 Za stroną internetową: www.kadry.info.pl/firmy Notatki z dziennika obserwacji uczestniczącej Budapeszt 1983, w posiadaniu autorki artykułu. 1 3 �JAK CIĘ WIDZĄ... 27 Za najsilniej zaznaczającą się tendencję uważam zwiększającą się swobodę autoprezentacji i autoekspresji, realizowanych w pełni świadomie. Przed wspom¬ nianą tu cezurą czasową, zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, cudzoziemcy przyjeżdżający do Polski nieodmiennie wyrażali swoje zdumienie dlaczego ludzie spotykani na ulicach i w środkach komunikacji nie uśmiechają się, robią wraże¬ nie wyizolowanych, zamkniętych w sobie, podczas gdy w warunkach domowych pokazywali inną twarz. Rzeczywiście tak to wyglądało, przyczyny tego stanu rzeczy były aż nadto oczywiste - po traumie stanu wojennego, pozadomowa zewnętrzność z pewnością nie była właściwą sceną dla swobodnej ekspresji. Były to raczej warunki sprzyjające tworzeniu środowisk niszowych ewoluujących w dwóch kierunkach. W pokoleniu uczestników Sierpnia - emigracji wewnętrznej realizowanej na bardzo zróżnicowanych poziomach, od apatii, przez wycofanie się w małą stabilizację, po „samotność intelektualisty". W pokoleniu młodych - buntu znajdującego wyraz w muzyce (był to okres bezprecedensowego boomu w polskim rocku, festiwalu w Jarocinie) i działań - takich jak akcje Pomarań¬ czowej Alternatywy - umożliwiających wyrażenie ironicznego dystansu wobec rzeczywistości, na którą „skazywało" miejsce urodzenia. Byliśmy społeczeń¬ stwem nie tyle zamkniętym (w znaczeniu braku otwartości na odmienność) co zatrzaśniętym w pułapce historii. Przełom roku 1989 i 1990 obchodziłam dzięki wyjazdowi stypendialnemu w Hiszpanii, w Walencji. Pamiętam, z jaką zazdrością obserwowałam tłumy bawiące się na ulicach: małżeństwa z maleńkimi dziećmi, osoby starsze, nasto¬ latków - tańczących, odpalających fajerwerki, odliczających jednym głosem uderzenia zegara o północy, a potem bawiących się do bladego rana. Brakowało mi ich swobody, entuzjazmu, chęci zabawy. Myślałam: „Ach, gdyby tak u nas!", pesymistycznie nie wierząc by było to możliwe. Tymczasem, w sylwestra następnego roku, stojąc w rozbawionym tłumie, liczyłam uderzenia zegara na Zamku Królewskim. Obecnie swoboda autoekspresji i autoprezentacji przybiera niekiedy formy ekstremalne. Kwestii tej zamierzam poświęcić więcej uwagi w dalszych bada¬ niach. W Polsce powojennej bardzo dużo „nie wypadało", „nie było wolno", a przede wszystkim człowiek rozsądny starał się nie wyróżniać. Oczywiście, w każdych warunkach trafią się postaci barwne i szalone, tym barwniejsze i bardziej dziwaczne, im sztywniejsze są obowiązujące reguły, ciaśniej zasznu¬ rowany gorset powinności. W tym przypadku obserwowane współcześnie zmia¬ ny niekoniecznie oznaczać muszą różnicę w proporcji pomiędzy 'barwnym', 'szalonym, 'normalnym', raczej zwiększenie liczby ról do wyboru i swobodę tworzenia własnych form wyrażania siebie, definiowania własnej roli w życiu. Ważnym elementem współczesnej obyczajowości jest tendencja do tworzenia nowych wzorów zachowań środowiskowych, zwłaszcza wynikających z roz¬ warstwiania się społeczeństwa (na temat rozwarstwienia po roku 1989 por. Wnuk-Lipiński 1995). Z jednej strony mamy, więc do czynienia z kodami zacho­ wań naszych własnych celebrities, sezonowych idoli, przedstawicieli grup tzw. „nowych" i „starych" pieniędzy, dawnych i nowych elit, układu władzy, byłej �28 JOLANTA KOWALSKA Solidarności, ubożejącej inteligencji, obrastających w dobrayuppies i coraz licz¬ niejszych w młodym pokoleniu zwolenników dobrego, wyważonego życia, nie zamierzających realizować się jedynie w pracy. Z drugiej strony środowiska tzw. blokersów, bezrobotnych (najsłabiej chyba zintegrowane) i bezdomnych. Prezentowane tu rozważania zamknijmy przykładem obecności w naszym współczesnym życiu ekskluzywnych środowisk, w których zachowanie i wygląd należą do najważniejszych kryteriów wyróżniających ich członków. W roku 2002, w jednym z sierpniowych numerów Wysokich Obcasów, sobotnio-niedziel­ nego dodatku do Gazety Wyborczej ukazał się reportaż Wojciecha Orlińskiego Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, poświęcony modnej for¬ mie spędzania czasu, zjawisku tzw. clubbingu. W zależności od fantazji i upo¬ dobań bawiących się osób, wieczór spędza się w jednym miejscu, bądź wędruje od lokalu do lokalu. Istnieje tylko drobny problem: selekcja. Nie każdy wszędzie zostanie wpuszczony. Clubbing, w Polsce stosunkowo nowy, na Zachodzie dobrze już wrósł w obyczajowość. Dobór gości ma gwarantować bywalcom, iż nie będą narażeni na towarzystwo osób nie pasujących do pozostałych, w myśl deklaracji selekcjonerów - niekulturalnych, bo w rzeczywistości kryteria są już mniej jasne. Jak wyjaśniła reporterowi jedna z osób parających się selek¬ cją, obok tytułowych „plastików" czyli dziewczyn wystrojonych przesadnie, na prowincjonalną manierę, nie są wpuszczani dresiarze (agresywna, prymitywna subkultura młodzieżowa), „krawaciarze" (samotni, konwencjonalnie ubrani m꿬 czyźni) i „studenci" (ci z ich grona, którzy nie są odpowiednio tj. modnie ubrani, bądź wykazują braki obycia, naturalnie z punktu widzenia klubowej society). Z rozmów przeprowadzonych przez Orlińskiego wynikło jednak, że nie wpusz¬ cza się także osób niepełnosprawnych, brzydkich, zakompleksionych a nawet nieśmiałych, ponieważ w klubie wszyscy mają być młodzi, zdrowi, modni, uśmiechnięci i odprężeni. Po opublikowaniu tego artykułu przez łamy czasopisma i jego internetowe forum przetoczyła się potężna dyskusja (zob. Plastików nie wpuszczam...), której zasadniczym motywem była selekcja i jej kryteria. Zwolennicy niepełnego dla wszystkich dostępu do klubów dowodzili prawa do bawienia się bezpiecznie, w gronie osób sobie znanych i podobnych. Przeciw wytaczano argumenty od Deklaracji Praw Człowieka, po ironię i kpinę. Rzeczą cenną wydaje mi się, iż wielu korespondentów analizowało sprawę z dużą bezstronnością, powiedzia¬ łabym nawet dystansem, traktując j ą jako rodzaj sezonowej mody. Czy będzie nią rzeczywiście, podobnie jak szereg innych zjawisk obserwowanych pilnie przez piszącą te słowa - czas pokaże. LITERATURA Argyle Michael 1972, Non-verbal Communication in Human Social Interaction, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 243-267, Cambridge (Cambridge Univer­ sity Press). - 1975, Bodilly Communication, London (Methuen and Co. Ltd.). �JAK CIĘ WIDZĄ... 29 B i r d w h i s t e l l R a y 1952, Introduction to Kinesics, Louisville (offset, Univ. of Louisville Press). - 1973, Kinesics and Context. Essays on Body Motion Communication, New York (Ballantine Books). - 1975, Background Considerations to the Study of the Body as a „Expression", [w:] J. Benthall, T. Polhemus (eds) The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts in London, London (Allen Lane, Penguin Books Ltd.). C i o ł e k T a d e u s z M . 1975, Human communicational behaviour, „Sign Language Studies", t. 4: 6, s. 1-64. C o l l i n s A n d y 1997, Język ciała, gestów i zachowań: psyche i soma, Warszawa. E c o U m b e r t o 1999, Semiologia życia codziennego, Warszawa (Czytelnik). E i b l - E i b s e s f e l d t I r e n a u s , Similarities and Differences between Cultures in Expressive Movements, [w:] R.A. Hinde (ed.) Non-verbal Communication, s. 297-311, Cambridge (Cambridge University Press). F a r n e l l B r e n d a (ed.) 1995, Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and the Invisible in Movement and Dance, New York & London (The Scarecrow Press Inc.) G o ź d z i a k E l ż b i e t a 1987a, Kinezyka [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, s. 170-172, Warszawa-Poznań (PWN). - 1987b, Proksemika, [w:] Z. Staszczak (ed.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 296, Warszawa-Poznań (PWN). H a l l E d w a r d T. 1959, The Silent Language, New York. - 1963, Proxemics: A Study of Man's Spatial Relationship, [w:] I . Galdstone (ed.) Man's Image in Medicine and Anthropology, New York. - 1966, The Hidden Dimension, New York. Cytaty pochodzą z polskiego wydania tej pracy, Warszawa 1987. I w a ń s k a A l i c j a 1993, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa (Geberthner i Ska). K o w a l s k a J o l a n t a 1995, Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, Biblioteka Etnografii Polskiej t. 50, Warszawa (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). L a m b W a r r e n , W a t s o n E l i z a b e t h 1979, Body Code, the Meaning in Movement, Lon¬ don (Routledge and Kegan Paul). M i n T a n a k a 1986, Tradiction of the Body and Avant-Garcle Dance, [w:] Jordi Coca (ed.) Congres Internacional de Teatre a Catalunya, Actes vol. II, s. 97-103, Barcelona. M o r r i s D e s m o n d 1977, Manwatching: A Field Guide to Human Behaviour, London (Jona¬ than Cape), - 1994, Bodytalk, London (Jonathan Cape). O r l i ń s k i W o j c i e c h 2002, Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach, Wysokie obcasy, nr 179, (także: www.2.gazeta.pl). Plastików nie wpuszczam w żadnych okolicznościach. Dyskusja nt. artykułu Wojciecha Orliń¬ skiego, Wysokie Obcasy, R. 2002, nr 182, s. 46-48 (także: www.2.gazeta.pl). S o m m e r R o b e r t 1969, Personal Space, Englewood Cliffs. W a t s o n M i c h a e l O. 1970, Proxemic Behavior: A Cross-cultural Study, [w:] T.A. Sebeok (ed.) Approaches to Semiotics, The Hague. - 1972, Symbolic and Expressive Uses of Space. A n Introduction to Proxemic Behavior, Current Topics in Anthropology, t. 4. W o ł o w i k W a d i m 1998, Język ciała w biznesie, polityce i życiu publicznym, Kraków. W n u k - L i p i ń s k i E d w a r d 1995, After Communismus: A multidisciplinary approach to radical Social Change, Warszawa. �30 JOLANTA KOWALSKA JOLANTA KOWALSKA TO BE SEEN... Summary M i n Tanaka, the master of the Japanese dance butoh began his address at the Barcelona con­ gress dedicated to dance with the following words: We live with our bodies and we perceive the world by keeping the eyes of our bodies open (1986, s. 97). The statement is provocative in it obviousness. The "movement" aspect of all forms of human activity is undeniable, yet it is rarely noticed. We move, i.e. use movement, we emit movement, movement is a means of transmission of many signals and signs, significant as elements of human communication. They are the a u x i l i a r y m e a n s of speech, supportive to the basic language transmission (Guiraud 1974, s. 103; Birdwhistell 1952) or the "communicative aspects o f the learnt and structurized behaviour of a moving body" (Birdwhistell 1952). When, in the mid 1970s, the Author started hers studies on movement symbolism, terms such as "non-verbal communication", "anthropology of the body" "kinesics", or "proxemics" were, as a matter of fact, only coming into use. She was often asked to explain the phenomena or study orientations they referred to. Works by Edward Hall, Ray Birdwhistell, Michael Argyle, Umberto Eco and other scholars dealing with the subject had been already known in the world, in our country they were not available for obvious reasons. The Hidden Dimension by Edward Hall was translated into Polish in 1976, the first works of Umberto Eco in 1972. Books by Argyle and Birdwhistell are known only in original versions and to narrow circles of specialists t i l l now. Both kinesics and proxemics are close to particular approaches in cultural anthropology. They all concern the problems of human understanding of the surrounding world and human self-reflection. Within the recent 10-15 years the world has "shrunken". Coming into touch with "the others" which earlier was experienced only by the minority, now is more and more common. We learn foreign languages, we also learn the "body language" which,being the common feature of all human beings, is by no means unequivocal, contrary to what was believed and is sometimes still believed. Besides the gestures and movements which are really universal being determined by the body build, there are also some, as numerous as the former ones, which are culture-related. The article deals with the role o f forms and means of self-presentation in contemporary culture. Most interesting is the problem if, having gained particular knowledge on non-verbal codes as well as the awareness o f their existence, we know how to use them. A t this stage of studies the Author concentrated on the scope of the usage of body language. Quite narrow as a matter of fact, focused on manipulating people and watching their reactions and movements in order to reveal their hidden motives. Knowledge o f "movement, another area of speech" treated in this way, instead of being the key to the cognition of man becomes no more than a picklock. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22f8774cbce9cdf9afce2158e9d3a9dd.pdf 5e7e50c7b03553e06d893e1009a5a46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1223 Title A name given to the resource Taniec jako przedmiot badań: choreologia czy antropologia tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.171-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część II JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie) TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAN: CHOREOLOGIA C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA Historia nauki odnotowuje w X I X w. znaczący skok w rozwoju nauk o kulturze oraz początek procesu kształtowania się szeregu dyscyplin szcze­ gółowych poświęconych badaniu zjawisk z zakresu kultury duchowej i kul­ tury artystycznej. Wówczas też przedmiotem zainteresowań, naukowych staje się taniec. Trudno byłoby wskazać na argumenty przemawiające za datowa­ niem początków historii jego badań wcześniej niż na połowę X I X stulecia. Wprawdzie przed tą umowną cezurą powstały prace liczące się w ogólnym dorobku, jak Dialog o tańcu Lukiana z Samosat (Lukian, 1951) czy Listy o tańcu i. i. Noverre (Noverre, 1760), były to jednak prace wyjątkowe tak ze względu na sam temat, jak i problemowy sposób jego ujęcia. Przy tym, jakkolwiek historia badań tańca jest krótka, nagromadziło się wokół niego sporo nieporozumień i niejasności. Zacząć należy od stwierdzenia, że same badania tańca oceniane były dwojako. Z jednej strony wiązano z nimi nadmierne nadzieje, przy czym tańcowi przypisywano rangę prasztuki, z drugiej zaś podawano w wątpliwość zasadność badań w tej dziedzinie. Podejmowane były próby opisu tańca w kategoriach czysto racjonalnych lub odrzucano je na rzecz intuicjonizmu. Niejednokrotnie taniec był raczej przedmiotem sporów toczonych z pozycji moralności czy estetyki lub obiektem reakcji emocjonalnych niż przedmiotem dociekań naukowych . Poczynając jednak od drugiej połowy X I X w. poświę­ cone mu prace dokumentują już kształtowanie się nowego kierunku ba­ dawczego. 1 W historii tańca zarazem, przed określoną jak wyżej cezurą wyznacza­ jącą początek naukowych nim zainteresowań, daje o sobie znać zaintereso­ wanie tym fenomenem kulturowym jako elementem składowym dziedzictwa kulturowego społeczeństw. Świadectwem tej postawy intelektualnej są utrwa­ lone w źródłach historycznych sądy i opinie o tańcu. Obecnie stanowią one 1 Podobnie rzecz się miała z badaniami sztuki. Porównaj: Ossowski, 1966, s. 297. �172 JOLANTA KOWALSKA niezwykle cenny dokument świadczący o roli i miejscu tańca w kulturze oraz procesu przekształceń, jakim ulegał jego obraz w świadomości ludzi . Badacz sięgający po dorobek z zakresu studiów nad tańcem dysponuje pracami z takich dziedzin wiedzy, jak muzykologia, historia kultury, religio­ znawstwo, etnografia, a nawet filozofia, psychologia i medycyna. Rysuje się tu międzydyscyplinarne rozbicie zainteresowań tańcem stanowiące ich cechę charakterystyczną. W początkowym* okresie historii badań tańca, to jest po­ czynając od p o ł o w y wieku X I X po przełom X I X i X X w., prace nad tym przedmiotem były domeną historyków, a następnie muzykologów i religio­ znawców. W chwili obecnej natomiast badacze tańca reprezentowani są prze­ de wszystkim przez etnografów i antropologów kultury. Jest to ważna zmiana, sygnalizuje bowiem różnice w sposobie pojmowa­ nia badanego zjawiska, ujawniające się w miarę rozwoju dyscyplin szcze­ gółowych. Skutkiem tego procesu jest stopniowe poszerzanie zbioru cech, ze względu na które jest ono badane. Jakkolwiek zbiór tych cech nie jest w żadnym przypadku na tyle pełny, by umożliwić badaczowi całościową cha­ rakterystykę fenomenu tańca, to jednak uwzględnienie każdej kolejnej cechy implikuje szerszy kontekst możliwych odniesień. Dlatego też przesunięcie zain­ teresowań tańcem z wymienionych dziedzin wiedzy do etnografii i antro­ pologii kulturowej ma tak duże znaczenie. Przedstawiciele tych dyscyplin widzą bowiem w tańcu przede wszystkim zjawisko kulturowe. Pojęcie to zaś jest na tyle szerokie, że mieści w sobie atrybuty „muzyczności", „historyczności", związek tańca z religią i szereg innych jego cech . Związek tańca z kulturą, wysuwany przez antropologię kulturową na plan pierwszy, jest konstatacją faktu oczywistego. Oczywistego także dla badaczy reprezentujących wszystkie wymienione wcześniej dziedziny wiedzy, co znaj­ duje odbicie w ich wypowiedziach. Podobnie rzecz się ma jeśli idzie o zwią­ zek tańca z naturą ludzką — jego wpisanie w zasób właściwych człowiekowi zachowań. Aby jednak oczywistość tego związku mogła stać się poznawczo użyteczna, konieczne było przełamanie pewnych schematów myślenia o tańcu, 2 3 4 1 Sądzę, że w badaniach tańca pominięcie czy niedocenienie tego rodzaju refleksji poz­ nawczej, pomimo wszelkich jej wad i mimo że nie nazwiemy jej naukową, odbyłoby się ze szkodą dla całości prac. Charakter informacji dostarczanych przez ten typ źródeł ogranicza zakres problematyki, w zastosowaniu do której mogą one być wykorzystywane, do zagadnień określonych przeze mnie wyżej i wymaga dużej ostrożności w stawianiu hipotez. Potrakto­ wane jednak w sposób właściwy mogą stanowić cenne źródło wiedzy na ich temat, a w wielu przypadkach są źródłem jedynym. Terminami ..etnografia" i „antropologia kulturowa" posługuję się tu w sensie (odpo­ wiednio): nauka zajmująca się opisem zjawisk kulturowych oraz nauka, przedmiotem której jest budowa zdań ogólnych na temat kultury. Znaczące jest także zainteresowanie tańcem środowisk medycznych i przedstawicieli psychologii. Dowodzi ono kształtowania się tendencji do wzbogacania opisu zjawiska doko­ nywanego w kategoriach kulturowych o opis w kategoriach biologii i psychologii. W chwili obecnej jest to jednak tendencja marginalna. 3 4 �TANIEC JAKO właściwych intelektualnemu PRZEDMIOT 173 BADAŃ nurtowi kultury europejskiej, w ramach której kształtowała się refleksja naukowa na temat tańca ze wszystkimi właściwymi 5 sobie o s o b l i w o ś c i a m i . I. K W A L I F I K A C J E A BADANIA TAŃCA 6 Europejskiej spuściźnie intelektualnej właściwy jest obraz tańca jako zja­ wiska zwalczanego całego świata lub co najmniej kontrowersyjnego. nie jest to tendencja powszechna, W kontekście kultur lecz raczej 7 wyjątkowa . W samej zresztą kulturze europejskiej mamy do czynienia z żywą obecnością tańca: w szeregu sytuacji jego obecność jest akceptowana, i to nie tylko w życiu warstw ludowych, ale także w życiu warstw elitarnych. Judith L . Hanna wysuwa przypuszczenie, że na zachodzie Europy źródłem negatywnych konotacji tańca stała się właściwa purytanizmowi postawa niechęci wobec piękna cielesnego oraz obowiązujące kanony estetyczne. Wskazuje także na 8 niski status społeczny a k t o r ó w . Przypuszczenie to budzi moje zastrzeżenia, 5 Wprowadzenie do tego zagadnienia stanowi omówienie źródeł negatywnych konotacji tańca zawarte w: K o w a l s k a , 1980. Używając tu bardzo szerokiego terminu, jakim jest „europejska spuścizna intelektualna", mam na myśli wspólny kulturom tego kręgu rdzeń idei wypracowanych w łonie kultur ba­ senu Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o taniec, rolę podstawową odegrały poglądy na jego temat ukształtowane w schyłkowym okresie Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to taniec uległ se­ kularyzacji i postępującej za tym degradacji, o czym szerzej mówię w artykule. Szczególnie pouczających danych dostarcza obraz tańca charakterystyczny dla kultury Indii. Można go uznać za kontrpropozycję w stosunku do oferowanej przez naszą kulturę. Mam na myśli nie tylko hinduską klasykę taneczną zamkniętą w czterech systemach tanecz­ nych Kathakali, Bharata Natyam, Manipuri, Kathak — uważanych za podstawowe, do których dołączane są niekiedy systemy Odissi i Kuczipudi, ale sam sposób rozumienia tańca. Pojmo­ wany on jest jako hierofania, a zarazem jako ś r o d e k jej realizacji. Z tych też powodów taniec nie tylko obrazuje stany emocjonalne, zdarzenia i przedmioty, ale obiektywizuje je w systemie symbolicznych gestów i póz określanych jako język bogów. Rzecz charaktery­ styczna, że i tu wystąpił proces sekularyzacji tańca. Szanti Swarup stwierdza, że na terenie Indii Północnych „Mahometan gave it the status of low sensual entertaiment perceiving only the physical charm of the dancer [...] Emphasis shotted from the spiritual to the physical [...] The dances of India lost its emotional and spiritual appeal and expressed only the lower sentiments of passion. It soon came to be tained as something low in society and become a tabooed art for respectable women" (Mahometanie nadali tańcowi status zmysłowej rozrywki, dostrzegając jedynie fizyczne piękno tancerki. Nacisk przeniesiony został z aspektu duchowego na fizyczny. Tańce Indii straciły [wówczas] swe emocjonalne i duchowe znaczenie i wyrażano w nich jedynie niższe uczucia i namiętności. Niebawem też utarła się opinia o ma­ łej randze tańca w życiu społecznym, a także stal się on sztuką, której nie mogły uprawiać szanowane kobiety: Swarup, 1968, s. 172). "Dance has been disparged in the West because of prejudices reflecting the Purytanical distrust of bodily beauty and gaiety and inferior status of theatrical performances". (Na Zachodzie taniec oceniany był ujemnie w rezultacie uprzedzeń wypływających z właściwej purytanizmowi niechęci wobec piękna cielesnego i wesołości, a także z powodu niskiego sta­ tusu społecznego teatru; Hanna, 1979, s. 313). 6 7 8 �174 JOLANTA K O W A L S K A fakty kulturowe bowiem powstałe jako pochodna pewnego procesu wyjaśnia­ ne są tu sobą nawzajem, bez sięgania do przyczyn ich zaistnienia . Zgodnie z pierwszymi opiniami na temat tańca, jakimi dysponuję dla kręgu kultur obszaru Morza Śródziemnego, m o ż n a stwierdzić, że na tym te­ renie stosunkowo wcześnie zaczął on ulegać przemianom związanym z pro­ cesami sekularyzacyjnymi. Rezultatem ich stała się utrata — w świadomości ludzi — charakteru składowej ludzkiej egzystencji o zrozumiałych rolach i czy­ telnej symbolice. Brak jest wprawdzie danych, na podstawie których możli­ we byłoby precyzyjne datowanie początków tego procesu, m o ż n a jednak stwierdzić, kiedy jego efekty stały się na tyle wyraźne, by wolno było uznać je za zjawisko do pewnego stopnia powszechne. 9 Sekularyzacja tańca byla faktem dla II w. n.e.. a wraz ze schyłkiem Cesarstwa Rzymskiego stopniowo narastała. Jeszcze w Grecji okresu helleni­ stycznego można obserwować świadomość powiązania tańca ze sferą sakralną. Również w czasach Cesarstwa w Grecji taniec pełnił inne role niż te, które popularnie przypisywano mu w metropolii. W samym zresztą Rzymie wy­ konywane były wówczas tańce związane z obrzędami, których wartości i związku z religią nikt nie k w e s t i o n o w a ł . Przy tym pierwsze udokumento­ wane sygnały procesu już tak widocznego w Rzymie cezarów pojawiały się w Grecji klasycznej w przemianach, jakim uległa wówczas chorea . Inte­ resujących ustaleń w tej kwestii, udokumentowanych starannie zgromadzo­ nym materiałem źródłowym, dostarcza praca Edwarda Zwolskiego (Zwolski, 1978). 10 11 Zwolski dowodzi w niej, że przyczyną upadku, a zarazem źródłem ne­ gatywnych ocen chorei, stał się ogarniający ją stopniowo proces ześwieccze­ nia postępujący równolegle z procesem laicyzacji życia. Chorea, dotychczas jednocząca w całość obrzędu biorących w niej udział uczestników ze sferą 9 Zarazem jest to interpretacja dyktowana spojrzeniem na zjawisko wyłącznie przez ka­ tegorie własnej kultury. Ten zarzut stawia interpretacji Hanny Josziko Ikegami (głos w dyskusji do: Hanna. 1979. s. 326-327). Przy tym negacja wartości ciała i piękna cielesnego nie po­ ciąga za sobą bezwarunkowej negatywnej waloryzacji tańca, jeżeli taniec zachowuje w świado­ mości swoich wykonawców aspekt religijny. Kwestia moralności i wynikających z niej postaw wobec tańca, jak i problem podobnego wpływu na jego oceny kanonów estetycznych, są zagadnieniami dużej wagi dla całości historii badań tańca. Należy je rozpatrywać wspólnie, mają bowiem wspólny mianownik: system wartości respektowanych w grupie ludzkiej, do których odnoszone są wszelkie oceny zjawisk i faktów kulturowych. Tam też, nie gdzie indziej, znajdziemy wskazówki na temat negatywnej waloryzacji tańca. 1 0 Na przykład taniec Saliów, kapłanów Marsa. Taniec ten określany jako wojenny (ze względu na sposób wykonania) miał zarazem ścisły związek z kultem religijnym. Wykony­ wany był podczas świąt Marsa przez 12 członków kolegium kapłańskiego, nazywanych Saliami, czyli skoczkami. Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja). 11 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 175 sakralną, nobilitująca ich jako wybranych do pełnienia zaszczytnych funkcji (reprezentowania innych ludzi wobec sił nadprzyrodzonych) rozpada się na egzystujące osobno składowe; sztukę gestu, muzyki, słowa. Miejsce wykonu­ jących ją obywateli zajmują specjaliści; staje się źródłem d o c h o d ó w dla wielu i dwuznacznej popularności dla niektórych jej wykonawców. Zwolski datuje opisany proces na okres pomiędzy V i I I I w. p.n.e. Nie wszystkie rodzaje chorei uległy mu w równym stopniu i w tym samym czasie. Nawet w III w. n.e. dokumentowane są ślady świadomości ról, które chorea pełniła w całej swej postaci (Zwolski, 1978, s. 225-226). Niemniej jednak z chwilą, gdy stra­ ciła swój aspekt religijny, straciła zarazem dotychczasową wartość i znacze­ nie (Zwolski, 1978, s. 222-225). W tym samym czasie w Cesarstwie Rzymskim mamy do czynienia nie­ omal wyłącznie z tańcem wykonywanym przez grupę specjalistów, zawodo­ wych tancerzy, w tym głównie celu, by dostarczyć widzowi rozrywki i przy­ jemnych doznań natury estetycznej. W spektaklach tanecznych oceniano i ce­ niono doskonałość techniczną wykonawców, biegłość, z jaką unaoczniali wąt­ ki mityczne czy baśniowe, oraz piękno form, w jakich zamykali taniec. Taniec związany z religią, stanowiący element obrzędowości, słusznie określany jest przez Curta Sachsa i Gerardusa van der Leeuwa jako „mod­ litwa" (Sachs, 1965, s. 3-6; van der Leeuw, 1978, s. 422-423), kierowany był bowiem do sił nadprzyrodzonych. Nawet jeśli był to spektakl taneczny, rozgrywał się w obliczu bóstwa. D o s k o n a ł o ś ć techniczna nie była tu celem, lecz środkiem prowadzącym do celu. Natomiast w widowiskowym tańcu, który udokumentowany został dla okresu Cesarstwa, adresatem tancerza staje się wyłącznie człowiek - widz. Jest to przy tym widz bierny, konsument dostarczonego produktu. C o więcej, zachodzi tu także zjawisko hierarchiza­ cji pozycji uczestników spektaklu tanecznego. Tańczący w stosunku do wi­ dza zajmuje pozycję służebną, na którą rzutuje ich wzajemny stosunek w sytuacjach pozatanecznych. W rezultacie członkowie „kasty tanecznej" przeszli ze „służby" bóstwu, czy w ogóle transcendentnym siłom stwórczym, w „służbę" u ludzi. Akcent przeniesiony został z więzi tworzonych za pośred­ nictwem tańca pomiędzy człowiekiem a otaczającą go rzeczywistością, sytuują­ cych go w niej i wobec niej, na więzi — wyłącznie — z drugim człowiekiem; przy tym więzi o charakterze merkantylnym. T o przesunięcie akcentów stało się przyczyną krytyki tańca jako takiego. Nie błędnie czy nieudolnie wykonywanego, jakkolwiek ona właśnie zdawać by się mogła w podobnej sytuacji bardziej uzasadniona. Sam taniec stał się zjawiskiem, którego wartość można było p o d a ć w wątpliwość. Tymczasem wszędzie tam, gdzie nie uległ opisanym wyżej procesom, z reguły oceniany był pozytywnie. Obydwie tendencje odzwierciedla przykład tańców bakhicznych. Tańce te akceptowane były bez jakichkolwiek zastrzeżeń tak długo, jak długo stano­ wiły element świętych misteriów, w których człowiek łączył swoje siły witalne �176 JOLANTA K O W A L S K A 12 z mocami warunkującymi istnienie świata i kosmosu, trwanie ż y c i a . I c h f o r m a i c h a r a k t e r r u c h u s a n k c j o n o w a n e b y ł y p e ł n i o n ą r o l ą . Z chwi­ lą jednak, gdy utraciły opisane tu znaczenie i gdy uległ zatarciu decydujący 0 ich wartości związek ze sferą sakralną, przeszły do kategorii tańców po­ tępianych. F o r m a p o z b a w i o n a s y m b o l i c z n e j t r e ś c i p r z e s t a j e b y ć s e m a n t y c z n i e j a s n a ; staje s i ę t r e ś c i ą j e d y n ą . W rezultacie procesów sekularyzacyjnych zerwana została zasada jedno­ czesnego realizowania wszystkich pełnionych przez taniec ról na rzecz specja­ lizacji w ramach ról poszczególnych, przede wszystkim rozrywkowej i rekrea­ cyjnej oraz wysuwającej się na plan pierwszy funkcji estetycznej. Taniec przesunięty został tym samym w stronę „mniej istotnego", zabawowego mar­ ginesu życia. Zdecydowało to na długi czas o dominacji tendencji do po­ strzegania go w sposób fragmentaryczny, w zredukowanej do pewnego aspektu postaci, poprzez pryzmat swoiście pojmowanych wartościujących uprawnień moralności i estetyki. Taniec pozostał wprawdzie składnikiem ludzkiej egzy­ stencji, funkcjonował jednak jako swojego rodzaju atawizm, znak z systemów zdezaktualizowanych: tych, które nie mieściły się w wyidealizowanym obrazie człowieka . 1 3 14 Zarówno dzieje tańca w Europie, jak i historia jego badań noszą na sobie ślad opisanej tu przemiany ról. Znajduje to wyraz w jego pozycji pomiędzy występkiem a tolerowaną granicą poprawności, w potępieniu tańca przez moralistów różnych epok, a wreszcie w wątpliwościach, czy równie błahe 1 kontrowersyjne zjawisko m o ż e stać się przedmiotem wartościowych prac badawczych. W rezultacie pojawiają się próby usprawiedliwienia, niejako obrony interesów tańca, przez tworzenie kategorii tańca j a k o ś c i o w o lepszego, bardziej niż inne jego rodzaje mającego prawo do nazywania się tańcem, nie narażając przy tym swego wykonawcy, ani zainteresowanego nim bada­ cza na pejoratywne oceny. Nie bez powodu w rozważaniach dotyczących genezy i natury tańca, które pojawiły się w pierwszych poświęconych mu pracach, tyle wagi przy­ wiązywano do rozróżnienia pomiędzy tańcem ludzi a tańcem zwierząt, po1 2 W tym przypadku myślę o misteriach dionizyjskich. Stwierdzenie to dotyczy jednak wszystkich ich odmian i towarzyszących im tańców. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na negatywną ocenę przez Lukiana tańca o nazwie „żuraw" (geranos), który stanowił element składowy misteriów eleuzyjskich, a który Lukian pomija w swoich rozważaniach o tańcu, zaliczając go do niegodnych miana „współczesnej sztuki tanecznej" (Lukian, 1951, s. 10). " Zgodnie z ustaleniami Romana Jakobsona estetyczna funkcja języka (i wszystkich innych środków komunikowania) wynika z relacji łączącej komunikat z nim samym (Jakobson, 1972). Pragnę się tu odwołać do uwag zawartych w dowcipnej rozprawce polemicznej Gerardusa van der Leeuwa z utartymi poglądami na temat tańca. Stwierdza on: „Największą trudnością, ba, tragedią naszego nowoczesnego życia jest właśnie to, że istnieją rzeczy, którymi się zajmujemy, i takie, którymi nie zajmujemy się wcale [...] Tańczymy na balu, lecz zdu­ miewamy się obserwując baletowe ewolucje, lub też nie tańczymy wcale i złościmy się na kretyńskie hołubce, mające oznaczać sztukę i rozrywkę" (van der Leeuw, 1978a, s. 308). 1 4 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 177 między tańcem „naszym" — ludzi cywilizowanych a tańcami społeczeństw pierwotnych. Nie bez głębszych przyczyn pojawiły się również takie terminy, jak: sztuka taneczna, taniec szlachetny, piękno i estetyka ruchu tanecznego oraz im podobne, mające ułatwić identyfikację tych zachowań, które wolno nazwać tańcem. U podstaw podobnych zabiegów interpretacyjnych — polega­ jących na poszerzaniu zbioru atrybutów określających zjawisko — leży pyta­ nie o „dostateczną godność" zachowań tanecznych. Te z nich, które mogły dać podstawy do jakichkolwiek ocen negatywnych, winny być — zgodnie z zaprezentowaną postawą — wyeliminowane . 15 W badaniach tańca dała ona o sobie znać w opisach i ocenach tańców tzw. l u d ó w prymitywnych czy pierwotnych oraz tańców europejskich warstw ludowych, znajdując werbalny wyraz w konstatacjach, iż nawet jeśli obserwo­ wane zjawisko identyfikowane jest przez swych wykonawców jako taniec, to z punktu widzenia obserwatora (badacza) nie sposób jest je tak zakwali­ fikować. Znalazła ona odbicie również w próbach rekonstrukcji historii tańca. Tańce l u d ó w prymitywnych sytuowane były, zgodnie z przyjętą przez ba­ daczy postawą ewolucyjną, na wcześniejszym etapie historii niż np. tańce kultur basenu Morza Śródziemnego. Kryterium takiej klasyfikacji stanowiły: choreotechnika (w wypadku tańców społeczeństw pierwotnych często dość prosta, bo też nie jej formalna ozdobność była tu najistotniejsza) oraz fakt, że były to właśnie tańce ludów zaliczonych przez europejskiego badacza do grupy prymitywnych. Inaczej mówiąc, obserwowane współcześnie traktowano jako przetrwałe do naszych czasów świadectwo wcześniejszych etapów roz­ woju . Tendencja taka, jakkolwiek obecnie rozpoznana i w znacznej mierze eliminowana, nadal wywiera silny wpływ na potoczne sądy o tańcu. 1 6 Nie tak łatwe do zamieszczenia w podobnej koncepcji okazały się tańce ludowe oraz tańce ludów będących spadkobiercami wielkich cywilizacji azja­ tyckich. T u europocentryczny schemat linearnego rozwoju j u ż nie wystarczał. Podobnie, niewystarczająca okazała się koncepcja tańca zbudowana na pod­ stawie stereotypowego jego obrazu ukształtowanego w rezultacie opisanych procesów sekularyzacyjnych. II. HISTORIA I K I E R U N K I BADAŃ TAŃCA Historię badań tańca można podzielić na dwa okresy. Kryterium podziału stanowi typ podejścia do badanego zjawiska i charakter prowadzonych prac. Pierwszy, trwający od połowy X I X w. do lat trzydziestych naszego stulecia, 15 Porównaj rozważania Ossowskiego na temat świętości i czystości sztuki (Ossowski, 1966, s. 296-297). Charakterystyczne, że kwestia tańca obrzędowego, nie mieszczącego się w schemacie ewolucyjnym, traktowana była jako osobne zagadnienie. Wyodrębniana była więc kategoria tańców obrzędowych (określanych także jako kultowe lub religijne) egzystująca niejako obok tego schematu. !ff 12 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �178 JOLANTA K O W A L S K A to początkowo okres gromadzenia mniej czy bardziej przypadkowych infor­ macji, następnie prac dokumentacyjnych, a w końcowej fazie prac zoriento­ wanych na tworzenie ujęć syntetycznych. Wtedy też powstały podstawy me­ todyki badań; przede wszystkim były to poszukiwania metody zapisu zjawisk ruchowych. Badania tego okresu skoncentrowane były na problematyce historyczno-genetycznej i na opisie form tańca. Wśród opracowań z zakresu historii tańca i ujęć syntetycznych niewątpli­ wie największe znaczenie ma dzieło Kurta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes, wydane w Berlinie w 1933 r. (Sachs, 1933). Zaproponowany przez Sachsa schemat dziejów tańca posiada typowe cechy podejścia ewolucyjnego, ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami: linearnym widzeniem prze­ mian badanego zjawiska, dopasowywaniem faktów kulturowych do sztywnej periodyzacji epok historycznych , eliminowaniem tych, którym właściwy jest rodzaj historycznej oboczności, jak ma to miejsce w wypadku tańców ludo­ wych, zupełnie w schemacie pominiętych. Z drugiej strony, zaprezentowana przezeń w I części pracy wieloaspektowa charakterystyka tańca stanowi próbę konstrukcji pełnowymiarowego jego obrazu, ze względu na pewne cechy uni­ wersalne, właściwe wszelkim formom tańca. Są to: 1) „budulec" — czyli ruch; 2) uporządkowanie ruchu — czyli formy ruchu, oraz 3) znakowość tańca, czyli zdolność do reprezentowania „wobec kogoś czegoś innego" . C o więcej, cechy te wyznaczają pary pojęć o przeciwnej konotacji: ruch — zgodny lub niezgodny z możliwościami motorycznymi ciała ludzkiego; forma ruchu — indywidualna lub grupowa, prosta lub złożona; znaczenie tańca — wyrażane w drodze imitacji lub symbolizacji. W przyjętym przez Sachsa typie opisu i klasyfikacji form tanecznych pojawiają się więc pewne elementy metody, która do badań tańca wprowadzona została blisko 30 lat później. W sumie praca Sachsa stanowi dla współczesnego badacza nie tylko bogate źródło zawierające zestawienie i systematykę materiału faktograficznego. Jest też do­ kumentem tendencji badawczych, które ujawniły się w tym przełomowym dla badań tańca okresie. 17 t8 Inne prace o charakterze syntez historycznych czy historyczno-problemowych, wprawdzie nie tak obszerne jak dzieło Sachsa, zawierają także cenne propozycje zakresu ustaleń definicyjnych i klasyfikacyjnych, rozważania do­ tyczące zmienności form tanecznych oraz dane na temat tańców poszcze­ gólnych epok historycznych. N a uwagę wśród nich zasługują prace Maxa von Boehna (1925). Voleta Alforda i Rodneya Gallopa (1935), Havellocka Ellisa (1923), Paula Jensfelsa (1939), W. O. E . Oestesleya (1923), Cecila Scharpa (1924), zaś wśród prac dawniejszych, powstałych jeszcze w X I X w., dzieła A. Czerwińskiego (1862), Mariana Gorzkowskiego (1869). Čeňka Zibrta (1895) i Rudolfa Vossa (1868). 1 7 Świadczy o tym umiejscowienie w schemacie tańców cywilizacji wschodnich. Przypisywany tu przeze mnie Sachsowi sposób pojmowania tańca zawarty jest w jego pracy implicite. 1 8 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 179 Wśród prac badaczy polskich uwagę zwracają trzy pozycje. Pierwsza z nich to Dzieła Oskara Kolberga (1857-1910) zawierające materiał, który stanowi bezprecedensowe — nie tylko w badaniach polskich — źródłowe opra­ cowanie na temat tańca ludowego, dostarczające cennych danych faktogra­ ficznych do badań prowadzonych współcześnie. Cechą szczególnie korzystnie je wyróżniającą jest sposób podejścia do opisywanego zjawiska. W rozu­ mieniu Kolberga taniec nie jest wyrwaną z kontekstu, estetyczną formą ruchu, ale częścią większej całości - kultury badanej społeczności. Jest to fakt tym bardziej godny uwagi, że pierwsze tomy prac Kolberga ukazały się na po­ czątku 2 p o ł o w y X I X w. R ó w n i e ważne jest syntetyczne opracowanie słowiańskich tańców ludo­ wych zawarte w Kulturze ludowej Słowian Kazimierza Moszyńskiego (1939), które zaliczyć należy do najciekawszych prac końcowej fazy omawianego okresu. Autor podaje tu systematykę tańców zbudowaną na podstawie ma­ teriału źródłowego. Taniec charakteryzowany jest jako zjawisko ruchowe (typy i formy tańca), muzyczne (rytmika i rodzaj akompaniamentu muzycz­ nego), element obrzędowości. Omawiane są też typowe dla poszczególnych obszarów etnicznych postaci tańca. Moszyński silnie akcentuje kwestię — jak to określa — pozaestetycznej wartości tańca, łącząc ją z udziałem tańca w obrzę­ dowości rodzinnej i dorocznej. Na szczególną uwagę zasługuje również praca Włodzimierza Harasymczuka poświęcona tańcom huculskim (Harasymczuk, 1939). T a typowa monografia etno-choreologiczna wyprzedza tego rodzaju opracowania czasem powsta­ nia, a od większości z nich odbiega w sposób korzystny poziomem. Obok szczegółowych danych na temat tańców z omawianego terenu zawarta w niej jest oryginalna koncepcja morfologii ruchu tanecznego i skonstruowana na tej podstawie propozycja zapisu tańca. iy Wśród wyróżniających się prac badaczy polskich powstałych w omawia­ nym okresie, wykraczających poza ścisły zakres syntez i monografii tańca, wymienić należy pracę Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929), która została poświęcona analizie dramatycznej formy obrzędowości weselnej. Autorka zawarła w niej nie­ zmiernie cenne uwagi odnośnie do roli tańca w obrzędowości weselnej wy­ przedzając na naszym terenie tego rodzaju „kontekstowe" analizy tańca o co najmniej 20 lat. Godny uwagi jest także fakt, że taniec stanowi dla autorki nie tylko element kontekstu kulturowego — na co wśród badaczy polskich wskazał już Kolberg — ale także element owej „dramatycznej formy obrzędu", co — wziąwszy pod uwagę okres powstania pracy — decyduje o jej oryginal­ ności nawet w ogólnej skali badań tańca. 19 Terminu „choreologiczna" w złożeniu z „etno-" używam tu w sensie „monografia tań­ ców grupy etnicznej", nie zaś w znaczeniu choreologii jako dyscypliny. Podobnie, mówiąc o literaturze choreologicznej mam na myśli prace powstałe w rezultacie naukowych zaintere­ sowań tańcem, nie zaś w ramach dyscypliny określanej mianem choreologii. �180 JOLANTA KOWALSKA W omawianym okresie badań monografie etnograficzne tańca należały do rzadkości. Pojawiają się one dopiero poczynając od lat trzydziestych X X w. Na tym tle interesująco wyróżnia się szereg prac na temat tańców indiańskich grup plemiennych z terenu Ameryki Północnej oraz na temat obrzędów tychże grup i występujących w nich tańców. Powstały one w efek­ cie badań prowadzonych przez Smithsonian Institution (Densemore, 1929; Michelson, 1928), Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku {Dances..., 1914; Lowie, 1913; Wissler, 1912, 1913), Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley ÍLoeb. 1929). Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku (Boas, 1925) oraz prac badaczy indywidualnych (Dorsey, 1903; Evans, Evans, 1931). Wartość zgro­ madzonych w nich materiałów trudno w chwili obecnej przecenić, udoku­ mentowano bowiem w nich dane na temat tańców społeczeństw, których kultura zniszczona została przez cywilizację białego człowieka. Wśród prac tych znalazły się także zawierające informacje odnośnie do szczególnej roli pełnionej przez taniec w indiańskich ruchach niepodległościowych (Mooney, 1896). W tym też czasie powstała pewna liczba monografii i artykułów o pro­ filu historyczno-etnograficznym poświęconych tańcom z terenu Indii (de Kleen, 1937). Kambodży (Groslier, 1913: Samdach, 1930), Chin (Garnet, 1926), Japonii (Hincks, 1910; Kellerman, 1920) oraz tańcom Indonezji (Nieuwenhuis, 1916). Na szczególne wyróżnienie wśród nich zasługuje dzieło Marcela G r a neta zawierające wyjątkowe w swoim rodzaju kompendium wiedzy na temat tańców Chin Starożytnych i ich związków z wątkami mitologicznymi. W końcowej fazie omawianego okresu Rudolf Laban sformułował pod­ stawy metody zapisu tańca i ruchu, która uzupełniona przez Albrechta Knusta znana jest obecnie pod mianem kinetografli . Nie była to jedyna propozycja w tej dziedzinie . Równocześnie z Labanem lub nawet nieco wcześniej pewne propozycje dotyczące notacji tańca wysunęli: Olga Desmond (1919). M . Morris (1928), Pierre Conté (1931), Srubi Lisicjan (1940) i wspom­ niany wyżej przeze mnie Włodzimierz Harasymczuk (1939). W latach później­ szych powstały systemy zapisu tańca Stefana Totha (1952), Rudolfa Benesha (1956), sióstr Danicy i Ljubicy Jankovič (1975) oraz Valerie Sutton (Otis, 1979). Kinetografia jednakże uznana została na międzynarodowym kongresie poświęconym badaniom tańca, który odbył się w Dreźnie w 1957 г., za me­ todę stwarzającą największe możliwości w zakresie analizy naukowej zjawisk tanecznych utrwalonych przy jej pomocy. O ile mi wiadomo, opinia ta w póź­ niejszym czasie nie uległa falsyfikacji. W chwili obecnej działa kilka ośrod20 21 2 0 Pierwszą pracą Labana na ten temat była Choreographie wydana w Jenie w 1926 r. W roku 1956 opublikował pracę Principles of Dance Movement Notation wydaną w Londynie. Natomiast Albrecht Knust swoją pierwszą pracę pt. Ahriss der Kinetographie Laban wydał w 1956 r. w Hamburgu. Dopiero w roku 1979 ukazało się jego główne dzieło Dictionary of Kinetography Laban wydane w Plymouth. Porównaj także zarys historii notacji ruchu zawarty w: Lange, 1975b, s. 11-20. 2 1 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 181 21 ków notacji kinetograficznej , na Węgrzech zaś na podstawie kinetogramów prowadzone są prace z zakresu analizy ruchowej struktury form tanecznych występujących na terenie tego k r a j u . Drugi okres prac badawczych charakteryzuje tendencja do postrzegania w tańcu fenomenu kulturowego o pewnych cechach właściwych wszelkim jego odmianom. Tendencja ta pojawiła się z końcem lat dwudziestych X X w., chociaż niekiedy sygnalizowana była w pracach jeszcze wcześniejszych (wspo­ minani tu Gorżkowski i Kolberg). Wystąpienie jej wiąże się ściśle z pracami z zakresu etnografii, w miarę zaś ich rozwoju coraz bardziej widoczna sta­ je się jej dominacja. Jednak o rozwoju prac nad tańcem implikowanych po­ dobnym sposobem jego pojmowania można mówić dopiero w odniesieniu do okresu ostatniego trzydziestolecia; szczególnie zaś interesujące osiągnięcia obserwujemy poczynając od lat sześćdziesiątych naszego stulecia. Granica pomiędzy obydwoma okresami historii badań tańca nie jest ostra. Przyjmuję jednak lata trzydzieste jako cezurę, wtedy bowiem obserwujemy jednoczesne występowanie i ścieranie się obydwu tych podejść badawczych, czego przykładem jest praca Sachsa. Wówczas też ukazują się ważne dla dalszego rozwoju badań artykuły: Edwarda Evans-Pritcharda, zawierający próbę spojrzenia na taniec z punktu widzenia szkoły funkcjonalnej (EvansPritchard, 1928), zgodnie z założeniami której taniec rozumiany jest jako powstała w odpowiedzi na konkretną potrzebę instytucja kulturowa o okreś­ lonych funkcjach; oraz Marcela Maussa (1973) na temat technik posługiwa­ nia się ciałem, gdzie taniec definiowany jest jako swoisty aparat poznawczo•komunikacyjny. Jakkolwiek zawarte w nich propozycje wykorzystane i roz­ winięte zostały dopiero w pracach późniejszych, w swoim czasie stanowiły sygnał kształtujących się tendencji badawczych. 23 Poczynając od końca lat trzydziestych do p o ł o w y lat pięćdziesiątych w badaniach tańca widoczny jest regres ustaleń teoretyczno-metodologicznych. Prowadzono wówczas jednak prace dokumentacyjne, rezultatem któ­ rych stały się liczne opracowania opisowe tańców poszczególnych grup etnicz­ nych narodowościowych. Dominacja prac dokumentacyjnych w tym okresie była reakcją na proces szybkich zmian kulturowych, któremu towarzyszyły zanik oraz przekształcanie się form tzw. kultury tradycyjnej w społeczno­ ściach chłopskich i kultur plemiennych pozaeuropejskich społeczności przedindustrialnych. Celem było w tym przypadku utrwalenie stosunkowo „czy- Miedzy innymi: Laban Art Movement Centre w Addiestone, Instytut Kinetografii w Essen-Werden. Dance Notation Bureau w Nowym Jorku, Centre for Dance Studies, JerseySant Peter. O ile mi wiadomo, klasyczny zapis labanowski. w ośrodkach budapeszteńskim i nowojorskim, stosowany jest z pewnymi modyfikacjami, polegającymi przede wszystkim na uproszczeniu zapisu. Szerzej na temat bardzo interesujących badań prowadzonych przez budapeszteński ośro­ dek przy Instytucie Muzykologii WAN oraz prac innych ośrodków badań tańca na Węgrzech zob.: Martin, 1982. 2 3 �182 JOLANTA K O W A L S K A stej" postaci elementów tradycji kulturowej, przy czym tendencja ta widoczna jest nie tylko w badaniach tańca, ale szerzej — kultury. O zwróceniu się ku tradycji kulturowej i próbach jej dokumentacji a nawet rekonstrukcji zdecydowały dwa czynniki. W krajach Europy Zachod­ niej dawała już o sobie znać unifikacja kultury stymulująca większe zain­ teresowanie kulturą narodową i etniczną. W krajach Trzeciego Świata zysku­ jących w tym okresie niezależność polityczną, zwrot ku własnej kulturze — częściej etnicznej niż narodowej — wiązał się z poszukiwaniem d o w o d ó w własnej odrębności. Prace, które powstały w tym nurcie w omawianym okresie i kontynuo­ wane były w latach późniejszych, przedstawiają różną wartość poznawczą i źródłową. Obok bardzo starannych opracowań ukazujących się w ramach serii Smithsonian Institution (m. in.: Capron, 1953; Jones, 1955; Kurath, 1964; Shimkin, 1953; Voget, 1953), świetnej monografii na temat tańca Indii autor­ stwa Bhavnani Enakshi (1965), pracy Marii Żornickiej (1966) poświęconej tańcom Jakutów, niezwykłego studium Rosicy Angelovej na temat nestinarstwa, synkretycznej formy kultu religijnego z terenu Bułgarii, zawierającego także informacje odnośnie do tańców występujących w obrzędach związanych z owym kultem (Angelova, 1955), czy bardzo interesującej pracy sióstr Jankovič, po­ święconej reliktowym formom obrzędowych tańców kołowych z terenu Jugo­ sławii (Jankovič. Jankovič. 1957). powstała — szczególnie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych — znaczna liczba wydawnictw o niewielkiej wartości. Dotyczy to większości prac na temat tańców narodów europejskich wydanych pod auspicjami Royal Academy of Dancing and Song Society w serii "Handbooks of European Folk Dances". Mają one charakter wydaw­ nictw raczej popularnych niż naukowych. Podobnie, niewielką wartość poz­ nawczą przedstawiają opracowania zawierające opisy tzw. „typowego reper­ tuaru tanecznego" różnych rejonów etnicznych, przygotowywane dla potrzeb amatorskich i profesjonalnych zespołów tanecznych . Wadą tych prac, będą­ cych w gruncie rzeczy katalogami kroków i ruchów tanecznych, jest sztucz­ ność tworzonych w nich form tańca, przystosowanych do wykonania sce­ nicznego. 24 Zagadnieniem osobnym jest kwestia prac z różnych dziedzin wiedzy (wy­ mienionych tu wcześniej), w których występują informacje na temat tańca, jakkolwiek nie stanowi on głównego przedmiotu rozważań w nich zawartych. Prace te w wielu przypadkach stanowią jedyne, a zarazem poprawne w sen­ sie poznawczym źródło danych na jego temat. W zakresie muzykologii najcenniejszy jest nurt etnomuzykologiczny i pra­ ce o charakterze opracowań problemowych, poświęconych określonym zja­ wiskom muzycznym w kulturze. Dodajmy, że muzykologami byli Sachs i Harasymczuk, którym zawdzięczamy najciekawsze ujęcia problematyki tańca powstałe w latach trzydziestych. Wykształcenie muzyczne posiadał także K o l ­ berg, co znalazło wyraz w jego pracach. - 4 Ten rodzaj publikacji reprezentuje większość prac wydanych w Polsce przez CP ARA. �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 183 Prace dotyczące obrzędowości i zwyczaju oraz religii i mitologii zawierają obszerny materiał na temat tańców związanych z wszelkimi sytuacjami świą­ tecznymi w życiu ludzi. Zasadnicza ich wartość dla badaczy tańca wynika z faktu, że taniec występuje w nich jako składnik szerszego, determinującego go układu: określonej kultury. Zawierają one zwykle obszerne dane na temat okoliczności wykonania tańca, p o w o d ó w , dla których jest wykonywany, wy­ konawców, rekwizytów itp. W równym stopniu cenne są monografie grup etnicznych. Znajdujemy w nich informacje na temat powiązań form tanecznych z różnymi aspektami życia kulturalnego i społecznego grupy. Ponadto jest to zwykle materiał da­ towany, a co za tym idzie stanowić może uzupełnienie danych zawartych w tych pracach, w których zarejestrowano jedynie formę ruchu. Uzupełnie­ nie i podstawę weryfikacji danych stanowić mogą także informacje zawarte w źródłach historycznych i opracowaniach na temat historii kultury. Kilka słów należy dodać także o pracach z zakresu psychologii i medycyny, w których poruszane są niektóre kwestie dotyczące tańca, przede wszystkim zaś zagadnienia stanów ekstatycznych i szerzej — transu, zespołów ruchowych właściwych niektórym innym stanom paranormalnym oraz zastosowaniu te­ rapii ruchowej w lecznictwie — zarówno chorób o podłożu somatycznym, jak i chorób psychicznych . Zawarte w nich ustalenia będą niewątpliwie danymi o pierwszorzędnym znaczeniu w pracach poświęconych roli stanów paranor­ malnych w kulturze, w tym także w rozważaniach na temat tańca. Intere­ sujące przykłady zastosowania ich odnośnie do tańca zawierają m. in.: praca Ernesta de Martino pt. Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch (de Martino, 1971) oraz artykuł Alforda Gella na temat stanów transowych osiąganych za pośrednictwem tańca we współcześnie noto­ wanych obrzędach jednej z grup etnicznych z terenu Indii Centralnych (Gell, 1980). 25 Przedstawiona tu charakterystyka źródeł pozwala stwierdzić, że literatura, z jakiej może korzystać badacz tańca, prezentuje się imponująco pod wzglę­ dem ilości. Jakość poszczególnych pozycji jest jednak bardzo zróżnicowana — poczynając od świetnych opracowań źródłowych i problemowych po te, któ­ rych wartość faktograficzna jest dyskusyjna. Ponadto rozproszenie zaintereso­ wań tym przedmiotem sprawia, że dane na jego temat zawarte w pracach z różnych dziedzin pozwalają nam wprawdzie docenić bogactwo natury ba­ danego zjawiska, zarazem jednak ze względu na ich przyczynkarski niejedno­ krotnie charakter i nieporównywalność, tradycyjne metody analizy wypraco­ wane w ramach dyscyplin szczegółowych, w badaniach tańca okazują się nieskuteczne. Analogiczny wniosek leżał u podstaw poszukiwań metodolo­ gicznych, które pojawiły się z początkiem lat sześćdziesiątych i kontynuowa­ ne są do chwili obecnej. 2 5 Szczególne zainteresowanie tym zagadnieniem przejawiają amerykańskie ośrodki badaw­ cze. W Columbia (stan Maryland) istnieje nawet Amerykańskie Towarzystwo Terapii Ta­ necznej. �184 JOLANTA KOWALSKA Dalszym więc krokiem w stosunku do propozycji wniesionych przez Evans-Pritcharda i Maussa była próba refleksji nad tańcem „jako takim" podjęta przez Maxine Sheets w drugiej połowie lat sześćdziesiątych (Sheets, 1966), kontynuowana przez Armstronga (1971). Największe jednak znaczenie dla rozwoju naukowych zainteresowań tańcem miało wprowadzenie do badań tego zjawiska metody strukturalnej i analizy semiotycznej. Cecha znakowości tańca nie budziła nigdy wątpliwości (kwestią dysku­ syjną była jedynie alternatywa: imitacyjność czy symboliczność tanecznych środków wyrazu). Lukian np. szczegółowo opisał treści, które mogą być wyrażane w tańcu (Lukian, 1951). Sachs, jakkolwiek w definicji tańca stwier­ dził jedynie, że „są to wszelkie działania rytmiczne nie wynikające z pod­ niet pracy" (Sachs, 1965, s. 6), w całości swoich rozważań wielokrotnie wracał do kwestii znaczenia omawianych tańców. Inni badacze, jak Rey (1958) czy Gorżkowski (1869), podkreślali „wyrazowość" i „symboliczność" tańca. Cecha ta pojawia się nawet w pracach, których celem była jedynie notacja i opis formy ruchu tanecznego. Mniej jasna natomiast była strukturyzacja tańca nawet dla badaczy, którzy dostrzegali jego aspekt znaczeniowy. 26 2 7 28 Jednak np. w wypowiedziach W u n d t a , R e y a i Witwickiego zwrócona została uwaga na uporządkowanie i ciągłość ruchu tanecznego, któremu za­ razem przypisywano cechy „wyrazistości" lub „obrazowości" jako decydujące o jego autonomii wśród wszelkich działań i zachowań ruchowych. D l a wprowadzenia metody strukturalnej do badań tańca istotne znacze­ nie mają prace dwóch badaczy węgierskich: Gyórgy Martina i Ernó Pesovara (kontynuowane przez zespół, którym od śmierci Martina w 1983 r. kieruje Pesovar). W roku 1961 przedstawili oni propozycję metodologicznej koncepcji w zakresie morfologicznych ujęć struktury ruchu tanecznego (Martin, Pesovar, 1961), prace zaś powstałe w latach następnych stanowią jej rozwinięcie (Martin, Pesovar, 1963; Pesovar, 1980; Martin, 1979, 1980, 1983). Martin i Pesovar na podstawie kinetograficznych zapisów ludowych tańców węgierskich zmierzali do wykrycia stałych i zmiennych elementów ruchu oraz zasad ich łączenia, a w efekcie ustalenia typologu tańców wę­ gierskich ze względu na ruch. 29 Z kolei propozycję przeniesienia zasad analizy strukturalnej do badań tańca, w której dane dotyczące struktury ruchu korelowane są z danymi na temat kontekstu kulturowego i sytuacyjnego wykonania tańca (egzemplifikację stanowią tańce z wysp Tonga), przedstawiła A. Kaeppler (1972). 2 6 „Taniec jest szczególnym, rytmicznie uporządkowanym ruchem wyrazistym" (Wundt, 1923). 2 7 „Taniec to harmonia rytmicznych ruchów ukształtowanych obrazowo, nie podporząd­ kowanych bezpośrednim pobudkom pracy" (Rey, 1958). „Taniec to prawidłowe, wyraziste układy ruchów i postaw ciała działające jako wido­ wisko" (Witwicki. 1930). Jeszcze wcześniejsza, niejako wprowadzająca, była propozycja Olgi Szentpal (1958). 2 8 2 4 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 185 Ciekawą, jakkolwiek krytykowaną jako ujęcie nazbyt generalizujące, pro­ pozycję określaną mianem „chorometrii" opracował zespół trzech badaczy amerykańskich: Allan Lomax, Irmgard Bartenieff i Forrestine Paulay (1968; Lomax, 1972). N a podstawie analizy zapisów filmowych tańców całego świa­ ta wyodrębnili oni pewne podstawowe kategorie elementów ruchu, z których budowany jest ruch taneczny, korelując je ze „stylem" konkretnych kultur. Interesujące i znaczące — jako przykład myślenia sferycznego o tańcu — są także rozważania Alana Saltera na temat struktury i substancji tańca (Sal­ ter, 1980). Próby wprowadzenia analizy semiotycznej do badań tańca pojawiły się poczynając od lat siedemdziesiątych, przy czym wszakże dzieło — w moim przekonaniu - prekursorskie w tym zakresie ukazało się już na początku lat pięćdziesiątych. Była to praca Raya Birdwhistella Introduction to kinesics (Birdwhistell, 1953) zawierająca propozycję swoistej gramatyki i słow­ nika ruchów, m. in. tanecznych. Jej głębsze, poszerzone o relację ruch — kontekst, ujęcie ukazało się w początku lat siedemdziesiątych (Birdwhistell, 1970). Nie jedyny to przypadek w historii badań tańca, gdy praca za­ wierająca myśl anonsującą niejako pewien kierunek badań wyprzedza o lat kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt te, w których ó w kierunek zostanie roz­ winięty. W chwili obecnej prace z zakresu semiotyki tańca mają przede wszystkim charakter postulatywny, jak w przypadku artykułu Anci Giurchescu (1973), bądź ujęć programowych, wśród których do najbardziej wartościowych należą propozycje Laury de Lind (1979). Roderyka Lange (1981), Maurice Blocha (1974) oraz model analizy semiotycznej tańca sformułowany przez Judith L . Hanna (1979). Do pewnej grupy prac, które powstały w rezultacie wprowadzenia obydwu tych metod, nie udało mi się dotrzeć i znane mi są jedynie na podstawie wzmianek, jakie na ich temat znalazły się w opracowaniach wymienionych wyżej. Kierując się nimi można zaryzykować stwierdzenie, że prace te nie wykraczają poza ramy postulatu i rozważań metodologicznych jeśli idzie o semiotykę tańca, oraz propozycji ujęć raz skłaniających się raczej ku kon­ cepcjom „bardziej" lingwistycznym, kiedy indziej „bardziej" kulturowym, w odniesieniu do kierunku strukturalnego. Nurt strukturalno-semiotyczny nie jest we współczesnych badaniach tańca jedyny. Prowadzone są prace o charakterze ujęć komparatystycznych (Kealiinohomoku, 1967, 1979), etnokinezycznych uwzględniających perspektywę histo­ ryczną (Kurath, Marti, 1964; Drabecka, 1966, 1968, 1971), preferujące ewo­ lucyjny punkt widzenia na dzieje tańca (Koroleva, 1977), oraz prace badaczy, którzy w swych ujęciach tańca przyjmują perspektywę antropologiczną (Lange, 1975; Peterson-Royce, 1980). W dalszym ciągu kontynuowana jest też do­ kumentacja tańca, obecnie wykorzystująca najczęściej jednoczesny zapis filmo­ wy i kinetograficzny, połączona z dokumentacją kontekstu kulturowego (Lan- �186 JOLANTA KOWALSKA ge. 1984). Jak dalece jednak nurt strukturalno-semiotyczny jest dominujący, wykazała konferencja zorganizowana w San Francisco w 1974 r . Wśród propozycji rozwiązań metodologicznych prezentowanych na tej konferencji znalazły się metody: strukturalno-funkcjonalna, strukturalno-lingwistyczna, semiologiczna oraz fenomenologiczna; poza ostatnią wszystkie one wywodzą się z nurtu strukturalno-semiotycznego. W dyskusji na temat de­ finicji pojęcia podstawowego — tańca zaprezentowane zostały dwa stano­ wiska, przy czym w obydwu przypadkach o d w o ł a n o się do koncepcji tańca jako systemu komunikacji, a więc zjawiska z natury swej znakowego. Zgod­ nie z pierwszym taniec rozumiany jest jako struktura idealna (analogicznie do metajęzyka). Zgodnie z drugim jest raczej subsystémem kulturowym, na którego ostateczny kształt mają wpływ zarówno towarzyszące mu zjawiska składające się na kontekst, jak i jednostkowe, sytuacyjne zachowania wyko­ nawcy tańca. Pytania badawcze sformułowane w rezultacie obrad dotyczą także tańca jako systemu komunikacji oraz właściwego mu mechanizmu i środków przekazu. 3 0 Konferencja w San Francisco, skupiająca reprezentatywne grono badaczy, dająca całościowy obraz ówczesnego stanu badań i rysujących się tendencji, pozwala na sformułowanie następujących wniosków-' w prowadzonych współ­ cześnie pracach taniec pojmowany jest jako zjawisko znakowe. Kwestia ta nie podlega dyskusji. W rezultacie metody badawcze — jakkolwiek zróżnico­ wane — reprezentują (poza metodą fenomenologiczną) podejście systemowe, zaś charakter prac wskazuje na tendencję do rekonstruowania całościowego obrazu badanego zjawiska na podstawie możliwie najpełniejszego zestawu właściwych mu cech. III. C H O R E O L O G I A C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA? J. L . Hanna w ocenie konferencji w San Francisco stwierdza, że rozwiąza­ nia proponowane w dziedzinie badań tańca nie są oryginalne, zaczerpnięto je bowiem z antropologii kulturowej, a pośrednio z j ę z y k o z n a w s t w a . Stwier­ dzenie to jest charakterystyczne dla pewnej tendencji w badaniach tańca. W ciągu ostatnich 30 lat, w czasie których notowany jest wzrost zaintereso­ wania środowisk naukowych tym przedmiotem badań, coraz częściej pojawia się termin „choreologia" na określenie dyscypliny szczegółowej, której ośrod­ kiem zainteresowań byłby taniec. Zakres jej kompetencji, podobnie jak pro31 3 0 Dane przytaczam za: Hanna, 1975. C O R D — Committee on Research in Dance jest międzynarodową i międzydyscyplinarną organizacją powołaną do badań tańca, przede wszyst­ kim w zakresie antropologii tańca. Działa przy Wydziale Tańca Uniwersytetu w Nowym Jorku. Przyczyny, o których szerzej mówiłam w pierwszej części tego artykułu sprawiają, że zjawisko to uważam za korzystne. 3 1 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 187 gram i metody badawcze, nie są jeszcze określone, a niejednokrotnie jedyną precyzyjną informacją na temat tej dyscypliny są stwierdzenia, że ma się ona koncentrować na tańcu i uniezależnić się od dyscyplin, w ramach których były dotychczas prowadzone badania tańca. Przy tym ze względu na gwał­ towność, z jaką potrzeba powołania nowej dyscypliny jest niekiedy wyrażana, przy jednoczesnym braku konkretnych propozycji dotyczących właściwych takiej dyscyplinie rozwiązań metodologicznych, istnieje w moim przekonaniu obawa, by choreologia nie stała się tworem sztucznym. Wypowiedziane tu zastrzeżenia nie mają na celu negacji sensu jej istnienia. Są one wyrazem ostrożności wobec postaw podyktowanych niecierpliwością i — nie wolno o tym zapominać — pewnymi kompleksami badaczy zaintere­ sowanych tańcem, wynikającymi z omówionej przeze mnie na wstępie po­ zycji tańca jako przedmiotu badań. Nie sposób w tej chwili przesądzić, która z tendencji — choreologiczna czy antropologiczna — przeważy. Być mo­ że trzecim rozwiązaniem, umożliwiającym wyjście poza tę alternatywę, okażą się badania interdyscyplinarne, w analogii do prowadzonych przez C O R D . W każdym z przypadków cel. jaki stawiają sobie badacze, pozostaje ten sam. Jest nim stworzenie lub przyjęcie takiego podejścia badawczego, które zapewniłoby wypracowanie sprawnych narzędzi poznawczych do badań tańca. LITERATURA Alford V., G a l l o p R. 1935 The traditional dance, London. Angelova R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Armstrong R. 1971 The affecting presence: An Essay in Anthropology, Urbana. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o wa C. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma daramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, cz. 3. Benesh R. 1956 An Introduction to Benesh Notation, London. Bhavnani E . 1965 The Dance in India, Bombay. Birdwhistell R. 1953 Introduction to kinesics, Louisville. 1970 Kinesics and Context. Essays on Bodily Motion Communication, Philadelphia. Boas F . 1925 Contributions on the ethnology of the Kwakiutl, Columbia University Contributions to Anthropology, New York. von Boehn M. 1925 Der Tanz, Berlin. Capron L . 1953 77ге medicine bundles of Florida Seminole and Green Corn Dance, Washington. �188 JOLANTA KOWALSKA C o n t é P. 1931 Choreographie, Paris. C z e r w i ń s k i A. 1862 Geschichte der Tanzkunst hei den ¡Culturen Volken, Lipsk. Dances... 1914 Dances and Societes of the Plains Shoshone. Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 10, New York. Densemore F. 1929 Papago Music, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 90, Washington. Desmond O. 1919 Rhythmographic. Lipsk. Dorsey G. 1903 The Arapaho Sun Dance. Chicago. D r a b e c k a M. 1966 Tańce historyczne: kurant, menuet, sarabanda. Warszawa. 1968 Tańce historyczne: pawana, galiarda, wolta. Warszawa. 1971 Tańce historyczne: basse danse, balio, branie. Warszawa. E l l i s H. 1923 The Dance of Life, Boston- New York. E v a n s В., Evans M. 1931 American Indians dance steps, New York. Evans-Pritchard E . E . 1928 The Dance, „Africa", t. 1, s. 436-462. G e l l A. 1980 The Gods at Play: Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, nr 2, s. 219-248. G i u r c h e s c u A. 1973 La danse comme objet semiotique, ..Yearbook of the International Folk Music Council", t. 3. s. 175-178. G o r ż k o w s k i M. 1869 Choroimania, czyli historyczne poszukiwania o tańcach tak historycznych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych we względzie ich symbolicznego znaczenia, Warszawa. Granet M. 1926 Danses et legends de la Chine ancienne, Paris, t. 1-2. G r o s l i e r G. 1913 Danseusses Cambodgiennes, Anciennes et modernes. Paris. Hanna J. L. 1975 77ie Anthropology of Dance: Reflections on the CORD conference, „Current Anthro­ pology", t. 16. nr 3, s. 445-446. 1979 Movement toward Understanding Humans through the Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", t. 20. nr 2. s. 313-339. Harasymczuk R. W. 1939 Tańce huculskie, Lwów. H i n c k s M. A. 1910 The Japanesse dance, London. Jakobson R. 1972 Poetyka w świetle językoznawstwa, Współczesne teorie badań literackich za granicą, Kraków, t. 2. J a n k o v i č L . . J a n k o v i č D. 1957 Prilog prouczavaniji ostatka orskich obriednich igra u Jugoslaviji. Beograd. �TANIEC JAKO 1975 PRZEDMIOT BADAŃ 189 The System of the Sisters Ljubica and Dánica Jankovič for the Recording, Description and Analysis of Folk Dances. „Ethnomusicology". t. 19, nr 1, s. 30-46. Jensfels P. 1939 Getanze Harmonien. Stuttgart. Jones A. J. 1955 The Sun Dance of Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull. 157, nr 47, s. 203-264. Kaeppler A. 1972 Method and Theory in analysing Dance Structure with an analysis of Tongan Dances, ..Ethnomusicology". t. 16. s. 173-217. K e a l i i n o h o m o k u J. W. 1967 Hopi and Polynesian Dance: A Study in cross-cultural Comparisions, „Ethnomusico­ logy", t. 11, s. 343-358. 1979 Culture change: Functional and Dysfunctional Expressions of Dance, A Form of Affective Culture, The Perfoming Arts, Haga, s. 47-64. K e l l e r m a n B. 1920 Sassa yo Yassa, Japanishe Tanze, Berlin, de K l e e n T. 1937 Menalia and Indian Dancing, „Ethnos", t. 2, s. 47-55. Knust A. 1956 Abriss der Kinetographie Laban, Hamburg. 1979 Dictionary of Kinetography Laban, Plymouth, t. 1-2. K o l b e r g О. brw. Dzieła wszystkie, Wroclaw—Poznań, t. 1-52. K o r o l e v a E . A. 1977 Rannyje formy tanca, Kiszyniev. K o w a l s k a J. 1980 Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24. z. 2, s. 121-137. K u r a t h G. P. 1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of Two Seneca Longhouses, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 187, Washington. K u r a t h G. P.. Marti S. 1964 Dances of anahuac. The Choreography and Music of Precortesian Dances, Chicago. L a b a n R. 1926 Choreographic, Jena. 1956 Principles of Dance Movement Notation, London. Lange R. 1975a The Nature of Dance. An Anthropological Perspective, London. 1975b Podręcznik kinetografii według metody Lab ana-Knust a, Kraków. 1981 Semiotics and Dance, "Dance Studies", t. 5, s. 13-21. 1984 Guidelines for Field Work on Traditional Dance. Methods and Checklist, "Dance Studies", t. 8, s. 7-48. van der Leeuw G . 1978a Czy w niebie tańczą? „Literatura na Świecie", nr 5:85, s. 306-353. 1978b Fenomenosogia religii, Warszawa, de L i n d L. 1979 Dance as Nonverbal Communication. Experience Forms, Haga, s. 255-269. L i s i c j a n S. 1940 Zapis dvizenija, Moskva—Leningrad. Loeb E . M. 1929 Tribal Initiations and Secret Societies, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley, t. 25, nr 3. �190 JOLANTA K O W A L S K A Lomax A. 1972 Cantometrics-chorometrics Projects, "Yearbook of the Internationa] Folk Music Council", t. 4, s. 142-145. Lomax A., Bartenieff I., Paulay F. 1968 Dance Style and Culture: The Chorometric Coding Book, Folk Song Style and Culture, Washington, s. 222-247, 262-273. Lowie R. H. 1913 Dance Associations of the Eastern Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. L u k i a n z Samosat 1951 Dialog o tańcu. Warszawa. Martin G. 1979 A magyar kórtancok és europai rokonsdga, Budapest. 1980 Improvisation and regulation in Hungarian Folk Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 3-4. s. 391-426. 1982 A Survey of the Hungarian Folk Dance Research, "Dance Studies", t. 6, s. 9-45. 1983 Geschichtepfunkte fur die Klassifizierung der ungarischen Reigentanze und ihre Typen. Analyse und Klasifikation von Volkstanzen, Warszawa, s. 147-159. Martin G., Pesovar E. 1961 A Structural Analysis of Hungarian Folk Dance (An Methodological Sketch), "Acta Ethnographica", t. 10, z. 1-2, s. 1-40. 1963 Determinations and Motive Types in Dance Folklore, "Acta Ethnographica", t. 12, z. 3-4, s. 293-331. de M a r t i n o ' E . 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do życia religijnego południowych Wioch, Warszawa. Mauss M. 1973 Techniki posługiwania sie ciałem, Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. Oryginał: "Journal de Psychologie", t. 32: 1936. Mitchelson T. < 1928 Notes on the Buffalo-head Daiue of the Thunder Gens of Fox Indians, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87. Washington. Mooney J. 1896 The Ghost Dances Religion and Sioux Outbreak of 1890, Annual Raport of the Bureau of American Ethnology, t. 14: 2, Washington. Morris M. 1928 The Notation of Movement, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 2, Warszawa, s. 330-395. Pierwsze wydanie uka­ zało się w roku 1939. Nieuvenhuis G. J. 1916 Uber den Tans in Niderldndisch-Indien, Leiden. Noverre J. J. 1760 Letters sur la danse et sur les ballets, Lyon—Stuttgart. Oestesley W. O. E . 1923 The Sacret Dance, Cambridge. Ossowski S. 1966 U podstaw estetyki. Dzieła, t. 1, Warszawa. Otis E . 1979 Sutton Movement Shorthand Dance Writting, New Directions in Dance. Collected Writtings from the Seventh Dance in Canada Conference held at the University of Waterloo, Canada, June 1979, Toronto—Oxford—New York—Sydney—Paris— -Frankfurt, s. 179-187. �ТАЫ1ЕС J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 191 Pesovar E . 1980 The Structural Characteristics. Features of the Hungarian Recruting Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 1-2, s. 75-90. P e t e r s o n - R o у с е A. 1980 The Anthropology of Dance, Bloomington—London. Rey J. 1958 Taniec, jego rozwój i formy. Warszawa. Sachs С. 1933 Eine Weltgeschichte des Tanzes, Berlin. 1965 World History of the Dance, New York. Salter A. 1980 Structure and Substance in Dance, "Dance Studies", t. 4, s. 37-52. Samdach Ch. T. 1930 Danses Cambodgiennes, Hanoi. Sharp C. 1924 The Dance, London. Sheets M. 1966 The Phenomenology of Dance, Madison. Shimkin D. B. 1953 The Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 151. Washington. Szentpal O. 1958 Versuch einer Formanalyse der ungarischen Volkstanze, "Acta Ethnographica", t. 7, z. 3-4, s. 257-336. Swarup Sz. 1968 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay. T o t h S. 1952 Tanečné pismo, Bratislava. Voget F . W. 1953 Current Trends in the Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of Americian Ethnology (Anthropological Papers), bull. 151, Washington. Voss R. 1868 Der Tanz und seine Geschichte. Eine kultur-historisch-choreographische Studie, Erfurt. Wilder S. C. 1963 The Yoqui Dear Dance: A Study in Cultural Change. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull 186, Washington. Wissler C. 1912 Societies, and Ceremonial Associations in the Oglala Division of the Teton-Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. 1913 Societies and Dance Associations of the Blackfoot Indians, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 4, New York. Witwicki W. 1930 O naturze tańca ..Taniec". Warszawa, s. 9-14. Wundt W. 1923 Volkerpsychologie, Lipsk. Z i b r t Č. 1895 Jak se kdy v Cechach tancovalo, Praha. Zwolski E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Ż o r n i c k a j a M. 1966 Narodnyje tancy Jakutii, Moskva. �192 JOLANTA K O W A L S K A Jolanta Kowalska D A N C E AS A SUBJECT O F R E S E A R C H E S A N D S T U D I E S : C H O R E O L O G Y OR A N T H R O P O L O G Y O F D A N C E Summary It was first within the last 50 years thai dance have been raised to the role of full-fledged subject of scientific studies. Moreover, much later than plastic arts, music and other domains of artistic and spiritual culture to which it belongs, dance beganto be regarded as an autonomous phenomenon having its specific features. It would be rather difficult to inicate the arguments proving that the history of the studies on dance had begun earlier than the middle of the 19 century. True enough, some important works had been written long before this date, as for example "Dialogue on dance" by Lukian of Samosat or "Letters about dance" by J. J. Noverre yet they were exceptions both with regard to the very subject as well as the approach to it. Moreover, although the history of the studies on dance is so short there was much vagueness and current judgments that gathered around this subject and influenced the development of researches. They were caused mainly by the negative connotation of dance characteristic to the intellectual trend of European culture within which the scientific reflection on dance was formed. Referring to the conclusions of Edward Zwolski concerning the history of chorea and the causes of its decline between the 5 and 3 century B. C . (Zwolski 1978) I tried to indicate that the mentioned connotation resulted fron the secularization of dance, its falling out of the religious-ritual context. The association with that context determined many of the essential cultural roles of dance. Some of them were: the role of a mediator between people and the sphere of the sacred or, as Gerardus van der Leeuw and Kurt Sachs put it. the role of prayer (van der Leeuw 1987b, Sachs 1965, p. 5) Next, the role of a medium, i.e. means of conveying certain contents which could not be expressed verbaly due to the cultural qualification of words as a "dangerous means of expression. Along with the mentioned roles dance, functioning in the religious-ritual context might have fulfilled the functions of entertainment, of means of accumulating and giving vent to emotions, an element of aesthetic impressions etc. As a result of secularization the principle of a simultoneus realization of all the mentioned functions have been broken and particular roles have become specialized, chiefly that of entertainment and the prevailing aesthetic functions. Thus dance have been moved to the less important "ludical" margin of life. That determined for a long time a prevailing tendency to perceive it in a fragmentary way, in the shape reduced to some of its aspects only. Both the history of dance in Europe and the history of the studies on it bear the marks of the above mentioned transition. It found its expression in the position of dance somewhere between vice and the tolerated bounds of decency, in condemnig dance by the moralists of various epochs and at last, in the doubts about if so trivial and controversial a phenomenon can make the subject of valuable scientific researches. Dance was often a subject of debates proceeding from the point of view of morality and aesthetics or the object of emotional reactions rather than of scholarly investigations and studies. Yet, since the second halfth of the 19 century the studies dealing with it have proved the development of a new field of research. A scholar who would reach for previous studies concerning dance has at his disposal the studies in: musicology, history of culture, religiology, ethnology along with philosophy, psychology and medicine. The interdisciplinary dispersion of interests concerning dance can be seen here and this is what makes their characteristic trait. In the first period of the history of the study on dance, i.e. since the halfth of the 19 century till the turn of the 19 and 20 century it was the domain of historians and then of musicologists and religiologists �T A N I E C J A K O PRZEDMIOT BADAŃ 193 while nowadays the students on dance are represented first od all by ethnographers and cultural anthropologists. This change is the sign of difference in conceiving the discussed phenomenon which revealed with the development of particular disciplines. Ethnographers and cultural anthropologists view dance as a cultural phenomenon first of all. This concept of dance is wide enough to involve the attributes of the "musical", "historical", the relations between dance and religion and its many other traits emphasized by the representatives of the mentioned disciplines. Thereby the connection of dance and culture is quite obvious for all who study the subject and this conviction found its expression in their pronouncements. But to make this obviousness cognitively useful it was indispensable to break the above mentioned stereotype in thinking about dance. The history of the studies on dance can be divided into two periods taking into account the kind of approach to this phenomenon and the character of researches. The first period lasting since the middle of the 19 century till the 30-ties of the 20 century was the period of collecting more or less casual data, then documentary works and in the last phase, of the studies oriented towards syntetic studies. It was then when the basis of the research methods was founded, first of all the method of recording movements. The studies of that period were focused on the historic-genetic problems and on descriptions of the forms of dance. The second period is distinguished by the trend to view dance as a cultural phenomenon with certain attributes common to all its variants. This tendency appeared at the end of the 20-ties of the 20 century although this approach can be found from time to time in the former works too (for example by Oskar Kolberg and Marcin Gorżkowski—Kolberg; Gorż­ kowski, 1869). But the full development of this way of viewing dance can be spoken about first with reference to the recent 30 years. The boundary line dividing the two periods is not clean-cut. Still I assume the 30-ties as a caesura since it is that period when a simultoneous functioning and clashing of both approaches can be noticed, for instance in the work by Kurt Sachs published in 1933 (Sachs, 1933) At the same time the work by Evans-Pritchard was published (1928) which contains an attempt of approaching to dance from the functional point of view as well as the study by Marcel Mauss on the techniques of using the body, where dance has been defined as a particular cognitive-communicative apparatus (Mauss, 1936). Though the sug­ gestions contained in the above mentioned works were applied and developed first in the later studies, at that time they were the signs of new tendencies arising then. Especially many important works concerned with dance have been written since the 60-ties of our century. Some of them are very interesting as for example morphological analyses of movement evolved in the Budapest research centre which were evolved by Olga Szentpal (1958), Gyorgi Martin (1961, 1963, 1979, 1980, 1982, 1983) and by Erno Pesovar (1961, 1963, 1980) the works representing anthropological perspective of dance (Lange, 1975; PetersonRoyce. 1980), The phenomenological one (Sheets, 1966) the studies indicating communicative abilities of dance (de Lind 1979; Hanna 1979. Lange 1981) and so promising like those leading to structural and, semiotic approaches (Kaepler, 1972, Hanna 1979; Giurchescu 1973). There are also some new, original approaches (Lomax's chronometrics). Unlike in the previous stages of studies in all the mentioned works besides the stressed importance of cultural context and of viewing dance as an autonomous phenomenon there appeared an extremely important element: the scholars' unanimity in conceiving dance as a system of signs. With the growing scholarly interest with dance a new term appeared-"choreology" for denotation of the particular discipline having dance for its subject. The scope of its competence as well as the programm and research methods are not defined precisely yet and sometimes the only information about this discipline is that it is due to focus upon dance and become independent from those disciplines within which dance had been studied before. Therefore I believe there is a risk that choreology may become a factitious creation. My reservations pronounced here do not aim to negate the sense of the idea. They only express the 13 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �194 JOLANTA K O W A L S K A caution towards some ideas provoked by certain scholars' impatience and, let us say, their "complexes" resulting from the previous status of dance as research subject. It is difficult to forejudge which of the two tendencies will prevail- the anthropological or the choreological one (maybe the third solution will be interdisciplinary studies analogically with those carried out by CORD). However in both cases our main purpose is to create or accept such an approach which would ensure evolving efficient cognitive instruments in the researches of dance. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e6b6120db917b5855e0d9b64386d196.pdf 9ff09b940564b7b076cdc3513cc58f66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1092 Title A name given to the resource Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.231-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA SYMBOLIKA UNIWERSUM W WYOBRAŻENIU RZEŹBIARSKIM MITYCZNEGO TAÑCA KREACYJNEGO SIWY-NATARADŻY Kto u stóp tych się schroni w lotosie Ten odnajdzie swą drogę do nieba i chodzących, A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą analizy „ p r z e k ł a d u " na j ę z y k s y m b o l i plas­ t y c z n y c h t r e ś c i m i t u kreacyjnego, w k t ó r y m taniec p e ł n i r o l ę podstawo­ wego a k t u s t w ó r c z e g o . Z a w a r t y w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j opis Stwórcze­ go tanu S i w y - N a t a r a d ż y asocjowany t u jest z jego w y o b r a ż e n i e m w r z e ź ­ bie, a w i ę c ze ściśle o k r e ś l o n y m w y t w o r e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j , k t ó r y t r a k t u j ę jako u t r w a l o n y c y t a t t e k s t u tanecznego. 2 3 i. MIT I I I I \ ] - H i n d u i s t y c z n a d o k t r y n a r e l i g i j n a opiera się na koncepcji zamierania i odradzania s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . B r a h m a , p i e r w s z y z t r ó j c y b ó s t w n a r o d z i ł s i ę z jaja kosmicznego ( w n i e k t ó r y c h wersjach z lotosu). O n to s t w o r z y ł ś w i a t zniszczony o g n i s t y m k a t a k l i z m e m p r z e d n a s t ą p i e n i e m pierwszej Nocy; o d t w o r z y ł go ponownie z nastaniem ko¬ lejnego D n i a . C y k l N o c y i D n i B r a h m y p o w t ó r z y ć s i ę m a sto razy, po c z y m n a s t ą p i z w i n i ę c i e ś w i a t a , swojego rodzaju autoanihilacja, czy raczej p o w r ó t do pierwotnego jaja kosmicznego, z k t ó r e g o wszystko w z i ę ło p o c z ą t e k . D r u g i m z t r ó j c y jest W i s z n u k o j a r z o n y ze s ł o ń c e m , ś w i a t 1 Tiruwalluwar, Tirukkural. Święta księga Indii Południowych, Wrocław 1977, s. 41. Fragment tekstu „Uwielbienie boga" z księgi I , Sztuka życia. Kultura Indii nie jest jedyną, w której w micie kosmogonicznym pojawia się motyw tworzenia za pośrednictwem czy przy współudziale tańca. Odnajdujemy go między innymi w pelazgijskim micie przedhelleńskim, wierzeniach Indian Pima, kosmogonii Zuni, Ozejennów, Kwakiutlów, w wyobrażeniach na temat początku znanych z terenu Dahomeju i innych. Terminu tego u ż y w a m za: A m C o m a r a s w a m i , Stwórczy tan, [w:] Pod­ stawy kultury hinduskiej. Biblioteka polsko-indyjska, Warszawa 1964, s. 143-156. Praca ta jest tłumaczeniem t y t u ł o w y m eseju z tomu: The Dance of Shiva and Fourteen Other Essays, New York 1918. г 8 0 �JOLANTA 232 KOWALSKA ł e m , ogniem, a t a k ż e z w o d ą , „ p r z e n i k a j ą c y " (wisz n i k a ć ) , o p i e k u n ż y c i a . Jego o d p o w i e d n i k i e m w — w sanskrycie p r z e ­ Wedach m a 4 być Indra . T r z e c i m jest Siwa, niszczyciel zła w sensie n i e w i e d z y , w s w y m aspekcie 5 6 niszczycielskim k o j a r z o n y z w e d y j s k i m R u d r ą , n i e k i e d y t a k ż e z A g n i . Z d r u g i e j s t r o n y S i w a jest k r e a t o r e m egzystencji w y z w o l o n e j z u ł u d y ż y c i a ziemskiego oraz dobra w sensie p r a w d z i w e j w i e d z y . Ze w z g l ę d u 7 na rodzaj p r z y p i s y w a n y c h d z i a ł a ń w ł a ś c i w a m u jest w i ę c d u a l n a c h a r a k t e ­ rystyka. Ma Pan być on t a k ż e ź r ó d ł e m rytmicznej T a ń c a zarazem W i e l k i Tancerz, do którego h a r m o n i i kosmosu atrybutów jako należą trzy rodzaje t a ń c a : n i s z c z ą c y , k o n t e m p l a c y j n y i t w ó r c z y . P i e r w s z y z n i c h Tandawa — „napawający staci B h a i r a w y ziemi. Siwa 8 g r o z ą " , w y k o n y w a n y jest przez S i w ę w i jego o k r u t n ą niszczy w nim małżonkę „kajdany, Kali-Bhairawi które przykuwają 9 na po­ płonącej dusze d y w i d u a l n e i z d u s z ą w s z e c h ś w i a t a . T r z e c i m jest i n t e r e s u j ą c y nas istnień tu W y k o n u j e go S i w a w postaci t w ó r c y „ d a r z ą c e g o " ( w angielskiej 1 — tawer- Bóg z panteonu wedyjskiego. „Pan Nieboskłonu", personifikacja atmosfery; za: J . D o w s o n , A classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi 1978, s. 123-127. Bóg z panteonu wedyjskiego. W późniejszych epokach nosi przydomki: siwa („sprzyjający") i hara („niszczący"), co określa dualizm jego natury. Nazywany tak­ że Maha-deva („Wielki bóg"). Identyfikowany z Siwą lub synem Siwy; za: D o w s o n , op. cit, s. 269-270. Bóg z panteonu wedyjskiego, kojarzony ze zniszczeniem i odrodzeniem. Także ze stronami świata wschodnią i południową; za: D o w s o n , op. cit., s. 6-8. „Ułuda" — w sanskrycie maja. W okresie wedyjskim rozumiano pod tym terminem moc właściwą asurom, magię. Według Upaniszad, Puran i Bhadwagity jest to cudowne przejawienie się „Pana Światów", w postaci wielorakiego świata. Zgodnie z Wedantą interpretowano mają jako pozór, nierzeczywisty byt świata stanowiącego jedynie odbicie rzeczywistości prawdziwej; za: D o w s o n , op. cit., s. 207; Mały słownik religioznawczy, Warszawa 1969, s. 257. Hasło opracowane przez. E. S ł u s z k i e w i c z a . Bhairawa — „Straszliwy"; za: D o w s o n , op. cit, s. 45. • K a l i — „Czarna", Bhairawi — „Straszliwa"; Imiona Dewi, małżonki S i w y i jego sakti (żeńskiej energii); za: D o w s o n , op. cit., s. 86-88. B. E n а к s h i, The Dance in India, Bombay 1970, s. 5. « W źródle, z którego korzystam ( E n a k s h i , op. cit), brak danych co do charakterystyki tej postaci. Przypuszczam, że może tu chodzić o Dewi lub — co wy­ daje się bardziej prawdopodobne — o Prithiwi, personifikację matki wszystkich istnień, Matki Ziemi (dodajmy, że w Wedach mowa jest o „trzech ziemiach"); por.: D o w s o n , op. cit., s. 243. 6 6 7 8 1 0 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAÑCA 233 sji j ę z y k o w e j opisu m i t u , z k t ó r e j k o r z y s t a m , gift-giving) nazywany Nat a r a d ż ą . Taniec t e n w y k o n a n y m i a ł b y ć po raz p i e r w s z y w lesie Taragam podczas w a l k i , j a k ą S i w a s t o c z y ł z m ę d r c a m i (risi), gdy c i o d ­ m ó w i l i uznania w ł a d z y b o g ó w . Z ł o w r o g i m i n k a n t a c j o m risi (przy pomocy k t ó r y c h p o w o ł a l i k o l e j n o do istnienia: ognistego t y g r y s a , w ę ż a i demo­ na M u y a l a g a m ) p r z e c i w s t a w i ł taniec. T y g r y s a zabił, a jego s k ó r ę z a r z u ­ cił sobie na ramiona, w ę ż a p o c h w y c i ł i p r z y s t r o i ł się n i m j a k n a s z y j n i ­ k i e m , p o w a l o n e m u d e m o n o w i z a ś z ł a m a ł uderzeniem stopy k r ę g o s ł u p i s t a n ą w s z y na jego grzbiecie k o n t y n u o w a ł s w ó j taniec. Risi zostali p o ­ konani i razem z w s z y s t k i m i bogami o b s e r w u j ą c y m i w a l k ę oddali Siwie część u z n a j ą c w n i m boga i pana ś w i a t a . W ó w c z a s w i e l k i w ą ż A t i Szesza w y b ł a g a ł , b y Siwa o f i a r o w a ł s w y m w y z n a w c o m dar bardziej cen­ ny od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h — m o ż l i w o ś ć ponownego ujrzenia ś w i ę t e ­ go t a ń c a . Siwa t a ń c z y go nieprzerwanie w z ł o t e j komnacie Czidambaram, przed w i e l k i m zgromadzeniem b o g ó w , w ś w i ę t y m T i l l a i , k t ó r e jest c e n t r u m ś w i a t a i s e r c e m k a ż d e g o z l u d z i . W i d z i e ć go m o ż e t y l k o ten, k t o w y z w o l i ł się z u ł u d y i w i e l k i e j u ł u d y . 1 2 1 3 1 4 I I . WYOBRAŻENIE 1 5 W y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y p o w s t a ł e w okresie C z o ł a , zgodne z najbardziej p o p u l a r n y m i u z n a n y m za n a j p e ł n i e j s z y kanonem r z e ź b i a r ­ skim (rye. 1), przedstawia go s t o j ą c e g o na p r a w e j nodze na piedesta­ le, k t ó r y m jest o t w a r t y lotos, d e p c z ą c e g o demona M u y a l a g a m ; lewa noga uniesiona jest w p o z y c j i Kancita Pader o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę Dwie pary r a m i o n wzniesione są k u g ó r z e , p r z y c z y m pierwsza para w y k o n u j e gesty: 1 6 1 2 Imię, jakie tu nosi Siwa — „Nataradża" — jest jednoznaczne z „Pan Tańca". Fakt, że jedynie w wypadku tańca Nadanta nadawane mu jest to imię nasuwa przy­ puszczenie, że dwa pierwsze tańce — niszczący i kontemplacyjny — stanowią usamodzielnione aspekty trzeciego. Zasadność tego przypuszczenia dokumentuje uniwersalistyczny charakter tańca Nadanta. Informacje na temat mitu podaję tza: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7; C o m a r a s w a m i , op. cit., s. 145-146; D o w s o n , op. cit., s. 299. Tysiącgłowy władca w ę ż y i podziemi (Pátala). Jest filarem podtrzymującym świat. Jego ziewanie powoduje trzęsienia ziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicz­ nego wymiotuje jadowity ogień, który niszczy istnienie. Stanowił linę, przy pomocy której bogowie obracali m ą t e w k ą (górą Mandara) i mącili fale oceanu, by w y d o b y ć z jego dna amritę, napój nieśmiertelnych. Na tej podstawie identyfikowany z w ę ­ żem Wasuki, któremu przypisywana jest ta sama rola; za: D o w s o n , op. cit., s. 291-292, 343. Porównaj przypis 7. Okres Czoła — od nazwy kilku dynastii Czolów panujących w południowych Indiach od starożytności do 1310 r. n.e. Opisywana rzeźba powstała w X I I w. n.e. " T o jest zawierające zarówno otaczający postać krąg tiruwasi, jak i stano­ w i ą c y podstawę lotos. " Znaczenie gestów i pozycji podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7, 82-151 1 3 1 4 1 5 �234 JOLANTA KOWALSKA p r a w a — gest Abhaya — s y m b o l opieki, l e w a ( w s k a z u j ą c a l e w ą s t o p ę ) — Danda — s y m b o l spokoju. W d r u g i e j parze r ą k t r z y m a r e k w i z y t y : w p r a ­ w e j b ę b e n damaru — s y m b o l r y t m u , p i e r w o t n e j siły k r e a t y w n e j i p o c z ą t ­ k u kreacji, a zarazem cykliczności czasu, w lewej o g i e ń agni — symbol oczyszczenia i w y z w o l e n i a przez zniszczenie zła. D o t y k a n i m i k r ę g u tiruwasi, k t ó r y otacza c a ł ą jego p o s t a ć z a c z y n a j ą c się i k o ń c z ą c w lotosie. W e w ł o s a c h t a ń c z ą c e g o S i w y ( z w i ą z a n y c h do g ó r y j a k u j o g i n ó w ) umieszczone s ą po p r a w e j stronie Ganga w s y m b o l u syreny, na k t ó r e j w s p a r t y jest księżyc,, nad c z o ł e m czaszka, po l e w e j stronie w ą ż ; p r a w e ucho zdobi 18 1 9 Ryc. 1. Siwa-Nataradża. Rzeźba z okresu Czoła, X I I w. Reprodukcja za: Tanz in der Kunst, Lipsk 1976 18 Agni — nazwa ognia. W Wedach personifikowany jako bóstwo o tym sa­ mym imieniu. Porównaj przypis 6. Ganga — święta rzeka, która w y p ł y n ę ł a z palca u stopy Wisznu. Personifikowana jako bogini Ganga. Jedną z jej nazw jest: Tri-patha-gá (lub Tri-srotáh) — „Potrójnie Płynąca", opływająca niebo, ziemię i podziemia. Siwa, by uchronić zie­ mię przed powodzią spowodowaną gniewem bogini, pochwycił rzekę i wplótł ją w swoje włosy; za: D o w s o n , op. cit., s. 108. 1 8 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A 235 kolczyk m ę s k i , lewe kobiecy. K o r p u s t a ń c z ą c e g o oplata w ą ż t r z y m a j ą c y w paszczy w ł a s n y ogon. W k u l t u r z e I n d i i w y s t ę p u j e on jako s y m b o l c y kliczności czasu. III. I N T E R P R E T A C J E 2 0 Zdaniem C o m a r a s w a m i Nadanta, m i t y c z n y taniec S i w y , s y m b o l i ­ zuje 5 jego d z i a ł a ń kosmicznych w e w s z e c h ś w i e c i e . S ą to: 1) szriszti — t r w a n i e , ewolucja, czuwanie, k t ó r e leżą w kompetencjach B r a h m y ; 2) stiti — ochrona, opieka i p o d t r z y m y w a n i e n a l e ż ą c e do Wisznu; 3) samhara — niszczenie, rozbijanie na c z ą s t k i , k t ó r y c h dokonuje Rudra; 4) t i robhawa — p r z y s ł a n i a n i e u ł u d ą , przyoblekanie w ciało, dar odpoczynku, oraz 5) anugraha — ł a s k a oswobodzenia i w y z w o l e n i a , k t ó r y m i darzy Siwa w postaciach M e h a s z w a r y i Sadsiwy .- I n n y m i s ł o w y , Siwie w y ­ k o n u j ą c e m u taniec Nadanta przypisuje d z i a ł a n i a c a ł e j t r ó j c y b ó s t w h i n ­ duistycznych. S t w i e r d z a p r z y t y m , że t a ń c o w i t e m u w ł a ś c i w a jest t a k ż e dualna s y m b o l i k a . Z jednej s t r o n y ma on r e p r e z e n t o w a ć „ m a t e r i a l n e procesy n a t u r y " , z d r u g i e j s u b i e k t y w n y proces duchowego samopoznania. Jako ź r ó d ł o w ą e g z e m p l i f i k a c j ą s w y c h s ą d ó w p o s ł u g u j e się t e k s t a m i l i t e r a t u r y sakralnej, k t ó r y c h f r a g m e n t y przytaczam n i ż e j . W k s i ę d z e Czidambara Mumnai Kowai zawarta jest taka oto c h a r a k t e r y s t y k a t a ń c a Nadanta: 21 22 „O Panie, Twoja dłoń, co damaru trzyma święte, stworzyła niebo i ziemię i wszystkie inne uładziła światy i dusze niezliczone powołała w byt. T w a ręka wzniesiona chroni świadome, jak i nieświadome Twego stworzenia królewstwa. A wszytkie światy przetwarza i przeobraża T w a ręka, co święty dzierży płomień. Stopa Twoja, co mocno o ziemię się wspiera, duszy — walką i trudem karmy* zmęczonej — schronienie daje. Zaś wzniesiona stopa wieczystym darzy szczęściem tych, co do Ciebie przychodzą. To pięciorakie Twoje działanie jest zaprawdę T w o ­ im trudem kosmicznym" . 3 24 Podobnie i n t e r p r e t o w a n y on jest w Unmai Vilakam: „Rozum najwyższy tańczy w duszy naszej, by ją z grzechów wszystkich wyzwo­ lić. Tańcem swym Rodzic nasz rozprasza ułudy mrok; przyczynowości spłomienia więzy, zgniata wszelkie zło, łaską darzy bez miary i w miłości najwyższej duszę w ocean szczęśliwości pogrąża wieczystej. Ten kto Siwy mistyczny ujrzał tan, na ziemię nie wróci j u ż " . 25 2 0 С o m a r a s w a m i, op. cii., s. 148. W źródłach, którymi dysponowałam, nie znalazłam informacji, które pozwo­ liłyby na interpretację tego imienia. W formie Sadsiwa imię to występuje w polskim tłumaczeniu tekstu Coma­ raswami. Przypuszczam, że chodzi o imię Sadásiwa — „Pomyślny", „Dobrze W r ó ­ żący"; za: D o w s o n , op. cit., s. 230. Od karman — czyn, uczynek. Suma uczynków popełnionych w ciągu życia decydująca o postaci, w jakiej człowiek odrodzi się w nowym życiu; por.: Mały słownik religioznawczy, s. 212-213, C o m a r a s w a m i , op. cii., s. 149. « Ibidem, s. 153. 2 1 2 2 2 S 2 4 �236 JOLANTA KOWALSKA W Sziwadżana Siddihar c z y t a m y natomiast: „ B y duszom niezliczo­ n y m z a p e w n i ć owoc p o d w ó j n y , Pan nasz o czynie p i ę c i o r a k i m wiedzie s w ó j w i e c z y s t y t a n " . Ó w p o d w ó j n y owoc to iham — nagroda w t y m ż y c i u , i param — szczęśliwość ostatecznego w y z w o l e n i a . Z k o l e i w Sanhitach (w dalszym c i ą g u p o s ł u g u j ę się d a n y m i , j a k i e z g r o m a d z i ł Com a r a s w a m i ) taniec S i w y ma t r o j a k i sens. Jest w i z e r u n k i e m r y t m i c z n e ­ go r u c h u jako ź r ó d ł a i p r a p r z y c z y n y w s z y s t k i c h r u c h ó w w e w s z e c h ś w i e ­ cie, có s y m b o l i z o w a ć ma ognisty k r ą g d o o k o ł a postaci t a ń c z ą c e g o , w y ­ zwolenia wszelkiego istnienia z u ł u d y ż y c i a w z i e m s k i m ś w i e c i e , oraz w y r a ż a i d e ę , że miejsce ś w i ę t e g o t a ń c a — Czidambaram, serce wszech­ ś w i a t a — znajduje s i ę w sercach w s z y s t k i c h l u d z i . 2 6 27 W przedstawionych tekstach p o j a w i a j ą się o d w o ł a n i a do k u l t u r o w e j k a t e g o r i i p e ł n i , odnoszone do k r e a c y j n y c h k o m p e t e n c j i S i w y - N a t a r a d ż y , symbolizowane p r z e j ę c i e m przez niego u p r a w n i e ń B r a h m y i W i s z n u — tworzenia i opieki. Zarazem „ p e ł n i a " d z i a ł a ń asocjowana jest z „ c a ł o ś ­ c i ą " czasoprzestrzeni, w k t ó r e j się one r o z g r y w a j ą , co znajduje w y r a z w s y m b o l u w s z e c h o g a r n i a j ą c e g o Czidambaram j e d n o c z ą c e g o to, co u n i ­ wersalne, z i n d y w i d u a l n y m , wieczne z efemerycznym, materialne z d u ­ c h o w y m . P r z y t y m , j a k stwierdza Woodroffe , t a ń c z ą c y S i w a jest j e d ­ n o c z e ś n i e bogiem i b o g i n i ą . W o p i n i i z a ś Czitanya , na jego taniec s k ł a ­ d a j ą aspekty bycia ( t r w a n i a , n i e z m i e n n o ś c i ) i stawania s i ę ( z m i e n n o ś c i ) . W s k a z u j ą w i ę c na skrajne i wzajemnie opozycyjne klasy p o j ę ć o p i s u j ą ­ ce „ p e ł n i ę " zakresu d w ó c h k a t e g o r i i k l a s y f i k a c y j n y c h . 2 8 2 9 Innego rodzaju p r o p o z y c j i dekodyfikacji sensu t a ń c a N a t a r a d ż y do­ starcza analiza s y m b o l i k i samej r z e ź b y przeprowadzona przez V a t s y a y a n w z w i ą z k u z r o z w a ż a n i a m i na temat r o l i s y m b o l i k o ł a i k w a d r a t u w sztu­ ce I n d i i . W t r a d y c j i hinduskiej k o ł o jest s y m b o l e m ciągłości czasu, k w a d r a t z a ś d o s k o n a ł e g o zjednoczenia z r ó ż n i c o w a n e j przestrzeni. V a t s y a ­ y a n dokonuje opisu k o m p o z y c j i r z e ź b y o k r e ś l a j ą c j e j w e w n ę t r z n e po­ działy w płaszczyznach wertykalnej i horyzontalnej. Dwie główne linie d z i e l ą c e k r ą g w t y c h p ł a s z c z y z n a c h p r z e c i n a j ą się w jego ś r o d k u w y ­ z n a c z a j ą c p u n k t c e n t r a l n y — p ę p e k . K o l e j n e linie b i e g n ą : w p ł a s z c z y ź ­ nie w e r t y k a l n e j r ó w n o l e g l e do centralnej przez r a m i o n a oraz łokcie w z n i e ­ sionych r ą k ; w p ł a s z c z y ź n i e horyzontalnej analogiczne, w z d ł u ż r a m i o n 3 0 * Ibidem, s. 152. W ten sposób nazywane są księgi zawierające hymny wedyjskie. Każda z wed składa się z dwóch części: Mantry (hymnów) i Brahmany (traktatów napisanych prozą, starszych niż hymny mantryczne). Sanhity zawierają wyłącznie te pierwsze; za: D o w s o n , op. cit., s. 345-346. Opinię Woodroffe'a podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 7. *• K . C z i t a n y a , The Dance of Being and Becoming, „Indian Horizins", vol. 24: 1975, nr 2-3, s. 24-31. K . V a t s y a y a n , The Square and the Circle in Indian Art, „Indian Ho­ rizons", vol. 30: 1981, nr 4, s. 5-28. 1 7 i s 8 0 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA 237 oraz przez kolano nogi statycznej. Dalej ł ą c z ą c istotne p u n k t y r z e ź b y (głowa, p ę p e k , stopy, d ł o n i e , łokcie, ramiona) opisuje na postaci S i w y s e k w e n c j ę f i g u r t r ó j k ą t a . W rezultacie dochodzi do w n i o s k u , że razem z k o ł e m o d g r y w a j ą one w k o m p o z y c j i r z e ź b y r o l ę p o d s t a w o w ą . W y ­ r a ż a p r z y t y m o p i n i ę , że nawet w ó w c z a s , gdy nie jest ona zamykana k r ę g i e m , j a k w w y o b r a ż e n i a c h S i w y - N a t a r a d ż y z o k r ę g u K e r a l a , sam rysunek postaci ewokuje koło jako swojego rodzaju r a m ę obrazu. S t w i e r ­ dza też, że asymetria postaci — wzniesiona lewa noga i w s k a z u j ą c a j ą lewa r ę k a — d y n a m i z u j ą w y o b r a ż e n i e w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt cykliczności c z a s u , p o w t a r z a m y w s y m b o l u w ę ż a o p l a t a j ą c e g o korpus „boskiego tancerza". 31 P r z e p r o w a d ź m y teraz c h a r a k t e r y s t y k ę danych w y n i k a j ą c y c h z usta­ l e ń V a t s y a y a n w ś w i e t l e k o n t e k s t u mitologicznego. P r z e k ł a d a j ą c opis przestrzennej k o m p o z y c j i r z e ź b y na schemat graficzny u z y s k u j e m y w i ­ zerunek mandali ( r y c . 2) d u b l u j ą c y obraz i s y m b o l i k ę lotosu t w o r z ą c e ­ go p o d s t a w ę . Skonstruowana przez nas f i g u r a s k ł a d a się w i ę c z d w ó c h Ryc. 2. Symbole trójcy bóstw hinduistycznych. Ideogram pełni kompetencji kreacyj­ nych Siwy-Nataradży Rysowała J . Kowalska mandali, z k t ó r y c h jedna — wpisana w r z e ź b ę — „ w y r a s t a " niejako z d r u g i e j . Razem t w o r z ą one w najbardziej o g ó l n y m zarysie s y m b o l p e ł ­ n i zgodny z u n i w e r s a l i s t y c z n y m charakterem m i t u . Odzwierciedla go t a k ­ że znaczenie s z c z e g ó ł o w y c h p o d z i a ł ó w przestrzeni w o b r ę b i e k r ę g u tiruwasi wyznaczonych przez p o z ę N a t a r a d ż y . Stopa d e p c z ą c a demona M u y a l a g a m i w ł o s y z w i ą z a n e do g ó r y stał l W gestach nritta (tzw. „czysty taniec") opozycja wzniesionej nogi w sto­ sunku do nogi statycznej występuje jako symbol cykliczności ruchu po obwodzie koła; porównaj: V a t s y a y a n , op. cit, s. 27. �238 n o w i ą d w a skrajne p u n k t y l i n i i p i o n o w e j o k r e ś l a j ą c oś g ó r a — d ó ł c a ł e ­ go k o ł a , zarazem l i n i ę k r ę g o s ł u p a i oś s y m e t r i i postaci t a ń c z ą c e g o , k t ó r e zgodnie z k w a l i f i k a c j a m i ciała ludzkiego z a w a r t y m i .w Natya Sastra s y m b o l i z u j ą B r a h m ę . Pierwszy z t r ó j k ą t ó w o k r e ś l o n y c h przez V a t s y a y a n m a za p o d s t a w ę linię r a m i o n , jego w i e r z c h o ł k i e m z a ś jest s k r a j n y p u n k t g ó r n y centralnej l i n i i p i o n o w e j . P r z e d ł u ż a j ą c jego ramiona do k r ę g u t i ruwasi o t r z m u j e m y podwojenie graficznego s y m b o l u S i w y wpisane w s y l ­ w e t k ę t a ń c z ą c e g o i k o ł o . L i n i a ł ą c z ą c a s t o p ę d e p c z ą c ą demona z r ę k a m i t r z y m a j ą c y m i o g i e ń agni i b ę b e n damaru oraz l i n i a ł ą c z ą c a te r ę c e t w o 32 sirona prawa strona lewa i i Ryc. * i i 3. Podział w e w n ę t r z n y kręgu „tiruwasi" i rozmieszczenie kręgu. Ideogram przestrzeni Rysowała J . Kowalska symboli w sferach rzą trójkąt o d w r ó c o n y wierzchołkiem k u dołowi — symbol Wisznu, w po­ staci N a t a r a d ż y , p o w t a r z a n y przez d r u g i z t r ó j k ą t ó w , k t ó r e w y r ó ż n i ł V a t s y a y a n ( w i e r z c h o ł k i e m jest p ę p e k , p o d s t a w ą — j a k w w y p a d k u p i e r w ­ szego — l i n i a r a m i o n ) . P o j a w i a j ą się t u w i ę c podwojone symbole t r ó j ­ cy b ó s t w h i n d u i s t y c z n y c h , p r z y c z y m wpisane w p o s t a ć S i w y z n a j d u j ą się w e w n ą t r z w p i s a n y c h w k o ł o . Podobna „ f i g u r a s t y l i s t y c z n a " w o p i ­ s a n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m koresponduje z k o n c e p c j ą zjednocze8 2 Staroindyjski kodeks poświęcony sztuce dramatycznej i tanecznej. �1 S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA 239 nia k o m p e t e n c j i t r ó j c y w osobie S i w y oraz j e d n o ś c i i n d y w i d u a l n e g o i u n i ­ wersalnego aspektu istnienia. T r z y l i n i e r ó w n o l e g ł e wskazane przez V a t s y a y a n , dzielące k o ł o w p ł a ­ s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l n e j , w y z n a c z a j ą t r z y sfery przestrzeni z a m k n i ę t e j k r ę g i e m tiruwasi: g ó r n ą , ś r o d k o w ą i d o l n ą . W rezultacie powstaje obraz k o r e s p o n d u j ą c y z i d e ą t r ó j d z i e l n o ś c i kosmosu. O ś centralna, zgodna z l i ­ n i ą k r ę g o s ł u p a , wyznacza p o d z i a ł na strony l e w ą i p r a w ą , a d w i e p a r y r a m i o n p o w t a r z a j ą schemat czterech p o d s t a w o w y c h k i e r u n k ó w i czte­ rech stron ś w i a t a (ryc. 3). Charakterystyczne p r z y t y m , że p r z e s t r z e ń zaPtaszczyzna k r ę g u „TIRUWASI" Praszczyzna postaci m k n i ę t a obwodem k o ł a i f i g u r a k o ł a wyznaczana przez p o s t a ć t a ń c z ą c e ­ go s k ł a d a j ą s i ę na d w i e w a r s t w y obrazu, k t ó r y c h w z a j e m n y m stosun­ k i e m r z ą d z i zasada i n w e r s j i , co oznacza, że stronie lewej w p ł a s z c z y ź n i e k r ę g u odpowiada strona p r a w a w p ł a s z c z y ź n i e postaci (ryc. 4). K o n t e k s t m i t o l o g i c z n y pozwala n a m z i n t e r p r e t o w a ć o p i s a n ą f i g u r ę j a k o ideo"gram przestrzennej pełni, w m i t y c z n y m p o r z ą d k u symbo­ l i c z n y m oddawanej przez Czidambaram. I n t e r e s u j ą c o w y p e ł n i a j ą znaczeniem rozmieszczenie e l e m e n t ó w k o m ­ p o z y c y j n y c h r z e ź b y . Po p r a w e j stronie N a t a r a d ż y ( i lewej k r ę g u ) znaj­ d u j ą s i ę : d ł o ń z damaru, d ł o ń w geście opieki, d ł o ń w geście spokoju i stopa w pozycji o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę oraz r e k w i z y t y w postaci m ę s k i e g o kolczyka i Gangi, z k t ó r ą w s p ó ł w y s t ę p u j e w y o b r a ż e n i e k s i ę ż y c a . Z a u w a ż ­ m y , że znaczenia reprezentowane przez r e k w i z y t y s k ł a d a j ą s i ę na k o l e j ­ n y s y m b o l p e ł n i t y m razem j e d n o c z ą c e j p i e r w i a s t e k m ę s k i i kobiecy, r �— T V ! 240 JOLANTA KOWALSKA k t ó r y m towarzyszy s y m b o l p o c z ą t k u . P o w t a r z a j ą to r e k w i z y t y . s t r o n y l e w e j : w ą ż i k o l c z y k kobiecy, p o ł ą c z o n e z s y m b o l e m zniszczenia i o d ­ rodzenia, z ogniem. P r z y t y m z n a j d u j ą się one w g ó r n e j sferze k r ę g u , c z y l i — zgodnie z k u l t u r o w y m i k w a l i f i k a c j a m i przestrzeni — w g ó r n y m ś w i e c i e . Z k o l e i symbole ł a s k i , spokoju i opieki umieszczone są w sferze ś r o d k o w e j , k t ó r e j odpowiada ś w i a t ziemski. Natomiast s y m b o l p o k o n a - ' nego z ł a - n i e w i e d z y (Muyalagam) w sferze dolnej, c z y l i w ś w i e c i e p o d ­ ziemnym. E l e m e n t y r z e ź b y , k t ó r e — zdaniem V a t s y a y a n — d y n a m i z u j ą w y o b r a ­ ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt c y k l i c z n o ś c i czasu, przeniesione z o s t a ł y na p r a w ą s t r o n ę postaci t a ń c z ą c e g o i l e w ą k o ł a . O d ­ c z y t u j ą c znaczenie n a s t ę p u j ą c y c h po sobie kolejno e l e m e n t ó w postaci r o z s z y f r o w u j e m y zapis kosmicznych d z i a ł a ń „ b o s k i e g o tancerza". Roz­ poczyna go obraz lotosu z a w i e r a j ą c e g o pokonanego demona, odpowiada­ j ą c y m i t y c z n e m u w ą t k o w i w a l k i i z w y c i ę s t w a S i w y nad z b u n t o w a n y m i risi, oraz p o c z ą t k u nieprzerwanego „ s t w ó r c z e g o t a n u " . S i w a niszczy w n i m z ł o - n i e w i e d z ę (symbol ognia p o ł ą c z o n y z s y m b o l e m p e ł n i l e w e j strony), b y po k o n t e m p l a c y j n e j Nocy B r a h m y (czeszka n a d c z o ł e m i w ł o ­ sy z w i ą z a n e j a k u j o g i n ó w ) k r e o w a ć ś w i a t odrodzony ( b ę b e n damaru j a ­ ko s y m b o l p o c z ą t k u w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z symbolem j e d n o ś c i strony p r a ­ wej) d a r z ą c go o p i e k ą (dłoń w geście Abhaya), s w y c h w y z n a w c ó w z a ś spokojem ( d ł o ń w geście Danda) i ł a s k ą (stopa w pozycji Kancita Pader), o b i e c u j ą c i m schronienie, co — zgodnie z i n t e r p r e t a c j ą z a w a r t ą w p i e r w ­ szym z t e k s t ó w przytoczonych przez Comaraswami — s y m b o l i z o w a ć m a stopa, na k t ó r e j wspiera się c a ł a kompozycja postaci. W y m i e n i o n e ele­ m e n t y w y s t ę p u j ą po sobie od d o ł u k u lewej stronie i g ó r z e postaci, k o n ­ tynuowane po stronie p r a w e j i k u d o ł o w i , s k ł a d a j ą c s i ę na d y n a m i c z n y obraz c y k l i c z n o ś c i czasu ś w i a t a kreowanego t a ń c e m S i w y u z u p e ł n i a n y symbolem t r w a ł o ś c i i n i e z m i e n n o ś c i czasu mitycznego — o t a c z a j ą c y m ca­ ł ą p o s t a ć k r ę g i e m tiruwasi . K o m p o z y c j a r z e ź b y budowana jest w i ę c w t a k i s p o s ó b , b y z a c h o w a ć c i ą g ł o ś ć zakodowanej w n i e j w y p o w i e d z i z a w i e r a j ą c e j p r e c y z y j n y zapis m i t u oraz o d p o w i e d n i o ś ć u ż y t y c h s y m ­ b o l i w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na aspekt czasowy. 33 S t w i e r d z a m y zatem, że w w y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y wpisane są i d e o g r a m y przestrzeni i czasu. P r z y t y m ł ą c z n y i c h obraz koresponduje ze s k o n s t r u o w a n y m przez Wasilewskiego h i p o t e t y c z n y m o d w z o r o w a n i e m s t r u k t u r y czasoprzestrzeni w m y ś l e n i u t r a d y c y j n y m , w ł a ś c i w e j k u l t u r o m p ó ł k u l i p ó ł n o c n e j . K i e r u n e k „za s ł o ń c e m " k o r e l o w a n y jest w n i m ze s t r o n ą p r a w ą , r u c h e m do przodu, p r z y s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , 3 4 " To podwójne odwzorowanie czasu znajduje wyraz także w nazwach nada­ wanych Siwie. Wśród szeregu innych pojawiają się Kála — „Czas", oraz Mahákála — „Wielki Czas"; za: D o w s o n , op. cit, s. 300. J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Entnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108. 3 4 ' �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A I I i I S 241 w a l o r y z o w a n y in plus — t w ó r c z o . Natomiast k i e r u n e k „ p r z e c i w s ł o ń c u " ze s t r o n ą l e w ą , r u c h e m do t y ł u , p r z e s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , w a l o r y z o w a n y in minus — destrukcyjnie. W w y o b r a ż e n i u t a ń c z ą c e g o Si-< w y p i e r w s z e m u z n i c h odpowiada strona p r a w a postaci i p o j a w i a j ą c e się t u symbole tworzenia, d r u g i e m u z a ś strona lewa i „ k i e r u n e k d e s t r u k c j i " - z a m k n i ę t y p o m i ę d z y s y m b o l a m i ognia i pokonanego z ł a - n i e w i e d z y . Przedstawiona analiza pozwala n a m na s f o r m u ł o w a n i e w n i o s k u , że idea p e ł n i d z i a ł a ń k r e a c y j n y c h , czasoprzestrzeni, w ramach k t ó r e j są one realizowane, i postaci tancerza z n a j d u j ą odzwierciedlenie w w y o b r a ż e ­ n i u mitycznego t a ń c a S i w y - N a t a r a d ż y . Co w i ę c e j , stwierdzamy, że jego s t r u k t u r a organizowana jest zgodnie z a r c h e t y p a m i m y ś l e n i a o czasie i przestrzeni. One to b o w i e m d e c y d u j ą o p o d s t a w o w y m schemacie k o m ­ pozycyjnym rzeźby w y p e ł n i a n y m odpowiednimi formami symbolicznym i . W rezultacie r z e ź b a zbudowana jest z e l e m e n t ó w s y m b o l i z u j ą c y c h p e ł n i ę ( m á n d a l a ) l u b s k ł a d a j ą c y c h się na symbole p e ł n i w r a m a c h po­ s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i signijié, d e s y g n u j ą c y c h zarazem i c h w e w n ę t r z n ą (w ramach kategorii) d y s t y n k c j ę . S t w i e r d z a m y t a k ż e , że m i t y c z n y w y k o n a w c a t a ń c a , t a ń c z ą c w i d e a l ­ n y m c e n t r u m Czidambaram, w y s t ę p u j e w r o l i k r e a t o r a , a j e d n o c z e ś n i e reprezentanta p e ł n i istnienia i p e ł n i k o m p e t e n c j i t w ó r c z y c h . Jego w y ­ o b r a ż e n i e p r z e ł o ż o n e na j ę z y k s y m b o l i plastycznych czyni go osią i punktem k a r d y n a l n y m kompozycji, w stosunku do k t ó ­ rego jest ona r e l a t y w i z o w a n a . Inaczej m ó w i ą c , t a ń c z ą c y S i w a staje się probierzem czasu i przestrzeni, p o n i e w a ż to on jest e m i t o r e m r u c h u zna­ czącego c e n t r u m , r u c h u identyfikowanego z k r e a c j ą . P o d s u m o w u j ą c m o ­ ż e m y p o r ó w n a ć m i t y c z n y taniec S i w y i jego w y o b r a ż e n i e do charakte­ r y s t y k i i n nuce t a ń c a jako a k t u s t w ó r c z e g o . -16 Etno§r3fi3 Polsks t. 28/2 �