24 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32ed9093c85cbd3efb0898bd4facd21c.pdf 5ebefdc6f0b366ed0ae383b72ce3e6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2524 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2344 Title A name given to the resource Filozof w podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.129-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filozof w podróży O dekonstrukcji pewnej metafory Anna Wieczorkiewicz Filozofia lubi przedstawiać siebie samą jako podróż odkryw­ czą, jako medytacyjną wędrówkę z ciemności błędu do światła prawdy, jako błądzenie w poszukiwaniu pierwszych zasad, czy jako ruch myśli. Nowatorskie pomysły wykłada korzystając z figur drogi na zewnątrz. Ewokują one idee przekraczania oraz wykraczania i pozwalają poddać w wątpliwość dany system filozoficzny, czyli wyjść poza niego. Projekt innowacyjnej podróży zarysowany w tym filozoficznym toposie ma działanie ambiwalentne - w pewien sposób determinuje poznanie i za­ kreśla mu granice. Zwrócenie uwagi na ten topos i jego analizowanie wiąże się z badaniem warunków poznania. Egzys­ tencjalną podstawę figury drogi stanowi podróż rozumiana jako fizyczna zmiana miejsca w przestrzeni. Dla człowieka podróż jest też przemieszczaniem się w przestrzeni kulturowej, a także w swoistym psycho-temporalnym środowisku (zwłaszcza w przypadku oglądania pamiątek przeszłości, zabytków, muze­ ów i innych. ..cmentarzysk sztuki").Przestrzeń podróży może być również dostarczycielem czasu - dla refleksji, dla przemian wewnętrznych i zewnętrznych, dla gromadzenia wrażeń i do­ świadczeń. A ujmując rzecz nieco inaczej: teren, przez który biegnie szlak to także obszar, na którym podróżujący pisze - pozostawiony przez niego ślad to zapis podróży. Ten pierwszy, śladowy zapis może być trawestowany na tekst dziennika podróży, na opis dalekich krajów; może przerodzić się w przygodową fabułę, w opowieść alegoryczną o ludzkim losie, lub dać impuls do tworzenia fantastycznych i imaginacyjnych opowieści podróżniczych. Teksty te wykazują różne związki z podstawowym doświadczeniem podróżowania w przestrzeni fizycznej, doznawanej w kategoriach konkretnozmyslowych. * ** Zwracając uwagę na dyskurs autorów, którzy podejmowali w swym życiu podróże, pisali o podróżach własnych i cudzych, ale zajmowali się też problematyką ściśle filozoficzną, można badać tak egzystencjalny, jak i dyskursywny czy instrumentalny (w znaczeniu instrumentu wyrażania abstrakcyjnych treści) wymiar podróży. Drogą takich przypuszczeń szedł Georges Van Den Abbeele w swej książce o metaforze.' Dzienniki podróży i zapiski, przywołujące odbywane niegdyś peregrynacje, potraktował jako suplement do prac teoretycznych. (Suplement rozumiał zgodnie z koncepcją Jacquesa Derridy.) Interesowały go po­ stacie Montaigne'a, Kartezjusza, Monteskiusza i Rousseau. Pomiędzy tekstami, w których przedstawiali oni swe roz­ ważania a ich podróżniczymi doświadczeniami mógł istnieć 'stotny związek. Co więcej, być może metaforyka podróży uczestniczyła w konceptualizacji myśli filozoficznej. U pod­ staw tej sugestii leży nie tylko przekonanie o wyjątkowości "Walory podróży (a nawet ojej ontologiczncj i epistemologicz" J fundamentalności); przesłanki dają się wysnuć z samego tyskursu filozoficznego. Czterej wymienieni powyżej filozofowie zastanawiali się nad Podróżowaniem jako takim, porównując je niekiedy z osiadłoś•Jj domowych medytacji. Mówili także o drodze osiągania P awdy, o błądzeniu w poszukiwaniu rozwiązania problemów e r filozoficznych. Co więcej, ich czasy charakteryzowały się współwystępowaniem pewnych zjawisk kulturowych związa­ nych z podróżą. Chodzi, po pierwsze, o wzrastającą popularność sztuki podróżowania, pełniącej istotną rolę w życiu społecznym, po drugie, o odkrywcze podróże do egzotycznych krajów, a po trzecie o obfitość literatury podróżniczej, także tej mówiącej o podróżach fantastycznych. Szczególnie istotne jest tu zagadnienie kontaków międzykulturowych. Obserwacja społeczeństw pozaeuropejskich skłania­ ła do uogólnień dotyczących istoty życia społecznego. Dawała też impuls do kwestionowania wartości zakorzenionych w greko-katolickim paradygmacie kulturowym. W paradygmat ó w wpisana była szeroko rozumiana narracja o podróży. For­ mowała ona chrześcijańską narrację o odkupieniu i o pielg­ rzymiej ścieżce do zbawienia. Obecna była też w idei sokratycz­ nego poszukiwania absolutu. W kręgu tych koncepcji narodziły się wiekie podróże alegoryczne. Podróżny, pełen lęku przed utratą właściwej drogi i przed osunięciem się w błądzenie, rzadko kiedy żywił pragnienie poszukiwania nowych horyzon­ tów. Wyprawy do obcego kulturowo świata w pewien sposób relatywizowały, a nawet kwestionowały te narracje. Poddawały w wątpliwość idee kultywowane w ojczyźnie podróżnika. Dzieła renesansowych podróżników i geografów podszyte są zwątpieniem w niektóre pryncypia teologiczne, a dzieje się to zanim wątpliwości te zaczęły być artykułowane bezpośrednio w tekstach filozoficznych. Nurt filozoficzny, w którym sytuuje się analiza Van Den Abbeelego to ten, w którym filozofia określana jest jako dziedzina usiłująca zatrzeć swój tekstualny status. Wychodząc z tego założenia dekonstrukcjoniści tropią ślady tych zabiegów. Podkreślają znaczenie językowej tkanki rozważań filozoficz­ nych. Poprzez wnikliwą lekturę chcą dotrzeć do bezwiednie stosowanych figur językowych i strategii retorycznych, które deformują i rozkładają formułowane explicite programy filozo­ ficzne.' Tak jak Derrida pisze o różni jako o ekonomii drogi okrężnej, Van Den Abbeele pisze o ekonomii podróży. Chce wykryć to. co niejawnie rządzi tekstem, wskazać zespoły pojęć i powiązać je nieiami odpowiedniości. Okrężna droga, o której mówił Der­ rida, wywodzi z siebie wątki „ n o w e " . I c h nowość jest wpraw­ dzie problematyczna o tyle, że w istocie mamy tu nawiązanie do dosłownego znaczenia drogi. Nowe są one jednak w tym sensie, że wskazują ciekawe możliwości interpretacyjne. Chodzi tu o te interpretacje, które powstają w polu relacji przestrzeń-ciałotekst. Podobnie dzieje się z kategoriami ruchu, odejścia czy śladu, a poniekąd także obecności i nieobecności. Przywołajmy tu jedno z tych Derridiańskich pojęć: „ślad odnosi się w nie mniejszym stopniu do tego, co nazywamy przyszłością, niż do tego, co nazywamy przeszłością, ustanawiając to. co nazywamy teraźniejszością przez sam stosunek do tego, co nią nie jest, nie jest nią w sposób absolutny, tzn. do przyszłości lub przeszłości ujętych jako zmodyfikowana teraźniejszość. Jakiś odstęp musi oddzielać teraźniejszość od tego, co nią nie jest, aby mogła być sobą" . 2 4 Takie ujęcie pozwala pisać o czasowości ludzkiego życia, o kondycji ludzkiej, nieodłącznie związanej z drogą, na której 129 �pozostaje ślad wędrowca. W opowieści o metaforze podróży wyrazistość zyskują te spośród derridiańskich kategorii, które tworzą pole „ d o s ł o w n o ś c i " - w dosłowność zresztą postmoderniści nie wierzą tak do końca, stąd ten cudzysłów. Interpretator-dekonstrukcjonista wędruje zatem przez różne płasz­ czyzny rozumienia podróży, okrążając pozostałe po tych po­ dróżach znaki. To „ o k r ą ż a n i e " jest oczywiście Derridiańskie: „Znak - jak się powiada potocznie - zajmuje miejsce samej rzeczy, rzeczy obecnej, przy czym „ r z e c z " dotyczy tutaj zarówno sensu, jak odniesienia. (...) Kiedy nie możemy wziąć do ręki lub pokazać rzeczy, powiedzmy raczej czegoś obecnego, bytu obecnego, kiedy to, co obecne, nie uobecnia się, oznacza­ my to. nakładamy drogi przechodząc przez znak." 5 Kiedy dekonstrukcjonista bierze na warsztat książki, które mają zrelacjonować podróż, odzwierciedlić ją i w pewien sposób przywrócić, ma na uwadze tekstowy wymiar przedmiotu badań. Narracja - mówi Van Den Abbeele - powstaje dzięki powtórzeniu i przemieszczeniu; konstytuuje się jako repetycja, a struktura relacji pozwala rozpoznać podróż jako taką. Można mówić tak o czytaniu tekstu, jak i o odczytywaniu przestrzeni. Oba te rodzaje lektury można następnie odnieść do wewnętrznej i zewnętrzej przestrzeni własnego Ja, a następnie rozważać problematykę tożsamości. (W pantekstualnym świecie dekonstrukcjonistów sama podróż też zresztą jest tekstem.) W instrumentarium dekonstrukcjonisty nie może zabraknąć pojęcia ekonomii. U Van Den Abbeelego jest to ekonomia krytycznego myślenia, w której motyw podróży odgrywa niebagatelną rolę. Wątek ten przechodzi w kolejny - rodzi się koncepcja ekonomii podróży pojęciowo związana z domowością. Nici tego związku dostrzegalne są w greckim źródłosłowie - greckie oikos oznacza bowiem dom. Z kolei pojęcie domu stanowi zasadniczy czynnik kształtowania się semantyki po­ dróży. Dzięki odniesieniu do punktu stałego, do domu. osadzo­ nego w przestrzeni świata podróż może zyskać tożsamość. Ruch konstytuujący podróż narusza tożsamość domu. Z drugiej strony, pełne znaczenie domu i zadomowienia może się for­ mować dzięki ciągłemu odchodzeniu, dzięki drogom okrężnym, wiodącym poprzez przestrzeń świata, na powrót do domu; dom też wciągnięty jest w grę pomiędzy stałością i niezmiennością a płynnością nieustannych przemian. Przyjrzyjmy się dokładniej, jakie oblicza przyjmuje szeroko rozumiana podróż filozoficzna u Montaigne'a, Kartezjusza. Monteskiusza i Rousseau. MONTAIGNE Montaigne swą włoską podróż dokumentował w dzienniku. Część zapisków dokonał sekretarz, którego potem Montaigne odprawił z nie znanych nam przyczyn. Nazwy miejscowości, daty postojów, komentarze dotyczące sytuacji politycznej i to­ pografii tworzą w dzienniku system odniesień dla informacji historycznych, dla reminiscencji literackich itp.; ale z drugiej strony topografia jest rodzajem tekstu. Sam Montaigne od­ wołuje się do metafory podróżowania jako czytania. Co charak­ terystyczne, Journal de voyage en Italie częściowo jest pisany po włosku. Posługiwanie się językiem kraju, przez który się przejeżdża odzwierciedla przemieszczanie się w przestrzeni. Abbeele opisuje dziennik w kategoriach celu, topografii i okoliczności przemieszczania się, by następnie określić podstawę dla symbolicznej funkcji podróży w Próbach. W pla­ nie najogólniejszym włoska podróż ma dla Prób tego rodzaju znaczenie interpretacyjne, że dzieli czas ich powstawania na dwa okresy - pierwszy od 1571 do 1580, a drugi do 1588, kiedy to ukazała się trzecia księga wraz z licznymi uzupełnieniami w dwóch pierwszych. Eseje pochodzące z pierwszego okresu są mniej osobiste; te późniejsze mają więcej rysów indywidual­ nych tak jakby włoskie peregrynacje przyczyniły się do „huma­ nizacji" twórczości Montaigne'a, a jednocześnie były metaforą całego dzieła Montaigne'a jako długiej podróży medytacyjnej. 130 Prawdopodobnie Montaigne nie zamierzał publikować dzien­ nika. Liczne jego fragmenty znalazły się w Próbach. (Journal stanowi zatem suplement do esejów w derridiańskim tego słowa znaczeniu.) W tekstach Montaigne'a dyskurs o podróży przebiega pod znakiem ciała. Filozof wiele uwagi poświęca swojemu zdrowiu. Podróż podjął zresztą także po to, by je podreperować. Jako człowiek cierpiący na kamienie w nerkach sądził, że wody mineralne przyniosą mu ulgę. Zainteresowany „hydrauliką c i a ł a " , zapisuje w dzienniku szczegóły dotyczące wypitych i wydalonych płynów. (Jest świadom komiczności tych infor­ macji.) Rozważa wpływ środków komunikacji na stan nerek i żołądka. Powóz i łódź pogarszają kondycję chorego, a jazda konna łagodzi dolegliwości - pisze w eseju o pojazdach. Van Den Abbeele daje psychoanalityczną interpetację tego zamiło­ wania do jeździectwa: filozof lubił poruszać się jeżdżąc konno, gdyż dodawało mu to powagi i rekompensowało odczuwane przez niego niedostatki, szczególnie niewielki wzrost oraz stosunkowo świeże szlachectwo rodu Montaignów. Na grzbie­ cie wierzchowca jeździec czuł się godnie. Koń jest, zdaniem interpretatora, metaforą dominacji i udomowienia; w pewnym momencie staje się też dominującą metaforą dyskursu. Psychoanalityczne rysy interpretacji Abbeelego są w ogóle dość silne. Pisze on na przykład o Montaigneowskim komplek­ sie kastracji, o uczuciach, jakie Montaigne żywił w stosunku do ojca. (Montaigne sytuuje siebie samego jako syna-nomadę buntującego się przeciwko paternalizmowi. Pragnąc odcięcia, postępuje śladami ojca - tak jak on podejmuje podróż do Italii i tak jak on prowadzi szczegółowy dziennik.) Do swych interpretacji Van Den Abbeele włącza analizy sensów kojarzących się z nazwiskiem Montaigne'a. Chodzi mu 0 zdefiniowanie stosunku, jaki ma filozof do własnego nazwis­ ka. Świadomość tego nazwiska ma określać tożsamość poj­ mowaną w kategoriach niepowtarzalnego i indywidualnego „ J a " . Nie chodzi tu j u ż o nazwisko kojarzone w pierwszym rzędzie z posiadłością, ale o takie, które raczej wskazuje na jednostkę. Poprzez nazwisko sygnujące autorskie dzieło tworzy się punkt stały - podstawa dla konstytuowania tożsamości filozofa. (Abbeele podkreśla znaczenie przejścia od feudalnego do kapitalistycznego sensu nazwiska.) Rodzi się tu też nowe rozumienie autora kładącego podpis pod swym dziełem. W in­ terpretacji Van Den Abbeelego nazwisko przywołuje znaczenie wielorako rozumianej własności oraz prawa do posiadania. Posiadanie to dotyczy tak dóbr ziemskich (nazwisko pochodzi od nazwy posiadłości ziemskiej), jak teksu (nazwiskiem sygnuje się własne dzieła dzieła) czy ciała (nazwisko określa toż­ samość). Te trzy zastosowania tworzą w dyskursie Montaigne a sieć ekwiwalencji, którym Van Den Abbeele poświęca wiele uwagi. Na przykład wspomniane wcześniej zaabsorbowanie Montaigne'a gospodarką płynów wewnątrz ciała ma specyficz­ ny odpowiednik we fragmentach poświęconych technice hydrauliczej w Augsburgu, Prattolino. w Tivoli. Ta swoista odpowiedniość wpisuje się w ustalaną przez Abbeelego korespon dencję kodu antropomorficznego i topograficznego. Z mówiąc o pisaniu i podróżowaniu, Mointaigne wymieni* stosuje kategorie opisu - jedno konceptualizuje w terminacn drugiego. Podróżowanie - nieustannie podkreśla Van Е*" Abbeele -jest czytaniem tekstu topografii. Z drugiej stronyj też czynieniem pewnych zapisów w tym tekście, czego najpr° szym przykładem są ślady pozostawione przez konia. ,.FW wracanie'' podróży poprzez opowiadanie o niej to postępo po śladach, którymi przeszedł koń. „Ślad podróżnika zoho*^ żuje nas do zniesienia opozycji pomiędzy czytaniem a P ^ - csl s wa IS 1 do zobaczenia w niej stałej, złożonej cyrkulacji znaków pisanych co czytanych, które o tyle/ przekształcają речкой*» o ile on przekształca teren w niekończącym się różnicują i 1 teks" pojawianiu się, zarazem nieskończonej drodze okrężnej si« tekstu nieskończonej drogi o k r ę ż n e j " - tak porusz. i l : u: I , I, i i d p O ^ ' interpretator we wskazanych przez siebie zespołach odpo*" 1 �niości. W swe rozważania włącza kategorie ruchu oraz powrotu. Ta ostatnia wiąże się z symboliką domu i daje się oczywiście rozważać na kilku planach. Szczególne znaczenie interpretacyj­ ne ma rzymski etap podróży. Rzym stanowi dla Montaigne'a dom prawdziwszy niż ten, z którego wyruszył. Tekst O próżno­ ści kończy się zacytowaniem dokumentu, w którym przyznaje się mu obywatelstwo Rzymu. Rzym - twierdzi Van Den Abbeele - jest miejscem, w którym Montaigne wyzwala się z paternalistycznych więzów, i niejako powołuje do życia samego siebie. W tym sensie Rzym staje się jego prawdziwym domem. (Znamienne, że to właśnie w Rzymie Montaigne odprawia swego sekretarza i przejmuje pisanie dziennika.) Dopiero z tego „rzymskiego d o m u " wraca Montaigne tam, skąd rozpoczął wędrówkę - do siedziby Montaigne'ow. Van Den Abbeele ujmuje proces powstawania korpusu Prób jako autorskie, kreacyjne w swej istocie, doświadczanie samego siebie. Podróżowanie kojarzy się tak z utratą tożsamości jak i z wewnętrznym powrotem oraz z odnalezieniem domu; także z dojściem do kresu ziemskiego żywota, czyli do śmierci („Jako filozofować znaczy uczyć się u m i e r a ć " - c z y t a m y w jednym z esejów. Jest to ostateczny cel filozofii. Śmierć jest podróżą w miejsce, skąd nikt nie wrócił.) Fragmentaryczność Prób sprawia, że trudno wskazać ramy tekstu. Skłania to do zrewidowania kategorii podróży, która zwykle opiera się na założeniu, że możliwe jest określenie tego, co wewnętrzne (wewnętrzne w stosunku do tekstu, do domu, ciała - zależnie od tego, do czego metafora się odnosi.) U Montaigne'a tekstualna podróż formuje się w nieustannne dywagacje. Niekończąca się wędrówka koresponduje z niekoń­ czącym się dyskursem. (Brak pierwszej strony dziennika, czyli niezamierzony brak początku, ma dla Abbeelego znaczenie symptomatyczne, gdyż wskazuje na ważną cechę narracji o podróży, a mianowicie na jej fragmentaryczność.) KARTEZJUSZ Kartezjusz za wszelką cenę pragnie odnaleźć szlak wiodący ku prawdzie. Jego metoda ma wskazywać drogę wyjścia z labiryntu stereotypowych błędów. Jak twierdzi w Rozprawie 0 metodzie, można próbować trzech dróg. Pierwsza jest drogą emdyty, sięgającego do ksiąg. Obcowanie z myślą minionych stuleci jest równoznaczne z podróżowaniem, a „czytanie wszel­ kich dobrych książek jest niby rozmowa z najgodniejszymi ludźmi minionych wieków, będącymi tych dzieł autorami, ba, 1 to nawet rozmowa przemyślana, w której odsłaniają nam jedynie swe najcenniejsze myśli ( . . . ) . " Znajomość tego, co różne od nas. pomaga nam w osądzaniu nas samych i uczy lepiej wyważać sądy. gdy chcemy orzekać o nieracjonalności czy niedorzeczności innych ludzi. Druga droga to zwiedzanie zagranicy w celu gromadzenia doświadczeń i sprawdzania samego siebie w różnych sytua­ cjach. (Topografia myśli - zauważa Van Den Abbeele - staje się mapą_ Europy, a ta ostatnia zmienia się w księgę, Wielką Księgę Świata. Dosłowne podróżowanie staje się figuratywnym czytaniem.) „ P o d r ó ż " , „ b ł ą d z e n i e " i „tekst" stanowią w dys­ kursie Kartezjusza jakby oblicza tego samego problemu. Na P zykład te same niebezpieczeństwa kryją się w nadmiernym Podróżowaniu i w nieumiarkowanym czytaniu. Erudyta, podob­ ne jak człowiek, który spędził zbyt wiele czasu na podróżach, tatwomoże stać się obcym we własnym kraju. Może też. popaść *błąd [ ) Kichota i to, co pochodzi z dawnych opowieści, brać * Prawdziwe. Droga trzecia to introspekcyjna medytacja. Ją właśnie w pew• / " i okresie swego życia wybrał filozof: „obróciwszy kilka lal ^ studiowanie w ten sposób w księdze świata i zdobywanie 'Kiego doświadczenia, postanowiłem pewnego dnia zarównież w samego siebie i użyć wszelkich sił mojego ystu dla wyszukania dróg, jakimi iść mi należało. Powiodło ^ J . - j a k sądzę, o wiele lepiej, niż gdybym się nie był nigdy " od mego kraju, ani od mych książek. 6 lu f o n a s , e t0 a r Kartezjusz. zdecydował się użyć własnego umysłu, aby położyć kres lekturze cudzych ksiąg i błądzeniu pośród życia (błądzeniu cielesnemu i mentalnemu). Wycofał się do domo­ wego zacisza, by podjąć podróż szczególną. Moment wycofania się i samozamknięcia rozpoczyna metafizyczną podróż medyta­ cyjną, wędrówkę od cogito do nieskończoności Boga. Domowe pomieszczenie (poele), w którym chroni się filozof, Van Den Abbeele uważa nie tylko za przestrzeń fizyczną, ale i za metaforę konieczną dla Kartezjańskiego odkrycia podmiotowo­ ści. Metafora ta, ufundowana na relacji wnętrza podmiotu do jego zewnętrza, dana jest w materiam errandi, bez której nie mógłby ukonstytuować się podmiot. (Po okresie wycofania Kartezjusz udał się zresztą ponownie w podróż. Pojechał do Włoch z pielgrzymką do Matki Boskiej Loretańskiej. Włochy nie przypadły mu do gustu - narzekał na klimat, na niebez­ pieczeństwa. Potem swą stałą rezydencję przeniósł do Holandii, stanowiącej przeciwieństwo Italii w jego indywidualnej psychogeografii.) W kartezjańskim dyskursie często pojawiają się metafory podróży i metafory topograficzne. Kartezjusz ucieka się do figury podróży na przykład wtedy, gdy chce wyjaśnić po­ chodzenie różnic w ludzkich sądach. „Tak więc rozbież­ ność mniemań nie pochodzi stąd, aby jedni byli roztropniejs od drugich, ale jedynie stąd, iż prowadzimy myśli nasze rozmaitymi drogami i nie rozważamy tych samych rzeczy."" Zawarta jest tu swojego rodzaju topografia myśli, topografia, w ramach której każdy układa własne itinerarium. Za pomocą metafor przestrzennych zarysowana jest nieprzestrzenność lu­ dzkiego wnętrza. Fundamentalna dla kartezjańskich poszukiwań jest prze­ strzenna w swej istocie metafora utraty punktu oparcia, pojawia­ jąca się w drugiej Medytacji. Wyraźnie wskazuje ona na cechy obecne potem w filozoficznym poszukiwaniu. Nagłe osunięcie się spod nóg stałego gruntu powoduje, iż człowiek zapada się w bezdenną otchłań. „Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę już o nich zapomnieć ani nie widzę, jakby je należało rozwiązać, lecz tak dalece straciłem równowagę, jak ktoś, co wpadłszy w głęboki wir, ani dna dosięgnąć, ani też na powierzchnię wypłynąć nie może. Chcę jednak wydobyć się z tego i spróbuję ponownie iść tą samą drogą, na którą wczoraj wkroczyłem. Będę mianowicie odsuwał od siebie to wszystko, co najmniejszą choćby dopuszcza wątpliwość, zupełnie tak samo, jak gdybym był stwierdził, że jest to zgoła fałszem. Będę też podążał dalej, póki nie poznam czegoś pewnego, i jeśli j u ż nie poznam niczego innego jako pewne, to przynajmniej to, że nie ma nic pewnego. Aby całą ziemię poruszyć z miejsca, żądał Archimedes tylko punktu, który by był stały i nieurchomy; należy więc oczekiwać wielkich rzeczy, jeżeli znajdę choćby coś najmniejszego, co byłoby pewne i niewzruszone." (W tekście łacińskim jeszcze silniej uwypuklony jest sens wątpienia, wpisany w metaforę dezorientacji, czy raczej niemożliwości topograficznego zorien­ towania się w przestrzeni, wpisany w tę metaforę.) Konsekwentnie postępując drogą wątpienia, można - jak sądzi Kartezjusz - przybyć do punktu absolutnej pewności. Ostateczne uzyskanie pewności (czyli poczucia, że stoi się na twardym gruncie i że jest się bezpiecznym przed groźbą bezładnego nomadyzmu) to cel, który stawia sobie filozof. Projekt filozoficzny Kartezjusza, obejmujący poszukiwanie stabilności, zarysowuje dyskursywną podróż, w czasie której ma się do dyspozycji metodę, czy raczej metodyczne wątpienie. Podróż, poprzez wątpienie to dyskursywny ruch w czasie i przestrzeni. Wędrowanie, czy może raczej błądzenie, kon­ stytuuje podmiot. Dopiero ustanowienie cogito jako punctum firnntm zneutralizuje bezład wędrówki, obróci je w nie-wędrówkę, a z błądzenia uczyni drogę celową. (Ujmując dyskurs od innej strony, Van Den Abbeele stwierdza, że tekst, podobnie jak otchłań wątpienia, jest także przestrzenią, którą trzeba przejść, by dotrzeć do tego, co pewne i niewzruszalne.) J 131 �Im więcej się myśli, tym więcej się błądzi i tym więcej się wie. Mówiąc o błędach, Kartezjusz także korzysta z metaforyki topograficznej. Błąd jako błądzenie pojawia się w paru po­ staciach. Może być mianowicie rezultatem wędrówki; może polegać i na niezdolności do utrzymania się w ramach pewnych ograniczeń. Błędem jest czynienie sądów, przekraczających naszą zdolność rozumienia, a więc, powodowane przez hybris, niewłaściwe używanie zdolności, którymi obdarzył nas Bóg. Dzięki metaforze wędrówki można zrozumieć, jaki rodzaj błędu bywa prawomocny: taki mianowicie, który jest jedynie odej­ ściem od prawdy, a nie poddaniem w wątpliwość prawdy jako takiej. (Zatem wędrowanie ma ograniczenia.) Odejście od prawdy stanowi bowiem sposób aby sprawdzić stabilność cogito. Prawda cogito jest tu rozumiana także jako punkt topograficzny. Działanie topograficznej topiki w dyskursie Kartezjusza jest nie tylko ambiwalentne, ale i wieloaspektowe. Jak twierdzi Van Den Abbeele, skojarzenie topograficznej metaforyki z metafo­ ryką podróży zdradza fundamentalne niepokoje Kartezjusza, ajednocześnie aktywnie uczestniczy w ich uśmiercaniu. Chodzi tu o niepokoje nieodłączne od sytuacji błądzenia, które w formie najbardziej przerażającej dotykałoby nieskończoności - byłoby niekończącą się wędrówką lub niekończącym się tekstem. Układając swój projekt (włączający nie tylko cogito, ale i metodę, kwestie geometrii, czy elementy moralności). Kartez­ jusz chce w jakiś sposób zrozumieć nieskończoność. I tak jak montaignowska próżność, kartezjańskie błądzenie jest am­ biwalentne. MONTESKIUSZ Półtora wieku po Montaigne'u pisze Monteskiusz swoje Voyage de Gratz d la Haye (wydane dopiero pośmiertnie). W podróż udał się w roku 1728, by zebrać materiały do swych rozważań. Z Paryża wyruszył do Wiednia. Potem zwiedzał kopalnie miedzi w Chemnitz. We Włoszech zatrzymał się w Wenecji, Mediolanie, Turynie, Genui, Florencji. Pięć miesię­ cy spędził w Rzymie, skąd zrobił wycieczkę do Neapolu. Wracając przez Niemcy, zatrzymał się w Hanowerze, po czym przez Hagę udał się do Londynu. Następnie przez 18 miesięcy przebywał w Anglii, gdzie w dużym stopniu ukształtowały się jego poglądy polityczne. (Niestety, rękopis tej części Dziennika został spalony na początku X I X wieku przez jednego z jego spadkobierców.) Podróż dzieli twórczość Monteskiusza na dwa okresy, zaznaczając przejście od literatury pięknej do teoretycz­ nej i politycznej. " Swoją metodę podróżowania filozof opisał dość szczegóło­ wo. Polegała ona na tym. że po przyjeździe do danego miasta wspinał się na najwyższą wieżę, by stamtąd objąć spojrzeniem całą okolicę; potem dopiero wędrował po ulicach, by przed odjazdem znowu udać się na wieżę i jeszcze raz spojrzeć z góry na całość. Wieża stanowi punkt orientacyjny i pozwala plano­ wać przyszłe ruchy. Pełni ona funkcje oikos; ekonomizuje turystyczne trasy i stanowi miejsce, do którego wraca się kończąc pobyt w mieście. W przypadku tego powtórnego spojrzenia z góry można mówić tak o dystansie przestrzennym, jak i czasowym. Monteskiuszowka turystyka wymaga zatem uwzględnienia zarówno zmiany miejsca dokonującej się w przestrzeni hory­ zontalnej, jak i punktu stałego osadzonego na osi wertykalnej. Ten ostatni dostarcza perspektywy całościowej, co nie znaczy, że perspektywa ta byłaby wystarczająca i ostateczna. (Każda z możliwych perspektyw ma pewne ograniczenia.) Pojawia się tu zagadnienie mediacyjności podróży, związanego z nią ruchu, oddalania się od obiektu oglądanego, co inicjuje grę perspek­ tyw. (Taką grę perspektyw można też wyartykułować w narracji o podróży - a dowodem tego Listy perskie. Ukazany tam Uzbek widzi w Europie to. czego nie dostrzegają rodowici mieszkańcy, ale w dużym stopniu pozostaje ślepy na braki własnej kultury, np. na dylematy despotyzmu.) 1 132 Ponieważ kolejne miasta zwiedzane są według tego samego klucza, każde z nich staje się w pewnym stopniu repetycją wszystkich innych, a żadna z perspektyw nie jest nadrzędna. Istnieje jednak Rzym - miasto na siedmiu wzgórzach, gdzie filozof zatrzymał się na dłużej w czasie swej włoskiej podróży. Do tego miasta, które nie pozwala się ujrzeć w jednej nadrzędnej perspektywie, prowadziły wówczas wszystkie drogi „kultural­ nego ś w i a t a " . Rzym był domem cywilizacji Zachodnioeuro­ pejskiej. Paradoksalnie, w miejscu nieobjętym jednym spoj­ rzeniem, rodziła się perspektywa zasadnicza. Nadrzędność rzymskiej perspektywy polegała na tym, że oglądało się tu to, co widzieli inni; Rzym stawał się widokiem widoków. Sposób, w jaki Monteskiusz zwiedzał zagranicę, daje początek teorii - rozumianej w związku z jej znaczeniem etymologicznym, to znaczy jako oglądu. Teoria wiąże ze sobą poszczególne elemen­ ty rzeczywistości i umiejscawia je dzięki założeniu istnienia wszystkowidzącego podmiotu. Jak twierdzi Jean Starobinski, ten totalizujący ogląd z góry może stanowić metaforę postawy Monteskiusza jako teoretyka." Wyraźnie widać to w dziele O duchu praw, mającym dać całościowy zarys instytucji ludzkich (le tout ensemble). Zdaniem Starobinskiego, ów wertykalizm perspektywy związany jest z przekonaniem o wza­ jemnym powiązaniu ze sobą poszczególnych elementów bada­ nych przedmiotów oraz o ich istnieniu w ramach jednej całości. Dialektyka Monteskiusza może być rozumiana jako totalizująca w tym też sensie, że - za sprawą wpisanej w tę perspektywę symultaniczności - neutralizuje lub anuluje temporalny aspekt ruchu. Van Den Abbeele, mówiąc o Monteskiuszu jako o turyścieteoretyku, przywołuje nie tylko Starobinskiego, ale i prace Deana MacCannella, a zwłaszcza jego teorię turystyki. Turysta ujęty jest w niej jako kolekcjoner wrażeń. Dokonuje on gestów interpetacyjnych, w wyniku których dochodzi do konstrukcji imaginacyjnego universum. Jeśli zwiedzanie - mówi Van Den Abbeele - wiąże się z takim interpretacyjnym konstruowaniem, to trudno zakładać istnienie nieprzekraczalnej granicy pomię­ dzy wizją świata a teorią. Z drugiej strony, teoria daje ogląd całości danego schematu pojęciowego i w ten sposób staje się zwiedzaniem. Zarówno teoria jak i zwiedzanie kierowane są pagnieniem oglądania, a następnie totalizowania poszczegól­ nych elementów w ramach pewnej wizji ogólnej. Pragnienie to leży u podłoża oświeceniowej epistemologii, a ta z kolei jest immanentnie związana i z metaforyką wizualną, i z istotną wówczas praktyką społeczno-kulturową, a mianowicie modą na grand tour. Podejdźmy teraz do problemu monteskiuszowskiego po­ dróżowania od innej strony. Dzieło O duchu praw może być czytane jako rodzaj teorii turystycznej. Dana w nim jest swojego rodzaju polityczna topografia. Krajobraz zostaje opisany naj­ pierw w terminach opozycji pomiędzy gorącym a zimnym klimatem, pomiędzy północą a południem. Z opozycji tych rodzi się topografia moralna. Północ to domena ludzi aktyw­ nych, pracowitych, odważnych, męskich, wolnych; południe jest ojczyzną istot biernych, leniwych, zniewieściałych i służal­ czych. Klimat wpływa na obyczaje. Geografia istnieje w związ­ ku ze społeczeństwem, z jego historią i polityką. Teoria stara się ująć aspekt strukturalny i progresywny. Zmiana rozmiaru państwa wpływa na zmianę rządów, a rządy warunkują oblicze stanu państwa. Z kolei historię można rozumieć tylko jako historię stosunków p o m i ę d z y narodami, jako śledzenie wciąż zmieniających się linii zarysowujących mapę. Tu właśnie jest miejsce dla toposu podróży: podróż ustanawia relację pomiędzy dwiema jednostkami geograficzymi, które są „uW lane" poprzez różnice przestrzenne. Bez podróży nie byłoby mapy; z drugiej strony mapowanie to próba myślowego ujC - ' podróży wraz z całą płynnością ruchu, który ona implikujeAnalizując powyższe wątki dyskursu Monteskiusza, Van Dj> Abbeele stwierdza, że sytuacja teoretyka społeczności ludzkie tematyzowana jest w terminach poszukiwania perspektyw) Niebagatelną rolę odgrywa przy tym metaforyka ujawniają 1 11 c 1 �problem dominacji (tak teoretycznej, jak politycznej czy rodzin­ pieczna, gdyż czytając m o ż e m y zapomnieć, że obcujemy nej). jedynie z tekstem; same znaki są niczym, jeśli nie ma się W zakończeniu O duchu praw pojawia się topos końca wyobrażenia o tym, na co one wskazują. (Podobnie mapa jest książki jako końca podróży. Monteskiusz przywołuje ten dla nas zrozumiała jedynie wtedy, gdy znamy ideę tego, do fragment Eneidy (ks. I I I , 523), w którym towarzysze Eneasza czego się odnosi.) Znacznie mniej wiedzy zyskamy czytając wypatrują wybrzeży Italii. Nie jest to koniec dzieła Wergiliusza księgi niż skupiając się na subiektywnym odczuwaniu świata i niekiedy tłumaczy się to pomyłką Monteskiusza - ale on sam natury. Warunki do tego stwarza proste wędrowanie, w czasie którego człowiek znajduje się w bezpośrednim kontakcie daje przypis do odpowiedniego miejsca w tekście Wergiliusza. z przestrzenią, którą przemierza. (Ten wątek myślenia o po­ Finał traktatu wskazuje sugeruje raczej to, że koniec książki nie dróży przejęli potem romantycy.) jest końcem ostatecznym, bo struktura podróży to powtarzanie ciągów epizodów. „Italiom, Italiom... Kończę ten traktat o len­ Podróży nie powinno się jednak przeciągać ponad miarę. nach tam, gdzie go większość autorów r o z p o c z ę ł a . " Koncepcja wewnętrznego powrotu i odnalezienia samego siebie koresponduje z koncepcją celu w podróży edukacyjnej. Celem tym winno być odnalezienie własnego miejsca. Ostatecznie, ROUSSEAU dom opuszcza się po to. by następnie powrócić do niego. Ryzyko podróży byłoby zbyt wielkie, jeśli człowiek nie wie­ W wielu miejscach swej twórczości Rousseau zarysowuje rzyłby w powrót do domu. Dom stanowi miejsce uprzywilejo­ portret siebie samego jako samotnego wędrowca. Pisze o swym wane, a podróż można uznać za udaną, jeśli nauczy człowieka umiłowaniu wędrówek pieszych, w czasie których nie korzysta wybierać d o m o w ą ńsiadłość. z żadnych środków transportu i o bezpośredniości takiego Van Den Abbeele tak określa topograficzny model sytuacji podróżowania, o niezależności i wolności samotnego wędrow­ edukacyjnej zarysowanej przez Jana Jakuba: element ruchu, tak ca. Jest to wolność od społecznego uwikłania: wolność wkracza­ jak i pewna dawka podróżowania, są potrzebne, żeby zachować nia w świat imaginacyjny. (Niespieszne wędrowanie w po­ istotę domowości. Ale aby poznać świat w sposób, który dla czuciu pełnej wolności i niezależności wydaje się idealnym człowieka jest interesujący, wystarczy poznać siebie; wraz wyobrażeniem autotelicznej fikcji.) z odnalezieniem własnego miejsca, odnajduje się to. co człowie­ Rousseau czuje, jak sama czynność chodzenia ożywia myśli kowi potrzebne. Jest to ten moment rozumowania, w którym - c i a ł o potrzebuje ruchu po to, aby umysł był zasilany. O ile rodzi się moralna topografia Rousseau. Jej solipsystyczne Descartes potrzebował pewnej stabilności, aby oddać się po­ implikacje najwyraźniej widać w Przechadzkach samotnego dróży medytacyjnej, to według Rousseau ruch umysłu jest wędrowca, które zaczynają się kwestią - „Tak więc jestem na ożywiany przez ruch ciała. Stan umysłu powstający w czasie ziemi sam, skazany na własne tylko towarzystwo, bez brata, chodzenia jest początkiem dyskursu filozoficznego. Człowiek bliźniego, przyjaciela." chciałby przedłużać ów czas, czas bycia w stanie natury, choćby przez przypominanie go sobie, czy poprzez zapisywanie tego stanu duszy. Tak rodzą się Reveries du promeneur solitaire - Marzenia samotnego wędrowca. Mówiąc o podróży, nie zawsze m ó w i m y naprawdę o niej. Rousseau wierzy, że w czasie samotnej wędrówki odzyskuje Przywołując obraz podróży, często chcemy ukazać to, co swoje ..Ja" i osiąga samopoznanie. Jest to najistotniejszy rodzaj pozbawione wymiarowości, co nieuchwytne zmysłowo - jakieś poznania. Nie znaczy to. że podróż nie daje niczego ponadto. przeczuwane przez nas idee, abstrakty, ulotne doznania i prze­ Rousseau włącza ją do planu edukacyjnego przedstawionego czucia. Podróżą są podszyte teksty mówiące o czymś zupełnie w Emilu. Odpowiednio wyedukowany człowiek powinien innym - topika podróży czai się wszędzie. Tylko po co j ą bowiem znać nie tylko swych ziomków. Jest jednak zasadnicza dekonstruować? Po to między innymi, by ujawnić ryzyko różnica pomiędzy podróżą podjętą po to, by zobaczyć inne intelektualnych podróży odkrywczych. Dyskurs używa do odkrywania tego, co odkrywa - ujawnia sam siebie w narracji, kraje, a taką, w czasie której poznaje się innych ludzi. Pierwszy mającej owo odkrycie reprezentować. Nigdy nie będzie więc cel obierają ludzie powodowani próżną ciekawością; dla tych, wolny od groźby oskarżeń - zawsze można poddać w wątp­ co umieją podjąć refleksję filozoficzną, jest drugi cel. Emil liwość nie tylko to, co odkrywa, ale to jak odkrywa. Do odbywa podróż dopiero wówczas, gdy właściwie jest j u ż ujawnienia takich uwarunkowań zmierza dekonstrukcja metafo­ wychowany, a jego skutki podróży zostały zaplanowane przez ryki podróży w tekstach filozoficznych, j a k ą przeprowadza nauczyciela. Podróż Emila jedynie dopełnia edukację i określa Georges Van Den Abbeele. ucznia jako pełnego członka społeczeństwa. 12 1 Zwróćmy jednak uwagę na to, że takie usytuowanie podróży w planie edukacji sugeruje, że to lekcja trudna, a może 'niebezpieczna. Uczeń musi być należycie przygotowany, jako żeo wartości podróży ostatecznie zadecydują jej skutki, czyli to, eo uczeń wyniesie z lekcji. (Znów mamy tu problem ambiwalencji podróży; tym razem jest to ambiwalencja moralna.) Aby zrozumieć naturę wiedzy zdobywanej przez Emila, trzeba pamiętać o lekceważeniu, jakim Rousseau darzył książki. Przeszkadzające jakoby w czytaniu Księgi Świata. Wartość 'ektury cudzych opisów podróży jest znikoma, a nawet niebez­ 1 W jego ujęciu topos podróży urasta do czynnika warun­ kującego poznanie - a stwierdzenie to można rozumieć wielo­ rako. Podróżowanie tworzy warunki poznania, i dostarcza języka, by opowiadać o poznaniu samym. Metaforyka podróży otwiera drogę myśleniu abstrakcyjnemu, ale poprzez swą warstwę obrazową związana jest z tkanką życia. Dana jest nam więc nić, którą możemy uchwycić, gdy j u ż zanadto zapętlimy się we własne myśli. Z labiryntu dywagacji można wyjść ku życiu - gdzieś wyjechać, uciec, udać się w podróż, na wakacje, czy choćby wyjść na ulicę. P R Z Y P I S Y ' CJ . Van Den Abbeele, *nnesoia 1992 Travel us Metaphor from Montaigne to Rousseau. Goeffrey Atkinson, Les Nouveaux Horizons de la Renaissance franca/s, «" 1935. s. 254 - 61. 402 - 5, podaję za V a n Den Abbeele, s. 14ft for.: Nycz, Tekstowy świat. Poststruktualizju a wiedza o literaturze. 'jrszawa 1993. s. .31 • J- Derrida, Różnią, przcl. J . Skoczylas, (w.) Drogi współczesnej filozofii, 1*°г M Siemek, Warszawa 1987. s. .389 , Derrida, op. cit., s. 383 kariez|usz. Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem ™zukiminia prawdy w naukach, przcl. T . Ż e l e ń s k i Boy. W a r s z a w a s 7 Ibidem, s. 3 5 - 3 6 " Ibidem, s. 29 ' Rene Descartes, Medytacje o pierwszej Filozofa, prze! M i К Ajdukiewicz, Warszawa 1958, s. 32 "' P r z y w o ł a ć tu m o ż n a znamiennne daty: 1721 - Listy perskie: 1748 - O duchu praw " J . Starobinski, Monlesqieu par lui-тёте, Paris 1943, s. 60 - 1 1 3 , podaję za: V a n Den Abbeele. op cit, s. 64 - 66 i 155 Montesquieu, O duchu praw, przeł T . B o y - Ż e l e ń s k i , Warszawa 1957. t. II, s. 527 " J . J . Rousseau, Mar.tenia samotnego wędrowca, przeł. E w a Rzadkowska, W r o c ł a w 198.3, s. 3 l : 133 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b21d9ba4b09b817b4f1f8b70c746349.pdf f1d2e80a2becb285ec1eeb1962bc388d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:680 Title A name given to the resource Dwa znaczenia terminu "autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.275-280 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK DWA ZNACZENIA TERMINU „AUTORYTET" W BYSTRONIOWSKIM MODELU KULTURY LUDOWEJ W dorobku polskiej humanistyki znajduje się interesująca próba połą­ czenia danych etnograficznych, socjologicznych, literaturoznawstwa oraz historii ziem polskich w spójny system opisujący i tłumaczący niejako mechanizm istnienia i rozwoju pewnego szczególnego zespołu zjawisk, jaki zwykliśmy nazywać kulturą ludową. Mam t u na myśli model po­ jęciowy, inaczej konstrukt pojęciowy, odnoszony do rzeczywistości , za­ warty w pracach Jana Stanisława Bystronia, a przede wszystkim w jego Kulturze ludowej. Model ten został skonstruowany na podstawie materiałów dotyczących ludności ziem polskich, zdania szczegółowe odnoszą się więc do tego jedy­ nie terenu. Posiadając zatem współrzędne czasu i przestrzeni, m o d e l kultury ludowej granicami swej stosowalności obejmuje jedynie niektóre szczególne formacje społeczne, w przeciwieństwie do t e o r i i kultury, czyli takiego systemu zdań, których zdolność do wyjaśniania i tłuma­ czenia faktów jednostkowych nie podlega ograniczeniom czasowym i prze­ strzennym . W bystroniowskim ujęciu teoretycznym obydwa poziomy ogólności zostały świadomie przez ich autora rozgraniczone konstrukcją podstawowej dla interesujących nas zagadnień k s i ą ż k i . Zarówno w modelu, jak i w zarysowanej najogólniej teorii, J. S. B y stroń traktuje termin „autorytet" jako kategorię niejako kluczową . Je1 2 3 4 1 Por. P. S z t o m p k a , O pojęciu modelu w socjologii, „Studia Socjologiczne", nr 1: 1968, s. 31-33, 50-53. Takie rozróżnienie między modelem a teorią zostało tu wprowadzone zgodnie z postulatami metodologów, por. K . M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 3: 1969 z. 1, s. 12-13. J . S. В у s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. Wystarczy na przykład odnaleźć takie stwierdzenia, jak: „Jeżeli chcemy zdać sobie głębiej sprawę z istoty kultury danej grupy, to musimy stwierdzić, jakie tu działają autorytety, jaki jest ich układ, jaki zakres i jaki zasięg działania". В у2 3 4 �276 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK dnak dokonywane przez niego próby wyjaśnienia terminu „autorytet" nie wydają się być w pełni wystarczające , stąd celem niniejszego szki­ cu będzie nieco dokładniejsze rozważenie znaczeń tego pojęcia. Należy jednak wpierw naszkicować w ogólnych zarysach bystroniowską koncepcję kultury. J. S. Bystroń wychodzi z założenia, że nie jesteśmy w stanie skon­ struować w sposób logicznie zadowalający pojęcia kultury, jako całości mającej swój niezależny byt i posiadającej indywidualne cechy . Zdaniem uczonego nie istnieje coś takiego, jak samoistna, niepodzielna całość okre­ ślana jako kultura miejska, kultura szlachecka czy też ludowa. Tego typu globalne ujęcia są rezultatem teoretycznych niedociągnięć naszego popu­ larnego myślenia. Poprawnym natomiast konstruktem będzie uznanie kultury za: „ze­ spół treści kulturalnych, ukształtowany w danej grupie społecznej w okre­ ślonym czasie" . Mamy zatem do czynienia z poszczególnymi treściami podlegającymi układaniu się w różnorakie, lecz logicznie zharmonizowa­ ne kombinacje i zespoły . Bystroń pisze: „Nie możemy więc badać k u l ­ tury jako takiej, ale możemy rozpatrywać ją jako pewien historycznie wytworzony zespół treści kulturalnych. Celem zaś badania jest poznanie tego zespołu, jego mechanizmu i zmian, jakie t u będą zachodziły" . Kultura nie jest agregatem, prostym zbiorem treści, lecz jest ich świa­ domym zorganizowaniem, zespoły bowiem złożone z treści kulturalnych dostosowane są do potrzeb grupy ludzkiej, której służą. Na treści kultu­ rowe składają się pojęcia, które ludzie tworzą, postawy psychiczne, sto­ sunki społeczne, czynności ludzkie i każde dzieło rąk ludzkich. Tak więc „treści te występują w rozmaitych zespołach, w poszczególnych grupach społecznych przyjmuje się pewne treści za obowiązujące i wówczas mówi­ my o kulturze danej grupy. Zespoły te są oczywiście rozmaite, stąd też i rozmaitość kultur. Zespoły te są wytworzone w określonych warunkach historycznych i wraz ze zmianą warunków również ulegają zmianie" . s 6 7 8 9 10 s t r o ń , op. cit., s. 26-27; tamże też nieco dalej stwierdza: „Nie możemy zbliżyć się do poznania kultury..., jeśli nie poznamy tych autorytetów, które tę kulturę two­ rzą i podtrzymują". Rzecz jasna, podana przez J . S. Bystronia definicja autorytetu: „osoba w danym środowisku najbardziej miarodajna, ogólnie szanowana, budząca całko­ wite zaufanie, zazwyczaj stawiana za wzór do naśladowania" (J. S. B y s t r o ń , W. D y n o w s k i , Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa 1948, s. 66), ujmuje tylko jeden z aspektów tego terminu. ' B y s t r o ń , op. cit., s. 18. B y t r o ń , D y n o w s k i , op. cit., s. 5. Por. B y s t r o ń , op. cit., s. 443. B y s t r o ń , D y n o w s k i , op. cit, s. 5. В у s t r o ń, op. cit, s. 20. 5 7 8 9 1 0 �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 277 Stąd zmienność ich, czyli zmienność kultury, nie jest procesem w y n i ­ kłym z wewnętrznej konieczności rozwojowej danego zespołu, lecz jest rezultatem zmienności kontekstu społeczno-historycznego i polega na zmia­ nach konfiguracji przez różnorodne łączenie i wymianę treści kultural­ nych. Równocześnie trzeba pamiętać, że „treści nie należą teoretycznie do takiej czy innej grupy społecznej czy narodowej, gdyż takiego związku nie da się poprawnie skonstruować" . Treści kulturowe w swej jakości czy też w swej liczbie nie są dane raz na zawsze, ale są kreowane drogą samodzielnego wysiłku twórczego jednostek i grup, jak też i zapożyczane od innych ludzi i od innych grup społecznych. Stąd ilość treści mogących wejść potencjalnie w skład danej kultury jest niemal nieograniczona. Za­ chodzi więc pytanie odnośnie do przyczyn ograniczających ową mnogość do względnie zamkniętego, bądź co bądź, zespołu treści kulturalnych. I w t y m miejscu J. S. Bystroń notuje: 11 „Pytaniem tym sięgamy do podstawowego zagadnienia, które rzuca światło na rozwój kultury, a mianowicie zagadnienia autorytetu. Autorytety bywają różne i pod tym w z g l ę d e m zarówno dla jednostek, jak i dla grup nie ma ustalonych k r y ­ teriów. Decydują one o przyjęciu bądź odrzuceniu pewnych treści z tej ogromnej ilości, jaka się nasuwa. Autorytet jest tą wciąż czynną agencją, która przeprowadza selekcję treści kulturalnych i w p ł y w a na ich uznanie i rozpowszechnienie" . 12 Zdaniem J. S. Bystronia rozmaite grupy mogą się różnić rozmaitymi układami autorytetów. I choć ich postacie w rozwoju historycznym są zmienne, choć autorytety działać mogą w różnych kierunkach, to jednak ich instrumentalne znaczenie dla wywołania, utrzymania lub zniesienia określonego stanu w zespole treści kulturowych, ich zasadnicza funkcja selekcjonowania i rozpowszechniania pozostaje stała. Autorytet działa więc jak mechanizm sterujący dla danego zespołu treści kulturowych, czyli dla kultury, poprzez ustalenie kierunku i tempa rozwoju tego ze­ społu. Ale tak zarysowany dla terminu „autorytet" zakres znaczeniowy nie jest w pracach J. S. Bystronia jedyny, autor bowiem operuje t y m po­ jęciem w sposób zgoła różnoraki. Świadczą o t y m cytowane niżej frag­ menty jego książek: 1. „Autorytet naczelny, wytyczający granice rozwojowi form kulturalnych dla całej grupy, ustala się wśród warstwy społecznie uprzywilejowanej i gospodarczo w y ż e j postawionej" . 13 1 1 1 2 1 3 Bystroń, Bystroń, Bystroń, D у n o w s к i, op. cit., s. 7. D y n o w s k i , op. cit., s. 9. op. cit., s. 32. �278 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK 2. „[Kowal i młynarz]... nie byli jednak oni typowymi przedstawicielami we­ w n ę t r z n y c h i samodzielnych autorytetów dawnej wsi" . 3. „Poza tymi znachorami czy czarownikami nie ma właściwie innych niezależ­ nych autorytetów w obrębie samej ludności wiejskiej, chyba że wspomnimy tu jeszcze reprezentantów kilku zawodów, które się z czasem na wsi z j a w i a j ą " . 4. „Zresztą bartnik ó w mieszka zazwyczaj poza osadą, a więc ta izolacja wraz z tajemniczością jego pracy stanowią jego autorytet" . 5. „Tradycyjnymi autorytetami, podtrzymującymi wytrwale dawną kulturę, a w i ę c w wielu wypadkach przekazującymi z pokolenia w pokolenie odwieczne treści jeszcze z czasów pogańskich pochodzące, są ludzie starzy, przede wszystkim starzy gospodarze, pracujący na własnej roli, a następnie gdzieniegdzie także i zna­ chorzy. Autorytety to bardzo silne i wybitnie konserwatywne" . 6. „W swoim czasie wielkim autorytetem na wsi cieszyli się także bartnicy czy pszczelarze. Będzie to całkiem uzasadnione, jeśli się zważy, że pszczoły wśród ludu uważane są za owady święte, hodowla ich jest więc uznana za akcję o szczególnej wadze, wymagającą nie tylko technicznych, ale i magicznych umiejętności" . 7. „Jeżeli jednak urząd wójta poparty był zaufaniem starszyzny, wówczas by­ wała to najwyższa instancja orzekająca i najbardziej miarodajna dla stosunków wiejskich... Z biegiem czasu, gdy dziedzic przestał być samowładcą całej wsi, wójt ostał się jako podstawowy autorytet. Władze administracyjne rządziły wsią przez wójta, w praktyce nie zawsze mogąc nad nim w y k o n y w a ć skuteczną kontrolę. Poza tym w gromadzie wiejskiej istniał cały szereg innych autorytetów, które w jakimś stopniu stanowiły odbicie władzy dziedzica" . 8. „Działalność... prowadzona jest przez organizację zwartą i silną, opartą 0 ogromny autorytet moralny, a w wielu wypadkach także stosującą rozmaite środ­ ki przymusu" . 9. „Ksiądz mógł pouczać także poza kościołem. Mógł doradzać, napominać, 1 to nie tylko w zakresie religijnym. Ksiądz na wsi był autorytetem dużej miary: Patrzano nań jak na wyrocznię, otaczano czcią i słuchano bardziej chyba niż dzie­ dzica. Osobisty autorytet księdza był jeszcze podniesiony przez oparcie o wyższe władze duchowne. Niejednokrotnie wypadało proboszczowi w ich właśnie imieniu głosić nakazy czy zakazy i p o w o ł y w a ć się na powagę synodu czy biskupa" . 10. „Był też organista naczelnym autorytetem w zakresie muzycznym" . 11. „Autorytet ludzi starszych był niewątpliwie bardzo wielki" . 14 15 lfi 17 l s I9 20 21 22 23 Z cytatów tych wynika, że termin „autorytet" w koncepcji Bystronia jest wieloznaczny. Starając się pogrupować atrybuty związane z t y m terminem uzys­ kujemy w rezultacie następujące trzy szeregi, w których liczba zamiesz"Bystroń, В у s t r o ń, "Bystroń, Bystroń, В у s t r o ń, Bystroń, Bystroń, Bystroń, В y s t r o ń, Bystroń, 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Dynowski, op. cit., s. 35. op. cit., s. 35. op. cit, s. 36. D y n o w s к i, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, op. cit., s. 12. op. op. op. op. op. op. cit, cit., cit. cit cit. cit, s. s. s. s. s. s. 12. 13. 13. 15. 15. 10. �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 279 czona w nawiasie oznacza numer kolejnego cytatu: A) ze względu na charakter autorytetu Bystroń określa go jako: na­ czelny (1,10), wewnętrzny (2), samodzielny (2), niezależny (3), tradycyjny (5), konserwatywny (5), podstawowy (5); B) równocześnie określane są rozmiary autorytetu: wielki (6), bardzo wielki (11), dużej miary (9), bardzo silny (5); C) podstawę autorytetu stanowią następujące czynniki: wiedza (9), przywileje (1), powaga instytucji (9), posiadanie zaufania (7), silna po­ zycja ekonomiczna (1, 5), kwalifikacje osobnika (4, 6, 10), sędziwy wiek osobnika (5, 11), specjalne umiejętności osobnika (6), obiekty czci (6), oka­ zywana cześć (9), prestiż moralny (8), władza (7, 9), środki przymusu (8). Zatem w Bystronia koncepcji modelu kultury ludowej odnaleźć można w drodze analizy dwa zasadnicze znaczenia terminu „autorytet". Po pier­ wsze mamy tu do czynienia z pojęciem autorytetu w sensie potocznym, codziennym. Autorytet tak rozumiany występowałby tu jako synonim prestiżu, społecznego uznania i poważania. Drugie rozumienie „autory­ tetu" jest specyficzne dla Bystronia. Termin ów znaczyłby tyle, co jeden z mechanizmów selekcjonujących treści kulturowe. Czyżby więc termin „autorytet" w swym dwojakim rozumieniu ozna­ czał zjawiska całkowicie od siebie różne i niezależne? Zakładając popra­ wność poprzednich rozważań odpowiedzieć można w sposób następujący: są one różne z pewnością, ale w żadnym wypadku nie są one w pracach Bystronia niezależne. Logika połączenia tych dwóch pozornie nie związanych zjawisk wydaje się być następująca. Różni ludzie cieszą się w różnym stopniu autoryte­ tem (por. grupę kontekstów B), będącym tym samym co prestiż, inaczej społeczne poważanie, przypisywane danym rolom społecznym (por. grupę kontekstów C). Ludzie cieszą się autorytetem-prestiżem ze względu na ich cechy osobiste oraz ze względu na sytuację społeczną, w jakiej się znajdują. Osoby, których autorytet-prestiż określany jest jako „bardzo wielki" czy „dużej miary", zaczynają pełnić formalnie lub nieformalnie, w spo­ sób uświadomiony bądź też i nie, funkcje autorytetu kulturowego (por. grupę kontekstów A). Tym samym odnalezione zostało dwojakie znaczenie tej centralnej u J. S. Bystronia kategorii, jaką jest „autorytet". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17552d0d3137c26eee96d7f703a828f3.pdf 3ea158dec25551a7431953c885c48f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:681 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.281-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V z. 2 I I MIĘDZYNARODOWY K O N G R E S MONGOLISTÓW W U Ł A N B A T O R (3-10 I X 1970 г.) I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów, zorganizowany przez Mongolską Akademię Nauk przy poparciu U N E S C O , zgromadził 150 delegatów z 22 krajów. Polska reprezentowana była przez 6-osobową delegację w następującym składzie: przewodniczący — prof, dr Witold Dynowski, etnograf; doc. dr hab. Stanisław Kałużyński, specjalista j ę z y k ó w orientalnych — mongolista; doc. dr hab. Edward Tryjarski, specjalista języków orientalnych — turkolog, oraz dr Danuta Markowska, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz i mgr Sławoj Szynkiewicz — etnografowie. Dużą liczbę uczestników Kongresu i charakterystyczny szeroki wachlarz podej­ mowanej przez nich problematyki tłumaczyć można m. in. tym, iż poprzedni kon­ gres odbył się przed 11 laty, w 1959 г., a w tym czasie odbywały się jedynie kame­ ralne spotkania przedstawicieli tej specjalizacji, jak np. konferencja a ł t a i s t ó w w Strasburgu w bieżącym roku. Obrady otwierał referat wprowadzający Prezesa M A N — prof. Bazaryna Szirendyba, po czym nastąpił wybór w ł a d z Kongresu w składzie: Przewodniczący K o n ­ gresu — prof. В. Szirendyb (członek Akademii Nauk M R L ) , wiceprzewodniczący: prof. E . M. Żuków (członek Akademii Nauk Z S R R ) , prof. L . Ligetti (członek A k a ­ demii Nauk W R L ) , prof. F . Burkhard (USA), prof. R. Rahul (Indie), Sekretarz Ge­ neralny: dr S. Luwsanwandan (MRL). W skład Sekretariatu Kongresu weszły następujące osoby: D. K a r a (Węgry), R. Hamayon (Francja), H. Gombojav (USA), Ó. Urgunge (Anglia), A. I. Golman (ZSRR) i P. Fitze (NRD). Z kolei odczytano życzenia przekazane Kongresowi przez Przewodniczącego Rady Ministrów M R L i honorowego członka M A N — J . Cedenbała. N a s t ę p n y m punktem programu b y ł referat merytoryczny prof. В. Szirendyba pt. Aracka rewo­ lucja 1921 roku, jej miejsce i znaczenie w historii Mongolii. Dalsze obrady toczyć się miały równolegle w dwu sekcjach: Sekcji A — J ę z y ­ ka i Literatury, oraz Sekcji В — Historii i Gospodarki, więc plenarne posiedzenie zakończyło się wyborem przewodniczących tych sekcji. W odróżnieniu od I Kongresu obecny prezentował znacznie szerszy wachlarz tematyki i problematyki naukowej. Można to uznać za rewizję tradycyjnego rozu­ mienia pojęcia „mongolistyka", ograniczającego się przede wszystkim do języko­ znawstwa i studiów nad wczesnymi fazami historii Mongolii. Novum I I Kongresu polegało na włączeniu w szerokim zakresie studiów nad współczesnością, repre­ zentowanych przez przedstawicieli takich dyscyplin, jak historia najnowsza, etno­ grafia, historia kultury, demografia, ekonomia i filozofia. Jest też znamienne, iż przedstawiciele nauki krajów zachodnich nadal koncen­ trują swą u w a g ę na tematyce zakreślonej tradycyjnym rozumieniem przedmiotu „mongolistyki". Odrębne miejsce zajmują badacze Z S R R , mający odległe tradycje �282 KRONIKA studiów w Mongolii i imponujący dorobek, zwłaszcza w zakresie archeologii i języ­ koznawstwa. Problematyka współczesności była najsilniej reprezentowana w refe­ ratach gospodarzy, delegatów Polski, NRD, częściowo Węgier i ZSRR. Na specjalną u w a g ę zasługuje grupa referatów, których autorzy wskazywali na konieczność ujmowania problematyki mongolskiej w poszerzonym kontekście — bądź to przestrzennym (np. na tle problematyki l u d ó w Azji Środkowej), bądź w historycznym procesie komunikacji i kontaktu kulturowego Mongołów z innymi narodami Azji i Europy, bądź wreszcie — w szerszych ramach teoretycznych, np. w konfrontacji z wiodącymi procesami współczesnego świata 4 T a tendencja, po­ dobnie jak wspomniane wyżej poszerzenie zakresu tematycznego pojęcia „mongolistyka", jest uwarunkowana stanem kumulacji wiedzy gromadzonej w tradycyjnej konwencji studiów mongolistycznych — w zasadzie regionalistycznych. Taka droga rozwoju wydaje się być charakterystyczna nie tylko dla mongolistyki, ale dla wszelkiego rodzaju studiów, których obiektem był wężej lub szerzej zakreślony region. Pojawienie się tej tendencji nie oznacza rezygnacji czy nawet możliwości rezygnacji ze studiów dawnego typu, oznacza jedynie poszukiwanie dla nich szer­ szej perspektywy poznawczej. Oznacza to również uświadomienie sobie możliwości uprawnionych już rozważań w kategoriach ogólnej teorii kultury. Realizacja ta­ kiego ambitnego zadania jest jednak nie do pomyślenia bez podejmowania dalszych cząstkowych czy nawet przyczynkowych studiów historycznych, etnograficznych, językoznawczych, demograficznych, ekonomicznych o wyraźnie nowym ukierunko­ waniu, a także zwiększonych wymaganiach metodologicznych i ostrych rygorach warsztatowych. Warunkiem w s t ę p n y m w ł a ś c i w e g o zużytkowania dotychczas zgromadzonych zbiorów źródłowych oraz opracowań cząstkowych jest sprawny przebieg procesu informacji naukowej. Kongres ujawnił ogromny niedostatek w tej dziedzinie, co tłumaczy ż y w e zainteresowanie referatami prezentującymi stan badań mongoli­ stycznych w poszczególnych krajach. Zadanie usprawnienia przebiegu informacji naukowej spoczywać będzie zapewne na w y ł o n i o n y m w czasie obrad Stałym Komi­ tecie Międzynarodowego Kongresu Mongolistów w składzie: przewodniczący — prof. В. Szirendyb (MRL), wiceprzewodniczący — prof. L . Ligetti (Węgry), prof. A. P. Okładnikow (ZSRR), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. O. Lattimore (USA), prof. D. Dylykow (ZSRR), prof. К. Huber (NRD), prof. F . Burkhard (USA) oraz se­ kretarz generalny — S. Luwsanwandan (MRL). Cele tego Komitetu zostały sformu­ łowane następująco: 1) ułatwianie kontaktów między ośrodkami badań i studiów mongolistycznych, 2) utrzymywanie k o n t a k t ó w z U N E S C O i międzynarodowymi organizacjami naukowymi, interesującymi się studiami mongolistycznymi, 3) usta­ lanie miejsca i t e r m i n ó w międzynarodowych kongresów mongolistycznych. W Sekcji A wygłosiło referaty wielu wybitnych uczonych, jak np. prof. L . L i ­ getti (Węgry), prof. G. D. Sandżajew (ZSRR), prof. W. Heissig (NRF), prof. P. Chorłoo (MRL), prof. В. Rinczen (MRL), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. P. Aalto (Finlandia). W tej sekcji wygłosił również referat doc. dr hab. S. Kałużyński oma­ wiając terminologię pokrewieństwa u ludów mongolskich. Jakkolwiek w Sekcji A dominowała problematyka językoznawcza (rozwiązywana często na gruncie najnow­ szych osiągnięć metodologicznych i warsztatowych), to jednak pojawiły się tam również całkowicie nowe tematy, jak np. Odbicie procesu kształtowania się mon­ golskiej klasy robotniczej w literaturze pięknej (P. Bauwe —• NRD). Szersze o m ć 1 Jako przykłady tego rodzaju referatów można by wskazać referat przedstawi­ cielki Kanady, Pani K . Rawling, czy przedstawiciela U S A prof. D. Sinora, oraz przedstawicieli Polski, prof. W. Dynowskiego i doc. dr hab. Z. Sokolewicz. �283 KRONIKA 2 wienie obrad Sekcji A znajdzie Czytelnik w innym c z a s o p i ś m i e , w niniejszym sprawozdaniu podamy natomiast nieco więcej informacji o referatach wygłoszonych w Sekcji B, w której znalazła się większość członków polskiej delegacji. Obrady Sekcji В otwierał referat historyka mongolskiego, prof. Sz. Nacagdordża, Nauki historyczne w MRL. Łącznie w sekcji tej wygłoszono 54 referaty. D a ­ dzą się one pogrupować w pewne zespoły. W takim układzie podamy je poniżej w kolejności określonej porządkiem alfabetycznym nazwisk autorów. Pierwszy zespół stanowiły referaty z zakresu archeologii: D. Dordżi (MRL): Klasyfikacja mongolskich rysunków naskalnych; S. Michajłow ( B R L ) : O tzw. ka­ miennych babach jako przejawie kultu zmarłych u starożytnych Bułgarów; E . A. Nowgrodowa (ZSRR): Kamienne wyobrażenia jeleni a niektóre problemy wczesnej historii Mongolii; A. P. Okładnikow (ZSRR): Nowe dane o wczesnej historii Mon­ golii; Ch. Perlee (MRL): Niektóre zagadnienia historii osadnictwa w świetle znale­ zisk archeologicznych; N. Ser-Odżaw (MRL): Archeologia w MRL; W. W. Wołków (ZSRR): Niektóre problemy wieku brązu i wczesnej epoki żelaza w Mongolii. Drugi zespół stanowiły referaty historyków traktujące o dziejach Mongolii sprzed okresu autonomii: Sz. Bira (MRL): Studia z historii kultury Mongolii; J . Boyle (Wielka Brytania): Identyfikacja zdarzeń i miejsc związanych z historią światowego imperium mongolskiego; C. Chandsuren (MRL): W kwestii pochodzenia Juan i ich stolicy Mu-me; Cz. Dalai (MRL): Mongolskie tłumaczenie kroniki JuanSzich; Cz. Dżugder (MRL): Społeczno-polityczna i filozoficzna myśl w Mongolii w wieku XIX; M. Golman (ZSRR): Rosyjskie zasoby archiwalne dotyczące historii Mongolii lat 60-tych do 80-tych XVII wieku; D. Gongor (MRL): Tworzenie się na­ rodowości Chalcha; J . Kolmas (CSRS): Ze stosunków tybetańsko-mongolskich; O. Lattimore (Wielka Brytania): Drewniany futerał mongolskiej pajzy; W. A. L i w szic (ZSRR): Sogdyjskie inskrypcje w Bugat; M. Murakami (Japonia): O niektó­ rych nazwach i wyrażeniach w Sekretnej Historii Mongołów; I . Rachewitz (Australia): Kilka uwag o podstawach ideologicznych imperium Czingiz-chana; J . Schubert (NRD): Burchan-chaldun czy Chentej-chan?; D. Sinor (USA): Mongol­ ska inwazja w Europie i niektóre jej następstwa; G. Suchebataar (MRL): O sto­ sunkach etnicznych pomiędzy Hun i Hsien-pi; C . Szugar (MRL): Nowe dane o dru­ ku ksylograficznym w Mongolii; E . Tryjarski (PRL): Nowe odkrycia zabytków tiurkskich w Mongolii i metody publikowania napisów runicznych. Trzeci zespół tematyczny stanowią opracowania obejmujące dzieje autonomicz­ nego państwa mongolskiego, okres rewolucji i bezpośrednio porewolucyjny: D. K a r a (WRL): Dokumenty z historii rewolucji ludowej w Mongolii; F . Isono (Wielka B r y ­ tania): List Bogdogegena do cesarza japońskiego według Kodama. Czwartą grupę stanowią opracowania, które obejmują proces przemian spoleczno-ustrojowych okresu porewolucyjnego: W. Dorbakowa (ZSRR): Tradycyjne mon­ golskie rzemiosło domowe; N. Sandżadordżi (MRL): Z historii ustroju Mongolskiej Republiki Ludowej. Piąty zespół tworzą opracowania na temat stosunków Mongolii z innymi kra­ jami: I. Čima (CSRS): Stosunki mongolsko-czeskie; S. D. Dylikow (ZSRR): Stosunki mongolsko-radzieckie; W. Hartwig (NRD): Znaczenie niekapitalistycznej drogi roz­ woju Mongolii dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Azji i Afryce; K . Rawling (Kanada): Porównawcze aspekty stosunków politycznych między Mongolią a in- 2 Sprawozdanie takie zamieszczone zostanie w 2 numerze „Przeglądu Orientalistycznego" w 1971 roku. �284 KRONIKA nymi krajami Azji Centralnej; Sz. Sandag (MRL): Z historii międzynarodowych stosunków Mongolii. Szóstą grupę stanowią studia nad współczesnością: S. Batanchatan (MRL): Współczesne problemy etniczne w MRL; G. Cerenchand (MRL): Współczesna mon­ golska rodzina aracka; B. Cewegsuren (MRL): Dżargałan — Państwowe Gospodar­ stwo Rolne w MRL; D. Dugar (MRL): Współczesne kooperatywy rolnicze; W. Dy­ nowski (PRL): Nowe i najnowsze w kulturze aratów mongolskich; D. Ghur (MRL): Ludność Mongolii, jej wzrost i struktura zawodowa; R. Hamayon (Francja): Kilka obserwacji etnograficznych związanych z wymianą tabakierek wśród Mongołów; D. Markowska (PRL): Procesy urbanizacyjne we współczesnej Mongolii; G . S. Matwiejewa (ZSRR): Nauka Lenina o planowaniu gospodarczym, w budownictwie socja­ lizmu i jej realizacja w warunkach mongolskich; S. Miagmardżaw (MRL): Użyt­ kowanie zasobów pastwiskowych w gospodarce nomadycznej; U. Rattig (NRD): Uwagi o systemie kształcenia zawodowego w MRL; Sz. Sereter (MRL): Wdrażanie innowacji naukowych i technicznych w przemyśle MRL; Z. Sokolewicz (PRL): Wybrane problemy etnograficznych badań nad kulturą klasy robotniczej w MRL (założenia i postulaty); S. Szynkiewicz ( P R L ) : Budżety domoiue rodzin, (irackich,, niektóre zmiany w ciągu ostatnich 50-ciu lat; B. Tudew (MRL): Rola klasy robot­ niczej w rozwoju ekonomicznym Mongolii. Siódmy zespół tworzą informacje o stanie badań mongolistycznych w poszcze­ gólnych krajach: D. D. Luwsanow (ZSRR): Studia mongolistyczne w Buriat-Mongolskiej Republice ZSRR; R. Mitew (BRL): Studia mongolistyczne w Bułgarii; R. Rahul (Indie): Studia mongolistyczne w Indiach. Szeroki wachlarz tematyczny referatów prezentowanych na Kongresie utrud­ niał prowadzenie ż y w e j dyskusji, dlatego też za cenną możliwość należy uznać okazję do spotkań indywidualnych i bezpośredniej, nieoficjalnej wymiany poglą­ dów. Ż y w e zainteresowania wzajemne skupiały badaczy współczesności mongol­ skiej. Grupa polskich etnografów prezentowała na Kongresie wyniki swoich k i l k u ­ letnich badań terenowych w Mongolii. Mongolscy etnografowie i socjologowie, po­ dejmujący aktualnie różnorodne studia empiryczne nad współczesnymi przeobraże­ niami swego kraju, byli w i ę c z natury rzeczy partnerami ożywionych dyskusji me­ todologicznych. Spotkania kongresowe — zarówno oficjalne, jak i kameralne — zbliżyły do siebie badaczy o podobnych zainteresowaniach, co niewątpliwie przyczy­ ni się do współpracy międzynarodowej w dziedzinie mongolistyki. Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz i POSIEDZENIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O „ETHNOLOGIA EUROPAEA" W dniach 6-9 maja 1970 r. w Arnhem (Holandia) odbyło się kolejne posiedzenie komitetu redakcyjnego pisma „Ethnologia Europaea" założonego przez prof. Sigurda Erixona. Po śmierci E r i x o n a naczelnym redaktorem pisma został prof. G . de Rohan Csermak (Francja), a w skład ścisłego (wykonawczego) zespołu redakcji wchodzą oprócz niego prof, prof.: Jorga Dias (Portugalia) i Branimir Bratanic (Ju­ gosławia). W tym czasie jednak prof. Csermak przeniósł się do Ameryki, co utrud­ nia mu aktywny udział w pracach wydawniczych. Komitet redakcyjny liczy po­ nadto 31 członków — przedstawicieli wielu p a ń s t w europejskich oraz po jednym 1 1 Por. M. G ł a d у s z, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej (26 III 1888 — 18 II 1968), „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 2, s. 11-24. �285 KRONIKA — S t a n ó w Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Reprezentantem Polski jest prof, dr Witold Dynowski. Tegoroczne posiedzenie komitetu poświęcone było przede wszystkim omówieniu dwu ważnych i pilnych problemów wydawniczych: jednym z nich jest wydanie przygotowanych już do druku dwu następnych (II i I I I ) t o m ó w „Ethnologia Europaea", za lata 1968 i 1969, poświęconych w całości Sigurdowi Erixonowi, czyli tzw. Erixonianów, których druk — jak dotąd — opóźnia się przede wszystkim z powodu braku dostatecznych funduszy. W ożywionej dyskusji zebrani podkreślali koniecz­ ność znalezienia jak najszybciej rozwiązania tych trudności. Prof. Bernet Kempers w y s u n ą ł propozycję, że za zgodą holenderskiego Ministerstwa Kultury można by oba tomy Erixonianów w y d a ć wspólnym nakładem finansowym z holenderskim Muzeum Skansenowskim. Propozycja ta została przyjęta, jak również projekt prof. Zendera, aby Erixoniana w y d a w a ć jako kolejne tomy za lata 1968, 1969 i 1970. Prof. de Rohan Csermak podkreślił konieczność utworzenia biura redakcyjnego z zespołem ludzi, którzy cały swój czas mogliby poświęcić pracom z w i ą z a n y m z wydawaniem pisma. Drugą sprawą, wokół której toczyła się żywa dyskusja, był program publiko­ wania serii podręczników etnografii ludów europejskich. W związku z tym w y ł o ­ nił się szereg trudności i problemów do wyjaśnienia, m. in. co to jest podręcznik? Czy ma to być publikacja adresowana do szerszego kręgu czytelników-laików, czy też tylko przystosowana do potrzeb studentów, bądź do obu tych grup jednocześnie? Podkreślano szczególną potrzebę opracowania podręcznika na temat metodologii badań etnologicznych w Europie. Co do. kwestii, czy podręcznik taki powinien po­ przedzać serię dotyczącą etnografii poszczególnych krajów, czy też ją zamykać, zda­ nia były podzielone: jedni uważali za właściwe, by zaczynać od syntezy metodolo­ gicznej, inni, by nią zakończyć serię. Zwracano uwagę na to, iż opracowanie takie­ go podręcznika przekraczałoby możliwości jednego człowieka, że musiałoby stano­ wić kompilację prac wielu autorów. Odczuwa się brak jakiegoś wzorcowego modelu podręcznika z zakresu etnologii. W dalszym ciągu dyskusji wyłoniło się zagadnienie, czy podręczniki w tej serii mają obejmować całe kraje, czy też mniejsze regiony jako odrębne zespoły kulturowe. Zasadniczo miały one dotyczyć całych krajów, ale nie należy tego interpretować zbyt rygorystycznie. Inną znów sprawą jest stopień uniformizacji podręczników. Uznano, że daleko posunięta uniformizacja jest nie­ realna, że należy się jedynie trzymać ogólnych wytycznych ustalonych w 1966 r. w Julita. Ustalono w ó w c z a s m. in., że należy pozostawić autorom znaczną swobodę ujęcia, z tym jednak, że szczególny akcent winien być położony na materiał preindustrialny, w celu zapewnienia możliwie największego stopnia porównywalności poszczególnych opracowań. Ponadto należy objąć zarówno kulturę materialną, orga­ nizację społeczną i folklor, jak i funkcjonalne związki zachodzące między kulturą wiejską i miejską. Prof. Tokariew wskazał na możliwość różnych ogólnych układów podręcznika ze względu na uporządkowanie materiału: wg krajów, ludów bądź w układzie tematycznym. Sprawę tę pozostawiono zasadniczo do uznania autorów. Na zakończenie konferencji ustalono, że następne posiedzenia w latach 1971 i 1972 odbędą się w Bratysławie i Belfaście, a poświęcone zostaną „kulturze ma­ terialnej" i tematyce „ethnosu". Sprawa w y b o r ó w nowego składu komitetu redak­ cyjnego została odłożona do następnego posiedzenia. KM. �286 KRONIKA S E M I N A R I U M N A U K O W E Z O R G A N I Z O W A N E P R Z E Z PRACOWNIĘ B A D A N NAD WSPÓŁCZESNOŚCIĄ OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H IM. W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E (4-6 V I 1970) Tegoroczne seminarium jest już drugim z kolei spotkaniem naukowo-roboczym na szerszą skalę, zorganizowanym przez Pracownię Badań nad Współczesnością OBN. (Poprzednie odbyło się w czerwcu 1969 roku). Tematyka seminariów jest ściśle związana ze strukturą i założeniami Pracowni obejmującej 3 zespoły robocze: etnograficzny, socjologiczny i demograficzny pod w s p ó l n y m kierownictwem dr Anny Szyfer. W 1969 r. dominującą t e m a t y k ą reprezentowaną na seminarium b y ł y wyniki badań etnograficznych prowadzonych od szeregu lat przez Pracownię na terenie Warmii i Mazur; obrady tegorocznego seminarium podporządkowane zostały problemom demograficznym regionu, tematyce etnograficznej poświęcono tylko 1 referat dr Anny Szyfer, pt. Przemiany kulturowe a zmiany struktury wsi. Obradom przewodniczył doc. dr Mikołaj Latuch, kierownik Zakładu Demografii Wsi S G P i S w Warszawie, który jednocześnie referatem Czynnik ludzki w prze­ kształceniach społeczno-gospodarczych wsi polskiej otworzył seminarium. Szczegól­ nym walorem seminarium było spotkanie badaczy naukowych z reprezentantami praktycznej działalności społeczno-organizacyjnej na terenie woj. olsztyńskiego, k t ó ­ rzy zarówno mieli s w ó j udział w części referatowej (np. referaty mgr St. Piątczaka, z-cy przewodniczącego P W R N w Olsztynie, pt. Gospodarka woj. olsztyńskiego w latach 1945-1970 oraz główne kierunki rozwoju do 1975 r. i mgr Z. Grzesiaka Gospodarowanie czynnikiem ludzkim w woj. olsztyńskim w okresie perspektywicz­ nym, ze szczególnym uwzględnieniem wsi), jak też obszernie i interesująco wypo­ wiadali się w dyskusji. Uderzało wielkie zaangażowanie uczestników seminarium w poruszaną tematykę. Cały drugi dzień obrad poświęcony był zagadnieniom demograficzno-socjolo­ gicznym z w i ą z a n y m z Olsztyńskimi Zakładami Opon Samochodowych (OZOS). W zakładach tych, gdzie interesująco przedstawia się proces kształtowania się za­ łogi w terenie nie mającym jeszcze tradycji przemysłowych, prace badawcze pro­ wadzone są przez zespół naukowy zakładu doc. Latucha, pod jego kierownictwem. Jednym z dominujących problemów O Z O S - u jest brak dostatecznej stabilizacji załogi. Warto dodać, że poza istotną — jak widać — dla regionu tematyką, sprężystą organizacją i wprawnym prowadzeniem obrad dodatkową atrakcją seminarium była jego lokalizacja w pięknym harcerskim ośrodku szkoleniowym „Perkoz" nad jeziorem Plusznym pod Olsztynkiem. Krystyna Małkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbd33829244a4bd2b7e8d0aed6c8e684.pdf 8dec16860f13d6b9fb56446c0bf1af50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:683 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1972 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA Adres Redakcji: MAŁKOWSKA W a r s z a w a , N o w y Ś w i a t 69 Okładkę ZBIGNIEW Teksty projektował KLIMCZYK angielskie PIOTR G R A F F Redaktorzy Zyta Kwiecińska i H e l e n a Redaktor Maria Limanowska techniczny Kafarska P r i n t e d In Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1972. N a k ł a d : 500 + 140 egz. Objętość: a r k . w y d . 27,70, a r k . d r u k . 23, a r k . A l — 30. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o d o składania 17 I X 1971. P o d p i s a n o do d r u k u , 18 I I I 1972. D r u k u k o ń ­ c z o n o w k w i e t n i u 1972. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 803/71. K - 5 . C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Irena Nizińska, wsi Gramada: Danuta M a r k o w s k a rolnictwo i hodowla Streszczenie w Jerzy Adam nictwa Gerhard Podstawowe zajęcia ludności "11 j . angielskim P i s k o r z — 54 Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji r o l ­ (Na przykładzie w s i o k o l i c C i e c h a n o w c a ) 57 К 1 o s к a — E t o l o g i c z n a t e o r i a moralności E d w a r d a Streszczenie w Ewa N o w i c k a — 141 S u d a n — k o n f l i k t nierównych partnerów K o w a l s k i — Duńskie b a d a n i a I . . . . 175 MATERIAŁY O b r ę b s k i — O b r z ę d o w a i społeczna s t r u k t u r a w s i macedońskiej , Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Pozycja Józefa Obrębskiego w Asmat, k u l t u r a łowców głów w pohidniowo-zachodniej Gwinei 221 Natalia L . Ż u k o w s k a — C a g a n U w g u n — postać l a m a j s k i e g o P R A C E MŁODYCH Ludwik W a s i l e w s k i S t o m m a 201 215 — R i n c z e n — C h o w u s u n — h i p n o t y z m szamanów m o n g o l s k i c h . Eustachy . etno­ polskiej R. S . W a s s i n g Nowej 143 arktyczne Józef B. 115 j . angielskim STUDIA grafii 79 113 — T y p o l o g i a ruchów społecznych wśród ludów p i e r w o t n y c h Leszek D z i ę g i e l Arpad Westermarcka j . angielskim Streszczenie w Marek — — — Próba Kasty . . . panteonu 255 . 259 ETNOGRAFÓW indyjskie 267 analizy strukturalnej c z t e r e c h legend średnio­ wiecznych 28L KRONIKA IV Ogólnopolska K o n f e r e n c j a sława Cecylia Ogólnopolskie deusz Z M. Etnograficzna (13-14 l i s t o p a d a Miro­ 1970) — Drozd Studenckie 295 Seminarium Ciołek, działalności s t u d e n c k i e j s e k c j i Etnograficzne w Warszawie Ta­ — , amerykanistycznej — 295 Anna Urban . . . 298 �SPIS *6 TREŚCI ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sławoj S z y n k i e w i c z — Tajna historia Mongołów jako źródło etnogra­ ficzne Andrzej 300 Woźniak raturze Lech M r ó z — Zagadnienie Leszek lite­ etnograficznej 312 — P r ó b a k l a s y f i k a c j i g r u p cygańskich Gordon K . Lewis, T h e Growth Andrzej procesów e t n i c z n y c h w r a d z i e c k i e j 321 of t h e M o d e r n W e s t I n d i e s , L o n d o n 1968 — d z i s i a j , P I W , W a r s z a w a 1970 — Marek Arpad Dzięgiel 326 Zajączkowski, M u n t u Kowalski 333 E r i c R . W o l f , P e a s a n t s , N e w J e r s e y 1966 — Agnieszka Bartelska Etel Life Fél, T a m a s Village, Hofer, Chicago Proper 1969 — Peasants. Agnieszka Traditional . in a Elliott, A n African School. Anna Partyka P r e s s , 1970 — Problem periodyzacji etnografów w prahistorii w Record Wożniak, Marek Arpad Bogdan Zydok . 336 Hungarian 338 Partyka of E x p e r i e n c e , C a m b r i d g e 341 Univ. 347 ujęciu etnograficznym. N R D n a d pracą I . S e l l n o w Książki nadesłane — Andrzej A . Bartelska F r a n k M . M i f s u d , C u s t o m a r y L a n d L a w i n A f r i c a , R o m e 1967 — Anna Kit . Kowalski, — Andrzej Lech Dyskusja Prinke Mróz, Maria . . wśród . . 353 Woźniak, 358 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Ирена Низиньска, Данута М а р к о в с к а •— Основные занятия населения деревни Грамада: земледелие и животноводство 11 Резюме на английском языке 54 Ежи Адам П и с к о ж — Социально-экономические аспекты механизации сельского хозяйства (На примере деревень окрестности Цехановца) 57 Герхард К леска — Этологическая теория нравственности Эдварда Вестермарка . . Резюме на английском языке 79 113 Ева Н о в и ц к а — Типология социальных движений среди первобытных народов . . . 115 Резюме на английском языке 141 Лешек Д з е н г е л ь — Судан — конфликт неравносильных партнёров 143 Марек Арпад К о в а л ь с к и — Датские арктические исследования 175 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Юзеф О б р е м б с к и — Обрядовая и социальная структура македонской деревни . . . 201 Анна К у т ж е б а - П о й н а р — Место Юзефа Обрембского в польской этнографии Р. С. Вассинг . . 215 — Асмат, культура охотников за головами в юго-западной Новой Гвинее 221 Б. Ринчен — Ховусун — гипнотизм монгольских шаман Наталья Л . Жуковска — Цаган Увгун 253 — образ ламаистического пантеона . . . . 259 ТРУДЫ МОЛОДЫХ ЭТНОГРАФОВ Евстахий Василевски — Индийские касты 267 Людвик С т о м м а — Опыт структурального анализа четырёх средневековых легенд 281 ХРОНИКА I V Всепольская этнографическая конференция (13-14 ноября 1970) •— Мирослава Це­ цилия Дрозд Всепольский студенческий семинар по этнографии в Варшаве 295 — Тадеуш М. Циолек 295 И з деятельности студенческой секции американоведения — Анна Урбан 298 �8 С Т А Т Ь И И РЕЦЕНЗИИ Славой Шинкевич — Тайная история Монголов как этнографический источник Анджей Возьняк . . . литературе 312 Лех М р у з — Опыт классификации цыганских групп Gordon К. Lewis, 300 — Проблема этнических процессов в советской этнографической The Growth of the Modern 321 West Indies, London, 1968 — Лешек Дзенгель 326 Анджей Заёнчковски, Мунту сегодня, Госуд. Издат. Институт, Варшава 1970 — Марек АрпадКовальски 333 Eric R . Wolf, Peasans, New Jersey 1966 — АгнешкаБартельска 336 Etel Fél, Tamas Hofer, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chica­ go 1969 —• АгнешкаБартельска Frank M . Mifsud, Customary K i t Elliott, A n African 338 L a n d L a w in Africa, Rome 1967 — Анна Партыка . . 341 School. A Record of Experience, Cambridge Univ. Press, 1970 — Анна Партыка 347 Проблема периодизации предыстории в этнографической трактовке. Дискуссия среди этнографов в ГДР по труду И. Селлнов — Анджей Принке 353 Новые книги — Марек АрпадКовальски, Лех Мруз, Мария Возьняк, АнджейВозьняк, Богдан Жидок 358 �CONTENTS ARTICLES Irena N i z i ń s k a , Danuta M a r k o w s k a — T h e B a s i c O c c u p a t i o n s of t h e V i l l a g e r s of G r a m a d a : A g r i c u l t u r e a n d H u s b a n d r y It A 54 Summary in English J e r z y A d a m P i s k o r z — S o c i a l a n d E c o n o m i c A s p e c t s of M e c h a n i z a t i o n of A g r i c u l t u r e ( A n A n a l y s i s of a V i l l a g e n e a r C i e c h a n o w i e c ) Gerhard A Ewa К 1 o s к a — Edward 57 Westermarck's Ethological Theory of M o r a l s Summary in English N o w i c k a — A Typology of S o c i a l M o v e m e n t s among the P r i m i t i v e Peoples A 115 Summary in English Leszek D z i ę g i e l Marek 79 113 Arpad 141 — Sudan: A K o w a l s k i — C o n f l i c t of U n e q u a l P a r t n e r s The Danish . . . . 143 Arctic Researches . . . . 175 STUDIES AND MATERIALS Józef O b r ę b s k i — A R i t u a l a n d S o c i a l S t r u c t u r e of a M a c e d o n i a n V i l l a g e Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Polish R. of Józef Obrębski — 215- Asmat: a Culture of H e a d - H u n t e r s in South-Western Guinea 221 B . R i n c z e n — C h o w u s u n — H i p n o t i s m of M o n g o l i a n S h a m a n s . Natalia L. Żukowska — Cagan Uwun; a Personage of . . . 259 WORKS Eustachy W a s i l e w s k i Stomma diaeval 253 the L a m a i s t i c Pantheon Ludwik 201 in Ethnography S. W a s s i n g New •— T h e P o s i t i o n — BY YOUNG ETHNOGRAPHERS — T h e Indian Castes An Attempt 267 a t a S t r u c t u r a l A n a l y s i s of F o u r Me­ Legends 281 CHRONICLE The I V Polish Ethnographical Conference sława Cecylia ( N o v e m b e r 13-14, 1970) — Miro­ Drozd 295- T h e E t h n o g r a p h i c S e m i n a r of P o l i s h S t u d e n t s i n W a r s a w — Tadeusz A c t i v i t i e s of t h e S t u d e n t A m e r i c a n i s t S e c t i o n — Anna Urban M. Ciołek 295' 298" �S P I S TREŚCI 10 BOOK Sławoj S z y n k i e w i c z SURVEYS AND REVIEWS — T h e Secret History of the Mongols as a n E t h n o ­ graphical Source Andrzej 300 W o ź n i a k — T h e P r o b l e m of E t h n i c p r o c e s s e s i n t h e S o v i e t E t h n o ­ graphical Literature Lech M r ó z 312 — A Tentative C l a s s i f i c a t i o n of G i p s y •Gordon K . L e w i s , T h e G r o w t h Leszek Andrzej 321 of t h e M o d e r n W e s t I n d i e s , L o n d o n 326 Arpad d z i s i a j ( M u n t u T o d a y ) , P I W , W a r s z a w a 1970 — Kowalski 333 E r i c R . W o l f , P e a s a n t s , N e w J e r s e y 1966 — Agnieszka Bartelska Etel Life Fél, T a m a s Village, Hofer, Chicago Proper 1969 — Peasants. Agnieszka Traditional . in a Elliott, A n African Press, The Approach. work — Books A Discussion Andrzej — Woźniak, A . . Record of 338 of E x p e r i e n c e , Partyka Cambridge Bogdan 341 Univ. 347 the Prehistoric of E a s t - G e r m a n Times in Ethnographers Ethnographical on I . Sellnow's Prinke Marék 336 Hungarian Parťyřco of P e r i o d i s a t i o n Received Andrzej Anna 1970 — Problem School. . Bartelska F r a n k M . M i f s u d , C u s t o m a r y L a n d L a w i n A f r i c a , R o m e 1967 — Anna Kit 1968 — Dzięgiel Zajączkowski, M u n t u Marek Groups 353 Arpad Zydok Kowalski, Lech Mróz, Maria Woźniak, 358 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b51111a45b4154df18fd8ccf27dcae05.pdf d2cc6f9e4edf9f83313b5734d6c99939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:684 Title A name given to the resource Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.11-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nizińska, Irena; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y Ł U К Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA P O D S T A W O W E Z A J Ę C I A LUDNOŚCI W S I G R A M A D A : ROLNICTWO I HODOWLA WPROWADZENIE S w o i s t y m a k o n i e c z n y m uproszczeniem w w i d z e n i u procesu h i s t o ­ rycznego przez etnografa jest dychotomiczny podział na „kulturę t r a d y ­ cyjną" i „kulturę nowoczesną" . Prowadzi o n do ujęcia typologiczno-historycznego, itj. takiego, które bazuje w p r a w d z i e n a zasobie źródło­ w y m z e b r a n y m poprzez drobiazgowe r e k o n s t r u k c j e historyczne, j e d n a k ­ że efefóty t y c h dociekań prezentuje w postaci k a t e g o r i i typologicznych. T a k i m ujęciem posłużymy się w n i n i e j s z y m szkicu. 1 2 N i e jest naszym zadaniem omówienie procesów technologicznych i organizacyjnych w r o l n i c t w i e i h o d o w l i . W odniesieniu do przeszłości kwestie t e zostały przez badaczy ziemi widińskiej względnie dobrze w y ­ świetlone . Natomiast współczesne wyposażenie techniczne gospodarstw 3 1 Pojęciem t y m posługujemy się zgodnie z definicją K . przedstawioną w p r a c y Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Dobrowolskiego, S t u d i a n a d życiem spo­ łecznym i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 76-110. 2 Obok „kultura pojęcia „kultura współczesna". W nowoczesna" naszym używa opracowaniu współczesna" n a określenie s t a n u a k t u a l n e g o logicznie tradycyjnych z typologicznie się czasem zamiennie rezerwujemy pojęcie pojęcia „kultura stanowiącego splot elementów nowoczesnymi. Natomiast pojęć typo­ „kultura n o w o c z e s n a " c z y „nowoczesność" używać będziemy w o d n i e s i e n i u do trendów r o z ­ wojowych 3 l u b też j a k o k r y t e r i u m k l a s y f i k o w a n i a składowych a k t u a l n e j k u l t u r y . Patrz: C h . fliszkoto ss. 184; D . rodní na na grada Sborník sewerozapadna Ziwa Marinow, umotworenija, na wesztestwenata rija Zarażdanije G a n d e w, stopanstwo nauka kultura Widin na bałgarskite 1902, s. 2 n l b , 321. starina, i kniżnina, na kapitalisticzeski Bałgarija juridiczeski XVIII otnoszenija wek, w kn. X V I I I , obłast, Sofija obiczaji, Sofija 1901; t e n ż e , s. 1-201; D. N . czi- S o f i j a 1962, k n . 4, R u s s e 1894, ss. 540; Sborník na zapadną Bałgarija, i negowata prez za ná­ Gradiwo С u chlew, Isto- 1932, s s . 615; S . S . В o b с z e w , cz. 1, Grażdansko p r a w o , t. 2, S o f i j a �12 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA spółdzielczych, j a k i stosowane t e c h n i k i u p r a w oraz zabiegi hodowlane, n i e odbiegają w zasadzie o d powszechnych w k r a j u . Celem tego szkicu jest ukazanie r o l n i c t w a i h o d o w l i j a k o dziedziny aktywności l u d z k i e j , jako sposobu zaspokajania określonych potrzeb i n ­ d y w i d u a l n y c h d z b i o r o w y c h . Interesować nas więc będą k u l t u r o w e de­ t e r m i n a n t y sposobu zdobywania środków egzystencji oraz szersze s k u t ­ k i społeczno-kulturowe f u n k c j o n o w a n i a określonego historycznie chłop­ skiego gospodarowania. Postulat historycznego ujęcia t e m a t u nakłada obowiązek analizy czynników określających kontynuację i zmienność w k u l t u r z e . Nasuwa się więc p y t a n i e o c z y n n i k i sprawcze przeobrażeń, o rolę czynników e n ­ dogennych i egzogennych, wreszcie p y t a n i e podstawowe: w j a k i e j m i e ­ rze proces historyczny przygotował wieś do akceptacji i adaptacji śmia­ łych i n n o w a c j i technicznych i organizacyjno-ustroj o w y c h założonych w m o d e l u gospodarki spółdzielczej w skali społeczeństwa globalnego. Zasadniczą tezę prezentowanego opracowania można b y sformułować następująco. Przekształcenie d r o b n o t o w a r o w y c h p r y w a t n y c h gospodarstw r o l n o - h o d o w l a n y c h w wielkoobszarowe gospodarstwo spółdzielcze ozna­ cza zarazem radykalną zmianę w e wzajemnej relacji pomiędzy a k t y w ­ nością wytwórczą a całokształtem s t y l u b y t o w a n i a ludności. W t r a d y ­ cyjnej k u l t u r z e w i e j s k i e j dobro w a r s z t a t u rolnego stanowiło wartość n a d ­ rzędną n a d losami j e d n o s t k o w y m i członków rodziny, a aktywność w y ­ twórcza wywierała piętno n a całości s t y l u b y t o w a n i a r o d z i n y i współży­ ciu ogólnowioskowym. Wyodrębniające się obecnie i różnicujące w przedsiębiorstwie spółdzielczym zawody r o l n i c z e stanowią podstawę egzystencji r o d z i n y (lub też jedno z j e j źródeł u t r z y m a n i a ) , lecz n i e o k r e ­ ślają całości j e j e t y l u b y t o w a n i a . Co więcej: są one środkiem dt> zdoby­ w a n i a różnorodnych dóbr m a t e r i a l n y c h i n i e m a t e r i a l n y c h , częstokroć n i e związanych a n i genetycznie, a n i treściowo z r o l n i c t w e m . Także w w y m i a r a c h społeczności lokalnej rola spółdzielni j a k o c z y n n i k a i n t e ­ gracji jest w p r a w d z i e doniosła, ale n i e określa w całości c h a r a k t e r u i za­ sad f u n k c j o n o w a n i a t e j społeczności. 4 Wyodrębnianie się wyspecjalizowanych zawodów r o l n i c z y c h w y d a j e się przebiegać w d w u fazach. W pierwszej zawody w y b i e r a n e są spośród stosunkowo wąskiego jeszcze wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości w e ­ dług p e w n y c h schematycznych ocen społecznych. Oceny te koncentrują się wokół k r y t e r i u m dochodu i prestiżu społecznego, p r z y czym c z y n n i k i wyznaczające prestiż wyraźnie nawiązują dv> tradycyjnego systemu w a r ­ tości. W tej fazie w y k o n y w a n i e zawodów rolniczych w ramach spółdzielPatrz s. 43-52. 4 B. G a ł ę s к i, Socjologia wsi. Pojęcia podstaiootue, Warszawa 1966, �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 13 n i jest dla j e d n o s t k i i j e j r o d z i n y przede w s z y s t k i m sposobem zarabia­ nia. Aktywność zawodowa n i e zabarwia zbyt silnie pozostałych sfer aktywności człowieka l u b ściślej: w i e l e sfer aktywności pozazawodowej pozostaje n e u t r a l n y m i w stosunku do akcesoriów i treści aktywności za­ wodowej . W drugiej fazie zawód w y b i e r a n y jest spośród szerszego wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości, w znacznym stopniu w s k u t e k m o t y w a c j i i n ­ d y w i d u a l n y c h , słabiej r e g l a m e n t o w a n y c h s t e r e o t y p o w y m i w z o r a m i spo­ łecznymi. Pojawiają się szersze i głębsze oczekiwania wobec z a w o d u : m a on n i e t y l k o dostarczać środków dla zaspokojenia potrzeb k o n s u m p c y j ­ n y c h , ale być także źródłem satysfakcji osobistej, rozwijać zainteresowa­ n i a i uzdolnienia jednostkowe. T a k w y b i e r a n y i w y k o n y w a n y zawód za­ b a r w i a wiele dziedzin życia człowieka — jego zainteresowania ogólne, preferencje towarzyskie, n a w y k i zachowania, zainteresowania po­ znawcze i t d ; , słowem — silniej angażuje całą osobowość człowieka. W y ­ maga to zarówno i s t n i e n i a szerokich możliwości w y b o r u zawodu, j a k i dojrzałości jednostek w w y b o r z e i c h miejsca w społecznym systemie w y t w a r z a n i a . T a k i stan „rynku zawodowego" można uznać za n o w o ­ czesny. Jak postaramy się dowieść w n i n i e j s z y m szkicu, procesy profesjona­ lizacji w spółdzielczym r o l n i c t w i e w s i Gramada znajdują się w owej pierwszej fazie. Zawody rolnicze w y b i e r a n e są spośród n i e z b y t szerokie­ go wachlarza, l i m i t o w a n e g o zarówno o b i e k t y w n i e , j a k i s u b i e k t y w n i e . Zawód t r a k t o w a n y jest przede w s z y s t k i m j a k o sposób zarabiania. W i e l e czynności w y k o n y w a n y c h w spółdzielni n i e wyodrębniło się jeszcze do tej p o r y w postaci specyficznych zawodów w ścisłym tego słowa zna­ czeniu. Poszczególne kategorie ludności mają różne szanse uczestnicze­ n i a w procesach profesjonalizacji; są one wyraźnie określone w i e k i e m i płcią. Najpełniej uczestniczą w n i c h młodzi mężczyźni, najsłabiej — starsze k o b i e t y . Gospodarowanie n a działce przyzagrodowej s t a n o w i zmo­ dyfikowaną formę dawnej jedności gospodarstwa domowego z r o l n o - h o dowlanym. E l e m e n t y zawodu i nowoczesnej k u l t u r y zawodowej w r o z u m i e n i u p r z e d s t a w i o n y m w charakterystyce drugiej fazy profesjonalizacji poja­ wiają się a k t u a l n i e w spółdzielni przede w s z y s t k i m w w y s o k o wyspecja­ l i z o w a n y c h zawodach i w niektórych brygadach podejmujących na wpół eksperymentalną działalność wytwórczą. Wiele symptomów wskazuje j e d n a k ma to, iż będzie t o w przyszłości t r e n d obejmujący znacznie szer­ sze zespoły l u d z k i e . W t o k u r o z w o j u historycznego Gramada przekształciła się ze w s i r o l n i ­ czej w środowisko wielozawodowe. Wielozawodowość t a m a k i l k a aspek­ tów, a m i a n o w i c i e : a) następuje stałe wyodrębnianie i różnicowanie się �IRENA NIZINSKA, и DANUTA MARKOWSKA zawodów rolniczych w obrębie w y t w a r z a n i a spółdzielczego, b) w z r a s t a liczba i wachlarz zawodów pozarolniczych związanych funkcjonalnie ze społecznością wiejską (instytucje kulturalno-oświatowe, p u n k t y usługo­ w e itp.), c) pojawiają się n o w e zawody n i e związane f u n k c j o n a l n i e a n i z m i e j s c o w y m r o l n i c t w e m , a n i z potrzebami c o d z i e n n y m i mieszkańców w s i , lecz będące r e z u l t a t e m l o k a l i z o w a n i a n a terenie w s i przedsiębiorstw przemysłowych ( f a b r y k a a p a r a t u r y telefonicznej). Profesjonalizacja czyn­ ności r o l n i c z y c h w spółdzielni i j e j konsekwencje k u l t u r o w e są przez l u d ­ ność w s i k o n f r o n t o w a n e z wartościami, jakie daje w y k o n y w a n i e i n n y c h zawodów. Taka k o n f r o n t a c j a istanowi p u n k t odniesienia oceny pracy w spółdzielni. R a d y k a l i z m p r z e m i a n w życiu współczesnej w s i bułgarskiej przeja­ wił się szczególnie d o b i t n i e w gospodarce r o l n o - h o d o w l a n e j . Podczas gdy w dziedzinie warunków b y t o w y c h , w e wzorach życia rodzinnego czy obrzędowości następowały z m i a n y w p r a w d z i e głębokie, ale o charakte­ rze ciągłym, t o w r o l n i c t w i e i h o d o w l i przeobrażenia miały charakter skokowy. Rodzi się więc p y t a n i e : w j a k i e j mierze przełom u s t r o j o w y w r o l n i c t w i e badanej w s i był p r z y g o t o w a n y przez kumulację uprzednich zmian, w j a k i e j mierze o b i e k t y w n e p r z y g o t o w a n i e systemu społeczno-ekonomicznego d o przyjęcia r a d y k a l n y c h (przeobrażeń było przez m i e ­ szkańców w s i s u b i e k t y w n i e odczuwane, uświadamiane? Jakie składowe dziedzictwa k u l t u r o w e g o przeszłości stanowiły c z y n n i k i sprzyjające i n i e ­ sprzyjające współczesnym zmianom? Winniśmy też odpowiedzieć n a p y ­ tanie o aktualne f u n k c j o n o w a n i e elementów spuścizny k u l t u r o w e j , i c h rolę w procesie t w o r z e n i a nowego systemu ekonomiczno-społecznego w s i . TRADYCYJNE GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU Dziedzictwo przeszłości J a k k o l w i e k odzyskanie niepodległości przez Bułgarię w 1878 r . spo­ wodowało istotne z m i a n y w chłopskim gospodarowaniu, t o j e d n a k wiele jego <cech z przełomu X I X i X X w i e k u t k w i s w y m i k o r z e n i a m i w schył­ kowej fazie panowania tureckiego. Dzięki s t u d i u m C h . Gandewa dysponujemy analizą p i e r w o c i n stosun­ ków k a p i t a l i s t y c z n y c h w gospodarce cziflików w X V I I I w i e k u na t e r e ­ nie północno-zachodniej Bułgarii , a opracowania t a k i c h badaczy, j a k np. D . M a r i n o w , S. S. B o b c z e w czy D. N . C u c h l e w rzucają sporo 5 6 7 8 Zarażdanije... 5 G a n d e w, 6 Marinow, 7 Bobczew, Sborník 8 Cuchlew, Istorija Gradiwo... nabalgarskite na grada Widin... juridiczeski... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 15 światła na w a r u n k i b y t o w e i kulturę chłopstwa interesującego nas t e r e ­ n u w ostatnich dziesięcioleciach X I X w i e k u . Gospodarstwa chłopskie prowadziły wówczas produkcję hodowlaną w znacznym (stopniu niezależną od p r o d u k c j i roślinnej, opartą na użyt­ k o w a n i u różnych wspólnot — g m i n n y c h pastwisk, nieużytków, l a s ó w . Jednocześnie doniosłość h o d o w l i , zarówno j a k o dziedziny dostarczającej gotówki, j a k i artykułów niezbędnych g r u p i e rodzinnej, p r z e m a w i a za t e ­ zą, iż k o n k r e t n y obszar ziemi, będący w e władaniu danej rodziny, tylkow p e w n y m stopniu określał j e j możliwości gospodarcze. Stanowiło o n i c h przecież w znacznym stopniu uczestnictwo w e wspólnotach g m i n n y c h . Obszar z i e m i w e władaniu danej r o d z i n y miał więc r e l a t y w n i e mniejsze znaczenie. Natomiast ogromnie doniosła w y d a j e się być r o l a nakładu ludzkiej siły roboczej, co tłumaczy się n i s k i m poziomem s t a n u technicz­ nego gospodarstw. P r z e m a w i a za t y m zarówno u t r z y m y w a n i e się wspól­ nego gospodarowania zespołów w i e l k o r o d z i n n y c h , j a k i w o l n y postęp w l i k w i d o w a n i u ziem n i e u p r a w i a n y c h , a nadających się p o d uprawę. N a ­ leży przypomnieć, j a k n i s k i był wówczas p r z y r o s t ludności. C h . Gandew stwierdza, iż w północno-zachodniej Bułgarii w ciągu X V - X V I I w i e k u 80°/o w s i liczyło zaledwie 5-20 zagród, a r z a d k i m i wyjątkami były wsie z 50 zagrodami. W ciągu X V I I I w i e k u t a średnia n i e powiększała się z b y t n i o (bo do 10-20), czego dowodzą spisy statystyczne z widińskiego sporządzane d l a celów p o d a t k o w y c h . Słabe ludnościowo wsie zajmowały t y l k o część z i e m i p o d uprawę, a ogromne j e j rezerwy pozostawały n i e u p r a w i a n e aż d o połowy X I X w i e k u i w aktach ustawodawczych z 1858 r . określane są j a k o „martwa z i e m i a " . Znamienne dla tego o k r e ­ su są zarówno liczne m o d y f i k a c j e ustawodawstwa agrarnego, j a k i u t a r ­ te sposoby o m i j a n i a obowiązujących przepisów w celu przekształcenia władania ziemią n a p r a w a c h feudalnej dzierżawy w e własność p r y w a t ­ ną kapitalistycznego t y p u . Dotyczy t o przede w s z y s t k i m cziflików, ale także gospodarstw chłopskich. Z p o j a w i e n i e m się p r y w a t n e j własności ziemi łączy się spotęgowanie nierówności k l a s o w y c h w obrębie w a r s t w y chłopskiej. Były one jednakże w p e w n y c h granicach n i w e l o w a n e przez fakt, iż h o d o w l a odgrywała rolę dominującą, a bazowała n i e t y l e n a p r y ­ w a t n e j własności z i e m i , co n a k o r z y s t a n i u ze wspólnot. I n n y m c z y n n i ­ k i e m zacierającym nieco różnice klasowe, a raczej i c h konsekwencje d l a poziomu b y t o w e g o rodzin, był ogólny n i s k i poziom sił wytwórczych, stagnacja gospodarki chłopskiej, j e j k r y z y s o w e położenie. W t y c h w a ­ r u n k a c h tworzyły się niewątpliwie ekstrema społeczno-ekonomiczne, j a k 9 10 n 9 1 0 11 P o r . пр. С u c h lew, G a n d e w , Tamże. op. c i t . ; G a n d e w , op. c i t , s. 21. op. c i t . �16 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA z jednej s t r o n y czorbadżijowie — z d r u g i e j ludność bezrolna, ale k a t e ­ gorie pośrednie miały prawdopodobnie w znacznym s t o p n i u podobny standard b y t o w y . Chłop bułgarski tego okresu uczestniczył w procesach rodzącego się k a p i t a l i z m u przymusowo, p r o d u k c j a t o w a r o w a jego go­ spodarstwa była w y m u s z o n a i n i e prowadziła do kształtowania się o r i e n ­ tacji r y n k o w e j w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego słowa. W y d a j e się, iż wręcz przeciwnie — ideałem gospodarczym było samozaopatrzenie, a k o ­ nieczność p r o d u k o w a n i a towarów była klęską. T a k więc przymusowe u t o w a r o w i e n i e gospodarstw chłopskich służyło celom a k u m u l a c j i pier­ w o t n e j rodzącej isię klasy kapitalistów, n i e stwarzało natomiast przesła­ n e k m o d e r n i z a c j i p r o d u k c j i chłopskiej . Był to j e d n o s t r o n n y drenaż, a n i e sprzężenie z w r o t n e t y p u : gospodarstwo rolne — r y n e k — gospo­ darstwo rolne. 12 W y d a j e się, że charakter i rola ówczesnego r o l n i c t w a chłopskiego w szerszym systemie ekonomiczno-społecznym wyraża dobitnie podsta­ w o w e sprzeczności fazy przejściowej pomiędzy feudalizmem a k a p i t a ­ l i z m e m . Są one różnorodne i wielopłaszczyznowe, wskażemy więc t y l ­ k o przykładowo n a niektóre z nich, a m i a n o w i c i e : a) sprzeczność pomiędzy f e u d a l n y m charakterem p r a w a agrarnego a włączeniem omawianego regionu w międzynarodowy r y n e k t o w a r o w y , na którym p r o d u k t y gospodarki rolno-hodowlanej funkcjonowały j a k o t y p o w e t o w a r y w systemie k a p i t a l i s t y c z n y m ; b) sprzeczność między n i s k i m poziomem sił wytwórczych w gospodar­ s t w a c h chłopskich a zapotrzebowaniem n a t o w a r y i kapitał ze s t r o n y d a w n y c h feudałów, przekształcających się w przedsiębiorców k a p i t a l i ­ stycznych — sprzeczność rodząca drenaż gospodarstw chłopskich, p r z y ­ mus wy g o s p o d a r o wy wa n i a gotówki n a cele p o d a t k o w e ; c) sprzeczność pomiędzy zasadą samozaopatrzenia, regulującą chłop­ ską gospodarkę, a p r z y m u s o w y m „utowarowieniem" gospodarstw chłop­ skich, które gotówkę ze sprzedaży artykułów gospodarstwa oddają w f o r ­ m i e spłaty długów i podatków, a więc kapitał nie staje się j e d n y m z czynników p r o d u k c j i w gospodarstwach chłopskich, j a k k o l w i e k jest z nich uzyskiwany; 13 d) sprzeczność pomiędzy i s t n i e n i e m ziem n i e u p r a w i a n y c h a zwięk­ szającą się liczebnie kategorią bezrolnych, zmuszonych sprzedawać swą siłę roboczą — sprzeczność mająca swoją logikę w systemie k a p i t a l i s t y c z ­ n y m , gdzie praca staje się t o w a r e m . Powyżej przedstawiono niektóre elementy chłopskiego gospodarowa­ nia okresu schyłkowego panowania tureckiego. Zarys t e n bazuje n a źróop. cit, s. 473-474. 1 2 Cuchlew, 1 3 Dokładne omówienie powiązań W i d i n a D . N. C u c h l e w w c y t o w a n e j p r a c y . z międzynarodowym e k s p o r t e m daje �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 17 GRAMADA dłach zastanych, dotyczących całego r e j o n u widińskiego, n i e uwzględnia więc s p e c y f i k i badanej przez nas w s i Gramada. N i e byliśmy w stanie w t o k u badań t e r e n o w y c h odtworzyć dziejów G r a m a d y tego okresu. W y ­ daje się, iż w porównaniu z i n n y m i w s i a m i tego r e j o n u , była ona b a r ­ dziej liczna. Według danych Bonczewa w 1875 r o k u było w Gramadzie 330 domów , stanowiła też niewątpliwie ośrodek ciążenia dla sąsiednich wsi. 14 Gospodarstwa chłopów gramadzkich po w y z w o l e n i u W okręgu widińskim, podobnie j a k w całej Bułgarii, nastąpiły po w y z w o l e n i u istotne — j a k k o l w i e k nietrwałe — zmiany w u s t r o j u r o l ­ n y m . Przede w s z y s t k i m uległy l i k w i d a c j i pozostałe majątki feudalno-spahijskie, w y k u p y w a n e masowo 'przez chłopów. Powstawała tą drogą znaczna liczba d r o b n y c h gospodarstw chłopskich, słabo wyposażonych technicznie. I n d y w i d u a l i s t y c z n e tendencje, zapoczątkowane już w fazie poprzedniej przez krystalizujące się stosunki kapitalistyczne, znajdują teraz sprzyjające w a r u n k i . Następuje rozpad w i e l u w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych n a rzecz mniejszych jednostek: z i n d y w i d u a l i z o ­ w a n y c h r o d z i n d w u p o k o l e n i o w y c h l u b t r z y p o k o l e n i o w y c h . Procesowi t e ­ m u sprzyjało nowe ustawodawstwo w zakresie dziedziczenia i p r a w a własności z i e m i , które w pełni indywidualizowało tytuł posiadania, l i ­ kwidując ostatecznie p r a w n e podstawy d a w n y c h gospodarstw zadrużn y c h . Dawało o n o również k o b i e t o m p r a w o dziedziczenia z i e m i ojcow­ skiej i j a k k o l w i e k w p r a k t y c e n a d a l k i e r o w a n o się p r a w e m zwyczajo­ w y m — u p r z y w i l e j o w a n i e m synów w dziedziczeniu ziemi — t o jednak w sytuacjach spornych kancelarie adwokackie łamały uświęconą t r a ­ dycję . 15 I n d y w i d u a l i z a c j a gospodarcza mniejszych jednostek r o d z i n n y c h w y ­ raziła się w Gramadzie spadkiem udziału wieloosobowych zespołów domo­ w y c h w globalnej liczbie gospodarstw domowych w e w s i . W oparciu o dane k o l e j n y c h spisów przedstawiamy t e zjawiska w t a b e l i 1 . Rozparcelowanie majątków potureckieh n i e zaspokoiło głodu ziemi w s z y s t k i c h bezrolnych i małorolnych. Wiele n o w o powstałych gospo1 6 В. В o n č z e w , Prinos d i n 1953, m a s z y n o p i s , s. 196. 1 4 kam istorijata na s. Gramada Por. I. C h a d ż i j s k i , Bit i duszewnost na naszija s. 122. W materiałach a r c h i w a l n y c h p a t r z A Z E n r 379/V. 15 (kulska naród, okolija), Wi- S o f i j a 1966, Ź r ó d ł a : R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w S e w e r n a i Jużna B a ł g a r i j a n a 1 j a n u a r i j 1888 g., k n . I V , W i d i n s k i Okrág. S. 1888, s. 6; R e z u l t a t i ot p r e ­ b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w Kniażestwo Bałgarija n a 1 j a n u a r i j 1893 g., k n . I I I , W i d i n s k i Okrág. S . 1893, s. 5; R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w K n i a ­ żestwo Bałgarija n a 31 d e k e m b r i 1900 g., k n . I I I , O k r á g W i d i n . S o f i j a 1903, s. 4. 1 6 2 — Etnografia Polska. XVI/1 �IRENA NIZINSKA, 18 DANUTA MARKOWSKA d a r s t w n i e dysponowało o d p o w i e d n i m i kapitałami n a zagospodarowa­ n i e i popadało od razu w sieci l i c h w i a r z y : odsprzedawać musiało kawał­ k i z i e m i bogatszym gospodarzom, czasem traciło całkowicie z t r u d e m nabytą ziemię. Toteż bezpośrednio po w y z w o l e n i u n o t u j e się duży o d ­ pływ p r o l e t a r i a t u wiejskiego t a k do zajęć pozarolniczych w miastach, j a k i podejmowanie stałych l u b sezonowych m i g r a c j i do w s i bogatszych, skupionych na nizinie naddunajskiej . L i c h w i a r s t w o w Widińskiem przyjmowało coraz szersze r o z m i a r y . Po­ czątkowo lichwiarze, rekrutujący się spośród bogatych widińskich h a n ­ dlarzy zbożem i j a r z y n a m i , w y k u p y w a l i poszczególne gospodarstwa. Po p e w n y m czasie dochodziło j e d n a k do tego, że całe wsie znalazły się w i c h posiadaniu . Z tą drapieżną koncentracją z i e m i związana była gospodarka t o w a ­ r o w a prowadzona p r z y pomocy sił najemnych, lecz gospodarstwa tego r e j o n u n i e dorównywały obszarem n p . majątkom dobrudżańskim i nie były też t a k liczne. N i e gospodarstwo kapitalistyczne, lecz małe l u b średniorolne gospodarstwo t y p u rodzinnego stanowiło dominujący ele­ m e n t r o l n i c t w a badanych w s i . 17 18 S t r u k t u r a agrarna w s i Gramada n a przełomie X I X i X X w i e k u Niestety, dane spisów powszechnych n i e zawierają i n f o r m a c j i o s t r u k ­ turze agrarnej interesującej nas w s i . Badania terenowe n i e pozwoliły również n a precyzyjną i c h rekonstrukcję. Według relacji najstarszych i n ­ formatorów oraz zebranych h i s t o r i i r o d z i n u schyłku X I X w i e k u było we w s i zaledwie k i l k u gospodarzy posiadających (przejściowo zresztą) gospodarstwa sięgające powyżej 500 dekarów. Już gospodarstwa 300-dekarowe uchodziły za duże, a modalna wielkość zamykała się w granicach 100-150 dekarów. Rozdrobnienie gospodarstw postępowało systematycz­ nie, już b o w i e m w latach 20-tych X X w i e k u modalne gospodarstwo m i e ­ ściło się w przedziale 40-50 d e k a r ó w . Rozwarstwienie klasowe p r z e ­ biegało n a d w u charakterystycznie o d m i e n n y c h dragach: a) w s k u t e k p o ­ padania słabych ekonomicznie gospodarstw w zależności od kapitału l i ­ chwiarskiego i w y z b y w a n i a się części ziemi, b) w s k u t e k podziałów r o ­ dzinnych, w y d z i e l a n i a się mniejszych jednostek z w i e l k o r o d z i n n e j wspól1 9 20 17 W g o p r a c o w a n i a I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . 1 8 L o s taki spotkał Gamzowo-Garci (obecnie Gradee) i Chalwadżiji TJzunowo), a w r o k u 1911 d a l s z y c h 11 w s i podzieliło los s w y c h 1 9 B. Patrz np. A Z E n r 378-V, 380-V, 3 8 1 - V oraz Jaworską, Warunki bytowe g r a f i a P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1. 2 0 P a t r z np. A Z E n r 388-V. i budżet rodziny historie rodzin wiejskiej (obecnie poprzedniczek. zebrane w Gramadzie, przez „Etno­ �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 19 GRAMADA n o t y gospodarczej. Bezpośrednio po w y z w o l e n i u rozpadały się przede w s z y s t k i m w i e l k i e gospodarstwa zespołowe, mające p o 500-1000 d e k a ­ rów z i e m i . Z d r u g i e j s t r o n y stosunkowo łatwo rozpadały się w i e l k o r o dzinne zespoły gospodarcze, mające gospodarstwa n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ rów, które n i e były w stanie zapewnić a n i (utrzymania, a n i pracy l i c z ­ n e m u g r o n u domowników . Z procesami p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej, wiąże się istna mozaika s t r u k t u r y r o d z i n : od małej (dwupokoleniowej) począwszy, poprzez trzypokoleniową, złożoną wyłącznie z dziadków, r o ­ dziny syna i bezżennych jeszcze wnuków, aż p o różnego rodzaju m o d y ­ fikacje d a w n y c h w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów . Ubożenie ludności do­ prowadzało czasem d o t a k i c h s y t u a c j i , że członkowie d a w n y c h zamoż­ n y c h i szanowanych gospodarstw zadrużnych zmuszeni b y l i poszukiwać środków u t r z y m a n i a w mieście, a w i e l e podupadłych gospodarstw popa­ dało w zależności od miejscowych i widińskich l i c h w i a r z y . Z ubogich k a ­ t e g o r i i ludności w y w o d z i l i się też najemnicy, pracujący w bogatszych gospodarstwach, sezonowi r o b o t n i c y w e w s i i poza wsią, emigranci do A m e r y k i . Z a najlepsze rozwiązanie trudności życiowych r o d z i n mało­ r o l n y c h i bezrolnych uważano dodzierżawę z i e m i n a w a r u n k a c h t z w . „izpolicy", t j . w zamian za oddawanie wydzierżawcy połowy plonów. W systemie w y t w a r z a n i a , w którym nakład żywej siły roboczej miał d e ­ cydujące znaczenie d l a efektów gospodarczych, r o d z i n y dysponujące rę­ k a m i roboczymi, a nie mające ziemi, godziły się n a w a r u n k i takiej dzier­ żawy, gdyż pozwalało i m t o „przeżyć", pozostawiało i c h w e własnej w s i . 21 22 23 Wydaje się, iż ogólna tendencja p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej w o k r e ­ sie o d schyłku X I X w i e k u do I w o j n y światowej polegała n a : a) stałym spadku areału gospodarstw najbogatszych, choć n i e w s t o p n i u przybliża­ jącym j e do modalnego gospodarstwa, b) u t r z y m y w a n i u się modalnego przedziału ziemi, ale stale ulegającego obniżaniu, c) u t r z y m y w a n i u i n a ­ w e t powiększaniu się k a t e g o r i i p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Zagospodarowanie ziemi a korzystanie z płodów środowiska naturalnego T r a d y c y j n y sposób gospodarowania i poziom u z y s k i w a n y c h efektów tłumaczy się nie t y l k o a b s o l u t n y m i r o z m i a r a m i stanu posiadania k o n ­ k r e t n e j rodziny, ale także t a k i m i c z y n n i k a m i , j a k : a) wewnętrzna s t r u k ­ t u r a posiadanych użytków r o l n y c h , b) stopień i c h rozproszenia prze- 2 1 2 2 Рог. В o n с z e w, P o r . klasyfikację bułgarskiej 2 3 gólnym wsi Gramada, Prinos..., Rodzina na tle społeczności lokalnej „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 41-89. P o r . W. P a p r o c k a , uwzględnieniem s. 7, 60. M. B i e r n a c k i e j , Struktura rzemiosła, zawodowa mieszkańców Gramady ze szcze­ „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 127. �I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA strzennego, c) korzystanie ze wspólnot w i e j s k i c h , d) włączenie danego gospodarstwa w system dzierżaw i najmów. W o m a w i a n y m okresie strukturę wewnętrzną użytków r o l n y c h o k r e ­ ślały t a k i e składowe, j a k pola u p r a w n e , w i n n i c e , ogrody w a r z y w n e , sady i łąki, pastwiska, nieugory i lasy. Za konieczny dla f u n k c j o n o w a n i a go­ spodarstwa uznawano t a k i zestaw składowych: pola u p r a w n e , ogrody, łąki, las. B r a k własnego pastwiska mógł być częściowo kompensowany k o r z y s t a n i e m z pastwiska gminnego, wydzierżawą terenów p a s t w i s k o ­ w y c h i wypasem zwierząt w lesie i n a t e j części z i e m i u p r a w n e j , która w d a n y m r o k u ugorowała. W y d a j e się, że b r a k własnego lasu odczuwano dotkliwiej. Począwszy od 1876 r o k u , k i e d y t o s k o d y f i k o w a n o u p r a w n i e n i a g m i n w i e j s k i c h i m i e j s k i c h , w gestii zarządu g m i n y (obsztiny) pozostawało użyt­ k o w a n i e łąk, pastwisk i lasów. Te wspólnoty gminne były w Gramadzie rozległe i odgrywały niewątpliwie znaczną rolę w gospodarowaniu chłop­ skim. Dodajmy, iż wieś uzyskała w t y m czasie dodatkowe obszary leśne, m . i n . w y s o k o ceniony obszar leśny z w a n y „Wargulija" 2 4 Z d a n i e m najstarszych informatorów las miał szczególnie doniosłe zna­ czenie gospodarcze z końcem ubiegłego i w początkach bieżącego stule­ cia. P r z y podziale majątku każdy z dziedziczących ubiegał się o to, aby otrzymać kawałek l a s u : „prawie każdy gospodarz miał trochę lasu, n a w e t ci najbiedniejsi m i e l i po kawałeczku. Rzadko się trafiał gospodarz bez l a s u " — relacjonuje jeden z informatorów . N i e dysponujemy d a n y m i , które pozwalałyby sprawdzić tę opinię. N i e wydaje się ona jednakże prze­ sadzona, w późniejszym b o w i e m dokumencie, w spisie członków koope­ r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije" spośród t e j liczby, d l a której podano dane o s t r u k t u r z e użytków r o l n y c h , aż 8 3 , 3 % posiadało las, p r z y czym udział lasu w ogólnej p o w i e r z c h n i gospodarstwa wahał się między 15-30°/o, r z a d ­ k o spadał poniżej 5°/o . 25 26 Las miał w i e l o r a k i e znaczenie gospodarcze. Dostarczał opału dla go­ spodarstwa domowego, materiału do w y r o b u niektórych narzędzi r o l n i ­ czych oraz części narzędzi i sprzętów domowych, nadto był źródłem k a r ­ m y d l a zwierząt. Znajdowano w n i m także zioła lecznicze i owoce leśne. W ówczesnych gospodarstwach chłopskich sady pojawiały się j e d y n i e sporadycznie, głównie w gospodarstwach potureckieh. W i n n i c e n i e były także z b y t rozpowszechnione. Stąd też owoce leśne stanowiły cenne u z u ­ pełnienie pożywienia. Dzikie grusze suszono na zimę, a z owoców głogu sporządzano wódkę „rakiję" . 27 2 4 В o n с z e w, Prinos... 2 5 P a t r z np. A Z E n r 378-V. 2 6 N a podstawie materiałów z e b r a n y c h p r z e z B . T u m a n g e ł o w a , I n s t y t u t u E t n o g r a f i i B A N ( A I E ) n r 276-11. 2 7 P a t r z np. A Z E nr 390-V. Archiwum �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 21 GRAMADA Doniosłość środowiska naturalnego w ówczesnym gospodarowaniu chłopskim potwierdza również charakter h o d o w l i . Była t o raczej gospo­ d a r k a pasterska niż hodowlana, prowadzona w o p a r c i u o rodzaj f i l i a l n e j zagrody — „kolibę", i niezależna od p r o d u k c j i roślinnej gospodarstwa . Wypasane n a wspólnym p a s t w i s k u owce i kozy pozostawały w ciągu dłu­ giego sezonu wypasowego n a k a r m i e n a t u r a l n e j , j e d y n i e w sezonie u d o ­ j u podawano o w c o m - m a c i o r k o m do pożywienia wieczornego otręby z so­ lą. Także h o d o w l a nierogacizny w w y s o k i m s t o p n i u opierała się n a w y ­ k o r z y s t y w a n i u zasobów środowiska naturalnego . 28 29 Obszary ziem u p r a w n y c h bywały okresowo użytkowane j a k o n a t u r a l ­ ne łąki czy t e r e n y pastwiskowe. C h a r a k t e r h o d o w l i powodował b o w i e m , iż zasoby nawozów n a t u r a l n y c h były n i e w i e l k i e i wystarczały w n a j l e p ­ szym razie n a nawożenie 1 0 % z i e m i u p r a w n e j . N i e nawożona ziemia jałowiała i musiała ugorować. I n f o r m a t o r z y stwierdzają, iż w ówczesnych gospodarstwach zawsze około V3-V2 z i e m i u p r a w n e j ugorowało. „Odpo­ czywała" ona przez 2-3 l a t i w t y m czasie wypasano n a n i e j zwierzęta hodowlane l u b koszono j a k łąki. Gospodarowanie chłopskie tego okresu w poważnym s t o p n i u polegało zatem n a umiejętności przystosowania się do warunków środowiska n a ­ turalnego i w y k o r z y s t y w a n i a jego płodów. W gruncie rzeczy j e d y n i e t a ­ kie użytki, j a k ogrody i w i n n i c e , były w ścisłym tego słowa znaczeniu t r w a l e zagospodarowane, stanowiły one jednak nieznaczny odsetek ogółu użytków r o l n y c h . Obszary ogrodów wynosiły najczęściej około 200 m , a w i n n i c e — j a k szacują i n f o r m a t o r z y — posiadało zaledwie 1 5 % gospo­ darzy, p r z y czym r o z m i a r y w i n n i c zamykały się w granicach 2-3 dekarów . 30 2 31 Jednocześnie gospodarstwa chłopskie były powiązane z r y n k i e m : m u ­ siały sprzedawać p r o d u k t y rolno-hodowlane, b y spłacić p o d a t k i , uiścić p r o c e n t y o d pożyczek, oddać pożyczki. Operowały więc pieniądzem p r o ­ wadząc n a wpół n a t u r a l n y system gospodarowania. T e n paradoks h i s t o ­ r y c z n y w y d a j e się być cechą wiodącą omawianego okresu — okresu wczesnego k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e . T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system wytwórczy Specyfika d a w n e j gospodarki chłopskiej polegała m . i n . n a t y m , ż e podstawowe c z y n n i k i p r o d u k c j i oddziaływały t u odmiennie niż w i n n y c h systemach w y t w a r z a n i a . Chodzi m i a n o w i c i e o obszar, narzędzia p r o d u k ­ cji, i n w e n t a r z żywy, środki kapitałowe i pracę ludzką. 2 8 Por. M. Pokropek, Układ przestrzenny „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 163-194. 2 9 P o r . A Z E n r 3 7 9 - V oraz n r 3 8 8 - V . 3 0 A Z E n r 379-V. 3 1 A Z E n r 378-V, 382-V. i budownictwo wsi Gramada, �22 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Spójrzmy na obszar o d strony jego znaczenia produkcyjnego. Wśród elementów określających jego aktywizację w procesie wytwórczym moż­ n a przykładowo wymienić następujące: różna wartość gleb, rozdrobnie­ n i e globalnego areału n a działki rozrzucone przestrzennie, odległość p o ­ szczególnych działek o d zagrody, nasłonecznienie, cechy morfologiczne t e r e n u ułatwiające l u b utrudniające jego uprawę, wreszcie — stopień zainwestowania żywej pracy l u d z k i e j . Gramada m a gleby zróżnicowane co do stopnia urodzajności . W oma­ w i a n y m okresie pod uprawę brano przede w s z y s t k i m n a j u r o d z a j n i e j sze gleby pozostawiając gorsze j a k o nieużytki — pastwiska. Nawozów sztucznych jeszcze n i e znano, a ekstensywna hodowla dostarczała z n i k o ­ m y c h ilości obornika, stąd jedynie dobra jakość gleb i nakład pracy l u d z ­ k i e j stanowiły o rozmiarach plonów. 32 Wieś zajmowała rozległy rejon, a pola u p r a w n e j e j mieszkańców były nie t y l k o przemieszane przestrzennie między sobą, ale także z g r u n t a m i należącymi do mieszkańców i n n y c h w s i . Jedynie mniejsze obszarowo go­ spodarstwa miewały ziemię w jednej działce, pozostałe w k i l k u , a n i e r z a d ­ k o n a w e t 10 parcelach. Poszczególne działki oddalone bywały o d zagrody p o k i l k a kilometrów ( w s k r a j n y c h przypadkach do 15). Parcele sąsiadu­ jące z zagrodą u p r a w i a n o lepiej, częściej nawożono, skrzętniej doglądano niż położone daleko. Zdarzało się nawet, iż zamożniejszy gospodarz w r a ­ zie niedoboru siły roboczej zaniechał na jakiś czas u p r a w y nawet u r o d z a j ­ nego kawałka ziemi, położonego jednak z b y t daleko od zagrody . G o d ­ na u w a g i jest też relatywizacja obszaru gospodarstwa wywodząca się z f a k t u , iż jest o n u p r a w i a n y przez zespół rodzinny. Liczebność i s t r u k ­ t u r a k o n k r e t n e j r o d z i n y decydowały w znacznym stopniu o rozmiarach u z y s k i w a n y c h plonów. Jest t o prawidłowość ogólna: i m p r y m i t y w n i e j s z y p o d względem agrotechnicznym system w y t w a r z a n i a , t y m ważniejszy udział żywej p r a c y l u d z k i e j w wartości uzyskiwanego p r o d u k t u końco­ wego. 33 Następnym i s t o t n y m c z y n n i k i e m w procesie p r o d u k c j i były narzędzia pracy. Opisy d a w n y c h b a d a c z y ukazują n a m ubóstwo ilościowe, b r a k zróżnicowań jakościowych i prostotę techniczną d a w n y c h narzędzi pracy. Materiały terenowe wskazują n a to, że różnice w rozmiarach posiadanej ziemi n i e prowadziły do zróżnicowania jakościowego posiadanych narzę­ dzi pracy. I c h zestaw p o d s t a w o w y powtarzał się w e w s z y s t k i c h gospodar­ stwach i obejmował n a przełomie X I X i X X w i e k u następujące narzędzia: d r e w n i a n e radło z żelazną częścią pracującą, czasem d r e w n i a n y pług z że­ l a z n y m lemieszem (służący j e d y n i e do zaorywania nieużytków l u b w r a 34 3 2 D a n e S O N S , z e b r a n e p r z e z I. Nizińską, rękopis w A Z E . 3 3 A Z E n r 378-V, n r 3 8 2 - V , n r 3 8 9 - V , n r 390-V. 3 4 Marinow, Gradiwo... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 23 zie konieczności w y k o n a n i a szczególnie głębokiej o r k i ) , d r e w n i a n e b r o n y , płozy służące do t r a n s p o r t u narzędzi rolniczych, wozy, sierpy żelazne z rączkami d r e w n i a n y m i , kosy do koszenia łąk, widły drewniane, m o t y k i żelazne n a d r e w n i a n y c h rączkach, grabie drewniane, sita (przetaki) do o d w i e w a n i a ziarna, kopaczki, t z w . „kofi", będące zarazem naczyniem, j a k i miarą dla zbóż. W większych obszarowo gospodarstwach posiadano po k i l k a egzemplarzy danego narzędzia . W y t w a r z a n i e m w i e l u narzędzi, a co n a j m n i e j i c h części, zajmował się każdy gospodarz. Sprzyjała t e m u dostępność drzewa i czas w o l n y , j a k i m w i e l u gospodarzy dysponowało gospodarując n a k o l i b a c h . Praca t a k p r y m i t y w n y m i narzędziami p o w o ­ dowała czasochłonność poszczególnych faz p r o d u k c j i (np. żęcie sierpami, odwiewanie wymłóconego zboża), stąd n a w e t liczne zespoły domowe m u ­ siały w okresie p i l n y c h prac p o l n y c h korzystać bądź z siły najemnej, bądź ze z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. W okresach poprzedzających n a s i ­ lenie określonych prac p o l n y c h konieczność w y t w a r z a n i a t y c h n i e s k o m ­ p l i k o w a n y c h narzędzi oraz i c h n a p r a w y stwarzała dodatkową możliwość zatrudnienia męskiej siły roboczej w obrębie gospodarstwa. T a k i poziom u p r a w y mechanicznej, p r z y jednoczesnym bardzo ograniczonym stosowa­ n i u u p r a w y chemicznej, przesądzał o niskiej efektywności p r o d u k c j i , dla której n a w e t w i e l k i nakład żywej siły roboczej n i e stanowił wystarcza­ jącej kompensacji. 35 Na uwagę zasługuje d w o i s t y charakter ówczesnej h o d o w l i . Powiedzie­ liśmy, iż jeszcze w początkach naszego stulecia h o d o w l a odgrywała do­ minującą rolę w gospodarstwach gramadczan. O d o m i n a c j i jakiejś gałęzi p r o d u k c j i chłopskiej mówi się najczęściej wówczas, gdy m a ona przewa­ żający udział p r o c e n t o w y w wartości p r o d u k c j i globalnej gospodarstwa. W odniesieniu d o przeszłości nie jesteśmy — niestety — w stanie ope­ rować t a k p r e c y z y j n y m i p o m i a r a m i . Źródła historyczne dotyczące r y n ­ k u widińskiego potwierdzają przewagę podaży produktów h o d o w l i chłop­ skiej n a d p r o d u k t a m i roślinnymi. T a k i e było zresztą zapotrzebowanie r y n k u . Zakres zastosowań produktów h o d o w l i w gospodarstwie d o m o w y m rodziny chłopskiej był o g r o m n y : od produktów spożywczych począwszy, aż po odzież, o b u w i e i różnego r o d z a j u sprzęty domowe. Wydaje się rów­ nież, iż ówcześni gospodarze określali się w swej aktywności gospodar­ czej przede w s z y s t k i m poprzez hodowlę, n a co znajdujemy w m a t e r i a ­ łach t e r e n o w y c h szereg pośrednich dowodów. A oto one. W r e k o n s t r u o ­ w a n y c h historiach r o d z i n i n f o r m a t o r z y spontanicznie w y m i e n i a l i dokład­ n i e li c z b y posiadanych zwierząt j a k o wskaźnik zamożności rodziny. N a j ­ starsi mieszkańcy w s i podkreślają, że n a początku stulecia — m i m o gło­ du ziemi — n i e zamieniano pastwisk na ziemie u p r a w n e , a k a r c z u n k i 3 5 Por. np. A Z E nr 378-V, 389-V, 390-V. �IRENA NIZINSKA, 21 DANUTA MARKOWSKA lasów w celu pozyskania terenów u p r a w n y c h należały do bardzo r z a d k i c h w y j ą t k ó w . Praca T . K o l e w e j dowodzi, j a k w i e l e obrzędów r o d o w y c h i r o d z i n n y c h wiąże się datami, treściami w i e r z e n i o w y m i i akcesoriami obrzędowymi z hodowlą. W p r a w d z i e p o j a w i a się w tej obrzędowości chleb — s y m b o l p r o d u k c j i roślinnej, ale w y d a j e się mieć wtórne z na ­ czenie w porównaniu z elementami i zespołami elementów, wywodzącymi się niewątpliwie z gospodarki p a s t e r s k o - h o d o w l a n e j . 36 37 Dwoistość ówczesnej h o d o w l i polegała na t y m , że niektóre j e j dzie­ dziny były n i e powiązane f u n k c j o n a l n i e z produkcją roślinną, inne n a t o ­ miast tworzyły z nią ścisły splot. H o d o w l a owiec i kóz miała raczej cha­ r a k t e r gospodarki pasterskiej, była zupełnie niezależna o d p r o d u k c j i roś­ l i n n e j gospodarstwa, a n a w e t wyodrębniała się od reszty działań wytwór­ czych przestrzennie, b o w i e m — j a k t o już powiedziano — odbywała się w gospodarstwie f i l i a l n y m — „na k o l i b i e " . Osoby zajmujące się w y p a ­ sem t y c h zwierząt — starsi mężczyźni i i c h pomocnicy — b y l i j a k b y o d ­ dzieleni, „oddelegowani" przez zespół roboczy do pełnienia t y c h zadań. Natomiast h o d o w l a t a k i c h zwierząt, j a k k r o w y , woły i bawoły, pozosta­ wała w głębokim związku f u n k c j o n a l n y m z uprawą r o l i . Bydło rogate było zarówno p r o d u k t e m przeznaczanym n a spożycie l u b sprzedaż, j a k i siłą roboczą wprowadzaną w proces p r o d u k c j i roślinnej już na samym jego początku (orka). Podwójny sens h o d o w a n y c h zwierząt — j a k o e f e k t u p r o d u k c j i i c z y n n i k a p r o d u k c j i zarazem — jest cechą specyficzną t r a d y ­ cyjnego gospodarstwa chłopskiego, odróżniającą j e ostro od wszelkiego t y p u nowoczesnych gospodarstw r o l n y c h , użytkujących siłę mechaniczną maszyn. W t y m systemie w z a j e m n y c h uwarunkowań pomiędzy c z y n n i k a m i p r o d u k c j i kapitał n i e odgrywał decydującej, czy n a w e t znaczniejszej r o ­ l i . S u m y u z y s k i w a n e ze sprzedaży artykułów gospodarstwa przeznacza­ n o n a wyposażenie córek, chroniąc w t e n sposób gospodarstwo przed podziałem fizycznym, l u b też spłacano długi, p o d a t k i i t p . Gotówka n i e była w stopniu g o d n y m u w a g i inwestowana w gospodarstwo, nie moder­ nizowała a n i nie rozszerzała jego p r o d u k c j i , n i e modyfikowała technolo­ g i i . Czasem w miejsce zniszczonego narzędzia k u p o w a n o n o w e l u b n a b y ­ w a n o nową sztukę i n w e n t a r z a żywego zamiast padłej. Gotówka miała więc rolę ochronną, a n i e produkcyjną w t y m t y p i e gospodarowania. Powiązania gospodarki chłopskiej ze środowiskiem n a t u r a l n y m , w e ­ wnętrzny splot wszystkich czynników p r o d u k c j i — oto w a r u n k i , które eliminowały możliwość spotęgowania działania któregokolwiek z c z y n n i - A Z E n r 379-V. Т. К o 1 e w a, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych mady, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 5 : 1 9 7 1 z. 1, s. 225-248. 3 6 37 w życiu mieszkańców Gra- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GHAMADA 25 ków dla zwiększenia p r o d u k t u końcowego, co stwarzało swoisty, „ w e ­ wnętrzny d e t e r m i n i z r n " t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej. Jednakże interpretacja t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej wyłącznie w kategoriach ekonomicznych byłaby uproszczeniem. Chłopskie gospoda­ rowanie jest b o w i e m n i e t y l k o systemem wytwórczym, ale także syste­ m e m społeczno-kulturowym. T e n jego aspekt omówimy poniżej. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system społeczno-kulturowy W sformułowanej w e wstępie tezie powiedziano, że w t r a d y c y j n e j k u l ­ turze chłopskiej działalność wytwórcza splatała się ściśle i nierozłącznie z całym s t y l e m b y t o w a n i a r o d z i n y . Gospodarstwo było n i e t y l k o w a r s z t a ­ tem wytwórczym i miejscem pracy, lecz stanowiło bazę materialną d l a zaspokojenia szerokiego wachlarza l u d z k i c h potrzeb. D o m , zagroda, pola, łąki i lasy określały miejsce r o d z i n y w przestrzeni fizycznej i społecznej w s i — j e j uczestnictwo w sie'ci krewmaczo-sąsiedzkich powiązań. Współ­ czesna toponomastyka G r a m a d y nosi przejrzyste ślady d a w n y c h osiedli p a t r o n i m i c z n y c h , w których zamieszkiwało od k i l k u d o k i l k u n a s t u spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n . Ciągłość społeczna międzypokoleniowa znajdowała realny w y r a z w ciągłości osadnictwa i subiektywną ekspresję w i d e n t y f i k o w a n i u się r o d z i n z szerszymi u g r u p o w a n i a m i r o d o w y m i , co w n a z e w n i c t w i e wyrażało się i wyraża p o dzień dzisiejszy używaniem „prekorów" . 3 8 39 W okresie, do którego sięgamy naszymi badaniami t e r e n o w y m i , „for­ mą rodzinną... była już n i e (klasyczna zadruga, a r o d z i n n y zespół gospo­ darczy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych b r a ­ c i " *°. J a k k o l w i e k — w odróżnieniu od klasycznej zadrugi — tytuł włas­ ności z i e m i i i n n y c h środków p r o d u k c j i był w t y c h zespołach z i n d y w i d u a ­ l i z o w a n y i przysługiwał głowie rodziny, to jednak zarówno w odczuciu m o r a l n y m , j a k i p r a k t y c e społecznej gramadczan gospodarstwo t r a k t o ­ wane było j a k o zbiorowa własność i wartość r o d z i n y . Poczucie odpowie­ dzialności za t o dobro zbiorowe nie ograniczało się do a k t u a l n i e gospo­ darującego zespołu — gospodarstwo było b o w i e m swoistą własnością międzypokoleniowa, przejmowaną po przodkach z obowiązkiem p r z e k a ­ zania w j a k najlepszym stanie generacjom następnym. N a straży t e j międzypokoleniowej odpowiedzialności stali starsi, szanowani członko­ w i e „familii". Jest t o bardzo znamienne, iż pokrewieństwo określane j a ­ k o „familia" czy „basztina f a m i l i a " n i e odgrywało już w początkach X X 3 8 39 Ziwa 4 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. Użycie przydomków j e s t w e w s i p o w s z e c h n e , starina. B i e r n a c k a , op. cit, s. 47-48. pisze o t y m m. i n . Marinow,, �26 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w i e k u istotnej r o l i w codziennej działalności gospodarczej gramadczan i miało raczej znaczenie samookreślające społecznie oraz sens obrzędowo^towarzyski , jednakże w razie m a r n o t r a w i e n i a gospodarstwa l u b n i e ­ sprawiedliwego jego podziału przez głowę wielkorodzinnego zespołu, star­ si członkowie „familii" ingerowali, wyrażali swoje potępienie moralne . Rodzina była załogą roboczą gospodarstwa, jego z b i o r o w y m użytkow­ n i k i e m oraz głównym konsumentem w y p r o d u k o w a n y c h w n i m dóbr. Jedność p r o d u k c y j n y c h i k o n s u m p c y j n y c h f u n k c j i t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej oraz znaczenie w a r s z t a t u rolnego j a k o własności międzypoko­ leniowej tłumaczy identyfikację interesów rodziny i gospodarstwa. Udział j e d n o s t k i w t e j wspólnocie określony był j e j w i e k i e m , płcią, r o ­ lą w rodzinie, wkładem do zbiorowego wysiłku. Przydział pracy, zakres 41 42 Tab. 1. Gospodarstwa domowe według liczby ich członków we wsi Gramada w latach 1888-1900 Liczba gospo­ darstw domo­ wych ogółem 364 381 402 Odsetek gospodarstw domowych o liczbie członków powyżej 10 1 2—4 5—10 0,5 23,8 64,5 11.2 0,8 25,2 61,7 12.3 1J 21,4 68,2 8,7 kompetencji i p e r s p e k t y w y dziedziczenia j e d n o s t k i określone były j e j miejscem w s t r u k t u r z e zespołu rodzinnego'. Losy poszczególnych człon­ ków rodziny rozstrzygano w świetle interesów gospodarstwa i pozosta­ jącej w n i m rodziny. W t y m układzie zapadały decyzje co do małżeństwa dzieci, i c h m i g r a c j i stałej czy sezonowej, podjęcia pracy pozarolniczej i t d . Sens społeczno-kulturowy rodzinnej wspólnoty gospodarczej n a j d o b i t ­ niej u j a w n i a się w w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach. M . B i e r n a c k a ukazuje w swej pracy i c h odmiany. Podkreślimy więc t y l k o niektóre i c h z n a m i e n ­ ne cechy. Wspólne gospodarowanie pokoleń było niewątpliwie w y r a z e m tendencji ochrony rozmiarów w a r s z t a t u rolnego. Było t o zjawisko p r z e j ­ ściowe: i n d y w i d u a l n a własność środków p r o d u k c j i — t o element k a p i t a ­ l i z m u , a zespołowość pracy i wspólnota odpowiedzialności — to elementy wcześniejszego u s t r o j u . Toteż w e wspólnotach t a k i c h wybuchały k o n f l i k ­ t y interesów, wyrażające o b i e k t y w n e sprzeczności tego zjawiska społeczno-ekonomicznego . Wspólne gospodarowanie pokoleń stabilizowało nie 43 4 1 P o r . B i e r n a c k a , op. c i t . ; К o 1 e w a, op. c i t . 4 2 P a t r z np. A Z E n r 389-V, 3 8 0 - V , 390-V. P a t r z np. A Z E n r 3 8 3 - V , 3 8 8 - V , 378-V, a także o p r a c o w a n i e Т. К o l e w e j , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 12 :1968, s. 431-451. 43 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 27 GRAMADA t y l k o r o z m i a r y , ale i sposób f u n k c j o n o w a n i a gospodarstwa. U b y t e k dóbr spowodowany wyposażaniem córek kompensowany był przez „miraż" sy­ n o w e j , który pozostawał w p r a w d z i e f o r m a l n i e indywidualną własnością młodych, ale praktycznie funkcjonował j a k o składowa wspólnoty gospo­ darczej . U b y t e k siły roboczej w w y n i k u wyjścia córki z d o m u znajdo­ wał kompensatę w sile roboczej synowej. Miało t o ogromne znaczenie, gdyż siła robocza l u d z k a była — j a k t o wyżej powiedzieliśmy — bardzo i s t o t n y m c z y n n i k i e m p r o d u k c j i . Ponadto prowadzenie filialnego gospo­ d a r s t w a n a k o l i b i e odrywało od zagrody w e w s i mężczyzn, a p r o d u k c j a roślinna angażowała przede w s z y s t k i m pracę k o b i e t (żęcie sierpami zbóż, o k o p y w a n i e k u k u r y d z y , u p r a w a ogrodów), podobnie j a k szeroki zakres przetwórstwa płodów gospodarstwa: tkanie, przędzenie, wyrób b i e l i z n y i różnego rodzaju m a k a t i okryć, p r z y g o t o w y w a n i e posiłków i k o n s e r w a ­ cja produktów spożywczych . P o p y t na kobiecą siłę roboczą w ówczes­ n y c h gospodarstwach tłumaczy zjawisko zawierania małżeństw przez męż­ czyzn w młodym w i e k u częstokroć ze starszymi k o b i e t a m i . W w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach gospodarczych gospodarstwo stanowiło element sta­ ły, losy l u d z k i e podporządkowywano jego w y m o g o m . J a k dowodzi M . B i e r ­ nacka, w i e l o r o d z i n n e zespoły gospodarcze stanowiły zaledwie około 1 5 % ogółu gospodarstw d o m o w y c h w e w s i omawianego okresu. Dominowały więc liczebnie bądź t o r o d z i n y trzypokoleniowe złożone j e d y n i e z r o d z i ­ n y ojca, jednego z jego synów i wnuków, bądź r o d z i n y małe — d w u p o ­ koleniowe. W odróżnieniu od w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, r o d z i n y z i n d y w i d u a l i z o w a n e musiały szerzej korzystać z f o r m pomocy sąsiedzkiej p r z y pracach r o l n y c h l u b z n a j m u . Słabiej też zarysowywał się w n i c h o s t r y podział na prace męskie i kobiece, granice k o m p e t e n c j i i zwyczajowo ustalonych obowiązków płci bywały częściej przekraczane. Utrzymywał się natomiast p a t r i a r c h a l i z m k i e r o w n i c t w a gospodarczego, patrylokalność i u p r z y w i l e j o w a n i e synów w dziedziczeniu z i e m i . 44 45 46 4 7 Gospodarstwo stanowiło podstawę szerokiego zakresu f u n k c j i rodziny. W o p a r c i u o n i e zabezpieczano przyszłość dzieci i starość rodziców. Ro­ dzinna organizacja pracy stanowiła zarazem system w y c h o w a n i a i p r z y ­ g o t o w a n i a młodego pokolenia do przyszłej r o l i r o l n i k a — gospodarza. W w a r u n k a c h istnienia r o d z i n y wielopokoleniowej i wielodzietności dziecko chłopskie już w rodzinie przyswajało sobie umiejętność reagowa­ n i a n a wszelkie sytuacje społeczne, z j a k i m i zetknąć się miało w okresie dojrzałości. Uczyło się m i a n o w i c i e respektowania dystansu wobec starPor. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , "Warunki bytowe i wiejskiej w Gromadzie, „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 91. 4 4 4 5 4 6 4 7 Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , P o r . B i e r n a c k a , op. cit. op. cit. P a t r z n p . A Z E n r 377-V, 3 7 8 - V , 382-V, 3 8 3 - V . budżet rodziny �28 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA szych w i e k i e m , podporządkowania i m , ale zarazem podporządkowywało sobie młodsze rodzeństwo i brało n a siebie obowiązek opieki n a d n i m . Zakres socjalizujących treści r o d z i n y t r a d y c y j n e j , realizowany w t o k u pracy i wyznaczony organizacją t e j pracy, był więc bardzo szeroki i miał dla j e d n o s t k i znaczenie podstawowe. Zarówno poziom k o n s u m p c j i r o d z i n y j a k i j e j r y t m i k a (okresy n i e ­ dostatków pożywienia i okresy obfitości) zdeterminowane były e f e k t y w ­ nością p r o d u k c j i . Podobnie przeplatanie się okresów wytężonej pracy i okresów względnego odpoczynku wyznaczone było rytmiką p r o d u k c j i gospodarstwa. S y m b o l a m i chłopskiego b y t o w a n i a stały się t a k i e wartości, j a k praca i chleb. Zdolność do pracy, umiłowanie pracy, szacunek dla pracy — oto k r y t e r i a oceny zarówno k a n d y d a t k i n a żonę, j a k i k a n d y d a t a n a kmeta, a chleb pojawiający się n a co dzień j a k o k u k u r y d z i a n y „prosenik" zmie­ niał się na obrzędowym stole w „Světa P e t k a " . PRZEOBRAŻENIA G O S P O D A R S T W A CHŁOPSKIEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM P u n k t e m wyjściowym naszej analizy było t r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie przełomu X I X i X X w i e k u , p u n k t e m d o c e l o w y m — współczes­ n y system spółdzielczej gospodarki rolno-hodowlanej. Dlatego też okres międzywojenny p o t r a k t u j e m y skrótowo, wskazując jedynie najważniej­ sze k i e r u n k i zmian. U w a r u n k o w a n i a i s k u t k i przemian w s t r u k t u r z e agrarnej w s i Okres bezpośrednio po w o j n a c h bałkańskich i po I w o j n i e światowej cechuje się gwałtownym rozpadem w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodar­ czych, nasileniem podziałów ziemi, dalszym rozdrobnieniem s t r u k t u r y agrarnej. Jako na najważniejsze p r z y c z y n y t y c h z m i a n wskazują i n f o r ­ matorzy n a powiększanie się liczby ludności i wzrost tendencji i n d y w i ­ dualistycznych w młodszym p o k o l e n i u . W w i e l u h i s t o r i a c h r o d z i n mówi się o waśniach synowych ze świekrami jako bezpośrednim powodzie „ w y ­ dzielania" się młodych . 48 49 Istotnie, w latach międzywojennych liczba ludności w s i systematycz­ nie wzrastała, jednakże zjawisko t o n i e przybrało rozmiarów „eskplozji demograficznej". Jak dowodzą dane tabeli 2, n a przestrzeni l a t 1920-1946 ludność w s i wzrastała względnie systematycznie i powiększyła się ogółem o 30,8%, a więc średnio rocznie przybywało niewiele ponad 1 % . 4 8 P a t r z np. A Z E n r 377-V, 378-V, 3 7 9 - V , 380-V, 387-V. 4 9 P a t r z n p . A Z E n r 4 7 - V , 382-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI G R A M A D A Tab. 2. Przyrost liczby ludności wsi Gramada w latach Lata 1920 Liczba Odsetek w stosunku ludności do 1920 roku 3 567 100,0 1926 4 092 114,4 1934 4404 120,6 1946 4 668 130,8 29 1920-1946 Źródło Rezultati ot prebrojawaneto n a naselenijeto w carstwo Bałgarija n a 31 dekembri 1920, Okrąg Widin. K n . I I I , 1929, s. 6-7 Statisticzeski Godisznik na Okrąg Widin — 1964 (1966), s. 10 Ważniejsze wydają się i n n e przyczyny, związane ze zmianą o r i e n t a c j i p r o d u k c y j n e j gospodarstw. Zarówno charakter p o p y t u rynkowego, j a k i propaganda i n n o w a c j i rolniczych skłaniały gospodarstwa chłopskie do zwrócenia większej u w a g i n a produkcję roślinną i n a funkcjonalne powią­ zanie h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Ograniczeniu i stopniowemu z a n i ­ k o w i ulegało dawne ekstensywne pasterstwo, oparte o gospodarstwo f i ­ l i a l n e — kolibę. J a k dowodzi w swej pracy M . Pokropek, mężczyźni prze­ b y w a l i dawniej p o 8-9 miesięcy w r o k u n a k o l i b i e . L i k w i d a c j a k o l i b spo­ wodowała, że wszyscy członkowie r o d z i n y m u s i e l i pomieścić się w j e d ­ n y m d o m u — d o m stawał się za ciasny, niewygodny, co skłaniało do „wydzielania się" m n i e j s z y c h jednostek ze wspólnoty domowej i p r o d u k ­ cyjnej . N o w a orientacja p r o d u k c y j n a oznaczała konieczność w p r o w a ­ dzania ulepszeń technicznych, eksperymentowania, a skostniały sposób gospodarowania w r a m a c h w i e l k o r o d z i n n e j wspólnoty n i e sprzyjał t y m zmianom. Jednocześnie młodzi mężczyźni powracający z w o j e n s t a w a l i się nosicielami tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h . N i e t y l k o rozpad w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, ale także wcześniejsze usamodziel­ n i a n i e się gospodarcze młodych w rodzinach z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h było przyczyną p o w s t a w a n i a n o w y c h g o s p o d a r s t w . Podziały rodzinne z i e m i były więc główną przyczyną rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej. Działały także i n n e c z y n n i k i , występujące już w gospodarce chłopskiej w okresach wcześniejszych, a nasilające się w latach międzywojennych. Chodzi o zja­ w i s k o uszczuplania rozmiarów gospodarstw l u b n a w e t i c h l i k w i d a c j i w s k u t e k zadłużeń u l i c h w i a r z y . Tendencji w k i e r u n k u rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej przeciwdziałała, j a k k o l w i e k w ograniczonym stopniu, możliwość k u p n a ziemi nadającej się pod uprawę z zapasów wspólnoty gminnej . 50 51 52 5 3 5 4 5 0 5 1 5 2 Pokropek, op. cit, s. 177. B i e r n a c k a , op. cit, s. 41. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 53 P a t r z n p . A Z E n r 3 8 3 - V . Tamże. 54 �30 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Zahamowanie dalszego postępu r o z d r a b n i a n i a gospodarstw zapowiada­ ła tendencja do ograniczania liczby p o t o m s t w a w r o d z i n i e . N i e m n i e j jednak okres międzywojenny cechuje spadek przeciętnego areału gospo­ darstw, wzrost liczebny w a r s t w y małorolnych i bezrolnych oraz obniżanie się areału gospodarstw m o d a l n y c h . Według relacji informatorów modalne gospodarstwo G r a m a d y końca l a t 20-tych mieściło się w przedziale 40-50 dekarów, a zaledwie k i l k a było gospodarstw o p o w i e r z c h n i powyżej 200 dekarów . Za gospodarstwo „średnie", gwarantujące m i n i m u m środków u t r z y m a n i a przeciętnej r o ­ dzinie, uważano 50-100-dekarowe; gospodarstwo powyżej 100 dekarów uchodziło za bogate, a jego właściciela nazywano „czorbadżija"; za „bied­ n e " uchodziły gospodarstwa 20-50-dekarowe, a m i a n e m „nędzy" określa­ no sytuacje właścicieli 10-20-dekarowych g o s p o d a r s t w . Z w r a c a więc uwagę fakt, iż gospodarstwo modalne miało areał ziemi niższy niż uzna­ n y społecznie za wystarczający do u t r z y m a n i a r o d z i n y . Wydaje się, iż i n ­ f o r m a t o r z y t r a f n i e określili granicę między możliwościami rolniczego b y ­ t o w a n i a a koniecznością poszukiwania uzupełniających, pozarolniczych źródeł dochodu. Z n a j d u j e m y na to pośrednie dowody. Jak w y n i k a z ze­ stawień W. Paprockiej, p r a w i e 9 0 % rzemieślników okresu międzywojen­ nego t o właściciele gospodarstw o areale powyżej 50 dekarów, j e d y n i e 10,7% miało gospodarstwa 50- i więcej d e k a r o w e . Z drugiej strony wśród członków k o o p e r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije", która służyła ochro­ ną i pomocą r o l n i k o m , przeważa liczebnie kategoria właścicieli gospodarstw 50-100-dekarowych, a więc t a , która w o p i n i i gramadczan miała szanse pozostania „gospodarzami" . Dane o członkach k o o p e r a t y w y przedsta­ w i a m y w tabeli 3. 5 5 56 57 58 59 Główne s k u t k i przemian s t r u k t u r y agrarnej okresu międzywojennego można b y scharakteryzować następująco. a) wzrósł p o p y t na ziemię, podniosły się ceny ziemi. Wzrastającemu p o p y t o w i n i e odpowiadały r o z m i a r y podaży ; b) rozwinął się i upowszechnił system dzierżaw zarówno z i e m i cer­ k i e w n e j czy g m i n n e j , j a k i p r y w a t n e j . Według relacji agronoma w s i W. W. Buzowa, w latach 30-tych i 40-tych około 10-15 zamożnych gospo­ darzy oddawało stale część z i e m i n a „izpolicę", a korzystało z dzierżawy od 150-200 r o d z i n . Dzierżawione działki wynosiły o d 5 do 6 dekarów . 6 0 61 5 5 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. 5 6 P a t r z A Z E n r 379-V. 5 7 P a t r z np. A Z E n r 4 7 - I X o r a z 3 7 9 - V . 5 8 P o r . P a p r o c k a , op. cit, s. 127. I n f o r m a c j e o tej k o o p e r a t y w i e z a w i e r a o p r a c o w a n i e s k i e j , c y t o w a n e wyżej. A Z E nr 388-V. 5 9 60 6 1 A Z E n r 388-V. B. Kopczyńskiej-Jawor- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 31 GRAMADA Tab. 3. Areał gospodarstw członków kooperatywy „Sztastije" we wsi Gromada Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach do 20 Liczba gospodarstw 7 Odsetek ogółu gospodarstw 20-50 16 11,1 25,4 50-100 25 39,7 100-150 6 150-300 8 9,5 12,7 powyżej 300 1 1,6 63 100,0 Razem: Według zachowanego źródła archiwalnego w r o k u gospodarczym 1939-1940 cerkiewne ziemie o r n e dzierżawiło 14 gospodarzy, p r z y czym w i e l ­ kość działek dzierżawionych wahała się od 5,7 do 30 d e k a r ó w ; c) j e d y n i e większe obszarowo gospodarstwa, zdolne ponieść r y z y k o i n n o w a c j i , mogły sobie pozwolić n a n a b y w a n i e maszyn r o l n i c z y c h i w p r o ­ wadzanie śmielszych ulepszeń w u p r a w a c h czy h o d o w l i . Obszar gospo­ darstwa stał się więc j e d n y m ze współwyznaczników procesów m o d e r n i ­ zacyjnych; d) zamożne gospodarstwa coraz bardziej uzależniały o d siebie ekono­ micznie gospodarstwa średnio- i małorolne, zarówno w s k u t e k oddawania i m ziem w dzierżawę, j a k i wypożyczania maszyn r o l n i c z y c h . Uzależnienia ekonomiczne prowadziły częstokroć do zależności społecznych i p o l i t y c z ­ nych ; 62 6 3 e) przeobrażenia s t r u k t u r y agrarnej znacznie silniej niż w okresach poprzednich różnicowały sposób gospodarowania poszczególnych k a t e g o r i i obszarowych gospodarstw, określały t y p i c h doświadczenia produkcyjnego. Zagospodarowanie z i e m i a wiodące k i e r u n k i p r o d u k c y j n e Jak już powiedziano, okres międzywojenny cechuje przesunięcie p u n k ­ t u ciężkości z gospodarki pastersko-hodowlanej n a u p r a w y roślinne oraz z m i a n y jakościowe w h o d o w l i . Łączyło się z t y m rozszerzanie terenów u p r a w n y c h kosztem nieużytków, p a s t w i s k i lasów. N i e m a m y niestety możliwości dokonania p r e c y z y j n y c h porównań tego stanu w poszczegól­ n y c h okresach historycznych. Dzieje r o d z i n zdają się wskazywać, iż w większości przypadków udział ziemi ornej w ogólnym areale gospo­ darstw sprzed I w o j n y światowej wynosił 60-70%, natomiast w okresie 62 63 Okrążeń Darżawen A r c h i w W i d i n , fond n° 465, op. n° 1, a r c h . e d . n° 28, n l b . A Z E n r 388-V. �32 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA międzywojennym kształtował się powyżej 7 5 % . Nasilenie r o d z i n n y c h działów z i e m i prowadziło do dalszego rozrzucenia przestrzennego i zwię­ kszenia liczby działek składających się n a jedno gospodarstwo. W l a t a c h 20-tych modalne gospodarstwo, t j . 40-50-dekarowe, miało ziemię co n a j ­ m n i e j w 8 miejscach o d d a l o n y c h o d zagrody o 6-7, a n a w e t 10 k m . 64 W latach międzywojennych utrzymywał się też stan przestrzennego przemieszania gruntów g m i n n y c h z p r y w a t n y m i . W p r a w d z i e w latach 1925-1928 dokonano pierwszego p o m i a r u w s i i wyodrębniono t e d w a r o ­ dzaje gruntów, jednakże nadania i sprzedaż gruntów g m i n n y c h rychło spowodowały p o n o w n e zatarcie granic. W o m a w i a n y m okresie wzrasta stale efektywność p r o d u k c y j n a ziemi u p r a w n e j . W początkach okresu międzywojennego w przeciętnych gospo­ darstwach jeszcze corocznie ugorowało 2 5 - 3 0 % z i e m i . Gospodarstwo o po­ w i e r z c h n i 40-50 dekarów było w stanie użyźniać nawozem n a t u r a l n y m około 1 0 % z i e m i . W latach 20-tych upowszechniła się u p r a w a l u c e r n y , jednakże przeznaczano pod nią n i e więcej niż 1 0 % z i e m i . Łącznie więc obszar z i e m i ulepszanej wynosił około 2 0 % . Jednakże już pod koniec lat 30-tych w w i e l u gospodarstwach przeznaczano p o d uprawę l u c e r n y do 3 0 % , a n a w e t więcej z i e m i u p r a w n e j . W okresie międzywojennym utrzymały się w zasadzie rodzaje u p r a w i a n y c h wcześniej roślin, j e d n a k ­ że stale upowszechniały się i c h uszlachetnione odmiany. Nową rośliną uprawną była lucerna. W przeciętnym gospodarstwie u p r a w i a n o więc przede w s z y s t k i m pszenicę następnie kukurydzę, nieco owsa i jęczmienia oraz lucernę. Ze strączkowych utrzymały się u p r a w y fasoli i bobu. U p r a ­ w a w a r z y w nadal zajmowała m i n i m a l n y obszar, j a k k o l w i e k pod wpły­ w e m propagandy miejscowej szkoły rolniczej zwiększyła się nieco pod koniec l a t 30-tych. W i n n i c e posiadało niewiele ponad 2 0 % gospodarstw. W h o d o w l i utrzymały się dawne rodzaje zwierząt, lecz zmianie uległy ich wzajemne proporcje, podobnie j a k i hodowane rasy. Ograniczono l i ­ czebność stad owiec, a upowszechniająca się n o w a rasa n i e mogła już być hodowana wyłącznie na wypasie n a t u r a l n y m . Pod wpływem propagandy oświatowej w r o l n i c t w i e w w i e l u gospodarstwach zastępowano woły k r o ­ w a m i , które służyły zarówno za zwierzęta robocze, j a k i dojne. Zwróco­ no też baczniejszą uwagę n a hodowlę nierogacizny i d r o b i u . Godny p o d ­ kreślenia jest fakt, iż z wyjątkiem kóz żadnego rodzaju zwierząt n i e h o ­ dowano w okresie międzywojennym wyłącznie n a wypasie n a t u r a l n y m . H o d o w l a uzależniała się stopniowo coraz bardziej od p r o d u k c j i roślin­ nej g o s p o d a r s t w a . 6 5 66 6 4 A Z E n r 388-V. 65 A Z E n r 388-V. 6 ° A Z E n r 379-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 33 W o m a w i a n y m okresie nastąpiła więc intensyfikacja u p r a w oraz ściś­ lejsze powiązanie f u n k c j o n a l n e h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Z i e m i a była w t y m okresie niewątpliwie lepiej zagospodarowana niż w prze­ szłości, a r o l a eksploatacji g o t o w y c h bogactw środowiska naturalnego w porównaniu z „wygospodarowywaniem'' r e l a t y w n i e zmalała. Rzecz jas­ na, mówimy o tendencji, a nie o zjawiskach powszechnych. Modernizacja gospodarki rolno-hodowlanej W szerokiej perspektywie historycznej, obejmującej rozległy obszar czasowy od schyłku X I X stulecia aż po chwilę bieżącą, wyodrębnić moż­ na cztery zasadnicze etapy modernizacji gospodarki rolno-hodowlanej w e w s i Gramada. Pierwszy z n i c h obejmuje okres od początków X X w i e k u aż po w o j n y bałkańskie, k i e d y to cały system gospodarowania pozostawał t r a d y c y j n y , a j e d y n i e o r k a uległa modernizacji w s k u t e k upowszechnienia się żelaz­ n y c h pługów. Wprowadzenie t e j i n n o w a c j i n i e zaważyło jednak w spo­ sób i s t o t n y n a całokształcie sposobu gospodarowania. D r u g i etap obejmuje okres od w o j e n bałkańskich aż po drugą poło­ w ę l a t 20-tych i cechuje się w p r o w a d z e n i e m najnowocześniejszych młocarni o napędzie l o k o m o b i l o w y m . Jednocześnie zachowany został t r a d y ­ c y j n y sposób u p r a w i sprzętu zbóż. T e n etap modernizacji wywarł donio­ słe s k u t k i w dziedzinie powiązań ekonomicznych gospodarstw, zaostrzył sprzeczności interesów, pogłębił r o z w a r s t w i e n i e społeczno-ekonomiczne w s i , prowadził do nowego układu g r u p interesów i f o r m w a l k i k o n k u r e n ­ cyjnej. Z d r u g i e j s t r o n y wprowadził on w doświadczenie p r o d u k c y j n e rolników rewolucjonizujący element — zrozumienie r o l i t e c h n i k i w go­ spodarowaniu. Trzeci okres obejmuje drugą połowę l a t 20-tych aż po r o k 1948, t j . początki k o l e k t y w i z a c j i . Cechuje go w p r o w a d z a n i e zarówno d r o b n i e j ­ szych, j a k i poważnych i n n o w a c j i w e w s z y s t k i c h dziedzinach gospodaro­ w a n i a : w rodzajach i sposobach u p r a w , w zestawach narzędzi rolniczych, w rodzajach h o d o w a n y c h zwierząt, w zabiegach zootechnicznych, w o r ­ ganizacji z b y t u i sposobach p r z e t w a r z a n i a płodów gospodarstwa n a uży­ tek domowy. T e n etap miał znaczenie szczególne. Modernizacja objęła b o ­ w i e m n i e t y l k o w s z y s t k i e p r a w i e działy pracy r o l n i k a , ale także p r a w i e wszystkie gospodarstwa, j a k k o l w i e k w stopniu nierównym. Z m i a n y m o ­ dernizacyjne powiązane były z oddziaływaniem propagandy oświatowej i aktywizacją ruchów spółdzielczych. T a modernizacja miała nie t y l k o znaczenie ekonomiczne — zmieniała mentalność mieszkańców w s i . C z w a r t y etap modernizacji wiąże się z p o w s t a n i e m i r o z w o j e m r o l n i ­ czej spółdzielni p r o d u k c y j n e j . 3 — Etnografia Polska, XVI/1 �34 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA Poniżej wskażemy w porządku chronologicznym n a najważniejsze zmiany w gospodarowaniu gramadczan w okresie międzywojennym, czyli z m i a n y przypadające n a d r u g i i trzeci z wyróżnionych etapów m o d e r ­ nizacji. Pierwsze młocarnie o napędzie l o k o m o b i l o w y m pojawiły się w e w s i już około 1910 г., ale upowszechniły się dopiero po w o j n i e . W drugiej połowie l a t 20-tych było i c h już 12, a liczba właścicieli wynosiła m . w . 35-36, k u p o w a n e bywały b o w i e m n a spółkę przez 2, 3, a n a w e t 4 gospo­ darzy. Właściciele młocarni z a t r u d n i a l i t z w . „maszynistę", który p o o d ­ b y c i u kursów w W i d i n i e zyskiwał formalne u p r a w n i e n i a do obsługi t y c h maszyn. Czasem „maszynistą" zostawał s y n l u b w n u k któregoś ze współ­ właścicieli. Początkowo właściciele maszyn pobierali za młockę „dziesię­ cinę", t j . co dziesiątą „ k o f ę " zboża. W miarę upowszechnienia się mło­ carni zaczęto pobierać co piętnastą „kofę", aż doszło do co dwudziestej. Obniżenie opłat było r e z u l t a t e m w a l k i k o n k u r e n c y j n e j , j a k a toczyła się nie t y l k o pomiędzy m i e j s c o w y m i właścicielami maszyn, ale także w i d i n i a n a m l , którzy wypożyczali swe maszyny mieszkańcom G r a m a d y . N a ­ rastająca k o n k u r e n c j a skłoniła właścicieli młocarń d o stworzenia na prze­ łomie 1936/1937 r o k u specjalnego związku, którego zadaniem było zapo­ bieganie walce k o n k u r e n c y j n e j i ochrona przed ruiną słabszych i m n i e j zaradnych spośród właścicieli . 61 Do stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć należy w p r o w a d z e n i e i upowszechnienie krów rasy simentalskiej. Pierwsze egzemplarze p o j a ­ wiły się w Gramadzie już n a przełomie 1910/1911 r o k u i pochodziły z są­ siadujących rejonów S e r b i i , gdzie hodowla o d d a w n a była dobrze r o z w i ­ nięta. Upowszechniła się ta rasa w e w s i w d r u g i e j połowie l a t 20-tych. N o w o w p r o w a d z o n a rasa górowała w y b i t n i e mlecznością n a d dawną, miejscową. W latach 30-tych zaczęto w w i e l u gospodarstwach zastępo­ wać woły k r o w a m i . Działo się t o za radą i namową agronomów, którzy z w r a c a l i uwagę, iż k r o w y są d l a średnio- i małorolnych gospodarstw znacznie bardziej opłacalne, gdyż mogą być jednocześnie używane j a k o zwierzęta robocze i rozpłodowe. S k u t k i t e j propagandy były widoczne. W 1944 r o k u G r a m a d a miała już p r a w i e 1300 krów, a n a w y s t a w i e r o l n i ­ czej w W i d i n i u w 1945 r. wieś otrzymała premię M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za piękne okazy bydła rogatego. Czynna obecnie w W i d i n i u h o d o w l a n a stacja doświadczalna, specjalizująca się w h o d o w l i krów rasy sementalskiej, działała już w okresie międzywojennym dostarczając o k o l i c z n y m w s i o m sztuk rozpłodowych. Według relacji ówczesnego agronoma w s i , W. W. Buzowa, mieszkańcy G r a m a d y szybciej i z m n i e j s z y m i o p o r a m i p r z y j m o w a l i i n n o w a c j e w dziedzinie h o d o w l i niż w u p r a w i e roślin. Moż- 6 7 AZE nr 388-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI W S I 35 GRAMADA na b y się w t y m dopatrzyć k o n t y n u a c j i dawnej o r i e n t a c j i h o d o w l a n o - p a sterskiej gramadczan . D o stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć też należy uprawę l u ­ cerny. Pojawiła się o n a w p r a w d z i e już około 1920 r o k u , ale początkowo przeznaczano pod nią j e d y n i e około 1 0 % ziemi u p r a w n e j . Dopiero p o d koniec l a t 30-tych większość gospodarstw zasiewała 2 5 — 3 0 % lucerną,, a niektóre n a w e t do 4 0 % . Po zasiewie najczęściej zostawiano lucernę n a okres 6 l a t , pierwszy pokos przeznaczano n a karmę, z d r u g i e j zbierano ziarno na n o w y siew, pozostałe znów przeznaczano na karmę. Zastosowa­ nie t e j rośliny stało się powszechne i w i e l o s t r o n n e : suszoną lucerną k a r ­ miono w z i m i e bydło i drobniejszy i n w e n t a r z , sproszkowaną dosypywano do k a r m y nierogacizną© i p t a c t w u d o m o w e m u , a nadto ziarno l u c e r n y sprzedawano T o w a r z y s t w u Rolniczemu. Była t o bardzo opłacalna, a w d o ­ d a t k u n i e pracochłonna u p r a w a . 68 69 Dalsze ożywienie procesów m o d e r n i z a c y j n y c h wiąże się z p o w s t a n i e m w e w s i p o d koniec 1927 r o k u Szkoły Rolniczej, która ściśle współpraco­ wała z u t w o r z o n y m wcześniej T o w a r z y s t w e m R o l n i c z y m . L a t a trzydzieste to okres wszechstronnej pracy oświatowej. Łącznie z nauczycielstwem miejscowej szkoły podstawowej (progimnazjum) liczba i n t e l i g e n c j i w e w s i sięgała 30 osób, z których wszystkie uczestniczyły w pracy oświato­ w e j . N a przełomie l a t 20- i 30-tych propagowano modernizację b u d y n ­ ków gospodarczych. Mieszkańcy w s i b u d o w a l i n o w e obory, k u r n i k i , beto­ n o w a l i doły przeznaczone n a nawóz. L a t a k r y z y s u ekonomicznego 19321934 zahamowały procesy modernizacyjne, ale już w 1935 r. nastąpiłoponowne i c h ożywienie. Pojawiły się n o w e g a t u n k i pszenicy, wyhodowane' w stacji doświadczalnej w Russe. W porównaniu z d a w n y m m i e j s c o w y m g a t u n k i e m , którego zbiór z dekara wynosił 90-150 k g , n o w y g w a r a n t o ­ wał zbiór w granicach 150-200 k g , a najlepsza z o d m i a n (oznaczona n u ­ m e r e m 159) — n a w e t 250 k g . T a ostatnia odmiana upowszechniała się p o w o l i , i t o dopiero w latach 1935-1942, głównie wśród najzamożniejszych gospodarzy, cena z i a r n a siewnego była b o w i e m stosunkowo w y ­ soka. W połowie l a t 30-tych zmianie uległa u p r a w a z i e m i p o d kukurydzę. D a w n i e j orano ziemię t y l k o raz — wiosną, i za pługiem sadzono k u k u r y ­ dzę. Szkoła rolnicza propagowała podwójną orkę — jesienią 'i wiosną, co dawało znacznie lepsze p l o n y . Z w i e l k i m i o p o r a m i i stosunkowo późno, bo z końcem l a t 30-tych, zaczęto stosować nawozy sztuczne . 70 71 K u l t y w a t o r y i isiewniki rzędowe pojawiły się z początkiem l a t 30-tych ale upowszechniły się dopiero pod koniec tego dziesięciolecia. Siew r z ę 8 8 6 9 70 71 A Z E n r 379-V, 388-V, 389-V. A Z E n r 382-V, 388-V, 389-V. P o r . B i e r n a c k a , op. cit. P a t r z np. A Z E n r 388-V. �36 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA d o w y nie przyjął się jednak w e w s i . Jeszcze w 1944 r o k u ponad 5 0 % go­ spodarzy siało ręcznie . Okopywaczka ciągniona przez woły pojawiła się też w latach 30-tych i p o w o l i zastępowała ręczne o k o p y w a n i e motyką. N i e została jednakże powszechnie przyjęta. Od 1937 r o k u czynna była w e w s i stacja oczysz­ czania z i a r n a siewnego. Pracę tej stacji finansowała „obsztina", zgodnie z zarządzeniem M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a . Znaczne z m i a n y nastąpiły w okresie międzywojennym w dziedzinie h o d o w l i owiec. W miejsce rasy lokalnej w p r o w a d z o n o w latach 19351937 krzyżówkę zwaną „plewemska czernoglawa". Podczas gdy owce r a ­ sy l o k a l n e j osiągały wagę 25-30 k g , n o w a rasa dochodziła do 60-70 k g . Mleczność dawnej rasy wynosiła 25-35 1 n a sezon, a nowej 70-80 1; zdarzały się n a w e t sztuki dające, do 100 1. D a w n e owce dawały 1-1,5 k g wełny n i s k o g a t u n k o w e j , o s t r e j ; natomiast n o w e 2,5—3 k g wełny mięk­ k i e j , w y s o k o g a t u n k o w e j . Ta nowa rasa owiec wymagała jednakże znacz­ n i e staranniejszej opieki niż dawna, przystosowana do l o k a l n y c h w a r u n ­ ków. Toteż w p r o w a d z e n i e nowego g a t u n k u owiec łączyło się powszech­ n i e ze spadkiem liczebności stada. Wypas n a t u r a l n y okazał się n i e w y ­ starczający — „plewenska czernoglawa" wymagała d o k a r m i a n i a otręba­ m i , nie w s z y s t k i e pastwiska były dla niej odpowiednie. Bodźcem skłania­ jącym do h o d o w a n i a owiec o wyższej mleczności było u t w o r z e n i e w e w s i serowarni („mandra"), skupującej m l e k o owcze. W ciągu sezonu przera­ biała ona do 300 t y s . litrów m l e k a . 72 7S Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego napotykały poważ­ ne hamulce n a t u r y o b i e k t y w n e j , a m i a n o w i c i e : a) rozdrobnienie ziemi, wielość działek w gospodarstwie, uniemożliwiające racjonalną m o d e r n i ­ zację technologii u p r a w y ; b) ubóstwo gospodarstw średnio- i małorol­ nych, nie pozwalające na nabycie droższych narzędzi i maszyn r o l n i ­ czych; c) zmienność k o n i u n k t u r y r y n k o w e j — wahania cen n a p r o d u k t y rolno-hodowlane. N i e m n i e j jednak w t y m właśnie okresie wyrastały w z o r y osobowe „światłego r o l n i k a " i „nowoczesnej gospodyni". D z i e w ­ częta uczęszczały b o w i e m n a równi z chłopcami d o szkoły rolniczej, a k o b i e t y korzystały ze szkolenia fachowego częstokroć bardziej a k t y w ­ n i e niż mężczyźni *. 7 S t r u k t u r a klasowa a procesy profesjonalizacji W odróżnieniu o d wcześniejszych okresów historycznych w latach międzywojennych s t r u k t u r a klasowa gospodarstw chłopskich wyrażała się n i e t y l k o różnicami w r o z m i a r a c h posiadanych środków p r o d u k c j i , ale 7 2 73 7 4 Tamże. P a t r z n p . A Z E n r 379-V, 3 8 2 - V . A Z E n r 388-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 37 także w i c h jakości. Z t a k i m w y z n a c z n i k i e m pozycji klasowej, j a k i m był areał posiadanej ziemi, łączyło się b o w i e m posiadanie maszyn, udosko­ n a l o n y c h narzędzi rolniczych, uszlachetnionych gatunków zwierząt i r o ­ ślin, słowem: wyższy jakościowo t y p wyposażenia materialnego gospo­ darstwa. Występowała więc dialektyczna zależność pomiędzy c z y n n i k a m i konstytuującymi pozycję klasową: polaryzacja w stanie posiadania z i e m i określała możliwość n a b y w a n i a maszyn r o l n i c z y c h , a z k o l e i ów wtórny element — posiadanie maszyn — polaryzował gospodarstwa chłopskie. Jest t o logika modernizacji technicznej w w a r u n k a c h u s t r o j u k a p i t a l i ­ stycznego. W okresach poprzednich t r a d y c y j n y system gospodarki ekstensywnej kamuflował niejako nierówności klasowe, a użytkowanie wspólnot w i e j ­ skich kompensowało częściowo niedostatek z i e m i w p r y w a t n y m włada­ n i u r o d z i n y . I n t e n s y f i k a c j a i modernizacja gospodarki zaostrzyła z całą bezwzględnością nierówności ekonomiczno-społeczne. Jednocześnie w okresie międzywojennym krystalizowały się niektóre elementy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W świetle przyjętej przez nas d e f i n i c j i n a b y w a n i e maszyn rolniczych i narzędzi fabrycznych oznaczało przecież wzrost uczestnictwa p e w n y c h k a t e g o r i i gospodarstw chłopskich w społecznym podziale pracy w skali społeczeństwa globalnego i w w y ­ m i a n i e efektów pracy. Podobny sens miała p r o d u k c j a t o w a r o w a gospodarstw chłopskich. D o ­ dajmy, iż szersze korzystanie z wiedzy fachowej w działalności wytwór­ czej to także zalążek profesjonalizacji. Jednakże w w a r u n k a c h ubóstwa materialnego ogromnej masy r o d z i n chłopskich, niepewności k o n i u n k t u r y gospodarczej w k r a j u , w w a r u n ­ kach w y z y s k u i zagrożenia, n i e istniały — rzecz jasna — szanse głębsze­ go zaawansowania tego procesu. Toteż mówimy t y l k o o kształtowaniu się niektórych elementów modelu zawodowego, a n i e o u z a w o d o w i e n i u pracy ówczesnych rolników. Gospodarstwo chłopskie omawianego okresu p r o ­ dukowało j a k d a w n i e j wszystkie niezbędne do u t r z y m a n i a r o d z i n y a r t y ­ kuły spożywcze. Praca r o d z i n y r o l n i k a stanowiła splot w i e l o r a k i c h , n i e wyodrębniających się czynności. N i e występowały więc jeszcze bardzo istotne elementy zawodu. Stale postępująca pauperyzacja uboższych w a r s t w chłopskich p o w o ­ dowała wzrost liczebny k a t e g o r i i małorolnych i bezrolnych, stanowiących potencjalnych kandydatów do różnorodnych zawodów pozarolniczych. Jednakże n i e t y l k o w Gramadzie, ale w całym okręgu w i d i n s k i m , szanse zatrudnienia pozarolniczego były z n i k o m e . Zajęcia pozarolnicze czy t r u d n i e n i e się h a n d l e m także n i e dawało g w a r a n c j i stabilizacji docho­ dów, stąd k u r c z o w e t r z y m a n i e się kawałka ziemi zarówno przez w y s o 75 Patrz: P a p r o c k a , op. c i t . �IRENA NIZINSKA, 38 DANUTA MARKOWSKA k o k w a l i f i k o w a n e g o r o b o t n i k a czy rzemieślnika, j a k i bogatego n a w e t k u p c a . Zacofanie ekonomiczne i zagrożenie k r y z y s a m i gospodarczy­ m i — o t o przyczyny, d l a których a n i praca r o l n i k a n i e mogła przekształ­ cić się w zawód, a n i trudniący się zajęciami p o z a r o l n i c z y m i n i e rezygno­ w a l i z pozycji właściciela kawałka ziemi. 7 6 SPÓŁDZIELCZA G O S P O D A R K A ROLNO-HODOWLANA A k t u a l n y system spółdzielczej gospodarki jest efektem wieloletniego procesu, u w a r u n k o w a n e g o zarówno dziedzictwem odległej i bliższej przeszłości, j a k i działaniami p l a n o w y m i zmierzającymi d o urzeczywist­ nienia m o d e l u socjalistycznego przedsiębiorstwa. Poniżej omówimy więc fazę bezpośrednio poprzedzającą kolektywizację. W przededniu k o l e k t y w i z a c j i Procesy ekonomiczno-społeczne okresu międzywojennego stworzyły w i e l e przesłanek o b i e k t y w n i e sprzyjających p o w s t a n i u spółdzielni r o l ­ niczej. Rzecz jasna, o b i e k t y w n a dojrzałość określonego systemu socjo­ ekonomicznego do r a d y k a l n y c h z m i a n n i e oznacza, że świadomość zbio­ rowości l u d z k i e j w równym stopniu dojrzała d o akceptacji t y c h zmian. T a prawidłowość ogólna znajduje potwierdzenie w p o w o j e n n y c h dziejach Gramady. Okres międzywojenny doprowadził sprzeczności interesów k l a s o w y c h do postaci klasycznych . W s k u t e k zacofania gospodarczego k r a j u , a więc także r e j o n u , p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e przekształcał się w stopniu g o d n y m u w a g i w p r o l e t a r i a t miejsko-przemysłowy . W p r a w d z i e r u c h spółdziel­ czy i związany z n i m r u c h oświatowy omawianego okresu podejmował akcję obrony średnio- i małorolnych gospodarstw zarówno poprzez a k t y ­ w i z o w a n i e i c h p r o d u k c j i , j a k i ograniczanie w y z y s k u ze strony p r y w a t ­ n y c h właścicieli maszyn i l i c h w i a r z y , n i e był jednakże w stanie z l i k w i ­ dować źródeł t y c h sprzeczności. 77 78 79 Jednocześnie w latach międzywojennych r o l n i c y G r a m a d y zetknęli się z nowoczesną techniką. Zamożni gospodarze doświadczali jednoznacz­ n i e j e j dobrodziejstw, natomiast w gospodarowaniu w a r s t w uboższych nowości techniczne pojawiły się zarówno j a k o ułatwienie pracy, j a k i j a k o element uzależnienia od bogatych. N i e m n i e j jednak wszystkie w a r s t w y rolników G r a m a d y miały możność doświadczyć, iż efekt p r o " 7 7 Tamże. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 7 8 P a t r z n p . P a p r o c k a , op. c i t . 7 8 Por. Biernacka, op. cii.; K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i i . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 39 GRAMADA d u k c j i zależny jest w w y s o k i m stopniu o d racjonalnej modernizacji w y ­ posażenia gospodarstw i technologii pracy. Doświadczenie t o kształtowa­ ło „otwartość" wobec i n n o w a c j i — element ogromnej w p r o s t w a g i dla przyszłego gospodarowania w ramach spółdzielni. Różnorodne f o r m y k o o p e r a t y w okresu międzywojennego wytworzyły n a w y k myślenia w kategoriach dobra zbiorowego i uzgadniania i n t e r e ­ sów i n d y w i d u a l n y c h z zespołowym. Obok przedstawionych wyżej, niewątpliwie k o r z y s t n y c h dla przyszłej k o l e k t y w i z a c j i postaw, r u c h oświatowy i spółdzielczy umacniał przywią­ zanie do własności i n d y w i d u a l n e j , gdyż kształtował wzór „rolnika świat­ łego'' obejmującego zakresem swego działania i k i e r o w a n i a całokształt w y t w a r z a n i a . Tymczasem m o d e l przedsiębiorstwa spółdzielczego zakłada specjalizację czynności p r o d u k c y j n y c h i określony podział kompetencji. W t y m sensie akcje modernizacyjne o k r e s u międzywojennego stworzyły też przesłanki n i e sprzyjające włączaniu się w gospodarkę spółdzielczą. Końcowe lata okresu międzywojennego, j a k i l a t a bezpośrednio po w o j n i e , t o okres wzmożonej i n d y w i d u a l i z a c j i gospodarczej małych r o ­ dzin , co ułatwiać miało w przyszłości wstępowanie d o spółdzielni, 80 Tab. 4. Struktura agrarna wsi Gramada według danych z 1949 r. Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach Liczba Odsetek ogółu gospodarstw gospodarstw do 10 392 20,4 10-20 493 25,7 20-30 30-40 448 254 23,3 40-50 133 50-150 197 2 10,3 0,1 1 0Д 1920 100,0 150-300 powyżej 300 Razem: 13,2 6,9 gdyż — z prawnego p u n k t u w i d z e n i a — członkostwo to jest i n d y w i ­ dualne . W p r a w d z i e w 1948 r o k u została u t w o r z o n a w Gramadzie spółdzielnia p r o d u k c y j n a skupiająca 56 członków, a w początkach 1949 r o k u — 106 , jednakże obejmowała ona zaledwie około 5°/» gospodarstw, a więc d o m i 81 82 8 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit.; P o k r o p e k , 8 1 P o r . T . L a 1 e w , Osnowni prawa op. cit. i zadałżenija na kooperatorite S o f i j a 1970. 8 2 Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. w TKZS, �IRENA NIZINSKA, DANUTA 40 MARKOWSKA Tab. 5. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i liczby działek ziemi {stan z 1949 roku) Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach Liczba działek ziemi Liczba gospo­ darstw rolnych Razem 6-10 11-15 16-20 2,3 15,8 1,3 34,3 — — 4,0 0,4 50,1 28,6 6,2 36,2 36,6 15,7 powy­ żej 20 — 100 do 10 392 42,1 10-20 493 4,5 20-30 448 0,2 30-40 254 0,4 5,6 3,9 40-50 133 — 1,5 18,8 43,8 32,8 0,8 100 50-150 197 0,5 1,5 13,7 30,8 38,0 13,0 100 150-300 2 — — — 50,0 — 50,0 100 1 — — 100,0 — — 10Э 9,6 4,3 100 powyżej 300 Razem; 1920 9,8 7,8 8,1 6,6 26,0 19,0 10Э 100 2,4 100 32,9 32,6 100 nowały w e w s i gospodarstwa i n d y w i d u a l n e . Dane z 1949 r. pokazują znaczne zaawansowanie procesu r o z d r o b n i e n i a gospodarstw, co przed­ stawia tabela 4. Gospodarstwa poniżej 20 dekarów, które nie były w sta­ nie dostarczyć m i n i m u m środków egzystencji przeciętnej rodzinie, stano­ wiły w t e d y 4 6 , 1 % ogółu gospodarstw. Zwiększyła się też ogromnie licz­ ba parcel, składających się n a ogólny areał gospodarstwa. Jak n a t o w s k a Tab. 6. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i udziału ziemi uprawne] w całej powierzchni gospodarstwa {dane z 1949 roku) Udział ziemi uprawnej w całej powierzchni Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach gospodarstwa (w %) Liczba gospodarstw do 25 rolnych 25-50 odsetkach 50-75 i 75-100 \ 100 Razem grupy obszarowej t do 10 I ogółu gospodarstw danej 392 493 15,1 3,0 3,1 2,6 12,8 24,5 448 254 0,7 32,6 0,4 3,1 4,7 41,7 56,0 40,6 50,8 3,5 100 100 100 — 2,3 54,1 42,1 . 50-150 133 197 2,5 54,9 40,1 1,5 2,0 100 150-300 2 0,5 — powyżej 300 1 — - 10-20 20-30 30-40 40-50 Razem: 1920 ! 4,1 - 3,1 i 14,5 54,5 28,2 7,6 100 100 — 100,0 - 100 — 100,0 - 100 ,— 40,7 20,9 100 1 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 41 GRAMADA zuje tabela 5, ogółem 3 2 , 6 % gospodarstw miało ziemię w 5-10 parce­ lach, a 3 2 , 9 % w więcej niż 10 parcelach. Z w r a c a też uwagę fakt, że i m większe obszarowo gospodarstwo, t y m większa liczba składających się na n i e parcel. Przytoczone dane stanowią w p r a w d z i e nie najbardziej p r e ­ cyzyjne, jednakże dostatecznie w y m o w n e wskaźniki niekorzystnego stanu r o l n i c t w a Gramady. O m a w i a n y w poprzednich partiach niniejszego szkicu proces posze­ rzania terenów u p r a w n y c h kosztem i n n y c h użytków r o l n y c h znajduje potwierdzenie w danych z 1949 г., ukazujących w y s o k i odsetek gospo­ darstw, w których udział ziemi u p r a w n e j w całkowitej p o w i e r z c h n i go­ spodarstwa w y n o s i o d 75-100%. Dane te przedstawiamy w t a b e l i 6. Sła­ be upowszechnienie u p r a w i n t e n s y w n y c h wyraża się w danych z tegoż r o k u — w 5 0 , 4 % gospodarstw n i e mających w ogóle w i n n i c i zaledwie 3 5 , 1 % , w których w i n n i c e stanowią do 5 % ziemi u p r a w n e j . Podobnie 91,3% gospodarstw dysponowało j e d y n i e małymi (200 m ) ogródkami w a r z y w n y m i i t y l k o 6 , 4 % miało nieco większe ogrody, nie przekraczają­ ce wszakże 5 % p o w i e r z c h n i u p r a w n e j . 2 83 Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego, widziane z p e r ­ s p e k t y w y 1949 r o k u , zdają się wskazywać, iż unowocześnieniu i ułatwie­ n i u uległo w y k o n y w a n i e w i e l u prac, zintensyfikowana została hodowla, natomiast w dziedzinie p r o d u k c j i roślinnej n i e nastąpiły zasadnicze z m i a ­ ny strukturalne. Powstanie i etapy r o z w o j u spółdzielni J e d n y m z p i e r w s z y c h aktów ustawodawczych władzy l u d o w e j w Buł­ g a r i i była ustawa o spółdzielczym władaniu ziemią z 25 I V 1945 r o k u . Zarówno powstanie, j a k i etapy r o z w o j u spółdzielni w e w s i Gramada są analogiczne do prawidłowości występujących w skali całego k r a j u . Jak wskazuje na t o spis członków-założycieli spółdzielni w G r a m a dzie w s i e r p n i u 1948 r o k u , awangarda r u c h u spółdzielczego składała się przede w s z y s t k i m z gospodarzy małorolnych będących członkami Bułgar­ skiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N a 56 członków-założycieli t y l k o 6 nie n a ­ leżało do B P K . Można więc uważać powstanie spółdzielni raczej za a k t manifestacji politycznej, s t y l gospodarowania b o w i e m tego pierwszego k o l e k t y w u i stan wyposażenia gospodarstwa spółdzielczego stanowiły w gruncie rzeczy z w i e l o k r o t n i e n i e wyposażenia i s t y l u pracy d a w n y c h g r u p r o d z i n n y c h , j a k k o l w i e k w p r o w a d z o n o już podział n a t a k i e g r u p y 8 4 85 s 3 PAN 8 4 83 Materiały S O N S - u ( A Z E n r 392-V). opracowane w Zakładzie Etnografii Powszechnej J e s t to j e d e n z p i e r w s z y c h aktów u s t a w o d a w c z y c h n o w e j władzy. Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-П. IHKM �42 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA robocze, j a k b r y g a d y i ogniwa . Dodajmy, że w całym k r a j u obszar skol e k t y w i z o w a n e j ziemi wynosił w 1948 r. 6,2°/o ogółu użytków r o l n y c h , a spółdzielcy s t a n o w i l i zaledwie 1 1 , 2 % ogólnej liczby gospodarzy . Dopiero w miarę umasowienia k o l e k t y w i z a c j i i wprowadzania i s t o t ­ n y c h z m i a n techniczno-organizacyjnych krystalizowały się stopniowo w gospodarce spółdzielczej cechy nowoczesnego wielkoobszarowego przedsiębiorstwa rolnego. Proces t e n , a więc i procesy profesjonalizacji pracy rolniczej, przebiegał jednakże znacznie w o l n i e j i z większymi za­ h a m o w a n i a m i niż rozwój pozarolniczych warsztatów pracy. Już w 1946 r. u t w o r z o n o w Gramadzie spółdzielnię rzemieślniczą, a jednocześnie w po­ b l i s k i m W i d i n i e gwałtownie rozwijały się przedsiębiorstwa przemysłowo-usługowe. Możliwości z a t r u d n i e n i a pozarolniczego stanowiły poważ­ ną konkurencję d l a miejscowej spółdzielni, gwarantowały b o w i e m szyb­ sze uzyskanie określonej pozycji zawodowej i dostęp do wartości zwią­ zanych z profesjonalizacją . 86 87 88 Jako pierwszy etap w r o z w o j u spółdzielni wymienić można okres od 1948 do 1956 r. Cechuje go współwystępowanie elementów d a w n y c h staTab. 7. Wzrost liczby uspóldzielczonych gospodarstw domowych we wsi Gramada w latach Liczba Stan z okresu 1948-1956 gospodarstw domowych-członków Źródło informacji spółdzielni V I I I 1948 56 Istorija na T K Z S . Zebrał i opracował B. Tumangełow. Arch. Instytutu Etnografii w Sofii, nr 276-11, s. 1-7 wiosny 1949 31 X I I 1954 106 jak wyżej 540 Okrażen Darżawen Archiw-Widin. wiosny 1956 1266 F o n d№ 279, op. n° 1, arch. ed. n° 42 Istorija na T K Z S . . . , jak wyżej nowiących kontynuację gospodarowania i n d y w i d u a l n e g o z elementami n o w y m i związanymi przede w s z y s t k i m z zespołowością pracy. W p r a w ­ dzie w t y m okresie liczba członków stale wzrastała, co i l u s t r u j e tabela 7, i w 1956 r . obejmowała już wszystkie p r a w i e gospodarstwa, jednakże p o ­ stęp w zakresie unowocześniania narzędzi pracy przebiegał w o l n o . O d ­ nośne dane przedstawiamy w t a b e l i 8. D o elementów stanowiących k o n ­ tynuację dawnego p r y w a t n e g o r o l n i c t w a zaliczyć można zachowanie 8 6 8 7 8 8 P a t r z np. A Z E n r 3 8 5 - V o r a z n r 3 9 6 - V . S t a t i s t i c z e s k i G o d i s z n i k n a N R B , 1956, s. 47. Por. P a p r o c k a , op. cit. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 43 GRAMADA prawnego tytułu własności i n d y w i d u a l n e j wobec z i e m i wniesionej do spółdzielni, pobieranie obok wynagrodzenia za pracę r e n t y od w n i e s i o ­ n e j z i e m i , uzależnienie rozmiarów działki przyzagrodowej od tego wkła­ d u . Wobec tego, że dla obsługi technicznej gospodarstw spółdzielczych Tab. 8. Niektóre elementy wyposażenia technicznego spółdzielni we wsi Gromada w latach 1949-1957 Liczba Rodzaj narzędzia lub maszyny Traktory Pługi zwykłe Brony Kultywatory zwykłe Siewniki rzędowe Snopowiązałki Maszyny posiadanych przez spółdzielnię sztuk w latach 1949 (30X11) 1954 (31 X I I ) — — 1 29 246 520 bd. bd. 1 286 1 — — 1957 (31 X I I ) 18 32 1 1 1 1 1 1 — — 2 4 2 4 332 do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (ręczne) Maszyny do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (motorowe) Tryjery Okopywaczki zwykłe 16 153 Maszyny do cięcia buraków 1 1 1 Maszyny do cięcia słomy Kompresor motorowy 1 3 3 — — — 1 1 2 2 2 bd. 2 1 Opryskiwacze Śrutowniki motorowe Kosiarki Urządzenia inspektowe Ciężarówki bd. — 10 221 1 1 3 45 309 640 Wozy okute i nieokute, karuce, kabriolety Ź r ó d ł a : D a n e d l a 1949 г.: Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 21; d a n e d l a 1954г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . ed. 24; d a n e d l a 1957г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 43. stworzono w o m a w i a n y m okresie państwowe stacje t r a k t o r o w o - m a s z y n o w e i usługi t y c h stacji były stosunkowo drogie, w i e l e spółdzielni — w t e j liczbie także gramadzka — korzystało z i c h usług j e d y n i e w stop­ n i u nieodzownym. W i e l e prac w y k o n y w a n o t r a d y c y j n y m i sposobami, p r z y użyciu przestarzałych narzędzi i środków t r a n s p o r t u . W t e n sposób n i e d o s t a t k i m o d e l u organizacyjnego, założonego w p o l i t y c e r o l n e j pań­ stwa, utrzymywały wiele cech t r a d y c y j n y c h w spółdzielczym gospodaro­ w a n i u . Pogłębiało t o różnice w zaawansowaniu procesów profesjonali- �44 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA zacji w r o l n i c t w i e i poza n i m . J a k k o l w i e k dochód z tytułu r e n t y za wniesioną ziemię n i e był w y s o k i , t o jednak utrzymywał w świadomości społecznej r e l i k t y dawnego r o z w a r s t w i e n i a majątkowego — dzielił k o ­ l e k t y w roboczy na t y c h , którzy utrzymują się wyłącznie z w y n a g r o d z e ­ n i a za pracę, i t y c h , którzy ponadto pobierają rentę . Poważniejsze zna­ czenie miało zróżnicowanie wielkości działek przyzagrodowych, j a k wskazuje b o w i e m materiał t e r e n o w y — gospodarowanie n a t y c h dział­ kach miało istotne znaczenie dla budżetu r o d z i n spółdzielców. Stanowiło też o poczuciu bezpieczeństwa w w a r u n k a c h l i c z n y c h błędów p o l i t y k i rolnej, n i e ułatwiających i d e n t y f i k a c j i z interesami spółdzielni. Więk­ szość działek p r z y z a g r o d o w y c h była w t y m okresie zagospodarowywana analogicznie j a k dawne gospodarstwo, gdyż „ludzie b a l i się, że spółdziel­ nia chleba nie da, trzeba o t y m pomyśleć" . O żywym poczuciu wła­ sności p r y w a t n e j świadczy przebieg wydarzeń w 1951 г., k i e d y t o grupa członków spółdzielni usiłowała samowolnie odebrać wniesione do spół­ dzielni wkłady. Z p e r s p e k t y w y historycznej można t e w y d a r z e n i a p o ­ traktować j a k o wypadkową działającej jeszcze w t e d y w e w s i opozycji politycznej i błędów p o l i t y k i r o l n e j , jednak d l a etnografa n i e m n i e j i n t e ­ resujące są m o t y w a c j e ówczesnych działań, dziś jeszcze relacjonowane przez informatorów. Znamienne, że podkreśla się niedostateczną troskę spółdzielni o zwierzęta i chęć zabrania i c h z p o w r o t e m do zagrody . 89 90 91 Przy w s z y s t k i c h niedostatkach ówczesnego gospodarowania spółdziel­ czego, wśród osiągnięć wymienić należy poszerzenie terenów u p r a w n y c h przez zagospodarowanie dotychczasowych nieużytków i zamianę pastwisk na pola orne. Niewątpliwym i doniosłym ekonomicznie novum w s t r u k ­ turze u p r a w roślinnych było w p r o w a d z e n i e p l a n t a c j i trwałych — w i n ­ nic, sadów, krzewów m a l i n o w y c h . 92 Z p u n k t u w i d z e n i a interesującej nas w n i n i e j s z y m szkicu r o l i zajęć r o l n o - h o d o w l a n y c h j a k o sfery aktywności człowieka podkreślić m u s i m y , że ów pierwszy etap k o l e k t y w n e g o gospodarowania nie stwarzał zespo­ łom spółdzielców szans r o z w o j u i n i c j a t y w y , pomysłowości, eksperymen­ towania. Centralistyczne, d y r e k t y w n e kierowanie produkcją spółdzielczą w znacznym stopniu ignorowało lokalną specyfikę — t y p doświadczeń i nawyków p r o d u k c y j n y c h k o n k r e t n y c h społeczności, rodzaj miejscowych możliwości przyrodniczo-technicznych. Mieszkańcy Gramady odczuwali t o t y m ostrzej, że w okresie międzywojennym p r z y w y k l i do i d e i i n d y w i ­ dualnej aktywności gospodarczej, a n a w e t do r y z y k a i n n o w a c j i . Nic więc 89 90 6 1 9 2 Por. AZE AZE Por. n p . A Z E n r 3 8 5 - V oraz 3 8 3 - V . nr 383-V. n r 385-V. tab. 9. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA dziwnego, iż w o m a w i a n y c h latach wzmogły się procesy migracyjne g r a madczan do miast i ośrodków przemysłowych . Następny z k o l e i etap r o z w o j u gospodarki spółdzielczej w Bułgarii, zaznaczający się wyraźnymi z m i a n a m i w badanej przez nas w s i , zapo­ czątkowany został uchwałami C K B K P i Rady Ministrów z lipca 195G r o k u , korygującymi w sposób i s t o t n y model gospodarki spółdzielczej. Pierwszoplanową rolę odegrało podniesienie cen dostaw obowiązkowych świadczonych przez spółdzielnie n a rzecz państwa oraz zniesienie obo­ wiązkowych dostaw z działki przyzagrodowej. Obniżenie opłat za usługi państwowych stacji imaszynowo-traktorowych odegrało niemałą rolę w procesach modernizacji technologii pracy. Spółdzielnie zyskały także p r a w o sprzedaży na w o l n y m r y n k u t a k i c h artykułów, j a k owoce, w a r z y ­ wa, m l e k o i p r o d u k t y mleczne. Z r e w i d o w a n o dotychczasowe n o r m y w y ­ nagrodzenia za pracę, a jednocześnie decyzji samych kolektywów spół­ dzielczych pozostawiono ustalanie n o r m pracy. Miało t o ogromne w p r o s t znaczenie zarówno dlatego, iż pozwoliło n a zróżnicowanie t y c h n o r m w zależności od l o k a l n y c h warunków, ale i dlatego, że dawało spółdziel­ com poczucie zarządzania wspólnym gospodarstwem *. Jeden z i n f o r m a ­ torów t a k o t y m mówi: „Dopiero kiedyśmy się zebrali, żeby wszyscy r a ­ zem ustalić n o r m y , poczułem się po raz pierwszy od w i e l u l a t gospoda­ rzem, przedtem byłem j a k sługa, który czeka, co imu każą zrobić" . 93 9 95 Zdobyczą tego okresu jest też w p r o w a d z e n i e e m e r y t u r — dla kobiet od 55 r o k u życia, a dla mężczyzn od 60 r o k u życia począwszy. Miało to istotne znaczenie zarówno j a k o m o m e n t przyspieszający proces koncen­ t r a c j i ziemi w spółdzielni ( w i e l u gospodarzy w starszym w i e k u oddało wówczas ziemię w zamian za emeryturę), j a k i j a k o c z y n n i k n i w e l a c j i różnic w u p r a w n i e n i a c h socjalnych zawodów pozarolniczych i spółdziel­ ców. Wprowadzenie e m e r y t u r miało niezmiernie doniosłe konsekwencje dla stosunków r o d z i n n y c h , zachwiało b o w i e m w i e l o w i e k o w y m systemem r o d z i n n y c h zabezpieczeń, zwalniając w znacznym s t o p n i u dzieci z obo­ wiązku świadczeń m a t e r i a l n y c h na rzecz starych rodziców. Dało też l u ­ dziom s t a r y m poczucie niezależności. D o zagadnienia tego powrócimy jeszcze w dalszym t o k u naszych rozważań. Następnym ważnym postanowieniem było łączenie małych spółdziel­ n i w większe. Jesienią 1958 r o k u spółdzielnia w Gramadzie połączyła się ze spółdzielniami w s i Wodna, B o j a n o w o oraz Toszewci. W w y n i k u tego połączenia obszar ziemi spółdzielczej wynosił pod koniec 1958 r o k u 72 892 dekary, z czego ziemia u p r a w n a stanowiła 62 403 dekary, ziemia 9 3 P a p r o c k a , 9 4 AZE 9 5 nr Tamże. op. 385-V. cit. �46 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA nie u p r a w i a n a •— 1636 dekarów, a obszar przeznaczony pod działki p r z y ­ zagrodowe łącznie zajmował 7408 d e k a r ó w . W t o k u dalszego gospoda­ r o w a n i a obszar t e n powiększył się nieco zarówno w s k u t e k uzyskania z i e ­ m i z państwowych gospodarstw r o l n y c h , j a k i pozyskania n o w y c h człon­ ków spółdzielni. W 1966 r o k u ziemia użytkowana przez T K Z S czterech w y m i e n i o n y c h wyżej w s i wynosiła łącznie 80 042 dekary, z czego u p r a ­ w i a n o 67 876 d k a . Obszar n a w a d n i a n y wynosił już 3002 dekary. S t r u k t u ­ ra u p r a w roślinnych przedstawiała się następująco: ipod u p r a w y zbożo­ w e i strączkowe przeznaczano 41 695 dka, p o d pastewne — 13 151 d k a (głównie pod lucernę), 6345 d k a zajmowały rośliny przemysłowe, 2162 d k a w i n n i c e i 1776 d k a — sady owocowe. Działki przyzagrodowe zajmowały łącznie 7339 d k a . Dane t e orientują n i e t y l k o w r o z m i a r a c h u p r a w i a n e j ziemi, ale wskazują n a znamienne z j a w i s k o : wypieranie „tradycyjnych" u p r a w zbożowych przez rośliny przemysłowe i k u l t u r y intensywne. Jest t o niewątpliwie jeden z symptomów kształtowania się gospodarstwa spółdzielczego j a k o nowoczesnego przedsiębiorstwa r o l n e 96 9 7 Tab. 9. Zmiany struktury upraw w spółdzielni rolnicze] wsi Gramada w latach 1957-1968 Odsetek ziemi pod uprawami Ogółem ziemia Rok uprawiana w de­ zbożowymi owocami, wa­ karach i strączko­ rzywami, wymi plantacjami przemysło­ wymi Razem paszowymi 1957 33 621 80,2 2,6 6,9 10,3 100,0 1966 65 129 64,0 6,1 9,7 20.2 100,0 1968 66 467 59,5 8,9 10,3 21.3 100,0 O b l i c z o n o n a p o d s t a w i e następujących źródeł: d l a 1957 r. d a n e w Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. № 1, a r c h . ed. 43; d l a 1966 r. d a n e zaczerpnięto z obliczeń I. Nizińskiej ( m a s z y n o p i s w A r c h i w u m Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e ) ; d l a 1968 r. w y k o r z y s t a n o d a n e T K Z S Swedenije za strukturata na stopaniswanata zemija po brigadi za 1968 godina, materiały zebrał i o p r a c o w a ł B . T u m a n g e ł o w , A r c h . I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i w S o f i i , n r 276-II/1-44. go. Jak wskazują na to dane t a b e l i 9, proces t e n następował systematycz­ nie w okresie 1956-1968, został jednakże spotęgowany po 1966 r o k u . Z łączeniem mniejszych spółdzielni w większe, skupiające p o k i l k a w s i , wiąże się l i k w i d a c j a państwowych stacji m a s z y n o w o - t r a k t o r o w y c h i w y k u p y w a n i e przez spółdzielnie maszyn t y c h stacji. Był t o dalszy k r o k naprzód w kształtowaniu się spółdzielni j a k o zintegrowanego wewnętrz­ n i e przedsiębiorstwa. N a przykładzie spółdzielni w s i G r a m a d y i sateli­ t a r n y c h obserwować można gwałtowne zmiany t a k w technologii pracy, 9 6 Materiały S O N S , z e b r a n e p r z e z I . Nizińską, rękopis w A Z E . 9 7 D a n e w e d ł u g materiałów I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 47 GRAMADA jak i w u z y s k i w a n y c h efektach p r o d u k c y j n y c h , spowodowane m . i n . w w y s o k i m s t o p n i u przez tę decyzję. Z interesującego nas p u n k t u w i ­ dzenia oddanie spółdzielniom całokształtu p a r k u maszynowego miało k a ­ p i t a l n e znaczenie dla kształtowania nowego t y p u s t r u k t u r y zawodowej załogi spółdzielczej. Oznaczało t o b o w i e m angażowanie do pracy fachow­ ców, l u d z i zawodu —• traktorzystów, pracowników stacji r e m o n t o w y c h , inżynierów — specjalistów w zakresie t e c h n i k i r o l n e j i t d . Te istotne zmiany przedstawiamy w t a b e l i 10. W ostatnich latach wzrósł też fundusz przeznaczony n a cele socjalne i k u l t u r a l n e , co umożliwia szersze zaspokajanie różnorodnych i wzrasta­ jących potrzeb spółdzielców. Waga funduszu socjalnego m a — podobnie j a k wprowadzenie zabezpieczeń e m e r y t a l n y c h — sens niwelujący róż­ nice między przedsiębiorstwami pozarolniczymi a spółdzielnią . Gospodarka spółdzielcza ostatecznie przechyliła szalę orientacji p r o ­ dukcyjnej n a u p r a w y roślinne. Znamienne, iż w okresie międzywojen­ n y m i w latach bezpośrednio p o I I w o j n i e , k i e d y dominowały w e w s i g o ­ spodarstwa i n d y w i d u a l n e , Gramada słynęła w Widińskiem z h o d o w l i b y ­ dła rogatego, natomiast w ostatnich latach zyskała k i l k a k r o t n i e nagrody M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za wysoką jakość u p r a w zbożowych . Gospo­ darka hodowlana jest dziś r e l a t y w n i e słabiej rozwinięta w spółdzielni. Chodzi t u o j e j r o z m i a r y , a n i e jakość. Jednocześnie coraz bardziej p e w ­ ne działy h o d o w l i wiążą się z gospodarowaniem n a działce przyzagrodo­ w e j . U t w o r z e n i e „Rodopy" — i n s t y t u c j i zajmującej się s k u p e m n i e r o g a 98 99 Tab. 10. Struktura organizacyjna spółdzielni we wsi Gramada w 1967 r. Liczba stale Liczba bry­ Rodzaj zajęcia Liczba gad i ferm ogniw pracujących członków spółdzielni Rolnictwo 12 57 917 uprawa winorośli i sadów 2 12 219 uprawy mieszane 2 13 221 prace traktorowe 3 25 358 kompleksowa mechanizacja 5 7 119 14 6 — 326 192 fermy nierogacizny 1 — 38 fermy owcze 4 — 61 fermy ptactwa domowego 3 — 35 Hodowla fermy bydlęce Źródło: 9 8 9 9 Godiszen otczet na TKZS za 1967 g o d i n a , w dyspozycji zarządu Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. Tamże. spółdzielni. �48 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA cizny, cieląt i p t a c t w a domowego przeznaczanego na eksport — p o ­ wszechnie zaktywizowało hodowlę przyzagrodową . Wysokie dochody uzyskiwane z t e j sprzedaży określiły wyraźnie rolę gospodarczą działki przyzagrodowej w całokształcie źródeł u t r z y m a n i a rodziny. Przekształca się ona m i a n o w i c i e coraz bardziej z dostarczyciela produktów spożyw­ czych, potrzebnych rodzinie do codziennej k o n s u m p c j i , w małe gospo­ d a r s t w o hodowlane dostarczające gotówki. Władze spółdzielcze dostar­ czają po niskich cenach k a r m y , nadto u p r a w i a się maszynami spółdziel­ czymi i obsiewa ziarnem spółdzielni ziemię przeznaczoną do i n d y w i d u a l ­ nego użytkowania. Odpłatność za te świadczenia jest bardzo niska. 10C Jednocześnie n o w y sens gospodarczy działki przyzagrodowej angażu­ j e w znacznym s t o p n i u pracę spółdzielców — głównie kobiet. Dzielą one swój czas i aktywność pomiędzy pracę w spółdzielni i pracę n a działce. Jeśli dodamy do tego jeszcze obowiązki domowe kobiet, t o stwierdzić należy, iż dorobek m a t e r i a l n y r o d z i n y spółdzielców jest w znacznym s t o p n i u u z y s k i w a n y kosztem dużego wysiłku kobiet. D u a l i z m gospoda­ r o w a n i a : w spółdzielni, gdzie istnieje tendencja do n o r m o w a n i a czasu pracy, i na działce przyzagrodowej, która podobnie j a k d a w n e gospodar­ stwo i n d y w i d u a l n e n i e pozwala n a „czas w o l n y " , powoduje, iż m i m o istnienia o b i e k t y w n y c h szans spółdzielcy n a ogół n i e korzystają z u r l o ­ pów . A w a n s m a t e r i a l n y dokonuje się więc kosztem rezygnacji z w i e ­ l u wartości, które w nowoczesnych społeczeństwach t r a k t o w a n e są j a k o nieodłączne o d m o d e l u b y t o w a n i a opartego o w y k o n y w a n i e zawodu. J a k ­ k o l w i e k p o z y t y w n y m z j a w i s k i e m byłaby p r o d u k c j a hodowlana n a dział­ ce przyzagrodowej — zarówno w skali globalnej e k o n o m i k i k r a j u , j a k i z p u n k t u w i d z e n i a poziomu dochodów r o d z i n y — t o jednak stwierdzić trzeba, iż u t r z y m u j e ona elementy tradycyjnego b y t o w a n i a , owej „krzą­ t a n i n y " od świtu do nocy. 101 T a k więc, w t o k u swego r o z w o j u spółdzielnia zyskiwała cechy n o w o ­ czesnego przedsiębiorstwa, co wszakże nie oznacza, b y h a r m o n i j n i e n a ­ rastały procesy profesjonalizacji pracy rolniczej spółdzielców. C z y n n i k i hamujące t e n proces omówimy poniżej. Organizacja pracy i procesy Jak już powiedziano, nowiła w gruncie rzeczy go t y p u rodzinnego. Jej nikami, jak modyfikacje 100 1 0 1 profesjonalizacji w zalążkach swego istnienia spółdzielnia sta­ rodzaj zwielokrotnionego gospodarstwa dawne­ jakościowe zmiany znaczyły się t a k i m i wskaź­ w organizacji pracy (tworzenie b r y g a d i ogniw) A Z E n r 382-V, 383-V. Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i t . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 49" oraz w r e o r i e n t a c j i co do kierunków p r o d u k c y j n y c h , wreszcie — w p r o ­ wadzenie nowoczesnej t e c h n i k i i fachowego personelu obsługi maszyn. W p i e r w s z y m etapie n i e mogło więc być m o w y o poważniejszym uzaw o d o w i e n i u pracy rolniczej. Następnie, w miarę r o z w o j u specjalizacji p r o d u k c j i , wyodrębniały się poszczególne b r y g a d y o specyficznych za­ daniach, jednakże w obrębie b r y g a d poszczególne jednostki n i e w y k o ­ nywały zadań wyodrębnionych, wymagających swoistych k w a l i f i k a c j i . Można b y nieco metaforycznie powiedzieć, iż uzawodowienie objęło wówczas takie jednostki, j a k b r y g a d y , lecz n i e sięgnęło jeszcze a n i ogniw, a n i jednostek. Potrzebom p r o d u k c j i roślinnej służą obecnie takie b r y g a ­ dy, j a k brygada u p r a w y winorośli i sadów, brygada kompleksowej m e ­ chanizacji ( t j . u p r a w zbożowych, w których p r a w i e wszystkie etapy p r a ­ cy zostały zmechanizowane) oraz t z w . brygada mieszana, zajmująca się różnego rodzaju u p r a w a m i . Działalność h o d o w l a n a została również opar­ ta o f u n k c j o n o w a n i e w y s p e c j a l i z o w a n y c h f e r m , z których jedna zajmuje się hodowlą bydła, druga — nierogacizny, trzecia — owiec, czwarta — ptactwa domowego. Podstawowe informacje o s t r u k t u r z e b r y g a d i f e r m zamieszczono w t a b e l i 10. T u omówimy niektóre aspekty procesów p r o ­ fesjonalizacji. Godny odnotowania jest fakt, iż w związku z p o w s t a n i e m spółdzielni zlokalizowano na peryferiach w s z y s t k i c h czterech dzielnic (machał) k o m ­ pleksy budynków gospodarczych: r o l n i c z o - h o d o w l a n y c h i rzemieślniczo-przemysłowych . W t e n sposób w skali w s i miejsca pracy zostały przestrzennie oddzielone od miejsc zamieszkania, co upodabnia osiedle wiejskie do miejskiego. Spółdzielnia odegrała więc i p o d t y m względem rolę c z y n n i k a niwelującego różnice między m i a s t e m a wsią. F a k t t e n m a jednakże i inne konsekwencje. Otóż wieś zajmuje bardzo rozległy obszar i n i e posiada wewnętrznej k o m u n i k a c j i autobusowej, dlatego też więk­ szość spółdzielców — szczególnie zaś przedstawiciele pokolenia starszego i średniego oraz wszystkie p r a w i e k o b i e t y — w y b i e r a pracę w tej b r y ­ gadzie, której b u d y n k i gospodarcze znajdują się na krańcach danej dziel­ nicy. Ogranicza t o — rzecz jasna -— swobodę w y b o r u czynności wytwór­ czych w ramach istniejących w spółdzielni zawodów i ról p r o d u k c y j n y c h . Względami t y m i n i e są najczęściej skrępowani młodzi mężczyźni posia­ dający m o t o r y . T a k więc mają o n i znacznie większe szanse swobody de­ cyzji w k w e s t i i c h a r a k t e r u pracy, co jest i s t o t n y m elementem procesów profesjonalizacji r o z p a t r y w a n y c h z pozycji j e d n o s t k i . 102 W ogniwach i brygadach współpracują zatem najczęściej bliscy są­ siedzi, nierzadko osoby spokrewnione, ponieważ sąsiedztwo -— j a k po­ wiedziano w poprzednich p a r t i a c h tego szkicu — kształtowało się w p r o 102 Pokropek, op. cit., s. 165. 4 — Etnografia Polska, XVI/1 �50 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA cesie rozpadu w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych. Współpracują­ cy ze sobą spółdzielcy przenoszą w nowe w a r u n k i dawne zwyczaje zwią­ zane z pomocą sąsiedzką l u b równoczesnym w y k o n y w a n i e m prac, j a k np. wzajemne częstowanie się w czasie p r z e r w w pracy, składanie wszy­ s t k i c h p r z y n i e s i o n y c h z d o m u produktów w j e d n y m miejscu — do wspól­ nej k o n s u m p c j i , co jest kontynuacją t r a d y c y j n e j „trapezy" towarzyszą­ cej tłoce. Z d r u g i e j jednak s t r o n y obserwuje się inną linię p o d t r z y m y ­ w a n i a t r a d y c j i , a m i a n o w i c i e n a w e t w t y c h ogniwach czy brygadach, w których pracownicy n i e są powiązani t r a d y c j a m i sąsiedzkimi, nawią­ zują się n i c i przyjaźni, kształtuje się zwyczaj u t r z y m y w a n i a kontaktów t o w a r z y s k i c h . T . K o l e w a przytacza n i e z m i e r n i e interesujący przykład. Otóż w uroczystościach święta patrona d o m u b r a l i dawniej udział j e d y ­ nie k r e w n i , członkowie f a m i l i i . „Dziś jest t o uroczystość skupiająca obok k r e w n y c h i sąsiadów r o d z i n y także przyjaciół poszczególnych członków r o d z i n y czy kolegów z miejsca pracy. B y w a , że spółdzielca świętujący dzień p a t r o n a swego d o m u zaprasza n a tę uroczystość w s z y s t k i c h człon­ ków swej brygady. Święto to t r a c i więc obecnie d a w n y ściśle r o d o w o - r o dzinny charakter i wyraża różnorodne powiązania rodziny, zarówno z k o ­ l e k t y w e m spółdzielczym, j a k i i n n y m i k o l e k t y w a m i p r a c y ' ' . 103 Unowocześnienie t e c h n i k i r o l n e j spółdzielni, zwłaszcza w latach 60-tych, w y k u p y w a n i e maszyn ze stacji t r a k t o r o w o - m a s z y n o w y c h , spo­ wodowało gwałtowny p o p y t n a w y s o k o k w a l i f i k o w a n y c h pracowników. Częściowo spółdzielnia zatrudniała d a w n y c h pracowników MTS-ów bądź t o n a zasadzie u m o w y o pracę, bądź p r z y j m o w a n i a i c h n a członków spół­ dzielni , częściowo zaś inspirowała kształcenie młodej k a d r y . Ponie­ waż łatwość awansu zawodowego w miastach i ośrodkach przemysło­ w y c h wyprzedzała w czasie procesy profesjonalizacji w pracy spółdziel­ n i , więc przed j e j władzami pojawił się doniosły p r o b l e m stworzenia bodźców, które byłyby w stanie zatrzymać młodzież w r o l n i c t w i e . W związku z poszerzeniem uprawnień spółdzielni, władze T K Z S ustaliły 1 0 % dodatek d o zarobków specjalistom z wykształceniem średnim i 2 5 % — specjalistom z wykształceniem wyższym . 104 105 Udział osób legitymujących się f o r m a l n y m wykształceniem f a c h o w y m jest różny w poszczególnych brygadach w zależności od c h a r a k t e r u za­ dań t y c h jednostek. Spośród 13 osób wchodzących a k t u a l n i e w skład za­ rządu spółdzielni 5 posiada wyższe wykształcenie fachowe, 2 średnie f a ­ chowe, a 6 wykształcenie podstawowe, uzupełniane różnego rodzaju k u r ­ sami. Także Vs a k t u a l n y c h brygadierów posiada co n a j m n i e j wykształRola obrzędów rodowo-rodzinnych..., 1 0 8 Kolewa, 1 0 4 Patrz: L a l e w , 1 0 5 Materiały z e b r a n e p r z e z Tumangełowa, j . w . op. cit. s. 241. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 51 cenie średnie fachowe, a niektórzy n a w e t wyższe . K a d r a k i e r o w n i c z a różnych szczebli spółdzielni posiada więc w znacznym odsetku f o r m a l n y cenzus wykształcenia zawodowego. O p o d s t a w o w y m znaczeniu są j e d ­ nakże procesy profesjonalizacji szeregowych spółdzielców. Szanse t e i charakter uzawodowienia są bardzo zróżnicowane w k o l e k t y w i e spół­ dzielczym. Wskażemy t u n a przykłady d w u zespołów: f e r m y k r o w i e j , zlokalizowanej n a p e r y f e r i a c h Tabaszkiej Machały oraz n o w o u t w o r z o ­ nej b r y g a d y kompleksowej mechanizacji. 106 F e r m a k r o w i a jest jedną z najwcześniej zorganizowanych w spółdziel­ n i . Z a j m u j e się hodowlą krów rasy sementalskiej, a więc t e j , która p o ­ jawiła się i została przez rolników gramadzkich zaakceptowana już w okresie międzywojennym. K i e r o w n i k f e r m y jest j e j długoletnim p r a ­ c o w n i k i e m , który obrał sobie tę pracę w s k u t e k „upodobania do h o d o w l i " . Poza wykształceniem p o d s t a w o w y m ukończył j e d y n i e kilkumiesięczny k u r s fachowy. Według jego o p i n i i praca w f e r m i e bydła rogatego i owiec oceniana jest znacznie wyżej prestiżowo niż praca w f e r m i e nierogacizny, a szczególnie p t a c t w a domowego. Uważa się również, że zajmowanie się t y m i d w o m a g a t u n k a m i zwierząt jest zajęciem o d p o w i e d n i m d l a męż­ czyzn, podczas gdy zabiegi wokół nierogacizny i d r o b i u kojarzą się z d o ­ meną zajęć kobiecych. O p i n i a t a n i e jest odosobniona . Większość p r a ­ cowników f e r m y to osoby w w i e k u 40-50 l a t o wykształceniu podsta­ w o w y m ; wszystkie zamieszkują w Tabaszkiej Máchale. Formą uzupeł­ n i a n i a i c h wykształcenia fachowego są prelekcje i konsultacje zoologa spółdzielni. Według ocen k o m p e t e n t n y c h fachowców, b r y g a d a t a osiąga bardzo dobre r e z u l t a t y , co tłumaczą o n i m . i n . żywymi w Gramadzie t r a ­ d y c j a m i gospodarki hodowlanej i gotowością p r z y j m o w a n i a i n n o w a c j i w t e j dziedzinie . M a m y t u z n a k o m i t y przykład p o z y t y w n e j r o l i t r a ­ d y c j i p r o d u k c y j n e j , zdolnej w p e w n y m s t o p n i u kompensować b r a k n o ­ woczesnego przygotowania fachowego , j a k k o l w i e k można b y się zasta­ nawiać, czy właśnie owa t r a d y c j a n i e stwarza poczucia pewności h a m u ­ jącego pęd k u kształceniu f o r m a l n e m u w tej dziedzinie. W świetle posia­ danych materiałów n i e jesteśmy w stanie odpowiedzieć n a t o p y t a n i e . 107 108 1 Zgoła o d m i e n n i e przedstawia się sytuacja w brygadzie kompleksowej mechanizacji. Jej k i e r o w n i k i e m jest młoda dziewczyna-agronom, która ukończyła studia za granicą (ZSRR) i a k t u a l n i e podejmuje dalsze prace naukowe. Brygada z a t r u d n i a 48 osób, z czego 28 t o mężczyźni-traktorzyśoi. przeważnie młodzi, a pozostałe 20 osób to „spółdzielcy" — j a k ich określa się w brygadzie, c z y l i osoby n i e posiadające określonego za- 1 0 6 107 106 Tamże. A Z E n r 387-V. O p i s f e r m y p a t r z : A Z E n r 337-V. �IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w o d u . Ta proporcja ulegnie w najbliższym czasie zmianie n a rzecz f a ­ chowców, gdyż nie wszystkie etapy pracy b r y g a d y są w c h w i l i obecnej w pełni zmechanizowane. Brygada t a powstała wiosną 1967 r o k u , posta­ w i o n o j e j śmiałe, n a wpół eksperymentalne zadanie: dowieść miała r a ­ cjonalności nowego m o d e l u organizacji pracy w w a r u n k a c h m a k s y m a l ­ nego i optymalnego zastosowania maszyn r o l n i c z y c h . W w a r u n k a c h d a w ­ nej organizacji obszar u p r a w zbożowych tej b r y g a d y wymagał z a t r u d ­ n i e n i a 400 osób, a więc redukcja do liczby 48 n a w e t w s y t u a c j i o p t y ­ malnej mechanizacji była p e w n y m r y z y k i e m . Toteż wejście do tej b r y ­ gady było pozostawione całkowicie swobodnemu w y b o r o w i . J a k już po­ wiedzieliśmy w e wstępie, w tej właśnie brygadzie obserwować można s y m p t o m y o w e j drugiej fazy profesjonalizacji. Zawód i praca stanowią b o w i e m d l a członków t e j b r y g a d y płaszczyznę ekspresji i n d y w i d u a l n y c h uzdolnień, aspiracji, pomysłowości. Potwierdza t o d o b i t n i e przebieg n a ­ r a d p r o d u k c y j n y c h tej b r y g a d y . K i e r o w n i c z k a zespołu podkreśla, iż członkowie b r y g a d y w ciągu w i e l u miesięcy żyli napiętym oczekiwaniem na r e z u l t a t y , a sukces e k s p e r y m e n t u skłonił i c h do dalszych poszuki­ wań . Znamienne jest również to, że n i e występuje t u zjawisko f l u k ­ t u a c j i załogi. Członkowie tej b r y g a d y n i e wywodzą się z jednej macha­ ły. Można b y więc stwierdzić, iż nowoczesne uzawodowienie prowadzi do p o w s t a w a n i a kolektywów p r a c y na rzeczowych zasadach, nie stano­ wiących k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h powiązań rodzinno-sąsiedzkich. N i e znaczy t o , oczywiście, b y n i e powstawały n o w e postacie i n t e g r a c j i emo­ cjonalnej n a gruncie wspólnego celu i sukcesu. 109 Wachlarz zawodów, możliwych do w y k o n y w a n i a w spółdzielni, nie jest z b y t szeroki, j a k k o l w i e k udział p r o c e n t o w y fachowców znaczny. Jest t o niewątpliwe ograniczenie szans nowoczesnej profesjonalizacji. Jedno­ cześnie zwraca uwagę w y s o k i udział robotników sezonowych, n i e k w a l i f i k o w a n y c h . Szanse uzyskania nowoczesnego z a w o d u są nierówne: n a j ­ mniejsze mają k o b i e t y w średnim w i e k u i starsze, obarczone pracą na działce przyzagrodowej, pracą domową i wykonujące n i e k w a l i f i k o w a n e prace w spółdzielni. Nieznaczny jest też udział k o b i e t w zarządzie k o ­ lektywów spółdzielczych. UWAGI KOŃCOWE K o l e k t y w i z a c j a r o l n i c t w a rozwiązała w i e l e sprzeczności społeczno-ekonomicznych G r a m a d y okresu poprzedniego. Spółdzielnia rozwiązuje n i e t y l k o istotne p r o b l e m y efektywności i opłacalności p r o d u k c j i r o l n e j . i°» A Z E nr 384-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ale w y c h o d z i również naprzeciw i s t o t n y m aspiracjom współczesnego człowieka: dążeniu do niezależności i i n d y w i d u a l i z a c j i . Spółdzielnia p o ­ maga w szybkiej i n d y w i d u a l i z a c j i n o w o powstających r o d z i n przez p r z y ­ dzielanie i m działki p o d budowę d o m u , uniezależnia starych rodziców od życzliwości i c h d z i e c i , daje coraz większe szanse uzyskania w y ­ kształcenia. N i e m n i e j jednak w t y m procesie modernizacji działają róż­ norodne c z y n n i k i hamujące, j a k n p . w s p o m n i a n a już r o l a działki p r z y ­ zagrodowej pochłaniającej w i e l e t r u d u kobiet, stare n a w y k i pracy n a k a ­ zujące generacji w podeszłym w i e k u nieustanną krzątaninę wokół d o m u , b r a k odpoczynku, wreszcie — napięte aspiracje związane z budową n o ­ wego d o m u mieszkalnego, którego rozmi-ary i wyposażenie bardzo często' przekraczają realne potrzeby rodziny. M a m y t u niewątpliwie do czynie­ n i a ze z j a w i s k i e m przenoszenia t r a d y c y j n y c h kryteriów na n o w e w a r ­ tości. W sytuacji, k i e d y ziemia przestała być w y z n a c z n i k i e m prestiżu i źródłem poczucia pewności, t r a d y c y j n y element systemu wartości — posiadanie — przenosi się na d o m mieszkalny i p r z e d m i o t y trwałego użytku. Jednakże n i e jego wartość użytkowa, wygoda, luksus jest w cen­ t r u m u w a g i społecznej, lecz samo posiadanie. Dowodzą tego cytowane studia M . Pokropka i B. J a w o r s k i e j . Prestiż r o d z i n y w i e j s k i e j w G r a m a dzie wyznaczony jest a k t u a l n i e standardem j e j mieszkania, natomiast kwestią drugoplanową staje się źródło dostarczające środków dla r e a l i ­ zacji obowiązujących społecznie wzorów mieszkania i b y t o w a n i a . Stąd też zawody rolnicze oceniane są w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i zawodami, w y ­ k o n y w a n y m i przez gramadczan w e w s i l u b poza nią. Praca w spółdziel­ n i jest n a t y l e uważana za równą i n n y m sposobom zarabiania, n a ile da­ j e takie same l u b zbliżone z a r o b k i i podobny w y m i a r godzin z a t r u d n i e ­ nia. Za cechę pozytywną z a t r u d n i e n i a w spółdzielni uważa się niższy niż w i n n y c h zawodach w y m i a r d n i pracy w ciągu r o k u ( j a k k o l w i e k są t o t z w . d n i słoneczne, c z y l i dłuższe niż 8 godzin) oraz możliwość k o r z y s t a ­ nia z różnego rodzaju świadczeń spółdzielni, j a k dysponowanie działką przyzagrodową czy łatwość uzyskania parceli pod budowę nowego d o ­ m u . Natomiast d l a młodego pokolenia zawody pozarolnicze n i e związane ze spółdzielnią przedstawiają szczególną atrakcyjność z u w a g i n a szerszy wachlarz możliwości w y b o r u z a w o d u i specjalizacji w obrębie zawodu. n 0 i n W a k t u a l n e j swej postaci spółdzielnia nie s t a n o w i jeszcze nowocze­ snego przedsiębiorstwa socjalistycznego zdolnego skutecznie k o n k u r o ­ wać z ośrodkami przemysłowymi, jednakże w i e l e j e j cech i n o w y c h i n i ­ c j a t y w wskazuje n a t a k i t r e n d r o z w o j o w y . 110 Patrz P o k r o p e k , op. cit. i " P a t r z n p . A Z E n r 381-V, 3 8 3 - V , 3 8 9 - V . �IRENA NIZINSKA, I r e n a Nizińska, D a n u t a THE DANUTA Markowska BASIC OCCUPATIONS OF THE VILLAGERS OF A G R I C U L T U R E AND A The MARKOWSKA a i m of the p r e s e n t p a p e r GRAMADA: HUSBANDRY S u m m a r y i s to b r i n g out a g r i c u l t u r e and husbandry as fields of h u m a n a c t i v i t y d i r e c t e d to w a r r a n t the s a t i s f a c t i o n of definite i n d i v i d u a l a n d c o l l e c t i v e needs. T h u s the c u l t u r a l d e t e r m i n a n t s of the w a y s means of s e c u r i n g the of s u r v i v a l a r e d i s c u s s e d , as w e l l as the b r o a d e r s o c i o - c u l t u r a l effects the f u n c t i o n i n g of a h i s t o r i c a l l y d e t e r m i n e d technological processes The employed m a n n e r of f a r m i n g , in agriculture and a u t h o r s a r e c o n c e r n e d w i t h the f u n c t i o n i n g rather than husbandry. of a t r a d i t i o n a l p e a s a n t i n t h e v i l l a g e G r a m a d a on the t u r n of t h e 19th c e n t u r y a n d i n the p e r i o d the two rable W o r l d W a r s , a t t e m p t i n g to f i n d or u n f a v o u r a b l e the covered time span such processes have been a g r o w i n g s h a r e of p l a n t crops a n d importance of of f a r m i n g and husbandry; animal production operative favou­ system. During as the d e c r e a s i n g a consequent in r u r a l economy an emergence farming farm between out the factors w h i c h h a v e been f o r the s h a p i n g of the c o o p e r a t i v e of a f a r m ; of the size r e l a t i v e f a l l of as a w h o l e ; a of s m a l l f a m i l i e s f r o m the modernization the l a r g e com­ m u n i t i e s of k i n s h i p ; c h a n g e s i n t h e a w a r e n e s s of people. A shift f r o m s m a l l p r i v a t e f a r m i n g u n i t s to c o l l e c t i v e f a r m s of e x t e n s i v e meant a r a d i c a l change i n the t y p e of relationships between productive areas labour a n d the other aspects of life. W i t h i n the t r a d i t i o n a l r u r a l c u l t u r e , the i n t e r e s t s of the f a r m family constituted the supreme members, and the value productive as opposed to t h e i n d i v i d u a l w e l f a r e activity imprinted its d e c i s i v e mark of upon t h e w h o l e life of a f a m i l y w i t h i n t h e v i l l a g e c o m m u n i t y . O n t h e other h a n d , the agricultural occupations now emerging a n d t a k i n g on t h e i r s h a p e s i n t h e s y s t e m of l a b o u r d i v i s i o n i n a c o o p e r a t i v e f a r m do constitute the f a m i l y ' s b a s i c or s e c o n ­ dary of s o u r c e of life. E v e n income, but more, other, f r e q u e n t l y meaning. they are often not a n y longer d e t e r m i n e means to s e c u r e v a r i o u s the o t h e r aspects goods, m a t e r i a l u n c o n n e c t e d w i t h a g r i c u l t u r e e i t h e r b y t h e i r o r i g i n or b y T h e cooperative t a n t i n d e e d , but t h e y do as a factor still far from integrating determining the local community is a l l the aspects of and their impor­ the c h a r a c t e r and p r i n c i p l e s of the f u n c t i o n i n g of the c o m m u n i t y . Specialized process. narrow agricultural During set of the f i r s t occupations phase, emerge, occupations the a c t u a l opportunities, and are as it seems, chosen from the c h o i c e s a r e in a a still two-phases relatively by certain .stereotyped s o c i a l c r i t e r i a . T h e v a l u a t i o n s a r e focused u p o n the c r i t e r i a of income i i n d s o c i a l prestige, w h i l e the l a t t e r factors a r e o b v i o u s l y system of values. Occupational a m a n ' s life, a n d m a n y and behaviors from activity hardly of o c c u p a t i o n a l life. I n the second g e a r e d to the t r a d i t i o n a l influences of t h e m r e m a i n i n d i f f e r e n t directed the other fields w i t h r e s p e c t to the phase, a n o c c u p a t i o n i s c h o s e n a m o n g a w i d e scope of the e x i s t i n g o p p o r t u n i t i e s , a n d the choices a r e influenced by individual motivations, and typed patterns. New besides less s t r o n g l y restricted by of s a t i s f y i n g t h e c o n s u m p t i v e needs, to be of p e r s o n a l s a t i s f a c t i o n , d e v e l o p the i n t e r e s t s a n d c a p a c i t i e s of selected the highly stereo­ e x p e c t a t i o n s a r i s e w h i c h a n o c c u p a t i o n s h o u l d m e e t : it ought, s u p p l y i n g the m e a n s •occupation of attitudes and performed along such lines influences a source an individual. many aspects An of �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ÚÍ) l i f e : the l i b e r a l i n t e r e s t s , p r e f e r e n c e s for other people, p a t t e r n s of b e h a v i o u r , i n ­ tellectual perspectives; i n a w o r d , it strongly involves the whole personality. S u c h a p a t t e r n r e q u i r e s a n e x i s t e n c e of a w i d e scope of o p p o r t u n i t i e s for t h e choice of a n o c c u p a t i o n , as w e l l as i n d i v i d u a l s a b l e to t a k e m a t u r e d e c i s i o n s i n t h e i r c h o i c e s of positions w i t h i n t h e s o c i a l d i v i s i o n of l a b o u r . T h e p r o c e s s e s of e m e r ­ gence of d i s t i n c t o c c u p a t i o n s i n t h e cooperative a g r i c u l t u r a l s y s t e m of G r a m a d a a r e n o w i n t h e f i r s t of t h e t w o p h a s e s . M a n y a c t i v i t i e s p e r f o r m e d i n t h e c o o p e r a t i v e f a r m h a v e not y e t e v o l v e d into s p e c i f i c o c c u p a t i o n s i n t h e s t r i c t sense. T h e s e v e r a l groups of p o p u l a t i o n h a v e got different c h a n c e s of p a r t i c i p a t i o n i n t h e p r o c e s s of d i v i s i o n of l a b o u r on t h e o c c u p a t i o n a l b a s i s ; these c h a n c e s a r e a p p a r e n t l y d e t e r m i n e d b y age a n d sex. Y o u n g m e n participate most fully i n the process, w h i l e old w o m e n are the least i n f l u e n c e d . F a r m i n g t h e h o u s e h o l d plot is a m o d i f i e d f o r m of t h e f o r m e r u n i t y of t h e h o u s e h o l d a n d f a r m . D u r i n g its historical development G r a m a d a has been transformed from an a g r i c u l t u r a l v i l l a g e into a m u l t i - o c c u p a t i o n a l w o r k e n v i r o n m e n t . T h e d i s t r i b u ­ tion of f a r m i n g a c t i v i t i e s a m o n g t h e s e v e r a l s p e c i a l i z e d o c c u p a t i o n s a c t i v e i n t h e c o o p e r a t i v e a n d t h e c u l t u r a l c o n s e q u e n c e s of t h e p r o c e s s at its p r e s e n t stage a r e confronted b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l l a g e w i t h t h e v a l u e s l i n k e d w i t h t h e o t h e r o c c u p a t i o n s . S u c h c o m p a r i s o n p r o v i d e s a s y s t e m of r e f e r e n c e for t h e e v a l u a t i o n of w o r k i n t h e c o o p e r a t i v e . T h e r a d i c a l c h a r a c t e r of the changes i n c o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n c o u n t r y s i d e h a s found its p a r t i c u l a r l y s t r o n g e x p r e s s i o n i n p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n . T h e s t a n d a r d s of l i v i n g , t h e p a t t e r n s of f a m i l y ties or r i t u a l s a n d c u s t o m s e v o l v e d g r a d u a l l y , e v e n i f deeply, w h e r e a s i n a g r i c u l t u r e a n d h u s b a n d r y as t e c h n o l o g i c a l a n d o r g a n i z a t i o n a l p r o c e s s e s t h e shift w a s s u d d e n a n d d e c i s i v e . T h e cooperative h a s s o l v e d t h e e s s e n t i a l p r o b l e m s of e f f e c t i v e n e s s a n d p r o f i t a b i l i t y of a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n , a n d besides i t h a s m e t t h e deeper a s p i r a t i o n s of a c o n t e m p o r a r y h u m a n being, i.e. h i s s t r i v i n g s to i n d e p e n d e n c e a n d i n d i v i d u a l i t y . I t h e l p s t h e n e w l y f o r m e d f a m i l i e s to w i n t h e i r i n d e p e n d e n c e q u i c k l y b y a l l o t i n g t h e m b u i l d ­ i n g lots; old age p e n s i o n s m a k e old p a r e n t s i n d e p e n d e n t f r o m t h e b e n e v o l e n c e of t h e i r c h i l d r e n , t h e y o u n g g e n e r a t i o n is g i v e n i n c r e a s i n g o p p o r t u n i t i e s to g a i n e d u c a t i o n . H o w e v e r , t h e r e a r e s e v e r a l factors h i n d e r i n g t h e p r o c e s s of m o d e r n i z a ­ t i o n ; e.g. t h e h o u s e h o l d plots w h i c h a b s o r b too m u c h l a b o u r of w o m e n ; the t r a d i ­ t i o n a l w o r k i n g h a b i t s of t h e e l d e r g e n e r a t i o n ; t h e l a c k of r e s t ; s t r a i n e d a s p i r a t i o n s r e l a t e d w i t h t h e b u i l d i n g of n e w h o m e s , often e x c e e d i n g t h e r e a l needs of a f a ­ m i l y i n t h e i r size a n d a c c o m o d a t i o n . W h a t w e o b s e r v e h e r e , is c e r t a i n l y a t r a n s p o ­ s i t i o n of t r a d i t i o n a l c r i t e r i a to t h e n e w v a l u e s i n a s i t u a t i o n w h e n t h e s o i l no l o n g e r d e t e r m i n e s t h e prestige or the f e e l i n g of s e c u r i t y . T h e c o o p e r a t i v e i n its a c t u a l f o r m h a s not y e t b e c o m e a m o d e r n s o c i a l i s t i c e n t e r p r i s e a b l e to compete w i t h i n d u s t r i a l c e n t e r s , b u t m a n y of its f e a t u r e s , a s w e l l as n e w i n i t i a t i v e s , i n d i c a t e t h a t s u c h is t h e f o r t h c o m i n g t r e n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3224d46fb68d3d6742b68c5425bd410c.pdf 74dbda1a42b5576c4eef91b93b5eb6e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:744 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:685 Title A name given to the resource Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.57-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piskorz, Jerzy Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JERZY ADAM PISKORZ SPOŁECZNO-GOSPODARCZE A S P E K T Y M E C H A N I Z A C J I ROLNICTWA i (Na przykładzie wsi 'okolic Ciechanowca) W S I E D R O B N O S Z L A C H E C K I E I W S I E CHŁOPSKIE Okolice Ciechanowca są d l a etnografa terenem interesującym. Falo­ w e osadnictwo pozostawiło t u trwałe ślady w postaci z w a r t y c h zasięgów osadnictwa chłopskiego i drobnoszlacheckiego. I t a k w s i e dawniej chłop­ skie zajmują obszar k l i n a , którego podstawą jest l i n i a Bugu, a szczyt stanowi wieś K l u k o w o n a północ o d Ciechanowca. Tereny wokół tego k l i n a są zamieszkane przez ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego. Ponadto okolice Ciechanowca, j a k całe pogranicze mazowieeko^podlaskie, stanowiły obszar określany j a k o rubież w stosunku do jednolitego etnicz­ nie t e r e n u osadnictwa polskiego. Tędy też często przebiegały h i s t o r y c z ­ ne granice a d m i n i s t r a c y j n e i polityczne. F a k t y t e miały daleko idące n a ­ stępstwa dla procesów kształtowania się k u l t u r y l u d o w e j . Napór osad­ niczy — z jednej s t r o n y polski, z drugiej r u s k i -— niosąc ze sobą o d m i e n ­ ne elementy k u l t u r o w e , wyznaczył w i e l e granicznych l i n i i zasięgów w y ­ tworów m a t e r i a l n y c h , zwyczajów, wierzeń, n a z e w n i c t w a . Wsie, w których przeprowadzałem badania terenowe — D r e w n o w o , Usza Duża, T w o r k o w i c e , Malec — są rozmieszczone wokół Ciechanow­ ca; d w i e pierwsze z w y m i e n i o n y c h to w s i e d a w n i e j szlacheckie, d w i e n a ­ stępne — chłopskie. Przeciwstawienie sobie w s i chłopskich i d r o b n o 2 3 1 Artykuł t e n j e s t skrótem p r a c y p i s a n e j pod k i e r u n k i e m prof, d r A n n y K u - trzeba-Pojnarowej. Materiały terenowe Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego zbierałem w r a m a c h współpracy Katedry z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Cie­ chanowcu. 2 Por.: P o l s k i Atlas s k i , Kultura K. społeczna Moszyński, Etnograficzny; mapy ludu Niektóre zamieszczone w wiejskiego na Mazowszu przyczyny zróżnicowania S. nad Narwią, kultury D w o r a k o w ­ Białystok 1964; ludowej w Polsce, „Lud Słowiański", t. 4 : 1938 z. 1, s e r i a B, s. 65-117. 3 Badane ostrowskiego, wsie położone są n a pograniczu wysokomazowieckiego. t r z e c h powiatów, siemiatyckiego, �JERZY ADAM PISKORZ szlacheckich było p o d y k t o w a n e m o i m i przypuszczeniami o p a r t y m i na l i t e r a t u r z e , iż oba t y p y w s i charakteryzują się odmienną, specyficzną h i ­ storią r o z w o j u gospodarczego, co m u s i znaleźć odbicie w procesie m e ­ chanizacji. Sądziłem równocześnie, że t a k dobrane wsie swą strukturą gospo­ darczą odzwierciedlają stosunki panujące w i n n y c h okolicznych wsiach. S t w i e r d z o n y w t o k u badań fakt, iż istnieją między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi różnice ekonomiczne, które globalnie rzecz biorąc są n i e w i e l k i e i polegają przede w s z y s t k i m n a t y m , iż w każdej w s i szla­ checkiej jest grupa gospodarstw bardzo dużych, rzutujących n a wysoką średnią wielkości gospodarstw dla całej w s i , może być zrozumiały p r z y spojrzeniu h i s t o r y c z n y m , n a t l e różnic w procesach gospodarczych. W l i t e r a t u r z e , głównie historyczno-ekonomicznej, spotyka się t r z y określenia n a oznaczenie procesów zachodzących w s t r u k t u r z e agrarnej w s i : rozwarstwienie, rozdrobnienie i średniaczenie. Za i c h pomocą, n a przykładzie badanych w s i , chciałbym wyjaśnić: 1) kształtowanie się róż­ n i c ekonomicznych między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi, 2) specyfikę h i s t o r i i gospodarczej o b u t y c h typów w s i . Za p u n k t wyjścia m u s i m y przyjąć r o k 1864 i uwłaszczenie. Wsie chłopskie w okresie bezpośrednio pouwłaszczeniowym w ówczesnych g u ­ berniach wschodnich były mało zróżnicowane wewnętrznie p o d wzglę­ d e m własności. Z d a n i e m Krzysztofa G r o n i o w s k i e g o przeważały t a m go­ spodarstwa w granicach 9 do 30 mórg, z t y m że większe (okolo 30-morgowe) miały dużo łąk, prowadziły gospodarkę hodowlaną i miały t e n ­ dencję do podzielności, mniejsze zaś miały charakter t y p o w o rolniczy, dzieliły się niechętnie, chętnie natomiast dodzierżawiały paromorgowe kawałki ziemi. Gospodarstw dużych, t z w . „chłopskich folwarków", i go­ spodarstw bardzo małych w guberniach wschodnich było niewiele . N a j ­ ważniejsze jest jednak to, że w obrębie jednej w s i chłopskiej różnice były jeszcze mniejsze, bądź ich w zasadzie n i e było wcale. T a k i stan rzeczy wynikał z bardzo ograniczonych możliwości podziału gospodarstw przed uwłaszczeniem. Obie przebadane przeze m n i e wsie chłopskie — T w a r ko w i c e i Malec — miały po uwłaszczeniu dosyć jednolitą s t r u k t u ­ rę agrarną. 4 5 Z k o l e i drobna szlachta u k a z o w i o uwłaszczeniu nie podlegała ( w y ­ łączał ją 10 § ukazu). Zostały j e j odebrane ziemie dzierżawione od d w o ­ rów, a chłopi w majątkach drobnoszlacheckich powyżej 15 mórg m i e l i być uwłaszczeni. D r o b n a szlachta, j a k twierdzą h i s t o r y c y i etnografoK. Gronowski, Realizacja 1963, zwłaszcza s. 153-154. 4 reformy uwłaszczeniowej 1864 г., Warszawa G o s p o d a r s t w a małe powstały głównie z podziału p u s t e k , a t y c h w i n t e r e s u ­ jącej n a s gub. łomżyńskiej było n i e w i e l e , więcej w sąsiedniej gub. s i e d l e c k i e j . 5 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 59 w i e , była grupą, która na uwłaszczeniu straciła najwięcej. Była t o k o n ­ tynuacja represji popowstaniowych, t y m razem n a bazie ekonomicznej. T a k więc szlachta zaściankowa w 1864 r. zmniejszyła nieco swój stan p o ­ siadania, ale poza t y m s t r u k t u r a własności pozostała w zasadzie nie zmie­ niona — nadal utrzymywało się istniejące już wcześniej r o z w a r s t w i e n i e i rozdrobnienie. W t a k i e j właśnie s y t u a c j i znajdowały się D r e w n o w o i Usza Duża — badane przeze m n i e wsie drobnoszlacheckie. 6 Przedstawione wyżej u w a g i dotyczące c h a r a k t e r u s t r u k t u r y agrarnej w s i chłopskich i drobnoszlacheckich w okresie uwłaszczenia były p u n k ­ t e m wyjścia do dalszej analizy, już na przykładzie własnych materiałów terenowych, mającej sprawdzić postawioną wcześniej hipotezę o o d m i e n ­ nej dla obu typów w s i h i s t o r i i r o z w o j u gospodarczego'. Zebrane przeze m n i e dane statystyczne z zakresu s t r u k t u r y agrarnej 4 w s i okolic Ciechanowca w k i l k u przekrojach czasowych zdawały się potwierdzać m o j e przypuszczenia. Obie wsie włościańskie, m i m o wyraź­ n y c h , ale d r o b n y c h między n i m i różnic, ograniczających się j e d y n i e do czasu występowania i stopnia natężenia poszczególnych procesów, są do siebie podobne, jeśli chodzi o ogólny k i e r u n e k i t o k p r z e m i a n . T o samo tyczy się w s i drobnoszlacheckich. Zdecydowane natomiast różnice widać p r z y porównaniu o b u w s i chłopskich z jednej strony, z o b u w s i a m i szlacheckimi z d r u g i e j . Przede w s z y s t k i m aż do I I w o j n y światowej oba te t y p y w s i charakteryzują się o d m i e n n y m k i e r u n k i e m z m i a n s t r u k t u r y agrarnej — dla w s i chłopskich jest to pogłębianie się rozdrobnienia, a dla w s i drobnoszlacheckich — pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a . W parze z tą podstawową różnicą idą również inne. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m d l a jasności w y w o d u celowo przedstawię ana­ lizę z m i a n w s t r u k t u r z e agrarnej d w u w s i krańcowo od siebie o d m i e n ­ n y c h (Malec i D r e w n o w o ) , t a k aby pokazane różnice były jaskrawe, ponieważ n i e zależało m i b y n a j m n i e j na b u d o w a n i u zbliżonych do prze­ ciętnej rzeczywistości modelów, a t y l k o n a s t w i e r d z e n i u różnic, t a k j a k przedstawia j e tabela 1. W nawiasach podane są inne, poza strukturą agrarną, wskaźniki zmian gospodarczo-społecznych n a w s i . Ciekawie również wygląda s t r u k t u r a agrarna t y c h d w u w s i w świetle pełnych d a n y c h l i c z b o w y c h (tab. 2). Możliwości i n t e r p r e t a c y j n e ogra­ nicza t u jednak fakt, że b r a k jest szczegółowych materiałów dotyczących każdej z granicznych dat wyróżnionych wyżej okresów. D w a wyżej zaprezentowane zestawienia n i e odnoszą się b y n a j m n i e j N a przykład G r o n o w s k i , op. cit, drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, 6 s. 152-155, i M . B i e r n a c k a , W a r s z a w a 1966, s. 105-109. Wsie �JERZY ADAM PISKORZ 60 Tab. 1. Zmiany struktury agrcrnej dwu przykładowo wybranych wsi (chłopskiej i drobnoszłacheckiej) w latach 1864-1960 Okres Wieś chłopska Malec Wieś drobnoszlachecka 1864 struktura agrarna jednolita struktura agrarna rozdrob­ Drewnowo niona i rozwarstwiona pogłębianie się rozwarst­ 1864 1900 początki rozdrobnienia 1901-1929 pogłębianie się rozdrob­ dalsze pogłębianie się roz­ nienia (emigracja) warstwienia wienia (komasacja) (emigracja, upowszechnienie mecha­ nizacji omłotów) słabo zaznaczające się roz­ 1930-1948 początki średniaczenia warstwienie (komasacja) 1949-1960 początki średniaczenia struktura (upowszechnienie mecha­ zmian agrarna bez nizacji omlotów) do dat przełomowych, r o k 1900 b o w i e m wyznacza środkowy etap z j e d ­ nej strony rozdrobnienia, z drugiej rozwarstwienia, a r o k 1960 można traktować jako zakończenie początkowego okresu średniaczenia . Pamię­ tając o t y m w n i o s k u j e m y , że: 1900 — w D r e w n o w i e s t r u k t u r a agrarna jest mocno, choć dość rów­ n o m i e r n i e r o z w a r s t w i o n a , w chłopskim M a l c u proces rozdrobnienia objął już w przybliżeniu 8 8 , 4 % ogółu gospodarstw. 1960 — w D r e w n o w i e średniaczenie o d b y w a się poprzez spadek liczby gospodarstw małych, dzięki czemu powiększa się g r u p a o d 5 d o 10 ha, w s t r u k t u r z e agrarnej Malca widać jeszcze przede w s z y s t k i m s k u t k i roz­ drobnienia, bardzo słabo zaznacza się r o z w a r s t w i e n i e , średniaczenie m a jeszcze t a k mały zasięg, że w p r z y t o c z o n y m zestawieniu n i e jest w zasa­ dzie widoczne. 7 Rok 1864 — p u n k t wyjścia w mojej analizie z m i a n s t r u k t u r y agrar­ nej w e wsiach chłopskich i szlacheckich — należy traktować symbolicz­ nie. Przecież f a k t y c z n y stan posiadania zmienił się p o d wpływem uwłasz­ czenia t y l k o m i n i m a l n i e , za to w poważny sposób został ujednolicony 7 storia Wypowiadany w wielu Polski, czenia obserwujemy tur. i Owo gospodarstw kazywały g o s p o d a r s t w a ubocznym skutkiem (przykładowo: S . K i e n i e w i c z , 1969, s. 286) pogląd, że początki Hi­ średnia­ już pod k o n i e c X I X w., o p a r t y j e s t n a b a d a n i a c h m a k r o s t r u k - średniaczenie likwidacji opracowaniach t. 2: 1795-1918, W a r s z a w a z końca X I X w. małych, przy największe. W rozdrobnienia. obniżania się przeciętnej wielkości polega n a postępującym t y m najwyższy tym wypadku Rzeczywiste gospodarstw. stopień rozdrobnieniu podzielności wy­ średniaczenie j e s t po p r o s t u średniaczenie odbywa się bez �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 61 status społeczny ludności zajmującej się r o l n i c t w e m . Różnice w s t r u k ­ t u r z e agrarnej między t y m i d w o m a t y p a m i w s i istniały już przed 1864 r. Śmiało możemy powiedzieć, że dalszy proces p r z e m i a n był t y l k o prostą ich kontynuacją. M i a n o w i c i e wsie drobnoszlaeheókie, które już n a długo przed uwłaszczeniem przeszły etap rozdrobnienia i o d d a w n a borykały się z głodem ziemi, miały w y p r a c o w a n y system spłat r o d z i n n y c h , a zapo­ ra*. 2. Struktura agrarna wsi Malec i Drewnowo wg podziału na grupy obszarowe w odsetkach ogółu gospodarstw (w ha) . 1900 2-5 5-10 10-15 7,7 22,7 80,7 11,6 22,7 22,7 Malec 5,5 32,0 Drewnowo — 15,8 51,4 52,7 21,0 Wieś Malec Drewnowo 1960 _ Do 2 Rok Pow. 15 Uwagi 18,2 13,7 1900 9,7 1,4 10,5 — 1905 8 — czątkowane s k u t k a m i u k a z u uwłaszczeniowego (odebranie dzierżaw d w o r ­ skich) migracje do miast były k o n t y n u o w a n e także później; n i e b a w e m dołączyła się do n i c h emigracja. Ponadto w g u b e r n i łomżyńskiej, na któ­ rej terenie były położone badane wsie, 8 5 % ziemi z 'rozparcelowanych na przełomie X I X i X X w . dworów wykupiła drobna szlachta, co świad­ czy o j e j w y s o k i e j prężności ekonomicznej w t y m okresie. Większe go­ spodarstwa drobnoszlacheckie cechowała tendencja do niepodzielności. O d w r o t n a tendencja panująca w dużych gospodarstwach chłopskich w y ­ nikała z tego, że włościanie, którzy dopiero w 1864 r. u z y s k a l i p r a w o swobodnego dysponowania ziemią, n i e m i e l i takiego systemu zabezpie­ czeń ograniczających rozdrabnianie j a k szlachta zaściankowa. K i e d y mó­ w i m y o r o z d r a b n i a n i u się gospodarstw chłopskich i b r a k u tegoż w okresie pouwłaszczeniowym w gospodarstwach drobnej szlachty, w a r t o zazna­ czyć, że w końcu l a t 60-tych X I X w . zbadane przeze m n i e wsie włościań­ skie przeciętną wielkością gospodarstwa nieznacznie przewyższały wsie drobnoszlacheckie, natomiast na przełomie X I X i X X w . stosunek ten uległ odwróceniu. 9 Jednakże wspomniana już tendencja do niepodzielności większych go­ spodarstw, j a k również istniejące r o z w a r s t w i e n i e sprawiały, że w s i e d r o b n o s z l a c h e c k i e były b a r d z i e j podatne na zmia­ n y t y p u k a p i t a l i s t y c z n e g o w r o l n i c t w i e . T u właśnie 8 D a n e przybliżone. Ograniczał j e t y l k o z a k a z d z i e l e n i a g o s p o d a r s t w poniżej 6 mórg i z a k a z sprzedaży z i e m i uwłaszczonej niechłopom — zresztą n i e p r z e s t r z e g a n o i c h z b y t ­ nio. 9 �62 JERZY ADAM PISKORZ należy szukać p r z y c z y n wcześniejszej komasacji i mechanizacji, większe­ go w y k o r z y s t a n i a najemnej siły roboczej w e wsiach drobnoszlacheckich. We wsiach chłopskich rozwarstwienie i początki mechanizacji następo­ wały znacznie później. W i d z i m y więc, że początki k a p i t a l i z a c j i r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o związane są z koniecznością zaistnienia rozwarstwionej s t r u k t u r y agrarnej, a z k o l e i j e d n y m z podstawowych, bezpośrednich skutków k a p i t a l i z a c j i jest mechanizacja r o l n i c t w a . ROZWÓJ NARZĘDZI R O L N I C Z Y C H I E T A P Y M E C H A N I Z A C J I Przyczyn mechanizacji należy szukać z jednej s t r o n y w dążeniu wła­ ścicieli gospodarstw do zwiększenia p r o d u k c j i p r z y zmniejszonych nakła­ dach n a pracę, a z drugiej s t r o n y w koncentracji kapitałów powodują­ cej w rezultacie r o z w a r s t w i e n i e się s t r u k t u r y agrarnej, a w k o n s e k w e n ­ cji tegoż — również i klasowej. Jednakże w r o l n i c t w i e proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału przebiega w o l n i e j niż w i n n y c h gałęziach gospodarki n a ­ r o d o w e j . Dzieje się t a k nie t y l k o ze względu n a niską stopę zysku w r o l ­ n i c t w i e i zmienną koniunkturę n a p r o d u k t y rolne. N a o m a w i a n y proces w p ł y w mają także w a r u n k i k l i m a t y c z n e (urodzaj) i sytuacja w przemyśle. Było t o j a s k r a w o widoczne n p . w okresie k r y z y s u przemysłowego w p o ­ czątkach l a t trzydziestych, k i e d y między cenami artykułów r o l n y c h i prze­ mysłowych powstał t a k duży rozdźwięk, że wszelkie inwestycje w prze­ ciętnym gospodarstwie r o l n y m zostały na długo zahamowane . 10 Jak w y n i k a z przytoczonych współzależności, p o w o l n y proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału w r o l n i c t w i e sprawia, że również mechanizacja p r a c y na r o l i w y k a z u j e powolne tempo r o z w o j u . Z t y c h samych p r z y c z y n jest ona m n i e j i n t e n s y w n a w gospodarstwach chłopskich niż w dużych gospodar­ stwach f o l w a r c z n y c h ; szybciej przebiega na terenach, gdzie p r o d u k c j a rolna jest silnie związana z działaniem mechanizmów r y n k o w y c h , niż n a terenach o n i s k i m stopniu towarowości gospodarki. W poprzedniej części artykułu wykazałem, że w e wsiach drobnoszla­ checkich r o z w a r s t w i e n i e następowało szybciej niż w e wsiach chłopskich; pojawiającą się warstwę gospodarstw bogatych stać było n a podstawowe maszyny rolnicze, których n i e posiadały jeszcze mniejsze gospodarstwa drobnoszlacheckie i gospodarstwa chłopskie. Podobnie kształtował się stopień towarowości gospodarki. Choć n a całym pograniczu mazowieckopodlaskim był o n bardzo n i s k i , t o j e d n a k bogate gospodarstwa drobnoszla10 W y n i k a ny i narzędzia Wskaźnik to z d a n y c h p r z y t o c z o n y c h p r z e z K . C z e r n i e w s k i e g o , rolnicze w gospodarstwach inwestycji maszyn rolniczych w m i e m y z a 100, w mniejszej własności, P o l s c e wynosił, jeśli Warszawa Maszy­ 1938. r o k 1928 p r z y j ­ 1930 — 43,9; 1932 — 8,8; 1934 — 11,4; 1936 — 20,6. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 63- checkie i . p o d t y m względem były przodującymi w porównaniu z i n n y m i ^ których p r o d u k c j a była nastawiona n a konsumpcję wewnętrzną. W świetle powyższych ogólnych prawidłowości d y n a m i k i z m i a n w za­ kresie mechanizacji r o l n i c t w a staje się zrozumiałe, dlaczego p r z y opóźnio­ n y m w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u procesie mechanizacji maszy­ n y rolnicze wcześniej pojawiły się w D r e w n o w i e i Uszy Dużej niż w Tworkowicaoh i Malcu. Z a n i m j e d n a k pojawiły się maszyny — j a k pozwalają stwierdzić prze­ prowadzone badania — w e w s z y s t k i c h wsiach używano identycznego ze­ s t a w u narzędzi t r a d y c y j n y c h . W jego skład wchodziły: socha d w u p o l i cowa, b r o n a laskowa, drewniane radełko do ziemniaków, f a r t u c h siewak, sierp i cep gązewkowy. Większość z t y c h narzędzi r o l n i k wykonywał sam, a z usług rzemieślników korzystał z konieczności t a m , gdzie wymagała tego t e c h n i k a p r o d u k c j i , n p . w w y p a d k u m e t a l o w y c h części narzędzi. W y ­ jątkowym p r z y p a d k i e m są t u b r o n y laskowe. Choć n i e posiadają one elementów m e t a l o w y c h , t o j e d n a k większość gospodarzy zaopatrywała się w n i e n a targu. P r z y w o z i l i j e i sprzedawali znający t a j n i k i niełatwej p r o ­ d u k c j i r o l n i c y (a nie rzemieślnicy) z biedniejszych w s i chłopskich, głów­ nie spod Brańska. T a k i zestaw narzędzi, j a k wyżej przedstawiony, używany był w e w s z y s t k i c h badanych wsiach w sposób wyłączny do około r o k u 1895. P o ­ t e m stopniowo poszczególne narzędzia stare były w y p i e r a n e przez n o w ­ sze t y p y . Proces zastępowania t r a d y c y j n y c h środków p r o d u k c j i n o w y m i rozciągał się na wiele l a t i przebiegał nierównomiernie w odniesieniu do różnych typów prac — najszybciej objął orkę (pług), b r o n o w a n i e (bro­ na beleczkowa) i sprzęt zbóż (kosa); najdłużej n i e zmieniony pozostawał sposób s i e w u i sadzenia ziemniaków. Jednakże niektóre narzędzia z o m a ­ wianego zestawu, będąc używane obok n o w o w p r o w a d z o n y c h , przetrwały długo, a w f o r m i e szczątkowej n a w e t do dziś. O ile n p . socha została b a r ­ dzo szybko zastąpiona przez pług, bo zaledwie w ciągu 3—5 lat, o t y l e brona laskowa przez b l i s k o pół w i e k u współwystępowała n a j p i e r w z b r o ­ ną beleczkowa, a potem z b r o n a m i żelaznymi. Zaraz po w p r o w a d z e n i u b r o n beleczkowych b r o n y laskowe były stosowane j a k o l e k k i e b r o n k i , p o ­ t e m używano i c h głównie d o włóczenia k a r t o f l i s k , bo grube, d r e w n i a n e zęby n i e wygarniały ziemniaków. Jeszcze do końca okresu międzywojen­ nego w badanych wsiach b r o n a laskowa była w każdym n i e m a l gospodar­ stwie. Mówiąc O' narzędziach z zestawu tradycyjnego używanych jeszcze po w p r o w a d z e n i u na i c h miejsce nowszych typów narzędzi, należy zazna­ czyć, że t r w a n i e zawsze związane jest ze zmianą f u n k c j i l u b ogranicze­ n i e m zakresu w y k o n y w a n y c h czynności. N a w e t mechanizacja nie w y e l i ­ minowała do końca narzędzi t r a d y c y j n y c h , t a k i c h j a k cep, f a r t u c h sie­ wak i sierp. �04 JERZY ADAM PISKORZ W t o k u badań t e r e n o w y c h zajmowałem się problematyką r o z w o j u b a ­ zy technicznej w odniesieniu do każdego z typów prac rolniczych o d ­ dzielnie. Stwierdziwszy jednak, że daty wyznaczające okresy w z r o s t u i spadku natężenia mechanizacji oraz sposoby i źródła zakupu są w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h identyczne, postanowiłem etapy mechanizacji oko­ l i c Ciechanowca omówić t u t y l k o n a przykładzie z m i a n w zakresie m e ­ t o d sprzętu zbóż. Kosy zaczęto używać do sprzętu zbóż w początkach X X w . I n f o r m a ­ torzy t w i e r d z i l i , że „kosy były zawsze", ale wcześniej koszono n i m i w y ­ łącznie t r a w y . Najwcześniej, w latach 1902-1904, zastosowano kosy do zbioru zbóż w D r e w n o w i e , potem w T w o r k o w i c a c h (1906-1908) i w Uszy (1912-1914), a najpóźniej — dopiero po I w o j n i e — w M a l c u . Początkowo zresztą kosami koszono t y l k o żyto; jęczmień, a zwłaszcza proso j a k o ła­ t w o wykruszające się, długo żęto sierpami. W powszechnym użyciu były kosy p r o d u k c j i fabrycznej, można je było kupić od wędrownych handlarzy l u b na targach czy w sklepach żelaznych; kosy k o w a l s k i e za czasów, j a k i e pamiętali i n f o r m a t o r z y , były niesłychanie rzadkie. Z m i a n a sierpa n a kosę zmieniła zasadniczo system pracy p r z y zbio­ rach. Okres żniw znacznie się skrócił. Koszenie, które wymagało więcej siły fizycznej, stało się wyłącznym zajęciem mężczyzn. K o b i e t o m zaś przypadało podbieranie i wiązanie zboża. Maszynowy sprzęt zbóż upowszechnił się dopiero po r o k u 1956. Wcze­ śniej stosowano go jedynie w największych i najbogatszych gospodar­ stwach. I tak w D r e w n o w i e w przodującym pod względem mechanizacji gospodarstwie Jana Drewnowskiego żniwiarkę zakupiono już w 1911 r o ­ k u , k i e d y to, j a k sam opowiadał, w niektórych sąsiednich wsiach żęto jeszcze sierpami. K u p i o n o ją po remoncie od Bachurzewskiego z Ciecha­ nowca, zajmującego się produkcją i h a n d l e m maszynami r o l n i c z y m i . W końcu l a t 20-tych żniwiarki w p r o w a d z i l i najbogatsi gospodarze z o b u w s i drobnoszlacheckich: w D r e w n o w i e było i c h wówczas 3, w Uszy D u ­ żej jedna. Były t o głównie maszyny po remoncie, często się psuły, a w okolicy n i e było fachowców, którzy d o k o n y w a l i b y napraw. Dużo maszyn r o l n i c z y c h dotarło na Podlasie w latach 1945/46 za p o ­ średnictwem handlarzy. P r z y w o z i l i o n i maszyny n a t a r g do Ciechanowca, a zapłatę pobierali w postaci artykułów żywnościowych. Tą drogą stali się właścicielami żniwiarek dwaj r o l n i c y ze w s i drobnoszlacheckich. W T w o r k o w i c a c h i M a l c u maszynowego sprzętu zbóż przed I I wojną światową n i e stosowano. D l a Malca przydzielono w 1948 r o k u żniwiarkę GOM-owską, z której za d r o b n y m i opłatami m o g l i korzystać r o l n i c y z ca­ łej w s i . Z wyprzedaży maszyn podczas l i k w i d a c j i Gminnego Ośrodka M a ­ szynowego w Ciechanowcu w 1957 r. pochodziły pierwsze w i n d y w i d u a l - �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 65 n y m posiadaniu żniwiarki w e wsiach chłopskich. W M a l c u k u p i l i żni­ w i a r k i w t e n sposób dwaj bogaci gospodarze, a w T w o r k o w i c a c h jeden. Rok 1956 jest w h i s t o r i i mechanizacji r o l n i c t w a datą n i e z w y k l e ważną. Z jednej strony po V I I I P l e n u m К С P Z P R podjęto decyzję o l i k w i d a c j i GOM-ów i wyprzedaży i c h maszyn, z drugiej strony z m i a n y w polityce rolnej państwa sprawiły, że przemysł nastawił się n a produkcję lekkiego sprzętu n a napęd k o n n y , przystosowanego do potrzeb i możliwości f i n a n ­ sowych gospodarstwa chłopskiego . Zaczęto wówczas produkować p r a k ­ tyczne k o s i a r k i z f a b r y c z n y m oprzyrządowaniem do z b i o r u zbóż, podsta­ w o w y m b o w i e m i c h przeznaczeniem był sprzęt t r a w . Początkowo wszyscy k u p o w a l i je bardzo chętnie. Obecnie stają się one u n i w e r s a l n y m i maszy­ n a m i dla średnich gospodarstw, dużym gospodarstwom b o w i e m zbyt w i e ­ le czasu zabierało wiązanie snopków i zwłaszcza te gospodarstwa e n t u ­ zjastycznie przyjęły w p r o w a d z e n i e snopowiązałek. Ilość kosiarek i żniwiarek w i n d y w i d u a l n y m posiadaniu w badanych wsiach w 1969 r. kształtowała się następująco: w D r e w n o w i e posiadało je 3 2 % gospodarstw, w Uszy Dużej 6 5 % gospodarstw, w T w o r k o w i c a c h 1 4 % gospodarstw, a w M a l c u 9 % . Własne snopowiązałki konne posiadają t y l k o największe gospodar­ stwa. W D r e w n o w i e jest i c h dwie, w Uszy t r z y — wszystkie k u p i o n e w ciągu ostatnich pięciu l a t . W o b u wsiach chłopskich p r y w a t n y c h m a ­ szyn tego t y p u n i e m a . Zarówno w M a l c u , j a k i w T w o r k o w i c a c h są po dwie snopowiązałki t r a k t o r o w e w kółkach rolniczych. W Uszy Dużej jest jedna snopowiązałka k o n n a — t r a k t o r o w e pożycza się z kółek w sąsied­ n i c h wsiach, a r o l n i c y z D r e w n o w a , ponieważ w i c h w s i kółko rolnicze n W 1 1 broszurze szkoleniowo-propagandowej KW PZPR w Poznaniu czytamy n a t e m a t s y t u a c j i w przemyśle m a s z y n r o l n i c z y c h i z a o p a t r z e n i a r o l n i c t w a w m a ­ s z y n y w p i e r w s z y m dziesięcioleciu P o l s k i L u d o w e j : „Dotychczasowa wolna, a nawet sytuacja zaopatrzenia zła. D o r o k u rolnictwa w maszyny 1956 p o l i t y k a r o l n a zmierzała była dość do s z y b k i e g o do­ uspół- d z i e l c z e n i a w s i , a przemysł realizując taką politykę zaopatrywał j e d y n i e g o s p o d a r ­ stwa duże, j a k i m i były PGR i spółdzielnie produkcyjne. Pominięto produkcję m a s z y n i narzędzi p o t r z e b n y c h w g o s p o d a r s t w a c h samym VIII przyspieszyć Plenum w wstąpienie 1956 г., chłopów wystąpienie do spółdzielni. ze spółdzielni [...] Zmiana zmieniać profil produkcji, w 1957 r. spadającej prawie dwie szybko trzecie n a m a s z y n y , które dziś t r u d n o n o w o c z e s n y m i , ale chodziło przecież o r z e c z b a r d z o i podniesienie już ostro dotychczas n a ­ sprzętu rolniczego. Przemysł zaczął przeznaczając z a s p o k o j e n i e r y n k u chłopskiego. P r o d u k o w a n o s t a w o w y c h potrzeb p o l i t y k i po ok. 200 t y s . chłopów, ujawniły b r a k potrzebnego n a w s i sprzętu. Wystąpił n i e n o t o w a n y c i s k n a h a n d e l i przemysł o d o s t a w y całkowicie d r o b n y c h , chcąc t y m nazwać istotną — o z a s p o k o j e n i e produkcji r o l n i c z e j . Oprócz pod­ przemy­ słu, poważne ilości m a s z y n p r z e z n a c z o n o do sprzedaży z G m i n n y c h Ośrodków M a ­ s z y n o w y c h " . R . S k o c z y l a s , Niektóre Poznań 1958. 5 — Etnografia Polska, XVI/1 problemy rozwoju mechanizacji rolnictwa, �JERZY ADAM PISKORZ n i e m a maszyn w ogóle, korzystają ze snopowiązałek głównie z kółka w Bogutach. A c z k o l w i e k m a s z y n o w y sprzęt zbóż jest już obecnie szeroko rozpo­ wszechniony w badanych wsiach, t o jeszcze stosunkowo znaczną część zbiorów kosi się kosami. Przyczyną tego t y l k o w nieznacznym s t o p n i u jest częściowy b r a k m a s z y n i n d y w i d u a l n y c h i długi okres oczekiwania na maszyny z kółka rolniczego. Używanie kosy jest w znacznej mierze p o d y k t o w a n e t y m , iż zboże położone i pokręcone t r u d n o jest kosić m a ­ szyną. Jednakże kosą kosi się mie t y l k o w t e d y . Często biedniejsi gospo­ darze używają j e j ze względów oszczędnościowych. Obecnie maszynami zbiera się w M a l c u o k . 4 5 % zbóż, w T w o r k o w i c a c h p o w . 5 0 % , w D r e w ­ n o w i e ok. 7 0 % , a w Uszy Dużej o k . 8 0 % . N a podstawie przedstawionych materiałów dotyczących h i s t o r i i m e ­ chanizacji możemy wyodrębnić następujące najważniejsze etapy procesu mechanizacji: a) koniec l a t 20-tych — okres w y s o k i e j k o n i u n k t u r y na p r o d u k t y r o l ­ ne i i n t e n s y w n e j mechanizacji największych gospodarstw; b) 1930-1939 — zamrożenie i n w e s t y c j i na w s i j a k o skutek k r y z y s u przemysłowego i rolnego (por. przypis 10); c) 1939-1947 — zniszczenia wojenne, b r a k i n w e s t y c j i spowodowany b r a k i e m podaży maszyn; d) 1948-1956 — mechanizacja zbiorowa w o p a r c i u o G O M - y , mała podaż maszyn dla gospodarstw i n d y w i d u a l n y c h ; e) 1956-1957 — w y k u p maszyn z l i k w i d o w a n y c h GOM-ów oraz de­ cyzje o zmianie p r o f i l u produkcyjnego przemysłu maszyn r o l n i c z y c h — skutki V I I I Plenum КС PZPR; f) po 1957 — duża pv>daż maszyn d l a r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o , p r o ­ ces szybkiej mechanizacji gospodarstw dużych i średnich, bardzo duże znaczenie mechanizacji zbiorowej poprzez kółka rolnicze. Obecny stan mechanizacji i n d y w i d u a l n e j można wyjaśnić krótko p r z y Tab. 3. Stopień mechanizacji średnio na 1 gospodarstwo w 1960 r. {materiały GUS) i 1969 r. {materiały własne) Stopień Wieś na mechanizacji średnio 1 gospodarstwo rok 1960 rok 1969 Usza Duża Drewnowo Malec 6,0 10,3 3,2 5,6 0,6 1,8 Tworkowice 1Д 3,2 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI 67 ROLNICTWA pomocy syntetycznego wskaźnika „stopnia m e c h a n i z a c j i ' ' O aktualnych różnicach w stanie mechanizacji między b a d a n y m i w s i a m i świadczy n a j ­ lepiej wysokość wskaźnika stopnia mechanizacji przypadająca średnio n a jedno gospodarstwo w każdej w s i . Widać t u zasadnicze różnice między w s i a m i chłopskimi i drobnoszla­ checkimi. Stosując przytoczone w przypisie 12 przedziały wyznaczające n i s k i , średni i w y s o k i stopień mechanizacji, możemy powiedzieć, że j e 12 Tab. 4. Struktura badanych wsi pod względem stopnia mechanizacji w roku 1960 {materiały spisowe GUS) i 1969 (materiały własne) w odsetkach ogółu gospodarstw we wsi R o k 1969 R o k I960 stopień mechanizacji Wieś stopień mechanizacji niski średni wysoki niski średni wysoki U s z a Duża Drewnowo Malec 38,5 42,3 19,2 11,6 26,9 61,5 63,2 95,9 26,3 10,5 52,7 21,0 26,3 16,6 92,2 — 79,3 Tworkowice 4,1 4,7 62,5 28,1 4,1 9,4 d y n i e Usza osiągnęła stopień mechanizacji, zentują n i s k i stopień, sięcioleciu najwyższe 1 2 Wskaźnik 3,1 w 1969 r. średnio n a jedno gospodarstwo w y s o k i D r e w n o w o — średni, a T w o r k o w i c e i Malec r e p r e ­ choć właśnie t e w s i e wykazywały w o s t a t n i m dzie­ procentowo tempo p r z y r o s t u ilości maszyn. powstawał przez zsumowanie dało każde z g o s p o d a r s t w . S y s t e m punktacji punktów ustaliłem za maszyny, sam w jakie oparciu posia­ o stopień wartości użytkowej poszczególnych m a s z y n ; w y g l ą d a ł on następująco: s i e w n i k zbożowy — 3 pług d w u s k i b o w y kosiarka — 2 grabie konne żniwiarka — 3 młocarnia nieczyszcząca snopowiązałka — 4 młocarnia czyszcząca k o p a c z k a do ziemniaków — 3 silnik spalinowy traktor — 6 silnik elektryczny — 1 — 1 — 3 — 4 — 2 —г P r z y m a s z y n a c h będących wspólną własnością k i l k u g o s p o d a r z y p u n k t a c j a t a była o d p o w i e d n i o obniżana i wynosiła w w y p a d k u 4 — 40°/o. T a k i e postępowanie rośnie w r a z sowanie łoby 2 współwłaścicieli — z liczbą l u d z i obsługiwanych p r z e z l i c z b y określającej faktycznego stanu 7 5 % , 3 — 50°/o, jest o t y l e słuszne, że wartość użytkowa ilość wspólników wykorzystania jako maszyn. Po dotyczących k i l k u n a s t u próbnie w y b r a n y c h podzielnika nie skonfrontowaniu gospodarstw z opiniami średniego i w y s o k i e g o stopnia m e c h a n i z a c j i . Odnoszą wiście t y l k o do b a d a n y c h terenów i są następujące: n i s k i stopień m e c h a n i z a c j i średni stopień m e c h a n i z a c j i w y s o k i stopień m e c h a n i z a c j i — 0-3 punktów — 4 - 9 punktów — 10 i więcej punktów. sto­ odzwierciedla­ wskaźników informatorów o zasobności t y c h g o s p o d a r s t w w m a s z y n y r o l n i c z e ustaliłem wskaźniki d l a niskiego, maszyny tę maszynę. D l a t e g o właśnie graniczne się one oczy­ �68 JERZY ADAM PISKORZ Zasobność w maszyny gospodarstw każdej z badanych w s i przedsta­ w i a tabela 4. Jak w i d z i m y , w r o k u 1969 jedynie w Uszy Dużej ponad połowa gospo­ d a r s t w była w y s o k o zmechanizowana. W pozostałych wsiach (w t y m i w D r e w n o w i e ) przeważają gospodarstwa o n i s k i m s t o p n i u mechaniza­ cji. Stosunkowo wysoka średnia stopnia mechanizacji w D r e w n o w i e (tab. 3) bierze się stąd, iż największe gospodarstwa w tej w s i są naprawdę bardzo dobrze zmechanizowane, co odbija się zasadniczo n a średniej dla całej w s i . C Z Y N N I K I KSZTAŁTUJĄCE P R O C E S M E C H A N I Z A C J I G e n e r a l n y m i c z y n n i k a m i wyznaczającymi przebieg procesów gospo­ darczych, a t a k i m jest przecież mechanizacja, są wielkość p o p y t u i poda­ ży dóbr. Jednakże w analizie k o n k r e t n y c h sytuacji nie możemy o g r a n i ­ czyć się wyłącznie do n i c h , są one b o w i e m wypadkową całego szeregu i n n y c h czynników społeczno-gospodarczych. W t o k u badań t e r e n o w y c h rozpatrywałem t y l k o te c z y n n i k i kształtu­ jące proces mechanizacji, które na w s i występują bezpośrednio l u b w w y ­ p a d k u czynników zewnętrznych te, które mogą być m i a r o d a j n i e ocenio­ ne z p u n k t u w i d z e n i a interesów w s i . W w i e l u w y p a d k a c h chodzi t u po prostu o rolę jednostek i i n s t y t u c j i w e w p r o w a d z a n i u postępu technicz­ nego do r o l n i c t w a . Z zebranych materiałów w y n i k a , że — generalnie rzecz biorąc — l u d z i e s t a r z y nie b y l i p r z e c i w n i mechanizacji. Możemy mówić r a ­ czej o ostrożności w i c h akceptacji; cechowała ona okres przed w p r o w a ­ dzeniem pierwszej maszyny każdego t y p u w e w s i oraz początkowy, krót­ k i okres poznawania zasad pracy maszyny, j e j zalet, sprawdzania p r a w ­ dziwości dotychczasowych o n i e j o p i n i i . Należy jednak stwierdzić, że starsi gospodarze b y l i bardzo przywiązani do narzędzi swej młodości i bardzo często głosili i c h wyższość. T o przywiązanie było niezależne od pozycji ekonomicznej, bo n p . trzeci przed 1914 r. gospodarz w D r e w n o ­ w i e najdłużej używał sochy, z k o l e i i n n i gospodarze z t e j samej w s i , któ­ r y c h niewątpliwie stać było n a w i a l n i e , dłużej w i a l i szuflami niż i c h biedniejsi, ale młodsi sąsiedzi. Tego rodzaju p r z y p a d k i n i e były jednak częste, w a d y b o w i e m n o w o w p r o w a d z a n y c h maszyn w i d z i e l i z w y k l e ci starzy gospodarze, którzy posiadali małe gospodarstwa n i e wymagające zastosowania maszyn. Właścicielowi n i e w i e l k i e j działki ziemi t r a d y c y j n e środki p r o d u k c j i zapewniały w jego s u b i e k t y w n y m p r z e k o n a n i u dokład­ ność u p r a w y i m i n i m a l n e s t r a t y w zbiorach, natomiast szybkość i efek­ tywność pracy cechująca maszyny n i e miały dla niego w i e l k i e g o zna­ czenia. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 69 M ł o d z i e ż m n i e j więcej do początków l a t 50-tych n i e miała żad­ nego udziału w zarządzaniu gospodarstwem, a co za t y m idzie — wpływu na tempo mechanizacji. Bardzo często i n f o r m a t o r z y p o w t a r z a l i opinię t y p u : „Każdy robił t y m , czym ojciec kazali''. N i c nie zmieniał t u n a w e t f a k t posiadania wykształcenia rolniczego przez młodych. Wpływ mło­ dzieży na rozwój mechanizacji zaczynał się dawniej dopiero po usamo­ d z i e l n i e n i u się, które w najlepszym w y p a d k u następowało p o ożenku. Przyczyną z m i a n y statusu młodzieży w i e j s k i e j była właśnie i n t e n s y ­ fikacja mechanizacji. Młodzież dzięki swemu wykształceniu i zaintere­ sowaniom t e c h n i c z n y m cieszy się obecnie zaufaniem starszych, zaczęto liczyć się z j e j zdaniem. Ponadto i n d y w i d u a l n a mechanizacja w sytuacji masowej ucieczki młodych do m i a s t stała się dla n i c h bodźcem do pozo­ stania na w s i . Czasami synowie uciekają się d o swoistego szantażu, mó­ wiąc n p . „tata, j a k n i e kupisz kosiarki, t o se kosą koś sam, j a jadę do m i a s t a " . W rzeczywistości j e d n a k młodzież t y l k o nieznacznie przewyższa ogół gospodarzy w e w s i w swych dążeniach do przyspieszenia m e c h a n i ­ zacji. Informacja o maszynach r o l n i c z y c h . Przed I I wojną światową najważniejszym źródłem i n f o r m a c j i dla okolicznych w s i były d w o r y oraz miasteczko Ciechanowiec, a w n i m magazyny sendykatu — spółki rozprowadzającej maszyny rolnicze, zakład Bachurzewskiego zaj­ mujący się produkcją maszyn. Agenci h a n d l o w i f a b r y k sprzętu rolnicze­ go, oferując sprzedaż maszyn, rozdawali materiały i n f o r m a c y j n e — k a ­ talogi i prospekty. R o l n i c y z badanych terenów rzadko d o w i a d y w a l i się o n o w y c h m a ­ szynach z prasy, choćby dlatego, że większość prenumerowała gazety n i e zawierające r e k l a m rolniczych. C i nieliczni, którzy p r e n u m e r o w a l i prasę fachową, dostawali często pocztą d a r m o w e k a t a l o g i maszyn różnych f a ­ b r y k . D a r m o w e katalogi n a podobnej zasadzie otrzymywały także kółka rolnicze, n p . w D r e w n o w i e . Rzadkim, ale cenionym źródłem i n f o r m a c j i były kalendarze rolnicze. Obecnie nowoczesne maszyny rolnicze można zobaczyć w p o w i a t o ­ w y c h składnicach maszyn GS, POM-ach i n a pokazach organizowanych z okazji dożynek i t p . W i e l k i m zainteresowaniem cieszą się katalogi m a ­ szyn dostępne u dyspozytorów kółek rolniczych. Prasa, radio i telewizja mało miejsca poświęcają maszynom, choć w ogóle o r o l n i c t w i e w środ­ kach masowego przekazu mówi się wiele. K o w a l e występowali j a k o czynnik przyspieszający tempo mecha­ nizacji w dwóch okresach. D o r o k u 1923-1924, póki p r o d u k t y fabryczne były dość t r u d n o dostępne i drogie, k o w a l e m i e l i bardzo dużo zamówień, głównie n a narzędzia do u p r a w y r o l i . Wyjątkowo wysoko ceniono zwłaszcza pługi kowalskie. Były one bardzo dobrze ustawione, dostoso- �70 JERZY ADAM PISKORZ w a n e do wymogów m i e j s c o w y c h gleb, posiadały solidną, odpowiednio w y .giętą grządziel. W t y m czasie dobrzy k o w a l e znani b y l i w całej o k o l i c y . W swych narzędziach n i e d o k o n y w a l i o n i żadnych ulepszeń, p r o d u k o w a l i j e n a ogół n a wzór fabrycznych, a j e d y n y m t y p e m wyłącznie k o w a l s k i m był najwcześniejszy rodzaj pługa — „koza". Po r o k u 1923-1924 k o w a l e o t r z y m y w a l i coraz m n i e j zamówień. Wszyscy r o l n i c y w o l e l i kupować narzędzia fabryczne, których cena z r e ­ sztą coraz bardziej spadała. D o r o k u 1944 k o w a l e w y k o n y w a l i głównie drobne naprawy. W latach 1944-1955 kowale częściowo odzyskali swe dawne znacze­ nie. Spowodowały t o przede w s z y s t k i m zniszczenia wojenne, ale także nastawienie przemysłu n a zaopatrzenie w maszyny gospodarstw k o l e k ­ t y w n y c h . Stąd z konieczności r o l n i c y z n o w u z a m a w i a l i u k o w a l i narzę­ dzia do u p r a w y r o l i , oddawano i m również do n a p r a w y młocarnie, żni­ w i a r k i . Ponieważ t r u d n o dostępny był n a w e t dobry materiał, k o w a l e z u ­ żywali do p r o d u k c j i w s z y s t k o : o d grubej blachy do uszkodzonego sprzę­ t u wojskowego. Wykorzystując w z r o s t swego znaczenia i duży p o p y t na usługi, p o b i e r a l i o n i opłaty wygórowane, bardzo często k a z a l i sobie pła­ cić w n a t u r a l i a c h — raz w zbożu, k i e d y indziej w j a j k a c h . O d 1956 r o k u k o w a l e mają już n i e w i e l e p r a c y : głównie kują konie. Drobniejsze n a p r a w y maszyn r o l n i c y wykonują w e własnym zakresie, a k i e d y uszkodzenia są poważne, n a p r a w i a j e ślusarz z Ciechanowca. Liczba pracujących k o w a l i od 1956 r o k u bardzo się zmniejszyła; część z n i c h pracuje pokątnie, aby n i e płacić podatku, część pracuje w mieście w przedsiębiorstwach państwowych, a i n n i , n p . kowale w Uszy i M a l c u , są dyspozytorami w kółkach rolniczych, zajmując się jednocześnie k o n ­ serwacją maszyn. Fabryki maszyn r o l n i c z y c h . M o i i n f o r m a t o r z y z podciec h a n o w i e c k i c h w s i p o t r a f i l i wymienić większość dużych przedwojennych f a b r y k maszyn rolniczych, lecz znali j e z najprostszej p r o d u k c j i — głów­ nie z różnego t y p u pługów oraz — w w y p a d k u Sp. A k c . „ K r a j " w K u t ­ n i e — z kieratów i młocarni. Świadczy t o o ówczesnym m i n i m a l n y m po­ pycie n a i n n e t y p y wyrobów wśród okolicznych rolników. N a miejsco­ w y r y n e k większy wpływ niż w i e l k i e f a b r y k i miała fabryczka J . B a churzewskiego w Ciechanowcu. W o p a r c i u o sprowadzane, gotowe odle­ w y produkowała ona te maszyny, w które r o l n i c y z a o p a t r y w a l i się w pierwszej kolejności: młocarnie, k i e r a t y , w i a l n i e , a pośredniczyła w sprzedaży w s z y s t k i c h i n n y c h typów maszyn. Po I I w o j n i e światowej przemysł maszyn rolniczych znacznie się r o z ­ winął, jednakże dopiero po 1956 r o k u nastąpił zdecydowany w z r o s t p r o ­ d u k c j i przeznaczonej dla odbiorców i n d y w i d u a l n y c h . Handel maszynami r o l n i c z y m i . W okresie międzywo- �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 71 j e n n y m r o l n i c y z 'badanych w s i z a o p a t r y w a l i się w maszyny n a ogół w Ciechanowcu. I t u m i e l i następujące możliwości: w a r s z t a t Bachurzewskiego, składnica spółki handlowej sendykatu i k i l k a p r y w a t n y c h żydow­ skich sklepów „żelaznych". Rolnicy zaś zawsze k u p o w a l i t a m , gdzie n a j ­ t a n i e j . Ponadto maszyny rolnicze, głównie k u t n o w s k i e k i e r a t y i młocarnie za gotówkę l u b n a r a t y oferowali wędrowni agenci h a n d l o w i ; przy tej f o r m i e zakupu f a b r y k a gwarantowała bezpłatny t r a n s p o r t k o l e j o w y do w y b r a n e j przez r o l n i k a stacji. Bezpośrednio po I I w o j n i e światowej Ciechanowiec był dużym ośrod­ k i e m w y m i a n y . H a n d l o w a n o t u między i n n y m i , o czym już wcześniej wspominałem, maszynami r o l n i c z y m i . Od m n i e j więcej 1960 r. j e d y n y m miejscem, gdzie można kupić więk­ sze maszyny rolnicze, jest p o w i a t o w a składnica PZGS. W stosunku do okresu międzywojennego jest t o znaczne ujednolicenie systemu h a n d l u . Rolnicy badanych okolic oceniają je raczej n e g a t y w n i e ; ważną rolę w z a j m o w a n i u takiego stanowiska odgrywał prawdopodobnie f a k t dużej odległości z Ciechanowca do miast p o w i a t o w y c h . K ó ł k a r o l n i c z e . W okresie międzywojennym kółko rolnicze istniało j e d y n i e w D r e w n o w i e . Powstało ono jeszcze przed 1914 r o k i e m i prowadziło głównie działalność propagandową. W drugiej połowie l a t 50-tych w e wszystkich badanych wsiach akcja zakładania kółek r o l n i c z y c h odbywała się z oporami. Jednakże siła t y c h oporów była wszędzie inna, o czym świadczą różnice w datach powsta­ w a n i a poszczególnych kółek: Malec — 1957, T w o r k o w i c e — koniec 1957, D r e w n o w o — koniec 1958, Usza Duża — 1964. Kolejność zakładania kó­ łek rolniczych, j a k łatwo zauważyć, jest o d w r o t n i e proporcjonalna do stopnia mechanizacji i n d y w i d u a l n e j gospodarstw w tychże wsiach (tab. 3). Podobnie zresztą kształtują się różnice w wielkości p a r k u maszyno­ wego. D l a porównania podaję zestawy maszyn kółek rolniczych w M a l ­ cu i Uszy Dużej. Kółko w M a l c u posiada obecnie 4 t r a k t o r y z k o m p l e ­ t e m pługów i tależówek, 2 snopowiązałki t r a k t o r o w e , 3 s i e w n i k i i 1 agre­ gat omłotowy. Kółko w Uszy n i e m a a n i jednego t r a k t o r a i k u p u j e t y l ­ k o maszyny k o n n e — i t a k posiada: 2 pługi dwuskibowe konne, 2 siew­ n i k i i 1 agregat omłotowy. W D r e w n o w i e kółko istnieje w zasadzie t y l ­ k o „na papierze", t z n . członkowie mają legitymacje, prezes pieczątkę — żadnej działalności n i e p r o w a d z i się, maszyn n i e ma. Rolnicy z D r e w n o w a korzystają z maszyn kółek w sąsiednich wsiach. W T w o r k o w i c a c h , podobnie j a k w M a l c u , kółko rolnicze pracuje dobrze, m a bogaty p a r k maszynowy. R o l n i c y zgodnie podkreślali, że poziom usług w y k o n y w a n y c h przez kółka rolnicze jest n i s k i . Traktorzyści n i e szanują maszyn, pracują n i e - �JERZY ADAM PISKORZ 72 sumiennie. M . i n . z tego względu kółko rzadko jest t r a k t o w a n e przez r o l ­ ników j a k o stały p a r t n e r . M i m o t o w y k o n u j e ono s w y m i m a s z y n a m i d u ­ ży procent prac w każdej z w s i . Powodują t o c z y n n i k i o b i e k t y w n e : b r a k i n d y w i d u a l n y c h maszyn, odpływ młodych l u d z i do miast. Do prac n a j ­ częściej w y k o n y w a n y c h sprzętem kółkowym należy tależowanie, młocka agregatem omłotowym, koszenie snopowiązałką, n a t o m i a s t sporadyczne są zamówienia n a głęboką orkę czy siew. Wspomniałem nieco wcześniej, że kolejność zakładania kółek oraz wielkość i c h p a r k u maszynowego była o d w r o t n i e proporcjonalna do stop­ n i a mechanizacji i n d y w i d u a l n e j w badanych wsiach. Podobne współza­ leżności zachodzą również między s t o p n i e m mechanizacji i n d y w i d u a l n e j a średnią wysokością opłat za usługi kółka rolniczego na 1 h a z i e m i ornej w każdej z w s i (tab. 5). Można więc stwierdzić, że kółko rolnicze działa dobrze wszędzie t a m , gdzie ograniczone są w a r u n k i do r o z w o j u mechanizacji i n d y w i d u a l n e j , gdzie jest ona Opóźniona w stosunku do w s i sąsiednich. Kółko rolnicze należy traktować, mówiąc o jego r o l i w kształtowaniu t e m p a m e c h a n i ­ zacji, j a k o czynnik wyrównujący różnice w zaopatrzeniu poszczególnych w s i w i n d y w i d u a l n e maszyny rolnicze. Tab. 5. Średnia wysokość oplat za usługi kółka rolniczego w roku 1969 (materiały własne na podst. ksiąg konto­ wych k.r.) Wysokość opłat za usługi w zł Wieś średnio na j średnio na 1 ha 1 gospodarstwo i ziemi ornej Usza Duża Drewnowo Malec 260 40 984 154 1247 248 Tworkowice 897 188 Poziom ekonomiczny g o s p o d a r s t w . Przy zakupie n o ­ woczesnych maszyn rolniczych c z y n n i k i e m decydującym było posiadanie gotówki, dlatego też najszybciej zmechanizowały się gospodarstwa d u ­ że — bardziej dochodowe, dysponujące większymi nadwyżkami. N a w e t obecnie, kiedy przodujące pod w i e l o m a względami są gospodarstwa śred­ niej wielkości, t o jednak najlepiej zmechanizowane są gospodarstwa d u ­ że. Najpopularniejszą dla n i c h formą zakupu było zawsze kupno i n d y ­ w i d u a l n e za gotówkę. Gospodarstwa średnie również często kupowały za gotówkę. Jednak charakterystyczne dla n i c h było k u p n o na k r e d y t l u b jeśli za gotówkę, to na spółkę z i n n y m i . �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 73 Szczególna popularność spółek maszynowych przypadała n a koniec okresu międzywojennego, ten. w czasie wychodzenia z k r y z y s u gospo­ darczego, i n a l a t a 1957-1962, k i e d y po długiej p r z e r w i e stały się dostęp­ ne maszyny l e k k i e dla potrzeb r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o . W o b u t y c h okresach podaż maszyn rolniczych znacznie wzrosła, ale możliwości f i ­ nansowe gospodarstw średnich nie pozwalały na większe inwestycje i dlatego o wiele łatwiej było kupić maszynę n a spółkę z sąsiadem. D o d a t k o w y m c z y n n i k i e m , który zachęcał rolników do t a k i e j f o r m y kupna, był fakt, że wiele maszyn, n p . kopaczka l u b siewnik, było obliczo­ ne n a siłę pociągową dwóch k o n i , a ponieważ gospodarstwa średnie t r z y ­ mały z w y k l e po j e d n y m k o n i u , t o r o l n i c y kupujący wspólnie maszynę u m a w i a l i się, się, że będą nawzajem pożyczali sobie konie. Na spółkę k u p o w a l i przede w s z y s t k i m ci r o l n i c y , którzy aktualnie p o ­ siadali pieniądze, i stąd często zdarzało się, że jeden gospodarz z k i m i n ­ n y m miał wspólną młocarnię, a z k i m i n n y m siewnik. N a ogół jednak wspólnikami b y l i sąsiedzi: p r z y zakupie młocarni starano się, aby współ­ właściciel mieszkał n a sąsiednim siedlisku, p r z y i n n y c h z n o w u starano się, aby sąsiadowały ze sobą pola wspólników. Przy zakładaniu spółek maszynowych więzy rodzinne n i e miały n i e m a l żadnego znaczenia. W końcu okresu międzywojennego n a spółkę k u p o w a n o głównie mło­ carnię i sprężynówki, a w latach 1957-1962 przede w s z y s t k i m kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i i k o s i a r k i . Na spadek popularności spółek maszynowych po 1962 r. wpłynęła n e ­ g a t y w n a w końcu i c h ocena przez rolników. Współwłaściciele maszyn często kłócili się, składali jeden n a drugiego winę za uszkodzenia. T o doprowadzało do rozwiązywania istniejących spółek. C z y n n i k i e m , który z kolei zapobiegał p o w s t a w a n i u n o w y c h spółek, było umocnienie się p o ­ zycji kółek rolniczych. Gospodarze patrzą obecnie n a sprawę k u p n a m a ­ szyn w t e n sposób: „póki nie stać m n i e na własną maszynę, biorę ją z kółka". Jak w y n i k a z zebranych przeze m n i e materiałów statystycznych, l i c z ­ ba maszyn w e wspólnym posiadaniu przez k i l k u rolników spadła w l a ­ tach 1960-1969 w badanych wsiach o blisko 70 /o. Gospodarstwa drobne niesłychanie rzadko kupują maszyny rolnicze i raczej n i e spotyka się, aby gospodarstwa do 2, a n a w e t do 3 ha posia­ dały j a k i e k o l w i e k maszyny rolnicze poza narzędziami do u p r a w y ziemi. Właściciele małych gospodarstw albo korzystają z maszyn kółka r o l n i ­ czego l u b zamożniejszych sąsiadów w zamian za odrobek, albo pracują narzędziami t r a d y c y j n y m i . fl �74 JERZY ADAM PISKORZ SKUTKI MECHANIZACJI ROLNICTWA Ponieważ mechanizacja jest j e d n y m z podstawowych procesów zmian na w s i , należało się spodziewać, że j e j s k u t k i będą widoczne w bardzo różnych aspektach życia gospodarczego i społecznego w s i . W t r a k c i e b a ­ dań t e r e n o w y c h okazało się, że w stosunku do m o i c h oczekiwań s k u t k i mechanizacji mają zasięg dość ograniczony, że w i e l e zjawisk, które p o ­ czątkowo brałem pod uwagę, m a w końcu z mechanizacją niewiele wspólnego. Zmiany systemu u p r a w y były t y l k o w małym stopniu s k u t k i e m mechanizacji... Można t u wymienić głównie dążenie do posia­ dania ziemi w dużych kawałkach, b o n a małych t r u d n o było pracować maszynami. T a zasada n i e r o z d r a b n i a n i a działek obowiązywała zarówno p r z y rozpadzie gospodarstw, j a k i przy podziale z i e m i pod zasiew. Chociaż komasacja była również p o d y k t o w a n a chęcią posiadania zie­ m i w dużych kawałkach, t o jednak n i e można uznać j e j za skutek m e ­ chanizacji, bo w e w s z y s t k i c h badanych wsiach początki mechanizacji sie­ w u i zbiorów nastąpiły już po komasacji. Znaczy t o , że komasacja była raczej niezbędnym w a r u n k i e m do mechanizacji, a n i e j e j s k u t k i e m . Wzrost wydajności p r a c y jest bezpośrednim s k u t k i e m m e ­ chanizacji i dlatego jest najłatwiej dostrzegalny. Zobrazuje go poniższe zestawienie, które przedstawia opinie informatorów n a temat przecięt­ n y c h oszczędności czasu pracy, j a k i e daje zastosowanie w r o l n i c t w i e m a ­ szyn w miejsce t r a d y c y j n y c h narzędzi, przy w y k o n y w a n i u poszczegól­ n y c h typów zajęć r o l n i c z y c h : O r k a — pługiem j e d n o s k i b o w y m — pługiem d w u s k i b o w y m Siew Sprzęt Młocka konnym traktorowym — 0,5-1 h a d z i e n n i e — 4-5 ha dziennie — ręczny — 2 h a dziennie — siewnikowy — 4 h a dziennie — kosą z 1 podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — kosiarką z jedną podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — snopowiązałką (2 osoby) — 12 h a d z i e n n i e — c e p e m (1 osoba) — 1-1,5 m z i a r n a d z i e n n i e — targanką (5 osób) — 10 m z i a r n a d z i e n n i e — szerokomłotną (7 osób) — 20 m z i a r n a d z i e n n i e — agregatem — 50 m z i a r n a d z i e n n i e . czyszczącym (9 osób) D o powyższego zestawienia należy dodać, że wydajność k o s i a r k i jest ściśle uzależniona o d ilości pracujących podbieraczy. P r z y jednej osobie podbierającej, j a k pokazuje zestawienie, kosiarką n i e kosi się wcale szyb­ ciej niż kosą, jednakże p r z y czterech podbieraczach, co jest sytuacją bar­ dziej powszechną, wydajność k o s i a r k i będzie czterokrotnie wyższa niż kosy. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 75 Wzrost wydajności z i e m i nastąpił przede w s z y s t k i m n a s k u t e k racjonalnego zastosowania nawozów sztucznych i wyższego n a w o ­ żenia nawozami n a t u r a l n y m i dzięki większym niż d a w n i e j r o z m i a r o m h o d o w l i . Znacznie mniejszy swój udział miała t u mechanizacja, aczkol­ w i e k i ona poprzez zwiększenie dokładności u p r a w y ziemi przyczyniła się do w z r o s t u j e j wydajności. O ile n p . w początkach X X w i e k u siew n a ­ stępował bezpośrednio po orce, a dopiero potem pole bronowano, t o obec­ n i e przed właściwą orką występują p o d o r y w k i l u b k u l t y w a c j a , natomiast bronowanie stosuje się przed i po siewie. Zmniejszenie się strat w materiale siewnym i p l o n a c h jest również jedną z p r z y c z y n w z r o s t u wysokości plonów, j a k i nastąpił pod wpływem mechanizacji. I t a k głównym plusem siewu s i e w n i k owego jest — zdaniem informatorów — t o , że s i e w n i k sieje na jednakowej głębokości, dzięki czemu zboże wschodzi równo i s t r a t y ziar­ na są m i n i m a l n e . Toteż, choć s i e w n i k w y s i e w a m n i e j ziarna na 1 h a niż dawniej w y s i e w a n o ręcznie, t o jednak wysokość plonów wcale się n i e zmniejszyła. Podobnie, mniejsze s t r a t y niż p r z y i n n y c h maszynach daje zastosowanie do sprzętu zbóż snopowiązałki. Z t y c h samych względów bardzo opłaca się młocka n a p o l u p r z y stogu, g d y zboże bezpośrednio z wozów wędruje do młocarni, e l i m i n u j e t o w y k r u s z a n i e się z i a r n a p r z y zwózce do stodoły, wkładaniu i w y j m o w a n i u snopków z sąsieka. C z a s w o l n y . Wprowadzenie maszyn, j a k już sygnalizowałem, po­ ważnie skróciło czas w y k o n y w a n i a poszczególnych zajęć rolniczych. M i ­ mo to w trakcie swoich badań zetknąłem się z powszechną opinią, że r o l ­ n i k m a obecnie coraz m n i e j czasu wolnego. Wpłynęło na t o : 1) pojawienie się w i e l u prac d a w n i e j n i e znanych — p o d o r y w k i , czę­ ste b r o n o w a n i e , k i l k a k r o t n y siew nawozów sztucznych, pielęgnacja r o ­ ślin okopowych, Zbieranie s t o n k i ; 2) zwiększenie rozmiarów h o d o w l i , której trzeba poświęcać coraz w i ę ­ cej czasu; 3) wydłużenie się czasu załatwiania spraw w mieście •— wszędzie trzeba stać w kolejce, i t o zarówno w t e d y , g d y się chce sprzedać, j a k i w t e d y , g d y chce się coś kupić. Reasumując, oszczędności czasu w o l n e ­ go, j a k i e przyniosła mechanizacja, pochłonęły inne zajęcia. Konieczna wielkość z a t r u d n i e n i a w rolnictwie indy­ w i d u a l n y m n i e uległa zmianie pod wpływem mechanizacji. Postęp w dziedzinę agrotechniki ograniczył je d ynie r o z m i a r y i znaczenie n a j ­ m u sezonowego. Ilość osób z a t r u d n i o n y c h na stałe w gospodarstwie n i e p o w i n n a się zmniejszać, bo choć nie wpłynęłoby t o na wielkość p r o d u k c j i rolnej dzięki maszynom i pomocy kółka rolniczego, t o n a pewno spadły­ b y r o z m i a r y h o d o w l i , która jest zajęciem bardzo pracochłonnym. �76 JERZY ADAM PISKORZ Dekapitalizacja dużych gospodarstw, jak wynika z przeprowadzonych badań, jest raczej przyczyną, a n i e s k u t k i e m m e ­ chanizacji. I n f o r m a t o r z y t w i e r d z i l i , że stopień mechanizacji wzrastał w r a z ze wzrostem kosztów n a j m u s p o w o d o w a n y m zmniejszeniem się l i c z ­ b y sezonowych robotników n a j e m n y c h wyjeżdżających d o miast, a p o I I w o j n i e również n a z i e m i e odzyskane. Podobnie zresztą spadek ilości parobków n i e był spowodowany w y p i e r a n i e m i c h przez maszyny, choć­ b y dlatego, że b y l i z a t r u d n i a n i p r z y pracach pomocniczych i h o d o w l a ­ n y c h — przynoszenie w o d y , przygotowanie opału, żęcie sieczki, k a r m i e ­ nie i pasienie bydła — a do prac r o l n y c h b y l i w y k o r z y s t y w a n i bardzo rzadko. Zmiany w zakresie korzystania z pomocy są­ s i e d z k i e j . Tradycyjną formą pomocy sąsiedzkiej była tłoka. O r g a n i ­ zowano ją dawniej często, zwłaszcza w większych gospodarstwach. D l a n i c h głównym a t u t e m tłoki było to, że całą pracę w y k o n a n o bardzo szyb­ ko. Najczęściej organizowano ją do sianokosów, żniw i kopania z i e m n i a ­ ków. Na zmniejszenie się popularności t e j f o r m y pomocy sąsiedzkiej wpłynęła niewątpliwie mechanizacja. Ostatnio tłoki do prac r o l n y c h r o b i się rzadko, n p . w w y p a d k u choroby gospodarza l u b i n n y c h przypadków losowych. Podczas tłoki j e d y n y m w y n a g r o d z e n i e m był poczęstunek i za­ bawa po skończonej pracy. Zastosowanie maszyn do czynności, do któ­ r y c h dawniej organizowano tłoki, poważnie skróciło czas pracy i tłoka, której głównym plusem była szybkość, stała się nieopłacalna. Lecz z d r u ­ giej strony mechanizacja wprowadziła n'owe czynności, których n i e spo­ sób wykonać siłami jednej t y l k o rodziny. Chodzi t u o zbieranie z i e m n i a ­ ków za kopaczką, wiązanie snopków przy sprzęcie kosiarką, młockę mło­ carnia szerokomłotną — do obsługi n p . agregatu omłotowego potrzeba około 10 osób. Wraz z upowszechnieniem się mechanizacji zaczęto w p r o ­ wadzać do w . w . prac pomoc sąsiedzką na zasadzie odrobku. W a r t o za­ znaczyć, że ta f o r m a współpracy może być z powodzeniem stosowana przez gospodarstwa średnie, które potrzebują do w y k o n a n i a prac w y m a ­ gających pomocy sąsiadów t y l e dniówek, ile same mogą odrobić. Zanik obrzędowości r o l n i c z e j . Mechanizacja r o l n i c t w a jest t y l k o jedną z p r z y c z y n z a n i k u obrzędowości rolniczej — obok ogól­ nego k r y z y s u k u l t u r y l u d o w e j i laicyzacji życia na w s i . Zastosowanie maszyn do prac p o l o w y c h jest c z y n n i k i e m utrudniającym, ale n i e u n i e ­ możliwiającym p r a k t y k o w a n i e zwyczajów rolniczych, bo n p . i n f o r m a t o ­ r z y t w i e r d z i l i , że są starsi gospodarze, którzy n a w e t do s i e w n i k a w k r u szają ziarno z „równianki", a przy sprzęcie zboża snopowiązałką każą zo­ stawić traktorzyście „przepiórkę". �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 77 ZAKOŃCZENIE Dotychczas zagadnieniem społeczno-gospodarczych aspektów mecha­ n i z a c j i r o l n i c t w a z a j m o w a l i się głównie socjologowie w s i , traktując j e ze zwykłym swej dyscyplinie synchronicznym podejściem do badanych problemów. T e m a t t e n w ujęciu etnografa, któremu przyjęta przez niego metodologia pozwala na r o z p a t r y w a n i e zjawisk historycznych w katego­ riach przyczyn (względnie uwarunkowań) i skutków, nabiera i n n y c h w a ­ lorów. W p r z e d s t a w i o n y m a r t y k u l e przeplata się k i l k a wątków. Pierwszy to zagadnienie różnic między w s i a m i dawniej drobnoszlacheckimi i w s i a m i pochodzenia chłopskiego. Oczywiście patrzyłem n a t e n p r o b l e m wyłącz­ n i e przez p r y z m a t odmienności r o z w o j u ekonomicznego. Jeżeli m o j a ana­ liza h i s t o r i i gospodarczej obu typów w s i jest prawidłowa, a zatem, jeśli dla w s i drobnoszlacheckich p o d s t a w o w y m k i e r u n k i e m z m ia n s t r u k t u r y agrarnej było pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a , a dla w s i chłopskich pogłę­ bianie się rozdrobnienia, t o na szczególną uwagę zasługuje zaprezento­ wane wcześniej stwierdzenie, że wsie drobnoszlacheckie były bardziej niż chłopskie podatne na zmiany t y p u kapitalistycznego w r o l n i c t w i e . Pogląd t e n da się utrzymać, a nawet rozszerzyć n a inne tereny, p r z y dwóch zastrzeżeniach: 1) p r z y wyłączeniu spod rozważań w s i szlacheckich krańcowo podupadłych, w których n i e m a l nie zachodził proces roz­ w a r s t w i a n i a się s t r u k t u r y agrarnej; 2) p r z y założeniu, że jednostką b a ­ dawczą jest wieś, a n i e pojedyncze gospodarstwa w różnych wsiach; t e ­ go zresztą założenia przestrzegałem w całym t o k u swoich badań tere­ nowych. 1 S D r u g i m wątkiem są prawidłowości w etapach r o z w o j u mechanizacji. I t u wydaje m i się, że m o d e l w y p r a c o w a n y n a przykładzie w s i okolic Ciechanowca n i e m a l bez żadnych m o d y f i k a c j i może być zastosowany także do i n n y c h terenów, poszczególne b o w i e m okresy mechanizacji w y ­ różnione są w oparciu o k r y t e r i a ogólnogospodarcze, a n i e lokalne. Podobnie jest z szeroką i różnorodną problematyką, którą określiłem j a k o c z y n n i k i kształtujące proces mechanizacji oraz s k u t k i mechanizacji. Większość z o m a w i a n y c h t a m zagadnień występuje również w i n n y c h regionach i wszędzie wykazują one podobne cechy. Łatwo jest t o s t w i e r ­ dzić w l i t e r a t u r z e — choćby n p . w oparciu o prace w y m i e n i o n e w p r z y ­ pisie 13. Wśród czynników kształtujących proces mechanizacji najważN a przykład artykuły R . T u r s k i e g o i W. M a k a r c z y k a , S o c j o l o g i i W s i " , t. 6 : 1 9 6 7 , i p r a c a : J . T u r o w s k i , А. В o r n u s, Drogi zacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi woj. lubelskiego, 1970. 13 „Roczniki moderni­ Warszawa �78 JERZY ADAM PISKORZ niejsze miejsce zajmują różnice w zamożności i stosunek do kółka r o l ­ niczego. Rola każdego z t y c h dwóch czynników w różnych wsiach j e s t nieco inna. Zauważyć t u można następującą prawidłowość: kółko r o l n i ­ cze działa dobrze w e wsiach m n i e j zamożnych, które p o d względem m e ­ chanizacji i n d y w i d u a l n e j są opóźnione w stosunku do sąsiednich. N a m e ­ chanizację indywidualną nastawiają się r o l n i c y w e wsiach t r a d y c y j n i e bogatych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccc6cf18cc344e91be2ad935100bded8.pdf 1cd0d8e5675ed93610d1e0a86fba0723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:687 Title A name given to the resource Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 EWA NOWICKA T Y P O L O G I A RUCHÓW S P O Ł E C Z N Y C H WŠRÓD L U D Ó W PIERWOTNYCH K i l k a dziesięcioleci trwają już badania n a d r u c h a m i społecznymi s t a ­ nowiącymi reakcję p o d b i j a n y c h i p o d b i t y c h ludów p r y m i t y w n y c h n a d o ­ minację polityczną białego człowieka i k u l t u r o w y k o n t a k t . D o tej k a t e ­ gorii włączane są t a k i e r u c h y , j a k Taniec Duchów, p e j o t y z m czy shak e r y z m wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, „kulty cargo" i r u c h Paliau'a czy Masinga w Melanezji oraz w i e l e półpolitycznych i r e l i g i j n y c h ruchów w Czarnej A f r y c e . Znaczną część r e f l e k s j i teoretycznej n a temat tego zespołu zjawisk stanowią rozważania typologiczne. Sądzę, że t y p o l o g i a l u b klasyfikacja jest w w y p a d k u badanych t u ruchów społecznych szcze­ gólnie ważna i n i e s t a n o w i j e d y n i e procedury o charakterze f o r m a l n y m . Pozwala n a t o m i a s t n a w p r o w a d z e n i e porządku do ogromnej masy zróż­ nicowanego materiału faktograficznego, a co za t y m idzie, s t a n o w i za­ bieg konieczny dla z i n t e r p r e t o w a n i a i wyjaśnienia badanych ruchów. Niniejszy artykuł poświęcony jest sprawozdaniu z niektórych n a j ­ ważniejszych prób k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych w y m i e n i o n e j k a t e ­ gorii oraz przedstawieniu własnej propozycji a u t o r k i . Ostatnia część artykułu zawiera zespół hipotez ujmujących pewne zasadnicze zależności ogólne. Służą one wyjaśnieniu f a k t u p o j a w i a n i a się w określonych w a ­ r u n k a c h określonych typów ruchów. W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a m y prace poświęcone specjalnie t y ­ pologii ruchów oraz u w a g i typologiczne czynione n a marginesie szczegó­ łowych badań n a d w y b r a n y m i r u c h a m i . N a ogół b o w i e m badacze, którzy z a j m o w a l i się k o n k r e t n y m i p r z y p a d k a m i ruchów społecznych, starali się umieścić badany przez siebie r u c h n a szerszym tle, znajdując dla n i e ­ go miejsce w t y p o l o g i i ruchów społecznych w ogóle l u b t y p o l o g i i p e w ­ nej węższej k a t e g o r i i ruchów społecznych. Wszystkie te typologie mają swe w a d y i zalety; przyjmują b o w i e m za k r y t e r i u m zjawiska n i e zawsze równie istotne. �IKi EWA NOWICKA PRZEGLĄD TYPOLOGII Przegląd prób k l a s y f i k o w a n i a ruchów społecznych zaczynam od p r o ­ pozycji operujących najbardziej ogólnymi i n a j m n i e j sprecyzowanymi kryteriami. Typologie m i l l e n a r y z m u Kategoria ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n i e p o k r y w a się z interesują­ cą m n i e kategorią ruchów stanowiących reakcję na dominację europej­ ską i k o n t a k t k u l t u r o w y , gdyż n i e wszystkie z n i c h mają ideologie m i l ­ lenarystyczne. Typologia ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h odnosi się więc j e d y n i e do części o m a w i a n y c h t u ruchów, t a k i c h j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. 1 George Shepperson wyróżnia d w a t y p y m i l l e n a r y z m u : p r e m i l l e n a r y z m (premillennialism) i p o s t m i l l e n a r y z m (postmillennialism). P r e m i l l e n a r y z m , j a k pisze Shepperson, t o w i a r a w przyjście zbawcy przed osta­ teczną radykalną przemianą świata. Ideologie te głoszą zasadniczy pesy­ m i z m i b r a k w i a r y w możliwości wpływu człowieka na rzeczywistość oraz wiarę, że przemiana świata może się odbyć jedynie n a drodze k a t a ­ k l i z m u . P o s t m i l l e n a r y z m natomiast głosi, że m i l l e n i u m nadejdzie n a j p i e r w j a k o następstwo istniejących, i m m a n e n t n y c h w świecie i działających już czynników, a przybycie zbawcy nastąpi na końcu tego procesu . 2 Koncepcja Sheppersona, choć budzić może szereg zastrzeżeń, wnosi j e d n a k bardzo istotne zróżnicowanie do k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h . Jej k r y t e r i u m stanowi sposób organizowania ludzkiego działania w oparciu o zakładany obraz przyszłości. Podobnie k l a s y f i k u j e m i l l e n a r y z m Y o n i n a T a l m o n wyróżniając jego f o r m y : 1) aktywistyczną i agre­ sywną oraz 2) bierną i niegwałtowną. M i l l e n a r y z m a k t y w i s t y c z n y p r o ­ wadzi do bohaterskiego działania — j a k pisze autorka — w przeświad­ czeniu, że działa się „ w imię Boże". D r u g i t y p m i l l e n a r y z m u polega na b i e r n y m czekaniu n a cud i p r z y g o t o w a n i u się do niego . 3 T o samo rozróżnienie w p r o w a d z a Według 1 Normana Cohna Peter Worsley, gdy pisze o m i l l e - „millenaryzm obejmuje wszystkie ruchy społeczne i n s p i r o w a n e p r z e z ideę z b a w i e n i a : a) totalnego, b) zbiorowego, c) ziemskiego, d) b l i ­ skiego, N. e) dokonanego С o h n, Millenarian Study, 2 przy pomocy Millenarism: Movements, [w:] Millenial czynników its uważanych Bearing Dreams on the in Action, za nadprzyrodzone". Comparative Essays in Study of Comparative r e d . S y l v i a L . T h r u p p , the H a g u e , 1962, s. 31-43. G. Millenial 3 Medieval Y. Shepperson, Dreams..., Talmon, The Comparative Study of Millenarian Movements, [w:] s. 44. Millenarian t. 7: 1966, n r 2, s. 166-172. Movements, „Archive Européenne des Sociologie", �TYPOLOGIA RUCHÓW 117 SPOŁECZNYCH narystycznych ruchach a k t y w i s t y c z n y c h (activistic) i pasywistycznych (passivistic). D o pierwszej k a t e g o r i i zalicza on „kulty cargo" i Taniec Duchów, do drugiej zaś takie chrześcijańskie sekty, j a k świadkowie J e ­ h o w y . A k t y w i s t y c z n e r u c h y operują wizją bliskiej i r a d y k a l n e j p r z e m i a ­ n y świata, natomiast r u c h y pasywistyczne umieszczają przemianę świa­ ta w odległej i nieokreślonej przyszłości . E. J . Hobsbawm nawiązuje do t y c h samych rozróżnień poszukując określenia badanej przez niego k a t e g o r i i ruchów „archaicznych" l u b „prymitywnych". Ruchy archaiczne rozkładają się, jego zdaniem, na ska­ l i od m i l l e n a r y s t y c z n y c h i całkowicie b i e r n y c h do a k t y w n y c h i p o l i t y c z ­ n y c h . Wśród ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h są jednak zarówno r u c h y b i e r ­ ne, które Hobsbawm nazywa czysto l u b p r a w d z i w i e m i l l e n a r y s t y c z n y m i , j a k i takie, które posiadają pewne cechy ruchów politycznych. Natomiast r u c h y polityczne różnią się t y m od m i l l e n a r y s t y c z n y c h , że posiadają szczegółową koncepcję dróg przemiany świata . H o b s b a w m zauważa t u podstawową różnicę, którą pominął Shepperson, gdy włączył do jednej k a t e g o r i i ruchów zarówno k o m u n i z m , j a k i średniowieczny europejski chiliazm. Większość ruchów z w a n y c h przez Hobsbawma p r y m i t y w n y m i zajmuje miejsce pośrednie n a skali o d m i l l e n a r y z m u do p o l i t y k i . Jedne z t y c h ruchów są w m n i e j s z y m s t o p n i u polityczne, zawierają więcej m i l ­ l e n a r y z m u , inne więcej elementów politycznych. Ogólna tendencja w y ­ gląda istotnie w t e n sposób, że i m m n i e j w d a n y m r u c h u m i l l e n a r y z m u , t y m więcej elementów p o l i t y c z n y c h i odwrotnie. N i e znaczy t o jednak, że w ruchach, które mają millenarystyczną ideę rozwiniętą w sposób klasyczny, n i e mogą się pojawić elementy działań p o l i t y c z n y c h . Przykła­ dem takiego współwystępowania cech są „kulty cargo", w których, obok klasycznie millenarystycznej ideologii głoszącej natychmiastową i cał­ kowitą przemianę, rozwijały się półpolityczne działania, takie j a k w r o ­ gie wystąpienia przeciwko Białym, niszczenie e t y k i e t na towarach e u r o ­ pejskich, żądania wyższych płac l u b obniżenia cen. Hobsbawm t w i e r d z i , że t y p o w e r u c h y millenarystyczne mają charakter całkowicie b i e r n y . Spotykamy jednak millenarystyczne r u c h y a k t y w n e , t a k i e j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. Ruchy te oczekują nadejścia ery m i l l e n i u m w bliskiej przyszłości, n i e mieszczą się więc w schemacie Hobsbawma, dla którego klasyczny m i l l e n a r y z m polega na oczekiwaniu r a d y k a l n e j przemiany świata w odległej przyszłości. 4 5 Wszystkie t e typologie pokreślają ważne zróżnicowanie w i z j i prze­ m i a n świata oraz postaw związanych z t y m i w i z j a m i . Należy stwierdzić, 4 nesia, P . W o r s l e y , The Trumpet L o n d o n 1957, s. 12. Shall Sound, a Study of "cargo" E . J . H o b s b a w m , Primitive Rebels, Studies in Archaic Movements in the XIX and XXth Centuries, M a n c h e s t e r 1959. 5 Cult Forms in Mela­ of Social �118 EWA NOWICKA że wszystkie r u c h y millenarystyczne powstałe j a k o reakcja ludów p i e r ­ w o t n y c h n a k o n t a k t z europejskim społeczeństwem — np. „kulty cargo". Taniec Duchów czy wczesny shakeryzm — mają c h a r a k t e r p r e m i l l e n a r y styczny, a k t y w i s t y c z n y . Typologia ruchów stanowiących reakcję na zderzenie k u l t u r V i t t o r i o L a n t e r n a r i proponuje prostą dwudzielną typologię ruchów będących reakcją podbitego społeczeństwa n a zderzenie k u l t u r o w e . W y ­ różnia on d w a t y p y reakcji ludów p i e r w o t n y c h na k o n t a k t z kulturą europejską, biorąc pod uwagę przede w s z y s t k i m cechy ideologii i i c h związek ze społeczną sytuacją oraz f o r m y społecznego działania wypły­ wające z danej ideologii. Te d w a t y p y reakcji na zderzenie k u l t u r w y ­ znaczają d w a t y p y ruchów społecznych. Za materiał do i c h wyróżnienia służą L a n t e r n a r i emu r u c h y społeczne I n d i a n A m e r y k i Północnej. W y ­ odrębnione t y p y ruchów L a n t e r n a r i wiąże z d w i e m a h i s t o r y c z n y m i f a ­ zami k o n t a k t u p o d b i t y c h ludów z kulturą europejską, tworząc t y m sa­ m y m typologię historyczną. Omówię teraz t e d w a t y p y ruchów zbiera­ jąc rozproszone w książce Lanternariego u w a g i na t e n t e m a t i dążąc do stworzenia z n i c h zwartego obrazu poglądów a u t o r a . 6 Pierwszy t y p to a k t y w n y r u c h separatystyczny i r e w i w a l i s t y c z n y 0 ideologii n a t y w i s t y e z n e j świadomie l u b półświadomie inspirujący o t w a r t y b u n t . Postawy w t y m t y p i e ruchów mają Charakter r e w o l u c y j ­ n y , a n a t y w i z m wyraża kulturową nostalgię ginącego społeczeństwa. T a k i charakter mają, zdaniem Lanternariego, r u c h y społeczne pierwszego okresu kontaktów międzykulturowych. D o tego t y p u autor zalicza Taniec Duchów inspirujący rewoltę Siouxów, Taniec Proroka (Prophet Dance) w r a z z jego linią rozwojową do Tańca S n u (Dream Dance) u I n d i a n K l a ­ m a t h , linię rozwojową o d k u l t u d o m u podziemnego do k u l t u b o l e - m a r u w środkowej K a l i f o r n i i , b u n t k i e r o w a n y przez p r o r o k a Isatai wśród K o manczów, p r o f e t y z m Tenskwatawy oraz działalność Smohalli i niezna­ nego p r o r o k a Delawarów inspirującego o t w a r t e powstanie. Wspólną ce­ chą t y c h w s z y s t k i c h ruchów jest profetyczny p r o g r a m odnowy prze­ szłości po u p r z e d n i m wypędzeniu l u b zniszczeniu Białych. D r u g i t y p ruchów społecznych będących reakcją na zderzenie k u l t u r charakteryzujący d r u g i etap kontaktów międzykulturowych cechuje się p r o g r a m e m pokojowego współżycia ze społeczeństwem Białych, głosząc raczej adaptację p e w n y c h elementów k u l t u r y europejskiej niż konser­ w a t y w n y powrót do przeszłości. Ruchy t e propagują r e f o r m i s t y c z n y 1 adaptacyjny n a t y w i z m , a n a w e t symbiozę ze społeczeństwem Białych. 6 1962. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements reügieux des peuples opprimés, Paris �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 119 Dąży się j e d y n i e w i c h ramach do a u t o n o m i i k u l t u r o w e j i r e l i g i j n e j . D o tej k a t e g o r i i ruchów L a n t e r n a r i włącza shakeryzm, religię irokezką p r o ­ r o k a Handsome Lake, pejotyzm, k u l t p r o r o k a K o l a s k i n a i Taniec S n u I n d i a n Menominee. Wszystkie te r u c h y łączy b r a k silnie emocjonalnego stosunku do przeszłości, t a k charakterystycznego dla poprzedniego h i s t o ­ rycznego t y p u r e a k c j i na zderzenie k u l t u r o w e . Nostalgię zastępuje choć­ b y częściowa akceptacja k u l t u r y Białych. L a n t e r n a r i stwierdza zasadni­ czą zbieżność t e j k a t e g o r i i z t y p e m ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h wyróżnio­ n y c h przez Freda Vogeta. Z d a n i e m Lanternariego niektóre z n i c h roz­ wijały się jednocześnie z r u c h a m i t y p o w y m i dla wcześniejszego etapu kontaktu. Zasadniczą zmianę w postawach, która powoduje w d a n y m społeczeń­ s t w i e odejście od pierwszego' t y p u ruchów i zwrócenie się k u r u c h o m t y ­ p u drugiego, L a n t e r n a r i przypisuje wpływowi następujących czynników: a) ciągła i n t e n s y f i k a c j a kontaktów z Białymi wywołała wzrastające p o ­ żądanie dóbr człowieka białego, a co za t y m idzie, a k t y w n e dążenie do ich zdobycia. Przyczyniło się t o do przyspieszenia procesu a k u l t u r a c j i , gdyż elementy k u l t u r y europejskiej zaczęto chętniej przejmować; b) chrześcijaństwo uważane za źródło potęgi Białych zaczęto traktować jako religię godną przyjęcia. Postawa ta znajduje w y r a z w r e l i g i j n y m s y n kretyzmie. Do t y p o l o g i i Lanternariego zgłosić można szereg zastrzeżeń. Miesza on cechy psychologiczne i ideologiczne nie próbując n a w e t sprecyzować kryteriów swego podziału. Chodzi m u zresztą przypuszczalnie o zasygna­ l i z o w a n i e dwóch postaw: postawy p r o t e s t u i postawy adaptacji, wyraża­ jących się w formach r e l i g i j n y c h i organizacyjnych. T a k t r a k t o w a n a t y ­ pologia Lanternariego jest cenna i inspirująca. Zakres zauważonych przez L a n t e r n a r i e g o czynników wpływających na zmianę zasadniczych postaw jest bardzo wąski. Rozważania tego autora mogą być w y k o r z y s t a n e j e d y n i e po i c h spre­ c y z o w a n i u i uzupełnieniu, a także po u j a w n i e n i u u k r y t y c h kryteriów. Z podobnych co L a n t e r n a r i założeń w y c h o d z i M a r i a n W . S m i t h , któ­ ra w ramach ruchów będących reakcją n a dominację społeczną wyróż­ n i a r u c h y w o j o w n i c z e i n i e w o j o w n i c z e . R u c h y te, j e j zdaniem, związa­ ne są z cechami k u l t u r , w których powstają, bardziej niż z w a r u n k a m i samego k o n t a k t u , j a k t o próbował dowieść L a n t e r n a r i . M o i m zdaniem t y p k u l t u r y , j a k i w a r u n k i k o n t a k t u społeczno-kulturowego są dla w y ­ jaśnienia różnic w reakcjach społeczeństwa podbitego na dominację istot­ ne i niezbędne. 7 7 M . W. Smith, Toward n r 1, s. 8-12, oraz n r 2, s. 25-28. a Classification of Cult Movements, " M a n " , t. 59:1959 �EWA NOWICKA Typologia Freda Vogeta Idąc po tej samej l i n i i r o z u m o w a n i a co L a n t e r n a r i i S m i t h , Voget wyróżnia trzy t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h (pod m i a n e m ruchów n a t y w i s t y c z n y c h ujmując, j a k się zdaje, wszystkie r u c h y stanowiące reakcję na k o n t a k t k u l t u r i dominację polityczną): a) n a t y w i z m b i e r n y , b) n a t y w i z m dynamiczny i c) n a t y w i z m r e f o r m i s t y c z n y (reformative). N a t y ­ w i z m b i e r n y ma charakter zamknięty, n i e t w o r z y n o w y c h f o r m k u l t u r o ­ w y c h , wyrażając przede w s z y s t k i m apatię. N a t y w i z m dynamiczny jest a k t y w n y i wyraża „kulturowy p u r y z m " , t o znaczy dążenie do u t r w a l e ­ n i a istniejących f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Reformistyczny natywizm wyraża natomiast postawę adaptacji i akomodacji. Voget d e f i n i u j e go następująco: „...reformistyczny n a t y w i z m jest względnie świadomym dą­ żeniem ze s t r o n y podporządkowanej g r u p y do osiągnięcia osobistej i spo­ łecznej reintegracji poprzez selektywne odrzucenie, modyfikację i s y n ­ tezę zarazem t r a d y c y j n y c h i obcych (dominujących) k u l t u r o w y c h k o m ­ ponentów" . N a t y w i z m reformistyczny w odróżnieniu od wymienionego n a t y w i z m u biernego i dynamicznego r o d z i wśród l u d u , który r u c h t a k i t w o r z y , świadomość odrębności i wartości własnej k u l t u r y , budząc zara­ zem refleksję na temat k u l t u r y obcej. Jest on procesem twórczym, gdyż w y m a g a a k t y w n e g o t w o r z e n i a n o w y c h f o r m i k r y t y c z n e j oceny prze­ szłości, koniecznej w sytuacji k o n t a k t u z obcą kulturą i dominującym społeczeństwem. Procesu tego dokonali, j a k pisze Voget, Indianie A m e ­ r y k i Północnej poprzez t a k i e r u c h y społeczne, j a k pejotyzm, shakeryzm i k u l t proroka Handsome Lake. Voget pisze: „Ruchy reformistyczne w y ­ rażają powszechną tendencję do widzenia życia j e d n o s t k i i g r u p y w sta­ nie fizycznego i moralnego k r y z y s u , do i n t e r p r e t o w a n i a i c h bezpośred­ niego d o b r o b y t u i przyszłych potrzeb j a k o zależnych od akceptacji obja­ wionego doświadczenia l u b charyzmatycznego p r o g r a m u przekraczające­ go zwykłe życiowe oczekiwania i regenerującego zdrowie, osobowość i stosunki społeczne w ogóle" . Vogeta interesowały głównie r u c h y r e ­ formistyczne i i m właśnie poświęcił całe swe w n i k l i w e rozważania, m a r ­ ginesowo j e d y n i e wspominając o pozostałych dwóch t y p a c h : dynamicz­ n y m i b i e r n y m . Ogromne znaczenie m a jednak spostrzeżenie przez niego zasadniczych podobieństw między t a k i m i r u c h a m i , j a k pejotyzm, sha­ k e r y z m i r e l i g i a Handsome Lake, oraz włączenie i c h do jednej k a t e g o r i i ruchów reformistycznych. Voget dokonuje t y m samym istotnego u p o ­ rządkowania ruchów społecznych I n d i a n A m e r y k i Północnej, do i n n e j k a t e g o r i i zaliczając Taniec Duchów, a do innej reformistyczny p e j o t y z m . 8 9 F . W. V o g e t , The American Indian in Transition: Reformation modation, " A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 58:1967 n r 2, s. 250. о V o g e t , op. cit., s. 252. 8 and Acco­ �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH Kontynuując myśl Vogeta, Simone C l e m h o u t dokonuje ważnego po­ działu ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h na agresywne i n i e a g r e s y w n e . U w a g i typologiczne Vogeta są ważne n i e t y l k o w odniesieniu do analizy r u ­ chów powstających wśród I n d i a n , lecz mają one wartość uniwersalną. Zostaną one wykorzystane w dalszych częściach tego artykułu. 10 Typologia Simpsona G. E. Simpson uznaje interesujące nas r u c h y za sposoby przystoso­ w a n i a do sytuacji n i s k i e j pozycji społecznej, wynikającej ze społecznego i politycznego podporządkowania. Wyróżnia on t r z y t y p y tego przysto­ sowania, które znajdują odzwierciedlenie w trzech typach ruchów. P r z y ­ stosowanie do sytuacji podporządkowania może odbywać się poprzez: a) akceptację, b) agresję l u b c) u n i k a n i e . Stosując tę typologię do analizy ruchów wśród ludności murzyńskiej n a Jamajce, stanowiących reakcję na dominację, wyróżnił całą skalę typów, w których w y m i e n i o n e t r z y możliwości przystosowania mieszają się, choć zawsze któraś z n i c h w p e w n y m stopniu dominuje nad i n n y m i . n Typologię Simpsona uznać można raczej za w y l i c z e n i e k i l k u czę­ stych postaw i zespołów postaw, j a k i e występują w łonie g r u p podpo­ rządkowanych i wyrażających się w ruchach społecznych. Pod j e d n y m względem typologia Simpsona przedstawia dla n i n i e j ­ szych rozważań niewątpliwą wartość; świadomie m i a n o w i c i e p r z y j m u j e za swe naczelne k r y t e r i u m t y p reakcji psychospołecznych członków d a ­ nego r u c h u . Jest t o jedyna, j a k się zdaje, t y p o l o g i a opierająca się przede w s z y s t k i m na k r y t e r i u m psychologicznym, inne cechy ruchów traktują­ ca j a k o właściwości zależne i podporządkowane c h a r a k t e r o w i zasadni­ czych postaw. P r o b l e m o w i zróżnicowania reakcji l u d z k i c h na s i l n y „stress k u l t u ­ r o w y " poświęca interesujące i w n i k l i w e u w a g i A n t h o n y Wallace. W a l l a ­ ce pisze, że reakcje na i n d y w i d u a l n y stress i kulturową dezorganizację mogą być różne. Niektóre jednostki wolą tolerować s i l n y stress niż p r z y ­ stosowywać swój sposób postępowania i w i d z e n i a rzeczywistości do i s t ­ niejącej sytuacji. Jednostki bardziej elastyczne dążą do ograniczonej z m i a n y swego postępowania i myślenia. I n n e natomiast uciekają się do r e g r e s y w n y c h psychodynamicznie, stworzonych przez jednostkę sposo­ bów postępowania. W y r a z e m t e j ostatniej postawy jest w s k r a j n y c h S. s. 14-15. M Clemhout, Typology of Nativistic Movements, "Man", t. 64:1964, G . E . S i m p s o n , The Ras Tafari Movement in Jamaica: a Study of Race and Class Conflict, [w:] Religion, Society and Individual, red. Yinger Milton J . , N e w Y o r k 1957, s. 513-514. 11 �EWA NOWICKA przypadkach alkoholizm, lenistwo, bierność, gwałtowność zachowania się i nieprzestrzeganie n o r m życia rodzinnego i seksualnego, czemu t o w a ­ rzyszy w i e l e psychosomatycznych i n e u r o t y c z n y c h zakłóceń. Część t y c h regresywnych zachowań może się stać w z o r e m k u l t u r o w y m . Dodajmy już niezależnie od rozważań Wallace'a, że każda z t y c h postaw i n d y w i ­ d u a l n y c h może stać się również osią krystalizacyjną r u c h u społecznego, czyli p o n a d i n d y w i d u a l n e j r e a k c j i n a stress. Drogę, którą poszedł W a l ­ lace w dążeniu do uporządkowania zróżnicowań w ramach k a t e g o r i i r u ­ chów r e w i t a l i z a c j i , uznać należy za słuszną, m i m o że trzeba odrzucić skrajny r e d u k c j o n i z m sprowadzający zjawiska społeczne do- i n d y w i d u a l ­ n y c h faktów psychologicznych. 12 Typologia ruchów n a t y w i s t y c z n y c h Ralfa L i n t o n a Ruch n a t y w i s t y c z n y w r o z u m i e n i u L i n t o n a t o „...każde świadome dą­ żenie ze strony członków społeczeństwa do odnowy (to revive) l u b uwiecznienia (to perpetuate) w y b r a n y c h aspektów i c h k u l t u r y " . K l a ­ syfikując t e r u c h y L i n t o n bierze pod uwagę d w a k r y t e r i a : k r y t e r i u m ideologiczne (celów) oraz k r y t e r i u m środków stosowanych i proponowa­ n y c h do realizacji t y c h celów. Zgodnie z p i e r w s z y m k r y t e r i u m L i n t o n odróżnia natywistyczne r u c h y pragnące odnowy już zapomnianych ele­ mentów k u l t u r y swej g r u p y i takie n a t y w i s t y c z n e ideologie, które mają p r o g r a m zachowania i u t r w a l e n i a istniejącej k u l t u r y tej grupy, w r a ­ mach której r u c h się r o z w i j a . Pierwszy t y p n a t y w i z m u nazywa autor odnawiającym (revivalistic), d r u g i — uwieczniającym (perpetuative). 13 W ramach drugiego w y m i a r u swej t y p o l o g i i — w y m i a r u środków — L i n t o n wyróżnia środki realistyczne i magiczne, co pozwala m u n a w y ­ odrębnienie n a t y w i s t y c z n y c h ruchów racjonalnych i n a t y w i s t y c z n y c h ruchów magicznych. Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y czte­ r y t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h : 1) odnawiające magiczne, 2) odnawia­ jące racjonalne, 3) uwieczniające magiczne, 4) uwieczniające r a c j o n a l n e . 14 F o r m y 1, 2 i 4 są — zdaniem L i n t o n a — częste; natomiast f o r m a n a ­ t y w i z m u uwieczniającego magicznego jest rzadka i autor n i e podaje t u żadnego przykładu. L i n t o n zastanawia się dalej, j a k i e w a r u n k i s p r z y j a ­ ją w y t w o r z e n i u się poszczególnych typów ruchów. R u c h y magiczne, jego zdaniem, zarówno uwieczniające, j a k i odnawiające, pojawiają się w s y ­ t u a c j i szczególnie silnej f r u s t r a c j i i raczej u g r u p podporządkowanych A. F . C. W a l l a c e , t. 58: 1956 n r 2, s. 268-269. 12 1 3 R. 1 4 Linton, L i mton, Revitalization Nativistic op. cit. Movements, Movements, „Am. "American Anthr.", Anthropologist", 1. 45:1943, s. 230-240. �TYPOLOGIA RUCHÓW 123 SPOŁECZNYCH l u b u grup, których pozycja ulega gwałtownemu obniżaniu się w sy­ tuacjach, gdy k u l t u r a danej g r u p y okazała się bezradna wobec zaistnia­ łych okoliczności. N a t y w i z m może się także rodzić wśród grup niepodporządkowanych, a n a w e t politycznie dominujących. Z w y k l e j e d n a k w t y c h sytuacjach rodzą się r u c h y racjonalne. Przykładem i ruchów, i dążeń uwieczniająco-racjonalnych mogą być r u c h y grup wyższych w społecznej s t r a t y f i ­ k a c j i , n i e ulegających s i l n y m naciskom, a jedynie „zazdrosnych" o wła­ sną pozycję; idąc za myślą L i n t o n a można przytoczyć przykład arysto­ k r a c j i w okresie r o z w o j u burżuazji w Europie. G r u p y takie wykazują silną niechęć wobec zapożyczania elementów k u l t u r o w y c h o d g r u p y niż­ szej, stosując ostre podziały społeczne. N a ten n a t y w i z m grup wyższych, g r u p y niżej stojące w społecznej s t r u k t u r z e odpowiadają raczej n a t y w i z m e m odnawiająco-racjonalnym niż stosowanym przez grupę wyż­ szą — uwieczniająco-racjonalnym. O d n a w i a się w ten sposób stare ele­ m e n t y k u l t u r y , ponieważ a k t u a l n i e istniejące są już silnie zdewaluowane przez niską i negatywną ocenę w oczach g r u p y wyższej. Rozważania L i n t o n a na temat połączeń różnych typów natywizmów w różnych spo­ łecznych sytuacjach są interesujące i oparte na bogatym materiale h i ­ storycznym. Wiele u w a g i wątpliwości budzi podział środków n a magiczne i r a ­ cjonalne. N a podobnej zresztą zasadzie J . S. S l o t k i n odróżniał środki supernaturalistyczne i realistyczne , a Aberle — środki empiryczne i m a ­ giczne . Powstaje jednak poważny p r o b l e m przy odróżnianiu środków magicznych czy r y t u a l n y c h od środków racjonalnych. Jest to m i a n o w i ­ cie kwestia, czy ludzie wykonujący daną czynność muszą sobie zdawać sprawę, że pragną oddziaływać n a siły nadprzyrodzone, aby daną czyn­ ność uznać za rytualną. A jeśli n i e jest to konieczne, t o czy wystarcza dla zaklasyfikowania jakiejś czynności do g r u p y działań religijno-magiczn y c h f a k t , że badacz czy obserwator zewnętrzny- n i e zauważa pożądane­ go przez l u d z i wpływu danej czynności na rzeczywistość zewnętrzną, choć ludzie wykonujący tę czynność sądzą, że wpływa ona w jakiś spo­ sób n a tę rzeczywistość . Rozważania te t y l k o z pozoru są abstrakcyjne, gdyż i c h rozstrzygnięcie potrzebne jest do zaklasyfikowania czynności t a k i c h , j a k n a przykład w o j s k o w a musztra, w y k o n y w a n i e i m i t a c j i i n 15 16 17 J . S. S l o t k i n , G l e n c o e , I l l i n o i s 1956. 15 1 6 D. F . Aberle, The Peyote Peyote Religion: Religion Among a Study in Indian-White the Navaho, New Relations, Y o r k 1966. G . C . H o m a n s, Anxiety and Ritual: the Theories of Malinowski Radcliffe-Brown, [w:] Reader in Comparative Religion: an Anthropological proach, r e d . L . W i l l i a m s i V o g t E v a n , E v a n s t o n e 1958, s. 121. 1 7 and Ap­ �121 EWA NOWICKA stalacji elektrycznych, b u d o w a nabrzeży i l o t n i s k w „kultach cargo", którym t o czynnościom przypisuje się znaczenie magiczne. W dalszych rozważaniach będzie m o w a o środkach religijno-magiczn y c h działania zawsze, g d y a) sami ludzie czynności te wykonujący są­ dzą, że działanie i c h wpływa na rzeczywistość poprzez siły n a d p r z y r o ­ dzone, które pobudza do aktywności, l u b b) gdy obserwator zewnętrz­ n y stwierdza b r a k zamierzonego wpływu t y c h czynności n a rzeczy­ wistość. N i e z w y k l e cenne było wyróżnienie przez L i n t o n a dwóch t y p 5 w dzia­ łań l u d z k i c h i oparcie o t o rozróżnienie t y p o l o g i i ruchów n a t y w i s t y c z ­ n y c h . Ponieważ r u c h y społeczne są formą z b i o r o w y c h działań, jest rze­ czą słuszną k l a s y f i k o w a n i e i c h przez odwołanie się do t y p o l o g i i a k t y w ­ ności l u d z k i e j . Mniejsze znaczenie dla k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych ma n a t c r r i a s t odróżnienie n a t y w i z m u odnawiającego i uwieczniającego, gdyż są to postawy ściśle ze sobą związane w k o n k r e t n y c h d o k t r y n a c h . Typologia L i n t o n a charakteryzuje się j a s n y m sprecyzowaniem kryteriów leżących u j e j podstaw i z tego p u n k t u w i d z e n i a s t a n o w i i s t o t n y wkład do prób uporządkowania zróżnicowań w r a m a c h ruchów społecznych będących odpowiedzią na sytuację k o n t a k t u społeczno-kulturowego. Typologia ruchów społecznych Davida Aberlego Ruchy społeczne stanowiące przedmiot niniejszego artykułu zostają przez Aberlego umieszczone w ogólnej t y p o l o g i i ruchów społecznych. Aberle korzystał z doświadczeń całego pokolenia badaczy. Wyróżnia on d w a następujące w y m i a r y jako podstawę swojej t y p o l o g i i . Są t o : 1) przedmiot, do którego odnosi się zamyślana zmiana (locus of t h e chan­ ge thought), 2) stopień owej zamyślanej zmiany (amount of change thought). A d 1 — r u c h społeczny może dążyć do z m i a n y l u d z k i e j j e d ­ nostki l u b jakiegoś systemu ponadindywidualnego, j a k n p . porządek eko­ nomiczny, technologiczny, p o l i t y c z n y , całe społeczeństwo l u b k u l t u r a , świat l u b kosmos. A d 2 — r u c h może pragnąć zmiany całkowitej l u b częściowej danej rzeczywistości. Skrzyżowanie t y c h wymiarów daje cztery kategorie ruchów: a) zbaw­ cze (redemptive) — totalne i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i odnosić się do j e d n o s t k i l u d z k i e j ; b) transformacyjne ( t r a n s f o r m a t i ­ ve) — totalne i p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i do­ tyczyć systemu ponad jednostkowego; c) reformistyczne (reformative) — częściowe p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i odnosić się do systemu ponadjednostkowego; d) alteracyjne (alterative) — częściowe i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i dotyczyć j e d n o s t k i l u d z k i e j . Najwięcej u w a g i Aberle poświęca r u c h o m t r a n s f o r m a c y j n y m , p r z y - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH kładem których jest pośród ruchów stanowiących przedmiot tego s t u ­ d i u m , Taniec Duchów oraz „kulty cargo" i millenarystyczne powstania zbrojne. Jak głoszą t a k i e r u c h y , zmiana odbędzie się szybko. Odbędzie się w najbliższej przyszłości i będzie miała charakter k a t a k l i z m u . Są to więc r u c h y — uzupełniając rozważania Aberlego — o ideologii m i l l e n a ­ rystycznej. Nadzieja n a radykalną przemianę pozwala odciągnąć uwagę i energię ludzką o d codziennych zajęć i zaprzęgać ją w służbę celów „ostatecznych". Z a w a r t a w ideologiach t y c h ruchów historiozofia polega na u j m o w a n i u oczekiwanych przemian jako części planów boskich l u b działania t a k i c h sił, j a k społeczna ewolucja czy dialektyczne procesy. Zawsze w tego t y p u ruchach występuje przywódca charyzmatyczny u w a ­ żany za człowieka posiadającego największą wiedzę o zjawiskach n a d ­ p r z y r o d z o n y c h l u b pozostającego z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i w b l i s k i m kontakcie. To on w s y t u a c j i niepewności i n t e r p r e t u j e istniejące okolicz­ ności w t a k i sposób, że i n t e r p r e t a c j a zostaje przełożona n a przepisy do­ tyczące k o n k r e t n e g o działania. R u c h y mesjanistyczne są podkategorią ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . Dążą one do społecznej i przestrzennej izo­ l a c j i swych uczestników o d reszty społeczeństwa. Czasem szuka się miejsca odosobnionego dla przeprowadzenia rytuału i przygotowania transformacji, czasem dba się o uchronienie uczestników r u c h u przed skalaniem przez bezbożnych, czasem natomiast szuka się położonego w y ­ soko miejsca dla uniknięcia potopu. Zawsze chodzi o oderwanie g r u p y o d r u t y n y codziennego działania, aby móc zmobilizować siły do działa­ n i a na rzecz t r a n s f o r m a c j i . Były to stałe cechy ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów A b e r l e zalicza środki działania zaakceptowane przez ideo­ logię. Z tego p u n k t u w i d z e n i a na j e d n y m krańcu znajdą się r u c h y t r a n s ­ f o r m a c y j n e rewolucyjne, które wierzą w skuteczność działań l u d z k i c h , a na d r u g i m krańcu — r u c h y opierające swą działalność wyłącznie na m o d l i t w a c h i r y t u a l e . Środki wahają się od e m p i r y c z n y c h do magicz­ n y c h . Następną cechą zmienną ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h jest charak­ ter oczekiwanego porządku. A b e r l e wyróżnia t r z y t y p y tego porządku. W p i e r w s z y m w y p a d k u oczekiwany porządek m a być restauracją d a w ­ nego (minionego) stanu rzeczy; w d r u g i m p r z y p a d k u chodzi o uzyska­ n i e stanu rzeczy zgodnego ze w z o r e m obcej k u l t u r y ; w t r z e c i m oczekuje się nadejścia zupełnie nowego porządku rzeczy. Pierwszy t y p ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h A b e r l e nazywa r e s t a u r a c y j n y m , d r u g i — i m i t a c y j n y m , trzeci — i n n o w a c y j n y m . Przykładem pierwszego t y p u jest Taniec Duchów, drugiego — „kulty cargo", trzeciego zaś — j a k możemy do­ dać — pewne millenarystyczne r u c h y średniowieczne. Ruchy t r a n s f o r m a c y j n e różnią się między sobą także zasięgiem spo­ łecznym i mogą włączać małe g r u p y , j a k i większe zbiorowości. Zasięg �EWA NOWICKA dobrodziejstw, które mają nadejść, też b y w a różny. Czasem d o b r o ­ dziejstwa nowej ery, której się oczekuje, spotkają określoną grupę (np. Indian), a czasem całą ludzkość l u b t y l k o „ludzi d o b r y c h " . Dostępu do przyszłego szczęścia o d m a w i a się n i e w i e r n y m , oponentom i sceptykom. Z m i e n n y jest także w t y c h ruchach stosunek do istniejących systemów i g r u p społecznych. Czasem nadejście pożądanej ery w y m a g a i c h z n i ­ szczenia, czasem t y l k o izolowania się o d n i c h , czasem natomiast i d e n t y ­ f i k a c j i z wybraną grupą społeczną. W t y c h kategoriach A b e r l e charakteryzuje t r z y przykładowe r u c h y transformacyjne. „Kulty cargo" są — zgodnie z p o d a n y m i rozróżnienia­ m i — transformacyjne, magiczne, i m i t a c y j n e , p a r t y k u l a r y s t y c z n e i prze­ widujące współzawodnictwo z istniejącym systemem społecznym. Taniec Duchów jest t r a n s f o r m a c y j n y , magiczny, restauracyjny, p a r t y k u l a r y styczny, n i e przewidujący współzawodnictwa z istniejącym systemem. Następną kategorią są r u c h y zbawcze, które nawołują do całkowitej z m i a n y j e d n o s t k i l u d z k i e j . A b e r l e podaje zestaw i c h stałych cech. Przede w s z y s t k i m celem i c h jest zawsze osiągnięcie stanu „łaski w l u d z k i e j d u ­ szy". A u t o r zaznacza, że n i e w s z y s t k i e r u c h y r e l i g i j n e obiecujące życie pozagrobowe można zaliczyć do k a t e g o r i i zbawczych. N i e są t a k i m i r e ­ ligie zalecające przestrzeganie określonych rytuałów w celu uzyskania pośmiertnej łaski. S p o t y k a m y n a t o m i a s t zupełnie świeckie r u c h y zbaw­ cze, j a k n p . psychoanaliza (szczególnie w w y d a n i u Freuda, F r o m m a i Horney). D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów należy zakres zbawienia, które może obejmować j e d n o s t k i w y b r a n e l u b w s z y s t k i c h l u d z i . P r z y ­ wódca może, lecz n i e m u s i , akceptować „dojścia do stanu łaski" człon­ ków r u c h u . Może wystąpić w t y c h r u c h a c h nacisk na ucieczkę i w y c o ­ fanie się z życia l u b też n a działanie w ramach świata. Z m i e n n y jest też kodeks przepisów m o r a l n y c h k i e r o w a n y c h w stosunku do j e d n o s t k i . R u ­ chy te są bardziej zainteresowane codziennym życiem l u d z i niż r u c h y transformacyjne, które interesuje j e d y n i e przyszłość. Następna kategoria, z wyróżnionych przez Aberlego, t o r u c h y r e f o r mistyczne mające na celu zmianę częściową w systemie ponadjednostkow y m . Przykładami są r u c h y sufrażystek, r u c h mający n a celu w p r o w a ­ dzenie p r z y m u s o w y c h szczepień, r u c h zawodowy oraz w o j n y domowe (rebels). R u c h y alteracyjne mają natomiast na celu częściową zmianę w l u d z k i c h jednostkach. Przykładem jest t u r u c h zmierzający do nakło­ nienia l u d z i do k o n t r o l i u r o d z i n , jeśli t y l k o nie dąży do z m ia ny l i t e r y prawa, gdyż w t e d y stałby się r u c h e m r e f o r m i s t y c z n y m . Chodzi b o w i e m o zmianę l u d z k i c h postaw i postępowania, a n i e i n s t y t u c j i społecznych . 18 Ruchy transformacyjne i zbawcze Aberle, op. cit., s. 316 n. są najliczniej reprezentowane �TYPOLOGIA RUCHÓW 127 SPOŁECZNYCH wśród ruchów powstających u p o d b i t y c h społeczności p i e r w o t n y c h . T y ­ pologia t a powstała n a marginesie teoretycznych rozważań Aberlego n a d pejotyzmem, który pragnął on umieścić w k l a s y f i k a c j i ruchów społecz­ n y c h i zalicza go do t y p o w y c h ruchów zbawczych. Klasyfikacja Stopień zmiany ruchów społecznych Przedmiot ponad- zmiany jednostkowy jednostkowy Totalny Częściowy transformacyjny i zbawczy reformacyjny j alteracyjny R u c h y transformacyjne wykazują podobieństwo do omawianej p o ­ przednio k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h . Pojęcie t r a n s f o r m a c j i w y d a j e się jednak szersze od m i l l e n a r y z m u , gdyż n i e zawiera i d e i i n ­ t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych podstawowej dla m i l l e n a r y z m u . M i l l e n a r y z m jest więc pewną odmianą ideologii t r a n s f o r m a c y j n e j . C h a r a k t e ­ r y s t y k a ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h w pracy Aberlego jest szczególnie bogata i systematyczna; odnajdujemy w niej także rozróżnienia p r e i p o s t m i l l e n a r y z m u . Dzięki swej systematyczności i ze względu na szcze­ gółowość dokonanych rozróżnień teoria Aberlego zasługuje na specjalną uwagę. Szczególnie cenne jest zwrócenie u w a g i n a w y m i a r „stopnia p r o ­ pagowanej przez r u c h z m i a n y " , który wyraźnie różnicuje r u c h y społecz­ ne. W y m i a r t e n zastosuję w niżej przedstawionej propozycji własnej t y ­ pologii. A b e r l e ogranicza się w swej k l a s y f i k a c j i do analizy cech ideologicz­ n y c h pomijając zróżnicowania ruchów w zakresie postaw p r z y j m o w a ­ n y c h przez uczestników r u c h u oraz środków stosowanych przez n i c h do osiągnięcia celów. D o stworzenia pełnej i adekwatnej k l a s y f i k a c j i r u ­ chów społecznych należy jednak wziąć p o d uwagę zarówno k r y t e r i a ideologiczne, j a k i psychologiczne. P R O P O Z Y C J A T Y P O L O G I I RUCHÓW SPOŁECZNYCH STANOWIĄCYCH REAKCJĘ N A P O L I T Y C Z N Ą DOMINACJĘ I K O N T A K T KULTUROWY Sformułowana t u propozycja opiera się n a doświadczeniach omówio­ n y c h autorów; oryginalność j e j polega n a powiązaniu kryteriów ideolo­ gicznych i psychologicznych. Przy k o n s t r u o w a n i u proponowanej t y p o l o g i i zastosowałam d w a w y ­ m i a r y : psychologiczny i ideologiczny. Po l i n i i t y c h dwóch wymiarów idą zasadnicze podziały badanych t u ruchów. �128 EWA NOWICKA Wymiar psychologiczny. Określa t y p postawy jednostek i g r u p w s y t u a c j i d e p r y w a c j i . Wyróżniam zasadnicze t r z y t a k ie posta­ w y : a) b u n t , b) ucieczkę i c) rezygnację. Deprywującą sytuację można próbować zlikwidować dostępnymi środ­ k a m i oddziałując bezpośrednio n a rzeczywistość. Postawę b u n t u charak­ teryzuje właśnie to bezpośrednie oddziaływanie na świat zewnętrzny — agresywne i o t w a r t e zwalczanie domniemanych wrogów i sprawców de­ p r y w a c j i . Można też w sytuacji d e p r y w a c j i odwracać się od działania w ramach istniejącej rzeczywistości i poszukiwać wsparcia w siłach i istotach nadprzyrodzonych, stosując do osiągnięcia pożądanych celów środki r y t u a l n e . F i z e j a u e m pcstawy eskapistycznej jest działalność r y ­ t u a l n a czy magiczna. Czynności r y t u a l n e w świadomości wykonujących je l u d z i mają istotne znaczenie — są znakami k o n t a k t u człowieka z n a d ­ p r z y r o d z o n y m i m o c a m i oraz środkami do z m i a n y rzeczywistości. W r u ­ chach społecznych, którymi się zajmuję, są t o czynności r y t u a l n e oraz gwałtowne zachowania motoryczne z rytuałami t y m i związane. Postawa rezygnacji nie jest ważna z p u n k t u w i d z e n i a t y p o l o g i i r u ­ chów społecznych, ponieważ polega ona na n i e p o d e j m o w a n i u j a k i e g o ­ k o l w i e k działania; r u c h społeczny natomiast jest zawsze pewną formą działania. W dalszych rozważaniach typologicznych postawa ta zostanie zatem pominięta. Ucieczka i b u n t •— t e zasadnicze postawy — mogą przybierać różne f o r m y w zależności od w i z j i świata, którą różnicuje d r u g i w y m i a r . Wymiar i d e o l o g i c z n y . W ramach tego w y m i a r u wyróżnia­ m y t r z y t y p y w i z j i świata oraz miejsca i r o l i w n i m własnej g r u p y : a) negacja całkowita istniejącej rzeczywistości, b) negacja częściowa i s t ­ niejącej rzeczywistości i c) całkowita akceptacja istniejącej r z e c z y w i ­ stości. Ruchy społeczne mogą całkowicie odrzucać istniejący świat oraz miejsce w n i m własnej grupy, n i e znajdując w świecie t y m niczego w a r ­ tościowego. Ruchy t a k i e pragną całkowitej zmiany istniejącej rzeczywi­ stości, dążąc różnymi środkami do t y c h g r u n t o w n y c h przeobrażeń. N a ­ z y w a m y to wizją społecznej t r a n s f o r m a c j i . R u c h y społeczne mogą wyrażać również częściową negację i potę­ p i e n i e istniejącego świata, stosując s e l e k t y w n y wobec niego k r y t y c y z m . Nie oczekuje się już całkowitej p r z e m i a n y świata, lecz zmierza się do określonych r e f o r m istniejącej sytuacji. N a z y w a m y t o wizją społecznej r e k o n s t r u k c j i . Oczywiście r u c h y mogą się różnić w t y m , co pragną w istniejącym świecie zmienić, lecz to dla prezentowanej t y p o l o g i i nie jest istotne. Trzecia z wyróżnionych wartości w y m i a r u ideologicznego — całko­ w i t a akceptacja świata — n i e jest ważna dla skonstruowania t y p o l o g i i �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 129 ruchów społecznych, ponieważ n a j e j gruncie n i e powstaje n i g d y r u c h społeczny. Przedstawiony t u w y m i a r ideologiczny nawiązuje do w y m i a r u „ilo­ ści zamyślanej z m i a n y " w t y p o l o g i i Aberlego, choć różni się o d niego naciskiem położonym na stopień negatywnego stosunku do świata. N a ­ tomiast w y m i a r psychologiczny nawiązuje do rozróżnień Simpsona, W a l lace'a i L i n t o n a , choć t a m t e propozycje upraszcza i precyzuje. Wiąże p r z y t y m poszczególne t y p y psychologicznej r e a k c j i n a frustrację z w y ­ różnionymi już przez w i e l u autorów d w o m a zasadniczymi sposobami działania: r e a l i s t y c z n y m i m a g i c z n y m . T y p postawy i t y p środków w powiązaniu tworzą społeczną reakcję na deprywację, której w y r a z e m są badane t u r u c h y . T y p środków działania wiążę z ogólniejszą sprawą c h a r a k t e r u r e a k c j i n a deprywację, gdyż sądzę, że jest o n w y r a z e m wła­ śnie t e j zasadniczej postawy. Zgodnie z k r y t e r i u m t y p u postawy wyróż­ n i a m y kategorię ruchów b u n t u i ruchów ucieczki. Zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym wyróżniamy r u c h y t r a n s f o r m a c j i i r u c h y społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i . Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y następujące cztery kategorie ruchów stanowiących reakcję n a obcą polityczną do­ minację i k o n t a k t k u l t u r o w y : 1) r u c h y b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r m a c j i , 2) r u ­ chy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i , 3) r u c h y b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej, 4) r u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej. W ramach w y m i a r u zasięgu negacji świata w ideologii ruchów w y ­ różniam t y l k o d w i e jego wartości: negację całkowitą i częściową. Te d w i e wartości omawianej zmiennej mają szczególne znaczenie d l a zasad­ niczego zróżnicowania ruchów p o d i n n y m i względami. Należy pamiętać, że postawa negacji może przybierać różne wartości: o d całkowitego p o ­ tępienia świata do całkowitego jego zaakceptowania, najistotniejszy j e d ­ n a k jest podany podział podstawowy. N i e m a również ostrej granicy w p r z y p a d k u p o s t a w y b u n t u i ucieczki, gdyż w j e d n y c h sprawach t a sama jednostka czy g r u p a może reagować b u n t e m , w i n n y c h ucieczką, n a w e t w r a m a c h jednego społecznego r u c h u . Te zasadnicze elementarne postawy n i e wykluczają się w z a j e m n i e dzięki plastyczności i w i e l o w y ­ miarowości l u d z k i e j osobowości oraz b o g a c t w u dostępnych r e a k c j i i p s y ­ chicznych mechanizmów właściwych człowiekowi. W y m i e n i o n e k o m p l i ­ kacje sprawiają, że mogą wystąpić często trudności w zaliczeniu poszcze­ gólnych ruchów do wyróżnionych k a t e g o r i i . N a obecnym etapie badań t r u d n o jest o rzeczywistą precyzję t y p o l o g i i ruchów badanej k a t e g o r i i . Jednak, m i m o że k l a s y f i k a c j a zawsze zuboża obraz historycznie bogaty i zróżnicowany, jest ona niezbędnym k r o k i e m p r z y i n t e r p r e t a c j i zjawisk. Następujący schemat graficzny ukazuje proponowaną typologię. 9 — Etnografia Polska, XVI/1 �130 EWA NOWICKA Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych Typ reakcji psychicznej n a poli­ tyczną dominację i stress kulturowy Bunt Stosunek do istniejącej rzeczywistości transformacja — całkowita społeczna rekonstrukcja negacja częściowa negacja powstania millenarnie i n ­ ruchy polityczne i gospo­ spirowane: Isatai, Hau-hau darcze: Paliau, Masinga Ucieczka ruchy ekstatycznego rytu­ ału: „kulty cargo", Taniec Duchów sekty i kościoły separatys­ tyczne: pejotyzm, shake­ ryzm, gaiviio Jak pokazuje powyższa tabela, do k a t e g o r i i b u n t o w n i c z y c h ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczamy p o w s t a n i a i rebelie i n s p i r o w a n e m i l l e n a r y s t y c z ­ n y m p r o r o c t w e m całkowitej p r z e m i a n y całkowicie zanegowanego świa­ ta. Wśród t y c h ruchów najważniejsze są następujące: powstanie P o n tiaca w 1762 r o k u , r u c h wodza Tecumseh'a w 1805 r o k u , powstanie K o manczów prowadzone przez p r o r o k a Isatai w 1873 r o k u , powstanie K i kuyuów zwane M a u - m a u w K e n i i w 1952 r o k u , p o w s t a n i e H a u - h a u wśród Maorysów n a N o w e j Z e l a n d i i w l a t a c h 1864-1870, a także w p e w ­ n y m s t o p n i u niektóre z „kultów cargo" głoszące konieczność zniszczenia Białych, aby mogła przyjść nadprzyrodzona przemiana świata. Do k a t e g o r i i eskapistycznych ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczam t a k i e rytualistyczno-ekstatyczne r u c h y , j a k Taniec Duchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej z 1870 i 1890 r o k u i większość „kultów c a r g o " w Melanezji, a także m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y I n d i a n T u p i - G u a r a n i . Do ruchów b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej zaliczam r u c h y o charakterze p o l i t y c z n y m l u b polityczno-gospodarczym. Przykładem są rozmaite polityczne i półpolityczne r u c h y w e współczesnej Czarnej A f r y ­ ce, a także r u c h P a l i a u ' a n a Wyspach A d m i r a l i c j i w Melanezji, r u c h M a r c h i n g R u l i r u c h przywódcy Y a l i w M e l a n e z j i ostatnich dziesięcio­ leci. R u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej t o głównie sekty se­ paratystyczne i niezależne kościoły, j a k p e j o t y z m , shakeryzm czy r e l i g i a Handsome Lake'a wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, a także afrykańskie r u c h y etiopistyczne i syjonistyczne. Obecnie szczegółowo omówię wyróżnione kategorie ruchów. R u c h y całkowitej negacji, czyli transformacji, bez względu n a i c h wewnętrzne zróżnicowanie, mają cechę zasadniczo wspólną — dążą do nadejścia r a ­ dykalnej p r z e m i a n y świata i wyrażają głęboką wiarę w nadejście t e j p r z e m i a n y w najbliższej przyszłości. Ideologie t r a n s f o r m a c y j n e mogą za­ wierać koncepcję i n t e r w e n c j i sił n a d p r z y r o d z o n y c h i mieć c h a r a k t e r r e ­ l i g i j n y . Takie r u c h y t r a n s f o r m a c y j n e n a z y w a m y m i l l e n a r y s t y c z n y m i . R u - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 131 chy transformacyjne mogą mieć jednak charakter całkowicie świecki;, w ruchach t a k i c h — których przykładem mogą być r u c h y skrajnie r e ­ w o l u c y j n e — całkowita negacja świata i oczekiwanie całkowitej jegop r z e m i a n y n i e osiąga t e j postaci s k r a j n e j , którą charakteryzują się ideolo­ gie m i l l e n a r y s t y c z n e . Wszystkie transformacyjne r u c h y powstałe wśród ludności tubylczej Melanezji i A m e r y k i Północnej mają charakter m i l ­ lenarystyczny zawierając w swych d o k t r y n a c h ideę i n t e r w e n c j i sił n a d ­ przyrodzonych. Być może p r z y c z y n y tego f a k t u szukać można w ogól­ n y m charakterze społeczeństwa, w którym pojawiają się badane r u c h y . Zauważaną przez Worsleya i Hobsbawma ewolucję ruchów o ideologiach m i l l e n a r y s t y c z n y c h w świeckie r u c h y r e w o l u c y j n e można wyjaśnić j e ­ d y n i e w kontekście głębszych przemian świadomości zachodzących w związku z poważnymi p r z e m i a n a m i społeczno-gospodarczymi. Podział na r u c h y buntowniczej i eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i krzyżuje się z t y ­ pologią m i l l e n a r y z m u Sheppersona. Zarówno w b u n t o w n i c z y c h , j a k i eskapistycznych ruchach t r a n s f o r m a c j i , m i m o całej różnicy w posta­ wach, m i l l e n i u m m a nadejść w b l i s k i e j przyszłości. Ruchy b u n t o w n i c z e zakładają, że dla nadejścia natychmiastowego m i l l e n i u m konieczne jest a k t y w n e , a nawet agresywne działanie l u d z i , natomiast eskapistyczne r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że j e d y n y m działaniem, j a k i e człowiek może podjąć, aby umożliwić i przyspieszyć nadejście „wielkiej przemiany",, jest w y k o n a n i e czynności r y t u a l n y c h uważanych za niezbędne d l a zajścia t e j p r z e m i a n y . Związek a k t y w i z m u z koncepcją natychmiastowego p r z e ­ obrażenia świata występuje n i e w całej k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h , lecz t y l k o w t y c h , które n a z y w a m y r u c h a m i t r a n s f o r m a c j i b u n ­ towniczej. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i , c z y l i całkowitej negacji, głoszą całkowite potępienie świata, b l i s k i e nadejście jego przemiany za spra­ wą sił nadprzyrodzonych, a zarazem konieczność aktywnego, r z e c z y w i ­ stego agresywnego działania wobec t y c h , którzy są sprawcami istnieją­ cej zanegowanej sytuacji. W k o n k r e t n y c h przypadkach wrogość zorga­ nizowana w postaci w y p r a w y w o j e n n e j , spisku czy powstania k i e r u j e się p r z e c i w k o Białym pozostającym w b l i s k i c h z k r a j o w c a m i stosunkach, a więc urzędnikom władz k o l o n i a l n y c h , misjonarzom, k u p c o m i osadni­ kom. Ruchy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji źródło zła widzą n i e bezpośrednio w obcych przybyszach, lecz w jakimś „wielkim planie b o s k i m " . B o s k i m zamiarem było — j a k głosił Taniec Duchów — u k a r a n i e I n d i a n za popełnione grzechy poprzez przysłanie do n i c h B i a ­ łych. Obecnie (koniec X I X w.) winę swą o d p o k u t o w a l i i dlatego następną częścią „planu boskiego" jest całkowita przemiana świata i u w o l n i e n i e I n d i a n od dominacji Białych. Należy t y l k o uwierzyć w t e n p l a n i w y - �132 EWA NOWICKA konywać rytuał, który i s t o t y nadprzyrodzone przekazały w o b j a w i e n i u p r o r o k o w i . Reszta należy do sił nadprzyrodzonych. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że w s p o m a g a n i przez nadprzyrodzone siły człon­ k o w i e g r u p y podporządkowanej zdobędą taką cudowną moc, która p o ­ z w o l i i m n a osiągnięcie zwycięstwa w walce. Zgodnie z t y m w i e r z y się w c u d o w n e uodpornienie n a k u l e Europejczyków, które osiągną c i , co uwierzą słowom p r o r o k a . Wierzenie t a k i e s p o t y k a m y w Tańcu Duchów wśród Siouxów, w p o w s t a n i u p r o r o k a Isatai wśród Komanczów i w p o ­ w s t a n i u M a u - m a u w K e n i i . D o k a t e g o r i i ruchów b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r ­ m a c j i nie wchodzą b u n t y czy w a l k i , które t a k i e j m i l l e n a r y s t y c z n e j i n s p i ­ r a c j i n i e posiadają i stawiają sobie bardzo ograniczone ziemskie cele. R u c h y częściowej negacji, c z y l i społecznej r e k o n s t r u k c j i , łączy akcep­ tacja p e w n y c h zasadniczych cech istniejącego świata. Szukają one dróg wyjścia z aktualnej, silnie deprywującej sytuacji, w o p a r c i u właśnie o tę akceptację zasadniczych elementów świata i realne możliwości jego z m i a ­ n y . R u c h y ite uznają istniejący układ sił, lecz pragną znaleźć w t y m ukła­ dzie względnie dogodne miejsce d l a l u d u zdominowanego. Przyjmują, że n i e nastąpi a n i powrót do stanoi rzeczy z o k r e s u poprzedzającego k o n ­ t a k t g r u p y podbitej z Białymi, a n i żadne r a d y k a l n e przeobrażenie i s t n i e ­ jącego stanu rzeczy. Można j e d n a k w r a m a c h tej s y t u a c j i dążyć do p o ­ p r a w y warunków g r u p y podporządkowanej. W obliczu bogatych doświad­ czeń okresu k o n t a k t u z Białymi r u c h y t a k i e dążą do r e f o r m y k u l t u r y społeczeństwa podporządkowanego, co w y d a j e się niezbędne dla p o p r a w y jego sytuacji. Dąży się więc do r e k o n s t r u k c j i n a n o w y c h zasadach więzi społecznej zniszczonej przez dezorganizację wynikającą z obcej d o m i n a ­ cji i k o n t a k t u k u l t u r o w e g o . P r o g r a m przebudowy k u l t u r y zawiera dąże­ n i a zarówno d o o d n o w y p e w n y c h zarzuconych już elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j l u d u pierwotnego, j a k i do przyjęcia niektórych elementów k u l t u r y społeczeństwa dominującego. P r o g r a m t e n jest zawsze realistycz­ ny, choć może być z a b a r w i o n y elementami r e l i g i j n y m i . B r a k jest w t y c h ideologiach m i l l e n a r y z m u . W r u c h a c h społecznej r e k o n s t r u k c j i zakres elementów akceptowanych jest dość j e d n o l i t y i obejmuje zawsze p e w i e n stały zespół fragmentów istniejącej s y t u a c j i . Zasadniczej akceptacji ulegają pewne wartościowa­ nia charakterystyczne d l a c y w i l i z a c j i europejskiej oraz sposoby i c h r e a l i ­ zowania, w t y m głównie cele i m e t o d y działań gospodarczych i p o l i t y c z ­ n y c h . R u c h y t e j k a t e g o r i i dążą do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, aby nie była już możliwa n i s k a ocena g r u p y podporządkowanej w oczach dominującego społeczeństwa. W t y m przejawia się akceptacja zasadni­ czych cech a k t u a l n e j sytuacji. B u n t o w n i c z e r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i charakteryzują się agre­ s y w n y m stosunkiem do Białych, choć n i e przewidują a n i n i e oczekują �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 133" ich zniknięcia. Rywalizować z Białymi pragną już n i e poprzez otwartą walkę, lecz przez określoną działalność polityczną i gospodarczą. Eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i są wycofane z życia p o l i t y c z ­ nego i ograniczają się do głoszenia r e f o r m y obyczajów społeczeństwa zdominowanego oraz do odzyskania u jego członków poczucia bezpieczeń­ stwa, własnej wartości i solidarności z własną grupą. Białych n i e zamie­ rzają a n i zwalczać, a n i z n i m i rywalizować, dążąc j e d y n i e do zmniejsze­ n i a podporządkowania k u l t u r o w e g o . Wspólnie w y k o n y w a n e rytuały dają poczucie więzi uczestnikom r u c h u , a także tworzą podstawę do zacho­ w a n i a godności osobistej i d u m y p l e m i e n n e j . Kategorię ruchów społecznej r e k o n s t r u k c j i miał n a myśli F r e d Voget, gdy pisał o t y p i e ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h . Wyróżnienia t e j g r u p y r u ­ chów d o k o n u j e j e d n a k wyłącznie n a przykładzie ruchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, co sprawia, że zostaje bardzo ograniczona i c h w e ­ wnętrzna zmienność. W rezultacie r u c h y reformistyczne t o eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i , gdyż wszystkie indiańskie r u c h y r e ­ k o n s t r u k c y j n e mają c h a r a k t e r eskapistyczny, co należy przypisać spo­ łecznej sytuacji I n d i a n . 19 W y m i a r psychologiczny odnosi się n i e t y l k o do r e a k c j i i czynności i n d y w i d u a l n y c h jednostek, lecz przede w s z y s t k i m próbuje ująć reakcje i zachowania zbiorowe całych g r u p . R u c h społeczny b o w i e m n i e jest s u ­ mą aktywności i myślenia poszczególnych jednostek, lecz społeczną reak­ cją na k r y z y s społeczno-kulturowy. W s y t u a c j i d e p r y w a c j i zostaje p o ­ stawiona społeczność j a k o całość powiązana r o z l i c z n y m i więziami oraz wspólnotą kulturową. K r y t e r i u m psychologiczne związać można z ele­ m e n t a m i organizacji społecznej i k u l t u r y społeczeństwa, w którym dany r u c h się r o z w i j a . Reakcje psychiczne n a daną sytuację poszczególnych jednostek należących do zbiorowości powiązanej szeregiem więzi i w z o ­ rów k u l t u r o w y c h przybierają postać r u c h u , stając się organizacją w y p o ­ sażoną w ideologię. Następuje werbalizacja postaw; wyciągnięte są k o n ­ sekwencje z w y z n a w a n y c h poglądów; wysiłek j e d n o s t k i l u d z k i e j zostaje włączony w r a m y organizacji społecznej. Między wyróżnionymi t y p a m i ruchów zachodzą różne związki gene­ tyczne; r u c h y jednego t y p u mogą się przekształcać w r u c h y t y p u innego. Najczęstsze w y d a j e się przejście następujące: r u c h eskapistycznej t r a n s ­ f o r m a c j i i n s p i r u j e m n i e j l u b bardziej świadomie r u c h b u n t o w n i c z e j t r a n s ­ f o r m a c j i . T a k było w p r z y p a d k u Tańca Duchów i nieświadomie przezeń i n s p i r o w a n y c h w a l k Siouxów. Taniec Duchów był całkowicie pacyfis­ t y c z n y i n i g d y n i e zachęcał do gwałtu wobec Białych. Umysły l u d z i n i e potrafiły j e d n a k często odróżnić wrogości ideologicznej i werbalnej od wrogości r e w o l u c y j n e j . M i m o b r a k u nakazu ze strony proroka działali i» V o g e t , op. cit. �134 EWA NOWICKA Porównanie reakcji psychologicznej i społecznej w wyróżnionych typach ruchów Typ ruchu buntownicza transformacja Psychologiczna reakcja indywidualna agresja, skrajne podniecenie Reakcja społeczna wojna, rebelia, spisek eskapistyczna transfor­ wycofanie, nieagresywne podnie- macja rytuał cenie eskapistyczna rekon­ spokojne wycofanie izolacja społeczno-religijna strukcja społeczna buntownicza agresja selektywna rekonstrukcja werbalna opozycja zgodnie z odczuwaną nienawiścią, podejmując z b r o j n y atak n a Białych. Oczekiwanie mającego nadejść w b l i s k i e j przyszłości „złotego w i e k u " rozpala wyobraźnię zbiorowości i skłania do zachowania się a k t y w n i e buntowniczego. T a k i związek eskapistycznej i r y t u a l n e j t r a n s f o r m a c j i z transformacją buntowniczą obserwujemy w millenarystycznie i n s p i r o ­ w a n y c h atakach n a Białych w ramach „kultów cargo". Historycznie sprawę rozpatrując, mało prawdopodobne jest przejście o d r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i w r u c h t r a n s f o r m a c j i . Natomiast n a j ­ częstsze jest przekształcanie się ruchów całkowitej negacji w r u c h y czę­ ściowej negacji. Wczesny s h a k e r y z m miał w i e l e cech t r a n s f o r m a c y j n y c h ; utraciwszy następnie swój m i l l e n a r y z m stał się już w k i l k a l a t po swych n a r o d z i n a c h r u c h e m społecznej eskapistycznej rekonstrukcji i . Przeobrażenie się jednego t y p u r u c h u w i n n y wiąże się z w i e l o m a zja­ w i s k a m i historycznie w i e l k i e j w a g i . HIPOTEZY BADAWCZE: A CZYNNIKAMI ZWIĄZKI MIĘDZY T Y P E M R U C H U SPOŁECZNO-KULTUROWYMI Można sformułować w i e l e zależności ogólnego c h a r a k t e r u wiążących poszczególne t y p y ruchów z elementami sytuacji, w której r u c h powstaje. Zależności t e mają charakter częściowo t y l k o sprawdzonych hipotez, które mogą służyć za bazę do dalszych badań. Hipoteza zgodności t y p u r u c h u z charakterem k u l t u r y Hipoteza t a głosi, że istnieje związek między r u c h a m i b u n t u i uciecz­ k i a charakterem k u l t u r y danego społeczeństwa. T a k więc w j e d n y c h k u l t u r a c h częściej pojawiają się r u c h y b u n t u , w i n n y c h — r u c h y uciecz- �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 135 k i . Należy się zastanowić, j a k i e cechy k u l t u r y społeczeństwa trzeba brać pod uwagę, jeśli się bada związek między kulturą i t y p e m r u c h u . A. Można brać pod uwagę ogólny charakter wartości p o d s t a w o w y c h cechujących daną kulturę. Wówczas możemy mówić o zgodności powsta­ jącego r u c h u z c h a r a k t e r e m p o d s t a w o w y c h wartości w danej k u l t u r z e . Zgodnie z t y m l u d y o t y p i e k u l t u r y wynoszącej na naczelne miejsce w a r ­ tości związane z w o j o w a n i e m wytworzą raczej r u c h y o charakterze b u n ­ t o w n i c z y m , natomiast k u l t u r y kładące nacisk n a wartości mistyczne za­ reagują na deprywację wynikającą z politycznej d o m i n a c j i r u c h e m r a ­ czej o charakterze eskapistycznym. O t e j zależności pisał James Mooney, gdy porównywał zainteresowanie Tańcem Duchów wśród Arapahów i wśród S i o u x ó w . M i s t y c z n y charakter k u l t u r y Arapahów, wśród któ­ r y c h k o n t a k t j e d n o s t k i z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i był szczególnie w y ­ soko ceniony, zadecydował o powszechnym w t y m p l e m i e n i u przyjęciu d o k t r y n y i obrzędów Tańca Duchów. Natomiast w o j o w n i c z y c h Siouxów eskapistyczny Taniec Duchów znacznie m n i e j pociągał. C i spośród Siouxów, którzy r u c h t e n zaakceptowali, włączyli do niego elementy, któ­ r y c h u Arapahów n i e posiadał, a m i a n o w i c i e silną wrogość wobec B i a ­ łych, j a k a następnie wybuchła w postaci o t w a r t e j w a l k i . Te same sprawy miała n a myśli również R u t h Benedict, gdy pisała o t y m , że I n d i a n i e Pueblo n i e z a i n t e r e s o wa l i się k u l t e m p e j o t l u , gdyż i c h k u l t u r z e obce były treści i wartości podstawowe d l a p e j o t y z m u . K u l t u r y I n d i a n Pueblo kładły nacisk na cnotę u m i a r k o w a n i a w e w s z y s t k i c h życiowych sytuacjach. Po­ tępia się w n i c h agresję, wywyższanie się oraz gwałtowne wyrażanie za­ równo radości, j a k i żalu. N i e zezwala się n a używanie narkotyków oraz w s z y s t k i c h środków dających 'człowiekowi niezwykłe doznania. Doznania t a k i e daje również p e j o t l , którego używanie Pueblo o d r z u c i l i , podobnie j a k wszystkie t r a d y c y j n e indiańskie używki t a k powszechnie stosowane w k u l t u r z e p l e m i o n Równin. N i c więc dziwnego — sugeruje Benedict — że p e j o t y z m spotkał się z żywą akceptacją u I n d i a n Równin, natomiast odrzucony został przez I n d i a n Pueblo . Podobną myśl wyraził również H o b s b a w m (a za n i m rozwinęła ją Y o n i n a Talmon), gdy pisał o t y m , że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e nie mogą się pojawić l u b są p r z y j m o w a n e z oporami przez l u d y , których r e l i g i e operują koncepcją s e r i i z m i a n c y k l i c z n y c h l u b ciągłego przepływu cza­ su, j a k też czasu statycznego. Z tego p o w o d u m i l l e n a r y z m n i e rozwinął się wśród ludów wyznających h i n d u i z m i b u d d y z m . R u c h y m i l l e n a r y ­ styczne łatwo powstają natomiast n a gruncie r e l i g i i takich, j a k j u d a i z m 20 21 2 0 XlVth 2 1 J. Mooney, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Annual Report of the Bureau of Ethnology, 1892-1893, cz. 2: 1896 s. 653-1102. R . B e n e d i c t , Wzory kultury, W a r s z a w a 1966. �136 EWA NOWICKA czy chrześcijaństwo — zakładających istnienie wszechobecnej i kierują­ cej b i e g i e m h i s t o r i i w o l i boskiej, która może zadecydować w d o w o l n y sposób o z a t r z y m a n i u się l u b zmianie k i e r u n k u h i s t o r i i . B. Mówiąc o wpływie k u l t u r y na t y p r u c h u , który w j e j łonie powsta­ je, można mieć także n a myśli gotowe w z o r y k u l t u r o w o ustalone, o k r e ­ ślające rodzaj r e a k c j i na silną deprywację wynikającą z obcej p o l i t y c z ­ nej dominacji. T a k i gotowy wzór, który zostaje j e d y n i e zaktualizowany i rozwinięty, przedstawia Justus v a n der Kroef, g d y pisze o i n d o n e z y j ­ skich r u c h a c h r e a k c j i n a dominację i k o n t a k t k u l t u r o w y . Podobnie analizują sposoby reakcji n a europejski podbój wśród różnych p l e m i o n I n d i a n A m e r y k i Północnej znawcy tego p r o b l e m u , n p . B a r n o u w . Te plemiona, które miały silną plemienną organizację i mocno w t r a d y c j i ustalony wzór w o j o w a n i a , reagowały również wojną na nacisk społe­ czeństwa europejskiego. Te plemiona rzadziej — i najczęściej t y l k o w p r z y p a d k u poniesionej całkowitej i nieodwołalnej klęski — wyrażają zainteresowanie dla ruchów eskapistycznych. G o t o w y wzór m i l l e n a r y ­ stycznego r u c h u m i e l i w swej k u l t u r o w e j t r a d y c j i I n d i a n i e T u p i - G u a r a n i z A m e r y k i Południowej, toteż n i e może dziwić, że n a dominację europej­ ską i k o n t a k t z kulturą l u d z i białych zareagowali właśnie eskapistycznym ruchem transformacyjnym. 2 2 2 3 2 4 C. W b a d a n i u związków między t y p e m r u c h u a charakterem k u l t u ­ r y można się interesować również w y t w o r z o n y m przez określony t y p socjalizacji modelem osobowości j e d n o s t k i . N a m o d e l t e n składają się sposoby reagowania n a różne sytuacje, w t y m także wzór reagowania na silną frustrację. T a k i zespół elementów prześledził c y t o w a n y już v a n der K r o e f dla indonezyjskich społeczeństw p i e r w o t n y c h . M o d e l osobo­ wości w y t w o r z o n y przez przyjęte w danej k u l t u r z e m e t o d y socjalizacji miał, j a k dowodzi Kroef, decydujący w p ł y w n a sposób reakcji badanego przez niego społeczeństwa n a dominację Białych . B a r n o u w porównał pod t y m względem t y p a k u l t u r a c j i wśród p l e m i o n leśnych A m e r y k i Pół­ nocnej z akulturacją I n d i a n Równin, którzy zainteresowali się zarówno Tańcem Duchów, j a k i następnie p e j o t y z m e m . 2S 2б W k o n k r e t n y c h przykładach ruchów nie zawsze można wyróżnić w y ­ mienione t r z y g r u p y spraw dotyczących c h a r a k t e r u k u l t u r y . N a ogół jest 2 2 Hobsbawm, 2 3 J . v a n der Borneo, 2 4 pewa, op. cit, s. 57-58. Kroef, [w:] Millenial Messianic Dreams..., V . В a m o u w, Acculturation [w:] Memoirs Movements and Personality of the American do „Aan. A n t h r . " , t. 52:1950, n r 4, cz. 2. 2 5 2 6 V a n der K r o e f , В a r n o u w, op. cit. op. cit. on the Celebes, among the Sumatra and s. 80-121. Anthropological Association, Wisconsin Chip­ n r 72, d o d a t e k �TYPOLOGIA RUCHÓW 137 SPOŁECZNYCH dostępny j e d y n i e materiał n a t e m a t ogólnego t y p u wartości w danej k u l ­ turze tubylczej. Analizę typologiczną można sprowadzić n a niższy poziom ogólności; wówczas badać się będzie związek k o n k r e t n y c h , n i e mieszczących się w ramach zaproponowanej t y p o l o g i i cech ruchów z charakterem k u l t u r y . Do tej c h w i l i mówiłam o możliwościach wiązania j e d y n i e cech b u n t o w niczości i eskapizmu r u c h u z charakterem k u l t u r y . Można się też zasta­ nowić, j a k i e t o inne cechy poszczególnych ruchów związane są z podsta­ w o w y m i wartościami, w z o r a m i r e a k c j i n a frustrację oraz modelem oso­ bowości w d a n y m społeczeństwie. Taką zależność miał na myśli Geor­ ge Devereux, który n a marginesie s w y c h psycho-socjologicznych badań nad indiańskim p l e m i e n i e m Mohave zauważył, że w k u l t u r z e t a k i e j , j a k k u l t u r a Mohavów, n i e mógł się narodzić a n i zostać zaakceptowany r u c h podobny do „kultów cargo". „Kulty cargo", jego zdaniem, mogły zrodzić się t y l k o n a gruncie takiej k u l t u r y , j a k melanezyjska . Devereux myślał z pewnością o charakterze podstawowych wartości cechujących kulturę ludów Melanezji, kładących nacisk na osiągnięcia materialne, dobrobyt i praktyozność działania. Cechy te rzeczywiście bardzo odróżniają spo­ łeczeństwo Melanezji od społeczeństw I n d i a n A m e r y k i Północnej. Podobną zależność miał n a myśli W. W. H i l l , który rzucił hipotezę, że N a v a h o w i e dlatego — w przeciwieństwie do w i e l u i n n y c h p l e m i o n — nie przyjęli Tańca Duchów, gdyż i c h k u l t u r a niezgodna była z doktryną tego r u c h u . <Navaho, mianowicie, m i e l i żywić k u l t u r o w o ustalony lęk przed duchami zmarłych. D o k t r y n a Tańca Duchów głosiła o b l i s k i m p r z y ­ b y c i u zmarłych n a ziemię. Taniec Duchów n i e mógł zatem interesować i przyciągnąć N a v a h ó w . Można j e d n a k podać przykład, który hipotezę H i l l a podważa. Otóż I n d i a n i e Ute, m i m o żywionego przez n i c h silnego lęku przed zmarłymi, żywo zaakceptowali Taniec Duchów . 21 28 29 Związki między charakterem k o n t a k t u społeczeństwa dominującego i zdominowanego a t y p e m r u c h u Podział, zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym dzielący r u c h y n a t r a n s ­ formacyjne i r e k o n s t r u k c y j n e , można związać z szeregiem cech k o n t a k ­ t u społeczno-kulturowego łączącego społeczeństwo p i e r w o t n e ze społe2 7 G. Knowledge Bureau 2 8 Devereux, Mohave and Psychic Disturbances of American W. W. Ethnology, H i 11, The Ethnopsychiatry of an Indian and Tribe, Suicide: Smithsonian the Psychiatrie Institution — B u l l e t i n , n r 175, W a s h i n g t o n 1961. Navaho Indians and the Ghost U t e of Colorado, [w:] Dance of 1890, „Am. A n t h r . " , t. 46:1944, s. 523 n. 2 9 M . К. American О p 1 e r, Indian Tribes, The Southern red. R. L i n t o n , New Y o r k — L o n d o n Acculturation in 1940, s. 188-189. Seven �138 EWA NOWICKA czeństwem europejskim. R u c h y t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji rodzą się w i n n y m nieco kontekście społecznym niż r u c h y społecznej r e k o n ­ s t r u k c j i i częściowej negacji. Charakter k o n t a k t u rozkładam n a szereg j e g o cech, aby k o l e j n o j e związać z t y p e m r u c h u . Najistotniejsze są na­ stępujące cechy k o n t a k t u społeczno-kulturowego: długotrwałość, bliskość i regularność kontaktów społecznych między członkami stykających się grup, stopień różnic w r o z w o j u społeczno-gospodarczym między s t y k a ­ jącymi się społeczeństwami, stopień a k u l t u r a c j i wśród g r u p y z d o m i n o ­ wanej oraz poziom w i e d z y o mechanizmach gospodarczych, s t r u k t u r z e społecznej i charakterze k u l t u r y społeczeństwa dominującego wśród g r u ­ p y zdominowanej. Omówię obecnie związek poszczególnych czynników z typem ruchu: transformacyjnym i rekonstrukcyjnym. A. T y p r u c h u a siła k o n t a k t u między d w o m a społeczeństwami. W t y m w y p a d k u hipoteza będzie brzmiała następująco: i m k o n t a k t między d w o ­ m a stykającymi się społeczeństwami (z których jedno jest dominujące, a d r u g i e p o l i t y c z n i e zdominowane) jest dłuższy, częstszy i bardziej r e g u ­ l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który w ramach spo­ łeczeństwa zdominowanego p o j a w i się j a k o reakcja na podbój, będzie miał charakter r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d ­ w r o t n i e : i m k o n t a k t między t a k i m i społeczeństwami krótszy i m n i e j r e ­ g u l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charak­ t e r t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. B. T y p r u c h u a stopień różnic w r o z w o j u społecznym i gospodarczym między stykającymi się społeczeństwami. K o l e j n a hipoteza b r z m i : i m większy stopień różnic w r o z w o j u społecznostrukturalnym i gospodar­ czym między d w o m a stykającymi się społeczeństwami, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który powstanie wśród społeczeństwa zdo­ minowanego, będzie r u c h e m t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. I o d w r o t ­ n i e : i m stopień różnic gospodarczych i społecznych między d w o m a społe­ czeństwami jest mniejszy, t y m większe prawdopodobieństwo', że r u c h spo­ łeczny wśród g r u p y zdominowanej będzie miał charakter społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. C. T y p r u c h u a poziom a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa podporząd­ kowanego. Hipoteza t a b r z m i następująco: i m wyższy poziom a k u l t u r a c j i wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe p r a w ­ dopodobieństwo, że r u c h będący reakcją n a obcą dominację będzie miał c h a r a k t e r społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom a k u l t u r a c j i niższy, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charakter t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. D. T y p r u c h u a stopień w i e d z y o mechanizmach społeczeństwa d o m i ­ nującego wśród społeczeństwa zdominowanego. T u hipoteza b r z m i : i m �TYPOLOGIA RUCHÓW 130 SPOŁECZNYCH wyższy stopień w i e d z y o gospodarczych i społecznych mechanizmach rządzących społeczeństwem p o l i t y c z n i e dominującym wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h stanowiący reakcję n a dominację wśród g r u p y podbitej będzie miał charakter społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom t e j wiedzy wśród g r u p y zdominowanej niższy, t y m większe p r a ­ wdopodobieństwo, że r u c h społeczny przybierze postać r u c h u t r a n s f o r ­ m a c j i i całkowitej negacji. Hipotezy te prowadzą do następującego ogólnego sformułowania: I m bliższy k o n t a k t między społeczeństwami, i m mniejsze różnice w roz­ w o j u między n i m i , i m wyższy stopień a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa zdominowanego i i m większa wiedza społeczeństwa podbitego o społe­ czeństwie dominującym, t y m większe prawdopodobieństwo powstania r u c h u społecznej r e k o n s t r u c j i i częściowej negacji. N a t o m i a s t : i m k o n ­ t a k t y słabsze, i m różnice większe, stopień a k u l t u r a c j i i poziom w i e d z y niższy, t y m większe prawdopodobieństwo p o w s t a n i a r u c h u t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. W y m i e n i o n e elementy k o n t a k t u pozostają ze sobą w ścisłym związku. I m odleglejsze k o n t a k t y między d w o m a społeczeństwami, t y m niższy p o ­ z i o m a k u l t u r a c j i oraz stopień w i e d z y o społeczeństwie dominującym wśród g r u p y podporządkowanej. W b l i s k i m ze sobą związku pozostaje również poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y j a k o c z y n n i k i wzajemnie na siebie wpływające. N a poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y m a rów­ nież w p ł y w stopień różnic dzielących stykające się społeczeństwa. I m większe te różnice, t y m mniejsze możliwości poznania społeczeństwa dominującego przez przedstawicieli g r u p y podbitej, a co za t y m idzie — t y m mniejszy stopień i szansa szybkiej a k u l t u r a c j i . Stopień w i e d z y o e u r o ­ pejskiej c y w i l i z a c j i jest zatem funkcją zarówno bliskości kontaktów mię­ dzy stykającymi się społeczeństwami, j a k i wyjściowych różnic w r o z w o ­ j u gospodarczym i strukturalnospołecznym między t y m i społeczeństwa­ m i . Zależności między wyróżnionymi c z y n n i k a m i sytuacji k o n t a k t u przed­ s t a w i a m graficznie. Cechy kontaktu społeczno-kulturowego i ich wzajemne Siła k o n t a k t u związki Stopień różnic między jącymi poziom a k u l t u r a c j i 'i t się styka­ społeczeństwami j __l stopień w i e d z y o społeczeństwie e u r o p e j s k i m wśród g r u p y podporządkowanej �140 EWA NOWICKA W y m i e n i o n e cechy k o n t a k t u można wiązać zarówno z uwzględnio­ n y m i w zaproponowanej t y p o l o g i i cechami ruchów, j a k i z i c h cechami specyficznymi. Poszczególne cechy k o n t a k t u w k o n k r e t n y c h przypadkach modelują d a n y r u c h społeczny. Patrząc n a sformułowane hipotezy z p u n k t u w i d z e n i a historycznego r o z w o j u sytuacji k o n t a k t u między społeczeństwami p i e r w o t n y m i a spo­ łeczeństwem europejskim, można przypuszczać występowanie następują­ cej zależności. W p i e r w s z y m etapie k o n t a k t u p i e r w o t n e g o społeczeństwa z cywilizacją europejską występuje tendencja t w o r z e n i a się ruchów cał­ k o w i t e j negacji ii t r a n s f o r m a c j i , natomiast n a dalszych etapach tego k o n ­ t a k t u r y s u j e się tendencja powstawania ruchów częściowej negacji i spo­ łecznej r e k o n s t r u k c j i . Hipotezę tę można sformułować w nieco słabszej formie, która lepiej nadaje się do sprawdzenia empirycznego. R u c h y transformacji i całkowitej negacji n i g d y n i e pojawiają się n a etapie b l i s k i c h i długotrwałych kontaktów, a r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji n i g d y n i e rodzą się w p i e r w s z y m okresie kontaktów. W miarę w z r o s t u ilości, częstotliwości i trwałości kontaktów o b u społe­ czeństw między sobą wzrastała wśród społeczeństwa pierwotnego ilość jednostek, które przyjmowały w z o r y k u l t u r y europejskiej. Jednostki te miały większy od i n n y c h stopień wiedzy o mechanizmach gospodarczospołecznych społeczeństwa europejskiego, n a b y t e j w t o k u swych k o n t a k ­ tów. Wzrost liczby kontaktów przyczyniał się również bezpośrednio do w z r o s t u znajomości europejskiej c y w i l i z a c j i n a w e t u jednostek n i e p r z y j ­ mujących wzorów k u l t u r y europejskiej. Jeśli różnice w r o z w o j u gospo­ darczym i pod względem złożoności s t r u k t u r y społecznej są duże, przed­ stawiciele podbitej społeczności p i e r w o t n e j n i e mogą łatwo zrozumieć, na czym opiera się gospodarka społeczeństwa europejskiego, zwłaszcza jeśli k o n t a k t y n i e są z b y t silne. Z taką sytuacją m a m y do czynienia do dziś n a w i e l u obszarach Melanezji. W sytuacji, g d y t e różnice są duże, t r u d n i e j zachodzi a k u l t u r a c j a jednostek spośród p i e r w o t n e j g r u p y zdo­ m i n o w a n e j . W sytuacji zatem, gdy wiedza o społeczeństwie europejskim u l u d u pierwotnego jest n i e w i e l k a , l u d t e n interpretować będzie własną sytuację oraz źródła europejskiej c y w i l i z a c j i w t e r m i n a c h m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , co z k o l e i wpływa n a charakter r u c h u , który, jeśli się p o j a w i , będzie raczej t r a n s f o r m a c y j n y niż r e k o n s t r u k c y j n y . Rodzi się przekona­ nie, że t y l k o całkowita przemiana świata może doprowadzić do zmiany sytuacji g r u p y podporządkowanej. W miarę narastania kontaktów spo­ łecznych, zwiększania się liczby jednostek silnie zeuropeizowanych oraz w miarę w z r o s t u wiedzy o mechanizmach społecznych i podstawach go­ spodarczych społeczeństwa europejskiego u l u d u pierwotnego, zaczyna on rozumieć własną sytuację w t e r m i n a c h r e f o r m y społecznej, często posiadającej charakter zupełnie świecki. Rozwiązanie własnej sytuacji �TYPOLOGIA RUCHÓW 141 SPOŁECZNYCH silnie deprywującej również zaczyna się jawić w t e r m i n a c h r e k o n s t r u k ­ cji społecznej. R u c h społeczny na gruncie tego sposobu w i d z e n i a własnej sytuacji i j e j rozwiązania m u s i mieć charakter częściowej t y l k o negacji i społecznej r e k o n s t r u k c j i . C z y n n i k i siły k o n t a k t u i stopnia różnic między społeczeństwami dzia­ łają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , a czasem działanie jednego z n i c h może przeważyć działanie drugiego. W k o n k r e t n y c h sytuacjach poszczególnych ruchów* zaobserwować można, j a k współdziałanie to się o d b y w a . W każdym p r z y p a d k u działają zarówno c z y n n i k i związane z charakte­ r e m k u l t u r y j a k i c z y n n i k i wynikające z c h a r a k t e r u k o n t a k t u między stykającymi się społeczeństwami. To współdziałanie sprawia, że dla po­ szczególnych typów ruchów możemy wyznaczyć w a r u n k i , które decydują o ich powstaniu. Ewa A Nowicka TYPOLOGY OF SOCIAL MOVEMENTS A The problems social movements of typology AMONG THE PRIMITIVE PEOPLES S u m m a r y or c l a s s i f i c a t i o n a r e i m p o r t a n t w h i c h a r e r e a c t i o n s of t h e c o n q u e r e d for the study p r i m i t i v e peoples of to t h e p o l i t i c a l d o m i n a t i o n of t h e w h i t e m a n a n d to t h e contact w i t h h i s c u l t u r e . I n l i t e ­ rature there are m a n y a t t e m p t s at c l a s s i f i c a t i o n ; t h e m o s t v a l u a b l e among them a r e : t h e t y p o l o g y of n a t i v i s t i c m o v e m e n t s b y R . L i n t o n ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of a c t i v i s t and p a s s i v i s t m o v e m e n t s b y P. W o r s l e y ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of n a t i v i s m b y F . V o g e t : t y p o l o g i c a l i n q u i r i e s b y G . E . S i m p s o n , A . W a l l a c e , L a n t e r n a r i a n d D. A b e r l e . I n the w o r k s b y W a l l a c e a n d S i m p s o n t h e m o s t i m p o r t a n t point is t h e b r i n g i n g out of t h e p s y c h o l o g i c a l attitudes d i f f e r e n t i a t i n g remarkably pointed to t h e i d e o l o g i c a l of t h e s o c i a l m o v e m e n t s the social movements, while variable. To build Aberle up a f u l l c l a s s i f i c a t i o n of t h e d i s c u s s e d category, t h e p s y c h o l o g i c a l a n d ideolo­ g i c a l d i m e n s i o n s m u s t be c o n s i d e r e d i n t h e f i r s t p l a c e . I n the p s y c h o l o g i c a l d i m e n ­ sion, I d i s t i n g u i s h t h r e e w a y s of r e a c t i n g to t h e s i t u a t i o n of d e p r i v a t i o n b y m e m ­ bers of a m o v e m e n t : a) r e v o l t , b) escape, c) r e s i g n a t i o n . S i n c e r e s i g n a t i o n is a n attitude e x c l u d i n g a n y a c t i v i t y , it c a n n o t a p p e a r in a social movement and thus it c a n be left out f r o m f u r t h e r c o n s i d e r a t i o n s . I n t h e i d e o l o g i c a l d i m e n s i o n , t h r e e types of w o r l d p e r s p e c t i v e s s h o u l d be d i s t i n g u i s h e d : a) a p e r s p e c t i v e of t r a n s f o r m a ­ tion a n d of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , b) a p e r s p e c t i v e of s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n a n d of p a r t i a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , c) t o t a l a c c e p t a n c e of t h e w o r l d . Since the t o t a l a c c e p t a n c e c a n n e v e r constitute a b a s i s for a s o c i a l m o v e m e n t , w e c a n l e a v e it out of f u r t h e r d i s c u s s i o n , too. T h e t w o d i m e n s i o n s t h u s y i e l d a f o u r f o l d c l a s s i f i ­ c a t i o n of s o c i a l m o v e m e n t s : 1. R e b e l l i o u s movements of t o t a l n e g a t i o n and transformation of t h e world (e.g., m i l l e n a r i s t i c r e b e l l i o n s , l i k e t h e r e b e l l i o n of P o n t i a c , t h a t of t h e p r o p h e t I s a tai among in N e w the North Zealand); American Indians, Mau-Mau in Kenia, Hau-Hau movement �142 EWA 2. E s c a p i s t m o v e m e n t s NOWICKA of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d "cargo c u l t s " in Melanesia, millenaristic pilgrimages 3. R e b e l l i o u s gious-political movements movements of in p a r t i a l negation Africa and (e.g., t h e G h o s t Dance of t h e T u p i Guaraní I n d i a n s ) ; and social reconstruction Melanesian movements of (reli­ Paliau or Massinga); 4. E s c a p i s t m o v e m e n t s of p a r t i a l n e g a t i o n a n d s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n (e.g., p e y o tism, shakerism, the religion of the p r o p h e t Handsome Lake among the North American Indians). The appearance of various types of movements c a n be explained by f a c t o r s ; t h e m o s t i m p o r t a n t a m o n g t h e m a r e : a) t h e t y p e of c u l t u r e (value w i t h i n w h i c h the movement emerges; the contact b e t w e e n the c o n q u e r e d significant elements here a r e : the degree of differences between b) social and many system) c u l t u r a l conditions i n w h i c h and the dominating society occurs. T h e strength and i n t e n s i t y of most s o c i a l c o n t a c t s ; the the societies i n v o l v e d ; t h e degree of k n o w l e d g e of the c o n q u e r e d p o p u l a t i o n about t h e d o m i n a t i n g s o c i e t y a n d its degree of a c c u l t u r a ­ tion. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/692f8f8ac361db3092b558dd1fb67710.pdf ad4f63533bacc33db3d965a8f7d13153 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4569 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS W wypowiedzi p . B e y l i n a , który przeciwstawia sztuce a u t e n t y c z n e j , z a w a r t a j e s t r ó w n o c z e ś n i e kicz zupełnie ludowa twórczość jako zdecydowane dzisiaj sztuki, n i e będzie. drugiej zaś coś s z t u k i , a l e w e d ł u g naszej deklarują co chciałoby być o p i n i i n i m n i e jest. się j a k o s y m p a t y c y , a n a w e t dziełem Niektórzy miłośnicy kiczu. J e d n a k z t o n u , j a k i m się o t y m m ó w i , w y n i k a , że t o raczej (proszę m i w y b a c z y ć ) trochę c h i m e r y c z n a p o b a w i e n i a się czymś n o w y m , t a k i e s o b i e m o d n e jest chęć dziwac­ t w o , z t e j s a m e j k a t e g o r i i , z której w y n i k ł a r e h a b i l i t a c j a lamp naftowych i wyciągniętych z rupieciami starych samowarów. W istocie n a w e t przez s w y c h sympatyków kicz ocenia­ ny jest negatywnie. Widoczne j e s t t o choćby w stwier­ d z e n i u , że k i c z d o p i e r o w p e w n y m z a a r a n ż o w a n y m tekście m o ż e być d l a nas d o przyjęcia; kon­ n i e podkreślali­ byśmy tego w o d n i e s i e n i u d o dzieła, któremu przyznaje­ m y pełną wartość artystyczną. Jednym próba z celów naszej zdefiniowania dzisiejszej pojęcia kiczu. konferencji Wydaje mi się, j e s t t o z a d a n i e s z a l e n i e t r u d n e i żadne o b i e k t y w n e t e r i a próby t e j n i e w y t r z y m a j ą . Dlatego dyskusji bardzo pana z okazało się, że prelegenta innymi pewne obmyślane wypowiedziami kryteria okazały t o już w starannie w się pozwoliła określić kicz w sposób w jednoznaczny odróżnieniu od i recepty, zaspokaja, czynników, czy t o już zresztą szalenie zmiennych. jako kicz, w Zastanawialiśmy przyszłości może się kiczem się n a d t y m k i e d y p o j a w i ł się k i c z j a k o z j a w i s k o t o w a r z y s z ą c e twórczości a r t y s t y c z n e j . W y ­ daje m i się, że p o j ę c i e warstwienia k i c z u wyrosło n a gruncie społecznego i w y n i k a j ą c e g o roz­ z niego dualiz­ m u kulturowego. W społeczeństwach pryimitywnycVi, ^eŁ>nolitych w sensie społecznym i k u l t u r o w y m , c y c h się jedną skalą ocen w posługują­ d z i e d z i n i e s z t u k i , n i e może być m o w y o k i c z u w sensie m a s o w e j , pseudoartystycznej twórczości o mniej nym przeznaczonej dla warstw s m a k u a r t y s t y c z n y m . Pojęcie piero w t y m momencie, kiedy kiczu w wyrobio­ rodzi się do­ społeczeństwie roz­ w a r s t w i o n y m t w o r z ą się d w i e s z t u k i i d w i e r ó ż n e skale ocen. Jedna mas, druga — t a k czy uzurpuje sztuki — sobie stanowiąca inaczej szerokich ukształtowanej przywilej całego własność elity. 'Elita reprezentowania społeczeństwa i swoją monopol na ta sztuką tworzenie a sztuką s z e r o k i c h m a s , która o c e n i a n a w e d ł u g sztuki oficjalnej zostaje kryteriów określana m i a n e m k i c z u . która j a r m a r c z n e j r ó w n i e ż f o r m u ł o w a n e są z p u n k t u naszych Dlaczego n i e Przyładem oceniamy oceny określenie, się n a t o przyznaje Przy-7 dzieła r z e c z d a l s z a . Składa natomiast p o w s t a j e k o n f l i k t m i ę d z y sztuką oficjalną, uczoną, elitarną artystycznego artystycznych wymagań. dziś toku przez zawsze że k i c z j e s t t o dzieło s z t u k i , które n i e z a s p o k a j a kicze, k r y t e r i ó w o c e n y twórczości a r t y s t y c z n e j . N a t y m g r u n c i e raz na s z t u k i . W sensie czysto r o b o c z y m p r z y j ą ł b y m estetycznych że czy były kry­ konfrontacji chwiejne. puszczam., że c h y b a n i g d y n i e z n a j d z i e m y by była świątki i m pełną wartość artystyczną. M a m w r a ż e n i e , że i t o co w y r a ź n a ocena. Z j e d n e j s t r o n y m a m y n i e w ą t p l i w i e dzieło z p l a s t y c z n a , n p . rzeźbione obrazy n a szkle, które w ubiegłym w i e k u oceniane stosunku do pokazanej obowiązujących pominamy jest norm nie widzi czy i ta sztuki część nie sztuki widzenia oficjalnej. społeczeństwa, wytwórcą widzieć Nasze t u na wystawie dzisiejszej n a t o m i a s t , że konsumentem kiczu tego, wcale może, gdyż Za­ która w tym ocenia z p u n k t u w i d z e n i a k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h niż wiele jest w go nasze. Szukając różnicy m i ę d z y k i c z e m a sztuką autentyczną, dopatrujemy się jej m.in. w postawie twórcy, który p r o d u k u j e s w e w y r o b y w sposób m a s o w y , b e z a r t y s t y c z ­ nych I I . 49. Koń, skarbonka, gips mai. ol., wys. 23 cm. Wyk. w Kolnie, kupiony na odpuście w Łowiczu w 1964 r. ambicji. Taka wyobrażać figurek, ocena nie jest słuszna. Proszę sobie, ż e p r o d u c e n t j a r m a r c z n y c h jakkolwiek robi je masowo w nie gipsowych celach zarobko­ w y c h , n i e uważa i c h za piękne. O n t w o r z y j e t a k s a m o szczerze jak produkcji co jest kiczem. umniejsza Zresztą artysta akademicki. Kwestia masowości r ó w n i e ż n i e j e s t i s t o t n a p r z y k l a s y f i k a c j i tego jej tam artystycznym Przecież wartości gdzie powielenie rzeczy estetyczn3 ch 7 mamy do czy czynienia p r a w i e zawsze występuje pięknej nie artystycznych. z rzemiosłem powielanie pier­ wowzorów. Wydaje n a naszej na m i się, że oglądając przedmioty w y s t a w i e , n i e powinniśmy karykatury, będące lepszym czy zgromadzone patrzeć n a n i e j a k gorszym naśladow­ n i c t w e m s z t u k i drobnomieszczańskiej, a l e j a k n a zupełnie szczerą twórczość posługuje To jest pewnej się inną po prostu skalą części ocen współczesna społeczeństwa, która a r t y s t y c z n y c h niż nasza. sztuka ludowa. Z e sztuką l u d o w ą przeszłości j u ż e ś m y się zdołali p o ­ godzić, a n a w e t można p o w i e d z i e ć , że zyskała o n a pełną aprobatę oficjalną. Żadna p o z y t y w n i e współczesnej ki l u d o w e j . Dawną natomiast epoka n i e oceniała j e j , r ó w n o l e g l e istniejącej sztukę ludową pod względem f o r m y odpowiada uznajemy, ona w sztu­ ponieważ znacznej mierze dzisiejszym kanonom sztuki oficjalnej, natomiast w kiczu jarmarcznym czy odpustowym, sztukę ludową, d o s t r z e g a m y nictwo XIX-wiecznej sztuki mierzając jarmarcznej możemy albo 16S do sztuki potraktować odnieść się do stanowiącym obecną j e d y n i e n i e u d o l n e naśladow­ drobnomieszczańskiej. oficjalną skalę ją a l b o j a k o bezwartościowy niej z pobłażliwą Przy­ ocen, kicz, życzliwością, ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15e50a53e02b6673cfcd2bae8b270c5a.pdf 13f6ed68b8ce155679c198ff500f215c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4194 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n czyńska-Iraicka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa Kostyrka. Redaktor tech­ niczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — K r z y ­ sztof P ę c i ń s k i . T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73c2b20dbc75d7318d52f7d547f3bdbd.pdf b8c73c7a5d7421ff106642e5e527bd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4513 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Sobota, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4197 Title A name given to the resource Sobota i inni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Aleksander Jackowski SOBOTA I INNI Łączy ich to, że rzeźbią bardziej „z siebie" ivż z ob.wrwacji innych wiojskich twórców. G d y b y zrobić wykres, na k t ó r y m p u n k t e m zerowym b y ł a b y twórczość absolutnie samorodna, nie obciążona wiedzą, umiejętnością, t r a d y c j ą — a p u n k t e m szczytowym twórczość sprawna, dojrzała, świa­ doma tradycji — oni znaleźliby się właśnie w pobliżu zerr,. W t y m sensie, porównując „ i c h " z rzeźbiarzami tek spraw­ n y m i , j a k Krajewscy, Wierzchowski, Cąkała, Kozioł, Adam­ ski czy Rzepa, nasuwa się określenie (nie zawsze zresztą słuszne) — p r y m i t y w n i . Nie m a j ą sprawności manualnej, k t ó r a pozwoliłaby i m cokolwiek skopiować, wiernie n a ś l a d o w a ć . Technikę p r o s t ą , p r y m i t y w n ą , w y p r a c o w u j ą sobie sami. Jest to technika naj­ bardziej przylegająca do ich możliwości fizycznych i psy­ chicznych. Dzieło jest więc w ogromnym stopniu w y n i k i e m wypracowanej techniki, ściśle z n i ą związane. R z e ź b y te są przy t y m w dużej mierze poza wzorem, schematem, t r a d y c j ą . Albo dlatego, że wzór t a k i jest zbyt odległy od możliwości technicznych rzeźbiarza, albo dlatego, że t w ó r c a nastawiony na wypowiedzenie własnych treści, nie chce s z u k a ć zapożyczeń w rzeźbie ludowej czy kościelnej. W pierwszym przypadku bywa — np. u Józefa Soboty — że przyjmuje on najogólniejszy schemat ikonograficzny, uprasz­ cza go, sprowadza do znaku (np. w przedstawieniu Trójcy Świętej — zamiast gołębia daje k r z y ż ) . W drugim przypadku — widzimy to np. u Szczepana Muchy — rzeźby są wyrazem obsesji czy idei n u r t u j ą c y c h t w ó r c ę . Oryginalność t y c h rzeźb (Soboty, H e r ó d k a czy Slomińskiego) jest oryginalnością „ p i e r w o t n ą " . Trudno t u o precy­ zyjne słowo, postaram się więc szerzej objaśnić o co chodzi. Oryginalność w y s t ę p u j e w swej krańcowej postaci w d w ó c h fazach rozwoju — wczesnej i szczytowej. Wielcy t w ó r c y osiągali oryginalność przez przezwyciężenie zastanych kon­ wencji, przez ś w i a d o m y stosunek do tradycji — wyboru lub negacji pewnych wartości niesionych przez nią. Oryginalność tego rodzaju jest więc związana z istnieniem artystycznej świadomości, stanowi rezultat wysokiego stopnia organizacji dzieła, w k t ó r y m dochodzi do głosu w y o b r a ź n i a t w ó r c y . Oryginalność jest więc z w i ą z a n a z odejściem od kanonu, konwencji, z przyjęciem nowego, własnego „ s z y f r u " , „ k o d u " . W y s t ę p u j e ona u t w ó r c ó w świadomie d y s p o n u j ą c y c h swoją t e c h n i k ą , p a n u j ą c y c h nad ś r o d k a m i , wśród k t ó r y c h świado­ mie d o k o n u j ą wyboru. Bywa też, że oryginalność przejawia się w sposób nie kontrolowany świadomością, że jest spontanicznym zapisem w i z j i , w y o b r a ź n i , że jest malarskim, graficznym czy rzeź­ biarskim sposobem w y r a ż a n i a treści intelektualnych i emo­ cjonalnych. Oryginalność w y n i k a wówczas z p o d p o r z ą d k o ­ wania formy wypowiedzi potrzebie w e w n ę t r z n e j , z odrzuce­ nia konwencjonalnych i powszechnie w d a n y m czasie przyję­ t y c h wzorców. W i d a ć to w tej grupie twórczości, k t ó r ą Dubuffet n a z w a ł ,,L'art b r u t " , a więc w sztuce surowej, nie poddanej ż a d n y m u ł a d z a j ą c y m zabiegom k u l t u r y . Jest to sztuka s t a n o w i ą c a swoisty zapis ś w i a t a wewnętrznego, k t ó r y stanowi źródło formy. Zakłócenie relacji człowiek — świat z e w n ę t r z n y , prowadzi do ignorowania środków artystycz­ nych powszechnio p r z y j ę t y c h , do posługiwania się formą, k t ó r a jest najbardziej adekwatna dla w y r a ż e n i a treści prze­ kazywanych. Oczywiście i w t y m pvzyp--,dku środki i sposób wypowiedzi plastycznej wiążą się z poziomem sprawności technicznej, manualnej, z rodzajem wcześniejszych doświad­ czeń artystycznych czy kulturowych zakodowanych w pa­ mięci. N i k t nie jest wolny od wpływów ś w i a t a zewnętrznego, ale w tej twóiczości stopień t y c h w p ł y w ó w jest niewielki, istnieje swoista blokada oddzielająca człowieka od otoczenia, k a ż ą c a m u n a s t a w i ć się na ekspresję w e w n ę t r z n ą , i tej ekspresji p o d p o r z ą d k o w a ć formę wyrazu. Oryginalność takich t w ó r c ó w wynika w i ę T z b r a k u za­ interesowania konwencjonalnymi ś r o d k a m i wypowiedzi, z niomyślenia o t y m „co wolno, co n a l e ż y " — a więc ze swoistego „ z a p o m n i e n i a " o sztuce ś w i a t a otaczającego. Oryginalność jest t u w y n i k i e m stosunkowo bezpośredniej transmisji w e w n ę t r z n e j ekspresji. Oryginalność Soboty czy H e r ó d k a wynika z ich rzeczy­ wistej niewiedzy i z ich technicznej, warsztatowej niespraw­ ności. Mozolnie, sami k s z t a ł t u j ą język plastycznej wypowie­ dzi. P u n k t e m wyjścia nie jest t u żar w y o b r a ź n i , skłębienie m y ś l i , wizji i obsesji — j a k u twórców ,,1'art b r u t " — ale t r u d wypowiedzi, oporność m a t e r i a ł u . H e r ó d e k nie dlatego rzeźbił p r y m i t y w n e klocki, że u z n a ł je za najbardziej „ e k s p r e s y j n e " , ale dlatego, że jego możli­ wości psycho-fizyczne pozwalały m u t y l k o na t a k ą formę wypowiedzi. W y s t ę p u j e więc w tej twórczości sprzężenie m i ę d z y dziełem a możliwościami wyrazowymi. W t y m też sensie jest to twórczość absolutnie autentyczna. Ci rzeźbiarze, nawet gdyby chcieli, nie mogliby przecież t w o r z y ć inaczej. Orygi­ nalność nie jest więc w tej grupie efektem geniuszu czy nad­ świadomości — ale samorodnego talentu i . . . konieczności. I oni i ci z ,,1'art b r u t " są na swą oryginalność niejako ska­ zani. Jedni, ponieważ m a j ą zbyt intensywne życie psychicz­ no, skoncentrowani na w ł a s n y c h wizjach, obsesjach, ideach — drudzy, ponieważ m u s z ą w trudzie w y p r a c o w a ć w ł a s n y system form, z n a k ó w — jedyny zgodny z ich dyspozycjami. Niezależnie jednak od tego, na j a k i m szczeblu przejawia się oryginalność, jest ona we współczesnej kulturze zjawis­ kiem b u d z ą c y m szczególno zainteresowanie. S t ą d toż i uwaga j a k ą p r z y w i ą z u j e m y do twórczości H e r ó d k a , Słomińskiego, H o ł d y , Muchy czy Soboty. Zwłaszcza, że widzimy ich rzeźby na tle masowo rozwijającej się produkcji ludowej czy ludowo-podobnej. Cechą tej produkcji jest jej związek z wzorcami d a w n y m i i współczesnymi, a więc pewne skonwencjonalizowanie. Na t y m tle twórczość omawianej t u grupy wyróżnia się więk­ szym zindywidualizowaniem. W y n i k a też ona głównie z pobudek w e w n ę t r z n y c h , z woli rzeźbienia, a nie z kalkulacji, nie z m o t y w ó w komercyjnych, k t ó r e w istocie z a d e c y d o w a ł y o powstaniu takich ośrodków współczesnej rzeźby, j a k : sierpockic, łukowskie czy łęczyckie. A przecież bez zainteresowania ze strony miasta, t u r y s t ó w , Cepelii — ośrodki to w ogóle by nie p o w s t a ł y . Natomiast H e r ó d e k , Mucha czy Sobota rzeźbiliby nawet w kulturo­ wej próżni. Zresztą t a k i było — rzeźbili niezrozumiani we w ł a s n y m środowisku wiejskim, nic myśląc nawet o t y m , że ich twórczość m o g ł a b y okazać się źródłem dochodu. Rze­ źbili w izolacji, a to sprzyjało krystalizowaniu się ich indy­ widualności. 99 �11. 1—3. J. Robota. Kapliczka na cokole, ruchoma, całość i fragmenty. Drewno surowe, podstawa — drewno mai. olejno. Wys. 88 cm. Izolacja rzeźbiarzy tego t y p u jest obecnie większa niż to miało miejsce dawniej, w okresie rozkwitu ludowej k u l t u ­ r y . N i e g d y ś , nawet indywidualne i p r y m i t y w n e formy wypo­ wiedzi mieściły się w ramach n a w y k ó w porcepcyjnych środo­ wiska. W i e ś a k c e p t o w a ł a je, g d y ż w rzeźbie szukano substy­ t u t u świętego przedstawienia. Do identyfikacji osoby świętej w y s t a r c z y ł a t r y b u t , względnie czytelna aluzja do znanego wszystkim schematu ikonograficznego. R z e ź b y takie akcep­ towano, gdyż mieściły się w ramach ówczesnych s ą d ó w este­ tycznych. Najlepszym dowodem tego jest fakt, iż wiole z nich p r z e t r w a ł o do naszych czasów. Inaczej jest obecnio. Zmieniły się kryteria oceny, wieś szuka w rzeźbie nie „ z n a k u " świętej postaci, ale jej wizerunku bliskiego natura]istycznym i idealizowanym wzorom kościel­ nych litografii, obrazów ozy gipsowych figur. R z e ź b y H o ł d y czy Soboty są więc poza e s t e t y k ą środo­ wiska, a to sprzyja izolacji twórców, odbiera i m możliwość k o n t a k t u ze środowiskiem. T w ó r c y ci rozwijają się, wzbogacają swe środki warszta­ towe, r o z b u d o w u j ą m o t y w y i o r n a m e n t y k ę — alo jest to rozwój i d ą c y od w e w n ą t r z , od „ ś r o d k a " . Jest to doskonalenie swoj własnej formy — a nie zbliżania się do wzorca zewnętrz­ nego, do formy realistycznej. Oczywiście m ó w i ą c o t y m , co łączy t w ó r c ó w takich, j a k Sobota, Mucha i H e r ó d e k , trzeba toż powiedzieć co ich różni. A różni ich wiele. W ł a ś n i e dlatego, że są indywidualni, że twórczość dla k a ż d e g o z nich zaczęła się od stworzenia włas­ nego sposobu wyrazu. Wszystko to sprawia, że interesują nas oni szczególnie, z a r ó w n o od strony psychologicznej jak i artystycznoj. W y d a ­ 100 je się, że obserwując właśnie ich, m o ż n a najskuteczniej zbli­ żyć się do — j a k ż e trudnego do uchwycenia — fenomenu twórczości, o d n a j d y w a ć powiązania między p o d n i e t ą , wzo­ rem, dyspozycjami psycho-fizycznymi — a dziełem. Dlatego właśnie na t y c h ł a m a c h kilkakrotnie omawiano osobowość i twórczość H e r ó d k a , dlatego intoresuje nas Józef Sobota. K i m jest Sobota? Człowiekiem starym, utrudzonym życiem. Zaczął rzeźbić m a j ą c 78 lat, a więc wtedy, gdy oso­ bowość człowieka jest już w pełni u k s z t a ł t o w a n a , dłonie m a j ą ograniczoną sprawność, a w y o b r a ź n i a i upodobania estetycz­ ne od dawna są już uformowano. Nie umie czytać ani pisać, jogo świat w e w n ę t r z n y opiera się na doświadczeniach życiowych, o k t ó r y c h opowiada cie­ kawie, ale bieg w y d a r z e ń c h ę t n i e t ł u m a c z y sobie n i e z i e m s k ą interwencją. Jego wiara jest wzruszająca, głęboka, ale zara­ zem naiwna, żeby nie rzec — infantylna. Naiwna jest również wyobraźnia Soboty, jego in+eipretaeja świata. Naiwna jest opowieść o t y m , j a k pod w p ł y w e m głosu usłyszanego wo śnie leczył niedowład nóg, kalectwo wynikłe na skutek urazu po upadku i szoku. Prosił dzieci aby przyno­ siły m u p i j a w k i , k t ó r e p r z y s t a w i a ł do nóg, a one — j a k m ó w i —• „piły złą krow i d e c h ł y " . Całe p o d w ó r k o było n i m i zasłane, gdy wreszcie zaczęła m u w r a c a ć w ł a d z a w nogach. I znów po latach s p a d ł z dachu i znów s t a ł się kaleką, i znów zaczął p r z y s t a w i a ć p i j a w k i . A gdy b y ł o m u lepiej, usłyszał we śnie głos Ducha Świętego, k t ó r y m u k a z a ł zrobić i powiesić 5 kapliczek. Rzeźbiarz dodaje uczciwie: „Ale nio było powie­ dziane, żo to mnie uzdrowi, Lylko żeby zrobić i rozwiesić po lesie". Wszystko co potem n a s t ą p i ł o świadczy w przekonaniu ś w i ą t k a r z a o bożoj interwencji. Kapliczka przy szosio zwró- �ciła u w a g ę przejeżdżającego w czasie b a d a ń etnograficznych dr Mariana Pokropka, k t ó r y z kolei przywiózł do rzeźbiarza znanego zbieracza i opiekuna sztuki ludowej — L u d w i k a Zimmerora, ten zaś nie t y l k o , że k u p i ł kilkanaście kapliczek Soboty, alo kilkakrotnie przywiózł wybitnego lekarza, zagra­ niczne leki, zrobił wszystko co trzeba, aby przywrócić Sobocio zdolność chodzenia. Wszystko więc co n a s t ą p i ł o później — moje zetknięcie się z rzeźbiarzem, zakup prac przez P a ń s t w o ­ we Muzeum Etnograficzne w Warszawie, przyznanie m u sta­ łej zapomogi przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, wszystko — t ł u m a c z y sobie rzeźbiarz jako rezultat m o d l i t w i poboż­ ności. N a i w n o ś ć cechuje t e ż rzeźby Soboty, wiąże się z p r y m i ­ t y w i z m e m środków, z p o t r z e b ą znalezienia w ł a s n y c h z n a k ó w określających p o s t a ć . Sylwetki rzeźbi w sposób równie niepo­ radny i ogólny j a k dziecko. O k r ą g ł a główka, szpilkami w y ­ żłobione oczka, prosty nos, jeszcze jedno cięcie — to usta. Postacie kobiet i m ę ż c z y z n nie różnią się niemal od siebie, zwłaszcza we wczesnych rzeźbach, w k t ó r y c h nie znaczył jeszcze nóg. A b y więc nie b y ł o wątpliwości co do osoby i płci, zaznacza piersi w przedstawieniach M a t k i Boskiej. P o s t ę p u j e j a k t y p o w y artysta „ n a i w n y " , k t ó r y rysuje k o b i e t ę w sukien­ ce, ale zaznacza piersi i p ę p e k , bo „ w i e " , że one są. Jeszcze w y r a ź n i e j t a „ n a i w n o ś ć " m y ś l e n i a w y s t ę p u j e w hierarchizacji postaci „ L e g e n d y o Św. Rodzinie i z b ó j c y " (il. nas. 113), o czym t a k ciekawie pisze w swym artykule dr Pokropek. Posługuje się dla oznaczenia postaci a t r y b u t a m i — t a k więc zbój ma w r ę k u p a ł k ę , niewiasta plącząca — różaniec i t d . P r y m i t y w i z m ś r o d k ó w wypowiedzi i naiwność wyo­ b r a ź n i p r o w a d z ą w rezultacie do zaznaczenia t y l k o elemen­ tarnego schomatu postaci, do „ z n a k ó w " . Jest to oczywiście bliskie sztuce dziecka, alo różno i n n y m zasobem doświadczeń, odwołaniom się do ikonografii kościelnej. Sobota pozostaje w k r ę g u sytuacji znanych ze ś w i ę t y c h obrazów, t y l k o raz sięgając do legendy (o „ Ś w . Rodzinie i z b ó j c y " ) i raz przed­ s t a w i a j ą c św. J ó z e f a przy stolarskim warsztacie. W t y m ostatnim przypadku możliwe jest, że widział wzór takiego ujęcia na obrazku, litografii. A l e wzorzec widziany, zapamię­ tany —• m u s i u p r o ś c i ć , czyni to z konieczności „ f i z y c z n e j " N i e u m i e j ę t n o ś ć jest t u więc ź r ó d ł e m p o m y s ł ó w , nawet orna. mentacyjnych. Żłobienie równoległych nacięć wokół niszy w k t ó r e j umieszcza p o s t a ć M a t k i Boskiej służy bowiem nic t y l k o dekoracji, ale i określa osobę, właśnie przez wyższy niż gdzie indziej stopień u ś w i e t n i e n i a . T u dodajmy ciekawy szczegół — Sobota w ogóle nio zaznacza aureoli. że to dawne kapliczki b y ł y t y l k o skrzynkami, w k t ó r y c h umieszczał obrazki. Ale przed trzema l a t y , w r a c a j ą c do robienia kapliczek zaczął zastępować obrazek — płasko­ rzeźbą. Dlaczego ? Czy z a w a ż y ł a na tej decyzji t r u d n o ś ć w uzyskaniu świętego obrazka? Nie umiem na to odpowie­ dzieć. W k a ż d y m razie faktem jost, że punktem wyjścia b y ł obraz, s t ą d płaskorzoźbione deski kapliczkowe Soboty bliższe są wieloelementowym obrazkom niż kompozycjom rzeźbiarskim. Sobota rzeźbił pierwsze figury przez wydobycie ich, wyprowadzenie z t ł a , p ł y n n i e przechodząc od wypukłości do płaszczyzny ( i l . 7). W późniejszych postaciach p r ó b u j e jo oddzielić od deski konturem ostrym, j a k b y rysowanym, rozczłonkowujo też p r y m i t y w n i e postacie męskie pionowymi nacięciami korpusu. Prawdopodobnie chodzi m u o w y o d r ę b ­ nienie nóg, k t ó r e j a k j u ż w s p o m n i a ł e m — zaczął rzeźbić późnioj, jesienią ubiegłego roku. W t y m okresie w k i l k u kapliczkach przodstawia na postumencie siebie ozdrowionego, na nogach, z uniesionymi kosturami w r ę k a c h . B y ć m o ż e t u trzeba szukać genezy pojawienia się i w ujęciu i n n y c h postaci — nóg, dotychczas t y l k o „ z n a c z o n y c h " . Śledząc rozwój artysty m o ż n a z a u w a ż y ć i inne zmiany zachodzące w jego twórczości. N i e k t ó r e w y n i k a j ą z bodźców i rad p ł y n ą c y c h „z z e w n ą t r z " , inne są rezultatem w ł a s n y c h doświadczeń rzeźbiarza. Zacznijmy od t y c h pierwszych. I I . 4. J . Sobota. Fragment kapliczki s ł u p k o w e j , drewno mai. olejno, wys. 61 cm. Prosta, naiwnie urocza jost t e ż kompozycja płasko­ r z e ź b . W zależności od wielkości s ł u p k a Sobota m n o ż y scenki, poszczególne postacie czy ujęcia. Nio myśli całością, nie buduje sceny o bardziej s k o m p l i k o w a n y m u k ł a d z i e , narracji. Gdy p r z e s t r z e ń jest niewielka — daje U k r z y ż o w a ­ nie i dwie postacie po bokach, gdy większa — w pasmach (piętrach) umieszcza M a t k ę B o s k ą , Ś w i ę t ą R o d z i n ę , Serce Jezusowe. Czasem to samo przedstawienie powtarza k i l k a ­ krotnie na tej samej ścianie s ł u p k a i na i n n y c h . R z e ź b i z trudom, po prostu ręce starego człowieka nie mtiją sprawności pozwalającej na podjęcie trudnego zadania, na odtworzonie rzeczy widzianych. R ę c e Soboty są spraco­ wano, zgrubiałe, zreumatyzowahe. N a r z ę d z i a — p r y m i t y w n e . Nie zna przy t y m rzeźb ludowych, t y c h najprostszych, sztywnych figurek, k t ó r e m o g ł y b y stać się wzorem łatwiej­ szym do przyjęcia, n a ś l a d o w a n i a . Sam trawestujo więc na d o s t ę p n y sobie „ j ę z y k " wzorce ikonograficzne z r y c i n i obrazów. F i g u r y z kościołów s ą — j a k na możliwości rzeźbiarskie Soboty — zanadto skomplikowano. Zresztą Sobota nie inspirował się rzeźbą. P o c z ą t k o w o — m ó w i , że przed dwudziestu l a t y — zaczął rzeźbić i wieszać kapliczki. Dopiero w trakcie p y t a ń o szczegóły okazuje się, 101 �P o c z ą t k o w o , j a k wiemy, Sobota rzeźbił dla boskiej chwały, ale po odkryciu go przez dr Pokropka zaczął praco­ wać dla odwiedzających go osób, wobec k t ó r y c h odczuwa wdzięczność za d o z n a n ą pomoc. Twórczość jego nie ma więc charakteru merkantylnego. R z e ź b ę przeznacza dla konkretnej osoby i k o m u innomu nie chce jej o d d a ć , mimo możliwości zarobku. Rzoźbiąc dla „ p r z y j e z d n y c h " , nie t y l k o sam myśli o ich potrzebach, alo i słucha u w a ż n i e ocen, rad, życzeń. Pierwszo kapliczki m a l o w a ł olejno. Proszono go, aby pozostawiał jo w stanie surowym, boz malowania. Trudno m u było się z t y m pogodzić, malowanie nie t y l k o w y k a ń ­ czało dzieło, ale i konserwowało je. P r z e k o n a ł go argument, żo w pokoju rzeźby nie podlegają w p ł y w o m atmosferycznym, ale po zrobieniu k i l k u „ s ł u p k ó w " i kapliczek w surowym drewnie, zaczął je n a s t ę p n i e p o k o s t o w a ć , aby uchronić od brudu i robactwa. Od razu na p o c z ą t k u proszono go, aby zrobił t y l k o ś r o d k o w ą deskę kapliczki, jako że w mieszkaniu osłona nie jest jej potrzebna. Ale Sobota nie ograniczył się do zdjęcia obudowy, w y p r a c o w a ł nowe, bogate formy t y c h desek-kapliczek. Zwieńczył je k r z y ż e m , po bokach umieścił postacie aniołków. Rzeźbiąc do mieszkań, wymyślił czworoboczne „ s ł u p k i " 0 charakterze „ p o m n i k ó w dla Pana Boga". F o r m ę t ę sam w y n a l a z ł , nie znał przecież ani rzeźbionych ze wszystkich stron k r z y ż y wielkopolskich czy kieleckich, ani obelisków egipskich. „ S ł u p k i " , p o c z ą t k o w o niewielkie, zaczął rozbudo­ w y w a ć , powiększać. P o n i e w a ż m i a ł y stać na stole, Sobota w p a s o w a ł jo na czopie w nieco szerszą p o d s t a w ę — cokół, tak aby m o ż n a je było swobodnie obracać i oglądać z każdej strony. P o d k r e ś l a m t u logikę myśli rzeźbiarza. Zakładał, żo kapliczka powinna b y ć oglądana w całości, zo wszystkich stron, podobnie j a k to się dzieje z kapliczkami na rozstajach dróg. Kapliczki umieszczono na słupie, komponowano tak, aby ze wszystkich stron widoczne b y ł y święte figury, równorzędnie t r a k t u j ą c główne p ł a s z c z y z n y : f r o n t a l n ą 1 t y l n ą . K a p l i c z k ę t a k ą m o ż n a było obejść ze wszystkich stron'— ale „ s ł u p e k " przeznaczony do postawienia na biurku czy stole, przy ścianie, widać by było t y l k o z przodu! Sobota w p a d ł więc na p o m y s ł umieszczenia go na cokole i obracania w zależności od ochoty widza. N a u w a g ę zasługuje rozwiązanie kompozycyjne, równo­ waga plastyczna elementów rzeźbionych, ich architektonika. We wczesnych pracach Sobota z t ł a w y d o b y w a ł postacie — znaki traktowane jako wypukłości, m i ę k k o modelowano, w t a p i a j ą c e się na k r a w ę d z i a c h w t ł o . Malował je srebrzyście, oddzielając od t ł a założonego bielą. Ale później, gdy pod w p ł y w e m uwag z z e w n ą t r z pozostawiał swe rzeźby nie malo­ wane, zaczynał wypełniać puste miejsca ryzowanymi gwiazd­ k a m i . Umieszczał je t e ż t a m , gdzie odczuwał „ p u s t k ę " , gdzie sama kompozycja r z e ź b i a r s k a nie zabudowuje harmonijnie płaszczyzny. N a p r o ś b ę „ D o k t o r a " zrobił dla niego „ s ł u p e k " , w k t ó r y m t ł o cofnął o k i l k a m i l i m e t r ó w , t a k że obrzeża ścian bocznych pozostały w y s u n i ę t e na poziomie rzeźb. Innowacja s p o d o b a ł a m u się, chwalił sobie p o m y s ł , ale w n a s t ę p n y c h kapliczkach j u ż go nie p o w t ó r z y ł . Rozwój w ł a s n y Soboty widoczny jest w wynalazczości nowych form, t r a k t o w a n i u postaci, wprowadzeniu a k c e n t ó w dokoracyjnych. Najważniejsza wydaje się inwencja rzeźbiarza w two­ rzeniu nowych form kapliczek, niespotykanych w ludowej tradycji. D a w n i rzeźbiarze wiejscy n a w i ą z y w a l i do ikono­ grafii i do form znanych środowisku. Rzeźbili Frasobliwych czy świętych — zgodnie z wzorem w i d z i a n y m w ludowych kapliczkach l u b rzeźbie kościelnej. Ale rzeźbiarze współ­ cześni, tacy j a k L u r k a , Chajec, H e r ó d e k czy Sobota — nie sięgają do t e m a t y k i religijnej przez wzór plastyczny lecz t w o r z ą własne w y o b r a ż e n i a , zainspirowane tekstem, opo­ wieścią, w ł a s n ą f a n t a z j ą . I m p r o w i z u j ą — nie bardzo licząc się z gustem otoczenia, albo dlatego, że t w o r z ą dla siebie z wewnętrznego impulsu (Heródek), albo dlatego, że o d b i o r c ą ich prac jest miasto, koneser, szukający bardziej oryginal­ ności p o m y s ł u niż n a w i ą z a n i a do tradycyjnego schematu. Sobota na p o c z ą t k u swej twórczości n a w i ą z a ł do kapliczki wiejskiej, ale w dalszym rozwoju s t w o r z y ł k i l k a w a r i a n t ó w kapliczek: słupków, p o m n i k ó w Pana Boga, kapliczek — szopek i t p . Przy wynalazczości w t y m zakresie przejawia jednak Sobota brak fantazji w tematyce i układzie scen. Ogranicza się w nich do różnego zestawienia niewielu iden­ tycznych elementów, z rzadka w p r o w a d z a j ą c nowe (jak na p r z y k ł a d aniołki z włosami, k t ó r e s ą zarazem s k r z y d ł a m i , własna postać z laskami, Golgota). Element dekoracyjny nie istniejący we wczesnych kom­ pozycjach, obecnio występuje często. Dekoracyjnie, umow­ nie, traktowane są gałęzie „ c h o i n k i " , włosy aniołków, ryzowano gwiazdki, wypełniające puste miejsca. Pewne zmiany widoczne s ą t a k ż e w t r a k t o w a n i u postaci. O ile w pierwszych kapliczkach Sobota przybijał sylwetki aniołków rzeźbionych z profilu, to później przeszedł do płaskorzeźby. R o z b u d o w a ł nieco postacie na rzecz realizmu, wprowadzając szczegóły d o t ą d pomijane, j a k nogi, włosy. W ostatnich pracach pojawiły się postacie p e ł n e , towa­ rzyszące scenie kapliczkowej. Muzykanci, a n i o ł y i osoby klęczące. Sobota umieszcza chętnie takie figurki naprzeciw I I . 5—7. J . Sobota. Fragmenty kapliczek. 102 �П. 8. J . Sobota. Kapliczka, drewno, wys. 41 cm. W y s . figurek 17-25 frontalnej ściany kapliczki, nieświadomie zapewne wzorując się na scenach wotywnych. K a p l i c z k i takie stają się już j a k b y z a m k n i ę t ą opowieścią o kapliczce i ludziach m o d l ą ­ cych się u jej s t ó p . F i g u r k i cechuje s y n t e t y c z n o ś ć ujęcia. N a zakończenie c h c i a ł b y m , chociaż w k i l k u słowach powiedzieć o t y m , co wydaje m i się szczególnie ważne. cm. R z e ź b y Soboty są zaskakująco, jedyne, w rzeczywisty sposób samorodne, autentyczne. U r o k ich leży w naiwnej poetyce, w wewnętrznej spójności, w konsekwencji, z j a k ą rzeźbiarz operuje elementami najprostszymi, umownymi, b l i s k i m i sztuce dziecka, organizując z nich duże, strefowe kompozycje. 203 �SOBOTA A N D T H E O T H E R S The author analyses Sobota's carvings i n comparison w i t h the work of other similiar Polish artists and tries to define the individual character of their art. These sculptors can be defined as primitive artists because their works are spontaneous, shaped neither by t r a d i t i o n nor professional knowledge. Also their manual skills are limited what prevents them from copying anything. The techniques they have devised correspond to their psychical and psychological abilities and their works are i n a considerable degree the result of the techniques thoy are using. The non-conventional character of carvings by Sobota, H e r ó d e k , Mucha and other artists similar to them does not stem from an attempt to over-come the existent convention — as i n the case of great professional artists - — neither does i t stem from spontaneous imagination — as i n the case of l'art b r u t . Difficulty of expression and resistibility of material are a point of departure for Sobota and other artists like h i m . Their originality is the result of a genuine talent and a necessity, also a psychological one. Even i f thoy wanted they could not create i n any other way. I n this respect they are absolutely authentic. Their works are free from con­ vention and stylization, contrary to the practice of other contemporary sculptors working for C E P E L I A . Isolation of the sculptors i n question is now more pronounced than i t was i n the traditional folk culture. I n the past the village used to accept such sculptures because people wanted to see a substitute for their saint in such carvings and attributes sufficed for identification of the given saint. Today the criteria of evaluation have changed: the village does not want a symbol b u t a presentation i n accordance w i t h the aesthetic criteria of modern devotional articles. Artists such as Sobota are of especial interest to us both i n the psychological and artistic respects because observation of their work may allow a close-up on the phenomenon o f creation, and may allow to find a relation between the stimulus, the model, the psychological and physical dis­ position and the work of a r t itself. Sobota is a man whose faith is naive, moovingly deep and simple. He began to carve shrines because, as he t o l d the author of the article, the H o l y Spirit ordered h i m to do i t not promising, though, to cure h i m . Carving his shrines Sobota prayed for his health and believes his prayers have been answered because the m a n who became interested i n his work sent h i m a doctor who helped h i m . Sobota's carvings are not copies of anything. H e might copy what he saw i n the local church b u t the figures of the saints there were too complicated for h i m to copy, and so he himself created the simplest possible type of a human figure, almost identical for a l l personages ho carves which differ only i n size and the attributes. H e chose bas-relief probably because he thought t h a t a shrine should contain a holy picture. P r i m i t i v i s m of Sobo­ ta's carvings is of especial k i n d because i t does not concern the composition of the whole shrine which, i n recent carvings, has become considerably devoloped. Sobota composes his religious tales b y means of extremely interesting juxtaposi­ t i o n of naive symbols. The most interesting carvings include small posts-monuments t o God covered w i t h bas-reliefs on a l l sides. Since the ,,discovery" Sobota has been carving not only to worship God b u t also for the people, giving i n and follow­ ing various remarks and advice. The author has made a re­ cord of the changes and expresses his concern about w h a t may happen i f the number o f people interested i n Sobota's carvings grows. СОБОТА И ДРУГИЕ А в т о р а н а л и з и р у е т т в о р ч е с т в о Ооботы на ф о н е р а б о т г р у п п ы п о д о б н ы х ему п о л ь с к и х с к у л ь п т о р о в и п ы т а е т с я о п р е д е л и т ь с а м о б ы т н у ю с у щ н о с т ь его и с ­ кусства. Эту к а т е г о р и ю х у д о ж н и к о в м о ж н о н а з в а т ь п р и ­ м и т и в а м и , потому что их т в о р ч е с т в о я в л я е т с я с а м о ­ р о д н ы м в п о л н о м с м ы с л е этого с л о в а ; н а н е м н е т я ­ готят ни т р а д и ц и и , н и п р о ф е с с и о н а л ь н ы е з н а н и я . Они н е о б л а д а ю т т а к ж е у м е н и е м и н а в ы к а м и п о д р а ­ ж а н и я кому либо и в чем либо. И х т е х н и к а , к о т о р у ю с а м о с т о я т е л ь н о в ы р а б о т а л и , строго соответствует и х возможностям равно физическим, к а к и психическим, а и х п р о и з в е д е н и я в огромной мере я в л я ю т с я р е з у л ь ­ татом в ы р а б о т а н н о й ими т е х н и к и . Генезис не стереотипной ф о р м ы в ы с к а з ы в а н и я С о боты, Г е р у д к а , М у х и и п о д о б н ы х им х у д о ж н и к о в не является, к а к у крупных художников-профессиона­ лов, с л е д с т в и е м п р е о д о л е н и я существующих услов­ ностей, не я в л я е т с я т а к ж е , к а к в l'art b r u t ф о р м о й , возникшей в результате спонтанной записи вообра­ ж а е м ы х образов. Д л я Ооботы и х у д о ж н и к о в того ж е п о к р о я и с х о д н о й т о ч к о й я в л я ю т с я трудности, с в я з а н ­ ные с высказыванием и с сопротивлением материала. Оригинальный характер их творчества это результат р а в н о самородного т а л а н т а , как. и в н у т р е н н е й п с и х и ­ ческой необходимости. Д а ж е п р и ж е л а н и и о н и б ы л и бы не в с о с т о я н и и т в о р и т ь и н а ч е . В этом с м ы с л е о н и абсолютно с а м о б ы т н ы . И х п р о и з в е д е н и я л и ш е н ы у с ­ ловностей и с т и л и з а ц и и п п р о т и в о п о л о ж н о с т ь р а б о ­ там о о в р е м е н г ы х н а р о д н ы х с к у л ь п т о р о в , с в я з а н н ы х с „Цепелией". В н а с т о я щ е е в р е м я о б с у ж д а е м а я в статье г р у п п а с к у л ь п т о р о в гораздо более и з о л и р о в а н а , чем когда то в у с л о в и я х т р а д и ц и о н н о й народной к у л ь т у р ы . П р е ж ­ де д е р е в н я п о о щ р я л а т а к о г о рода творчество, ибо и с к а л а в с к у л ь п т у р е субститут святого п р е д с т а в л е н и я , д л я о т о ж д е с т в л е н и я с в я т о й л и ч н о с т и достаточно б ы ­ ло н а л и ч и я аттрибута. Т е п е р ь к р и т е р и и о ц е н к и и з м е ­ н и л и с ь и д е р е в н я не и ш е т „ з н а к а " а и з о б р а ж е н и я , отвечающего эстетике современных предметов культа. Т а к и е х у д о ж н и к и к а к Собота в ы з ы в а ю т у н а с особый и н т е р е с к а к с п с и х о л о г и ч е с к о й , т а к и с х у ­ д о ж е с т в е н н о й т о ч к и з р е н и я , ибо по в с е й в е р о я т н о с т и н а б л ю д а я за н и м и м о ж н о скорее п о с т и г н у т ь с у щ н о с т ь ф е н о м е н а т в о р ч е с т в а н а й т и с в я з ь м е ж д у стимулом, образцом, психо-физическими предрасположениями и произведением искусства. Собота ч е л о в е к в е р у ю щ и й н а и в н о , т р о г а т е л ь н о , г л у б о к о и просто. В р а з г о в о р е с автором он отметил, что смог м а с т е р и т ь ч а с о в е н к и по в е л е н и ю Святого Д у ­ ха, не о б е щ а в ш е г о е м у в з а м е н в ы з д о р о в л е н и я , Но во в р е м я р а б о т ы Собота м о л и л с я об обретении з д о р о в ь я и считает, что его м о л и т в ы б ы л и у с л ы ш а н ы , ибо „пан", к о т о р о г о и н т е р е с у ю т его с к у л ь п т у р ы , п р и в е з в р а ч а , и з л е ч и в ш е г о его недуг. В своем т в о р ч е с т в е Собота не п о л ь з у е т с я н и к а ­ к и м и о б р а з ц а м и , к о т о р ы е он мог б ы п о ч е р п н у т ь т о л ь ­ к о из увиденного в к о с т е л е . Н о п о д р а ж а н и е с т а т у я м с в я т ы х было б ы д л я него ч е р е с ч у р с л о ж н о и поэтому он создал собственную с а м у ю у п р о щ е н н у ю , д о с т у п ­ н у ю ему с х е м у статуи, ч у т ь л и не о д и н а к о в у ю д л я в с е х и з о б р а ж е н и й , к о т о р ы е р о з н я т с я только в е л и ч и ­ ной и а т т р и б у т а м и . Т е х н и к а барельефа, вероятно п р е л ь с т и л а его тем, ч т о по его п о н я т и я м в ч а с о в е н к е д о л ж е н н а х о д и т ь с я с в я т о й образок. С к у л ь п т у р ы Оо­ б о т ы о т л и ч а ю т с я с в о е о б р а з н ы м п р и м и т и в и з м о м , не к а с а ю ш и м с я к о м п о з и ц и и в целом, д о в о л ь н о р а з в е р н у ­ той особенно в п о с л е д н и х р а б о т а х х у д о ж н и к . С Р О И р е л и г и о з н ы е п о в е с т в о в а н и я с к у л ь п т о р гоздчет пл'тем очень интересного с о п о с т а в л е н и я н а и в н ы х с х е м - з н а к г в . К с а м ы м и н т е о е с н ы м о т н о с я т с я столРики — п а ­ м я т н и к и Господу Богу, со в с е х сторсн у к р а ш е н н ы е барельефами. С т е х пор к а к Соботу . . о т к р ы л и " он с т а л т в о с к т ь не т о л ь к о во с л а в у б о ж ь ю , но и д л я л ю л ^ й . у - и т ы и я я в н а ч а л ь н о й ф а з е своего П О Р О Л О троо^е^тря г я ? . и и " н ы е з а м е ч а н и я и советы. О т м е ч а я ш.'трггягеитие птг"-ля п е о е м е н ы . автоп с т а т ь и г г е е г к ж о й г т р г м .л\'мрет О НОСЛРДСТВИЯХ, ГРОЗЯЩИХ если к р у г его з а к а з ч и к о в TPOD4eCTPV расширится. Fot.: Marian Pokropek — 11. bez nru, 1, 2, 5, G; J a n Świderski — il. 3, 4, 7, 8. Wł. L . Zimmerer — II. 1—4, 7 10i ГЮ'ЛЫТГОПЯ, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a3779803d7792d93b7bdc057c6995d.pdf 76f32b0246d7f8ce20a06d915f0c0622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4190 Title A name given to the resource Statut ciszanowskiego cechu tkactwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I W Stanisław Franciszek U M H I S T O R Y C Z N E Gajerski STATUT CIESZANOWSKIEGO CECHU TKACKIEGO 1 Przeszłością mogo rodzinnego Cieszanowa interesuję się już od dawna a ukoronowaniem moich najwcześniejszych prac badawczych nad jego historią b y ł a praca magisterska napisana w r o k u 1956 na Wydziale Filologiczno-Historycz­ n y m Wyższej Szkoły Pedagogicznej w K r a k o w i e . W 1962 r o k u o t r z y m a ł Cieszanów pierwszy, pełniejszy zarys swych d z i e j ó w a p o c z ą t k o w y okros jego historii p r z e d s t a w i ł e m obszerniej omawiając problem powstania Chmielnickiego na obszarze południowo-wschodniej części województwa bełskiego . W trakcie b a d a ń ustaliłem, że Cieszanów był dawniej d u ż y m ośrodkiem t k a c k i m , o długiej już tradycji, a jego historia zakończyła się w latach I I wojny ś w i a t o w e j . F a k t ten jednak nie znalazł n a l e ż y t e g o odbicia w literaturze naukowej a drobne wzmianki zamieszczone w publikacjach nie odzwierciedlają w m i n i m a l n y m nawet stopniu istoty problemu. Opracowując zarys dziejów Cieszanowa n a d m i e n i ł e m , że cech t k a c k i o t r z y m a ł przywilej 13 V I 1730 r o k u . Wzmian­ k ę t ę z a c z e r p n ą ł e m z urzędowego zestawienia przywilejów cechowych d y s t r y k t u tomaszowskiego, k t ó r y znajduje się w Tece Schneidra nr 270 . S p o r z ą d z o n y on został w j ę z y k u niemieckim w r o k u 1779 m o c ą patentu cesarskiego z 1778 r. E w i d e n c j o n u j ą c wówczas dokument tkaczy cieszanowskich zaznaczono, że b y ł a to kopia przywileju spisana na perga­ minie i zaopatrzona pieczęcią. P a k t to dość ciekawy i godny uwagi. Opierając się na m a t e r i a ł a c h gospodarczych Sieniawskich, k t ó r e przechowywane są w Bibliotece Muzeum Czartoryskich w Krakowie, w s p o m n i a ł e m t e ż o wywozie różnego gatunku płócien do G d a ń s k a przez k u p c ó w ciesza­ nowskich w latach 1695—1718. Ponadto w y s u n ą ł e m hipo­ tezę, że w Cieszanowie w minionych stuleciach mógł zostać uruchomiony blech . Te drobne wzmianki d o t y c z ą c e cieszanowskiego o ś r o d k a tkackiego wprowadził również do swej pracy Marian Szabatowski . Maurycy H o r n zaś, w y k o r z y s t u j ą c dane z juram e n t ó w i rekognicji mieszczańskich z l a t 1632 i 1635, k t ó r e w y n o t o w a ł z akt S ą d u Grodzkiego Bełskiego, prze­ chowywanych w Centralnym P a ń s t w o w y m Archiwum Historycznym TJRSR we Lwowie, w s p o m n i a ł o uprawianiu rzemiosła tkackiego w Cieszanowie w pierwszej połowie X V I I wieku'. Podczas prac badawczych w Bibliotece P A N w K r a ­ kowie n a t k n ą ł e m się na odpis k o p i i s t a t u t u cieszanowskiego cechu tkackiego, określonego w tekście mianem „płócienn i k ó w " , k t ó r y przechowywany jest w zespole m a t e r i a ł ó w przekazanych przez Franciszka W o l a ń s k i e g o . Spośród r ó ż n o r o d n y c h odpisów źródłowych, k t ó r e t a m się z n a j d u j ą pewne z nich ogłosił on drukiem w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej". Statut cieszanowskich tkaczy również p r z y g o t o w a ł do publikacji, z a o p a t r u j ą c go w nie­ z b ę d n e uwagi i opisy. Kopista nie n a d m i e n i ł w j a k i sposób do niego d o t a r ł a jedynie p o d a ł miejsce i d a t ę s p o r z ą d z e n i a odpisu. Miał on niewątpliwie w ręce ten sam dokument, k t ó r y zarejestrował u r z ę d n i k austriacki w r o k u 1779. Problem t y l k o t k w i w t y m , że statut tkaczom cieszanow. skim n a d a ł dziedzic miasta, A d a m A n t o n i Bełżecki 2 3 4 5 1 1 18X1716 roku a dopiero po jego spaleniu aprobował ich prawa 13 V I 1730 roku Feliks Wielhorski. Statut ten stanowi ciekawe źródło do odtworzenia historii m a ł o znanego o ś r o d k a tkackiego w Cieszanowie a t y m samym umożliwia lepsze poznanie dziejów tego rzemiosła na obszarze Rusi Czerwonej w okresie przed­ rozbiorowym. Chcąc u d o s t ę p n i ć szerszemu ogółowi badaczy korzystanie z tego dokumentu u z n a ł e m za celowe go opu­ blikować. Mając jednak na uwadze, by nie stracił nic ze swej a u t e n t y c z n o ś c i p o s t a n o w i ł e m całość tekstu, łącznie z uwagami F . W o l a ń s k i e g o zachować. P a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż publikowane źródło zawierać będzie tekst właści­ wego s t a t u t u z r o k u 1716, n o t a t k i o jego aprobowaniu i rozszerzeniu z 1730 i uwagi kopisty z 1851 roku. Doku­ mentem jest z a r ó w n o treść s t a t u t u j a k i dopiski poczy­ nione przez F . Wielhorskiego. Nie chcąc w niczym naruszać jego oryginalności zachowam pisownię t a k ą , j a k ą zastosował F . W o l a ń s k i . Nawiasy okrągłe w publikowanym tekście w p r o w a d z i ł on — a j a kwadratowe. A oto źródło, zaczy­ n a j ą c e się t a k o w y m n a g ł ó w k i e m : 6 7 „ K o p i a pogorzałego Prawa Cechowi Rzemiosła Płócien­ nego [nadana] Adam Antoni z Bełsca na Cieszanowie у Łączynie B e ł ż e c k i Kasztelan Bełzki Rothmistrz I(ego) K(rólewskiej) M(ości). — N a wieczną pamiątkę ku czci у k u chwale Boga W s z e c h m o g ą c e g o у k u rozmnożeniu Swiętey C h w a ł y iego s ł y n ą c ą na wszystek świat Narodom, tak[i] p o r z ą d e k m i ę d z y B r a c i ą Cechu Rzemiosła płócien­ nego za błogosławieństwem Boskim czynię, у Prawem moim o n y m postanawiam tegoż R z e m i o s ł a Mieszczanom w Miasteczku m o i m Cieszanowie, którzy maią у powinni się w swym Cechu rządzić i sprawować. Aby z t ą d C h w a ł a Panu Bogu W s z e c h m o g ą c e m u w Troyoy swiętey Iedynemu w Kościele ś w i ę t y m rosła, także у w Ce­ chu ich rozmnożenie się działo wiecznemi czasy. 8 10 60 N a p r z ó d m a i ą mieć w Swoim Cechu Braci dwóch wybranych z Siebie na Cechmistrzostwo k t ó r z y maią bydź przysięgli. Ci m a i ą wszystkiego przestrzegać, у doglądać, aby sprawiedliwie Robota L u d z k a b y ł a od nich robiona у oddawana. Ciż Ceohmistrzowie m a i ą wolność veznie uczyć, w y z w a l a ć , wolności d a w a ć na wszystkie strony. T a k ż e у Czeladź w ę d r o w n ą sobie c h o w a ć . D r u g a Ci Magistrowie powinni t r z y razy do Roku do Kościoła Świętego Świece o d d a w a ć , w kazdey parze świec powinno b y d ź wosku funt ieden: to iest pierwsza para na Wielkanoc. Druga para na Boże Ciało. Trzecia para na Boże Narodzenie, t a k ż e у Załomsze powinny bydź na k a ż d y k w a r t a ł to iest Cztery razy, a na k a ż d ą Załomszę powinni d a ć Magistrowie po groszy dwanaście, za ofertę groszy t r z y . Trzecia Towarzysz gdy p r z y w ę d r u i e dać powinien w s t ę p k u Braterczyk groszy dwa. A iesliby był Cechu zu­ pełnego, tedy t y l k o grosz ieden. Czwarta Towarzysz gdyby miał wysieść z roboty ma wziąć ieden opuszczenie od Mistrza g d y ż speraty zapina na dwie niedzieli robić. A iezeliby wysiadł nieopowie- �dziawszy roboty od Mistrza, powinien dać t a k o w y groszy dwanaście do Cechu. Piąta K t ó r y b y B r a t miał p r z e m ó w i ć ieden od drugiego Towarzysza, Tedy za s ł u s z n y m ś w i a d e c t w e m powinien taki dać Braci p u ł Achtela piwa. Szósta Mistrz k t ó r y b y Ucznia p r z y i m o w a ł na Uczenie się Rzemiosła tego, tedy ten uczeń powinien d a ć do Cechu groszy osmnascio, у dwa szanki piwa, Gorzałki k w a r t ę iedną, у wosku funt ieden. A gdy się będzie ten U c z e ń wyzwalał, dać powinien znowu do Cechu groszy d w a n a ś c i e Piwa dwa Szanki. Wosku f u n t ó w dwa, Gorzałki k w a r t dwie, a Czeladzi groszy cztery. Siódma Iesliby k t ó r y Mistrz postronny p r z y s t a w a ł w Tym Miasteczku do togo Cechu, powinien d a ć Mistrzom wstempku do Skrzynki groszy Czterdzieści, у gorzałki garniec ieden, a do Kościoła na Chwałę B o z ą wosku funtów dziesięć, przy t y m Braci у Mistrzom piwa Achtel у l u z y n ę iakaby się i m p o d o b a ł a , a mianowicie Ćwierć mięsa, pie­ czeń cztery, K u r sześcioro, Gęsi czworo, Serów szesc, chleba zaś do tego, co potrzeba, y do tego powinien d a ć Skrzynki Stucznego złotych cztory Mistrzowskiey gdy Rok wy n idzie. Osma. Mistrz gdyby przędzie iednał na Gospodzie, a wziąwszy ią niósł na sobie do D o m u swego, t a k i Mistrz powinien dać Mistrzom dwa funty wosku, nawet у szla­ checkiej' przędze k t ó r ą za Mistrzem posłać powinno. \ Dziewiąta. T y m Mistrzom aby ż a d e n Mieszczanin, iako z Polaków, z Rusi у z Zydow nie p r z e s z k a d z a ł w ich To­ warze k t ó r y do nich n a l e ż y . I a k o t o w p r z ę d z y , aby n i k t nie kupował oprócz I c h Samych, a k t ó r y b y z pomienionych miał w t y m p r z e s z k a d z a ć , tedy t a k i ma b y ć karany winą według woli y Decyzyi Zamkowey. Dziesiąta. K t ó r y b y Mistrz za z m a r ł y c h B r a t o w w kwar­ talną Mszą k t ó r a bywa obcłiodzona nie był na k a ż d y k w a r t a ł , powinien dać w i n y do Braci groszy cztery у Szeląg na Ofiarę, bo takowe obwieszczenie bywa przez znak Cechmistrzowski, t a k ż e też k t ó r y b y Mistrz nie szedł na Pogrzeb, kiedy k t ó r y B r a t umrze albo Siostra powinien d a ć w i n y Funt Wosku Mistrz Stołeczny, a m ł o d s z y Mistrz wosku pul funta. Iedenasta. Towarzysz k t ó r y b y nie szedł na Załomszą za Krzyżem, t a k ż e y na pogrzeb, powinien dac do Cechu wosku P u ł f u n t a . Dwanasta. W t y m Cechu Schadzki m a i ą b y d ź co cztery Niedziele w k t ó r ą k a ż d y Mistrz ma d a w a ć do Skrzynki po groszu iednemu, a Towarzysz po szelągu, a gdy zamieszka ;aki powinien d a ć groszy cztery. T a k ż e у Towarzysz groszy cztery. Trzynasta. Między t e m i Magistrami tego Rzemiosła, aby nie był ż a d e n Rusin k t ó r y b y sobie robił у Magistrował. Oprócz tego k t ó r y b y Towarzysz Rusin p r z y w ę d r o w a ł , któremu wolno robić dwie Niedzieli (Ciż Mistrzowie po­ winni robić po iednemu pusetkowi z powinnoscy R z e m i o s ł a każdy do D w o r u t a k ż e у od m o t k o w któro do nich należy). Czternasta. K t ó r y b y Mistrz miał o d d a w a ć r o b o t ę niesłusznie у nieuczciwie albo ią też robił, aby b y ł przy­ pozwany przed Mieyski U r z ą d , albo do Cechu nassego, taki powinien karany b y d ź Achtelem piwa. Powtore iesliby się nie pokaiał, t a k ą ż w i n ą ma b y ć karany. A za trzecim razem iesliby się nie pokaiał, tedy z R z e m i o s ł a ma b y d ź złożony. Oprócz tego iesliby za iakim u b ł a g a n i e m vrzedownym mianowicie, albo obce osobą iesliby m u pozwolili Bracią robić, tedy takiemu iednak niewolną Ucznia u Siebie uczyć, ani też Towarzystwa c h o w a ć , t y l k o sam s w ą osobą robić ma. P i ę t n a s t a . Mistrz k t ó r y b y siadł z Towarzyszem grać w karty a p o w a d z i ł y się z sobą, k t ó r y b y b y ł winnieyszy za słusznym ś w i a d e c t w e m , powinien d a ć Mistrz w i n y groszy d w a n a ś c i e , у funt wosku, a Towarzysz groszy dwa­ naście у p u ł funta wosku. Szesnasta. Mistrz k t ó r y b y grał w k a r t y a zastawił się, powinien d a ć w i n y p u ł Achtela piwa. Siedmnasta. K t ó r y b y tez Mistrz mówił o drugim Mistrzu chwaląc się z t r o n ę roboty, m ó w i ą c ze ia lepiey robię nizli t y , albo ten t a k o w y ma b y d ź karany p u ł Achtelem piwa. Osmnasta. K t ó r y b y Mistrz poszedł z Miasta za iaką p o t r z e b ą nieopowied/.iawszy się Cechmistrzowi, takowy M i s t e r y ą traci, a c h o ć b y się opowiedział a do skrzynki doroczney n i e o d d a w a ł , tedy y ten Misteryą traci. D z i e w i ę t n a s t a . K t ó r y b y też Mistrz z a d a ł ieden drugie­ m u nie uczciwe słowa a nie dowiódłby tego, tedy ten po­ winien d a ć w i n y Achtel piwa. Dwudziesta. K t ó r y b y tez Mistrz albo Towarzysz wyszedł z domu przez miedzę bez obuwia, bez czapki, t a k o w y ma dac w i n y K n a p a r k ę i e d n ą to iest groszy cztery. Dwudziesta pierwsza. Towarzysz gdyby u Magistra P a n n ę brał, albo Mistrzowicz się żenił, takowy Mistrz powinien d a ć połowicę tak pieniędzy, Wosku, Piwa у l u ­ zynę. Dwudziesta w t ó r a . Towarzysz k t ó r y b y miał zonę a na s t r o n ę iey nie d a w a ł albo nie odsyłał co cztory Nie­ dziele, t a k o w y powinien dac w i n y Mistrzom у Czeladzi groszy cztery. Dwudziesta Trzecia. Towarzysz k t ó r y b y co mowil o Mistrzu w iakieykolwiek sprawie a przeświadczył się Mistrz, t a k o w y ma bydz karany groszy dwudziestu. Dwudziesta czwarta. Towarzysze albo czeladź m a i ą robić iako k t ó r y do ręki robi, iednym płacić z Werdunku, a drugim z trzeciego grosza, wolno też robić Towarzyszowi у od stołu wedle lat, iako k t ó r y chce robić. Dwudziesta p i ą t a . K t ó r y b y Rzemieślnik tego Rzemiosła ze wsi r o b o t ę t u u którego Mieszczanina brał robić, tako­ wego iako niecechowego wolno z a b r a ć у t ę przędzę na swoię potrzeby у p o ż y t e k obrócić, albo toz do Szpitala Vbogim o d d a ć , a to w e d ł u g woli natenczas Braterskiey. A wieski Rzemieślnik Mieszczanina powinien odbywać któryby t y l k o r o b o t ę brał albo nosił z Miasta. Dwudziesta szósta. Iesliby z inszych Miast, lub Wsi Magistrowie b y l i w tuteyszym Mieście na Targu, lub na I a r m a r k u k u p u i ą c lub p r z e d a i ą c , powinien dac k a ż d y do Cechu groszy D w a n a ś c i e . Gdzieto tedy ten i m Przywiley y te wszytkie A r t y k u ł y na p o t r z e b ę Onych: l a k o własny Pan у Dziedzic we wszyst­ kich punktach klauzurach y kondycyach wiecznymi czasy A p p r o b u i ę Vmacniam. A b y żadnego nikomu pogorszenia w t y m nie było, у owszem aby Boiazn P a ń s k a , Miłość Braterska z nich pochodziła, iden drugiego w uczciwości m a i ą c . A b y t y m więcey Chwała Miłego Boga mnożyła, powagę у moc swoią miała. Zatwierdzam tego wszystkiego przy Pieczęci moiey z podpisem R ę k ą swoią własną. Działo się w Zamku C i e s z a n o w s k i m Dnia 18 Miesiąca P a ź d z i e r n i k a . R o k u 1716. Co n a s t ę p u j e , pisane r ę k ą dziedzica: Ponieważ Cech R z e m i o s ł a Płóciennego świadectwem ztwierdził ze Oryginał ich tego Prawa zgorzał, zaczym l a chcąc t e n ż e p o ą ż ą d e k po z m a r ł y m S(więtej) P(amięci) Dziedzicu k o n s e r w o w a ć w Miasteczku C i e s z a n o w i e prawom moim podległemu we wszystkich punktach ap­ p r o b u i ę у przy przycisnieniu Pieczęci w ł a s n ą R ę k ą ' podpisuię. Działo się w C i e s z a n o w i e Dnia 13 Czerwca R o k u 1730. F e l i k s W i e 1 h o r s.k i " . 2 W dalszym kierunku tegoż wiersza są dwie na pół cala jedna za d r u g ą szydłem czy igłą przekłuto dziurki a za n i m i niedokruszki p o ł a m a n e j na laku wyciśniętej p i e c z ą t k i wielkości srebrnika, za k t ó r ą znowu s k ó r z a n a ł a t k a spod spodu do pergaminu czyli raczej skóry pokostem p o d o b n o ć pociągniętej, uzupełniająca róg a k t u tego. 61 �W z d ł u ż k r a w ę d z i ą po lewej stronie z góry na dół znajduje się przypisek ręki tego dziedzica p ó ł t o r a wiersza zajmujący [z] osnową n a s t ę p u j ą c ą : Lubo w t y m Prawie są Żydzi excypowani aby nie czynili przeszkody t o iest w kupowaniu Motkow, iednakze za zgodą tego Cechu pozwalają i m byle się k a ż d y Z y d opowiedział у po groszy t r z y od siebie d a ł Cechowego, w t e n czas kiedy k u p o w a ć będzie. F e l i k s W i e l h o r s k i mp. N a odwrotnej stronie a k t u położony napis: № 6 Prawo czyli K o p i a Cechu Tkackiego Cieszanowskiego Sub. L i t t . F . Z pierwotnego a k t u potwierdzenia przepisawszy po­ równałem. W Winnikach 29go październ[ika] 1851. Wolański". W Polsce przedrozbiorowej szeroko b y ł p r a k t y k o w a n y zwyczaj, iż nowo powstałe cechy, u k ł a d a j ą c swe przepisy, wzorowały się na statutach organizacji cechowych z miast większych. Znając n i e k t ó r e a r t y k u ł y statutu tkaczy z Niem i r o w a nasuwa m i się myśl, że ustawa cechu cieszanow­ skiego m o g ł a b y ć na n i m wzorowana . Cech niemirowski o t r z y m a ł swój statut w roku 1624 a przy jego u k ł a d a n i u wzorowano się na ustawie tkaczy z pobliskiego J a w o r o w a . Nie należy więc wykluczaj iż wzorem dla płócienników z Cieszanowa mógł być równie dobrze statut jaworowski. Definitywnie trudno problem ten rozwiązać. Potrzebne są nowe dane źródłowe. Na uwadze należy mieć jeszcze to, iż tkacze z Jaworowa, spisując swą u s t a w ę , mogli się w z o r o w a ć na statucie rzemieślników tegoż kunsztu ze Lwowa. Rzemieślnicy z różnych miast położonych na terenie Rusi Czerwonej często korzystali ze s t a t u t ó w lwowskich o p r a c o w u j ą c ustawy dla wslasnych cechów. D o k ł a d n a zatem znajomość tekstu ustawy tkaczy lwowskich z roku 1459 jest w t y m w y p a d k u nieodzowna . 14 15 16 17 PRZYPISY 1 Cieszanów leży w północno-wschodniej części w o j . rzeszowskiego, a w okresie przedrozbiorowym w c h o d z i ł w skład w o j . bełskiego. S. F . Gajerski, Historia Cieszanowa okresu gospodarki folwarczna-pańszczyźnianej. Tenże, Historia Cieszanowa, „ R o c z n i k Stowarzy­ szenia Miłośników J a r o s ł a w i a " , R. 1962, ( J a r o s ł a w 1962), s. 111—118. Tenże, Do pytannia pro perebuvannia vijska Chmełnyćkoho v pivdenno-zachidnij castyni Bełźkoho vojevodstva (1648—1651 г.), „ A r c h i v y U k r a j i n y " , nr 4 (102), K y j i v 1970, s. 21—26. T e n ż e . Historia Cieszanowa, s. 114. Archiwum Miasta K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ kowskiego w Krakowie, Teki Schneidra nr 270. Tenże. Historia Cieszanowa, s. 114. * M . Szabatowski, Rys historyczny Cieszanowa, „ R o c z ­ n i k Ziemi Lubaczowskiej", T . 2, L u b a c z ó w 1971, s. 75, 76. M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa bełskiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej w XVII wieku, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 83. ю Biblioteka P A N w Krakowie, rkps 2832. Odpisy d o k u m e n t ó w i a k t ó w odnoszących się do dziejów miast i wsi. A d a m A n t o n i Bełżecki herbu J a s t r z ę b i e c , syn Aleksandra Stanisława, wojewodzie podolski, b y ł wpierw stolnikiem bełskim, od 1700—1710 kasztelanem przemy­ s k i m ; w 1706 r „ aktem podpisanym w zamku cieszanowskim, zwoływał sąd fiskalny ziemi przemyskiej; a w 1710 r. został kasztelanem bełskim. Senator. Po śmierci ojca (1677 r.) wszedł w posiadanie Cieszanowa, Chotylubia, Nowego Sioła i Podemszczyzny. W 1696 r. był już dziedzicem Ł ą c z n a i rotmistrzem k r ó l e w s k i m ; p r o t e s t o w a ł wówczas, wraz z żoną H e l e n ą z Wielhorskich, przeciwko towarzyszom roty pancernej Stanisława Drużkiewicza w związku ze szkodami i g w a ł t a m i poczynionymi 7 listopada tegoż r o k u we wsi Chotylub. O t ę wieś toczył długi spór (1677— 1691) z dominikanami cieszanowskimi. Potwierdził prawa cerkwi w P o d e m s z c z y ź n i e (1684 r.) i w Chotylubiu (1700 г.). Trzykrotnie zawierał związek m a ł ż e ń s k i : 1. z H e l e n ą Wielh o r s k ą , z k t ó r ą m i a ł dwie c ó r k i : A n t o n i n ę , w zakonie dominikanek bełskich Marianna oraz K a t a r z y n ę , żonę Józefa Lubomirskiego, wojewody czernichowskiego; 2. z Do­ r o t ą Bełżecką i 3. z A n n ą T r z e b u c h o w s k ą , po k t ó r y c h nie pozostawił potomstwa. Z m a r ł w 1719 r. — Biblioteka 2 3 4 5 6 7 9 1 1 Z a k ł a d u Narodowego i m . Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 13697 I I I , A r c h i w u m F r e d r ó w , s. 119—122; Lwowska P a ń s t w o w a Naukowa Biblioteka Ministerstwa Kultury U R S R , zbiory Czołowskiego, rkps 1838 I I I , A k t a klasztoru d o m i n i k a n ó w w Cieszanowie, s. 1, 6—8; Wojewódzkie A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszowie oddział w Przemyślu, A k t a Dawne Miasta P r z e m y ś l a , rkps 585, dok. 3; Tamże, A r c h i w u m Biskupstwa Greko-Katolickiego, rkps 33, Wizy­ tacje dekanatu lubaczowskiego z 1761; A . Boniecki, Her­ barz polski, cz. I , t . I , Warszawa 1899, s. 159; S. Uruski, Rodzina, t . I , Warszawa 1904, s. 129, 130. 1 2 N a marginesie F . W o l a ń s k i ołówkiem napisał: „tu pieczątka". Obok F . W o l a ń s k i umieścił kopię jego podpisu. M . H o r n , op. cit., podaje treść n i e k t ó r y c h artykułów tejże ustawy (s. 143, 184, 186, 188, 190, 191, 192, 194) a t r z y przytacza dosłownie (s. 84, 192, 199). Oryginalny dokument pergaminowy przechowywany jest w Bibliotece P A N w Krakowie pod nr 336; przekazany tam został przez F . Wolańskiego ( K . D z i w i k , Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Kra­ kowie, cz. I I . Dokumenty z lat 1573—1787, Wrocław— W a r s z a w a — K r a k ó w 1968, s. 40); tekst jego opublikowano w „ D o d a t k u Tygodniowym przy Gazecie Lwowskiej", nr 62, 1853, s. 247—248 (M. H o r n , op. cit., s. 11, 82). P o r ó w n a j np. brzmienie cytowanych przez M. Horna, op. cit., s. 84, 192 i 199, a r t y k u ł ó w ustawy niemirowskiej z 25, 14 i 5 punktem statutu cieszanowskiego. K . D z i w i k , op. cit., s. 40; M . H o r n , op. cit., s. 11, 81, 178. — N i e m i r ó w w okresie przedrozbiorowym leżał na terenie w o j . bełskiego, w odległości około 25 km na p o ł u d n i o w y wschód od Cieszanowa a J a w o r ó w zaś na p o ł u d n i e od Niemirowa (około 24 k m ) , w ziemi lwowskiej. W chwili obecnej obie miejscowości znajdują się w obrębie lwowskiej obłasti U R S R w Z S R R . Tenże statut z a k a z y w a ł np. majstrom wychodzenia boso na ulicę (J. P t a ś n i k , Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, K r a k ó w 1934, s. 153). Podobny zakaz widnieje w ustawie cechowej cechu cieszanowskiego (zob. pkt. 20). B r a k natomiast takowego zakazu w statucie tkaczy toma­ szowskich z 1614 r. (J. Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947, s. 111—115). — Tomaszów Lu­ belski leży na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Cieszanowa (około 30 k m ) . W okresie przedrozbiorowym wchodził również w s k ł a d w o j . bełskiego. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bced9839c031475136390d5952dc96b8.pdf a6f2c9ad29cb4ac7d455a99013a5884b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4508 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4193 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Jacek O l ę d z k i — PAINTING I N AFRICA TODAY The article is a result of the research done b y the author during his 10 months travels through 13 African countries i n 1972 and 1973. The basic problem to which the author tries to find an answer is whether the t r a d i t i o n a l societies i n dark Africa have produced full scale, complete achievements i n the field of the fine arts, consisting in a harmonious merger of sculpture, painting and artistic handicraft, and i f not then whether the old models are s t i l l followed; also, i f i t is found,from the available material, t h a t there has been a departure from the old models then what is the meaning o f this, is i t a k i n d of a compensation or perhaps something else, conditioned by what ? and to what an extent ? Sculpture definitely prevailed i n the t r i b a l art of African countries t i l l the last decades of the 19th century. Painting of human likenesses which flourished from the 16th to the 19th century i n Nigeria, West Sudan and M a l i developed in "feudal "states as urban art which cannot be said to have derived from the art of the t r i b a l societies o f the pastoral, agricultural population, gatherers or hunters. During his journey the author found various forms o f painting flourishing both among the rural people, formerly members of the tribes, and the plebeian circles or working class people i n towns. I t is often difficult to differentiate between the works of art created b y either of them. The most typical painting seen i n towns now are sign-boards and paintings on trucks. Sign-boards, especially those over shops o f gentleman's hairdressers, are plentiful i n Nigeria, and can also be found n Cameroon, Zaria, Niger, K e n i a and i n Central African Republic. They are most colourful, aggressive i n form and advertise various kinds of hairdos, suggest how to change one's hair-do and t o manifest one's ego. I n most cases they set the fashion for the so-called "strong m a n " or for hair-dos like those of people famous a l l over the w o r l d (not only in Africa), singers, politicians. These sign-boards can be regarded as a sign or symbol o f art committed to promote the civilization processes and developing i n Africa now. I t may be of interest to add here t h a t the faces on these sign-boards are usually white, never black, and i n most cases the features are not Negroid, which may express a wish to identify themselves w i t h civilized h u m a n i t y . I t is also i n Nigeria t h a t the second group o f paintings by urban African painters has developed: these are most often pictures of animals or people painted on trucks, buses and delivery vans. The paintings are accompanied b y inscrip­ tions and maxims. These paintings first o f a l l serve as elements helping to make the t r u c k or bus look different from a l l other busses and trucks. Still another group of urban paintings is made up o f decorations which can be found i n bars b o t h selling refresh­ ments and serving as clubs o f a sort. Sometimes whole walls are covered w i t h paintings, illustrations to anti-alkoholic, morały improving texts, scenes glorifying masculinity, fights w i t h an elephant or a lion, sports events, African landscapes and paintings o f animals (prevailing i n northern Tanzania and Kenia). Paintings of animals can be considered as a sign of the reverence o f the local people for their greatest treasure — the now almost extinct African fauna. The described paintings are often o f l i t t l e artistic value. As far as this is concerned the paintings on hardboard made in Tanzania (Masanai) are much more interesting. They are pictures of animals and h u n t i n g scenes. B u t they are intended mainly for tourists and i t is difficult to ascribe any impor­ tance to them or role i n the shaping of the artistic sensivity among the Africans. Of considerable importance, on the other hand, are the results o f the w o r k o f individual artists whose w o r k is an answer to the needs o f the people around them. One such artist is painter Suly o f Dawanao i n the neighbourhood of Kano i n Nigeria. R i d i n g on his bicycle he covers an area o f about 360 square kilometres and builds and decorates houses. He paints the houses o f the local notables w i t h flowers similiar to those painted on the outside walls o f cottages i n the village o f Zalipie i n Poland, yet most often he paints scenes w i t h animals, people at work and characteristic personages around h i m (muezzins, boxers, drunkards, soldiers). A l l his paintings are serious and their aim is to improve morally. They also tell o f the painter's attitude towards the problems he presents. The gay colours used b y Sula enable one to distinguish the houses he paints from a l l the other, ordinary grey ones, thus adding special value to them. I n the case of urban painting the most interesting exam­ ples are provided by the developing countries Nigeria, Kenia and Tanzania. W i t h rural painting the situation is just the opposite. The most interesting paintings can be found i n under-developed countries, Central African Republic and the neighbouring areas of Cameroon and Zair. A l l the material collected i n this area is mainly connected w i t h pain­ tings on houses and churches. I n the case o f houses the pain­ tings are most often to be found outside and i n the case of churches they are always only inside. The painted decoration on houses is to distinguish them and to indicate the rank of the owner, and i n churches i t serves to induce contemplation and a deepening o f faith. The forms o f the painted decoration on houses v a r y from the simplest k i n d , such as whitewash through ornamental motives drawn on traditional decorative elements to sophisticated scenes containing animals and human figures. These last ones deal w i t h themes connected w i t h both t r i b a l tradition (customs) and contemporary problems and the means o f conveying their meaning are often complicated. The paintings i n churches are symbolical, e.g. the human heart, and represent Christian symbols combined w i t h the African personifications o f good and evil and various temptations. They are an expression of local beliefs and Christianity. African contemporary painting has not been given a pro­ fessional assessment yet and this is w h y the author, whose research was subject to time restrictions unfortunately, is not i n the position to present a more detailed analysis. Y e t he is of the opinion t h a t on the basis of research done so far i t is possible to come to some general conclusions. Contemporary African painting is created b y the African people and i t is not t r i b a l art any more. Also, painting is the domain of art which arouses the greatest interest among Africans o f a l l social strata. Intellectual circles t u r n to this k i n d o f art readily probably because i t does not arouse any associations w i t h the t r i b a l past. Aleksander J a c k o w s k i — COPERNICUS FOLK SCULPTURE IN On the occasion o f the Copernicus Year a number of cultural events connected w i t h the person of the great astro­ nomer were organized i n Poland. The Ethnographic Museum i n T o r u ń annouaned a natio­ nal contest for folk sculptures on Copernican themes i n which 220 artists took part, sending i n 572 carvings. Many of the participants were well-known and highly valued sculp­ tors therefore the contest can be regarded as a survey presen­ t i n g a true picture o f the phenomenon called folk sculpture. As a l l the artists were working on one theme this was a very good test enabling a study of the attitudes and talents of the sculptors. The j u r y divided the works entered for the contest into two groups according t o formal, b u t not very strict criteria: those created b y artists who have remained faithful to the style now considered typical for contemporary folk sculpture and those made b y amateur artists (55 sculptors). The second group included some o f the most individual works, rich i n literary and artistic meaning, namely the sculptures by Teodozjusz Butyniec and S t a n i s ł a w Zagajewski. Most o f the participants i n the contest were people wiat l i t t l e education or none at a l l for w h o m Copernicus whs 69 �a semi-legendary personage. Some o f them d i d not know precisely who the great scientist was. This was w h y some presented h i m according to certain stereotype patterns and other chose situations justified by ordinary life and carved figures of a mother w i t h the l i t t l e Copernicus i n her arms or the Copernicus family (Bolesław Grabski, Aleksander Sło miński). Some sculptors have used the composition patterns o f the Madonna w i t h the Child to present l i t t l e Copernicus i n his mother's arms, t h a t of the Sorrowful Christ to show the meditating Copernicus' (excellent carving b y D u ż y ń s k i ) and St Anthony to show Copernicus the Doctor w i t h a l i l y of the valley i n his hand (Centkowski). Most o f the sculptures entered for the contest seem to have some relation to folk apocryphs and legends about the Saints. This rendering of Copernicus was probably due to the fact t h a t he ,,governed the s k y " and wore a soutane. The most interesting group of sculptures, the most individual ones which to a considerable degree determined the excellent level o f the contest were those which t o l d the story o f the man who , ,stopped the Sun and moved the E a r t h " . The artists who tried to present t h a t particular achievement of the great Polish scientist often personified i t i n a very interesting way (Korpa, Furgala, Oleksy and others). The Copernican Contest was a big succes both w i t h re­ gard to the quality of the submitted works o f art and the or­ ganization o f the contest itself. However although the author, finds several sculptures excellent and most — i n his opinion — are well made and have charm, original naivety of idea and interesting colours yet none can compare to the old sculpture. They a l l lack the dramatic quality, austerity and perfection of form which were so characteristic of the old sculptures and especially o f the old cult sculptures. N a t u r a l l y , this opinion is valid not only for the Copernican Contest, an exhibition — which brought forth high quality sculptures — but also for the present state of affairs i n this domain of Polish folk art. A n n a M i l e w s k a-M ł y n i к — SOCIAL GROUP CONSCIOUSNESS A N D A E S T H E T I C T A S T E S ; O N T H E BASIS OF A N A L Y S I S OF I N T E R I O R S I N T H E V I L L A G E OF R O Ś C I S Z E W O , W A R S A W V O I V O D S H I P The authoress reports the results o f her research done i n 1971 and 1972. Rościszewo is situated i n the v i c i n i t y of Sierpc, a med­ ium size district t o w n which has been developing rapidly i n recent years. T i l l the oubreak of W o r l d W a r I I Rościszewo was a typical, agricultural village w i t h an estate, which was parcelled out 1945. The parcelling of the estate changed the financial situation of the local farmers and levelled out the differences i n the amount o f land owned b y them. The character o f the village has changed and i t is a working class and peasant settlement now. This k i n d o f development is typical for many other villages i n Poland, and thus permits drawing wider conclusions from the research into cultural changes t a k i n g place locally. 70 The population o f the village o f Rościszewo is diversified according to different principles t h a n before the war. I t is inhabited b y intelligentsia ( w i t h secondary education who, except teachers, are employed i n the nearby town), craftsmen and qualified workers, farmers and non-qualified workers. I n the opinion o f the inhabitants o f the village the hierarchy of rank is the same as the order i n which these social groups have been given above and is closely connected w i t h the direction i n which cultural patterns are being adopted. A l l the inhabitants o f the village are fascinated w i t h urban culture b u t not a l l can reach i t because of the difference in their education and financial situation. The biggest group of farmers and workers take the craftsmen as an example to follow, t h i n k i n g they have chosen a better way o f life. The craftsmen, i n t u r n , follow the intelligentsia i n their way of dressing and decorating their homes. Traditional furniture and objects prevail i n the houses of farmers and non-qualified workers, mostly because of their lower earnings. Other social groups buy furniture and household objects i n t o w n , i n furniture shops. The poorer people prefer furniture made b y local joiners because i t is good, solid w o r k ; the more wealthy people first of all follow their desiro to have ,,fashionable" things. Their flat and the way i t is decorated are b o t h to testify to the family's rank and financial position. None o f the inhabitants o f the village attach any value to things w i t h o u t character. The value of any object is judged by intensification of its features: i t should be big, colourful and expensive. A d o p t i o n of urban patterns is only superficial and its source is not the acceptation o f aesthetic values but merely a matter o f prestige. The value o f the objects is defi­ ned first o f a l l according to their practicality. Only in the case o f paintings one can detect more f u l l y formed aesthetic opinions. Barbara P o l o c z k o w a — 17TH TROUSSEAU CHEST F R O M I S T E B N A CENTURY The trousseau chest described i n the article dates back to the times of settlement i n the region of the Silesian Beskid Mountains after the Walachian law. Most likely the maker of the trousseau chest, dated 1691, a m a n by the nanu of Jurasz, was a Slovak. Using archival materials the authoress of the article describes the routes the Slovaks took when coming over the border into the Silesian Beskid Mountains. Stanisław Franciszek G a j e r s k i — CHAR­ TER OF T H E C I E S Z A N Ó W G U I L D OF WEAVERS The author quotes and analyses the charter of 1716, amended i n 1730, granted to the weavers o f Cieszanów by squire A d a m A n t o n i Bełżecki. This charter was probably drawn up on the basis o f a similar, 17th century charter granted t o weavers i n N i e m i r ó w . Cieszanów, a weavers' settlement already famous in the 17th century, maintained the t r a d i t i o n of the weavers' profession t i l l the outbreak of W o r l d W a r I I . �РЕЗЮМЕ Яцек Олендзки НОЙ А Ф Р И К И — ЖИВОПИСЬ СОВРЕМЕН­ Статья н а п и с а н а н а о с н о в а н и и и с с л е д о в а н и й , про­ веденных автором во в р е м я д е с я т и м е с я ч н о г о п р е б ы в а ­ ния в А ф р и к е в 1972 и 1973 гг., где о н п о с е т и л 13 стран. Основная проблема, з а т р о н у т а я в с т а т ь е — к а к о в ы достижения т р а д и ц и о н н о й о б щ е с т в е н н о с т и ч е р н о й А ф ­ рики в области и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в , о т л и ч а ю т с я ли о н и всесторонним х а р а к т е р о м , г а р м о н и ч е с к и с о ч е ­ тая п р о и з в е д е н и я с к у л ь п т у р ы , ж и в о п и с и и т а к и а з . художественного р е м е с л а . В п р о т и в н о м с л у ч а е о б я з а ­ тельна л и в д а л ь н е й ш е м п р е ж н я я м о д е л ь . Е с л и ж е модель п о д в е р г л а с ь и з м е н е н и я м , то с в и д е т е л ь с т в у е т ли это о своего рода в о з м е щ е н и и и л и о ч е м - т о ином, а также ч е м и в к а к о й м е р е это о б у с л о в л е н о . В художественном творчестве племен а ф р и к а н ­ ских стран до п о с л е д н и х д е с я т и л е т и й X I X в е к а р е ш и ­ тельно п р е о б л а д а л а с к у л ь п т у р а . Ф и г у р н а я ж и в о п и с ь , бурно р а з в и в а в ш а я с я в X V I — X I X вв., в Н и г е р и и , З а ­ падном Судане и М а л и , р о ж д а л а с ь н а т е р р и т о р и я х „ ф е о д а л ь н ы х " с т р а н , к а к городское искусство, п р о и с ­ хождение которого н е л ь з я п р и п и с ы в а т ь обществу с к о ­ товодческих и з е м л е д е л ь ч е с к и х п л е м е н либо групп, з а н и м а ю щ и х с я с о б и р а т е л ь с т в о м и охотой. Автор отмечает, ч т о в н а с т о я щ е е в р е м я с у щ е с т в у ­ ют р а з л и ч н ы е ф о р м ы н а р о д н о й ж и в о п и с и р а в н о в сель­ ской, некогда п л е м е н н о й , к а к и в городской среде плебейской либо п р о л е т а р с к о й . В п р о ч е м г р а н и ц у м е ж д у творчеством о д н и х и д р у г и х не в с е г д а м о ж н о четко определить. К самой х а р а к т е р н о й ф о р м е городской ж и в о п и с и относятся в ы в е с к и и р а з м а л е в к и н а г р у з о в и к а х . Ьыьески — прежде в с е ю в парикмахерских (муж­ ских) особенно часто в с т р е ч а ю т с я в Н и г е р и и , они п о ­ падаются т а к ж е в л . а м е р у н е , З а и р е , Н и г е р е , К е н и и и С р е д н о - А ф р и к а н с к о й .респуолике. Я р к и е а г р е с с и в н ы е по ф о р м е о н и р е к л а м и р у ю т р а з л и ч н ы е в и д ы причесок, предлагают п е р е м е н ы и л и д е м о н с т р а ц и ю своего я . Ь большинстве с л у ч а е в р а с п р о с т р а н я е т с я с т и л ь , п о д ч е р ­ кивающий с и л ь н ы й м у ж с к о й х а р а к т е р ; п о к а з ы в а ю т с я т а к ж е п р и ч е с к и в с е м и р н о и з в е с т н ы х (не т о л ь к о в А ф ­ рике) п е в ц о в л и б о г о с у д а р с т в е н н ы х д е я т е л е й . В ы в е с к и п а р и к м а х е р с к и х м о ж н о с ч и т а т ь п р о я в л е н и е м и л и сим­ волом т в о р ч е с т в а , о т о б р а ж а ю щ е г о цивилизационьые процессы, п р о и с х о д я щ и е в Африке, (^тоит отметить, что н а в ы в е с к а х н и к о г д а н е т ч е р н ы х л и ц , все они, как п р а в и л о , с в е т л ы е , п р и ч е м о б ы ч н о без н е г р о и д а л ь ных черт. Ь ы т ь м о ж е т это с в и д е т е л ь с т в у е т о стремле­ нии х у д о ж н и к о в в ы р а з и т ь и д е ю у п о д о б л е н и я ц и в и л и ­ зованному миру. В Н и г е р и и п о л у ч и л а т а к ж е г л а в н ы м образом р а з ­ витие д р у г а я г р у п п а а ф р и к а н с к и х г о р о д с к и х худож­ ников, п р е и м у щ е с т в е н н о и з о б р а ж а ю щ и х л ю д е й и ж и ­ вотных н а г р у з о в и к а х , а в т о б у с а х либо ф у р г о н а х , г/исунки э т и с о п р о в о ж д а ю т с я р а з л и ч н ы м и и з р е ч е н и я ­ ми. Все это с л у ж и т в ы д е л е н и ю о п р е д е л е н н о г о э к и п а ж а из р я д а д р у г и х , ему п о д о б н ы х . Отдельную отрасль городской живописи составля­ ет декор баров, п р е ж д е всего т е х , г д е п р о д а ю т с я п р о ­ х л а д и т е л ь н ы е н а п и т к и и к о т о р ы е одновременно и с п о л ­ няют р о л ь своего р о д а к л у б о в . В с е с т е н ы этих баров покрыты сценами, и л л ю с т р и р у ю щ и м и антиалкоголь­ ные н р а в о у ч и т е л ь н ы е т е к с т ы , с л а в я щ и е мужество., сцены б о р ь б ы со слоном и л и л ь в о м , с п о р т и в н ы е состя­ зания, а ф р и к а н с к и е п е й з а ж и , а т а к ж е и з о б р а ж е н и я животных Северной Танзании и Кении. Изображения ж и в о т н ы х м о ж н о с ч и т а т ь в ы р а ж е н и е м п о ч т е н и я со стороны м е с т н ы х л ю д е й по о т н о ш е н и ю к и х самому большому с о к р о в и щ у — н а ч и н а ю щ е й в ы м и р а т ь а ф р и ­ канской ф а у н е . Описываемые произведения порой не представля­ ют собой н и ч е г о особенного в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ­ шении. С этой т о ч к и з р е н и я г о р а з д о и н т е р е с н е е , н а ­ пример, к а р т и н ы н а д р е в е с н о - в о л о к н и с т ы х п л и т а х в Танзании (Масанаи) •— п л о с к и е р а с к р а ш е н н ы е и з о б р а ­ жения ж и в о т н ы х и сцены охоты. Однако они предназ­ начаются г л а в н ы м образом д л я т у р и с т о в и трудно приписывать им особое з н а ч е н и е в ф о р м и р о в а н и и х у ­ дожественных вкусов большинства а ф р и к а н ц е в . Гораздо более в а ж н о е з н а ч е н и е имеет и с с л е д о в а ­ ние т в о р ч е с т в а о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в , и с к у с с т в о к о ­ торых тесно с в я з а н о с з а п р о с а м и о к р у ж е н и я . К ним принадлежит живописец С у л ы из Даванао в окрест­ н о с т я х ivaHo в Н и г е р и и . Он о б ъ е з ж а е т н а в е л о с и п е д е п л о щ а д ь радиусом, п р и м е р н о ок. 360 к м , строя и р а с ­ п и с ы в а я дома. Р е з и д е н ц и и н о т а б л е й С у л ы п о к р ы в а е т цветочными узорами, напоминающими польские из З а л и п ь я . О д н а к о ч а щ е всего он и з о б р а ж а е т ф и г у р н ы е с ц е н ы , п р е д с т а в л я ю щ и е ж и в о т н ы х , людей н а работе, х а р а к т е р н ы е т и п ы своего б л и ж а й ш е г о о к р у ж е н и я , н а ­ п р и м е р , муэдзинов, солдат, боксеров, п ь я н и ц . В с е его к а р т и н ы , с е р ъ е з н ы е , н р а в о у ч и т е л ь н ы е по с о д е р ж а н и ю , с в и д е т е л ь с т в у ю т об о т н о ш е н и и х у д о ж н и к а к и з о б р а ­ ж а е м ы м я в л е н и я м . Одновременно я р к а я , веселящая глаз, раскраска выделяет расписанные С у л е й дома среди о б щ е й серости з а с т р о е к . Е с л и с а м ы е и н т е р е с н ы е п р о и з в е д е н и я городской живописи наблюдаются в передовых странах — Ниге­ рии, К е н и и , Т а н з а н и и — то в с е л ь с к о м т в о р ч е с т в е в ы ­ с т у п а е т обратное я в л е н и е , т.е. оно у с и л ь н е е всего ц в е ­ тет в о т с т а ю щ и х с т р а н а х ; в д е р е в н я х С р е д н е - А ф р и ­ к а н с к о й .Республики, в п о г р а н и ч н ы х р а й о н а х К а м е р у ­ на и З а и р а . В целом с о б р а н н ы й н а этой т е р р и т о р и и м а т е р и а л к а с а е т с я ж и л ы х домов и к у л ь т о в ы х с о о р у ж е н и й , п р и ­ чем дома р а с п и с ы в а ю т с я г л а в н ы м образом и з в н е , в х р а м а х ж и в о п и с ь ю у к р а ш а ю т с я и н т е р ъ е р ы . Ибо д е к о р ж и л ы х здании п р е с л е д у е т р е п р е з е н т а т и в н о - п р е с т и ж ­ н ы е ц е л и , к а р т и н ы ж е в х р а м а х способствуют сосре­ д о т о ч е н н ы м р а з м ы ш л е н и я м н а д догматами в е р ы . Х у д о ж е с т в е н н ы е ф о р м ы декоративного, о ф о р м л е ­ н и я домов о ч е н ь р а з н о о б р а з н ы : н а ч и н а я с п р о с т е й ш и х мазков известью, к о н ч а я орнаментными мотивами, свя­ занными с традиционными украшениями и фигурны­ ми сценами. В этих последних затрагивается тематика, с в я з а н н а я с п л е м е н н о й т р а д и ц и е й (обряды), к а к и с о ­ временная; по содержанию они бывают сложными и запутанными. Картины в храмах символичны — на­ п р и м е р , ч е л о в е ч е с к о е сердце — они и з о б р а ж а ю т х р и ­ стианские символы, переплетающиеся с африканскими воображениями персонификации зла и различных ис­ кушений. В них в ы р а ж а е т с я синкретизм местных в е ­ рований и христианства. Современная а ф р и к а н с к а я живопись не получила е щ е до с и х н о р о ц е н к и в п р о ф е с с и о н а л ь н о й л и т е р а т у ­ р е предмета, поэтому автор статьи, к о т о р ы й б ы л о г р а н и ­ ч е н в своих и с с л е д о в а н и я х в р е м е н е м , не имел в о з м о ж ­ ности п р о в е с т и особо т щ а т е л ь н у ю оценку. Т е м н е менее, по м н е н и ю автора, м о ж н о н а о с н о в а н и и его н а ­ б л ю д е н и й с д е л а т ь н е к о т о р ы е в ы в о д ы общего х а р а к т е ­ ра, а и м е н н о : с о в р е м е н н а я а ф р и к а н с к а я ж и в о п и с ь я в ­ л я е т с я н а р о д н ы м творчеством, но отнюдь н е п л е м е н ­ н ы м искусством. Это т а к ж е та о б л а с т ь искусства к о т о р а я в ы з ы в а е т ж и в е й ш и й и н т е р е с во всех с л о я х африканского общества. В кругах интеллектуалистов и н т е р е с к этому виду и с к у с с т в а о б ъ я с н я е т с я , в ч а с т ­ ности, и тем, что оно не в ы з ы в а е т н и к а к и х а с с о ц и а ц и й с племенным прошлым. Александр Яцковски РОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ — КОПЕРНИК В НА­ По случаю годовщины Коперника в Польше был п р о в е д е н р я д м е р о п р и я т и й , в том ч и с л е х у д о ж е с т в е н ­ н ы х , с в я з а н н ы х с л и ч н о с т ь ю в е л и к о г о астронома. Торуньский этнографический музей объявил всеп о л ь с к и й к о н к у р с народной с к у л ь п т у р ы с к о п е р н и к о в ской т е м а т и к о й . В к о н к у р с е п р и н я л о у ч а с т и е 220 ч е ­ ловек, п р е д с т а в и в ш и х 572 р а б о т ы . Б о л ь ш и н с т в о у ч а с т ­ ников составляли известные, высоко ценимые скульп­ торы. Т а к и м образом к о н к у р с м о ж н о с ч и т а т ь р е п р е ­ з е н т а т и в н ы м м е р о п р и я т и е м , о т о б р а з и в ш и м подлинное значение явления, называемого народной скульптурой. О б щ а я т е м а т и к а с т а л а тестом, к о т о р ы й в ы я в и л точку зрения и возможности скульпторов. И з п о с т у п и в ш и х работ ж ю р и на основании ф о р ­ м а л ь н ы х к р и т е р и е в (недостаточно т о ч н ы х ) в ы д е л и л о г р у п п ы х у д о ж н и к о в : т е х , к т о о с т а л с я в е р е н стилю, к о ­ т о р ы й н ы н е с ч и т а е т с я т и п и ч н ы м д л я современной н а ­ родной с к у л ь п т у р ы , и л ю б и т е л е й в составе 55 человек. С р е д и работ л ю б и т е л ь с к о й г р у п п ы и м е л и с ь наиболее 71 �самостоятельные, самые богатые по содержанию и х у ­ дожественному замыслу композиций, скульптуры Т е о дозюша Бутыиьца и Станислава Загаевского. Большинство участников конкурса это деревен­ ские ж и т е л и с минимумом или без всякого образова­ ния, для которых Коперник является полулегендарной личностью. Некоторые из них д а ж е точно не знали кем был великий ученый. Отсюда у о д н и х х у д о ж н и ­ ков-любителей стереотипные схематические и з о б р а ж е ­ ния Коперника, а поиски ж и з н е н н о обыкновенных с и ­ туаций у других: например мать с маленьким К о п е р ­ ником либо семья Коперника (Болеслав Грабски, Александр Сломиньски). Некоторые скульптуры, и з о б р а ж а я маленького Коперника у матери на руках, воспользовались ком­ позиционной схемой Мадонны с младенцем, другие использовали Христа Горюющего для изображения Коперника, погруженного в размышлениях (превос­ ходная скульптура Дужиньского) или ж е гв. Антопия для изображения Коперника — врача с цветком лан­ дыша (Центковски). Большинство поступивших на конкурс работ вызвало впечатление, что они в какой то степени связаны с народными апокрифами или ле­ гендами о святых. Такое представление личности К о ­ перника объясняется, вероятно, тем, что он „управлял небом", и к тому ж е был Д У Х О Е Н Ы М лицом. Самую интересную группу скульптур, отличаю­ щ и х с я наиболее оригинальными композиционными ре­ шениями, группу, которая в значительной мере свиде­ тельствовала о высоком уровне конкурса, м о ж н о опре­ делить известным изречением „задержал солнце, сдви­ нул с места земной шар". Х у д о ж н и к и , стремившиеся отобразить это дости­ жение ученого, по разному, иной раз очень интересно персонифицировали его (Kopna, Фургала, Олексы). Посвященный Копернику конкурс был несомненно очень удачным мероприятием как по уровню п р е д ­ ставленных работ, так и благодаря прекрасной орга­ низации. Однако, отмечая ряд выдающихся работ, а также подчеркивая, что большинство работ отлича­ лось хорошим исполнением, свежестью и прелестью наивности, интересным замыслом и хорошим р е ш е ­ нием полихромией расцветки, автор все ж е у т в е р ж д а ­ ет, что по своему уровню они уступают давним скульптурам. Им недостает драматизма, сжатости и совершенства форм, характерных для произведений старой скульптуры, особенно куьтовой. Разумеется это утверждение не относится единственно к экспонатам выставки, которые учитывая возможности современной народной скульптуры, отличались высокими худо­ жественными качествами — оно относится к общему состоянию этой отрасли польского народного творчест­ ва в настоящее время. А н н а М и л е в с к а - М л ы н и к — ЭСТЕТИЧЕСКИЕ В К У С Ы ОБЩЕСТВЕННОЙ ГРУППЫ В З А В И С И М О ­ СТИ ОТ УРОВНЯ ЕЕ Р А З В И Т И Я . На примере анали­ за интеръеров деревенских ж и л и щ в деревне Росьцишево Варшавского воеводства. Автор пишет о результатах своих исследований проведенных в 1971 и 1972 гг. Деревня Росьцишево расположена в непосредст­ венной близости от Серпца — повятового города сред­ ней величины, который в последние годы стал быстро развиваться. До войны Росьцишево было типичной земледельческой деревней с фольварком. В 1945 г. фольварк разбили на участки, ввиду чего выравнялись размеры земельных наделов и таким образом уменьшилась разница в степени зажиточности кресть­ ян. В настоящее время деревня приобрела характер рабоче-крестьянского поселка, и с т о р и я Росьцишева ти­ пична для многих других деревень Польши. На осно­ вании этого примера м о ж н о вести наблюдения в более широких масштабах и делать выводы относительно перемен в области сельской культуры. В настоящее время население Росьцишева д и ф ф е ­ ренцировано на иных началах чем до войны. Там проживает интеллигенция (со средним образованием), занятая, за исключением учителей, в городе, ремеслен­ ники и квалифицированные рабочие, землеробы и р а з ­ норабочие. В глазах местного населения значение этих групп оценивается именно в такой очередности. С этим связано направление заимствования культурных об­ разцов. Все ж и т е л и деревни увлечены городской к у л ь ­ турой, однако не все они в одинаковой степени прони­ каются ею ввиду различного уровня образования и зажиточности. Для самой состоятельной группы з е м ­ леробов и р а б о ч и х достойным подражания образцом является быт ремесленников, так-как они сумели „лучше устроиться в жизни". В свою очередь образ­ цом ремесленников является обстановка квартир и о д е ж д а работников умственного труда. Элементы традиционного убранства ж и л и щ преоб­ ладают у земледельцев и разнорабочих, что п р е ж д е всего о б ъ я с н я е т с я и х более скромным финансовым по­ ложением. Остальные группы приобретают мебель и предметы украшения квартир в городе в мебельных магазинах. Менее зажиточное население часто пред­ почитает изделия местных столяров, считая их более прочными; более состоятельные люди п р е ж д е всего стремятся приобретать „модные" вещи. Квартира и ее обстановка с л у ж а т повышению престижа обладателя; следование моде свидетельствует о материальном по­ л о ж е н и и семьи. Вообще ж и т е л и деревни не признают скромных, неброских вещей. О ценности предмета решает ряд элементов: он д о л ж е н быть внушительных размеров, ярким, дорогим. Сельское население п о - п р е ж н е м у вос­ принимает городские образцы на основании их внеш­ него вида, причем роль играют не эстетические запро­ сы, но п р е с т и ж н ы е функции. Ценность отдельных предметов в первую очередь устанавливается с точки зрения и х практичности. Только в отношении картин, особено их тематики и i-.олорита, наблюдаются более определенные эстетические вкусы. Б а р б а р а П о л е ч к о в а — В А Л Я Ш С К И Й СУНДУК В ИСТЕБНОЙ С X V I I В Е К А Сундук со времен заселения Силезских Вескид поселенцами на валяшском праве Вероятнее всего исполнителем сундука, датированного 1691 г., был сло­ вак по фамилии Юраш. Опираясь на архивные материалы, автор статьи рассматривает вопрос наплыва словацкого населения в Силезские Бескиды. С т а н и с л а в Ф р а н ц и ш е к Г а е р с к и — СТАТУТ ЦЕШАНОВСКОГО Ц Е Х А Т К А Ч Е Й Автор цитирует и рассматривает статут ткачей с 1716 г., который был дополнен в 1730 г. Его издал для местных ткачей владелец города Цешанова, Адам Антони Б е л ж е ц к и . Надо полагать, что он опирался на статут аналогичного цеха, изданный в г. Немирове в X V I I веке. Цешанув был известен как селение ткачей, уже в X V I I в. и традиции этого ремесла сохранились в го­ роде до второй мировой войны. �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zCena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w mia­ stach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na rok n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miej­ scowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O n r 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucjo p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidual­ n i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-0-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za granicą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona —- R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieście 7. Bank Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L ISSN 0032 —3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1820 egz. Objętość: 11,20 ark. wyd.; 9,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 26.XI.1973 r. Podpisano do druku 10.IV.1974. Wydrukowano w kwietniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 666, W-99. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b44e31b8e73a695ba06ae36f8a0dec7.pdf a2fdb9d609487e8c66996888bbdb0d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4192 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.64-68 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text к N Vii - IX 1973 maszu śląskiej sztuki ludowej ucze­ stniczyło, jak podaje prasa, tylko 10 a r t y s t ó w . Po p o ł u d n i u odbyły się w y s t ę p y zespołów^ ludowych, m . in. żeńskiej kapeli wiejskiej z Grodźca, Zespołu Pieśni i T a ń c a ziemi cieszyń­ skiej, zespołów: „ K o n i a k ó w " , z Lubińca, a w Muzeum Etnograficznym otwarto w y s t a w ę rzeźby w węglu, zorganizowaną przez Muzeum w Za­ brzu . I I . 1. Wystawa Cepelii na targach krakowskich. Imprezy folklorystyczne i regionalne 1—8 V I I — o d b y ł y się w K r a ­ kowie I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. Inicjatorem tej wielkiej imprezy był literat krakowski i poseł na sejm Tadeusz H o l u j , a przygo­ tował j ą pod patronatem M K i S ko­ mitet organizacyjny pod przewod­ nictwem dyrektora Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie E d w a r d a Wa­ ligóry. Targi m i a ł y na celu zo­ rientowanie zarówno w a k t u a l n y m stanie sztuki ludowej, jak w jej możliwościach handlowych, a ich pro­ gram obejmował wielki kiermasz sztu­ k i ludowej, pokaz mody inspirowanej folklorem, w y s t ę p y ludowych zespo­ łów pieśni i t a ń c a , pokazy filmów 0 tematyce regionalnej oraz wystawy towarzyszące. I tak w pawilonie B W A otwarta została wystawa sztuki ludowej zorga­ nizowana przez Cepelię, w Muzeum Etnograficznym — wystawa kafli malowanych, od najstarszych, z war­ sztatu Jana Oksitowicza, poprzez późniejsze (2. pol. X I X w.) z pracowni Teofila Michalskiego — do współczes­ nych z warsztatu Leona Necia z K a r t u z 1 Ludwika Startka z Ł ą ż k a Ordynac­ kiego, pow. J a n ó w Lubelski. W Sto­ warzyszeniu H i s t o r y k ó w Sztuki czyn­ na b y ł a wystawa „ n a i w n y c h " , zorga­ nizowana przez Biuro H a n d l u Zagra­ nicznego „ D e s a " , a w P a ł a c u Sztuki zaprezentowano rzemiosło artystyczne i pamiątkarstwo. Kiermasz został zainaugurowany 64 wielkim widowiskiem „Wesele kra­ kowskie" w wykonaniu „ K r a k o w i a ­ k ó w " i w y s t ę p a m i zespołów góralskich. Pierwsze d n i T a r g ó w poświęcono b y ł y sztuce ogólnokrajowej. W d n . 2, 3 V I I — o d b y w a ł o się ogólno­ polskie sympozjum naukowe na temat mecenatu p a ń s t w a nad s z t u k ą l u d o w ą . W sympozjum brali udział naukowcy i przedstawiciele wszystkich zaintere­ sowanych instytucji uczestniczących w Targach. Po prezentacji folkloru wszyst­ kich regionów — od 5—8 V I I zorga­ nizowano dni poświęcone kolejno 4 regionom: ziemi sądeckiej, ziemi opolskiej, Śląska i Zagłębia oraz ziemi rzeszowskiej. 5 V I I — w D n i u Ziemi Sądeckiej uczestniczyło ponad 300 reprezen­ t a n t ó w tego terenu, w y s t ę p u j ą c z bar­ w n y m widowiskiem regionalnym oraz p r e z e n t u j ą c na kiermaszu swojo wy­ roby : starosądeckie kożuszki, hafto­ wane pantofle, m a k a t k i , pierniki, zabawki, w y r o b y z w i k l i n y i m u s z y ń ­ skie meble. 6 V I I — w D n i u Ziemi Opolskiej o d b y ł się „ k i e r m a s z opolski", na k t ó r y m p r z y g r y w a ł a kapela „ F i l ó w " z D a ń c a . Po p o ł u d n i u w y s t ę p o w a ł y : kapela góralska z Sidziny, „ B i e r o wianie", Zespół Pieśni i T a ń c a „ O p o ­ le", „ D z i e r g o w i c e " . Zaprezentowano „wodzenie niedźwiedzia", „ t o p i e n i e Marzanny" oraz widowisko „Wesele śląskie". 7 V I I — w D n i u Katowic, Za­ głębia i Beskidu Śląskiego na kier­ Impreza zakończyła się 8 V I I Dniom Ziemi Rzeszowskiej, w czasie k t ó r e g o na kiermaszu sprzedawano wyroby ludowe tego regionu, odbyły się też w y s t ę p y Zespołów Pieśni i T a ń c a „ P u s t k o w i a c y " , „Stomil", ,,Forest" i kapeli ludowej z Bobowej. I m p r e z ę z a m k n ą ł galowy kon­ cert zespołów pieśni i t a ń c a . Targi cieszyły się ogromną frek­ wencją i wywołały wielkie zaintere­ sowanie. W g doniesień prasowych, oferowane wyroby znalazły licznych n a b y w c ó w t a k ż e wśród kupców za­ granicznych z Kanady, Czechosło­ wacji, N R F i Francji. W ś r ó d w y r a z ó w zachwytu dla całej imprezy pojawiły się jednak w prasie głosy krytyczne. Zwracano u w a g ę na niedostateczne przygoto­ wanie organizacyjne, na braki w masio towarowej i niewłaściwy jej asorty­ ment. Zarzucano zbyt słabą selekcję oferowanych na Targach wyrobów, kwestionując łączenie sztuki ludowej z rzemiosłem i pamiątkarstwem, w k t ó r y m nie u d a ł o ustrzec się od szmiry. Targi u j a w n i ł y — zgodnie z za­ mierzeniem o r g a n i z a t o r ó w — aktual­ ny stan rzeczy w sztuce ludowej, k t ó r y stał się podstawowym tematem dyskusji. Powszechnie zwracano uwa­ gę na złe s k u t k i komercjalizacji sztuki ludowej, na coraz wyraźniejszy brak autentyzmu i coraz niższy poziom rzemiosła. Można sądzić, że przygotowania n a s t ę p n y c h Targów, planowanych na rok przyszły, będą poprzedzone — j a k to postulowano na sympozjum — fachową dyskusją, k t ó r a pozwoli w y c i ą g n ą ć właściwe wnioski z dotychczasowych doświad­ czeń. 4 * 5 V I I — rozpoczęły się w Bukowinie T a t r z a ń s k i e j doroczne X I I „Sa­ bałowe Bajania". T r a d y c y j n ą już i m p r e z ę z a i n a u g u r o w a ł a wielka „Pa­ rada z b ó j n i c k a " w k t ó r e j udział wzięli t a k ż e uczestnicy konkursu, barwnym korowodem przejeżdżając przez wieś, Do konkursu zgłosili się gawę­ dziarze i i n s t r u m e n t a l i ś c i ze wszyst­ kich p o w i a t ó w w o j . krakowskiego oraz wielu z w o j . katowickiego i .rze­ szowskiego. J u r y pod przewodnictwem prof.dr R o m a n a Reinfussa przyznało na 4 �grody. W kategorii gawędziarzy ludo­ wych nagrodę I o t r z y m a l i : W ł a d y ­ sław Gondek z Białego Dunajca, Stanisław Chowaniec z Bukowiny Tatrzańskiej i Franciszek J u r k o w s k i ze Szczawy, pow. Limanowa. Na­ grody I I — Stanisław K l i m e k z Zabrzeży i Stefania T y r a ń s k a ze Skrzydl­ nej. W kategorii ogólnej konkursu gawędziarzy n a g r o d ę I o t r z y m a ł Józef Pitoń z Zakopanego, n a g r o d ę I I — Piotr Krzykalski z Nowego Sącza. W kategorii młodzieżowej n a g r o d ę I zdobyli: Miłka Wontarczyk z Lipnicy Małej na Orawie oraz Kazek Grac jas z żywieckiej wsi K r z y ż ó w k i . W ś r ó d instrumentalistów nagrody I otrzy­ mali: Jan Stoch z Zębu, A d a m Dole* żuehowicz z Zakopanego, S t a n i s ł a w Trzebunia z Poronina i Jan Szewczyk z Laskowej Górnej. Nagrody I I — Władysław Z a w a ł a z K ę d z i e r z y n k i w Myślenickiem, W ł a d y s ł a w Stefaniak z Leśnicy w Nowotarskiem, Bolesław Karpiel z Zakopanego, Marian Styrczula-Maśniak z Zakopanego, K a r o l Byrtek z P e ł w i Małej w Żywieckiem. W kategorii młodzieżowej — n a g r o d ę „Dziennika Polskiego" zdobył Jasiek Karpiel z Zakopanego, a n a g r o d ę „Gazety Krakowskiej" — Staszek Skupień z Suchego k . Poronina. Na­ grodę specjalną O ś r o d k a T V w K r a ­ kowie o t r z y m a ł nestor p o d h a l a ń s k i c h gawędziarzy — A d a m Pach z Zakopa­ nego, a wśród i n s t r u m e n t a l i s t ó w — Władysław Tatar z Zakopanego za kultywowanie starodawnego stylu gry na skrzypcach. Bielewicz. Kiermasz cieszył się wiel­ k i m powodzeniem, a wszystkie wy­ roby z o s t a ł y w ciągu pierwszy ch d n i wyprzedane. N a zakończenie imprezy o d b y ł y się tradycyjne góralskie dożynki, w k t ó r y c h udział wzięli t a k ż e przed­ stawiciele władz p a r t y j n y c h i p a ń s t w o ­ wych. Z okazji X jubileuszu owej beskidzkiej imprezy w y d a n y został folder pt. „ B e s k i d y — 7 3 " , do k t ó r e g o teksty opracowali: Robert Danel i Franciszek Zahrodnik. Na zakończenie imprezy o d b y ł się koncert l a u r e a t ó w , w k t ó r y m w y s t ą p i ł gościnnie Wojciech Siemion. 8 V I I — o d b y ł a się pierwsza i m ­ preza z c y k l u „Niedziela z t w ó r c ą l u d o w y m " , zorganizowana z inicjaty­ w y Muzeum w Ż y w c u . W owym pierw­ szym spotkaniu w y s t ą p i ł a J . W r ó b l o wa, b i b u ł k a r k a z Pewli Małej, demon­ strując licznie zebranej publiczności swoje umiejętności. * 5 V I I — odbył się w Wiśle i Szczyrku jubileuszowy X T y d z i e ń Kultury Beskidzkiej — wielka pre­ zentacja góralskiego folkloru, orga­ nizowana pod honorowym protekto­ ratem członka Rady P a ń s t w a i prze­ wodniczącego P W R N w Katowicach, gen. bryg. Jerzego Ziętka, oraz re­ dakcji „Dziennika Zachodniego". W tegorocznej imprezie w y s t ę p o w a ł o na estradach koncertowych 30 zespo­ łów folklorystycznych, w t y m 7 zajranicznych z CSR, J u g o s ł a w i i i Fran­ cji. Z Polski wystąpili m i n . Zespół Pieśni i T a ń c a „ H a l k a " z L u b i ń c a , zespoły regionalne z Lipowca i Pszczy­ ny, znane zespoły ludowe: „ J u h a s " z Ujsołów, „ G r o n i e " z Żywca, „ B i a ł y Dunajec" i „ P o d e g r o d z i e " z Nowo­ sądeckiego, „ O n d r a s z e k " ze Szczyrku i i n . W programie, oprócz pieśni i tańca, prezentowano też widowiska regionalne. Imprezie t o w a r z y s z y ł y w y s t a w y : w Szczyrku — wystawa Cepelii i wy­ stawa rzemiosła artystycznego, zorga­ nizowana przez I z b ę Rzemieślniczą w Katowicach, oraz wystawa sztuki ludowej Beskidów. W Muzeum w Biel­ sku-Białej pokonkursowa wystawa rzeźby ludowej, w Muzeum Beskidz­ kim w Wiśle — wystawa etnogra­ ficzna, a w P a r k u Zdrojowym — poplenerowa wystawa rzeźb A r t u r a Cienciały. W Bystrej otwarto Muzeum im. Juliana F a ł a t a . Równocześnie w Wiśle odbył się kiermasz sztuki ludowej, zorganizo­ wany przez kierownictwo Muzeum Beskidzkiego. U d z i a ł w n i m brali znani rzeźbiarze (m. i n . S. Miechówka), malarze, koronkarki z Koniakowa oraz żywiecki piernikarz Z y g m u n t T * 7 VII— w Dąbrówce Wlkp. o d b y ł a się impreza zorganizowana dla uczczenia 50-lecia Zespołu Regional­ nego oraz K o ł a Sportowego „ S o k ó ł " , działających na t y m terenie. Po zwie­ dzeniu okolicznościowej wystawy w Izbie Regionalnej o d b y ł a się uro­ czysta akademia, na k t ó r e j zostały wygłoszone przemówienia na temat roli t r a d y c j i w k s z t a ł t o w a n i u k u l t u r y wsi polskiej — dr S t a n i s ł a w a Błasz­ czyka i o historii Zespołu Pieśni i T a ń c a — Tomasza S p y c h a ł y , kie­ rownika zespołu. Po wygłoszeniu refe­ r a t ó w o d b y ł y się w y s t ę p y Zespołu P i e ś n i i T a ń c a z D ą b r ó w k i , a w dniu n a s t ę p n y m — kiermasz książek i sztu­ k i ludowej oraz festyn z u d z i a ł e m zespołów folklorystj'cznych z D ą b r ó w ­ k i , Krzepielowa, Brzeźnicy, B i a ł k o w a i Lipki. U r o c z y s t o ś ć z a k o ń c z y ł a się wiel­ ką zabawą ludową. * * 13—15 V I I — w e Wdzydzach Kiszewskich o d b y ł się t r a d y c y j n y „ J a r m a r k W d z y d z k i " , zorganizowany w skansenie przez Kaszubski Park Etnograficzny, g d a ń s k i W D K i re­ d a k c j ę „Głosu W y b r z e ż a " , obcho­ d z ą c ą właśnie swoje 25-lecie. Bogaty program obejmował po­ kazy : wędzenia r y b , w y r o b u sieci, ciągnięcia niewodu i czółna, mielenie zboża, pieczenie chleba, plecionkars­ twa, rzeźbienia i malowania na szkle oraz gry na instrumentach ludowych. Zademonstrowano też widowiska regionalne: „Wesele kaszubskie" i „ S o b ó t k i " w wykonaniu zespołu „Kaszuby" oraz obrazek ludowy „ W i e c h a " . W y s t ę p o w a ł y zespoły l u ­ dowe: „ B a z u n y " z L e ż n a , „ K o c i e w i e " ze Starogardu Gdańskiego, zespoły z Karszma, Czerska i Bytowa, „Żu­ ł a w y " z Nowego Stawu. O d b y ł się pokaz pn. „ F o l k l o r w modzie" i wielka zabawa ludowa z indywidualnymi w y s t ę p a m i i n s t r u m e n t a l i s t ó w i przy­ ś p i e w k a m i przy ogniach sztucznych. „ J a r m a r k " zgromadził t ł u m y t u ­ r y s t ó w i m i e s z k a ń c ó w okolicznych miast i wsi. Uczestnicy i prasa pod­ kreślali o g r o m n ą s p r a w n o ś ć organiza­ cyjną przebiegu imprezy. * 16 V I — 1 8 V I I I — w ramach „Solińskiego L a t a " o d b y ł y się w Solinie liczne imprezy regionalne i folklory­ styczne, m . i n . w y s t ę p y kapel ludo­ wych i zespołów regionalnych w pro­ gramie pn. „ P a r a d a R e g i o n ó w " . Od­ był się też kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych, k t ó r e m u p a t r o n o w a ł y : Spół­ dzielnia Pracy Wikliniarsko-Koszykarskiej „ J e d n o ś ć " w R u d n i k u nad Sanem i Spółdzielnia Pracy „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Leżajsku. * 19—22 V I I — o d b y w a ł y się „ D n i B o r ó w Tucholskich". Rozpoczęły się one u r o c z y s t ą sesją Powiatowego i Wiejskiego K o m i t e t u F J N oraz Rad Narodowych z o r g a n i z o w a n ą z okazji Święta Odrodzenia w nowo o t w a r t y m P D K W Tucholi. Poza licznymi i m ­ prezami o charakterze rozrywkowo-sportowym w programie wiele miejsca poświęcono prezentacji dorobku kul­ turalnego regionu, jego w a l o r ó w krajo­ brazowych i turystycznych. W T u ­ choli otwarta została wystawa t w ó r ­ czości ludowej regionu i nowo odkry­ tych zabytków archeologicznych, a w dniu ostatnim odbyło się spot­ kanie z artystami l u d o w y m i . * 22 V I I — w Goleniowie o d b y ł się kiermasz sztuki ludowej i prac pla­ styków amatorów, zorganizowany przez szczeciński W D K . * 4— 19 V I I I — o d b y w a ł się w Gdańsku „ J a r m a r k Dominikań­ ski—73", organizowany po raz drugi przez P M R N , Tow. Przyjaciół Gdań­ ska i r e d a k c j ę „ W i e c z o r u W y b r z e ż a " . W imprezie udział wzięło ponad 40 przedsiębiorstw z całego kraju, w obrębie Starego Miasta uruchomiono ponad 50 stoisk. Przy u l . Mariackiej czynne b y ł y stragany z wyrobami a r t y s t ó w ludowych i rzemieślników. Sprzedawano t u rzeźby, wyroby ce­ ramiczne, wyroby z w i k l i n y , burszty­ nu, k u b k i i a n t a ł k i , wycinanki, palmy i pisanki. W programie koncertowym w y s t ę p o w a ł y regionalne zespoły pieśni i tańca „Kaszuby", „Kociewie", „Żuławy" i in. * 5— 12 V I I I — o d b y w a ł y się w Pucku „ D n i D a r ó w Morza", zorga­ nizowane pod patronatem „Głosu W y b r z e ż a " . Otwarcia d o k o n a ł prze­ wodniczący P M R N w Pucku, Cezary Nawrot, k t ó r y w obecności licznie zebranych mieszkańców miasta i re­ gionu p r z e k a z a ł symboliczny klucz od bram miasta i łańcuch burmistrza najstarszemu z r y b a k ó w . W czasie trwania imprezy o d b y w a ł się jarmark, kiermasz w y r o b ó w ludowych, pokazy sztuki ludowej i tradycyjnego rze­ miosła, w y s t ę p y zespołów ludowych oraz liczne konkursy, m . i n . konkurs na najlepsze wykonanie piosenki ka­ szubskiej. Największą a t r a k c j ą pro­ gramu było widowisko obrzędowe p t . „Ścinanie k a n i " , zaprezentowane przez zespół ze Strzelna. * V I I I — w Myślenicach o d b y ł a się impreza pn. „ P o k a z ludowych na­ t c h n i e ń " . W programie zorganizowano kiermasz sztuki ludowej pow. myśle­ nickiego i zaprezentowano widowisko „Wesele Orawskie" w wykonaniu zespołu regionalnego z Zubrzycy Gór­ nej. 6.5 �1,—2 I X — w K r y n i c y o d b y w a ł się „ F e s t y n z Dziennikiem", w czasie k t ó r e g o w y s t ę p o w a ł y zespoły ludowe: „ K r a k o w i a c y " i „ D o l i n a Dunajca", zorganizowano pokaz mody opartej na motywach regionalnych oraz kier­ masz w y r o b ó w ludowych z terenu N o w o s ą d e c c z y z n y . Otwarta została wystawa prac N i k i f o r a . * 2—9 I X - - w Zakopanem odby­ wała się tradycyjna X I I „ J e s i e ń T a t r z a ń s k a " . Zainaugurowana zosta­ ła zlotem zespołów góralskich i wido­ wiskiem „ W i t o j c i e " . Pierwsze d n i poświęcono na zwiedzanie wystaw i pracowni a r t y s t ó w z a k o p i a ń s k i c h . 4 I X rozpoczął się V I Między­ narodowy Festiwal Ziem Górskich. W p o ł u d n i e b a r w n y m korowodem przedefilowały przez Zakopane ze­ społy biorące udział w konkursie, n a s t ę p n i e pod D u ż ą K r o k w i ą doko­ nano ich prezentacji, a w godzinacłi popołutlniowych o d b y w a ł y się już pierwsze w y s t ę p y . Tegoroczny Festiwal organizo­ wany b y ł pod hasłem „ O d Kaukazu po Pireneje" i skład u c z e s t n i k ó w istotnie temu odpowiadał. Zgłosiły się bowiem zespoły z 13 k r a j ó w : A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Hiszpanii, Jugosławii, N R D , N R K , R u m u n i i , Szwecji, Węgier, W ł o c h . Związku Radzieckiego. Z Polski w y ­ s t ą p i ł y zespoły: i m . K l i m k a Bachledy i braci Maśniaków z Zakopanego, zespół i m . Florka Skupnia z Białego Dunajca, „ L i m a n o w i a n i e " z Limano­ wej, „ G r o n i e " z Ż y w c a i „ D o l i n a Dunajca" z Biegonic, pow. N o w y Sącz. M i ę d z y n a r o d o w e j u r y , pod prze­ wodnictwem prof, dr Józefa Burszty, oceniało w y s t ę p y w trzech kate­ goriach: zespołów autentycznych, ar­ tystycznie opracowanych i stylizo­ wanych. W grupie zespołów auten­ tycznych nagrody otrzymali: „Złote Ciupagi" — zespół „ D a i s s o a r a " z R u ­ m u n i i oraz zespół „Mistrzowie węgier­ skiej sztuki ludowej", „ S r e b r n e Ciu­ p a g i " — zespół braci M a ś n i a k ó w z Zakopanego. W kategorii zespołów artystycznie opracowanych — „ Z ł o t ą C i u p a g ę " o t r z y m a ł regionalny zespół i m . K l i m k a Bachledy z Zakopanego, „ S r e b r n ą C i u p a g ę " — zespół „Dolina Dunajca" z Biegonic. W kategorii zespołów stylizowanych — laurea­ t a m i zostali: Zespół Pieśni „ S r e d e z " z Bułgarii, k t ó r y o t r z y m a ł „ Z ł o t ą C i u p a g ę " i zespół pieśni i t a ń c a „ L i p t ó w " — „ S r e b r n a Ciugapa". Ponadto przyznano po raz pierw­ szy w t y m roku wyróżnienia — „Złote Liście Jesieni T a t r z a ń s k i e j " , k t ó r e zdobyli w kat. I — zespół i m . Florka Skupnia z Białego Dunajca i ,,Coros y danzas de E s p a ñ a " z Hiszpanii. W kat. I I — „ L i m a n o w i a n i e " i „ G r o ­ nie", szwedzki zespół „Folkungagillet", zespół regionalny z Velenije (Jugosławia), „ T h u e r i n g e r Folklorist e n " z N R D oraz zespół „Macchiagh i o l i " z K o r s y k i (Francja). W kat. I I I — zespół Karaczajsko-czerskiego Obwodu Autonomicznego Rosyjskiej F S R R - - „Adijuch". N a g r o d ę W K K F i T oraz „ G a z e t y K r a k o w s k i e j " o t r z y m a ł zespół włoski „ G r u p p o Folkloristico del Pollino Castroviiari" z K a l a b r i i . W ś r ó d imprez t o w a r z y s z ą c y c h szczególnym zainteresowaniem cieszył się na Festiwalu zorganizowany przez Cepelię kiermasz sztuki ludowej, w k t ó r y m brało udział 50 t w ó r c ó w ludowych i 5 spółdzielni Cepelii krakowskiej. W czasie trwania Festiwalu od­ b y ł a się konferencja C I O F F (Między­ narodowy K o m i t e t Organizacyjny Fe­ stiwali Folklorystycznych). Festiwal zakończył się 9 I X wiel­ k i m koncertem galowym. * 9 I X — w ramach Ś w i ę t a „ T r y ­ buny L u d u " w Warszawie o d b y ł y się kiermasze sztuki ludowej, pokazy umiejętności ludowych a r t y s t ó w i wy­ s t ę p y kapel oraz ludowych zespołów pieśni i t a ń c a . * 15, 16 I X — w Nowej Słupi od­ było się uroczyste zakończenie do­ rocznych „ D y m a r e k " , organizowa­ nych przez Tow. Przyjaciół G ó r n i c t w a , Hutnictwa i Przemysłu Staropol­ skiego w Kielcach. * I X — o d b y w a ł y się „ D n i Ziemi Limanowskiej", podczas k t ó r y c h w y ­ stępowały zespoły regionalne. W iz­ bach regionalych w Jurkowie, Ol­ szówce, Laskowej i Słopnicach otwarto ekspozycję sztuki ludowej, a na r y n k u o d b y w a ł się jarmark regionalny. * I X — w skansenie w Bierko wicach o d b y ł a się z okazji d o ż y n e k zorganizowana przez Muzeum i m ­ preza p n . „ Ż n i w n i o k opolski", pod­ czas k t ó r e j zaprezentowano trady­ cyjne o b r z ę d y opolskie, związane ze zbieraniem plonów. N a estradzie w y ­ stępowały zespoły ludowe, a w za­ jeździe GS oferowano tradycyjne re­ gionalne potrawy. I m p r e z ę reżyserowała M a ł g o r z a t a Panek, o p r a w ę p l a s t y c z n ą projekto­ w a ł Ryszard K o w a l . * I X — w ramach „ Z a b r z a ń s k i e g o W r z e ś n i a — 7 3 " o d b y ł y się kiermasze Cepelii z udziałem t w ó r c ó w ludow-ych i w y s t ę p y ludowych zespołów. * I X — w Chełmie Lubelskim od­ b y ł y się D n i Chełmskiej K u l t u r y , zainaugurowane kiermaszem sztuki ludowej. * Konkursy i Wystawy 2 V I I — w salach Muzeum Ru­ chu Rewolucyjnego w B i a ł y m s t o k u otwarta została, z okazji D n i Biało­ ruskiej SRR, wystawa twórczości ludowej obwodu grodzieńskiego. N a otwarciu obecni b y l i : sekretarze K W PZPR — Władysław Juszkiewicz i Eugeniusz Złotorzyński, sekretarz K o m i t e t u K P B w Grodnie — Aleksan­ der Uljanowicz, kierownik W y d z i a ł u K u l t u r y Obwodowego K o m i t e t u W y ­ konawczego Rady Delegatów L u d u P r a c u j ą c e g o w Grodnie — Aleksander Łysków, przewodniczący PMRN w B i a ł y m s t o k u — Aleksander Czuż, dyrektor D o m u K u l t u r y w Grodnie — Marek K o p p oraz liczni przedstawi­ ciele środowisk t w ó r c z y c h Białego­ stoku. Na wystawie zaprezentowano ok. 400 e k s p o n a t ó w z zakresu haftu, tkaniny, malarstwa, rzeźby, ceramiki, pokazano także wyroby ze słomy, w i k l i n y i szkła. Wystawa obrazowała dorobek a m a t o r ó w pozostających pod opieką grodzieńskiego Domu Twór­ czości Ludowej. Ekspozycję opraco­ w a l i plastycy grodzieńscy — Wło­ dzimierz Żygałow i Włodzimierz Tka­ cz enko. * 14 V I I — w W D K w Koszalinie otwarta została wystawa na której zaprezentowano dorobek „ X I Woje­ wódzkiego Konkursu Twórczości Lu­ dowej i P a m i ą t k a r s k i e j " . W konkursie udział wzięło 59 osób, nadsyłając łącznie 902 prace z dziedziny: rzeźby, malarstwa na szkle, wycinanki, pisan­ k i , zabawki. Nagrody I otrzymali: w grupie twórców ludowych — Józef Pachnik, Eugeniusz Michalski i Wojciech Strahl. VV grupie pamiątkarzy — W ł a d y s ł a w Lachowicz ze Słupska, Barbara Sawicz z Koszalina i Zbig­ niew Waraszkiewicz z Darłowa. T ę s a m ą w y s t a w ę zaprezento­ wano później podczas „ D n i Polskich" w Neubrandenburgu (NRD). r * 15—21 V I I — w Muzeum Etno­ graficznym we Wrocławiu czynna b y ł a wystawa współczesnego garn­ carstwa ludowego mieszkańców Dol­ nego Śląska, pochodzących z innych regionów Polski. * 16 VII—-26 V I I I — w Muzeum Regionalnym w P u ł t u s k u czynna była pokonkursowa wystawa pn. „Sztuka Ludowa Puszczy B i a ł e j " . W kon­ kursie, zorganizowanym przez Za­ r z ą d Pracy Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego „ P n i o w o " udział wzięło 120 twórców ludowych, nadsyłając łącznie 500 prac z dziedziny rzeźby, tkactwa, haftu, ceramiki, pisankarstwa i wycinanki. Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 17—20 V I I — w klubie czytelni M B P w Inowrocławiu czynna była wystawa wycinanek ludowego twórcy Bronisława D u d y z Chojnic. * 18 V I I — rozstrzygnięty został konkurs na s z t u k ę ludową, zorganizo­ wany przez Spółdzielcze Zrzeszenie Wytwórców Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Milenium". W kon­ kursie uczestniczyło 43 osoby, nad­ syłając łącznie 264 prac. Nagrodzono 24 a u t o r ó w . * 18 V I I — w Gdańsku rozstrzy­ g n i ę t y został doroczny konkurs sztuki ludowej Pomorza Gdańskiego, zorga­ nizowany przez Cepelię i WDK. W konkursie wzięło udział 103 twór­ ców, (głównie z powiatów kaszub­ skich: kartuskiego, kościerskiogo, wejherowskiego), nadsyłając łącznie 613 prac. Jury pod przewodnictwem dr Longina Malickiego wyróżniło 66 artystów. Nagrody I otrzymali: w dziale ceramiki — Kazimierz Adamczyk z Chmielna, Bernard Król oraz Józef i H e n r y k Kazimierczakowie z K a r t u z . W dziale pleeionkar- �stwa — Albert Speiso, z Motarzyna, Helena K n u t i Anna Ostrowska oraz Bolesław Hinc z Wdzydz i Franciszek Ostrowski z Barkoczyna. W dziale rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy, Stanisław Rekowski z Więcków, Leo­ nard Meyer z Łapalic, W i l h e l m K u ­ jawski z Jasnej i Jan Giełdoń z Czarnej Wody. W dziale tkactwa — Ana­ stazja Pstrąg z Łaskiego Pieca, Bro­ nisława Radtke z Żelistrzewa oraz Ewa Lewko i Maria Obuchowska z Kwidzyna. W dziale haftu — Władysława Wiśniewska z Wdzydz, Ewa Wendt z Ż u k o w a i E l ż b i e t a Ebel z Wejherowa. W innych dziedzinach n a g r ó d I nie przyznano. Prace nagrodzone i wyróżnione pokazano na wystawie sztuki ludowej Polski północnej w Dworze Artusa w G d a ń s k u . wej pow. skierniewickiego, zorganizo­ wana przez Muzeum w Łowiczu i W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Skiernie­ wicach. N a konkurs wpłynęło 131 prac 23 a u t o r ó w , z czego 101 — z dzie­ dziny haftu. Pozostałe ograniczały się niemal wyłącznie do t k a n i n y i w y ­ cinanki. * - * 19 V I I — z okazji otwarcia w No­ wym Sączu nowego p u n k t u skupu prac twórców ludowych Spółdzielcze Zrzeszenie „ M i l e n i u m " zorganizowało wystawę prac pokonkursowych sztuki ludowej Sądecczyzny. V I I — w Muzeum Z a m k o w y m w Będzinie czynna b y ł a wystawa sztuki ludowej zachodnich republik Związku Radzieckiego. Pokazano głównie ceramikę, t k a n i n y , makaty, hafty oraz k i l i m y . * 28 V I I - - w T o r u n i u rozstrzy­ gnięty został ogólnopolski konkurs na rzeźbę ludową o tematyce kopernikańskiej, zorganizowany przez M u ­ zeum Etnograficzne w Toruniu i W y ­ dział K u l t u r y i Sztuki P W R N w B y d ­ goszczy przy poparciu M K i S . W konkursie uczestniczyło 220 rzeźbiarzy ludowych i a m a t o r ó w z ca­ łego kraju, nadsyłając łącznie 572 praco — rzeźby i płaskorzeźby w róż­ nych materiałach. Jury pod przewodnictwem Alek­ sandra Jackowskiego p r z y z n a ł o na­ grody ufundowane przez: M K i S , W y ­ dział K u l t u r y P W R N w Bydgoszczy, warszawską Cepelię i Kujawsko-Po­ morskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . Nagrody I otrzymali: Jan Kraje­ wski i Stanisław D u ż y ń s k i z Zawidza Kościelnego, pow. sierpecki, Stanisław Korpa z Rudy, pow. sieradzki, Sta­ nisław Zagajewski z W ł o c ł a w k a oraz Janina Gozdecka z O d r o w ą ż a , pow. konecki. Nagrody I I — Wincenty Krajewski z Zawidza Kościelnego, pow. sierpecki, Teodozjusz Butyniec z Otrębusów, pow. pruszkowski, Sta­ nisław Seweryński z O d r o w ą ż a , pow. konecki, J a r o s ł a w F u r g a ł a z Wierzbna, pow. oławski, W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, pow. łańcucki, Józef Kaczmarek z Cłiyczy, pow. wloszczowski, Ryszard Sęk z Budzisk, pow. łukowski oraz Jan Centkowski z Nieszawy, pow. A l e k s a n d r ó w K u ­ jawski. Ponadto przyznano 14 n a g r ó d I I I oraz wyróżnienia, w t y m 5 w y r ó ż n i e ń w kategorii t w ó r c ó w m ł o d o c i a n y c h (poniżej lat 20). Prace w y r ó ż n i o n e w łącznej licz­ bie 211 zostały później zaprezento­ wane na wystawie otwartej 11 I X w toruńskim Muzeum Etnograficz­ nym. * V I I — w Muzeum Ziemi Mazo­ wieckiej w P ł o c k u otwarta została pokonkursowa wystawa artystycznego kowalstwa ludowego. Pokazano ok. 200 prac kowali z całego w o j . war­ szawskiego . * V I I — w Łowiczu czynna b y ł a pokonkursowa wystawa sztuki ludo­ * V I I — w czasie t r w a j ą c y c h „ D n i Morza" otwarto w K l u b i e Morskim w Gdyni w y s t a w ę twórczości amator­ skiej „ludzi morza" — marynarzy, r y b a k ó w , p o r t o w c ó w — pn. „ P r z e ­ g l ą d — 7 3 " . Pokazano 432 praco 81 a u t o r ó w z dziedziny rzeźby, malar­ stwa, grafiki, rysunku, metalopla­ s t y k i , p a m i ą t k a r s t w a , modelarstwa, a t a k ż e f i l m u , fotografiki, publicy­ s t y k i i prozy. V I I I — w P D K w Sejnach otwarto w y s t a w ę t k a n i n ludowych z terenu powiatu. * 5 I X — w P D K w Łańcucie otwarta została pokonkursowa w y ­ stawa ceramiki ludowej, zorganizo­ wana przez Spółdzielnię „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Leżajsku i P D K , pod patronatem warszawskiej Cepelii. Na wystawie pokazano prace kilkunastu garncarzy ludowych z Medyni Głogo­ wskiej, Pogwizdowa, Zalesia i Ł ą ż k a Ordynackiego. * 6 X I — w K M P i K we W ł o c ł a w k u otwarta została wystawa rzeźb cera­ micznych Stanisława Zagajewskiego. Otwarcie poprzedzono było prelekcją Aleksandra Jackowskiego. * V I I — w Skoczowie rozstrzygnię­ t y został konkurs na s z t u k ę ludową Śląska Cieszyńskiego, zorganizowany przez Cepelię. W konkursie udział wzięło 32 osoby nadsyłając 68 prac. * V I I — w N o w y m Sączu otwarto w y s t a w ę prac nagrodzonych na kon­ kursie na s z t u k ę l u d o w ą ziemi są­ deckiej. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa przyznało nagrody I (po 1500 zł) n a s t ę p u j ą c y m t w ó r c o m : w kategorii haftu i kra­ wiectwa — Franciszkowi Jancowi, w kategorii haftu — Annie A d a m ­ czyk, zdobnictwa i r e k w i z y t ó w obrzę­ dowych — Edwardowi P a t i i . Nagrody I I otrzymali: Wojciech Aleksy, Do­ m i n i k Konopka oraz 7-letni Alfred Niczołek — za rzeźby, oraz J ó z e f Kolbusz i L u d w i k Wilusz — garn­ carze. * V I I — w Muzeum i m . W ł a d y ­ sława Orkana w Rabce otwarta zo­ stała pokonkursowa wystawa malar­ stwa na szkle. W konkursie uczest­ niczyło 40 a r t y s t ó w ludowych i ama­ torów z południowych powiatów woj. krakowskiego. N a w y s t a w ę wybrano 200 z n a d e s ł a n y c h obrazów. * 11 V I I I — w Dworze Artusa w G d a ń s k u otwarta została wielka wystawa Sztuki Ludowej Polski Pół­ nocnej, na której zaprezentowano pra­ ce w y r ó ż n i o n e na konkursach, zorga­ nizowanych w 4 w o j e w ó d z t w a c h przez w a r s z a w s k ą Cepelię, Zrzeszenie „ A r t -Region" w Sopocie oraz W y d z i a ł y Kultury P W R N i W D K w Gdańsku, Olsztynie, Koszalinie i Szczecinie. N a konkurs wpłynęło ogółem 2 112 prac 360 a u t o r ó w . * V I I I — w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem czynna b y ł a wystawa ludowych obrazów na szkle Zofii Roj-Gąsienica oraz prac rzeźbiarza amatora Andrzeja Biernacika. I I . 2. Stanisław Zagajewski. Włocła­ wek. Sfinks, biskwit, 6 x 955 cm, * 9IX — w Tomaszowie Maz. otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa powiatu rawskiego", zorganizowaną z okazji obchodów 30-lecia P R L przez Muzeum. * 9 I X — w bydgoskim Klubie Me­ dyka zorganizowano imprezę ludową „ P a ł u k i — 7 3 " , w ramach której otwar­ ta została wystawa ś w i ą t k ó w ludo­ w y c h ze zbiorów dr Andrzeja Hofma­ na ze Żnina. O d b y w a ł y się t e ż wy­ s t ę p y zespołów ludowych i jarmark ludowych w y r o b ó w . * 10 I X — w salach wystaw czaso­ w y c h Muzeum w Łowiczu otwarta została wystawa prac ludowej arty­ s t k i Marianny Sut, zorganizowana z okazji 65-lecia jej pracy twórczej. A r t y s t k a o t r z y m a ł a n a g r o d ę jubileu­ szową Ministra K u l t u r y i Sztuki. * 16 I X — w opolskim W D K ot w a r t a została wystawa malarstwa a m a t o r ó w z terenu Opolszczyzny. Zaprezentowano ponad 100 prac ok. 50 a u t o r ó w , wybranych na prze­ g l ą d a c h powiatowych. Autorzy wy­ różnionych prac otrzymali nagrody pieniężne. 67 �20 I X — w Galerii Sztuki Ludo­ wej „ F o l k l o r " w B i a ł y m s t o k u otwarta została wystawa t k a n i n y ludowej Scholastyki Krupowicz z Janowa., pow. sokolski. * 21 I X — w P a ł a c u K u l t u r y w Po­ znaniu otwarta została Ogólnopolska Wystawa Wojskowa Amatorskiej Twórczości Plastycznej. Otwarcia wystawy d o k o n a ł z-ca szefa GZP W P gen. bryg. A l b i n Ż y t o , w asyście dyrektora P a ł a c u mgr Jana Szajka, przedstawicieli ZO ZPOP, poszczegól­ nych okręgów wojskowych oraz licz­ nie p r z y b y ł y c h gości. Z 1362 prac n a d e s ł a n y c h na w y s t a w ę zaprezentowano: 40 prac malarskich, 64 rzeźby, 2 t k a n i n y oraz 39 grafik, 2 zestawy ex-librisów i 35 plakietek ceramicznych, a t a k ż e 40 prac malarskich dzieci. Komisarzem wystawy b y ł art. piast. Janusz Matysiak. * 24 I X — w Sieradzu rozstrzy­ gnięty został konkurs na współczesną s z t u k ę l u d o w ą ziemi łódzkiej, zorga­ nizowany z okazji 30-lecia PRL przez Muzeum i W y d z i a ł K u l t u r y P P R N w Sieradzu. W konkursie udział wzięło 55 osób z 32 miejsco­ wości z pow. sieradzkiego i łaskiego. Nagrody M K i S , W y d z i a ł u K u l t u r y P P R N w Sieradzu i Ł a s k u oraz Cepelii o t r z y m a l i : Szczepan Mucha, w . Szale, Jadwiga Grala z Burzenina, Józefa Chaładaj z Monie, W ł a d y s ł a w a Dobroszewska i Anna Kruszek z R ó ż y , Rozalia Masińska z Lidzania, Maria Pawlak z Sieradza, Stanisław K o r p a z Rudy, Józefa Dominiak z B o g u m i ł o wa, Maria Wojciechowska z Chojna, Maria Balcerzak z W o l i Bałuckiej^ Czesław Czekalik ze wsi Stoczki. Ponadto przyznano 15 w y r ó ż n i e ń . j * 26 I X — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta została wystawa ludowej malowanki, na k t ó r e j pokazano prace w y r ó ż n i o n e w konkursie zorganizowanym przez Cepelię z inicjatywy warszawskiego Spółdzielczego Zrzeszenia W y t w ó r ­ czego P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y ­ stycznego. Celem konkursu było za­ poznanie się ze stanem współczesnego malarstwa ludowego i zaktywizowanie ludowych malarzy. Nagrodę specjalną MKiS — o t r z y m a ł a Weronika R a t y n a z To­ maszowa L u b . Nagrody I — Seweryn Odrzywolski z Krasnegostawu, J u l i a n Bajkiewicz z Chełma L u b . Nagrody I I — Pawek K r z a k z Czarnego Stoku, Wanda Tyszko z pow. biłgo­ rajskiego, Maria Grabowska z P ł a w y , pow. K r a ś n i k , Genowefa Zatryba, Wiesława W y r ą b e k i Danuta Ś n i a d a ł a z Ostrołęki. Ponadto przyznano nagrody I I I i wyróżnienia. I I . 3. Genowefa Z a t r y b , O s t r o ł ę k a : Makatka, ol/pł. 66 X 168 cm. I I . 4. Weronika R a t y n a . T o m a s z ó w L u b . : Zabawa weselna, ol/pł. 9 5 x 145 cm. * 26 I X — w Łęczycy został roz­ s t r z y g n i ę t y konkurs p n . „Współ­ czesna sztuka ludowa ziemi ł ó d z k i e j " . W konkursie uczestniczyło 27 t w ó r c ó w z 20 miejscowości pow. łęczyckiego. Ogółem w p ł y n ę ł o 486 prac, w t y m : 145 rzeźb, 18 tkanin, 32 plecionki, 9 p a j ą k ó w , 256 wycinanek i 36 drob­ nych o b i e k t ó w . Organizatorem konkursu b y ł o Muzeum w Łęczycy. Nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A , Wydział Oświaty i Wydział K u l t u r y w Łęczycy oraz Muzeum w Ł ę c z y c y — o t r z y m a l i : nagrody I — Maria Plichta ze Świnic, Aleksy Wawrzyniak z Pod­ górzy, Maria S ł o m c z y ń s k a z Gołocie. Nagrody I I — Ewa Ż d u l s k a z P i ą t e k , Franciszka P a b i a ń c z y k z Krzepocin. Ponadto przyznano nagrody I I I i w y ­ różnienia. * I X — w Klubie „ R u c h u " w Kiel­ cach czynna b y ł a wystawa r z e ź b młodego t w ó r c y ludowego Bogdana Porzucka z Łasicy k . Z a j ą c z k o w a . * I X — w świetlicy „ P i e n i n y " w K r o ś c i e n k u czynna b y ł a wystawa malarstwa i r z e ź b , zorganizowana, podobnie jak w roku u b i e g ł y m , przez g r u p ę pienińskich t w ó r c ó w ludowych. * I X — w Świetlicy Związku Pod­ halan „ Ś w a r n a " w Zakopanem czyn­ na b y ł a wystawa obrazów na szkle Zdzisława Walczaka. Polska sztuka ludowa za granicą I X — w siedzibie Polskiego 0ś r o d k a Informacji i K u l t u r y w Berlinie otwarto w y s t a w ę prac krakowskiej Spółdzielni Pracy P r z e m y s ł u Ludo­ wego i Artystycznego i m . St. Wy­ spiańskiego. Zaprezentowano wyroby o wzorach opartych na folklorze Ziemi Krakowskiej: k i l i m y , gobeliny, haftowane stroje ludowe, pantofle, futrzaki i l a l k i regionalne. W y s t a w ę otwierano przy dźwię­ kach h e j n a ł u mariackiego, a słynny lajkonik krakowski, k t ó r e m u przy­ g r y w a ł a kapela „Młoskotów", harcow a ł po ulicach Berlina. * P r z e b y w a j ą c a w Polsce ekipa ka­ nadyjskich filmowców, pod kierow­ nictwem r e ż y s e r a Donalda Winklera, n a k r ę c i ł a w Zalipiu i Bukowinie Tatrz. szereg sekwencji do filmu realizowanego z okazji Kongresu Świa­ towej R a d y R ę k o d z i e ł a Artystycz­ nego, k t ó r y odbędzie się w roku p r z y s z ł y m w Kanadzie. Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64e6a75b162464e5d4e2f63c0992e999.pdf 14a8f33bd81df27d0ad9265caf8e6b6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4515 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource plastyka ludowa palstyka ludowa - kraje socjalistyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4199 Title A name given to the resource Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PLASTYKA AMATORSKA W KRAJACH SOCJALISTYCZNYCH 11 stycznia Ьт. odbyło się w Budaposzcie sympozjum poświęcono problemom plastycznej twórczości amatorskiej k r a j ó w socjalistycznych, a w dzień później otwarto pierwszą wspólną, w y s t a w ę , na k t ó r ą złożyły się specjalnie przygoto­ wano zestawy z Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, N R D , R u m u n i i i W ę g i o r . K a ż d y kraj mógł b y ć reprezentowany przoz maksimum 30 obrazów i rzeźb, t y l k o W ę g r z y , korzy­ stając z przywileju gospodarza, pokazali 107 prac. Sympozjum i w y s t a w ę zorganizował Dział Plastyki O ś r o d k a Twórczości Amatorskiej (Ludowej) przy Minis­ terstwie O ś w i a t y i K u l t u r y , kierowany przoz Pal Banszkyego. Colom imprezy b y ł o zoriontowanio się w stanie plastyki amatorskiej poszczególnych krajów, skonfronto­ wanie p r o b l e m ó w i metod opieki. Nio chodziło więc o wysta­ wianie cenzurek, czyja wystawa b y ł a lepsza, alo o coś znacznie ważniejszego — o zoriontowanio się czym jest plastyka amatorska w kulturze r ó ż n y c h krajów naszego obozu. Czym jest i czym b y ć może — i w jakich warun­ kach. Wiedzieliśmy oczywiścio o istnieniu różnic w modelach k u l t u r y naszych p a ń s t w , alo dopiero wspólna wystawa, 1 referaty na sympozjum i dyskusja — pozwoliły zorientować się w t y m co wspólne i w t y m co specyficzne dla r ó ż n y c h państw. Wspólne okazało się dążenie do szerokiego traktowania pojęcia amatorstwa plastycznego, dążenie do uchwycenia w ramach tego pojęcia r ó ż n y c h zjawisk, a w i ę c : pogranicza ze s z t u k ą ludową, twórczości p r y m i t y w n e j , naiwnej, sztuki opartej o obserwację natury i eksprosję w e w n ę t r z n ą , pogra­ nicza z twórczością profesjonalną. Okazało się, że wszystkie kraje p o k a z a ł y na wystawie szeroki przekrój zjawiska, od pogranicza ludowego i sztuki naiwnej po dzieła dojrzałe, świadomie nawiązujące do r ó ż n y c h p r ą d ó w współczesnej sztuki. Okazało się, że nie t y l k o m y odczuwamy p e w n ą niea d o k w a t n o ś ć t e r m i n u „ a m a t o r " w odniesieniu do zjawisk takich j a k twórczość pół-profesjonalna (ludzi po liceach plastycznych, ludzi zawodowo, ale bez d y p l o m u , uprawia­ j ą c y c h malarstwo p a m i ą t k o w o - t u r y s t y c z n e i t p . ) , j a k ma­ larstwo czy rzeźba wykonywana z d u ż ą świadomością p l a s t y c z n ą , traktowane nieraz z całą p o w a g ą jako t r e ś ć życia, czasem jako p u n k t wyjścia do dalszych s t u d i ó w I i . 1, 2. of Z a m b ó 1st van, W ę g r y . R z e ź b a w piasku nad Dunajem oraz Zeszyty obraz. 117 �U . 3. Janos Balazs, W ę g r y . Attyla patrzący plastycznych. Tendencja do rozszerzania granic pojęcia (które w X V I I I czy X I X w. b y ł o przecież znacznie węższe), wtłoczenie do t y c h samych ramok utalentowanych debili i wiejskich p r y m i t y w ó w na równi z nauczycielami czy inży­ nierami spowodowały, że wielu ludzi odbiera pejoratywnie określenie „ a m a t o r " . Tak więc nie t y l k o u nas zaczęto n a z y w a ć zagadnienie „sztuką, nieprofesjonalną", ten sam termin zaproponowali również w czasie dyskusji Węgrzy. Analogie w odczuciu p o j ę ć : amator — dyletant spra­ wiają, że i w N R D zastępuje się określenie „ L a i e n k u n s t " przez „bildnerisches Volksschaffen", a co najtrafniej m o ż n a by p r z e t ł u m a c z y ć jako „ p l a s t y c z n a twórczość l u d u " . Przez „ l u d " rozumio się t u szorokie warstwy społeczeństwa, masy pracujące narodu, pozbawione specjalistycznego wykształ­ cenia artystycznego. Oczywiście rozszerzonie rani pojęcia powoduje jednocześnio p o t r z e b ę bardziej precyzyjnego rozróżniania poszcze­ gólnych zjawisk twórczych, dostrzegania sztuki prymitywnej (naiwnej), pogranicza ludowego, twórczości samorodnej i towarzyszącej i s t n i e j ą c y m kiorunkom sztuki zawodowej, twórczości pół-zawodowej i t d . Brak jeszcze wykształconej terminologii, widoczno jest jednak krystalizowanie się w obecnych warunkach nowego k s z t a ł t u zjawiska, k t ó r e umownie nazywamy jeszczo p l a s t y k ą a m a t o r s k ą . Amatorstwo plastyczne nio jost dziedziną raz na zawsze określoną. Zależy od r ó ż n y c h procesów zachodzących w kulturze. Czym i n n y m było więc w wieku X V I I I i X I X , czym i n n y m w okrosie m i ę d z y w o j o n n y m , czym i n n y m jost dziś, a czym i n n y m będzie j u t r o . Zależy z a r ó w n o od warun­ ków życia i z w i ą z a n y c h z t y m spontanicznych potrzeb ludzi, jak i od modelu p o l i t y k i kulturalnej, j a k i się proforujo. Konfrontacja b u d a p e s z t e ń s k a p o k a z a ł a to niezmiernie w y r a ź n i e . A b y nio być gołosłownym, postaram się zrefero­ w a ć s y t u a c j ę amatorstwa plastycznego w n i e k t ó r y c h krajach 2 w przyszłość, olej. socjalistycznych, zarówno na podstawie obserwacji buda­ peszteńskich, j a k i innych d o s t ę p n y c h m i źródeł informacji. Niemiecka Republika Demokratyczna Zadania, jakie się stawia przed p l a s t y k ą a m a t o r s k ą , a t a k ż o formy organizacyjne, w y n i k a j ą przede wszystkim z politycznej sytuacji kraju. Styk ze ś w i a t e m kapitalistycz­ n y m , trudna granica, dzieląca nieraz rodziny, łatwość infiltracji obcych ideowo treści — wszystko to t ł u m a c z y szczogólną rolę frontu ideologicznego. Przed ruchem ama­ torskim stawia się więc przede wszystkim zadania ideowo- wychowawcze. Służy temu wychowanie w k o ł a c h zaintere­ sowań, w zespołach plastycznych. Jest to jedyna forma organizacji plastyki amatorskiej. K ó ł jest obecnie ok. 5.000, a s k u p i a j ą one blisko 60.000 uczestników, p r a c u j ą c y c h systematycznie pod kierunkiem i n s t r u k t o r ó w . D w a tysiące kół zajmuje się malarstwem i grafiką, a trzysta —- rzeźbą i c e r a m i k ą . W dwustu k o ł a c h uczestnicy w y k o n u j ą wyroby z drewna, w y c i n a j ą laubzegą w dykcie r a m k i i różne przed­ m i o t y . R ę k o d z i e ł e m artystycznym, a zwłaszcza haftem, tkactwem, aplikacją — zajmują się uczestnicy blisko dwu i pół t y s i ą c a k ó ł . R o z w ó j kół n a s t ą p i ł w ostatnim dwudziestoleciu. Jeszcze w 1954 r. było bowiem zaledwie 200 zespołów liczących ok. 6.000 osób. Zadaniem kół jost wychowanie członków w duchu socjalistycznym, rozwijanie w nich poczucia kolektywnej więzi, budzenio i zaspokajanie potrzeb kulturalnych. K o ł a obejmują przede wszystkim r o b o t n i k ó w , członków pegeerów, p r a c o w n i k ó w handlu i t p . Twórczość amatorska traktowana jost więc jako jedna z ważniejszych form organizacji czasu wolnego. W i d z i się w niej przeciwwagę monotonii procesu �chowanej jeszcze tradycji folklorystycznej popiera się w zdobnictwie p r ó b y n a w i ą z a n i a do dawnych m o t y w ó w . Zreferowany t u model opiera się, j a k w i d a ć , na zasadzie zorganizowanego i świadomie sterowanego ruchu amator­ skiego. Obejmuje głównie ludzi w wieku m ł o d y m i ś r e d n i m . Pomija, a w k a ż d y m razie spycha na dalszy plan, zagadnie­ nie ludzi starych, e m e r y t ó w , a t a k ż e ludzi, dla k t ó r y c h twórczość jest p o t r z e b ą wypowiedzenia siebie samego, amortyzatorem w i c h kontakcie ze ś w i a t e m . Model ten z a k ł a d a przy t y m , że w ramach twórczości nieprofesjonalnej nie p o w s t a j ą nowe wartości, pomija więc współczesną s z t u k ę ludową, twórczość n a i w n ą oraz s p o n t a n i c z n ą b ę d ą c ą wyrazem ekspresji w e w n ę t r z n e j . Polska I I . 4. Koszta Forev, B u ł g a r i a . Wesele, olej. produkcyjnego, d r o g ę do bardzioj wszechstronnego k s z t a ł t o . wania osobowości człowieka, do pogłębiania jego wiedzy i z a i n t e r e s o w a ń . Służą temu spotkania z działaczami, z ludź­ m i sztuki, dyskusje, wspólne zwiedzanie wystaw, zapozna­ wanie z dorobkiem dawnej i obecnej k u l t u r y artystycznej, з Nie mniej w a ż n a jest i druga strona działalności kół — k s z t a ł t o w a n i e ideowe i artystyczne środowiska macierzyste­ go. Z a k ł a d a się, że wystawy a m a t o r ó w silniej a n g a ż u j ą społeczność miejscową, choćby dlatego, że dochodzi element emocjonalnych więzi, łączących t w ó r c ó w z odbiorcą. Wysta­ w y te w tematyce i założeniach artystycznych nie różnią się wiele od wystaw zawodowych a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w . W s p ó l n e s ą bowiem i założenia ideowe i baza artystyczna, metoda realizmu socjalistycznego. Twórczość amatorska jost u nas przede wszystkim s p r a w ą osobistej decyzji, chęci czy potrzeby. F o r m y organi­ zacyjne s t a n o w i ą t u p r ó b ę pomocy, ale nie one p r z e s ą d z a j ą o t y m , że ludzie rzeźbią czy m a l u j ą , że liczba a m a t o r ó w zwiększa się z roku na rok. Uprawianie plastyki _w sposób niezawodowy zaspokaja różne potrzeby." B y w a formą awansu kulturalnego i spo­ łecznego, bywa też i s t o t n y m czynnikiem r e g u l u j ą c y m stosu­ nek jednostki do ś w i a t a , do otoczenia, środowiska. Dla ludzi m ł o d y c h jest często j e d n ą z d r ó g do uczestnictwa w kulturze, do zrozumienia k s z t a ł t u współczesności, nowych p r ą d ó w w sztuce. Czasem wiąże się to z większymi aspiracjami, np. s t u d i ó w plastycznych, czasem jest t y l k o r o z r y w k ą , p r ó b ą sprawności oka i ręki. Dla ludzi w wieku średnim, a więc dla p r a c u j ą c y c h , jest przeważnie drugim zainteresowaniem, obok pracy zarobkowej, rozszerzeniem tej pracy (np. metalo­ plastyka u tokarza), bądź dopełnieniem i n n ą sferą zaintere­ sowań. Dla wielu jest w ł a s n a twórczość f o r m ą rekompensaty, sferą i n t y m n ą pozwalającą na odnalezienie równowagi zakłóconej konfliktem. Taka twórczość, zwłaszcza wynika­ j ą c a na tle nieprzystosowania, nadwrażliwości, inwalidz­ t w a — pełni rolę szczególnie w a ż n ą dla zdrowia psychicz­ nego człowieka, co nie jest przecież społecznie obojętne. Coraz większą też rolę odgrywa twórczość w życiu ludzi starszych, rencistów, a zwłaszcza e m e r y t ó w , często p e ł n y c h jeszcze sił i wigoru. Twórczość staje się dla wielu n o w y m sensem życia, wiąże i c h myśli i ambicje. Czasem łączy się z p o t r z e b ą k o n t a k t u towarzyskiego, b ę d ą c ucieczką od samotności. Plastyka amatorska m o ż e też pełnić funkcje kulturo­ twórcze w społeczeństwie, zwłaszcza t a m , gdzie nie dociera sztuka zawodowa, gdzie jest k u l t u r a l n y ugór. Można też z a r y z y k o w a ć s ą d , że i m bardziej sztuka oficjalna odrywa się 4 W duecie t y m główną rolę odgrywa plastyka zawodowa. Ona t o wytycza nowe drogi,' a ruch amatorski p o m n a ż a i niojako powiela wartości j u ż u k s z t a ł t o w a n e . Wysiłek i n s t r u k t o r ó w skierowany jest więc na podniosienie spraw­ ności technicznej członków zespołów, na przyswojenie amatorom sumy warsztatowych umiejętności. Prowadzi to niekiedy do swoistej profesjonalizacji, zwłaszcza że przodu­ jące koła plastyczne m o g ą w y k o n y w a ć oficjalne z a m ó w i e n i a np. na ilustrowanie książek, regionalne p a m i ą t k i , dekorację sal, w y s t r ó j plastyczny przedszkola. I I . 6. Mugor G t i n , R u m u n i a . Dziewczyna z gołębiem, haft. Nawet jednak w t y c h warunkach niełatwo d a ć amato­ rom satysfakcję społeczną i poczucie rezonansu ich działania. K ł a d z i e się więc nacisk na stosowanie r ó ż n y c h technik i na uprawianie r ó ż n y c h dziedzin twórczości, nio t y l k o ma­ larstwa, grafiki i rzeźby. Popiera się zdobnictwo przedmio­ t ó w codzionnego u ż y t k u , rękodzieło artystyczne, haft, tkactwo, m e t a l o p l a s t y k ę , to wszystko co może znaleźć zastosowanie w mieszkalnym w n ę t r z u . W regionach o za­ 119 �I I . (i. Manfred SMioithauer, N R D . Matka, od n a w y k ó w percepcyjnych społeczeństwa i od zakorzenio­ nych potrzob estetycznych — t y m większe jest pole oddzia­ ływania plastyki niezawodowej. Wyliczenie z a d a ń twórczości amatorskiej pokazuje różnorodność postaw z j a k i m i m a m y do czynienia. W y n i ­ ka z togo konieczność zróżnicowania form pomocy. Czasem uiożo i powinna b y ć ona znaczna — np. gdy chodzi o mło­ dych ludzi, wykształconych, o dużej świadomości kultural­ nej, alo w większości p r z y p a d k ó w i s t o t ą wszelkiej pomocy winno b y ć indywidualne traktowanie amatora. Istniojo alternatywa, k t ó r ą w skrócie m o ż n a t a k u j ą ć : uczyć sprawności warsztatowej, „ o b i e k t y w n e j " , niezależnej od dyspozycji człowieka, albo wychodząc od j ą d r a samo­ rodnego talontu, rozwijać go, k s z t a ł t o w a ć w sposób dla niego konsekwentny. Pierwsza metoda wiedzie zazwyczaj do akademizmu, do n a ś l a d o w n i c t w a , w k t ó r y m gubi się nawet sons n a ś l a d o w a n e g o wzoru, druga metoda, n i e p o r ó w n a n i e trudniejsza, daje szansę rozwinięcia się autentycznego talentu. Pierwsza — określa z góry rolę amatorstwa jako gorszej jakościowo sztuki zawodowej. Druga — pozwala nurtowi niezawodowemu pełnić rolę k o m p l e m e n t a r n ą w sto­ sunku do twórczości profesjonalnej. B y ć i n n y m — a więc niekoniecznie gorszym. Staramy się w Polsce realizować raczej model drugi, ton trudniejszy. Ma on sens, gdy jednocześnio kładzie się nacisk na wiadomości ogólne, na poszorzenie wiedzy o sztuce, na rozwój świadomości artystycznej. Ma on sens — gdy dysponuje się s p r a w n ą , u t a l e n t o w a n ą k a d r ą i n s t r u k t o r ó w -plastyków. Tymczasem sytuacja w t y m zakresie nie jest 120 rysunek. dobra. M a m y w sieci D o m ó w K u l t u r y ok. 40 p l a s t y k ó w z wykształceniem w y ż s z y m i ok. 250 ze ś r e d n i m , a więc przeważnie niedostatecznym. W tej sytuacji w a ż n e staje się doszkolenie t y c h ludzi, cóż, kiedy p ł y n n o ś ć kadr jest w tej grupie przerażająca. K t o może idzie do p r z e m y s ł u , do szkol­ nictwa, wykonuje zlecone prace usługowe. Jest to i sprawa siatki p ł a c i obciążenia i n s t r u k t o r ó w zadaniami nie m a j ą c y m i nic wspólnego z opioką nad amatorami. Wszyscy w y k o n u j ą dekoracje ścienne, napisy, p r o j e k t u j ą scenografie w tea­ trach amatorskich, a nawot ... karawany pogrzebowe, p r o w a d z ą zajęcia z dziećmi i młodzieżą, pełnią — j a k w Stołecznym D o m u K u l t u r y — nieraz funkcje pra­ cownika fizycznego. Sytuacja organizacyjna nio jest u nas dobra. „Geo­ grafia" zespołów raczej przypadkowa. Nio ma zresztą miejsca, w k t ó r y m m o ż n a b y dowiedzieć się, ilo jest t y c h zespołów i gdzie one s ą . B r a k ośrodka koordynacji: związki zawodowe m a j ą swoją sieć, Ministerstwo zawiaduje D o m a m i K u l t u r y . Ogniska, k l u b y i zespoły podlegają stowa­ rzyszeniom k u l t u r a l n y m , radom narodowym, szkolnictwu. W kraju istnieje 10 ognisk plastycznych o dość r ó ż n y m programie działania, w lecie organizuje się gdzieniegdzie plenery dla a m a t o r ó w . Trudno ustalić i l u mniej więcej ludzi zajmuje się u nas niozawodowo p l a s t y k ą . 5, a m o ż e 10 czy 15 tysięcy ? Poszcze­ gólne w o j e w ó d z t w a organizują od l a t przeglądy i konkursy, d o s t ę p n e dla wszystkich a m a t o r ó w . Ale nie zawsze dociera do nich wiadomość o t y c h imprezach, czasem po prostu boją się posyłać swe prace, wiedząc, w j a k i m stanie m o g ą one �wrócić. Dopiero w ostatnich dwóch latach u d a ł o się dopro­ wadzić do zorganizowania przeglądów wojewódzkich, po­ p r z e d z a j ą c y c h p r o b l e m o w ą w y s t a w ę ogólnopolską w Szcze­ cinie i Krakowie. Lepiej w y g l ą d a sprawa tzw. n u r t u npiwnogo. T u ewi­ dencja ludzi jest raczej potna, a duże zainteresowanie zagranicy sprawia, że t w ó r c y „ n a i w n i " czują się potrzebni. Czasem nawet s t a j ą się coraz mniej „ n a i w n i " . N a i w n o ś ć jest coraz częściej stylem (podobnie j a k wzorzec tradycyjnej ludowej sztuki), w k t ó r y m z a c z y n a j ą w y p o w i a d a ć się nie t y l k o t w ó r c y zawodowi, ale i amatorzy. W warunkach polskich szczególną rolę odgrywa ż y w a tradycja sztuki ludowej, s t ą d licznie obsadzono pogranicze ruchu amatorskiogo i współczesno) twórczości ludowej. Dotyczy to malarstwa i rzeźby. O pograniczu z rzeźbą pisałem niedawno na t y c h ł a m a c h , nie będę się więc powta­ rzać, o malarstwie powiem t u t y l k o , że albo nawiązuje ono świadomie do dawnych wzorców malarstwa na szkle (Pęksowa, Jachimiak, Walczak, Słowiński), albo rozwija tema­ t y k ę i wzorce formalne „ m a k a t " , oscylując p o m i ę d z y deko­ racyjnością i k o l o r k o w ą b a r w n o ś c i ą „ d y w a n ó w " , a t r a d y c j ą oloodruków, jeleni i t p . Plastyka amatorska staje się u nas przedmiotem poważniejszego zainteresowania. Podejmuje się badania nad postawami a m a t o r ó w ( I n s t y t u t Sztuki P A N ) , analizuje stan opioki, dyskutuje nad p o p r a w ą sytuacji (sympozjum w Krakowie z okazji I Triennale Plastyki Amatorskiej, lipiec 1974). Niezależnie jednak od stanu organizacji opieki, zjawisko istnieje i to w formach r ó ż n o r o d n y c h , nieraz bardzo w a r t o ś c i o w y c h artystycznie. Sądzę, że dowiódł tego również dział polski na wystawie b u d a p e s z t e ń s k i e j . Rumunia Zainteresowanie ruchem amatorskim w plastyce wiąże się ze z m i a n ą s t r u k t u r y społecznej kraju i zo świadomością uczestnictwa w kulturze szerokich rzesz ludności pracują­ cej. Masy nie t y l k o odbierają biernie k u l t u r ę , ale i uczestni­ czą w niej. Na k u l t u r ę s k ł a d a się więc nie t y l k o dorobek elity, t w ó r c ó w zawód owych, alo i a k t y w n o ś ć rzesz utalentowa­ n y c h ludzi. P o m ó c i m — to znaczy u ł a t w i ć t y m ludziom możliwość artystycznej wypowiedzi. P o m ó c i m — to znaczy podnosić poziom ich ogólnej świadomości, rozwijać oso­ bowość. W y n i k a z tego program opieki. Bazuje on na sieci zespołów plastycznych, kierowanych przez i n s t r u k t o r ó w - p l a s t y k ó w z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m artystycznym. Zespołów takich działa ponad 230. Chodzi w nich przede wszystkim o kompleksowy rozwój człowieka. Zespoły m a j ą zróżnicowa­ n y program, zależny od z a i n t e r e s o w a ń uczestników i charak­ t e r u środowiska. S t a r a j ą się n a u c z y ć ludzi k i l k u technik, aby mogli w y p o w i a d a ć się w sposób najpełniejszy. Ale nie tech­ nika, nio pozorna wirtuozeria jest t u celem, lecz dążenie do pogłębienia w ludziach ich dyspozycji t w ó r c z y c h i potrzeb emocjonalnych. Najzdolniejszych otacza się specjalną opieką, stworzono dla nich 30 szkół p a ń s t w o w y c h (o charakterze naszych ognisk). Szkoły te są wielowydziałowe, u c z ą t a m śpiewu, m u z y k i instrumentalnej, malarstwa, rzeźby. D u ż ą 7 I I . 7. Brunon Podjaski. Raj w Sanatorium Bukowiec, olej, 1973. 121 �8 Metodyczne (Osve.tovy U s t a v ) . Opieka nad p l a s t y k ą ama­ t o r s k ą m a na celu przede wszystkim wszechstronny rozwój ludzi. Uczy i c h myśleć, poszerza icłi horyzonty myślowe. Dopiero na drugim planie stawia się sprawy ściśle plastyczno. D ą ż y się do tego, aby amatorzy mieli świadomość sensu swej działalności, toteż zachęca się ich do uprawiania r ó ż n y c h technik, do rękodzieła artystycznego, do podno­ szenia k u l t u r y otoczenia, mieszkania. P o w a ż n ą rolę w wychowaniu a m a t o r ó w odgrywa folklor. Zwłaszcza w wystroju m i e s z k a ń akcentuje się możli­ wości n a w i ą z a n i a do regionalnych tradycji. P o w s t a j ą liczne kółka zainteresowań folklorem, zwłaszcza w Słowacji, gdzie dawne tradycje ludowej sztuki są jeszcze żywe. W y k w a l i f i k o ­ wani plastycy i ludowi t w ó r c y u c z ą a m a t o r ó w wyrabiania przedmiotów, przeważnie dekoracyjnych, w stylu l u d o w y m . P r z y w i ą z u j e się w a g ę do togo, aby na każdej wystawie a m a t o r ó w znalazły się praco nawiązujące do sztuki ludowej. Czynią one wystawy bardziej atrakcyjno dla widzów. Stylistyka ludowa przez s w ą p r o s t o t ę i łatwość percepcji wydaje się najbardziej bliska masom, a dla wielu a m a t o r ó w stanowi n a t u r a l n ą , bliską i m formę wypowiedzi. W zakres opieki włącza się i t w ó r c ó w naiwnych, ale bez ingerencji w s a m ą istotę ich twórczości. Zresztą autentyczna twórczość naiwna z istoty swej jest zjawiskiom z a m k n i ę t y m , z w i ą z a n y m ściśle z biografią t w ó r c y . I I . 8. L u d w i k P i ę t k a . Kwiaty, olej na skórzo. rolę w programie odgrywa poznawanie rodzimego folkloru. Po trzech latach nauki absolwenci o t r z y m u j ą dyplomy, któro jednak ż a d n y c h u p r a w n i e ń nio dają. Szkoły m a j ą swe filie we wsiach, zwłaszcza t a m , gdzie ż y w a jest jeszcze ludowa sztuka. W y b i t n i t w ó r c y ludowi p r z e k a z u j ą w nich młodzieży swoje umiejętności. 10—15% a b s o l w e n t ó w szkół dostaje się n a s t ę p n i e na wyższe uczelnie plastyczne. Warto t u podkreślić, że do szkół nie przyjmuje się tzw. t w ó r c ó w naiwnych, ludzi o w y r a ź n i e zarysowanej własnej indywidualności samorodnej. Z referatu Vasilo Savonea wynika, że t w ó r c ó w z kręgu prymitywno-naiwnego jest w ruchu amatorskim blisko połowa. Szkoły (ogniska) należą do kompetencji rad narodowych, opiekę m e t o d y c z n ą nad n i m i sprawuje ośrodek przy Minis­ terstwie K u l t u r y . W d u ż y c h miastach istnieją tzw. K o m i t e t y Plastyczne, skupiające najwybitniejszych p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . W y s t a w y o d b y w a j ą się środowiskowe i ogólno, oo roku organizuje się przeglądy ogólnokrajowe. Przy organi­ zacji wystaw stosuje się ostrą selekcję, dopuszczając jedynie dobre prace. Podnosi to r a n g ę wystaw i sprawia, że bardziej znani t w ó r c y niezawodowi c h ę t n i e b i o r ą w nich udział. (W Polsce wielu a m a t o r ó w u w a ż a udział w przeglądzie po­ w i a t o w y m ozy wojewódzkim za obniżanie rangi swej twór­ czości). Wyselekcjonowane wystawy objeżdżają różne ośrodki kraju, pokazywane są za granicą, propagowano przez środki masowego przekazu. Najlepsze dzieła zakupy­ wano s ą przez muzea, domy k u l t u r y , związki zawodowe. D u ż ą wagę przywiązuje się, do tego, aby ruch amatorski prawidłowo funkcjonował w swoim środowisku, odzwier­ ciedlał jogo specyfikę. T y l k o wówczas m o ż e pełnić w n i m właściwą rolę w y c h o w a w c z ą . Czechosłowacja Z a r ó w n o w Czechach j a k i na Słowacji opiekę meto­ d y c z n ą nad p l a s t y k ą a m a t o r s k ą spra.wują o d r ę b n e Ośrodki 122 Zasady opieki nad twórczością p l a s t y c z n ą a m a t o r ó w podobne są w Słowacji i w Czechach. Z t y m , że w Słowacji dłużej, bo aż do mniej więcej 1956 r. nie przejawiano zainte­ resowania ich twórczością, uważając, że potrzeby społeczne zaspokaja z jodnoj strony sztuka ludowa, z drugiej zaś sztuka zawodowa i szkolnictwo plastyczne, d o s t ę p n e przecież dla utalentowanych ludzi. Dopiero później u ś w i a d o m i o n o sobie, że równolegle do n u r t u zawodowego istnieje jako społeczna potrzeba n u r t amatorski. I I . 9. Grzegorz S t a ń c z y k . Portret rodzinny, r y s . o ł ó w k i e m . �И. 10, 11. G. S t a ń c z y k . R y s u n k i kolorowane. W Czechosłowacji ruch amatorski żywiołowo rozwinął się od razu po wojnie. Ale wystawa, k t ó r ą w 1953 r. zorgani­ zowano w Pradze u p r z y t o m n i ł a , że ruch amatorski pozba­ wiony opieki i puszczony na żywioł (wystawy bez selekcji) wcale nie jest zjawiskiem p o z y t y w n y m w procesie upow­ szechniania k u l t u r y artystycznej. W ł a d z e centralne doszły wówczas do wniosku, że a m a t o r ó w trzeba szkolić w k ó ł k a c h plastycznych. D r u g i m w a ż n y m wydarzeniem b y ł a I Ogólno­ krajowa Konferencja w 1959 r. podczas k t ó r e j podjęto u c h w a ł ę , aby podnieść r a n g ę ruchu amatorskiego i p o d w y ż ­ szyć jego poziom artystyczny. Obecnie w Czechosłowacji o d b y w a j ą się systematyczne ogólnokrajowe p r z e g l ą d y twórczości a m a t o r ó w (w Brnie i Dubnicy). J ugosławia W odróżnieniu od założeń programowych polskich, czechosłowackich czy węgierskich, w J u g o s ł a w i i zaintereso­ wanie p l a s t y k ą nieprofesjonalną sprowadza się niemal wyłącznie do aspektu artystycznego.' Dlatego też opieką — i t o z n a c z n ą — otacza się s z t u k ę n a i w n ą . Stworzono na nią m o d ę i k o n i u n k t u r ę , to też s t a ł a się ona wręcz gałęzią naro­ dowego p r z e m y s ł u , towarem znakomitym, świetnie reklamo­ w a n y m i sprzedawanym. Faworyzowanie sztuki naiwnej (i w stylu naiwnym) zepchnęło w cień inne przejawy plastyki niezawodowej. Po prostu n i k t się n i ą poważniej nie zajmuje, a amatorzy, chcąc się w y b i ć , p r z y j m u j ą zazwyczaj s t y l i s t y k ę szkoły H l e b i ń s k i e j . Droga awansu amatora wiedzie więc poprzez n u r t „ n a i w n y " , k t ó r y w swej masie coraz bardziej staje się „ s z k o ł ą " , na p o d o b i e ń s t w o naszych współczesnych c e n t r ó w ludowej („cepeliowskiej") rzeźby. W Budapeszcie J u g o s ł o w i a n nie b y ł o . U w a ż a m jednak, że c h a r a k t e r y z u j ą c różne specyficzne sytuacje plastyki amatorskiej w krajach socjalistycznych warto i o tej nie­ obecnej J u g o s ł a w i i w s p o m n i e ć . Węgry Jeszcze pięć lat temu interesowano się jedynie zorgani­ zowanymi zespołami p l a s t y c z n y m i . P r z e w a ż a ł o w nich uprawianie malarstwa, a charakter prac w y d a w a ł się dość jednolity. Ale gdy w 1972 r. Radio Węgierskie przeprowa­ dziło a n k i e t ę na temat wykorzystania czasu wolnego, okazało się, że aż 3,3% badanych zajmuje się amatorsko p l a s t y k ą , uprawia j ą poza oficjalnymi zespołami. „ O d k r y t o " wówczas ludzi m a l u j ą c y c h i rzeźbiących z wewnętrznej potrzeby, naiwnych, pół-ludowych, ulegających r ó ż n y m wzorom k u l t u r o w y m . J e d n o c z e ś n i e n a s t ą p i ł dość nieoczekiwany (nie t ł u m a c z ą c y się t a k j a k u nas stworzeniem r y n k u z b y t u przez Cepelię) rozwój rzeźby bliskiej w swym charakterze ludowej, ale j u ż nie o tematyce religijnej. 10 1 1 P l a s t y k ę a m a t o r s k ą zaczęto widzieć jako dziedzinę, k t ó r e j nie da się ocenić t y l k o k r y t e r i a m i właściwymi sztuce zawodowej. W a r t o ś ć amatorstwa polega bowiem na kształ­ ceniu ludzi, rozszerzeniu ich h o r y z o n t ó w estetycznych, na t y m co Herbert Read określa jako terapia przez s z t u k ę . P r z y j m u j ą c tezę, że s z t u k ę rozumie najlepiej ten, k t o sam j ą uprawia, traktuje się ruch amatorski jako szkołę k u l ­ t u r y artystycznej, jako inicjację w problemy sztuki. N a W ę g r z e c h działa obecnie ok. 300 zospolów plastycz­ n y c h dla dorosłych i młodzieży licealnej. W ciągu ostatnich 10 l a t przeszło przez te zespoły ok. 10.000 osób. (Tu uwaga na marginesie — W ę g r y liczą ok. 10 milionów mieszkańców). A b y j a k najwięcej osób zachęcić do twórczości i ogarnąć p o m o c ą i n s t r u k t o r s k ą organizuje się na r ó ż n y c h szczeblach wystawy i konkursy. A m a t o r ó w należy kształcić wielostronnie. Szkoląc jednokierunkowo otrzymuje się w efekcie ludzi niedouczo­ nych, półinteligentów, a przecież chodzi o to, aby podnosić k u l t u r ę p l a s t y c z n ą ludzi, p o m a g a ć i m żyć estetyczniej, lepiej. D ą ż y się więc do uczenia r ó ż n y c h technik, rzemiosł artystycznych, motaloplastyki i t d . 123 �Największą bolączką jost sprawa kadry, brak wysoko wykwalifikowanych p l a s t y k ó w - d y d a k t y k ó w . N a p r a w d ę do­ brych k ó ł (zespołów) jest niewiele, s t ą d t e ż zaczęto organi­ zować w okresie letnim plenery dla a m a t o r ó w , prowadzone przez najlepszych fachowców. W ostatnim okresie zaczęto b a d a ć zjawisko twórczości amatorskiej, stosując przy t y m metody wypracowane przez Bauhaus oraz analizując wzajemny w p ł y w na siebie r ó ż n y c h dziedzin sztuki. To streszczenie referatu i dyskusji nie wyczerpuje jednak specyfiki węgierskiej plastyki amatorskiej. W a ż n ą rolę od­ g r y w a j ą w niej bowiem grupy wysoce uzdolnionych, mło­ dych ludzi, często a b s o l w e n t ó w liceów plastycznych, k t ó r z y w ramach n u r t u amatorskiego k o n t y n u u j ą własne poszuki­ wania twórcze, świadomie i z sensem nawiązując do t y c h współczesnych p r ą d ó w sztuki, k t ó r e nie znajdują wyrazu w dość s k o s t n i a ł y m i Zrutynizowanym programie wyższych uczelni plastycznych i w praktyce wystawowej. Jest to sytuacja podobna do tej, k t ó r a istniała u nas w latach B i m - B o m u , rozkwitu awangardowych t e a t r z y k ó w studenc­ kich, Teatru Osobnego Mirona Białoszewskiego, jazzu, czy młodzieżowych zespołów beatowych. W szczególnych sytuacjach, zmtynizowania czy zakademizowania sztuki, bywa, że nowe tendencje r o d z ą się poza g ł ó w n y m nurtem. Czasem w y r a s t a j ą z ruchu amatorskiego, p r z y d a j ą c m u t y m samym c h w a ł y , ale w istocie b ę d ą c zjawiskiem w t y m ruchu nietypowym. P r z e w a ż n i e t e ż szybko się profesjonalizują. B y w a t e ż , a dowodzi tego p r z y k ł a d węgierski, że gdy z jakichkolwiek p o w o d ó w n a s t ę p u j e zamknięcie obiegu informacji, młodzi, uzdolnieni t w ó r c y s t a r a j ą się samodzielnie d o t r z e ć do interesujących ich n u r t ó w współczesnej sztuki. Szczególnie ciekawa jest pod t y m względem grupa m ł o d y c h p l a s t y k ó w z ,,Vajda Lajos A m a t o r Studio". Grupa ta, składająca się z malarzy i rzeźbiarzy, ma swoje wspólne atelier w p o ł o ż o n y m nieopodal Budapesztu, pięknym miasteczku Szentendre (węgierski Kazimierz, ulubione miejsce malarzy). Większość uczestników mieszka na miejs­ cu, p r a c u j ą w stacji filtrów nad Dunajem. Najciekawszym z tej grupy jest 24-letni I s t v a n Z a m b ó . Malarz, rzeźbiarz, autor ciekawych rzeźb w piasku, tworzonych na brzegu D u n a j u ( i l . 1). Spośród innych interesujących członków Studia w y m i e n i ć t u warto jeszcze rzeźbiarzy: Gabora Matyofalviego, G y ó r g y Holdasa i Atillę Agócsa. W węgier­ skim dziale wystawy m o g l i ś m y zresztą zobaczyć i innych t w ó r c ó w , w y p o w i a d a j ą c y c h się w klimacie bliskim współ­ czesnym p r ą d o m artystycznym, j a k np. G y ó r g y Vas, Maty&s Olńh, Sandor Porkol&b. Wystawa w trafny sposób ilustrowała referaty wygło­ szone na sympozjum. Poziom wystawy b y ł w y r ó w n a n y i wysoki. Dział polski, podobnie j a k węgierski, r u m u ń s k i i czechosłowacki o b e j m o w a ł prace o r ó ż n o r o d n y m charak­ terze, od naiwnych po dojrzałe warsztatowo obrazy i grafiki. P o k a z a l i ś m y 29 t w ó r c ó w : Bazylego Albiczuka, H e n r y k a Aleksiejczuka, A n n ę B i n k u ń s k ą , Leona Błociana, Jana Chizanowskiego, H a l i n ę D ą b r o w s k ą , Stanisława Dobiasza, Tomasza D u d ę , Stanisława Grysa, L u d w i k a Holesza, Marię I g n a r s k ą , Mariana Jędrzejewskiego, Stanisława K o r p ę , Bronisława Krawczuka, Stefana Morawskiego, Jana Nowaka, L u d w i k a P i ę t k ę , Jana Płaskocińskiego, Brunona Podjaskiego, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Grzegorza S t a ń ­ czyka, B r o n i s ł a w a Surowiaka, Andrzeja Szczepłockiego, Jana Śliwińskiego, H a l i n ę Walicką, M-^rirna Wódkiewicza, Marię Wojtowicz, Jerzego Wojakiewicza, Leopolda W r ó b ­ la. ^ 124 Konfrontacja b u d a p e s z t e ń s k a miała, j a k sądzę, zna­ czenie dla wszystkich uczestników, mimo że nie skończyła się ż a d n y m p o d n i o s ł y m akcentem, ż a d n y m podsumowaniem. Pozwoliła jednak szerzej spojrzeć na zagadnienie amatorstwa plastycznego, zastanowić się nad skutecznością do­ tychczasowych metod opieki. W y s u n ę ł a k i l k a p r o b l e m ó w , k t ó r e trzeba będzie rozważyć, uwzględniając s y t u a c j ę istniejącą w poszczególnych krajach. Jednym z nich jest stosunek między nurtem amator­ skim a zawodowym. Sądzę, że plastyka zawodowa nie możo eliminować z pola widzenia twórczości a m a t o r ó w . Oba n u r t y są przecież ze sobą w istotny sposób sprzężone, rzecz w t y m , aby zamiast pogłębiać sytuacje konfliktowe, k t ó r e istnieją, t r a k t o w a ć p l a s t y k ę niezawodową jako sojusznika, a nie konkurenta do sakwy społecznej czy prywatnej. W Związku Radzieckim istnieje w Związku P l a s t y k ó w specjalna sekcja przy Zarządzie G ł ó w n y m , zajmująca się twórczością a m a t o r ó w . N a W ę g r z e c h artyści-plastycy u w a ż a j ą pomoc zespołom plastycznym za jedno ze swych z a d a ń . W k a ż d y m okręgu, co najmniej raz do r o k u organizuje się wspólne wystawy a m a t o r ó w i profesjonałów. Myśli się o t a k i c h w s p ó l n y c h wystawach i w Czechosłowacji.W N R D , jak t w i e r d z ą , nie r o b i ą niczego bez uzgodnienia ze Związkiem P l a s t y k ó w , k t ó r y aktywnie uczestniczy w przygotowaniu k a d r y i n s t r u k t o r ó w i k o n s u l t a n t ó w . Tak w Z w i ą z k u Ra­ dzieckim j a k i na Węgrzech najlepsi amatorzy bez szczegól­ nego t r u d u m o g ą d o s t a ć się do Związku P l a s t y k ó w . U nas — j a k wiadomo — reguł ż a d n y c h nie ma, w n i o k t ó r y c h okrę­ gach odrzuca się najlepszych, n a p r a w d ę t w ó r c z y c h i w y b i t ­ n y c h t w ó r c ó w nie l e g i t y m u j ą c y c h się dyplomem wyższej uczelni, w i n n y c h — przyjmuje bez t r u d u znacznie słab­ szych. Nie chodzi t u oczywiście t y l k o o łatwość awansu do szeregu zawodowców, nie m o ż e to b y ć przecież celem czy programem ruchu amatorskiego, ale o ustalenie ogólnej płaszczyzny współpracy, pomocy dla a m a t o r ó w , o p o l i t y k ę wobec ruchu amatorskiego. Skoro przyjmujemy, że pełni on funkcje społeczne, starajmy się, aby rzeczywiście b y ł on instrumentem podnoszenia k u l t u r y plastycznej społeczeń­ stwa. I I . 12. Halina Walicka. Lunatyczka, olej. �Przemyślenia wymaga k i l k a spraw. A więc _— ozy słuszna jest gwałtownie rozwijająca się komercjalizacja n u r t u amatorskiego, organizowanie kiermaszy na wystawach a m a t o r ó w , masowe pokazywanie ich prac w knajpach i kawiarniach к wywieszonym cennikiem (i to j a k i m ! ! ! ) . Czy k a ż d y m o ż e h a n d l o w a ć obrazami, gdy uzyska na to patent z odpowiedniego wydziału rady narodowej ? Grozi to wypaczeniem zasad amatorstwa. A może podobnie j a k w sporcie amatorstwo w dawnym kształcie przeżyło się i trzeba szukać nowej formy ? Jak b y nie było, chyba konieczna jest t u j a k a ś polityka, sensowna selekcja. W Cze­ chosłowacji amatorom s p r z e d a w a ć nie wolno, a t w ó r c y naiwni i ludowi objęci są systemem opieki m u z e ó w i odpo­ wiednika naszej Cepelii. N a Węgrzech również amatorzy nie m a j ą prawa s p r z e d a w a ć swych prac i nie sprzedają. W R u m u n i i zaś i N R D amatorzy sprzedają, ale i t a m istnieje system selekcji. W i ę c trzeba z a s t a n o w i ć się, co robić. Sytuacja n a p r a w d ę już dojrzała do tego, aby dostrzegł j ą Związek P l a s t y k ó w , a zwłaszcza Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki. Sądzę też, że nie b y ł o b y źle, gdyby u r z ą d z o n o przy wszystkich wyższych uczelniach plastycznych stałe p u n k t y konsultacyjne dla a m a t o r ó w . Nie chcę t u zresztą niczego postulować, wskazuję t y l k o , ile jest jeszcze nie r o z w i ą z a n y c h p r o b l e m ó w , k t ó r e d o m a g a j ą się rozwiązania. A że widzimy je dziś ostrzej, na szerszym tlo p o r ó w n a w c z y m — zasługa to m i ę d z y i n n y m i i b u d a p e s z t e ń s k i c h dyskusji. PRZYPISY 1 Nemzetkozi Amator Kepzomuveszeti Ki&litas. Ernst Muzeum, 12—27 I 1974. W N R D niemal, że nie istnieje już ż y w a sztuka ludowa, więc określenia „ s z t u k a ludowa" (Volkskunst) u ż y w a się wyłącznie w odniesieniu do przeszłości, do formacji powstałej i w y s t ę p u j ą c e j w społeczeństwie klasowym. Dane z referatu i w y j a ś n i e ń Wolfganga Holzhausera z Zentralhaus fur K u l t u r a r b e i t der D D R w Lipsku. Peter Michel, Zur Spezifik des bildnerischen Volksschaffens. „Bildnerisches Volksschaffen" Leipzig. Zentral­ haus fur K u l t u r a r b e i t der D D R . Leipzig. N . 7, 1973 r. s Moissej Kagan, Vorlesungen zur marxistisch-leninistischen Aesthetik, Dietz Verlag, Berlin 1969, s. 603. « N a w i ą z u j ę t u do treści mojego referatu na buda­ p e s z t e ń s k i m sympozjum, rozszerzając go o k r y t y c z n ą analizę sytuacji plastyki amatorskiej w Polsce. i Referat r u m u ń s k i o p r a c o w a ł Vasile Savonea, Szef Sekcji Plastyki Centralnego D o m u Twórczości Ludowej w Bukareszcie (Casa Centrale a Creatici Populare). Na Sympozjum Czechosłowację r e p r e z e n t o w a ł a Irene Karteszova z B r a t y s ł a w y (Osvetovy Ustav), k t ó r a wygłosiła referat s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę tego opracowania. 2 3 4 8 » Opieram się t u na obserwacjach poczynionych w 1973 r o k u w czasie p o b y t u w Zagrzebiu na Triennale „ N a i w n i 73". Uczestniczyłem wówczas w dyskusjach prowadzonych na temat sztuki naiwnej w ramach sesji A I C A , r o z m a w i a ł e m z l u d ź m i z a j m u j ą c y m i się s z t u k ą n a i w n ą i amatorami, widziałem też bardzo ciekawą w y s t a w ę prac a m a t o r ó w , nie dopuszczonych przez j u r y do udziału w jugosławiańskiej ekspozycji na Triennale. Referat P ś l Banszkyego. 1 W a r t o t u p r z y t o c z y ć również inne liczby. M u z y k ą l e k k ą i młodzieżową zajmowało się 7% badanych, foto­ grafią 6 , 1 % , l i t e r a t u r ą 2,8%, teatrem amatorskim 1,2%, t a ń c e m l u d o w y m 1,1%, m u z y k ą i śpiewem 1,4%. 1 0 1 1 2 Dział polski p r z y g o t o w a ł Centralny Ośrodek Meto­ d y k i Upowszechniania K u l t u r y przy w s p ó ł p r a c y Departa­ mentu P l a s t y k i Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Jako komi­ sarz wystawy c h c i a ł b y m na t y m miejscu podziękować za wypożyczenie prac P a ń s t w o w e m u Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, Muzeum w Sieradzu, W o j . D o m o m K u l t u r y we W r o c ł a w i u , Koszalinie i B i a ł y m s t o k u , K l u b o w i Plasty­ k ó w A m a t o r ó w przy K o p a l n i „ W i e c z o r e k " . 125 �AMATEUR, A R T I N T H E SOCIALIST The author describes the phenomenon o f amateur a r t i n the socialist countries drawing on his observations made at the symposium and exhibition held i n Budapest i n J anuary 1974. The artistic confrontation i n Budapest has shown t h a t w i t h i n the framework o f the same political system and w i t h our countries' common and equally deep interest i n amateur art, its development is shaped differently i n each and every country and depends on the general principle of cultural policy. I n the G D R the amateur art movement is organized on the principle o f interest groups whose main aim is to organize leisure t i m e for the working masses and to fulfil two kinds of didactic tasks: to educate the masses according to the principles o f socialism and t o improve the general level of the masses' culture, especially i n the field o f painting, sculpture etc. I n Rumania there are amateur art circles and institu­ tions which r u n regular courses for amateur artists; at the COUNTRIES same time aid and interest are granted to individual amateur artists. The situation i n Poland is similar although individual artists organized i n interest circles and clubs prevail. The main task, as far as promotion is concerned, is to emphasize the social role o f art and to treat i t first o f all as an i m p o r t a n t factor i n the development of the man's psyche. I n Hungary the most striking phenomenon is the existence o f a circle o f people and groups engaging i n ambitious problems o f modern art more deeply t h a n the official t r e n d does. I n Yugoslavia the main emphasis has been laid on the problem o f the artistic value of amateur art and this is w h y the " n a i v e " idiom is being promoted. I n the G D R endeavours are made to bring the amateur art as close as possible to professional art b o t h as far as form and contents are concerned. I n Poland there are no definite formal preferences defin­ ed because the main emphasis has been laid first o f a l l on social and psychological values of amateur art. ЛЮБИТЕЛЬСКОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО В СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ СТРАНАХ Автор статьи, характеризуя явления любитель­ ского творчества в социалистических странах, прежде всего с с ы л а е т с я н а свои в п е ч а т л е н и я , с в я з а н н ы е с симпозиумом и в ы с т а в к о й , п р о в е д е н н ы м и в я н в а р е т е к у щ е г о года в Б у д а п е ш т е . Конфронтация в Будапеште показала, что не­ с м о т р я на о б щ и й и н т е р е с и п о н и м а н и е , п р о я в л я е м ы е нашими странами к любительскому искусству в р а м ­ к а х одной и той ж е п о л и т и ч е с к о й модели, в к а ж д о й из этих стран развитие любительского изобразитель­ ного и с к у с с т в а идет своим с о б с т в е н н ы м п у т е м в с о ­ ответствии с общими принципами культурной поли­ тики. В ГДР любительское искусство охвачено систе­ мой к р у ж к о в , г л а в н о й ц е л ь ю к о т о р ы х я в л я е т с я о р г а ­ низация свободного в р е м е н и т р у д я щ и х с я , а т а к ж е о с у щ е с т в л е н и е д в о я к о г о рода з а д а н и й , а именно: в о с ­ питание масс в социалистическом духе и повышение общего у р о в н я и х к у л ь т у р ы , особенно в области и з о ­ бразительного искусства. В Румынии существуют любительские к р у ж к и скульпторов и учреждения, ведущие систематические к у р с ы д л я с к у л ь п т о р о в — л ю б и т е л е й ; н а р я д у с этим о к р у ж е н ы заботой и в н и м а н и е м любители, не п р и ­ надлежащие к кружкам. Т а к а я ж е примерно картина наблюдается в Поль­ ш е , где п р е о б л а д а е т , однако, ч и с л о и н д и в и д у а л ь н ы х л ю б и т е л е й , не о б ъ е д и н е н н ы х в к р у ж к а х и л и в к л у ­ бах. П о н и м а н и е о б щ е с т в е н н о й р о л и и с к у с с т в а , о т н о ­ ш е н и е к нему, к а к к в а ж н о м у ф а к т о р у р а з в и т и я ч е л о ­ веческой психики — такова основная предпосылка тех, к т о п р и з в а н з а б о т и т ь с я о л ю б и т е л я х . В В е н г р и и достойно в н и м а н и я с т р е м л е н и е х у ­ дожников-любителей к решению более сложных п р о б л е м современного и с к у с с т в а , ч е м это з а м е ч а е т с я в официальных кругах скульпторов. В Ю г о с л а в и и основной у п о р д е л а е т с я н а п р о б л е ­ му х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и л ю б и т е л ь с к о г о т в о р ч е ­ ства в связи с чем предпочтение отдается наивному искусству. В Г Д Р с т р е м я т с я к тому, ч т о б ы т в о р ч е с т в о л ю ­ бителей р а в н о по ф о р м е , к а к и по с о д е р ж а н и ю б ы л о к а к можно б л и ж е к профессиональному творчеству. В в и д у того, что в П о л ь ш е в п е р в у ю о ч е р е д ь учитываются общественные и психологические ф а к ­ т о р ы з д е с ь не в ы д в и г а ю т с я о п р е д е л е н н ы е т р е б о в а н и я формального характера. F o t . : J<-n Swiderski — il. 7—15. 126 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299da0bcb76b18483d69da3a54d8bb10.pdf ab80f19dea3c1946117c415a5e3cbb0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4514 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Sobota, Józef - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4198 Title A name given to the resource Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.105-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marian Pokropek ŻYCIE I TWÓRCZOŚĆ RZEŹBIARSKA JÓZEFA SOBOTY Józef Sobota, rzeźbiarz z Regut, wsi w pow. otwockim, leżącej w pobliżu przystanku kolejowogo Kołbiel i drogi biognącej z Góry K a l w a r i i do Mińska Mazowieckiego, ma dziś 80 lat. Rzeźbić zaczął niedawno — jak m ó w i : „ t r z y zimy minęło jakiem zaczon r z e ź b i ć " . Nie należy do t y c h rzeźbiarzy ludowych, k t ó r z y to już w dzieciństwie pasając krowy wycinali kozikiem ptaszki i różne figurki. „ N a takie zabawy nie było czasu. Rodzice b y ł y bidne, nio b y ł o tak jak dzisiaj, żoby tak dobrze ludziom było. Ojciec pędził do roboty. B y ł o m najstarszym z czterech dzieci, a i ojciec b y ł chorowity, to m u s i a ł e m m u p o m a g a ć od n a j m ł o d s z y c h lat. Nie było t y j zimi dużo, ś t y r y morgi, tak j a k dzisiaj liczą niecałe dwa hektary i to jeszcze piaszczysto zimi. Jak m i 17 rok sedł a i młodsze dzieci podrosły, żo mogły w domu p o m a g a ć , ojcioc nio mioł tyle zdolności utrzymania nas wszystkich i oddal mnie na służbę wo wsi. D w a miosiąco służyłem u gospodarza, potom poszetem do pikarza na pomocnika do piekarni. Prawie pięć miesięcy t a m b y ł o m . Jak m i 18 rok szodł ojcioc mnie z a b r a ł do domu, bo nie miał zdrowia dobrego. Skoro mnie z a b r a ł do domu, to nie wytrwa­ ło trzy miesiące j a k odumar . (...) W t e d y nijaki pan Orzechowski k u p i ł od hrabiego takie sosny, maciory zwane. W lesie w y r a b i a ł z nich spały, t o znaczy kolejowe brusy, takio pod szyny i to zwozili do Celestynowa do stacji. Więc j a m i a ł e m czas, bo ludzie jak mieli większe gospodarstwo nie mioli czasu tam chodzić. W d f.nu m a ł e gospodarstwo było, to jeździłem do tego lasu. Ale n i k t nie chciał ze m ю robić, bo mówili, żo dzieciak jost m ł o d y i nie bendziem p r a c o w a ć na niego. A jeśli m i pomagali to tak, byle jakiegoś drzewa n a k ł a ś ć na fure i niech wiezie. D a ł e m sum s p o k ó j . T a k i sposób sum se k ł a t e m i jeszcze najsampierw przyjechałem na ten kierunek, gdzie k w i t y 1 П. 1. Kapliczka z fotografią autora, 3 4 x 1 0 cm. 105 �J . Sobota. I I . 2—4. Kapliczka „ s ł u p e k " , drewno, wys. 61 cm. Całość i fragmenty. I I . 5. Kapliczka, drewno, 37x20,5 cm wydawali. Ale cóż z tygo. Z tygo dźwigania co klotem, to w k u ń c u ociemniałem. Ciemnia spadła na mnie i ociemniałem, że człowieka nie widziałem. Nie b y ł o t a k d o c h t o r ó w j a k dzisiaj, bo t o b y ł o za ruskich czasów, za cara, to jest z daw­ nych lat. B y ł a t y l k o kobito staro we wsi u nas, c h t ó r a to ciemnie podnosiła. To b y ł a nawot stryjno naso. Matka poszli ze mno do tej k o b i t y i ta stryjno m i to ciemnio podno­ siła, podnosiła i podniosła. (...) Osiemnasty rok m i sedł i to drzewo się skończyło. Poszetem na kolej. R o b i ł e m w Warszawie na kowelskioj stacji, j a k to k i e d y ś za ruskich czasów nazywali. Trzeba było 12 spał dziennie w y m i e n i ć . Ale starszy roboczy, Polak, n a z y w a ł się n i j a k i Z m o r z a ń s k i , u n mnie wzion troche pod u w a g ę , że jestem m ł o d y chłopak i tak mnie zawsze troche uchronioł, na p o s y ł k a c h mnie mioł, aby ten dzień tak zszedł, a inni musieli to robić. Ale t a m robota so skończyła. Przyszetem do domu. 18 lat sie skończyło, 19 rok m i zaczon iść. N o , co t u robić. Dziadek powiedział, że nie ma na utrzymanie, ale jest u nas we wsi taka pani, c h t ó r a m i a ł a wietrak, wietrzny m ł y n znaczy sie. Pogadali t a m z nami. Ta pani mówi do dziadka — j a k b y u n chciał, to by sie mógł ożenić z m o j ą w y c h o w a n i c ą i n a u c z y ł się tego zawodu m ł y n a r z a . D ł a mnie nie b y ł o t o nic strasznego, bo m i a ł o m pojęcie do wszystkiego. A b y ł czeladnik i u n miał mnie p o u c z a ć . Jak zaczun mnie pouczać, to nie dał m i wejść na wiatrak, bo bojał sie, że jego w y d a l ą jak mnie nauczy. Ożeniliśmy się w karnawale, ale do jesieni, do grudnia wypędziła nas t a pani, bo dlatego że trafił się drugi czeladnik, t a k i c h t ó r y m i a ł swoje dzieci, c h ł o p a k ó w takich i wdowiec b y ł . P o w ą c h a l i 106 sobie i żenić sie. D l a nas nie było spania w mieszkaniu t y l k o w stodole. Ale mnio t a k n a t c h n ą ł Pan B ó g , żeby z a m k n ą ć wierzeje, a iść podsłuchać co uni se m ó w i ą . I zaczy­ nają rozmawiać o ożenieniu. Ale ta m a t k a : — no tak to tak panie Piotrowski, ale co zrobić z niemi. A u n m ó w i t a k : najzwyczajni wypędzić, w y p ę d z i ć i skończyło się. I tak zrobiła. N a drugi dzień wstaje rano i p r z y c h o d z ę i mówię, że tak i tak j a k b y m b y ł z n i m i i słyszał to wszystko, m ó w i ę że mata nas w y p e n d z i ć , bo sie mata żenić z tem Piotrowskim. A una wrzeszczy, od wielkich cholerów n a w y m y ś l a ł a , że k ł a m i e , że tak nie było, a przecież słyszałem t o na w ł a s n e uszy. I wypędziła nas na zime. Mieliśmy dwa złote, groszy dwadzieścia pieniendzy rosyjskich, to znaczy tygo na dzisiojszy czas pół l i t r a w ó d k i . 1 zł i 10 gr kosztowało pół l i t r a wódki, a 10 gr na zbycie. No jakeż to życie. Pośliśmy do swojej m a t k i , ale m a t k a przecież tak samo b y ł o bidna, nic nie m i a ł a . T a k ż e ś m y t a m b y l i przez dwa lata. P ó ź n i e j chciałem swoje bude zrobić. Troche moja matka m i dali drzewa, troche sie u k r a d ł o , bo t u kiedyś b y ł y dworskie lasy. I tak sie zgrodziło to swoje c h a ł u p ę . " J ó z e f Sobota nie mniej barwnie opowiada dalsze dzieje swojego życia. Postawiwszy dom i b u d y n k i gospodarcze d o k u p o w a ł po k a w a ł k u ziemię, bo chciał b y ć t a k i m samym gospodarzem j a k i n n i we wsi. Tymczasem m u s i a ł zajmować się r ó ż n y m i pracami zarobkowymi. „ Z a j o n e m się t r a c z k ą — m ó w i . — Przez dwadzieścia lat r ż o n e m t r a c z k ę , bo to b y ł zarobek na tej traczce dobry. Ludzie dali jeść i tak się żyło. Ale b y ł tedy t a k i człowiek, c h t ó r y mioł t u 6 m o r g ó w ziemi, a mieszkał w K ą t a c h . �U n chciał sprzedać to ziemie. Jak t o m t r a c z k ę żełem zarobiło się pare złotych. B y ł t u Trzeciok Franek i m ó w i , ż e b y m ten grunt k u p i ł , ale ja powiedziałem, że nie k u p i m y tego g r u n t u , bo bendzie chciał d u ż o piniendzy. Ale u n m ó w i , że k u p i m y . Ja p y t a m ile u n teraz bendzie chcioł. Wiencej nie bendzie chcioł j a k dwa m i l i o n y , bo t u j u ż na m a r k i było. A j a m ó w i ę : — Franek, jak k u p i m y za trzy, to pół miliona fakturnego dostaniesz. Poszliśmy do niego w sobotni dzień. Nawet 25 tys. jego piniendzy wzionem. Zachodzimy do jego swoka, k i e d y ś dawno b y l i swoki a dziś wuje. Swoku, m ó w i , niejchciejcio tyle, t y l k o tyle ile macie wzionć. A u n m ó w i tak. Franek t y kup, m i pieniondze niepotrzebne, zobaczys, że ci sie przydo. A u n m ó w i . Swoku, m y momy tyle ziemi, że nie ma chto robić. Ja tak, on tak. U n mioł takie przy­ słowie. Jucha. Jak jucha, m ó w i , nie weźmie trzech milionów to i d ź t a do domu. Co bende g a d a ł . Te trzy miliony zgodziłem sie d a ć . " Miał więc Sobota wraz z ojcowizną 10 m ó r g ziemi, dwie k r o w y , konia, stadko owiec i k i l k a świń. W społecz­ ności wiejskiej zaczęto u w a ż a ć go za dobrego gospodarza. Ale chciał mieć joszczo większe gospodarstwo. Po sonsiedzku był las. To tak m i zawsze duch mówił, żeby ten las j a k i m ś prawom k u p i ć . Posotem do dziedzica, m ó w i ę , panie dziedzicu tak i tak, m o ż e b y m t o kupił. Mówi, że sprzedo. Ale nio miołem pieniendzy, t y l k o takie c h a ł u p ę chciałem sprzedać, a znowu so p o b u d o w a ć jakieś inne. Ale mówi, żo za pieniondze u n nie sprzedo, t y l k o p y t a sie m i co ja mogę robić. On chciał, ż e b y n a r ż n o ć sztachetki do grodzonia. A ja mówię, że właśnie ja się t y m trudnie, panie dziedzicu, t y l k o z tego żyje. No i zgodził się na taki odrobek." W ten sposób gospodarstwo powiększyło się o dalsze б m ó r g . Sobota sezonowo zajmował się w dalszym ciągu t r a c z k ą . Mając czterdzieści k i l k a lat w czasie pracy uległ wypadkowi. Zleciołem przez drugiego człowieka z war­ sztatu i s t r z ą c h n e ł e m nogi. Bez pół roku nie mogem zupełnie chodzić, bo d o s t a ł e m skrzepu k r w i w nodze. Można było sikiero r ą b a ć , a krew nie szła i t a k się człowiek m o r d o w a ł . Nogę chcieli m i u p i ł o w a ć , nie d a ł e m jej upiłować t y l k o mnie Pan Bóg n a t c h n o ł , żeby stawić p i j a w k i . Nie chcieli m i bardzo d a w a ć t y c h pijawek, bo mówili że zgłupieje, ale j a k już śmierć groziła, 12 t y g o d n i leżałem w łóżku już przez życia, t y l k o śmierci w y g l ą d a ć , t a k że wreszcie za­ częliśmy te p i j a w k i stawiać. Zaczęliśmy s t a w i a ć od św. Sta­ nisława bez trzy tygodnie co dzień, wiele t y l k o się przypiło i pomalutku, pomalutku zaczona ta krew chodzić i chodziła i o d z y s k a ł e m swoje nogę, ale zawsze m i a ł e m t a k ą nie swoj ą (...) (...) Dzisiaj to ludzie bardzo m a ł o Boga w s p o m i n a j ą , ale wtedy kiedy mnie ten ból m o r d o w a ł zawsze m ó w i ł e m , żeby mnie jeszcze Pan B ó g pomógł, ż e b y m mógł c h o d z i ć . " Na t ę intencję Józef Sobota p o s t a w i ł k i l k a lat temu swój pierwszy w o t y w n y k r z y ż . P o s t a w i ł e m krzyż na drodze, przy tej trasie, ale to nic nie d a w a ł o . P o s t a w i ł e m , ale tak j a k mnie bolało, tak zostało. Nazot nie mokiem chodzić, ale mokiem jeszcze robić. Nareszcie złożyło mnie tak, że zupełnie nie mokiem chodzić, t y l k o siedzieć. Na­ reszcie zrobiłem б kapliczek takich ( i l . 17), rozwiesiłem ich po lesie, a zawsze prosiłem Boga, żeby m i Pan Bóg j a k o ś tam jeszcze d o p o m ó g ł . Nareszcie, drugo zime przyśniło m i sie we śnie, żeby zrobić jeszcze pienć, ale nie powiedziane b y ł o , żeby zrobić pienć, a już noga ustanie bolić. To j a zrobiłem t y c h pienć i rozwiesiłem ich t u po lesie, przy dro­ gach. Nareszcie m y ś l mnie n a p a d ł a taka, żeby zrobić t a k ą kapliczkę do kościoła, t a k ą k t ó r a t u stoi przy wjeździe do wsi przy głównej drodze ( i l . 20). T u b y ł ksiondz, taki przyjezdny, na religiu przyszedł, obejrzał t o i powiedział 107 �7 8 J . Sobota. Kapliczki. П. 6. Drewno malowane olejno, tło białe, figury srebrne, wys. 23,5 cm. I I . 7. Drewno mai. s r e b r n ą farbą, wys. 29 cm. 11. 8. Drewno, wys. 33 cm. tak, że kościół tyho nio przyjmie. Ale powiedział: niech pan robi, może sio uda. Zrobiłem i postawiłem t u t a j . P o s t a w i ł e m t u , j a k i om t a m mógł t a k i om postawił, ale zawsze prosiłem 0 to, żeby m i jakoś Pan B ó g dopomógł, ż e b y m jeszcze cho­ dził. Nareszcie przyjeżdzoł pan t a k i z Warsiawy, nie wiem chto, zainterosował się t ą kapliczką, p y t a ł się k t o to zrobił 1 powiedzieli m u , że jest t n t a k i , nawet ze strachem ludzie powiedzieli, bo tak było. I przyszedł i mówił, żeby to robić i pieniendzy d a ł m i na utrzymanie do tygo życia i dochtora m i swojego przywieźli i dużo m i pomogli." Sobota, rozwieszając i stawiając przy drogach wykonane przez siebie kapliczki spełniał wolę bożą, p r z e k a z a n ą m u we śnie. Wierzył, żo p r o ś b y jego z o s t a n ą w y s ł u c h a n e , że wróci m u władza w nogach. I rzeczywiście, latem 1973 г., po pierwszych wizytach specjalnie sprowadzonego lekarza, Sobota zaczął chodzić, podpierając się j u ż t y l k o j e d n ą laską, a nio j a k dawniej dwiema. Mógł ponadto chodzić więcej, nio męcząc się tak szybko. Uwierzył więc w skuteczność swych wcześniejszych p o c z y n a ń . Zaczął przecież rzeźbić z bożego natchnienia i do­ czekał się nagrody. Sam nawet nie śmiał tego oczekiwać. Wiele razy podkreśla w rozmowie, że we śnie słyszał t y l k o , że ma w y k o n a ć kapliczki i porozwieszać je przy drogach. U c z y n i ł to, a w k r ó t c e potem kapliczkami zainteresowali się ludzie z Warszawy, sprowadzili m u lekarza, a ten udzielił widocznej pomocy. Wszyscy, k t ó r z y d o t ą d u niego b y l i pomagali m u , jakżeż więc m i a ł b y nie wierzyć, iż jest to nagroda za spełnienie polecenia, k t ó r e usłyszał we śnie. „ O d k r y c i e " Soboty przez ludzi z z e w n ą t r z zmieniło stosunek własnego środowiska do r z e ź b i a r z a ; w y w a r ł o też znaczny w p ł y w na niego samego. Początkowo 108 I nie znajdował ani uznania, ani zrozu- mienia wśród ludzi zo wsi. Nawet żona, starsza od niego i od wielu miesięcy obłożnie chora, z lekceważeniem odzy­ wała się o rzeźbieniu męża. Gdy p r z y g o t o w y w e ł kapliczkę, przeznaczoną na g r ó b , p o w i e d z i a ł a : — „ J a k krowa zdechnie, to się jej t ą kapliczkę postawi, a nie na naszych grobach". Ale gdy do Soboty zaczęto przyjeżdżać, z szacunkiem oglą­ d a ć jego rzeźby, k u p o w a ć je — gdy t y l k o mogła w s t a ć z łóżka, szła do kapliczki, postawionej przy drodze do wsi, i stroiła j ą k w i a t a m i zerwanymi z pól i z własnego ogródka. Zainteresowanie ludzi z miasta S o b o t ą zmieniło w w i ­ doczny sposób stosunek środowiska do rzeźbiarza. Kapliczki jego m u s z ą mioć j a k ą ś w a r t o ś ć , skoro specjalnie z Warszawy p r z y w o ż ą Sobocie lekarza, zagraniczne leki, skoro biorą jego rzeźby. Sam Sobota też zaczął inaczej p a t r z e ć na swoje kapliczki, t r a k t o w a ć je nie t y l k o jako dzieła z mocy snu należno Bogu, ale jako rzeźby cieszące się uznaniem, potrzebne ludziom, chwalone, zamawiane. „ O d k r y c i e " Soboty sprawiło, żo poczuł się on rzeźbia­ rzem, i poczynając od wiosny 1973 r. w kapliczkach jego widoczna jest d u ż a ewolucja, w y r a ź n y rozwój. Pierwszy postawiony przez Józefa Sobotę krzyż wo­ t y w n y nie wyróżniał się niczym specjalnym. B y ł to prosty, drewniany krzyż niewielkich rozmiarów, nie posiadający zdobień, ani rzeźb. Dopiero w późniejszych kapliczkach, z 1971 г., wprowa­ dził Sobota płaskorzeźby. K a p l i c z k i te m i a ł y dość p r o s t ą k o n s t r u k c j ę s k r z y n k o w ą , zbite b y ł y z grubych, p r o s t o k ą t ­ nych desek. W n i e k t ó r y c h kapliczkach boczne doski b y ł y szersze u dołu ( i l . 17). Właściwe zdobienie znajdowało się w p r o s t o k ą t n e j desce, tworzącej główną ściankę kapliczki. �Od wykonania tej deski rozpoczynał Sobota kapliczką. pracę nad W kapliczkach t y c h powtarza się prawie jednakowy m o t y w ikonograficzny: centralna p o s t a ć , zajmująca g ó r n ą część deski, to Chrystus U k r z y ż o w a n y w otoczeniu dwóch klęczących aniołów ze złożonymi do m o d l i t w y r ę k a m i . W dolnej części deski znajduje się p o s t a ć M a t k i Boskiej wkomponowana b ą d ź w p r o s t o k ą t n ą r a m ę , b ą d ź w wydłu­ żoną a r k a d ę , w s p a r t ą u dołu o dwie klęczące i m o d l ą c e się postacie, prawie analogiczne do postaci g ó r n y c h i bocznych. Tworzył się w ton sposób jak gdyby piramidalny u k ł a d p o d k r e ś l o n y nieznacznie zwężającą się k u górze d e s k ą z t r ó j k ą t n y m ścięciem no, daszek i s a m ą k o m p o z y c j ą płasko­ rzeźb. G ó r n y t r ó j k ą t z a j m o w a ł y ramiona k r z y ż a , pod k t ó r y m rzeźbiarz umieszczał symetrycznie po obu stronach klęczące postacie, a pod n i m i dwie n a s t ę p n e , ale usytuowane bardziej na, z e w n ą t r z w stosunku do centralnie umieszczonego wize­ r u n k u M a t k i Boskiej. Pierwsze kapliczki wykonane b y ł y z „ o s y " , czyli drzewa osikowego, b ą d ź z „ s o k o r y " , czyli topoli oraz z desek sosnowych. Do rzeźbienia ich Sobota posłużył się naj­ prostszymi narzędziami — k u p i o n y m w sklepie scyzorykiem, własnoręcznie w y k o n a n y m nożom z szerokiej, grubej blachy oraz kilkoma d ł u t a m i zrobionymi z grubych p r ę t ó w metalo­ wych, spłaszczonych i zaostrzonych na k o ń c a c h . Sobota w y k o n a ł t a k ż e zo z ł a m a n y c h wideł specjalny szpikulec do oznaczania oczu. Do pierwszej o b r ó b k i drewna u ż y w a ł małej siokiory i piłki. Naj wcześniejszo kapliczki zawsze m a l o w a ł . U ż y w a ł w t y m celu farb emaliowanych i nitro — białej i srebrnej. Białą „ m a ł ą " , czyli farbą, z a m a l o w y w a ł całą powierzchnię kapliczki, a n a s t ę p n i e srebrom p o k r y w a ł wszystkie postacie: Chrystusa, M a t k ę B o s k ą , Św. Józefa, aniołki i t p . Bogatsze rozwiązanie konstrukcyjne i kompozycyjne m i a ł a kapliczka słupowa, postawiona przy drodze wiodącej do wsi ( i l . 20). B y ł a ona znacznie większa i skonstruowana z trzech desek zbitych w kształcie litery H . Środkowa deska zdobiona b y ł a p ł a s k o r z e ź b a m i z obu stron, natomiast dwie skrajne deski, przybite pod k ą t e m prostym do środkowej, zdobione b y ł y t y l k o na zewnętrznej płaszczyźnie. W ś r ó d płaskorzeźb powtarza się m o t y w Krucyfiksu z a d o r u j ą c y m i aniołkami, M a t k i Boskiej również w otoczeniu dwóch aniołków oraz Św. Rodziny z Bogiem Ojcem i Duchem Św. N i e k t ó r e aniołki b y ł y wycięte osobno, a n a s t ę p n i e przybite do deski. Później Sobota od razu k o m p o n o w a ł w desce całość płaskorzeźby. K a p l i c z k ę u m o c o w a ł na slupie ponad metrowej wysokości i n a k r y ł d u ż y m dwuspadowym daszkiem wykonanym z d w ó c h k a w a ł k ó w starego falistego eternitu. Całość ogrodził czworobocznym p ł o t k i e m sztachetko w y m . Kapliczki skrzynkowe zawieszał Sobota na p r z y d r o ż n y c h drzewach. Było m u ciężko, n i k t z sąsiadów nie chciał w t y m b r a ć udziału, czasem t y l k o pomogło m u jakieś dziecko. Kapliczki te wiszą w okolicy wsi, na dalsze wędrówki b r a k ł o Sobocie s ł. T y l k o jedn-. kapliczka wisi poza wsią, w Starej Wsi koło Kołbieli. J a d ą e kiedyś wozem na targ do Kołbieli zauważył, żo w stojącoj przy s k r z y ż o w a n i u d r ó g kapliczce nie ma żadnego obrazka ani figury. P o s t a n o w i ł więc umieścić t a m swoją kapliczkę. Schował j ą w papierowy worek po cemencie, uprosił jakiegoś t r a k t o r z y s t ę , aby z a b r a ł go do Kołbieli i nic n i k o m u nie m ó w i ą c — pojechał i zawiesił swą kapliczkę. Po powrocie na o d k r y t y m traktorze czy to z wra­ żenia, czy z zimna i w s t r z ą s ó w zaniemógł i przez k i l k a d n i nie mógł mówić. W n i e k t ó r y c h kapliczkach umieszczał w p r o s t o k ą t n y c h ramkach, za szkłem, obrazki z wizerunkami ś w i ę t y c h czy M a t k ę B o s k ą . W jednej z kapliczek obrazek t a k i umieścił na J. Sobota. I I . 9. Kapliczka z szopką, drewno pokostowane, 32,5 X 14,5 cm. I I . 10. Kapliczki, drewno, wys. 33 i 41,5 cm. 109 1 �za szkłem oraz g ó r n e j , k t ó r ą wieńczył k r z y ż z figurą Chrystu­ sa i klęczącymi postaciami po obu stronach jego podstawy (aniołki lub M a t k a Boska i św. Józef). W n i e k t ó r y c h kaplicz­ kach, zamiast k r z y ż a , nad fotografią umieszczał płaskorzeźbę p r z e d s t a w i a j ą c ą krucyfiks z a n i o ł k a m i . Górna część m i a ł a wówczas k s z t a ł t trapezu. Zetknięcie z miejskim odbiorcą spowodowało, że Sobota zaczął d o s t o s o w y w a ć swe kapliczki do nowych funkcji. Proszono go, aby w y k o n a ł kapliczki, ale bez bocznej skrzyn­ kowej obudowy i daszka. P o c z ą t k o w o w z b r a n i a ł się, tłu­ m a c z ą c , że kapliczka zawieszona na drzewie musi mieć ścianki i daszek, ż e b y święte figury chronić przez zimnem i deszczem, przed szybkim zniszczeniem. Ale gdy m u w y ­ j a ś n i o n o , że kapliczki te b ę d ą zawieszone w mieszkaniu — zgodził się pozostawić t y l k o deskę z p ł a s k o r z e ź b i o n y m przedstawieniem ( i l . 5). W k r ó t c e jednak w p a d ł na nowe rozwiązanie konstrukcyjno-kompozycyjne kapliczki przeznaczonej do mieszkal­ nego w n ę t r z a . Miała ona k s z t a ł t czworoboku zwężającego się k u górze i zakończonego k r z y ż e m ( i l . 2). Wzorem b y ł a t u zapewne kapliczka słupowa stojąca u wjazdu do wsi. Sobota w y k o n a ł kilkanaście takich słupów-kapliczek, różnej wielkości (od 20 do 110 cm wysokości"), o podstawie prosto­ k ą t n e j l u b — rzadziej — kwadratowej (o boku od 5 do 30 cm). Ale nawet w t y c h ostatnich — zawsze wyróżniał dwa ujęcia główne (front i t y ł traktowany równorzędnie) i dwa b o k i . Zresztą wszystkie pokryte p ł a s k o r z e ź b ą . Płasz­ czyzny główne, „ f r o n t a l n e " , o bardziej rozbudowanej kom­ pozycji ikonograficznej, wieńczą krzyże z p o s t a c i ą Chrystusa. J. Sobota. I I . 11. Kapliczki „.słupki", drewno pokostowane, wys. 88,5, 80, 65 cm. figurze M a t k i Boskiej wyrzeźbionej w desce. Zapytany, po co w y c i n a ł figurę skoro j ą zasłania obrazkiem, wyjaśnił, iż zawsze k t o ś zły m o ż e szkiełko zbić, a wtedy choć obrazek wypadnie, pozostanie rzeźba. P ó ź n i e j , po zetknięciu się z l u d ź m i przyjeżdżającymi do niego i z a m a w i a j ą c y m i r z e ź b y , Sobota zaczął w y k o n y w a ć swe kapliczki już nie t y l k o do zawieszenia w lesie czy przy drodze, ale i dla siebie, rodziny i przyjezdnych. Zawiesił w swoim pokoju k i l k a „ k a p l i c z e k " , zbliżonych w typie do t y c h z wizerunkami ś w i ę t y m i za szkłem, tyle że zamiast litografii religijnej umieścił zdjęcia rodzinne. Kapliczka taka pełniła p o d o b n ą rolę, jak p a m i ą t k i z pierwszej k o m u n i i , fotografie ślubne czy z okresu służby w wojsku. K a p l i c z k i takie rozdał również rodzinie. W t y m to czasie o t r z y m a ł od autora tego tekstu kilkanaście fotografii z w ł a s n y m wizerunkiem, zaczął więc w p r a w i a ć je za szkło do kapliczek, k t ó r e ofiarował „ n a p a m i ą t k ę " paru odwiedza­ j ą c y m go osobom. Spośród posiadanych zdjęć wybierał takie, na k t ó r y c h sfotografowany b y ł razem ze swymi rzeźbami (il. 1). Oczywiście w kapliczkach t y c h pod fotografią nie m o g ł y znajdować się płaskorzeźby z wizerunkami świętych, bo nie b y ł o b y to „ g o d n e " . Kapliczka składała się więc z dwóch części: dolnej z fotografią, 6 x 12 cm, umieszczoną 110 Tematyka płaskorzeźb jest m a ł o zróżnicowana. Cen­ t r a l n y m i postaciami s ą Chrystus na K r z y ż u , Matka Boska oraz Święta Rodzina z Bogiem Ojcem i Duchem Ś w i ę t y m . U z u p e ł n i a j ą je postacie klęczące i m o d l ą c e się, niewiele się od siebie różniące, k t ó r e rzeźbiarz określa jako M a t k a Boska i ś w . Józef (gdy w y s t ę p u j ą przy krzyżu) l u b anioły (przy figurze M a t k i Boskiej). Pojawia się też, w później wykona­ nych kapliczkach, Serce Jezusa, Ucieczka do E g i p t u , postacie ś w i ę t y c h : Franciszka, Antoniego, a zwłaszcza patrona rzeźbiarza — św. Józefa b ą d ź samego, b ą d ź przy stolarskim warsztacie z m a ł y m Jezusem. Przedstawienie M a t k i Boskiej zawsze w y s t ę p u j e w pro­ s t o k ą t n y c h l u b owalnych ramkach zdobionych karbami. Wszystkie postacie zaznaczone s ą konturowo i dość schematycznie. Twarze wykonane s ą w formie płaskiego owalu z dwoma dziurkami w y o b r a ż a j ą c y m i oczy, nos — to lekko w y p u k ł a kreska, usta — poziome wycięcie. Jedynie postacie klęczące m a j ą twarze modelowane z profilu. W k i l k u , kolejno rzeźbionych kapliczkach, pojawia się p o s t a ć samego Soboty, siedzącego na s t o ł k u ze sparaliżowa­ n y m i nogami i — ozdrowionego, stojącego przy pomocy lasek. Stanowi to zapewne wyraz podzięki za uzdrowienie, a może i prośbę o zdrowie. W e wszystkich kapliczkach, z a r ó w n o skrzynkowych, j a k i słupowych, tematy w y s t ę p u j ą w układzie p i ę t r o w y m . P o c z ą t k o w o b y ł y to dwie lub t r z y strefy, później — zwłasz­ cza w rzeźbionych s ł u p a c h — cztery do sześciu. W nowszych kapliczkach widoczna jest bogatsza deko­ racja, karbowane krawędzie, karby zdobiące r a m k i , gwiazdki rytmicznie wypełniające wolne t ł o . K a p l i c z k i Sobota p o c z ą t k o w o malował białą i s r e b r n ą farbą, potem gdy nie m i a ł „ s r e b r a " , p r ó b o w a ł postacie po­ k r y w a ć zielenią, żółcią i czerwienią. Obecnie wszystkie rzeźby przeznaczone „ d o miasta" pozostawia nie malowane, ale drewno pokostuje, tak że przybiera ono żółto-brązowy odcień. Pokostuje zwłaszcza rzeźby z osiki, l i p y i topoli, aby zabezpieczyć je i u t r w a l i ć . R z e ź b i również w gruszy i j a b ł o n i , ale wówczas zostawia często rzeźby w stanie nie malowanym. �Sobota. I I . 12. Różaniec, drewno. 13. K r z y ż y k , drewno, wys. 8 cm. 1 �Po serii kapliczek słupowych, na jesieni 1973 roku, w y k o n a ł Sobota p i ę k n ą kapliczkę p r z e z n a c z o n ą do posta­ wienia na słupie i n a k r y t ą blaszanym daszkiem (il. 19). S k ł a d a się ona z trzech grubych desek zbitych w kształcie litery H , podobnie j a k pierwsza kapliczka p r z y d r o ż n a . Wszystkie płaszczyzny, a jest ich osiem, zdobione są płaskorzeźbami 0 strefowej — j a k zawsze — kompozycji. W kapliczce tej w y s t ę p u j ą wszystkie dotychczas wykonywano przez rzeź­ biarza postacie, scenki i m o t y w y ornamentacyjne. Kapliczek takich zamierza w y k o n a ć jeszcze k i l k a . Przy k o ń c u roku w y m y ś l i ł Sobota nowy temat — szopkę ( i l . 9). Posłużył się schematem deski-kapliczki, z t y m że w dolnej części s t w o r z y ł w n ę k ę , w k t ó r e j umieścił w lek­ k i m perspektywicznym skrócie Jezusa łożącego w żłobku, w asyście d w ó c h osiołków i dwóch aniołków. Górę pozostawił t a k ą j a k w kapliczkach — z postaciami M a t k i Boskiej, świętych i aniołów. Oczywiście w szopkach nie pojawia się motyw ukrzyżowania. W k r ó t c e potom rzeźbił Sobota nowy temat — nazywa go „ c h o i n k ą " ( i l . 18). Jest to spora, lekko w y p u k ł a deska, zwężająca się i zaokrąglająca k u górze. Co najmniej 3/4 jej, to m o t y w „ j o d e ł k i " p r z e d s t a w i a j ą c y świerk. W dolnej części oddzielonej w ą s k i m paskiem, zdobionym 7 gwiazdka­ m i , wyrzeźbił Sobota legendę o Św. Rodzinie i ludożercy. Święta Rodzina występuje t u jodnak nie z Bogiem Ojcem 1 Duchem Ś w i ę t y m , ale z ludożercą (zbójom) po prawej 112 stronie. A b y nie b y ł o żadnej wątpliwości, ludożerca ma gruby k i j w lewej ręco, natomiast święte postacie m a j ą obok głów ośmioramienne gwiazdki, oznaczające ich świętość. Ludo­ żerca, jako „ m n i e j g o d n y " jest mniejszy od figur M a t k i Boskiej i św. Józefa. A b y jednak m a ł y Jezus nie stał niżej od zbója, rzeźbiarz umieścił go ... w y ż e j , t a k że sprawia on wrażenie j a k b y unosił się w powietrzu. Przedstawienie Św. Rodziny w y s t ę p u j e u Soboty dwukrotnie. Raz w wersji zapożyczonej z barwnej litografii wiszącej nad łóżkiem, drugi raz w wersji plastycznej interpretującej legendę. N a litografii B ó g przedstawiony jest • jako starzec z rozłożonymi r ę k o m a , z k t ó r y c h zwisa płaszcz, na tle którego stoi Święta Rodzina. N a d głową zaś małego Jezusa przedstawiony jest w postaci gołębia D u c h Święty. U Soboty Bóg Ojciec przedstawiony jest w uproszczonej wersji — jako głowa z rozłożonymi r ę k o m a , D u c h Święty przeisto­ czył się z gołębia w k r z y ż y k . Oczywiście schematycznie potraktowane są i postacie — M a t k a Boska i m a ł y Jezus w sukieneczkach, Św. J ó z e f w spodniach. Wszyscy m a j ą podobny u k ł a d r ą k , t y l k o M a t k a Boska ma ręce do d o ł u , złożone j a k b y do m o d l i t w y . Druga wersja Św. Rodziny stanowi s c h e m a t y c z n ą t r a w e s t a c j ę legendy, k t ó r ą przytaczam t u dosłownie za Sobotą. R z e ź b i a r z barwnie opowiada t ę historię, i n t e r p r e t u j ą c �k a ż d y w y r z e ź b i o n y na desco szczegół. „ K i e d y Pan Jezus urodził się w Betleem, to tam król Herod wydał rozkaz w y r ż n ą ć wszystkie dzieci do lat trzech, bo powiedzieli, żo się narodził K r ó l . K r ó l Herod się bojał, żo nastanie inny K r ó l , i żo on nie będzie królom. W t e d y Matka Boska uciekała z Betleem do E g i p t u . Uciekali do E g i p t u , zastała ich noc. Z a s t a ł a ich noc w łosio i skręcili pod świrok. Tam chcieli nocować. Alo w losie mieszkał ludożerca, k t ó r y t y l k o żył ludźmi i kogo złapał do swojej jaskini wzion i już tam nikogo nie wypuścił. L u d o ż e r c a przechodził drogą i widzi jakieś tam ludzie pod świrkiem stoją. Ten świrok był tok u p i ę k n i o u y zlotem i różnościami, że się wszystko świeciło, bo takie bo­ gactwo silno było na t y m świrku. Zobaczył to złoto i skręcił. Patrzy, a pod świrkiem stoją ludzie i zabrał ich do j a s k i ń . Zostawił ich tam, a sam poszedł szukać togo świrku, żeby to bogactwo z a b r a ć . Poszodł i cułą noc chodził i nie znolozl. A miał synka owrzodzialego takiego, strupy na n i m b y ł y . K i e d y Matka Boska zobaczyła ostrupiałogo dziocioka, k a z a ł a wody zgotować i k a z a ł a go w y k u m p a ć . Ol.u-npała go i w y j ona go czystego. A do tej wody kazała włożyć własne swojo dzieciontko. L u d o ż e r c z y m nie d a w a ł a włożyć w t a k ą b r u d n ą w o d ę , alo Matka Boska włożyła i wyjona. T ą wodę kazała wlać w trzy naczynia i postawić. Powiedziała jej tak. K i e d y nio będzie miała z czego żyć, to żeby wyniosła to na targ i sprzedała. K i e d y ludożerca wrócił do jaskini una wyloeiala do niogo i powiedziała, żo dziocioka wykumpali i wyzdrowili. Jak un zobaczył, że to tok. to i m życie darował i wypuścił 1 J. Sobota. 11. 11,15. Kapliczka, drewno. Całość i frag­ ment. 11. 10. Pomnik Pana. Иода, drew no, wys. 37 f i n . I I . 17. Kapliczka do zawieszania na drzewie, mai. olejno. J. Sobota. I I . 18. Św. Rodzina i zbójca w lesie, drewno, wys. 38 cm. ich i doł i m osiołka do przejazdu. K i o d y ludożerczym wlała wodę do n a c z y ń zrobiła się m a ś ć . K i e d y ludożerca u m a r ł , a ostała się sama w d o w ą i nio m i a ł a z czygo żyć, i kiedy Pana Jezusa zamordowali Żydzi i do grobu włożyli, to te trzy Maryje niosły maśoie, bo chciały Chrystusa n a m a ś c i ć , ale mieli t y l k o j e d n ą , t ą k u p i o n ą , k t ó r ą una przyniosła, a p y t a j ą ij czy więcej nio ma. A una m ó w i , że jeszcze dwie ma. Poleciała i nadawali jej d u ż o piniondzy i d o ż y w a ł a za to". Przytoczona prawie dosłownie opowieść ma p o d w ó j n a znaczenie: jako dokument folklorystyczny z nowymi, prze­ tworzonymi przez rzeźbiarza szczegółami oraz jako powna analogia do jego życia. R z e ź b i a r z p o w t ó r z y ł t u w ą t e k poddania się woli bożej, ozdrowienia i z a p ł a t y . Godnym podkreślenia jest to, żo i inno wyrzeźbione scenki i postacie oraz przedmioty m a j ą swoją b a r w n ą 113 �J . Sobota. I I . 19. Kapliczka, drewno pokostowane, wys. 82 cm. I I . 20. Kapliczka przy wjeździe do wsi Regut. i ciekawą interpretację t w ó r c y , często z a c z e r p n i ę t ą wprost z własnego życia. I tak np. Sobota w y k o n a ł k i l k a różańców, a później k i l k a sznurów korali. Pierwszy różaniec p o w s t a ł na skutek takiego oto zdarzenia. Poszedł na targ i zobaczył leżące na ziemi 50 gr. P o m y ś l a ł — szkoda, że się pieniądze walają po ziemi i chciał je podnieść. Ale nie mógł się schylić, bo m i a ł chore nogi i m u s i a ł k l ę k n ą ć . W t e d y przechodził obok niego j a k i ś drugi starszy człowiek i powiedział: — A wypada to klęczeć przed 50 groszami, chyba żeście nie­ wierzący. Sobota zapewniał, że jest wierzący. A na to tamten. To p o k a ż c i e medalik lub różaniec i rozpiął ubranie, żeby sprawdzić. Rzeźbiarz nie m i a ł a n i medalika, ani r ó ż a ń c a i bardzo się z a w s t y d z i ł , więc zaraz po powrocie do domu w y k o n a ł różaniec z drzewa, z k t ó r y m p o c z ą t k o w o nigdy się nie rozstawał, nawet w nocy. Żona, słuchając j a k Sobota to opowiada, nie bez złośliwości d o d a ł a : „później to j u ż nie n a k ł a d a ł różańca na noc, bo spać m u b y ł o niewygodnie". Podobne r ó ż a ń c e w y k o n a ł dla żony i dla k i l k u innych osób. K i e d y zaś Sobotę odwiedzili goście z miasta, rzeźbiarz p o k a z a ł przez siebie wykonane różańce, a spotkawszy się z zainteresowaniem obiecał, że wykona coś podobnego, ale bez k r z y ż a „ b o w y w mieście to chyba w s t y d z i l i b y ś t a się chodzić z r ó ż a ń c e m na wierzchu". I t a k powstał sznur drewnianych „ k o r a l i " . P a m i ę t a j ą c o scenie z targu, rzeźbiarz w y k o n a ł t a k ż e medalik w formie maleńkiej skrzyneczki drzwiczkowej z umieszczoną w ś r o d k u m a l e ń k ą figurką Św. Antoniego przywiezioną m u przez kogoś z rodziny z pobliskiego od­ pustu. J ó z e f Sobota rzeźbi drugi rok, ale j u ż na p o c z ą t k u swej drogi artystycznej jest i n d y w i d u a l n o ś c i ą skrystalizo­ w a n ą i bardzo ciekawą. W a r t o więc obserwować jego dalszy rozwój, charakter zmian w y s t ę p u j ą c y c h w rzeźbach. r o t . : autor — II. 14, 15, 17, 13, 20; J a n Swiderski — il. 1—13, 18, 18. Własność: L . Zlmmerer — il. 1—8, 10; Muzeum Etnograficzne w Warszawie — U. 11, 14, 15, 18, 20. Ш 1 �SCULPTOR JÓZEF SOBOTA, HIS L I F E AND WORK A monograph of Józef Sobota (80), a sculptor from the village of Reguty, Otwock district. Sobota was "discovered" by the author of the article during his regional research in 1973. Sobota comes of a poor peasant family and spent his youth working very hard in the local sawmill. He wanted to earn enough money to buy land and acquire status and prestige in his village. He achieved his purpose when he was about 40 but fell ill soon afterwards. In result of an accident he was paralysed, then he was able to walk for some time before he fell ill again. His tragedy made him turn to religion and when he was already an old man he began carving votive shrines and crosses under the influence of his religious experiences. He made his first carvings in 1970. The author describes the most important forms of Sobota's carvings and the techniques he is using. The article closes with a very interest­ ing record of the sculptor's tale explaining his bas-relief of the Holy Family and a cannibal. The tale is an excellent example of Sobota's naive and sensitive imagination. Ж И З Н Ь И ТВОРЧЕСТВО СКУЛЬПТОРА ЮЗЕФА СОБОТЫ Монографическая статья, посвященная 80-лет­ нему Ю з е ф у Соботе, с к у л ь п т о р у и з д е р е в н и Регуть;, Отвоцкого п о в я т а . Ю з е ф Собота р о д и л с я в бедной к р е с т ь я н с к о й с е ­ мье. В с е м о л о д ы е г о д ы он б ы л р а б о ч и м лееопильнюго завода, р а б о т а я не п о к л а д а я р у к , ч т о б ы п р и о б р е с т и собственное х о з я й с т в о и з а в о е в а т ь таким образом д о л ж н ы й п р е с т и ж в о к р у ж а ю щ е й среде. Своей з а в е т ­ ной ц е л и Собота добился почти в с о р о к а л е т н е м в о з ­ р а с т е , н о в с к о р е его постигла беда — т я ж е л а я болезнь. Он п р о л е ж а л н е с к о л ь к о лет, не в л а д е я ногами. С п у ­ стя н е к о т о р о е в р е м я состояние его у л у ч ш и л о с ь ; но в с к о р е б о л е з н ь п о в т о р и л а с ь . П о т р я с е н н ы й своим н е ­ дугом Собота с т а л и с к а т ь у т е ш е н и я в р е л и г и и , а п а с т а р о с т и л е т под в л и я н и е м р е л и г и о з н ы х н а с т р о е н и й начал мастерить кресты и часовенки, предназначен­ ные на дары и приношения. П е р в ы е р а б о т ы Соботы д а т и р у ю т с я 1970 г. А в ­ тор с т а т ь и о п и с ы в а е т в а ж н е й ш и е ф о р м ы его п р о и з ­ ведений, подробно о с т а н а в л и в а я с ь на т е х н и к е и х в ы ­ полнения. Статья завершается интересной записью р а с с к а з а с к у л ь п т о р а об и к о н о г р а ф и ч е с к о м с о д е р ж а ­ н и и его б а р е л ь е ф а , и з о б р а ж а ю щ е г о св. Семейство и людоеда. Б а р е л ь е ф этот п р е к р а с н о иллюстрирует в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь и н а и в н о с т ь в о о б р а ж е н и я Соботы. 115 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b10e8356f87f7bb679f7f7adcdf379.pdf f809155efc5294bda48e1485d34b3fbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1212 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1118 Title A name given to the resource Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.179-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z. I Część II I N F O R M A C J E O OŚRODKACH B A D A N E T N O G R A F I C Z N Y C H I FOLKLORYSTYCZNYCH KATEDRA ETNOLOGII I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO WSTĘP Pierwsze zainteresowania naukowe i prace etnograficzne w środo­ wisku warszawskim w 1 poł. X I X w. wiążą się z działalnością War­ szawskiego Towarzystwa Naukowego, a w drugiej jego połowie skupiają się przede wszystkim wokół redakcji czasopisma „Wisła" (pierwszego czasopisma etnograficznego w krajach słowiańskich), a następnie — Muzeum Etnograficznego. Po 1918 r. historia kultury, etnografia i etno­ logia stanowią najpierw przedmiot wykładów na Wolnej Wszechnicy, a następnie na Uniwersytecie Warszawskim (Ludwik Krzywicki, Ste­ fan Czarnowski) oraz w Instytucie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych TNW (Stanisław Poniatowski z asystentami: Kazimierzem Mo­ szyńskim i Kazimierą Zawistowicz-Adamską). Na Uniwersytecie War­ szawskim później niż na innych uniwersytetach odrodzonej Polski, bo w 1934 г., utworzono — silniejszy jednak niż gdzie indziej — ośrodek dydaktyczny i naukowy z katedrami etnologii (Stanisław Poniatowski), etnografii Polski (Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrze jewiczowa) i socjologii (Jan S. Bystroń). Kierownicy katedr przynieśli ze sobą zarówno doświadczenie z prac dydaktycznych i naukowych prowa­ dzonych przedtem w Warszawie, Wilnie, Poznaniu i Krakowie, jak i za­ interesowania różnymi metodami obcymi, z którymi zetknęli się np. w okresie studiów na innych uniwersytetach europejskich: szkołą k u l turowo-historyczną F. Graebnera i O. W. Schmidta, fenomenologią Ed­ warda Husserla, strukturalizmem Jana Baudouina de Courtenaya i so­ cjologiczną szkołą francuską E. Durkheima i jego kontynuatorów. W t y m samym czasie nastąpił również na innych uniwersytetach polskich roz­ wój socjologii nawiązującej do kierunków obcych w tym, m.in. do szko­ ły funkcjonalnej B. Malinowskiego. Między przedstawicielami tych róż­ nych kierunków i różnych ośrodków naukowych w Polsce występowała �180 ZOFIA SOKOLEWICZ żywa wymiana poglądów; kształtowały się nowe polskie szkoły w etno­ grafii i socjologii. Kres tej linii rozwoju położyła II wojna światowa, w rezultacie której wyniszczenie w obozach hitlerowskich, choroby i roz­ proszenie po świecie polskich uczonych doprowadziły do zlikwidowania placówki warszawskiej. Jej odbudowę przy pomocy badaczy z pokrew­ nych dyscyplin (W. Antoniewicz, S. Ossowski, J . Krzyżanowski) podjął najpierw J . S. Bystroń, a od 1948 r. uczeń Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, Witold Dynowski. Nawiązał on do pracy swoich poprzedników, jak również do kierun­ ków reprezentowanych przez przedstawicieli etnografii międzywojennej innych uniwersytetów polskich (zwł. Uniwersytetu Jagiellońskiego), któ­ rzy po II wojnie powrócili na Katedry, budując w konfrontacji z no­ wym kierunkiem, materializmem historycznym, swe własne oryginalne propozycje teoretyczne: ewolucjonizm krytyczny (K. Moszyński) i meto­ dę integralną (K. Dobrowolski). Ten wstęp historyczny ma niejako uzasadnić rodzaj podjętych dzi­ siaj prac. Wynika bowiem z niego, że w etnografii polskiej ścierało się zawsze kilka nurtów badawczych, teoretycznych, filozoficznych. Jednym z celów dziś pracującego w Katedrze zespołu jest zachowanie wierności owej wielości propozycji, rezygnacja z przyjęcia jednego kierunku teo­ retycznego jako wiodącego, wprowadzanie nowych wzorów obcych i two­ rzenie własnych propozycji. Z natury rzeczy podejmowanie prac o róż­ nych orientacjach teoretycznych zmusza do prowadzenia dyskusji na temat relacji między teoriami, mocy wyjaśniającej i zakresu każdej z nich, porównywalności uzyskiwanych wyników. W prezentowanych niżej informacjach o prowadzonych pracach nacisk położono na. „czystą" informację pozostawiając rozważania teoretyczne do mających ukazać się w najbliższym roku wydawnictw. Wspomniana zaś sprawa relacji między teoriami będzie przedmiotem książki Z. Sokolewicz, Etnologiczne teorie kultury, która m.in. wykorzystuje doświadczenie z ostatnich 10 lat dyskusji teoretycznych i metodologicznych w tej kwestii w K a ­ tedrze. Kierunkiem teoretycznym najbardziej inspirującym dziś pracowników Katedry jest niewątpliwie strukturalizm klasyczny i jego warianty, a obok niego semiotyka (w wydaniu E . Meletyńskiego i J . Łotmana), kierunek historyczny histoire nouvelle, orientacja K. Dobrowolskiego, fenomenologia (szkoła utrechtska), psychoanaliza (C. G. Jung). Kie­ runki te nawiązują więc zarówno do „scjentystycznych" jak i „rozumie­ jących", humanistycznych modeli w nauce. Stwarza to z natury rzeczy szczególne trudności w porozumiewaniu się i tym samym zmusza do dyskusji prowadzonych równolegle do badań i wzajemnie współzależ­ nych. W informacji podanej niżej wymieniamy przede wszystkim prace zespołowe. Badania prowadzone są na terenie całej Polski ze szczegółH �K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW 181 nym nasileniem na obszarze Podlasia. Obejmują wsie i miasteczka, a tak­ że duże miasta, chłopską kulturą tradycyjną i robotniczą, zagadnienia etnogenezy, pograniczy kulturowych, regionów, kulturą epoki przemy­ słowej. Prace zespołowe: 1. S ł o w n i k m i t ó w i o b r z ą d ó w l u d o w y c h w P o l s c e n a t l e s ł o w i a ń s k i m , realizowany w problemie węzłowym 11.1: „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" od 1977 r. Szczególnie intensywne badania na terenie wschodniej Polski, nie wyłączając małych miast i miasteczek. Kwerenda źródłowa X I X i X X w. Materiał porównawczy terenowy z Macedonii. Współpraca w za­ kresie opracowywania bibliografii i kwerend źródłowych ustalona z Buł­ garią. Pozostałe obszary słowiańskie stopniowo bądą włączane do współ­ pracy. Nie wyklucza sią możliwości współpracy z Komisją Karpacką I H K M PAN. Przyjęta orientacja metodologiczna: strukturalno-serniotyczna. Prowadzone aktualnie prace teoretyczne zmierzają w kierunku przejścia na badanie procesu historycznego. Opracowuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, mgr Zbigniew Benedyktowicz, dr Jerzy S. Wasi­ lewski, mgr Marianna Pawlik-Zdziarska, dr hab. Ludwik Stomma, dr Ryszard Tomicki, mgr Maria Adamowicz i inni. Słownik dzieli się na dwie części. Na pierwszą część złożą się zeszyty autorskie, w których zostaną omówione podstawowe kategorie kultury ludowej z próbą odnie­ sienia ich do wartości. Na drugą część złożą się hasła szczegółowe o cha­ rakterze historycznym. Próbny zeszyt „Słownika" zaplanowano na 1984 r. Zakończenie zeszytów autorskich do 1986 г., zakończenie części hasłowej — 1990 r. 2. E t n o g r a f i a z i e m d o r z e c z a W i s ł y . Program międzydyscyplinarny i międzyuczelniany realizowany od 1980 r. przez Wy­ dział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Ma on na celu: 1) i n ­ wentaryzację elementów krajobrazu kulturowego na obszarze, który od dłuższego czasu ulega poważnym przekształceniom przyrodniczym, gos­ podarczym, kulturowym; 2) rekonstrukcję specyficznej kultury w y n i ­ kającej z konieczności dostosowania sposobu życia człowieka do warun­ ków nadwodnych (zajęcia wodne, osadnictwo, regulacja rzeki etc); 3) re­ konstrukcję kategorii kultury ludowej, którymi posługują się mieszkań­ cy obszarów nadwiślańskich w klasyfikacji i opisie zjawisk kultury; 4) określenie roli Wisły w zróżnicowaniu kultury ludowej w Polsce. Przedmiotem badań są następujące działy kultury: układ przestrzenny i architektura ludowa, wartościowanie przestrzeni wsi — tzw mental maps, wartościowanie obiektów zabytkowych, kompleksowa inwentary­ zacja wybranych zagród, dom i obejście (technologia i symbolika), rol­ nictwo, hodowla, rybołówstwo, wytwórczość rękodzielnicza, komunika­ cja i transport, zdobnictwo obrzędowe, pożywienie, zajęcia wodne, wie- �182 ZOFIA SOKOLEWICZ dza ludowa o rzece, krajobraz kulturowy, kwestie charakterystyczne dla pewnych odcinków biegu Wisły, jak osadnictwo olęderskie, menonici etc. Wykonuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Marian Pokropek, mgr Krzysztof Kubiak, mgr Grażyna Jaworska, mgr Dorota Andrzejewska, mgr Tomasz Strączek oraz pracownik Państwowego M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie mgr Piotr Szacki i mgr Małgorza­ ta Bartnicka — doktorantka PAN, nadto Pracownia Badań Regionalnych UBB We Wrocławiu (zespół pod kierunkiem dr Jana Kurka prowadzi badania nad samorodną twórczością ludową oraz miejscami pielgrzymek). Od przyszłego roku przewidujemy włączenie się do naszych badań mu­ zeów: toruńskiego, lubelskiego, kieleckiego, radomskiego i in. Ośrodek warszawski prowadzi własne badania na obszarze od Płocka do Zawi­ chostu. Bazą źródłową stanowią aktualne i archiwalne materiały etno­ graficzne, ikonografia (od najstarszych źródeł graficznych i malarskich), fotografia i film. Przyjęto orientację strukturalno-semiotyczną przy re­ konstrukcji kategorii kultury ludowej oraz orientację historyczną przy badaniu zagadnień zróżnicowania kultury. Przewiduje się badania po­ równawcze przy współpracy holenderskiej, francuskiej i węgierskiej (wielkie rzeki). Wydawnictwo seryjne UW pt. Wisła w Pradziejach i Historii zacznie wychodzić od 1985 r. 3. E t n o g r a f i a pogórza krośnieńskiego. Rozpoczęta w 1981 r. jest kontynuacją prac z lat 1976-1980 pt. „Historia a świado­ mość mieszkańców wsi" i innych prac wcześniejszych nt. współczesnych przemian kultury tradycyjnej społeczności wiejskich okolic Krakowa, Krosna, Warszawy i Kurpiów, ich zależności od podłoża historycznego (por. „Etnografia Polska", t. 26 z. 2). Przyszła monografia obejmie za­ równo zagadnienia współczesnego krajobrazu kulturowego i organiza­ c j i życia, jak również tradycji ustnej oraz opinii dotyczących oceny przeszłości i postaw i aspiracji współczesnych, co posłuży odtworzeniu czynników oraz etapów przemian kulturowych zachodzących w okresie k i l k u ostatnich generacji. Wstępne podsumowanie wyników: w mono­ grafii wsi Trześniów na tle regionu (w druku). Zespół prowadzi prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Zakończenie ok. 1990 r. od 1983 r. temat wchodzi w skład szerszego zadania pt. „Etnograficzne i etniczne podsta­ w y kultury ziem polskich" (11.1. 6. 2). 4. C y g a n i e w k u l t u r z e p o l s k i e j ; prowadzi dr Lech Mróz i zespół (studenci etnografii UW, absolwenci i pracownicy naukowi Kate­ dry Etnografii UJ i Muzeum w Toruniu). Obszar — Polska pd.-wsch. i szereg punktów w woj. wrocławskim, poznańskim, radomskim, kalis­ kim, częstochowskim, koszalińskim, białostockim, piotrkowskim, gdań­ skim). Ankieta obejmuje 2300 GRN. Bazę źródłową stanowi materiał etnograficzny, dane z archiwów, dane rad narodowych i instytucji pub­ licznych. Rozpoczęto w 1981 — zakończenie 1985 r. (numer problemu: 11. 1. 6. 1). �K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW 183 5. M i t i m y ś l e n i e m a g i c z n e w o b e c w a r t o ś c i . Temat opracowywany jest w ramach problemu węzłowego 11. 8 „Zmiany oso­ bowości i form życia kulturalnego w warunkach reform społecznych". Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że myślenie mityczne jest żywe i funkcjonuje w kulturze współczesnej, a wyraża się w wytworach k u l ­ tury i zachowaniach jej właściwych, nowo tworzonych. W badaniach nawiązuje się do polskiej tradycji: C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, E. Frankowskiego, J. S. Bystronia, K. Moszyń­ skiego, z filozofów — przede wszystkim S.„ Brzozowskiego. Przegląd "współczesnych orientacji obejmuje skalę od C. Castanedy, E. Cassirera, С G. Junga, R. Barthesa, L . Kołakowskiego, M . Eliadego, E. Fromma, P. Ricoeura, C. Lévi-Straussa po teorie cybernetyczne G. Batesona, a w Polsce M . Mazura i A. Wiercińskiego. Opracowuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Re­ gulska, mgr Robert Czarnota, mgr Magda Michalska-Ciarka, mgr Joan­ na Tokarska wraz z grupą studentów. 6. M i t o l o g i a n a r o d o w a . Rekonstrukcja treści mitów odno­ szących się do narodu polskiego i badanie ich poprzez obrzędy (szeroko rozumiane) — zrytualizowane sfery zachowań narodu. Badaniami ob­ jęto całą Polskę, okres współczesny, rekonstrukcje historyczne od okresu Romantyzmu. Źródła: badania terenowe, materiały ikonograficzne, l i ­ teratura piękna i popularna. Przyjęta orientacja — fenomenologiczna. Realizują: doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Regulska i i n ­ ni. Badania rozpoczęto w 1980 r. Pierwszy etap prac zostanie zakończo­ ny w 1985 r. 7. Nadto w Katedrze prowadzone są prace z zakresu mongolistyki, afrykanistyki, metodologii badań tzw. trzeciego świata, kultury klasy robotniczej, historii etnografii, teorii kultury. Tematy te pomijamy w i n ­ formacji. Nie podano też tytułów książek, nad którymi pracują poszcze­ gólne osoby z zespołu Katedry, nie związanych z pracami zespołowymi. Pominięto też dane dotyczące podręcznika etnografii Polski, którego I część pióra M . Pokropka, pt. Etnografia regionalna Polski, przewidzia­ na jest do druku w 1985 r. Opracowała: Zofia Sokolewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39031384214c276443b5998370ea43b5.pdf 769be5810502b44b096e003ad5c67cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1119 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.184-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zambrzycka-Kunachowicz, Anna; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO Na aktualnych zainteresowaniach badawczych Katedry Etnografii Słowian UJ odcisnęły piętno trzy nurty badawcze o różnych orienta­ cjach metodologicznych: ewolucjonizm krytyczny, socjo-historyzm z me­ todą integralną i funkcjonalizm. Teoretyczne osiągnięcia w ramach tych nurtów zdominowały sposób wyjaśniania i interpretacji kultury ludo­ wej. Ich wpływ pozostał widoczny u wielu etnografów wywodzących się ze środowiska krakowskiego, w tym także wśród pracowników Katedry. Oddziaływanie ich, trudne dzisiaj do jednoznacznego określenia, utrzy­ muje się w atmosferze naukowej Katedry nawet wtedy, gdy zaczęto po­ szukiwać nowych sposobów widzenia etnografii. Dowodem na to może być zainteresowanie ewolucjonizmem krytycznym, a co za tym idzie — przypominanie i interpretacja jego dorobku teoretycznego. W przypadku socjo-historyzmu istotną wykładnią rozumienia procesu zmiany k u l t u ­ rowej pozostała dla etnografów sformułowana w nim kategoria „ k u l t u ­ ry tradycyjnej" i sposób ujmowania rzeczywistości. Poszukiwania skupiające się na przystosowaniu klasycznej teorii funkcjonalizmu dla potrzeb badań nad społeczeństwem polskim uczyni­ ły go użytecznym i stosowanym sposobem wyjaśniania. Zachodzące różnicowanie się postaw badawczych w etnografii, odpo­ wiadające wzrostowi wiedzy o kulturze, wynikało z faktu, że w dyscypli­ nach humanistycznych dzielących z etnografią wspólny przedmiot ba­ dań — kulturę — rozwinęły się analizy typu antropologicznego. To różnicowanie się i poszukiwanie nowych punktów widzenia, wspomaga-ne przez ogólnohumanistyczne dyskusje metodologiczne wywołane tzw. przełomem antypozytywistycznym, zmieniło też optykę zainteresowań części z pracowników Katedry. Zasadniczo nowe inspiracje znajdują oni w propozycjach semiologii, strukturalizmu i fenomenologii, ale także wraca się do wybranych prob­ lemów postawionych po raz pierwszy przez francuską szkołę antropo­ logii, socjologii i folklorystyki. Stąd zainteresowanie się w Katedrze te­ zami Maussa, A. van Gennepa i tymi partiami dorobku J. S. Bystronia, które poświęcone są kwestiom obyczajowości. Wynika z tego także i za­ kres pola badawczego, które stanowi to, co nazywa się zwyczajowo w etnografii kulturą duchową i społeczną czy dziedziną kultury, j a k ą �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 185 zajmuje SÍQ W równej mierze folklorystyka i etnografia. Kontynuuje się również linię zainteresowań przeobrażeniami społecznymi, co mieści się w nurcie polskiej myśli socjologicznej i etnograficznej. Tak zakreślone zainteresowania stanowią w Katedrze swoisty kom­ pleks badawczy, który bardziej szczegółowo został przedstawiony w dru­ giej części niniejszej informacji referującej indywidualne zainteresowa­ nia pracowników. Uprzedzając wrażenia czytelnika warto zasygnalizować, że o ile wcześniej można było mówić o dość jednolitym ukierunkowaniu meto­ dologicznym, o tyle obecnie podstawy badawcze pracowników Katedry są raczej ciążeniem w pewnym kierunku epistemologicznym. Wykorzy­ stywanie w analizach różnych punktów widzenia zgodne jest z tendencją powszechnie obecnie panującą w humanistyce. 1. M e c h a n i z m y m y ś l e n i a t y p u l u d o w e g o . Rzeczywis­ tość kulturową Polski tworzą trzy dopełniające i przenikające się sfery kultury. Kultura „wysoka", „kultura popularna" oraz elementy kultu­ ry ludowej. Wszystkie te trzy sfery ulegają silnemu naciskowi mecha­ nizmów działania kultury masowej. Znane z modelowych socjologicz­ nych opisów sposoby funkcjonowania kultury masowej nie wyczerpują problemu. Możliwe są etnologiczne interpretacje kulturowej rzeczywistoś­ ci Polski, jeżeli uzna się, że etnologia wskazuje na to, co w kulturze sym­ bolicznej ma charakter utrwalony i trudno zmienny. Odkrywa się w ó w ­ czas mechanizmy folkloryzacji, mitologizacji i petryfikacji zjawisk k u l ­ turowych i poszukuje się matryc strukturalizujących ludzkie myślenie. Przedmiotem analizy są w tym przypadku następujące zjawiska o l u ­ dowym pochodzeniu wyliczone tu przykładowo: formy pobożności ludo­ wej, ludowe apokryfy, zagadnienia tzw. „hagiografii świeckiej" i mito­ logii narodowej, kicz i sztuka, relacje i plotki o zdarzeniach niecodzien­ nych, popularne teksty profetyczne. Ramy metodologiczne interpretacji takich zjawisk wyznaczają w spo­ sób dopełniający osiągnięcia koncepcji semiotyczno-strukturalnych i fe­ nomenologiczne metody badań nad kulturą. Badania nad wymienioną wyżej problematyką prowadzą w Kated­ rze dr Czesław Robotycki i mgr Zbigniew Fijak. W latach 1980-1982 zgromadzono materiał zebrany w czasie badań terenowych oraz przepro­ wadzono kwerendę archiwalną. Materiał ten będzie podstawą pracy doktorskiej mgr Zbigniewa Fijaka i habilitacyjnej dr C z e s ł a w a Robotyckiego, które zostaną ukończone w 1986 r. 2. K u l t u r o w y w y r a z w i ę z i s p o ł e с z n e j."Myślą przewod­ nią w podjętej pracy jest teza, iż środowisko mieszkalne członków zbio­ rowości terytorialnej jest zamieszkiwana przez nich — zorganizowana społecznie i kulturowo — przestrzeń, współmieszkańcy, z którymi łączą każdego z nich różnorodne styczności społeczne, oraz właściwe tej zbio­ rowości symboliczne wyznaczniki jej przestrzennej i społecznej tożsa­ mości. Więź z własną wsią realizuje się na dwóch poziomach. Najbliż- �186 ANNA Z A M B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I sze otoczenie doświadczane jest w dniu codziennym, w bezpośrednich, osobistych kontaktach twarzą w twarz. Więź z całą zbiorowością opiera się na pewnych wyobrażeniach wspólnoty i przeświadczeniach o przy­ należności do niej razem z innymi współmieszkańcami. Temat realizowany jest przez dr Teresę Dobrowolską od 1976 r. w ra­ mach problemu węzłowego 11.1 „Kultura narodowa, jej rozwój i per­ cepcja". Ukończenie pracy przewidzianej jako rozprawa habilitacyjna zaplanowano na 1984 r. Podstawę źródłową stanowią materiały zebrane w trakcie badań •etnograficznych prowadzonych we wsiach Beskidu Śląskiego: Koniako­ wie, Jaworzynce i Istebnej ze szczególnym uwzględnieniem tej ostat­ niej. 3. S y m b o l i c z n y a s p e k t k u l t u r y ludowej. Kultu­ r o w a f u n k c j a d a r u . Podjętym rozważaniom towarzyszy przeko­ nanie, iż uniwersalnym atrybutem życia ludzkiego jest wręczanie darów. Dar włączony w różne systemy kulturowe trwa w historii i jest obecny hez względu na terytorium i czas. Uniwersalność „darzenia się" wielo­ krotnie stwierdzana przez etnologów skłania do poszukiwania istoty tego zjawiska. Ustalenie owego znaczenia może nastąpić poprzez określenie waloru symbolicznego daru. Spośród wszystkich możliwych sytuacji, w których następuje darzenie się, wybrano do analizy sytuacje obrzę­ dowe, gdyż szczególnie wtedy czynności ludzkie nabierają wartości symholu. Obrzęd bowiem traktować można jako sposób komunikowania treś­ ci światopoglądowych o szczególnej randze społecznej. Temat realizowany jest przez zespół: doc. dr hab. Annę Zambrzyck:ą-Kunachowicz, dr Małgorzatę Maj i mgr Różę Godulę w ramach prob­ lemu węzłowego 11.1 „Polska kultura narodowa, jej rozwój i percepcja". Prace rozpoczęto w 1982 г., ukończenie przewidziane jest w 1987 r. W' 1982 r. przygotowana została przez dr Małgorzatę Maj rozprawa doktorska poświęcona znaczeniu daru w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele. Dar odgrywa w jego strukturze naczelną rolę, gdyż jest podsta­ wowym działaniem porządkującym i scalającym sprzeczności powstałe przy zmianie stanu społecznego. W przygotowaniu pozostaje opracowanie poświęcone znaczeniu „da­ rzenia się" w obrzędach towarzyszących zimowemu przesileniu dnia z no­ cą oraz starego i nowego roku. Autorką pracy, ukończonej w 1984 г., jest mgr Róża Godula. Dr Małgorzata Maj z kolei poddaje analizie zna­ czenie daru w obrzędach cyklu wiosennego. Na rok 1987 przewidziane jest przygotowanie rozprawy poświęconej obrzędowej wymianie darów w polskiej kulturze ludowej. Podstawę źródłową stanowią informacje zawarte w publikacjach etnograficznych oraz materiały uzyskane w trakcie prowadzonych badań terenowych. 4. G o s p o d a r o w a n i e w społecznościach wiejskich. Typy ethosu gospodarczego. Przedmiotem zainteresowania ł typy ethosu gospodarczego na wsi polskiej w X I X i X X w. Autor zaS£ �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 187 kładą, iż nie istnieje odrębna klasa faktów ekonomicznych. Proces gospo­ darczy to efekt nie tylko> zbiorowej świadomości, ale i nieświadomości. Nie da się więc wyjaśnić wyłącznie przez zastosowanie kryteriów racjo­ nalności, jakie oferuje ekonomia polityczna. Na gospodarowanie składa­ ją się aspekty różnorakich zachowań kulturowych. Ethos gospodarczy, będący integralną częścią kultury, współokreśla w nader istotnym stop­ niu cały ethos, sposób życia, a więc szeroki zakres zjawisk kulturo­ wych. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego. Ukończenie pracy — 1984 r. Podstawę opracowania stanowią dane zawarte w literaturze etnograJicznej oraz materiały zebrane w czasie badań terenowych prowadzonych przez autora i studentów Katedry Etnografii Słowian UJ. 5. M o d e l ś w i a t a j a k o w i z j a r z e c z y w i s t o ś c i i z b i ó r programów dla k o l e k t y w ó w i j e d n o s t e k . Centralnym zagadnieniem w podjętych rozważaniach są składowe modelu świata i ich funkcjonowanie. Przyjęto rozpatrywanie szeroko pojętego świato­ poglądu, powiązanych z nim systemów wartości oraz zbiór programów zachowań, które wchodzą następnie w fazę realizacji. Dynamika modelu polega na sprzężeniach zwrotnych między wymienionymi blokami. Rea­ lizacji podlegają wybrane programy zachowań. Opracowanie to trakto­ wane jest jako pierwszy krok ku zbudowaniu modelu adekwatnego w stosunku do rzeczywistości kulturowej. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego oraz dwu pra­ cowników Instytutu Filozofii UJ. Ukończenie pracy — 1983 r. Problem kultury l u d y c z n e j na p r z y k ł a d z i e za­ b a w e k l u d o w y c h . Celem rozprawy jest określenie istoty ludyzmu, a poprzez nią odkrycie znaczenia i miejsca zabawki w kulturze. Dla rozwiązania tego zagadnienia uwzględnione zostaną różne punkty w i ­ dzenia, jak np. historyczny czy funkcjonalny, które w dalszych rozwa­ żaniach pozwala na sformułowanie wniosków syntetycznych. Analizą ° b j ę t y zostanie europejski krąg kulturowy ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski. Temat powyższy realizuje w ramach przewodu habilitacyjnego dr Jan Bujak. Termin ukończenia pracy — 1984 r. Bazę źródłową stanowią informacje uzyskane z literatury przedmio­ t u (w skali europejskiej), poprzez kwerendę polskich archiwów, zbio­ rów muzealnych oraz badania terenowe. 7. I d e n t y f i k a c j a k u l t u r o w a g r u p e t n i c z n y c h . G r u ­ p a C y g a n ó w p o l s k i c h . Założeniem podjętej pracy jest sformuło­ wanie zespołu twierdzeń i ich weryfikacji dotyczących relacji zachodzą­ cych między kulturą mniejszości etnicznych a kulturą społeczeństwa, którego stanowią one część. Sformułowane sądy zostaną zweryfikowane na drodze analizy faktów dotyczących wybranej grupy etnicznej, jaką stanowią Cyganie. �188 ANNA Z A M B H Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I Szczególnym przedmiotem zainteresowania będą formy przejawiania się dystansów etnicznych w postaci stereotypizacji własnej i obcej k u l ­ tury, stopnia asymilacji Cyganów ze społeczeństwem polskim. Temat podjęty został w 1982 r. przez mgr Andrzeja Mirgę pozosta­ jącego w kontaktach z dr. Lechem Mrozem z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, a ukończony zostanie w 1990 r. Przedmiotem zainteresowania autora są Cyganie mieszkający w K r a ­ kowie i wsiach karpackich. W tym środowisku prowadzone są badania. Ponadto wykorzystane zostaną materiały archiwalne. 8. A t l a s K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t . W przygotowywa­ nym atlasie przyjęto często formułowaną tezę, że teren Karpat ze wzglę­ du na swoją odrębność geograficzną, przeszłość osadniczą, kontakty kulturowe, sposób gospodarowania stanowi region wyróżniający się swoi­ stym zespołem elementów kulturowych. W kartogramach ujęte zostaną wybrane elementy kultury społecznej i duchowej, które pozwolą na ukazanie, jakie spośród nich spotykane są na terenie całej Polski, k t ó r e są specyficzne dla Karpat, oraz tých, które wskazują na istnienie podregionów. W opracowaniu, którego część stanowić będą kartogramy, przedsta­ wiona zostanie analiza zawierająca ocenę czynników sprawiających, iż Karpaty można określić jako region wyróżniający się swoistymi cecha-* mi kultury ludowej. Prace nad przygotowaniem atlasu, którymi kieruje prof, dr Jadwiga Klimaszewska, prowadzone były w latach 1961-1965, 1977-1979 oraz w 1983 r. Zostaną one ukończone w 1986 r. 8. P r o c e s z m i a n k u l t u r o w y c h w s p o ł e c z e ń s t w a c h m u z u ł m a ń s k i c h . Celem realizowanych prac jest określenie zmian następujących w świecie muzułmańskim pod wpływem kontaktów k u l ­ turowych następujących zarówno w okresie polityki kolonialnej, jak i współczesnych. Odchodzenie od tradycyjnych wzorów kulturowych, kierunki tego typu przemian analizowane będą na przykładzie sposo­ bów gospodarowania i życia codziennego wsi i miast muzułmańskich. Problematykę tę realizuje doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, który w roku 1981 opublikował pracę habilitacyjną poświęconą tematowi: Wieś współ­ czesnego Kurdystanu irackiego u progu modernizacji. Mgr Andrzej Romanowski w 1982 r. podjął rozważania nad sposo­ bami wartościowania i organizacji przestrzeni mieszkalnej w środowisku miejskim Iraku. Praca doktorska na ten temat zostanie ukończona w 1986 r. Bazę źródłową stanowią informacje zaczerpnięte z publikowanych prac oraz materiały zebrane w trakcie badań prowadzonych w Iraku przez zespół ,,Miastoprojektu" z Krakowa. Opracowali: Anna Zambrzycka-Kunachowicz i Czesław Robotycki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a5ef06d4d4104ec52939f1f333703c0.pdf f0fe064bfd1d9b4c60d12a774aa07bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1116 Title A name given to the resource Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości, perspektywy / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I P L I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ( I H K M PAN, Poznań) POLSKA A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGICZNA. JEJ DOŚWIADCZENIA, MOŻLIWOŚCI I PERSPEKTYWY Zamiarem moim jako etnologa uprawiającego dość wąską specjaliza­ cję, zwaną amerykanistyką, jest zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa ważne — jak mniemam — zagadnienia Po pierwsze na miejsce amerykanistycznie zorientowanych studiów etnologicznych w kraju od­ ległym od Nowego Świata i nie połączonym z nim silniejszymi więzami kulturalnych i gospodarczych interesów, i po drugie na „praktyczne", w szerokim sensie tego słowa, znaczenie tej dziedziny wiedzy kulturoznawczej o amerykańskim kontynencie. Bardziej konkretne refleksje chciałbym poprzedzić konstatacją h i ­ storyczną. Otóż gdy śledzimy dzieje kształtowania się etnografii jakosamodzielnej dyscypliny naukowej w krajach europejskich, w tym także i w Polsce, wówczas dostrzec możemy dwa podstawowe źródła inspiracji wspierającej zainteresowania kulturą. Jednym z nich był nurt badań koncentrujących swą uwagę na mieszkańcach odległych „egzotycznych"' lądów i na kulturach ludów zwanych jeszcze niemal do dziś „prymi­ tywnymi". Drugim był nurt studiów narodowych ograniczających swepole obserwacji do zjawisk klasyfikowanych tradycyjnie jako folklor czy kultura ludowa. Pierwszy silniejszy był — ze względów oczywistych w krajach o tradycjach i ambicjach kolonialnych, drugi dominował zde­ cydowanie na tych obszarach, których mieszkańcy w poznaniu i zacho­ waniu własnej kultury widzieli ważny czynnik kształtowania świado­ mości narodowej. Najlepiej tę dwoistość charakteru wczesnych faz rozwoju współczesnej etnologii europejskiej oddają niemieckie terminy Volkerkunde i Volkskunde. Choć dość znacznie odseparowane od siebie w sensie przedmio­ towym, kadrowym i nawet instytucjonalnym, wnosiły one — każdy z osobna — znaczny wkład do nauk antropologicznych i ogólnej teorii kultury. Pierwszy z tych nurtów uczył patrzeć na rzeczywistość kulturo­ wą na sposób uniwersalistyczny, wydobywając na plan pierwszy przede wszystkim to co wspólne, posługując się podejściem ewolucyjnym, po- �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKl tem dyfuzjonalnym, funkcjonalnym czy strukturalnym. Drugi nurt pre­ ferował wyraźnie odmienne cele — poszukując głównie źródeł i istoty specyfiki kulturowej własnego kręgu etnicznego, 'posiłkując się w tej mierze interpretacją etnogenetyczną i historyczną. Wiek X X , a głównie lata drugiej jego połowy, w znacznej mierze zatarły te różnice umożliwiając ożywcze przeniesienie metod i analiz stosowanych dotąd w trzecim świecie do warsztatu europejskiego l u ­ doznawcy, a doświadczeń wyniesionych z badań nad kulturą chłopską do studiów prowadzonych w krajach Azji, A f r y k i czy Ameryki. Innym aspektem tego samego zjawiska jest rosnące zainteresowanie niektórych kręgów anglosaskiej antropologii kulturowej badaniami różnorakich zja­ wisk kulturowych własnego społeczeństwa i narodów kontynentalnej Europy. Wyrazem tej reorientacji zainteresowań mogą być dość para­ doksalnie dla nas brzmiące stwierdzenia o doniosłości odkrycia przez antropologię tego nowego pola badawczego, tak jakby nie istniał dorobek etnologii poszczególnych krajów europejskich. Z drugiej strony potrzeba większej wiedzy o- świecie i o mecha­ nizmach rządzących kulturą w różnych układach społeczno-ekonomicznych i historyczno-geograficznych sprzyjała narodzinom zainteresowań badawczych krajami pozaeuropejskimi w tych środowiskach etnologicznych które niewielki dotąd miały udział w penetracji odległych konty­ nentów. Taki jest mniej więcej kontekst ogólny polskich studiów amerykanistycznych, których powstanie stało się możliwe dzięki pasji ba­ dawczej i inicjatywom organizatorskim trzech zaledwie osób: śp prof. Tadeusza Milewskiego — językoznawcy z Krakowa, prof. Marii Fran­ kowskiej — etnologa z Poznania i prof. Tadeusza Łepkowskiego — h i ­ storyka z Warszawy. Abstrahując w t y m miejscu od oceny indywidual­ nego wkładu tych badaczy w rozwój polskiej humanistyki, a amerykanistyki w szczególności, rzec można, iż ich szczególną zasługą było prze­ łamanie pewnej psychicznej bariery, której istnienie jest nadal tu i ów­ dzie zauważalne, niechęci rodzimej humanistyki do podejmowania prac odległych tematycznie od spraw środkowoeuropejskiego obszaru. Wielu już badaczy polskich zwracało uwagę, iż tak pojęta dbałość o koncen­ trację wszystkich wysiłków na sprawach narodowych dziejów i kultu­ ry sprzeczna jest z rzeczywistym interesem nauk humanistycznych, wtła­ cza je bowiem w wąskie ramy partykularnego zaścianka, odcina w spo­ sób sztuczny od wielu nurtów nauki światowej i pozbawia własne spo­ łeczeństwo możliwości poszerzenia wiedzy o świecie za pośrednictwem rodzimych naukowców. Rzecz nie w tym, by eliminować możliwości prowadzenia studiów nad pozaeuropejskimi kulturami, ale w tym, by godzić niewątpliwe priorytety z wąskimi specjalizacjami, których istnie­ nie nie może zagrażać interesom większości. Polskie studia amerykanistyczne z prawdziwego zdarzenia rozpoczęły się dopiero w latach po I I wojnie światowej. Wprawdzie i wcześniej �POLSKA AMERYKANISTYKA 145 ETNOLOGICZA można odnotować pewne próby prowadzenia tego rodzaju badań lub — co zdarzało się częściej — wzrost zainteresowań polskich podróżników obserwacją etnograficzną. Niektóre z powstałych w ten sposób relacji posiadają dziś pewną wartość naukową, są bowiem nie tylko świade­ ctwem epoki, ale i obrazem ukazującym rzeczywistość obecnie już nie istniejącą. Dla przykładu wymieńmy tu kilka najbardziej znanych naz­ wisk — jak choćby Ignacego Domeykę — jednego z pierwszych badaczy chilijskich Araukanów (Mapuchów), Jana Sztolcmana wnikliwie opisu­ jącego życie i kulturę mieszkańców Peru w drugiej połowie X I X stule­ cia, Władysława Klugera — prekursora polskich badań archeologicznych w Nowym Świecie, którego zbiory peruwiańskich „starożytności" wydo­ byte z ziemi w latach 70-tych ubiegłego" wieku staly się pierwszą amerykanistyczną kolekcją muzealną w Polsce i wreszcie wspomnijmy J. Sie­ miradzkiego, którego trzykrotne penetracje znacznych obszarów Ameryki Południowej w latach 80- i 90-tych X I X w. zaowocowały szeregiem inte­ resujących naukowych i popularnych publikacji . J Obiektywnie rzecz ujmując trzeba stwierdzić, iż te pierwociny pol­ skiej amerykanistyki były nader skromne — jeśli porównamy je z do­ robkiem XIX-wiecznych polskich badań ludów Syberii, Azji Środkowej czy Bliskiego Wschodu. Także i pierwsza połowa naszego stulecia nie przyniosła w tym względzie istotniejszych zmian, choć przecież zain­ teresowania badaniami odległych kontynentów wśród polskich huma­ nistów zaowocowały doskonałymi pracami Bronisława Malinowskiego, Wandy Czaplickiej i Aleksandra Czekanowskiego. Nie miejsce tu, by rozważać przyczyny tej sytuacji. Faktem natomiast pozostaje, iż udział „pra-amerykanistyki" w kształtowaniu się polskiej etnografii, a etnologii powszechnej w szczególności, był bardzo mały. Nie oznacza to bynajmniej, by wielcy twórcy polskich studiów ludoznaw­ czych ignorowali znaczenie materiałów o charakterze amerykanistycznym. Zdawali sobie bowiem sprawę z ich wagi poznawczej, porównaw­ czej i ilustracyjnej w rozważaniach nad pierwocinami cywilizacji i re­ gułami funkcjonowania kultury. Takie odwoływania się do danych etno­ graficznych z terenów Nowego Świata spotkać można zarówno u Lud­ wika Krzywickiego jak i Kazimierza Moszyńskiego . Co ciekawe — także w piśmiennictwie Oskara Kolberga znaleźć można drobne przyczynki o wyraźnie amerykanistycznej t r e ś c i . Przytaczam tutaj te dane, nie po 2 3 1 Zob. M . P a r a d o w s k a , 1968; t e j ż e , Polacy w Ameryce Polscy badacze Ameryki Łacińskiej, Południowej, W r o c ł a w 1977. 2 Zob. H . H o ł d a - R ó z i e w i c z , Ludwik Krzywicki jako czeństw pierwotnych, W r o c ł a w 1976; K . M o s z y ń s k i , Człowiek. {¡rajii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958; t e n ż e , Ludy K r a k ó w 1951. * Zob. O. K o l b e r g , W r o c ł a w — P o z n a ń 1971. Dzieła 10 — Etnografia Polska, t. 29 z. t Wszystkie, t. 63, Studia, „Lud", t. 52: teoretyk społe­ Wstęp do etnozbieracko-łowieckie, rozprawy i urtykuły, �146 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI to, by snuć rozważania nad znaczeniem tych skromnych tradycji badaw­ czych, ale przede wszystkim dlatego, by wskazać, iż nurt tych zainte­ resowań stale był obecny w polskiej etnografii oraz aby w nalezvtvch proporcjach móc ocenić dzisiejszą sytuację amerykanistyki stkimi jej zaletami i mankamentami. Od tych uwag natury ogólnej i refleksyjno-historycznej prze; raz do przedstawienia głównych kierunków zainteresowań polsk rykanistów o orientacji etnologicznej. Zanim jednak to uczynim -V>. gwoli przypomnienia zwrócić uwagę na fakt, iż liczba osób jących tę specjalizację, łącznie z tymi, które formalnie rzecz t ,< , krutują się z pokrewnych dyscyplin, oscyluje wokół 1 5 badać? i jących w naukowych placówkach Poznania, Krakowa i WE. -;. .. Ponadto część z nich poświęca się amerykanistyce w niepełr. n miarze czasu, uczestnicząc równocześnie w realizacji innych jes -к i projektów. Pod względem kulturowo-geograficznym większość prowadzo • не tąd studiów koncentrowała się na Ameryce Łacińskiej, a w je, przede wszystkim na dwóch obszarach, a mianowicie na Meksy * ru, a więc na terenach już tradycyjnie przyciągających wielu ' r\ europejskich z racji dostępności, atrakcyjności pola badawczej ności problemów czekających tam na rozwiązanie i możliwość zania współpracy z miejscowymi specjalistami, W niewielkim dotąd zakresie interesowano się innymi tere i . przy szczupłości kadry trudno uważać za mankament. Gwoli 1< or­ skiej dokładności wspomnijmy tu jednak o muzeologicznych pen< ..¡'-'4 leśnych obszarów Ekwadoru, Kolumbii i- Brazylii oraz o studenc j prawie etnograficznej do Amazonii wenezuelskiej. W środowi; •... skich amerykanistów są również osoby studiujące dzieje kultur; kańców Ameryki Północnej — głównie Stanów Zjednoczony' > w istocie ten kierunek badań zdominowany jest przez inne spec . takie jak historia, prawo, socjologia, politologia i literaturozr .-• Sytuacja amerykanisty europejskiego, a polskiego w szcze .: . jest bardzo trudna, przede wszystkim z tego względu, iż obszar tencjalnych badań znajduje się w znacznej odległości ograniczają ; : ; A i 4 W W a r s z a w i e p r a c u j ą oni w t a k i c h i n s t y t u c j a c h j a k : Zaklad I H K M P A N , Z a k ł a d Antropologii Historycznej U W , Katedra Iberystyki U \ byłej Pracowni Ameryki Łacińskiej I H P A N . W Krakowie skupieni są v misji Andyjskiej Polskiego T o w a r z y s t w a S t u d i ó w Latynoamerykanistycz t o m i a s t w P o z n a n i u w P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N , k t ó r a od w i e l u 1 lizuje się w prowadzeniu s t u d i ó w amerykanistycznych. Bardziej szczegół w i e n i e d o r o b k u s t u d i ó w a m e r y k a n i s t y c z n y c h w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m zot s e r n - Z i e l i ń s k i , Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico с „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , vol. 4: 1978; M . F r a n k o w s k a , Americ by contemporary Polish anthropologists, fw:] Poland at 8th Internationa of Anthropological and Ethnological Sciences, W r o c ł a w 1968. •. •[''•• ; ••> ;¡ • �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 147 liwości stałych systematycznych badań terenowych. W grę wchodzą co­ raz wyższe koszty transportu i pobytu, miejscowe władze piętrzą prze­ szkody natury formalnej utrudniające zdobycie licencji upoważniającej do podjęcia pracy badawczej, a organizacja i samo prowadzenie prac tere­ nowych wymaga od ich uczestników sporej sprawności organizacyjnej, kr lycji fizycznej i odporności psychicznej. Mimo to w ostatnim dziesi; cieciu polska amerykanistyka przełamała barierę izolacji z powo­ dzeniem rozpoczynając indywidualne i zespołowe badania terenowe ¡ítórych plonem stały się nowe kolekcje zbiorów etnograficznych, cenne źródła do badań etnohistorycznych oraz problemowo-monograficzne opra­ cowania wyników. Najbliższe jednak lata nie wróżą zbyt pomyślnej perspektywy dla polskich studiów w krajach trzeciego świata, jednako­ woż sądzę, iż indywidualna przedsiębiorczość amerykanistów umożliwi choć w części kontynuowanie niektórych rozpoczętych już kierunków badań. s r 1 Ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia regularnych ba­ ilan terenowych znaczna liczba dotychczasowych studiów amerykanistycznych posiada charakter etnohistoryczny, porównawczy, muzeologicz­ ny i krytyczno-analityczny, wspierając się na takich źródłach, jak kro­ niki, archiwalia, relacje podróżników i misjonarzy, zbiory mitów i i n ­ nych materiałów folklorystycznych, uzupełnianych bogatą literaturą przedmiotu. Dotkliwe braki w dostępie do ważnych bieżących publikacji zagranicznych — odczuwalne naturalnie przez ogół polskich naukow­ ców likwidowane są częściowo przez bezpośrednie kontakty ze specja­ listami z innych krajów. W istocie element nieformalnej więzi i indy­ widualnej inicjatywy w badaniach tych odgrywa znacznie większą rolę aniżeli formalna opieka instytucjonalna macierzystych placówek amery­ kanistów. Obecnie przyjrzyjmy się głównym nurtom zainteresowań polskich amerykanistów, co da nam pewien skrótowy, acz wystarczająco ogólny obraz dotychczasowych osiągnięć i realizowanych obecnie projektów _ 6 5 Zob. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnological fieldwork in the Pe~ •• -vían Andes, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 7: 1981 (1982); I . S t o i n s k a , M . K a i r s k i , Informe preliminar sobre el reconocimiento de la cultura panare de Amazonia • r ezolana, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 10 [w d r u k u ] . 5 Zob. s z c z e g ó l o w s z e o m ó w i e n i a w a ż n i e j s z y c h p r a c z tego z a k r e s u u M . F r a n w s к i e j , The Place of American studies in present-day Polish anthropology, !-к ] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological •sciences, W r o c l a w 1973; t e j ż e , The studies on religion in modern Polish etno7 uphy, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and ...hnological Sciences, W r o c l a w 1978. D o b r y m p r z e w o d n i k i e m b i b l i o g r a f i c z n y m p o p o i s k i c h p u b l i k a c j a c h a m e r y k a n i s t y c z n y c h , i to nie t y l k o o c h a r a k t e r z e e t n o g r a l i c z n y m , jest R . S c h n e p f a i K . S m o l a n a , Bibliografia polskiej literatury latynoamerykanistycznej 1945-1977, W a r s z a w a 1978. D a l s z e w s k a z ó w k i z a w a r t e są j u ż w b i b l i o g r a f i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . W n i n i e j s z y c h p r z y p i s a c h nie o d s y ł a m do. 1 �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Tematykę prowadzonych w Polsce dociekań amerykanistycznych podzielić można zasadniczo na cztery podstawowe grupy — a mianowicie: 1) etnoreligioznawstwo; 2) indiańska i chłopska kultura ludowa Ameryki Ła­ cińskiej; 3) studia etniczne i .4) historia wiedzy i nauki. Jest rzeczą oczywistą, iż nie wszystkie z wymienionych tu specja­ lizacji cieszą się jednolitym powodzeniem i podobnym dorobkiem. Zde­ cydowanie największe zainteresowanie obejmuje studia amerykanistyczne o profilu etnoreligioznawczym, tym bowiem zagadnieniom poświęciła swą uwagę większość badaczy. Stąd też od spraw religioznawstwa roz­ poczniemy nasz przegląd. Problematyka ta rozpatrywana jest jakby w dwóch odrębnych zespo­ łach zagadnień, których granicą jest chronologiczna cezura oddziela­ jąca epokę prekolonialną od stuleci dominacji kultury europejskiej. Dla­ tego też pierwszy zespół można by określić — zgodnie zresztą z nomen­ klaturą latynoamerykanistyczną — mianem etnologii prekolumbijskiej, drugi natomiast poświęcony jest e'tnologii problemów akulturacyjnych. W tym drugim zespole zagadnień kładzie się większy nacisk na rekon­ strukcję procesów zmian, w pierwszym natomiast na rekonstrukcję re­ ligijnych i światopoglądowych idei, ich lokalnego i uniwersalnego sensu oraz strukturalno-funkcjonalnych uwikłań. W zakresie etnoreligioznawstwa prekolumbijskiego prowadzone są stu­ dia w trzech zasadniczych kierunkach. Pierwszy z ich to etnohistoryczne i mitoznawcze próby rekonstrukcji przedkolonialnych systemów ideolo­ gicznych, w tym głównie wizji świata. W ramach drugiego — rozpatry­ wane są problemy związków religii z innymi sferami ludzkiej kultury — a więc strukturą społeczną, gospodarką, środowiskiem naturalnym, sztu­ ką, architekturą i językiem. Trzecim kierunkiem są studia archeoastronomiczne zmierzające do rekonstrukcji wiedzy o ciałach astralnych, ich roli w wierzeniach, światopoglądzie i innych sferach kultury, w tym sy­ stemach kalendarzowych, przy zastosowaniu nowego spojrzenia na takie źródła, jak kroniki, kodeksy, mity, konstrukcje architektoniczne o cha­ rakterze kultowym itp. Z zakresu wymienionych t u tematów opubliko­ wanych już zostało szereg artykułów, większe zaś opracowania mono­ graficzne znajdują się w toku realizacji . 7 c a ł e j l i t e r a t u r y a m e r y k a n i s t y k i c t n o l o g i c z n e j , nie jest b o w i e m m o j ą i n t e n c j ą p u ­ b l i k o w a n i e bibliografii, a j e d y n i e d a n i e w y o b r a ż e n i a o k i e r u n k a c h b a d a ń i w a ż ­ niejszych publikacjach, w k t ó r y c h m o ż n a b ę d z i e z n a l e ź ć dalsze w s k a z ó w k i biblio­ graficzne. 7 . Zob. np. A . W i e r c i ń s k i , Time and space in the Sun Pyramid from Teotihuacan, o r a z t e n ż e , Dark and light side of the Aztec stone calendar and their symbolical significance, oba [w:] Polish contribution in New World archaeology, P r a c e K o m i s j i A r c h e o l o g i c z n e j , O d d z i a ł P A N w K r a k o w i e n r 16, W r o c ł a w 1977; M . i A . P o s e г n - Z ie 1 i ń s с у , Indiańskie wierzenia i rytuały, Wrocław 1977; J . S z e m i ń s k i , [tłum. z k e c z u a ] T o m a s , Bogowie i ludzie z Huarochiri, [w d r u ­ k u — P I W ] ; E . S i a r k i e w i c z , Słowo wstępne, Po pol V u h. Księga Rady Na- �P O L S K A A M E R Y K ANIS T Y K A E T N O L O G I C Z A Nieco starszą tradycją, a więc i dorobkiem większym, cechują się etnoreligioznawcze studia amerykanistyczne problemów akulturacyjnych. Koncentrują one uwagę na przebiegu i skutkach ścierania się religii tubylczych i chrześcijaństwa rozpatrując to zjawisko w różnorakich jego uwarunkowaniach (społecznych, historycznych, etnicznych, kulturowych). Główne wątki problemowe, z których większość nadal jest kontynuowa­ na, choć już nie tak intensywnie jak w latach 70-tych, to procesy synkretyzacji wierzeń, kulturowe skutki ewangelizacji, społeczne aspekty ruchów religijnego protestu i ideologii millenarystycznych, funkcjono­ wanie autochtonicznych sekt i rosnące znaczenie wpływów protestan­ tyzmu, wreszcie rola odrębności religijnych w kształtowaniu się nowej świadomości etnicznej . Jeśli studia etnoreligioznawcze przybrały głównie charakter rozwa­ żań etnohistorycznych, to badania współczesnej indiańskiej czy chłop­ skiej kultury Ameryki Łacińskiej wiążą się już znacznie wyraźniej z ba­ daniami terenowymi. I tu widać w nich wyraźnie dwa nurty. Pierwszy łączy się z poznawaniem i analizą funkcjonowania lokalnych społecz­ ności, których życie ukazywane jest głównie przez pryzmat kultury techniczno-użytkowej i organizacji wewnątrzgrupowej, a więc zjawisk sto­ sunkowo łatwych do rejestracji i zobiektywizowanej analizy. Takie ogra­ niczenie pola obserwacji wynika z sondażowego charakteru dotychcza­ sowych badań, uniemożliwiającego głębszą interpretację obserwowanej rzeczywistości niejako „od jej wnętrza". Dlatego też punkt ciężkości spoczął na takich aspektach, jak trwałość tradycji i jej związek ze spe­ cyfiką historycznego kontekstu, środowiskowe uwarunkowania kultury czy lokalne procesy modernizacji życia na tle współczesnych zmian makrostrukturalnych. W drugim nurcie tych studiów nad indiańską i chłopską kulturą Ameryki Łacińskiej mieszczą się rozważania o charakterze bardziej ogól­ nym, poświęcone wybranym problemom współczesnych zmian. Są to np. dociekania nad istotą sztuki ludowej Maksyku czy Peru i jej metamorfo8 rodu Quiche, Warszawa 1980; R. T o m i c k i , W kręgu mitów peruwiańskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 1; T . M i l e w s k i , [tłum. z nahualt] Aztek Anonim, Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w 1959; tenże, Elementy panteistyczne religii Azteków, „ R o c z n i k i F i l o z o f i c z n e ^ T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o K U L " , t. 5: 1957, z. 3 oraz a r t y k u ł y M . Z i ó ł k o w s k i e g o . 8 Zob. np. M . F r a n k o w s k a , Z badań nad ludowym synkretyzmem religij­ nym w Meksyku. Tradycyjne obrzędy zaduszkowe, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1; t e j ż e , Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 2; A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i. Ruchy społeczne i religij­ ne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej XVI-XX w., W r o c ł a w 1974; M . P os e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, W r o c ł a w 1972; B . W a l e n d o w s k a , Afrochrześcijańskie religie Antyli, P o z n a ń 1978; E . N o w i e k a, Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, W a r s z a w a 1972; M . S t e n, Teatr, którego nie było. Szkice o teatrze Náhuatl, K r a k ó w 1982. �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zami lub też refleksje na temat treści i formy ludowych tradycji ukształ­ towanych pod wpływem odmiennych uwarunkowań etnicznych . Kolejną grupę studiów o charakterze amerykanistycznym tworzą pra­ ce poświęcone wybranym problemom etnicznym społeczeństwa Ameryki, dotychczas głównie ograniczone do badań pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. W ramach tych zainteresowań z perspektywy antropologicznej zajęto się związkiem etniczności i tradycji w procesie kształtowania się subkultur etnicznych wyrosłych na podłożu emigra­ cyjnym — na przykładzie amerykańskiej Polonii. Przy czym problem ten rozpatrywano w kontekście integralności dwóch podstawowych' zjawisk, a mianowicie tendencji ku utrzymywaniu się cech odrębności kulturowo-etnicznej i tendencji przeciwnej dążącej do zacierania istotnych róż­ nic drogą asymilacji i akulturacji. Ważnym uzupełnieniem tej proble­ matyki są rozważania dotyczące głównych nurtów kierowanej akulturacji, i to zarówno w aspekcie ich społeczno-politycznych uwarunkowań i teo­ retycznych podstaw, jak i praktycznych konsekwencji. Zajmowano się także problematyką murzyńską analizując ruchy „czar­ nego" odrodzenia etnicznego, murzyńskie sekty i kościoły oraz narodziny panafrykańskiej świadomości. Nieco uwagi poświęcono także zagadnie­ niom indiańskim — ukazując rolę religijnych treści w kształtowaniu się nowej panindiańskiej tożsamości. Zainteresowano się także współczesną sytuacją "Eskimosów i mieszkańców Grenlandii analizując ich dążenia emancypacyjne i kontekst interetnicznych uwikłań. Jeśli chodzi o problematykę etniczną Ameryki Łacińskiej, to sporo miejsca poświęcono na ukazanie kształtowania się kultury i państwa Inków oraz etnicznych dziejów ziem wicekrólestwa Peru, w tym także zwracając uwagę na sposoby krzyżowania się podziałów etnicznych, ra­ sowych i społecznych. Powoli uzyskują znaczenie kwestie polonijne, choć 9 •A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , W W r o c ł a w [w d r u k u ] ; R . H . N o c o ń , Katowice w 1964; ostatnim] XVI i pierwsza nowski, 1976, z. la base chard, skich roba nativa de Indianie i pierwszym XVII w., ludowe w Poznań dolinie católica z peryferii, W a r s z a w a 1979; Wrocław en Indian gospodarki Alto los Andes de la ąuerrilla, Szkice Caracas z dziejów [w:] A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Mieszkańcy centrales Shipibo, w Wiek i A. Krza­ observaciones de sobre P. u los panamde M. So­ 1971; . Z . M . K o w a l e w s k i , W r o c ł a w 1969. „Wari" walk — środowisko, Bur­ Indios Z. M. K o w a l e w s k i , i ich Peru konkwiście. [w d r u k u ] ; Aculturacion rewolucyjnych Andów Peru, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: Algunas 1978; Z . R y n , R . K r z a n o w s k a , andyjskich, po A . M у г с h a, Z wizytą 1: 1972; o Południowej, wiejskiej stuleciu Chicama, M. F r a n k o w s k a , t. etnologiczne Ameryki 1967; R . K r z a n o w s k a W a r s z a w a 1973; Latinoamericanos", Antropologia Indian Podstawy la música latynoamerykańska. w., Frankowska, Inków Szkice życiu G r u s z c z y ń s k a - Z i ó ł k o w s k a , „Estudios brado, XX A. Inkarri. w panowania połowa Garncarstwo 1; Indian, Mexico, rilla M. < okresie krainie Kobieta Guer­ partyzanckich zagadkowa Kraków cho­ 1981; �POLSKA AMERYKANISTYKA 151 ETNOLOGICZA nacbl utrudniony jest dostęp do krajów zamieszkiwania większych sku­ pisk polskiej emigracji w Ameryce Południowej . W ramach grupy zagadnień poświęconych historii kształtowania się wiedzy o amerykańskim kontynencie i dziejom amerykanistyki od dłuż­ szego czasu prowadzone są studia nad przebiegiem peregrynacji i wkła­ dem polskich podróżników, badaczy i emigrantów w poznanie Nowego Świata, co czyni się głównie przez pryzmat różnego rodzaju relacji od X V I I w. poczynając, a na czasach współczesnych kończąc, ze szczegól­ nym jednak uwzględnieniem źródeł XIX-wiecznych. Pewnego rodzaju logicznym rozszerzeniem tych dociekań są studia nad kształtowaniem się wizji rzeczywistości amerykańskiej w naszym kraju oraz nad funkcjo­ nowaniem stereotypów o tubylczej ludności Nowego Świata w polskim społeczeństwie . Temat to bardzo intrygujący i aktualny, o czym świad­ czy międzynarodowe zainteresowanie tymi właśnie zagadnieniami, czego dowodem mogła być europejska konferencja amerykanistyczna w To­ runiu w 1978 r. poświęcona całkowicie „obrazowi Ameryki Łacińskiej ukształtowanemu w Europie" . Wypada tu również wspomnieć, iż na marginesie różnego rodzaju studiów amerykanistycznych i innych powstają krytyczino-analityczne i i n ­ formacyjne omówienia kierunków, szkół i orientacji etnologicznych w Sta­ nach Zjednoczonych i krajach Ameryki Łacińskiej. Przybliżają one pol10 11 12 1 0 A. P o s e r n-Z i e l i ń s k i , amerykańskiej, domości Murzynów cińskiej, pod red. M . K u l i , dek Inków, city of ers, amerykańskich, Wrocław American miński, Tradycja a etniczność. Przemiany W r o c ł a w 1982; E . N o w i c k a , Afrykanie in the as majority. ,,Etimología Changes in status. Las Wrocław Inkowie, wania nym concepciones 1982; A. los revolucionarios Macierewicz, „Etnografia P o l s k a " , t. encyklopedyczne Ameryki de The zob. hasła hasła opracowała M. F r a n k o w s k a , ryki Łacińskiej, skiego, Warszawa poświęcone Encyklopedia 1979, w A. M a l i n o w s k i e g o i sztuki of Ła­ i and upa­ ethni­ Kalatdlit-Creeland- objetivos de M. S k o c z e k , anos czyli także i tupama1780-1783, z czego wskazać kulturze terminów A. de los los starożytnej, oraz Słownik opracowaniu kultura religions Tawantinsuyu, 18: 1974, z. 2. N a l e ż y zawierające Łacińskiej case Los peruanos Upadek świa­ Polona", t. 5: 1979; I . M . K a ­ „ E t h n o l o g i a Polona", t. 5; 1979; J . S z e m i ń s k i , ristas. w w Ameryce 1983, R . H . N о с o ń, Dzieje, U.S., Polonii Afryka Polonii 1958; M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Native Indians Minority W a r s z a w a 1979; Dzieje Wrocław kultury z wyboru. opraco­ grupom etnicz­ Warszawa 1974, geograficznych D e m b i с z a, zawierające żyli na Ame­ J. M a k o w- hasła z zakresu k u l t u r y ludowej, struktury rasowej, grup etnicznych i j ę z y k o w y c h . 1 1 J. T a z b i r , Ameryki w Polsce Południowej, przez okresu Szlachta Hiszpanię, Odrodzenia, ...; M . lacji o Indianach ryki Południowej a konkwistadorzy. w Polsce [red.] Siadami Południowej, XIX w., Indian. wobec Znajomość Antologia W r o c ł a w 1979; t e j ż e , „Etnografia 1982, z. 1. 1 2 staropolska W a r s z a w a 1977, P a r a d o w s k a , Polacy P a r a d o w s k a Ameryki Opinia W a r s z a w a 1969; R . W r ó b l e w s k i , Zob. „ E s t u d i o s Latinoamericanos". Obraz podboju Ameryki w Ameryce polskich Indian P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 1, t. re­ Ame­ 26: �152 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI skiej nauce osiągnięcia antropologicznych ośrodków tamtego kontynen­ tu, zapoznają ze specyfiką badawczą i ukazują stosowane w nich podejś­ cia metodologiczno-interpretacyjne. Omówienia takie nie są bez znacze­ nia, szybki bowiem rozwój nauki, w t y m antropologii kulturowej, w kra­ jach zachodniej hemisfery predystynuje nas do uważnego śledzenia w y ­ stępujących tam reorientacji . Ten przegląd aktualnych problemów amerykanistycznych studiów etnologicznych wypada uzupełnić refleksją na temat preferowanych w ra­ mach tej specjalizacji orientacji metodologicznych i ujęć interpreta­ cyjnych. Bez wdawania się w szczegóły, na które nie ma tu po prostu miejsca, można stwierdzić obecność co najmniej czterech podejść w częś­ ci jednak nawzajem komplementarnych. Ta różnorodność ujęć nie po­ winna nas jednak dziwić, wynika ona bowiem po pierwsze z dopasowa­ nia interpretacji względem charakteru analizowanej rzeczywistości i po drugie odzwierciedla w małej skali sytuację pluralizmu panującego w et­ nologii i całej polskiej humanistyce. Szczególnie wyraziste jest podejście etnohistoryczne, które dominuje zresztą w całej amerykanistyce europejskiej, a także jest znaczące w kra­ jach amerykańskiego kontynentu. Aby być ścisłym, należy tu wyjaśnić, iż pod pojęciem etnohistorii kryć się mogą dwa typy działań. Pierwszym z nich — o bardziej heurystycznym profilu — są studia wykorzystujące jako podstawowy materiał źródłowy dane historyczne (np. archiwalne lub publikowane kroniki) i wydobywające z niego informacje przetwa­ rzane następnie w różnorodny sposób. Ważnym polem aktywności w t y m zakresie są także poszukiwania nowych cennych dokumentów etnohistorycznych, a następnie ich publikowanie po uprzednim starannym opra­ cowaniu paleo^raficznym. Jest to jakby „archeologia etnohistoryczna" rozszerzająca bazę źródłową do dalszych studiów. Również i w .środo­ wisku polskich amerykanistów trwają prace tego typu zmierzające do stopniowego udostępniania zespołu dokumentów kolonialnych z Peru uka­ zujących przebieg chrystianizacji, walkę z idolatrią i charakter dawnych andyjskich wierzeń. Drugi typ etnohistorii wywodzący się z poprzedniego to po prostu studia dążące do możliwie wszechstronnej rekonstrukcji etnicznych i k u l 13 1 S A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Amerykańska antropologia kulturowa i jej współ­ czesne problemy, „ L u d " , t. 61: 1977; t e n ż e , Koncepcje etniczności w amerykań­ skich studiach etnicznych, „ L u d " , t. 63: 1979; M . F r a n k o w s k a , Problemy i kie­ runki etnologii meksykańskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970, z. 2; K . M a ł ­ k o w s k a , Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej, „Etnografia Polska", t. 10: 1966; A . K ł o s k o w s k a , Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykańskiej, „ P r z e g l ą d N a u k H i s t o r y c z n y c h i S p o ł e c z n y c h " , t. 1: 1950; B. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka. Refleksje nad antropologią kul­ tury, W a r s z a w a 1966. W p r z y g o t o w a n i u z n a j d u j e s i ę t a k ż e e n c y k l o p e d i a p o j ę ć etnol o g i c z n y c h p r z y g o t o w a n a p r z e z p o z n a ń s k i o ś r o d e k etnograficzny, w k t ó r e j z n a j d z i e s i ę sporo h a s e ł z tego z a k r e s u . �POLSKA AMERYKANISTYKA 153 ETNOLOGICZA turowych dziejów konkretnej jednostki terytorialnej, wspólnotowej czy też wybranego aspektu kultury (np. sztuki, instytucji ekonomicznych itp.) posiłkujące się przy tym wszelkimi możliwymi materiałami — w tym także archeologicznymi, demograficznymi, ekonomicznymi itp. Podejście takie ma dwa cele — wykrycie regionalnej specyfiki rozwojowej oraz ukazanie na tym tle bardziej generalnych reguł transformacji systemów kulturowych. Z interpretacją etnohistoryczną wiąże się ściśle strategia wyjaśniania badanych zjawisk, którą by tu można nazwać materializmem kulturo­ wym. W tym wypadku użycie tego określenia jest w części uzasadnio­ ne odwołaniem się do niektórych dyrektyw amerykańskiego materia­ lizmu kulturowego — jako nurtu wywodzącego się z antropologicznego neoewolucjonizmu . Z drugiej zaś strony wynika ono ze związku tej orientacji z tradycją interpretacyjną materializmu historycznego i tych nurtów metodologicznych, które czerpią z niej twórczo-krytyczną i n ­ spirację. Cechą tak rozumianego materializmu kulturowego jest zasto­ sowanie strategii wyjaśniania racjonalnego, t j . tzw. interpretacji hu­ manistycznej analizującej ludzkie działania pod kątem ich celów, moty­ wów i skutków. To spojrzenie uzupełnione jest wyjaśnieniem typu funkcjonalno-genetycznego odwołującego się do zespołu historycznych i aktu­ alnych uwarunkowań decydujących o kształcie analizowanego' zjawiska i jego miejscu w holistycznie ujmowanym systemie kulturowym. W ten sposób w toku interpretacji bierze się pod uwagę zarówno czynniki su­ biektywne, jak i obiektywne, rekonstruując dynamiczny obraz zależ­ ności i zmian kulturowych. Dyrektywy te wywodzą się z nurtu poznań­ skiej szkoły filozofii i metodologii n a u k i i — jak sądzę — rnogą być w dalszych badaniach amerykanistycznych bardzo przydatne. u 15 Z porównywaniem zjawisk mamy do czynienia we wszystkich ro­ dzajach studiów antropologicznych, a więc także i w amerykanistycznie zorientowanej etnologii. Analiza komparatystyczna to dość tradycyjny, tym niemniej pożyteczny instrument wnioskowania, bez którego trudno się obejść. Przedmiotem takich badań może być porównywanie treści kulturowych, ich zespołów lub całych systemów, ale również i innego typu zjawisk — jak korelacji zachodzących między elementami systemu, struktury i funkcji poszczególnych zjawisk, typów i wzorów kultury, uwarunkowań, związków przyczynowo-skutkowych, a nawet i całych procesów zmian. We współczesnej antropologii stosowane są przede wszystkim dwa ro­ dzaje wyjaśniania na drodze komparatystycznych dociekań. Są to właś1 4 Zob. of culture, 1 5 M. H a r r i s , New Zob. todologicznych wak, Wstęp The Rise of anthropological theory. A history of theories Y o r k 1968, s. 643. J. K m i t a , O problemów do idealizacyjnej kulturze symbolicznej, Warszawa interpretacji humanistycznej, teorii Warszawa nauki, 1982, Warszawa 1977. tenże, 1971; Z me­ L. No­ �ALEKSANDER 154 POSERN-ZIELIÑSKI ciwe badania porównawcze o charakterze międzykulturowym oraz studia porównawcze typu etnohistoryczno-monograficznego. W pierwszym przy­ padku zestawia się ze sobą interesujące ze względu na cel badań fakty, zjawiska i procesy w taki sposób, aby pochodziły one lub reprezento­ w a ł y systemy kulturowe pod pewnym względem podobne, a zatem i po­ równywalne. Najczęściej bierze się pod uwagę takie kryteria, jak zbliżony stopień rozwoju, podobny typ ekologicznych uwarunkowań czy analogicz­ ną sytuację społeczną lub interetniczną. Na drodze takiego zestawiania zjawisk można zarówno weryfikować hipotezy, jak i też formułować ich nowe wersje na temat różnego typu prawidłowości kulturowych o mniej lub bardziej uniwersalnych walorach. W drugim przypadku analiza porównawcza nie obejmuje zjawisk po­ chodzących z innych systemów kulturowych, lecz ogranicza się do ze­ stawiania kolejnych faz rozwojowych jednej kultury w taki sposób, by można było stwierdzić, w jakim stopniu analizowane zjawisko ulega zmianie, w jakim zaś opiera się przemianom. Ten typ wnioskowania dostarcza nam nie tylko eksplikacji procesu dziejowego w ramach jed­ nego systemu kulturowego, lecz pozwala również na formułowanie ro­ boczych hipotez na temat regularności rozwojowych, których sprawdze­ nie jest możliwe przy odwołaniu się już do międzykulturowych porów­ nań. Podobnie jak w całej etnologii polskiej również i w amerykanistycz­ nych studiach zyskują powoli uznanie metody analizy semiotycznej . Znalazły one zastosowanie przede wszystkim w interpretacjach nad m i ­ tami, traktowanymi jako dobre źródło umożliwiające nie tylko rekon­ strukcję wierzeń np. ludów prekolumbijskich, ale pozwalające na częś­ ciowe poznanie tubylczej wizji świata, logiki myślenia przedstawicieli odległych w czasie i przestrzeni kultur, sposobów odzwierciedlania się tych systemów poznawczych w sztuce czy architekturze. W badaniach tych zauważyć można silną tendencję do historyzacji semantycznych i n ­ terpretacji, co jest w pełni zrozumiałe i uzasadnione w świetle podsta­ wowych celów prowadzonych dotąd studiów. Chodzi w nich nie tyle o szukanie uniwersalnych zasad semiotycznych asocjacji, ile o wyko­ rzystanie tych zasad w celu odkrycia ukrytego sensu symboliki indiań­ skiej, a przez to umożliwienie lepszego i głębszego zrozumienia specy­ fiki kulturowej prekolumbijskich cywilizacji. Z drugiej strony przy znacznej szczupłości źródeł pisanych i wystę­ pujących w nich dużych rozbieżnościach czy nawet sprzecznościach w przedstawianiu niektórych aspektów kultury symbolicznej, analiza semiotyczna pozwala na odrzucenie europocentrycznych uproszczeń kro­ nikarzy w stopniu umożliwiającym odtworzenie prekolumbijskich syste­ m ó w poznawczych, w tym także mitologii. Historyczny aspekt takich 1S 1 6 tody J . S. W a s i l e w s k i , etnologii, cz. I , W a r s z a w a Semiotyczne 1981. badania symboliki w etnologii, [w:] Me­ �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA 155 analiz wyraża się w dociekaniach nad fazami kształtowania się treści re­ ligijnych drogą interetnicznej kontaminacji symboli i synkretyzacji idei, zarówno w odniesieniu do czasów przedkolumbijskich, jak i kolonial­ nych. Ma także zastosowanie w studiach wykorzystujących dyrektywy pragmatyki semiotycznej, t j . w badaniach nad problematyką społecznej funkcji treści mitologicznych w sytuacjach kryzysów i interetnicznych konfliktów, np. konkwisty. Podejście takie pozwala na taką relatywizację interpretacji historycz­ nej, która daje wgląd w sposób widzenia, wnioskowania i reagowania strony tubylczej na europejski podbój, na chrystianizację i na upow­ szechnienie się iberyjskich wzorów kulturowych. W ten sposób nasza wizja dziejów dalszych i bliższych Nowego Świata zostaje bardzo wzbo­ gacona i to nie tyle ilościowo, ale przede wszystkim jakościowo — z ob­ razu bowiem ukształtowanego europejskim punktem widzenia przekształ­ ca się w wizerunek ukazujący również i perspektywę „tubylczą". Umie­ jętne łączenie tych dwóch aspektów — i to nie tylko w studiach semiotycznych — to bardzo ważne zadanie na przyszłość. Przedstawione wyżej metody analizy stosowane są najczęściej na spo­ sób krzyżowy dając w efekcie np. studia etnohistoryczno-semiotyczne, etnohistoryczno-porównawcze czy funkcjonalno-genetyczne w ujęciu etnohistorycznym. Dobór odpowiedniej metody uzależniony jest przede wszystkim od charakteru stawianych pytań badawczych i specyfiki rze­ czywistości, która poddaje się analizie. Jest rzeczą oczywistą, że również nie bez znaczenia są indywidualne idiosynkrazje oraz tradycje warszta­ towe ośrodków badawczych, z którymi związani są polscy amerykaniści. W studiach amerykanistycznych nie bez znaczenia są więzi inter­ dyscyplinarnej współpracy między badaczami różnych specjalności skon­ centrowanymi jednak na dziejach, kulturze i społeczeństwie Nowego Świata. Dobre efekty badawcze w tak ukierunkowanych geograficznie studiach — to nie tylko kwestia rygoryzmu metodologicznego, zastoso­ wania właściwych narzędzi interpretacji, postawienia w sposób zasadny istotnych pytań i zebrania odpowiedniego materiału. Bardzo ważnym czynnikiem jest tu ogólna wiedza pozaźródłowa o amerykańskim konty­ nencie, jego specyfice kulturowej, rozwoju historycznym, procesach et­ nicznych, sytuacji współczesnej, stanie badań i dyskusji w różnych dzie­ dzinach studiów. Dlatego też amerykanistyki nie można uprawiać z przy­ padku, doraźnie zajmując się jakimś problemem, by później zmienić kierunek zainteresowań. Specjalizacja ta wymaga stopniowego wchodze­ nia w problematykę, a gromadzone doświadczenia pozwalają na coraz wnikliwszą i wszechstronniej szą analizę. W zdobywaniu tych doświadczeń ważną rolę odgrywają kontakty i n ­ terdyscyplinarne z amerykanistami reprezentującymi takie specjalności, jak archeologia, historia, a także socjologia, geografia i językoznawstwo. W ramach każdej z tych dyscyplin rozpatruje się problemy amerykani- �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI styczne z odmiennych punktów widzenia i przy wykorzystaniu innych metod — tym niemniej pola badawcze bardzo często pozostają 1,e sa­ me — np. ruchy społeczne i religijne czy procesy etniczne (etnologia, historia i socjologia), etapy rozwojowe mikroregionów (etnologia, histo­ ria, archeologia i geografia) czy studia nad wizją świata tubylczych spo­ łeczności (etnologia, historia, językoznawstwo). Wspólnota zainteresowań podobnymi problemami to nie jedyna pła­ szczyzna interdyscyplinarnej kooperacji amerykanistów. Ważną rolę ode­ grać tu mogą wspólne projekty badawcze, których istotą byłaby świado­ mie sterowana działalność przedstawicieli kilku dyscyplin rozwiązują­ cych razem jeden wspólny problem. Nie jest to zadanie łatwe, tym niemniej możliwe do realizacji. Świadczy o tym dobitnie program ba­ dawczy i jego rezultaty Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy w 1978 r. Już na etapie przygotowań miał on charakter interdyscyplinarny ukie­ runkowując zainteresowania uczestników ekspedycji w stronę badań nad dziejami kultury jednej andyjskiej doliny od czasów prahistorycznych aż do lat współczesnych. Jego realizacja wymagała więc współpracy etnografów, archeologów, historyków i geografów. Także w trakcie ba­ dań terenowych — również prowadzonych wspólnie — dawały się od­ czuć pozytywne aspekty tak zaprojektowanych prac. Wstępne ustale­ nia etnografów rzucały nowe światło na interpretację archeologiczną, a rezultaty poszukiwań etnohistorycznych zespalały w całość obraz współczesnej kultury andyjskiej wsi z prekolumbijską wizją peruwiań­ skich osad wysokogórskich. Również w trakcie opracowywania zebra­ nych danych stała konfrontacja wyników badań etnohistorycznych, ar­ cheologicznych i etnograficznych okazała się niezbędna, wzbogacając zarówno indywidualne opracowania jak i ogólną rekonstrukcję dziejów badanej społeczności regionalnej . Istotną płaszczyzną interdyscyplinarnej współpracy polskich amery­ kanistów oraz formą integracji i koordynacji wysiłków badawczych są różnego rodzaju przedsięwzięcia organizacyjne. Nie od rzeczy będzie t u przypomnieć, iż w latach 1963-1974 spotykano się na pięciu Etnograficz­ nych Seminariach Amerykanistycznych (pierwsze w Krakowie, następne w Poznaniu), których inicjatorami byli członkowie nie istniejącej już dziś Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Każde z tych seminariów poświęcone było jednemu wybranemu proble­ mowi, który naświetlany był z różnorodnych punktów widzenia dzięki aktywnemu uczestnictwu archeologów, historyków, socjologów i religio­ znawców. W ten sposób konferencje te stały się płaszczyzną integrują17 1 7 A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i , Kultura i zbiorów etnograficznych, >[w:] Kultura 1980, s. 16-22. ludowa ludowa Peru Peru. w świetle polskich Katalog wystawy, badań Poznań �P O L S K A A M E R V K A N 1 S T V K A E T N O L O G 1С Z A 157 cą środowisko polskich amerykanistów, sprzyjając jednocześnie wzajemj wymianie doświadczeń . Również w ostatniem dziesięcioleciu nie zaniechano organizowania podobnego typu spotkań. Jedne z nich zwoływano z okazji inauguracji etnograficznych i archeologicznych wystaw poświęconych kulturze indiań­ skiej ludności Ameryki Łacińskiej, inne odbywały się z inicjatywy po­ szczególnych zespołów i placówek zajmujących się problematyką amerykanistyczną. Największym jednak osiągnięciem w t y m zakresie było zwołanie międzynarodowej sesji „Andy 77" w Warszawie, na którą przy­ byli czołowi latynoamerykaniści zajmujący się problematyką regionu andyjskiego z krajów Europy Zachodniej, Wschodniej, USA i Peru. Kon­ ferencja ta dała asumpt do zadzierzgnięcia bliższych więzów z zagranicz­ nymi oś-rcdkami badań amerykanistycznych. Materiały z tych konferencji tudzież rezultaty innych studiów ame­ rykanistycznych z zakresu etnologii ukazywały się drukiem na łamach takich periodyków, jak „Etnografia Polska", „Ethnologia Polona" (tam tylko w językach obcych), w mniejszym zakresie w „Ludzie". Publiko­ wano także artykuły w jedynym polskim roczniku latynoamerykanistycznym wydawanym przez warszawską grupę historyków — „Estudios La­ tinoamericanos". Większe opracowania monograficzne ukazują się głów­ nie w Ossolineum, w tym przede wszystkim w ramach serii wydawni­ czej Biblioteki Etnografii Polskiej. W przygotowaniu znajduje się tam właśnie kolejny tom zawierający zespół studiów religioznawczych po­ święcony w całości dziejom wierzeń indiańskich w Peru i Meksyku, który opublikowany zostanie w języku hiszpańskim. Będzie on prezen­ tował najnowsze osiągnięcia badawcze polskich amerykanistów w tym zakresie. Należy tu również wspomnieć, iż w wielu innych wydawni­ ctwach, periodykach i pracach zbiorowych ukazują się okazjonalnie pra­ ce etnologiczno-amerykanistyczne prezentujące dorobek badawczy i za­ poznające czytelników ze specyfiką kulturową Nowego Świata. Pewnego rodzaju instytucjonalnym wsparciem dla różnego rodzaju poczynań badawczych nie mieszczących się w programach studiów po­ szczególnych placówek naukowych zatrudniających amerykanistów są towarzystwa specjalistyczne. W ramach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, będącego najwyższym organem koordynującym działalność nau­ kową etnografów, funkcjonuje Komisja Amerykanistyczna patronująca poczynaniom dokumentacyjnym i wydawniczym. Natomiast forum i n ­ tegracji interdyscyplinarnej polskich latynoamerykanistów jest bezsprze­ cznie Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych, które n e 18 1 8 M . P a r a d o w s k a , Ethnographic subject matter at Americanistic confe­ rences in Poland 1971-1973,' „ E t h n o l o g i a Polona", t. 1: 1975; A . M a c i e r e w i c z , I V Seminario etnográfico de Americanistas, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 2: 1974; P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico »de Poznań... �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI zainicjowało swą działalność zaledwie kilka lat temu. W obrębie tej aso­ cjacji powstały również specjalistyczne sekcje — w t y m andyjska — rozwijająca ożywioną aktywność w sferze archeologii i etnohistorii. We wszystkich tych poczynaniach amerykanistycznych etnologowie i etnohistorycy są zauważalni i ich wkład jest nie bez znaczenia. Najsil­ niejsze więzy współpracy łączą ich z archeologami i historykami, nato­ miast mniejsze kontakty mają ze środowiskiem geograficznym, ekono­ micznym i filologicznym. Mimo że rozkład tych akcentów jest natural­ ny, to jednak wydaje się, że korzystnym byłoby zacieśnić również ko­ operację z tymi ostatnimi dyscyplinami, szczególnie ważną w toku prac 0 charakterze źródłoznawczym, z zakresu ekologii kulturowej i antro­ pologii ekonomicznej. Zwróćmy teraz uwagę na miejsce polskiej amerykanistyki w nauce światowej. Zagadnienie to warte jest podjęcia, kontakty międzynarodo­ we bowiem w takiej specjalności to istotny czynnik postępu b a d a ń 1 umocnienia pozycji. Jeśli chodzi o kraje Europy Wschodniej — to stu­ dia amerykanistyczne w zakresie etnologii prowadzone są w NRD, na Węgrzech, w Czechosłowacji i przede wszystkim w ZSRR. Tam też znaj­ dują się największe ośrodki naukowe koordynujące działalność radziec­ kich amerykanistów (Instytut Ameryki Łacińskiej A N , Instytut Etno­ grafii A N , Muzeum Antropologii i Etnografii). Rozwój tego kierunku, studiów w ZSRR wiąże się nie tylko z tradycjami amerykanistycznych. badań rosyjskich na Alasce i w Ameryce Południowej, lecz jest również; efektem zagranicznej polityki Związku Radzieckiego, państwa zacieśnia­ jącego swe gospodarcze, kulturalne i polityczne kontakty z krajami trze­ ciego świata. Na tym tle trudno dokonywać porównań między polską a radziecką amerykanistyką, której międzynarodowa pozycja — niezależ­ nie od k r y t y k i jej ujęć teoretycznych — jest od lat ugruntowana. Inaczejj się rzecz przedstawia na Węgrzech, w NRD i Czechosłowacji — gdzie studia amerykanistyczne nie posiadają wsparcia instytucjonalnego i są uprawiane przez indywidualnych badaczy przede wszystkim związanych z muzealnictwem etnograficznym. Jednakowoż mają oni na swym koncie cenne prace etnohistoryczne, jak i wartościowe raporty z b a d a ń terenowych (Chile, Wenezuela, Boliwia, Peru). Na t y m tle sytuacja amerykanistyki polskiej nie wygląda najgorzej, choć ustępujemy nadal naszym sąsiadom pod względem długości pobytu ekip badawczych w terenie, co musi rzutować również i na jakość rezul­ tatów. Istotnym mankamentem jest brak płaszczyzny współdziałania między amerykanistami z krajów RWPG. Wzajemne wizyty mają cha­ rakter okazjonalny, a wymiana informacji i publikacji nie jest sprawna. Próbę przełamania izolacji podjęli amerykaniści czechosłowaccy organi­ zując w latach 70-tych w Pradze specjalistyczne konferencje. Jednako­ woż w niewielkim zakresie wpłynęły one na zmianę sytuacji. Sądzę, iż należałoby się wspólnie zastanowić, jakie kroki można by było podjąć,. �159 P O L S K A A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGIO Z A by móc zacieśnić więzy z amerykanistami z sąsiednich krajów, pracują­ cymi przecież w podobnych warunkach, a więc mającymi zbliżone proble­ my i kłopoty natury warsztatowej. Do najbardziej rozwiniętych ośrodków amerykanistycznych w zakre­ sie etnologii należą centra badawcze Hiszpanii, Francji i RFN. W kra­ jach tych studia amerykanistyczne prowadzone są od wielu lat, a znaj­ dujące się tam materiały źródłowe (archiwalia w Hiszpanii i zbiory mu­ zealne w pozostałych krajach) stwarzają bardzo dobre pozycje wyjścio­ we do badań prowadzonych współcześnie. Również sytuacja polityczno-gospodarcza jest tam sprzyjająca penetracjom Nowego Świata, choćby ze względu na hiszpańską politykę zjednywania sobie byłych kolonii, czy też franeusko-niemiecką ekspansję gospodarczą. Jakie jednak z tego wypływają wnioski dla polskiej amerykanistyki? Otóż przede wszystkim korzystne dla rozwoju studiów w omawianej tu specjalności byłoby nawiązanie znacznie ściślejszych kontaktów z czo­ łowymi europejskimi ośrodkami. Dotychczasowe kontakty — choć już sporo w tym względzie uczyniono — nie są satysfakcjonujące, i to w uk­ ładzie obustronnym. Dorobek polskiej amerykanistyki niezbyt dobrze jest znany na Zachodzie Europy, w kraju zaś dopływ bieżących informa­ cji i publikacji (poza kanałami, prywatnymi) o poczynaniach naszych niemieckich czy hiszpańskich kolegów nie jest zadowalający. O tym, iż pilna jest potrzeba ułatwienia międzynarodowej wymiany informacji naukowej świadczyć mogą dwie cenne i pożyteczne inicjatywy wydaw­ nicze. Jedna Uniwersytetu w Pittsburgu (USA), której efektem stał się przewodnik po ważniejszych ośrodkach studiów latynoamerykanistycznych w Europie , w tym także w Polsce, i druga holenderska polega­ jąca na publikowaniu co kilka lat słownika bio-bibliograficznego zawie­ rającego większość europejskich nazwisk amerykanistów w zakresie nauk społecznych . Oba te wydawnictwa informują międzynarodową spo­ łeczność naukową o projektach badawczych prowadzonych w Polsce, a polskich amerykanistów o pracach realizowanych w zagranicznych ośrodkach. 19 20 Dalszym krokiem winna być intensyfikacja wymiany wydawnictw, gdyż przy braku środków dewizowych i stałej zwyżce cen na rynkach księgarskich jest to jedyna i najszybsza droga uzyskiwania dostępu dr> bieżącej literatury. Ośrodki zagraniczne gotowe są taką wymianę na­ wiązać, ale chcą mieć gwarancję, że publikacje — jakie do nich dotrą — będą dostępne w językach powszechnie znanych. Stąd też publikowanie l e C. M e s a - L ago, nograph and Polsce Latin American D o c u m e n t Series", nr znalazło się bardzo dużo Studies in Europe, 1, P i t t s b u r g h b.r.w. W błędów, co również „Latin American rozdziale świadczy o Mo­ poświęconym niedobrym roz­ poznaniu polskiej a m e r y k a n i s t y k i na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . i 0 J . L . S u a r e z, E . S a n c h e z „ C e n t r o de Estudios y D o c u m e n t a c i ó n [eds] Latinoamericanistas en Europa Latinoamericanos", Amsterdam — 1981. 1981,, �160 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI efektów studiów amerykanistycznych konieczne jest po angielsku, hisz­ pańsku czy ewentualnie francusku — w innym bowiem przypadku na­ szego dorobku naukowego nie będzie można szerzej upowszechnić. Z tym zagadnieniem wiąże się poważny dylemat natury praktycznej. Chodzi mianowicie o to, że jeśli polscy amerykaniści publikować będą wyłącznie dla zagranicznego odbiorcy, wówczas w niebezpieczny spo­ sób izolować się będą od nauki krajowej, nie wnosząc w jej nurt włas­ nych propozycji i osiągnięć. Dlatego też bardzo w a ż n e . w y d a j e m i się właściwe rozłożenie akcentów między t y m i dwoma sferami odniesień. Publikacje posiadające walory poznawcze, teoretyczne czy metodologicz­ ne nie tylko dla studiów amerykanistycznych powinny ukazywać się także w polskiej literaturze fachowej, by w gronie specjalistów od i n ­ nych problemów i terytoriów mogły zostać poddane analizie i krytyce. Tylko tą drogą, moim zdaniem, można wnosić wkład w rozwój współ­ czesnej polskiej etnologu i europejskiej amerykanistyki. Izolacja od międzynarodowej społeczności specjalistów, jak i od krajowego nurtu własnej dyscypliny, posiadałaby skutki negatywne, wtłaczając z jednej strony w ciasny prowincjonalizm, z drugiej zaś w szkodliwy pod wzglę­ dem teoriopoznawczym separatyzm regionalnych zainteresowań. Ważnym czynnikiem intensyfikacji kontaktów międzynarodowych są i mogą być wspólne przedsięwzięcia wydawnicze, polegające na przygoto­ wywaniu tomów będących zespołami artykułów napisanych przez spe­ cjalistów z różnych krajów. Dobrym przykładem takiej właśnie inicjaty­ wy jest opublikowany w RFN tom prezentujący dorobek europejskich badaczy kultur indiańskich Ameryki Północnej, w którym nie zabrakło również przedstawiciela polskiej etnologii . Należałoby także zwrócić większą uwagę na niektóre najważniejsze wydawnictwa zagraniczne wyspecjalizowane w amerykanistyce, szczegól­ nie hiszpańskie i francuskie, i na ich łamach zamieszczać rezultaty ory­ ginalnych studiów prowadzonych w Polsce. Zasięg tych czasopism i ich ranga gwarantują znacznie efektywniejsze wprowadzanie osiągnięć pol­ skiej amerykanistyki do światowego obiegu, aniżeli publikacje obcoję­ zyczne w periodykach krajowych. Zaobserwować przecież nie od dziś można, iż niektóre artykuły niezbyt wysokiego lotu stają się szeroko znane i cytowane, podczas gdy wartościowe studia, tylko z racji niezbyt fortunnego ich opublikowania w wydawnictwie znacznie trudniej do­ stępnym, przechodzą niemal niezauważenie. Znaczne możliwości wymiany bieżących informacji i prezentacji włas­ nych osiągnięć, na forum międzynarodowym dostarczają różnego rodzaju zjazdy i sympozja, przede wszystkim Międzynarodowe Kongresy Amery­ kanistyczne. Jednakowoż udział w tych kongresach, często odbywają21 s l North American „Forum", nr gions ethnic and 1, Indian Gottingen identity 1981, of the Studies. a w European nim American Contributions, [ed.] M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Indians, s. 183-199. H e r o d o t, Native reli­ �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 161 cych się po drugiej stronie Atlantyku, jest bardzo kosztowny i z tej racji eliminuje amerykanistów z krajów i ośrodków nie posiadających odpowiednich funduszy. Jednakże — nawet w przypadku niemoż­ ności osobistego uczestnictwa — istnieje zawsze możliwość zgłoszenia referatów, których teksty jako oficjalne materiały zostają włączone do wydawnictw kongresowych posiadających utrwaloną renomę. Jest rzeczą oczywistą, iż pozycji amerykanistyki polskiej na szerszym forum nie można umocnić bez rozszerzenia bezpośrednich kontaktów między ośrodkami i między poszczególnymi specjalistami. Sprzyjają im wyjazdy studyjne do krajów o utrwalonych tradycjach badań ameryka­ nistycznych. W niektórych z nich spotkać się można ze sporym zainte­ resowaniem poczynaniami badawczymi realizowanymi w Polsce. Sądzę także, iż istnieją pewne przesłanki do podjęcia wspólnych projektów ba­ dawczych, dzięki którym można by było rozszerzyć i pogłębić zakres studiów amerykanistycznych prowadzonych w kraju oraz pokonać pew­ ne przeszkody natury formalnej (głównie finansowe) utrudniające lub wręcz uniemożliwiające kontynuację badań terenowych. Przykład ar­ cheologów od lat pomyślnie współpracujących z wieloma ośrodkami za­ granicznymi, w t y m również amerykańskimi, zdaje się świadczyć, iż tego rodzaju kooperacja byłaby również możliwa w dziedzinie amerykani­ styki. Z kolei można zastanowić się nad miejscem i znaczeniem ameryka­ nistyki w polskiej etnologii. W związku z t y m zagadnieniem pojawiają się następujące pytania jak np. to, czy specjalizacja ta jest w ogóle potrzebna, czy należy ją kontynuować, czy też lepiej zastąpić ją po prostu kolejnymi studiami nad kulturą ludową polskiej wsi. Zdaję so­ bie sprawę, że głosy takie nie należą do odosobnionych, a ich wyrazi­ ciele podpierają je konkretnymi argumentami. Wymieńmy choćby naj­ ważniejsze, czy najczęstsze z tych antyamerykanistycznych tez, które są w istocie tezami wymierzonymi przeciwko wszelkiego rodzaju bada­ niom nad kulturami „trzeciego świata". Argumenty te można podzielić na trzy zasadnicze kategorie. A więc po pierwsze głosi się, że nie ma w naszym kraju obiektywnych warun­ ków (finansowych, naukowych itp.), by prowadzić badania nad odległy­ mi kontynentami i ich mieszkańcami. Po drugie twierdzi się, że nie ma zasadniczo potrzeby do prowadzenia takich studiów, gdyż pożytek z nich niewielki, a podział zadań w świecie nauki sprawia, iż inni zadanie to wykonają lepiej i efektywniej wykorzystają dla rozwoju własnych dys­ cyplin. Wreszcie głosi się także, iż nie ma logicznego uzasadnienia dla prowadzenia takich badań, likwidację bowiem białych plarn w poznawa­ niu kultury światowej rozpocząć należy od własnego podwórka, miast sięgać w dalekie kraje. Na t y m tle etnologowie zajmujący się kulturami Azji, A f r y k i czy Ameryki wydawać się mogą niepoprawnymi romanty­ kami zaspokajającymi własne „egzotyczne" zainteresowania lub też oder11 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wanymi od „krajowej" problematyki osobliwymi specjalistami t r a k t u j ą ­ cymi swą działalność jako formę ucieczki w „barwny" świat podróżni­ czych namiętności. Jest rzeczą oczywistą, iż tego rodzaju poglądy mają swoje konkretne źródła, które zdają się tkwić w tradycjach polskiej etnologii wyrosłych, przede wszystkim z badań nad ludową tradycją wiejską nie zaś ze stu­ diów poświęconych Pigmejom, Triobrandczykom czy Majom. Wśród nych przyczyn wskazać można na utrzymujący się dość mocno zaśc >• kowy model uprawiania etnologii, w myśl którego realne granice ^ej dyscypliny zbieżne są z granicami własnego etnosu. Wreszcie po 1rzecie wymienić można i zwykłą ignorancję, polegającą na nieśledze^ dorobku badaczy wyspecjalizowanych w pozapolskiej etnografii, progra­ mowym ograniczaniu się do kręgu lokalnych problemów i stąd niedo­ strzeganiu ani potrzeby, ani też walorów studiów nad nieeuropejski) " ludami. Przytoczone wyżej argumenty wymagają niezbędnego komenta- • . który przedstawiłby stanowisko obrońców pozapolskich badań, przy -.a noczesnym ukazaniu słabości wytaczanych zarzutów. Otóż jeśli ch i л o kwestię pierwszą — czyli o brak warunków do uprawiania ameryk -i , styki czy też innych studiów podobnego typu — to jest rzeczą całkowi • cie oczywistą, że polscy badacze znajdują się w sytuacji nieporównan gorszej aniżeli specjaliści z tych ośrodków, które dysponują odpowi-<inimi funduszami, niezbędnymi materiałami źródłowymi, a ponadto .wy­ rosły na tradycji takich zainteresowań sięgającej często ubiegłego ь'го. lecia. Stwierdzenie tych oczywistych dysproporcji trudno jednak tr> tować jako istotne przeciwskazanie, jak bowiem wykazały to dotychc sowe doświadczenia, przeszkody takie można przełamywać. Nie jest i. zadanie łatwe, ale dla osób prawdziwie zaangażowanych w swą specj-. ność możliwe do realizacji. ; 1 Jeśli chodzi o kwestię rzekomego zaniedbywania badań nad rodr mą kulturą kosztem pozaeuropejskich penetracji to wskazać można, ¡. teza ta mija się po prostu z faktami. Proporcje między etnografami z mującymi się polską kulturą ludową a tymi, którzy poświęcają svv. ; czas problemom pozaeuropejskim są tego rodzaju, iż ta ostatnia grup tworzy w istocie wąski margines. Pewne mankamenty studiów nad dzimą kulturą ludową tkwią w całkowicie innych sferach i nie spo nimi obciążać tych nielicznych, którzy uprawiają prawdziwe w naszych warunkach deficytowe kierunki badań. Poza tym warto w tym miejhi.u podkreślić i to, że specjaliści od zagadnień pozaeuropejskich w większosci nie zamykają się w swym własnym gronie, podejmując dość czę•:• •> także zagadnienia z zakresu etnografii polskiej, historii dyscypliny cv teorii kultury. Jest rzeczą oczywistą, że nie byłoby godne pochwa i v gdyby etnografowie zaniedbywali studia nad kulturą ludową właśni: narodu, ale nie byłoby także jakichkolwiek powodów do zadowoleń •., : �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA gdyby polscy etnografowie całkowicie ignorowali kulturową rzeczywis­ tość innych bliższych i dalszych obszarów. Pozostaje jeszcze kwestia rozważenia tezy o domniemanym braku potrzeby prowadzenia tego rodzaju studiów. Można ją zdyskredytować wieloma argumentami, do których jeszcze wypadnie nam się odwołać. Jeden z nich jest jednak najważniejszy. Otóż dla właściwego, harmonij­ nego rozwoju takiej dyscypliny, jak etnografia, ważne jest to, aby utrzy­ mać właściwe proporcje między wszystkimi najważniejszymi jej działa­ mi, do których zaliczyć można — teorię kultury, studia nad kulturą l u ­ dową własnego narodu i ' badania kultur obcych społeczeństw. Niedoce­ nianie spraw teoretycznych prowadzi do skostnienia, deskryptywizmu i utraty oryginalności, natomiast wyłączna koncentracja na sprawach własnego obszaru kulturowego wiedzie ku etnocentrycznym skrzywie­ niom zawężającym perspektywę badawczą i utrudniającym szerszą i n ­ terpretację. Konstatacja ta odnosi się nie tylko do etnografii, ale i do innych dys'-•-jlin humanistycznych — jak choćby i do historii. W tej ostatniej dzienie nikt już dzisiaj nie kwestionuje potrzeby studiowania dziejów iennych krajów europejskich i pozornie bardziej odległych kontytów — w tym Ameryki Ł a c i ń s k i e j , gdyż upowszechniła się już ś adomość, że proces dziejowy jednego narodu jest tylko wąskim fragmentem szerszego nurtu wydarzeń, przekształceń i prawidłowości, bez poznania których zubaża się tylko i zniekształca własną wizję prze­ szłości. To, że badania amerykanistyczne winny wnosić wkład do lepszego poznania dziejów i kultury Nowego Świata jest rzeczą oczywistą i nie wymagającą komentarzy. Można się jedynie zastanawiać, czy jest to ich jedyna funkcja. W świetle wyżej przedstawionych uwag wypada stwierdzić, że badania tego rodzaju obok swej podstawowej roli polega­ jącej na ukazy\«aniu bogactwa światowej kultury i reguł procesów zacho­ dzących na innych kontynentach spełniają również i inne funkcje, k t ó r e choć drugoplanowe są ważne i pożyteczne. Przede wszystkim chodzi tu o aspekt porównawczy, dzięki któremu można ukazywać pewne uniwersalne zjawiska, fakty i procesy w ich odmiennych kontekstach sytuacyjnych, raz wydobywając wspólne regu­ larności i prawidła, to znów bardziej podkreślając znaczenie konkretno-historycznych uwarunkowań w kształtowaniu się lokalnej specyfiki kulturowych przemian. Dotyczyć to może np. takich spraw, jak akulturacji, roli tradycji w życiu współczesnym, funkcjonowania społeczności lokalnej czy form synkretyzmu religijnego. Dzięki takiemu podejściu to, 22 8 2 naises. T . Ł e p к o w s к i, Societes Informations et problemes, et nations latino-americaines. „Conferences", a P a r i s . A c a d e m i e P o l o n a i s e des S c i e n c e s , W a r s z a w a fasc. 1972. 96, Recherches Centre polo­ Scientifique �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI co pozornie wydawać sią może nad Wisłą „egzotyczne", nabiera ko! kretnych kształtów i sensu, a dobrze rozpoznane zjawiska w obrąb europejskiej kultury ludowej ułatwiają interpretacją analizowanej prz< amerykanistów rzeczywistości. Należy tu wspomnieć i o tym fakcie, że amerykańskie realia kulti rowe służyć mogą w wielu wypadkach znacznie lepiej do analizy mod lowej niektórych doniosłych zagadnień aniżeli warunki, z jakimi styka s badací'spolecznosci europejskich. Wynika to ze specyfiki historyczno-e nicznej krajów Nowego Świata, w których obok niewielkich i dotąd jes. cze znacznie izolowanych grup tubylczych żyjących w symbiozie z ot: czającą ich przyrodą spotykamy pluralistyczne w swym etnicznym i rj sowym składzie narody, których kulturowe tradycje sięgają różnoro< nych źródeł. W tym sensie studia amerykanistyczne mogą być trakti wane jako cenny i bezpośredni wkład w poznanie teoretycznych aspel tów kultury rozpatrywanych z punktu widzenia jej transformacji, ja i funkcjonalno-strukturalnego kontekstu. Również w zakresie metodologii i metodyki badań wymiana doświac czeń między amerykanistami a badaczami polskiej kultury ludowej je; i może być owocna. W specyficznych podejściach badawczych stosowi nych w studiach nad społecznościami Nowego Świata, takich np. ja orientacja ekologiczna czy etnohistoryczna, znaleźć można inspirację d wzbogacenia warsztatu etnografii polskiej. Ta zaś z kolei dostarcza wiel : praktycznych wzorów postępowania badawczego, które po odpowiednie adaptacji mogą znaleźć zastosowanie w studiach amerykanistycznycł szczególnie tych, które obejmują analizę kultury materialnej, tradyc, czy społeczności lokalnej. Ważną funkcją poboczną amerykanistyki polskiej jest jej walor edukacyjno-popularyzacyjny . Ten pierwszy człon obejmuje przede wszyst­ kim zajęcia dydaktyczne na poziomie uniwersyteckim dla studentów* etnografii i pokrewnych kierunków, np. archeologii, toerystyki, histor: oraz działalność mużealniczo-wystawienniczą. Szczupłość kadry amery kanistycznej sprawia, iż nie wszystkie programy studiów etnograficznyci zawierają wykłady naświetlające dzieje i kulturą ludów Ameryki. Jed nakże trudno zaakceptować taką sytuację, w której absolwent etno­ grafii opuszcza mury uczelni nie dysponując nawet elementarną wiedz; na ten temat. Od kogo bowiem, jeśli nie od etnografa oczekuje społe czeństwo wyjaśnień czy sprostowań obiegowych, często bałamutnycl opinii. Natomiast zadaniem specjalisty w zakresie amerykanistyki jes dostarczenie zgodnej z rozwojem i stanem badań rzeczowej interpretacj na temat kultur, dziejów i zjawisk zachodzących w Nowym Świecie gdyż wymaga tego od nich szeroka publiczność coraz bardziej zaintere 23 2 8 S z e r z e j n a ten t e m a t zob. M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. polskie �POLSKA AMERYKANISTYKA 1G5 ETNOLOGICZA vana odległymi krajami i cywilizacjami. Niebagatelne znaczenie w tym ele ma walka ze stereotypami i ich rzeczowa dyskredytacja. O tym, nie jest to sprawa bez znaczenia, przekonują niektóre studia anali:zne ukazujące źródła stereotypów dotyczących Indian lub też obiające obszary ignorancji w znajomości dziejów i kultury krajów laloamerykańskich . Wykłady, prelekcje, odczyty, spotkania, dyskusje, artykuły popularkomentarze i konsultacje do książek i filmów o tematyce amerykatycznej stanowią ważny wkład polskich amerykanistów w formowanie społecznej wiedzy o Nowym Świecie. W tym dziele ważne zadanie iczywa także na muzealnikach, którzy wykorzystując polskie kolekcje erykanistyczne lub też sprowadzając gotowe ekspozycje z zagranicy ;anizują wystawy umożliwiające bezpośredni kontakt z zabytkami tury ludowej współczesnych Indian czy też dziełami rękodzieła i sztustarożytnych cywilizacji prekolumbijskich. Wypada jeszcze wspomnieć o może nie najważniejszej funkcji ame:anistyki, lecz istotnej w międzynarodowych kontaktach naukoch — a mianowicie jej roli prestiżowej. Jeśliby etnografia polt była dyscypliną ograniczoną wyłącznie do problematyki rodzimej [tury ludowej, wówczas traktowano by ją jako typową prowincjonalspecjalizację zamykającą się w świecie lokalnych tradycji. Inaczej igląda się na taką etnografię, która nie zatracając narodowych preencji badawczych nie stroni również przed studiami pozaeuropejskich Itur. Te szersze zainteresowania światem są jakby dowodem nobiliącym dyscyplinę i podnoszącym jej rangę, są świadectwem łączenia och dawniej rozdzielnych nurtów etnologicznych — ludoznawstwa i etrafii powszechnej — w jedną humanistyczną specjalność: antropolokulturową. Na prestiżowe znaczenie badań kultur pozaeuropejskich od dawna racał uwagę wybitny polski archeolog klasyczny, prof. Kazimierz M i iłowski, który zawsze z uporem powtarzał, iż o poziomie rozwoju hunistycznych studiów w danym kraju świadczy przede wszystkim to, ' jego naukowcy prowadzą bezpośrednie badania nad cywilizacjami rożytnego świata. Tą trafną i wynikającą z wieloletnich doświadczeń agę prof. Michałowskiego można rozszerzyć i na studia amerykaniczne. Zbliżając się k u końcowi rozważań na temat polskiej amerykanistyetnologicznej warto zadać sobie pytanie, jakie są możliwości dalszego rozwoju i w jakich kierunkach byłby on najbardziej uzasadniony punktu widzenia dotychczasowych doświadczeń i aktualnych potrzeb. 2 4 25 Ł 8 4 M . P a r a d o w s k a , Stereotypes of South American tury Polish society, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 6: 1980. e 5 B . K u b i a k , Historia y cultura de Mexico 5, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 5: 1979. a los ojos Indians de los in the polacos 19th 1945- �166 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to jest ona oczywiście integralnie zwią­ zana z ogólną sytuacją nauki polskiej lat 80-tych, w tym studiów huma­ nistycznych, a w ich ramach etnologii. Od ogólnych uwarunkowań pro­ rozwojowych, regresywnych czy wreszcie tylko zachowawczych zależeć będzie los wielu specjalizacji naukowych. Ale jak w .każdej sytuacji — obok obiektywnych, zewnętrznych niejako ograniczeń — istotne są rów­ nież czynniki wewnętrzne, subiektywne, sprowadzające się do kadry spe­ cjalistów, jej dorobku doświadczeń, inicjatywy i przedsiębiorczości. Jeśli pierwszy zespół czynników nie zachęca do zbytniego optymizmu — te drugi stwarza nadzieję na pomyślne przetrwanie trudnych lat i niezmarnowanie dotychczasowego dorobku. Gwarancją tego jest przede wszys k i m młoda kadra adeptów amerykanistyki w dziedzinie etnologii, etno historii, archeologii czy geografii. Co do kierunków studiów, które należałoby rozwijać, to zgrupo^, ,t je można w sześć zespołów. Po pierwsze — należy nadal kontynuov. ¡é dotychczasowe zainteresowania mdianistyczne, i to zarówno w aspeł dociekań etnohistorycznych, jak i badań związanych z pracami terer.. w y m i wśród tubylczych społeczności amerykańskich. Po drugie — na! prowadzić nadal studia nad współczesnymi przeobrażeniami kuli i społeczeństwa krajów obu Ameryk (sztuki, religii, wspólnoty loka - > etc.) w taki sposób, aby ukazywać, jak przeszłość ciąży na dzisiejs kształcie tamtejszej rzeczywistości. Po trzecie — wydaje się glebuzasadnione prowadzenie badań (w tym także terenowych) nad ws, ó' czesnymi procesami etnicznymi krajów Ameryki Łacińskiej i Pół J , w t y m nad wrastaniem imigracyjnych społeczności (przede ws: • k i m Polonii) w lokalny krajobraz kulturowy takich krajów, jak Br Ha, Argentyna, Kanada czy Stany Zjednoczone. Po czwarte — pow >> zwrócić się większą uwagę na badanie tych zjawisk, faktów i proce: > , które mogą mieć istotne znaczenie dla teorii kultury, w tym głównie d > teorii rozwoju społecznego. Chodziłoby tu o studia analityczno-por'' nawcze, które na podstawie materiału amerykańskiego ukazywałyby norodne aspekty życia religijnego, społecznego, ekonomicznego i p. tycznego prostych społeczności indiańskich czy też prekolumbijskich • ganizmów państwowych. W tej dziedzinie jest wiele do zrobienia, aj* potrzebowanie socjologów, historyków, archeologów czy kulturozna\, ców na tego rodzaju analizy stanowić winno dodatkową zachętę dla po tencjalnych badaczy. Po piąte — należy przystąpić do opracowania nau­ kowego istniejących w polskich muzeach kolekcji amerykanistycznych, gdyż w tym zakresie zaległości są bardzo duże. Ponadto winno się również zabiegać o ich powiększanie i uzupełnianie, co jest już oczywiście zada­ niem innej nieco natury — bo związanym z możliwościami finansowymi i wyjazdów na drugi kontynent. Punkt ostatni proponowanej tu listy za­ gadnień zajmują tematy z historii myśli etnologicznej w krajach Ame­ ryki Łacińskiej i w Stanach Zjednoczonych. W tej materii niewiele don e �POLSKA A M E R Y K A N 1 S T Y K A ETNOLOG1CZA 167 t ą d zrobiono, choć przecież znajomość teoretycznego wkładu przede wszystkim północnoamerykańskiej antropologii kulturowej jest ze wzglę­ du na jej rangę w nauce światowej wręcz nieodzowna. Warto również większą uwagę poświęcić dorobkowi etnologii w wybranych krajach la­ tynoamerykańskich, takich jak Meksyk, Peru czy Brazylia, ze względu na ich oryginalny sposób ujmowania wielu kwestii łączący orientacje północnoamerykańskie z europejskimi i dostosowujący ten stop do lo­ kalnej specyfiki . Czy w tym kierunku rozwijać się będą studia amerykanistyczne w Polsce, pokaże oczywiście przyszłość. Ich kontynuacja i dbałość o co­ raz wyższy poziom naukowych dociekań będzie jednak ewidentnym świa­ dectwem tego, iż wysiłki twórców powojennej amerykanistyki polskiej z lat 60-tych, prof. Т. Milewskiego i prof. Marii Frankowskiej, nie poszły na marne, a zrodzone przez nich inicjatywy znajdują coraz większe uz­ nanie i zrozumienie. 26 M W z b l i ż o n y s p o s ó b n i e k t ó r e z a g a d n i e n i a tu z a s y g n a l i z o w a n e u j m o w a ł a j u ż M. F r a n k o w s k a , zob. Zadania i potrzeby...; t e j ż e , Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej, „ L u d " , t. 53: 1969; t e j ż e , The place of American studies... i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8082ad1888e27716d785666e0547531b.pdf 83f62cdb3f3fe1a4fefda2b3d45bdbe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1117 Title A name given to the resource Zachowania ludyczne w kulturach pasterskich Azji Środkowej (na przykładzie Mongolii) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1935, z. I P L I S S N 0071-1861 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ ( I H K M PAN, Warszawa) ZACHOWANIA LUDYCZNE W KULTURACH PASTERSKICH A Z J I ŚRODKOWEJ (NA PRZYKŁADZIE MONGOLII) Podjęcie badań nad zachowaniami ludycznymi w kulturach paster­ skich stało się dla mnie realne przede wszystkim dzięki włączeniu się w prace Ekspedycji Etnologicznej P A N , kierowanej przez prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego, w Mongolii. Wyjazdy badawcze członków Ekspedy­ cji organizowane były corocznie począwszy od 1965 r. Ich rezultaty pozwalają nam dziś spojrzeć całościowo na kulturę mongolską, rozumieć ją i wyjaśniać występujące w niej procesy i zjawiska, swobodnie poru­ szać się w jej przeszłości i teraźniejszości, a także prognozować zmiany. Początkowo badania skoncentrowano na problematyce przeobrażeń spo­ łeczno-kulturowych i gospodarczych występujących w Mongolii po re­ wolucji 1921 r. Następnie podjęto próbę wszechstronnego ujęcia procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Procesu silnie związanego ze zmianami dokonującymi się we współczesnej Mon­ golii. W ostatnim okresie badaniami objęto wiele zagadnień z zakresu obrzędowości rodzinnej, symboliki, monograficznego ujęcia kultury mon­ golskich mniejszości narodowych, funkcjonowania gospodarki pasterskiej,, zachowań ludycznych i in. W 1980 r. nastąpił ostatni wyjazd członków Ekspedycji do Mongolii. Mimo zakończenia badań terenowych tematyka mongolistyczna jest kon­ tynuowana. Ośrodkiem badań pozostaje obecnie warszawski Zakład Et­ nografii I H K M PAN, współpracujący z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na podstawie zgromadzonych materiałów i literatury powstają nowe prace powiększające dotychczasowy dorobek Ekspedy­ cji \ 1 D o r o b e k ten jest z n a c z n y i z a m y k a s i ę l i c z b ą ok. 80 p o z y c j i . Z w a ż n i e j s z y c h n a l e ż a ł o b y w y m i e n i ć : W . D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; tenże, Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-politycznych, [w:J Z badań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, W r o c ł a w 1973, s. 11-33; D . M a r ­ k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w 1969, s. 31-52; D . M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z . S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyj- �170 IWONA KABZIÑSKA-STAWAHZ * Moje zetknięcie z Ekspedycją nastąpiło w 1975 r. Początkowo uczest­ niczyłam w badaniach procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do śro­ dowiska pasterskiego, podsumowując następnie ten etap prac . W 1978 r. rozpoczęłam zbieranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pas­ terzy mongolskich początków X X w., traktując je jako egzemplifikację znanych m i z literatury tego typu zachowań występujących wśród pas­ terskich ludów Azji Środkowej. Zebrane materiały stały się też punktem wyjścia do dalszych analiz i interpretacji. Stanowią one podstawę przy­ gotowanego przeze mnie opracowania nt. „Zachowania ludyczne paste­ rzy mongolskich". W t y m miejscu chciałabym przedstawić niektóre jego założenia i koncepcje, a także — przykłady rezultatów przeprowadzo­ nych badań. Źródła pisane dotyczące pasterskich ludów Azji Środkowej, jakimi są zasadniczo relacje europejskich podróżników i badaczy od końca X I X w. do połowy naszego stulecia oraz współcześnie powstające prace pisane przede wszystkim przez radzieckich autorów (a w przypadku Mongolii — także badaczy mongolskich), pozwalają uchwycić występu­ jące na t y m obszarze podobieństwa i różnice form zachowań ludycz­ nych, określić ich charakter oraz — aczkolwiek w ograniczonym przez brak dokładniejszych informacji zakresie — śledzić zmiany, jakim za­ chowania te podlegały w ciągu ostatnich stu lat. Relacje te mają jednak istotne braki, dotyczące np. informacji o kontekście czasowo-sytuacyjnym gier, zabaw, tańców itp., charakterze uczestnictwa czy terminologii. 2 "пут inwentarzu kulturowym 1968, s. L. Mróz, 199-252; pasterzy Rytm t. 21: 1977, z. 1, s. 137-153; L . M r ó z , „Etnografia brane z. Polska", wskaźniki J. O l ę d z k i , przeobrażeń światopoglądowych, wzór cultural expression and the values współczesnym społeczeństwie MRL, S z y n к i e w i с z, Struktura rodzinnych Wrocław jednego 1973, s. somonu, 79-109; konsumpcji Kin Symboliczne mieszkańców nad groups P o l o n a " , v o l . 1: 1975, s. 113-134; t e n ż e , 1981; J . S', W a s i l e w s k i , o szamańskich zgubić — zbłądzić. — śmierć, indi­ culture, tradycyjnej we in Analiza budżetów i kulturą Mongolii, medieval Mongolia, Rodzina pasterska w uniwersum jurty misteriach, Niektóre W a r s z a w a 1979; kategorie języka ruchu „Ethnologia Mongolii, mongolskiej, Wrocław „Etnografia obrotowego tenże, Podarować symbolicznego i rytualnej związane piekieł. — znaleźć z — opozycją „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 282-303. P a t r z : I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z, Adaptacja dowiska pastoral „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108; t e n ż e , P o d r ó ż e do Rzecz 2 stepu. społeczeństwem P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116; t e n ż e , Symbolika inwersji, mongol­ of „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 139-165; [w:] Z badań tenże, pasterzy kultury Wy­ 17: 1973, possibility Mongolian 12: pasterza, bajna, P o l s k a " , t. The Funkcje t. Polska", dobrego Chün kulturowy in traditional „ E t n o l o g i a , Polona", v o l . 3: 1977, s. 47-59; t e j ż e , życie Wizerunek „Etnografia Tradycyjny Polska", „Etnografia „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 2, s. 67-83; t e j ż e , vidual S. „Etnografia koczowania, t. 24: 1980, z. 1, s. 211-281; J . O l ę d z k i , 2, s. 81-143; Z . S o k o l e w i c z , skich, mongolskich, torguckiego pasterskiego", młodzieży mongolskiej „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 255-305. do śro­ �171 ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H Utrudnia to znacznie innym badaczom przeprowadzenie bardziej pogłę­ bionych analiz. Z funkcji pełnionych przez zachowania ludyczne eksponowane są zwłaszcza funkcje wychowawcze, socjalizacyjne, społeczno-towarzyskie itp. Czasem wskazuje się na związki z magią płodności czy magią myś­ liwską, z obrzędami o charakterze religijnym, totemizmem. Geneza tych zachowań nie jest jednak wywodzona z wierzeń i obrzędów, jak czynili to ewolucjoniści. Ich źródeł szuka się m.in. w pracy . Brak natomiast prób odpowiedzi na pytania o przyczyny asocjowania poszczególnych form zachowań ludycznych z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym i ukazania wielorakich ról, jakie pełniły one w tym kontekście, zwłaszcza charakterystyki ich znaczenia symboliczno-komunikacyjnego . Poznanie tej dziedziny kultury pasterskich ludów Azji Środkowej w y ­ maga jeszcze wielu badań, które pozwoliłyby uzupełnić istniejące braki nie tylko w zakresie materiału faktograficznego (opisu form), lecz tak­ że — a może zwłaszcza — jego naukowej interpretacji. Wydaje m i się, że można tu skorzystać z metod semiotyków radzieckich. Wprawdzie wśród ich prac nie znajdziemy gotowych wzorów postępowania — za­ gadnienia zachowań ludycznych zajmują w nich bowiem niewiele miejs­ ca — jednakże same propozycje badawcze wydają się bardzo intere­ sujące. 3 4 5 • K o n c e p c j e te mają źródło m. in. w n o w a ; G . W . P I e c h a n o w , P i s m o biez stwa, sformułowanych [w:] Estietika przez Plecha- i sociołogija iskus- t. 1, M o s k w a 1978, s. 144-261. 4 Spośród współczesnych badaczy radzieckich i n t e r e s u j ą c y c h chowaniami ludycznymi pasterskich l u d ó w gizów, należałoby wymienić gizskije nacionalynje i antropologii. -s. 44-54; vol. tezach adriesa, 4: 1977, polewnych s. 79-91; 1979; G . N. S i m a k o w a ; patrz пр.: G . N. po matieriałam rabot Kirgizskije sodierżanije Leningrad czenija, Itogi tenże, Kratkoje igry Instituta prazdniki aspiekty za­ „Sowietskaja kirgizskich Kir­ etnografii Etnografija", razwleczenij, cztienij, i kirgizskije izuczenija w w 1973 grodu, M o s k w a 1975, sriednieaziatsko-kazachskich Sowietskije '[w:] Etnograficzeskije Etnografii funkcija Simakow, ¡[w;] Nowoje razwleczenija, Ritualnaja dokładow tenże, Priissykkulija, nacionalnyje tenże, się dogłębnie A z j i Ś r o d k o w e j , przede w s z y s t k i m K i r - [w:] a w g u s t 1979, nacionalnyje sowriemiennosti, razwle­ L e n i n g r a d 1980, s. 109-118. Z i n n y c h p r a c d o t y c z ą c y c h i n t e r e s u j ą c e g o n a s z a g a d n i e n i a m o ż n a w y m i e ­ nić: M. G u n n e r , 1938; D . Sborník Omurzakow, kazachskich Kirgizskije nacionalnych nacionalnyje igr F r u n z e 1958; D . O m u r z a k o w , J u . M u s i n, Kirgizskije ze 1973; J u . Ł u k a s z i n , Kazakh tains, 5 nacionalnyje sistiem, igralnych zagadka: kartach sintiez, Łotman, как Simpozium siemioticzeskaja struktura, po struktur Igra как [w:] Programma dielirujuszczim sistiemam.'Í9-29 semioticzeskaja i tiezisy awgusta dokładow 17-24 awgusta problema dokładow izuczeniju znakowych tamże; Ju. L . L e w i n , [w:] Tiezisy sistiemam. nomu B . A . U s p i e n s k i j , Gadanije sistiema, otgadywanije, modielirujuszczim and M o s k w a 1980, s. 111-118. M o s k w a 1962; M . I . L e k o m c e w a , wtoricznym iskusstwa, igr, [w:] in the USSR, Valleys Frun­ analizu narodnych Sports Uzbek igry, igry, J a k o p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć n a s t ę p u j ą c e prace; W . W. I w a n o w , К abchazskich po Ałma-Ata i narodnyje Moun­ Folk S&eppes, sporta Tajik [w:] National In the i razwleczenij, widy i jejo iv letniej letniej szkoły 1970 g, T a r t u 1970; J u . otnoszenije szkole 1964 g, T a r t u 1964. IV na Russkaja к po wtoricznym prirodie mo­ �172 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Materiały, jakie zebrałam podczas swoich pobytów w Mongolii, są niewystarczające do przeprowadzenia pełnej analizy semiotycznej. Przerwanie prac Ekspedycji uniemożliwiło m i kontynuowanie zbierania materiałów i weryfikację niektórych hipotez. Część z nich musiała po­ zostać w sferze domniemań. Materiał, jakim dysponuję (myślę tu za­ równo o wywiadach pochodzących z badań terenowych, jak i literatu­ rze), posłużył m i natomiast do próby częściowego choćby określenia pozaludycznego znaczenia gier, zabaw, tańców, muzyki, baśni, zagadek i i n . form zachowań ludycznych pasterzy mongolskich pocz. X X w. (przede wszystkim symboliczno-komunikacyjnego i magicznego) oraz wyjaśnie­ nia powodów asocjowania tych zachowań z określonym kontekstem. Próby tego rodzaju nie były dotychczas podejmowane przez badaczy kultury mongolskiej ( i szerzej: kultur ludów pasterskich Azji Środko­ wej) . Podstawowym założeniem, z którego wyszłam próbując określić isto­ tę związków między charakterem zachowań ludycznych a ich konteks­ tem, było stwierdzenie, że „wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja na stan naturalny polega na tym, że na różne sposoby, w kilku kodach w y ­ raża się i podkreśla znakami języka symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego" . Zachowania ludyczne występujące w określonym kontekście sytuacyjnym (zwłaszcza gry) są również, jak sądzę, jednym ze sposobów przekazywania informacji o wydarzeniach zachodzących w naturze, społeczności, życiu jednostki itp. W Mongolii np. jeszcze w pocz. X X w. większość form tych zachowań związana była z tak istot­ nymi dla jednostki i pasterskiej społeczności wydarzeniami, jak święta doroczne i rodzinne oraz półświęta , do których zaliczam przekoczowa6 7 8 ' S p o ś r ó d badaczy z a c h o w a ń ludycznych M o n g o ł ó w n a j w i ę k s z e zasługi m a , j a k s ą d z ę , N . N a m d ż i l d o r d ż . J e s t on a u t o r e m p r a c y p o ś w i ę c o n e j g r o m p l a n ­ s z o w y m , Mongolyn chológt togloom, U ł a n B a t o r 1963, o r a z k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j z a ­ gadek, ł a m i g ł ó w e k , u k ł a d a n e k i i n . ; N . N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj bodłoguud, U l a n B a t o r 1964, N a l e ż y t e ż w y m i e n i ć C h . D a r a m b a d z a r a , Mongol ündesnij togloomyn sistemijn chogdżblós, „ T u u c h i j n S u d l a l " , v o l . 14: 1979, z. 7, s. 75-88, oraz. C h . D a r a m b a d z a r a i D . T a n g a d a , Cagaan sard naaddag mongol ardyn dzarim togloom, „ S z i n d ż l e c h U c h a a n A m r d a l " , v o l . 1: 1-980. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą ponadto p r a c e A . P o p o v e j i N . B a s s a n o f b ę d ą c e p r ó b ą s y n t e t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a m o n g o l s k i e g r y p l a n s z o w e ; N . B a s s a n o f , Les jeux calculs mongols, Etudes Mongoles, c a h i e r 5, L a b e t h n o 1974, s. 61-66; A . P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols, t a m ż e , s. 7-60. N a w y c h o w a w c z e f u n k c j e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i c h udział w procesie socjalizacji m ł o d e g o pokolenia z w r a ­ c a u w a g ę np. L . L . W i к t o r o w a, Sistiema socializacii dietiej i podrostków u mongolow, puti i pricziny transformacij jeje elemientow, [w:] Etnografija dietstwa. Tradicionnyje formy wospitanija dietiej i podrostków u narodów Wostoczno i JugoW o s t o c z n o j Azii, M o s k w a 1983, s. 64-65, 69. 7 e Z a : W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 285. Terminem tym posługuje się Zadrożyńska, określając nim święta z a k ł a d o w e l u b z a w o d o w e o d n o s z ą c e s i ę do l u d z i p r a c u j ą c y c h w z a k ł a d z i e ; A . Z a d r o ż y ń s k a , �ZACHOWANIA LÜDYCZNE W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 173 nia, wspólne prace, polowania i in. Wykorzystywano je też w charakte­ rze magicznego środka w przypadku choroby ludzi i zwierząt. Założenie, że treści przekazywane przez poszczególne formy zacho­ w a ń ludycznych oddają idee kontekstu czasowo-sytuacyjnego, któremu towarzyszą, wymaga — po pierwsze, odczytania owych treści, po drugie, znajomości ogólnego charakteru wierzeń o t y m kontekście. Na podsta­ wie dostępnych źródeł dotyczących kultury mongolskiej X I X / X X w. trudno dziś odtworzyć zasadnicze rysy koncepcji takich przełomowych momentów, jak początek lata czy jesieni. Zaniknął już bowiem wówczas dawny zwyczaj świętowania początków wszystkich czterech pór roku, o którym donoszą średniowieczne kroniki mongolskie . Najważniejszym świętem dorocznym był w t y m czasie nowy rok, rozpoczynający jedno­ cześnie okres wiosenny. O jego istocie możemy też powiedzieć znacznie więcej. Drugim ważnym świętem sezonowym (jesiennym) pasterzy mon­ golskich pocz. X X w. było owoo tachich (składanie ofiar na owoo). Ł ą ­ czyło się ono z takimi formami zachowań ludycznych, jak zapasy, wyś­ cigi koni, a gdzieniegdzie także zawody łucznicze. Te formy zachowań określane jako erijn gurwaan naadam (trzy gry mężnych) stanowią za­ gadnienie, któremu pragnę poświęcić w przyszłości oddzielne opracowa­ nie. Owoo tachich nie towarzyszyły natomiast inne gry czy zabawy określane przez pasterzy jako charakterystyczne dla okresu letnio-je­ siennego. Istotnym ograniczeniem w określaniu charakteru związków łączących poszczególne formy zachowań ludycznych z kontekstem czasowo-sytuacyjnym jest brak pewności, czy sytuacja występująca w początkach X X w. jest sytuacją pierwotną, czy wtórną, czy nastąpiły t u istotne zmiany w stosunku do przeszłości. O dokonujących się zmianach możemy wnioskować z wypowiedzi współczesnych nam pasterzy, które są czasem na tyle rozbieżne, że nie pozwalają łączyć poszczególnych form z kon­ tekstem ze stuprocentową pewnością. Charakter zachowań uczestników gier, zabaw, tańców i in., rodzaj występujących w nich rekwizytów, po­ staci itp. nie zawsze zaś pozwala jednoznacznie wnioskować o interesu­ jącej nas asocjacji forma — kontekst. Trudności, jakie napotykamy pró­ bując określić symboliczno-komunikacyjne znaczenie zachowań ludycz­ nych, wynikają też z wielowarstwowości wierzeń mongolskich (z wyraź­ nym piętnem lamaizmu) oraz z obcego na ogół rodowodu większości gier, tańców czy bajek, które w kulturze mongolskiej mogły nabrać nowego znaczenia. 9 Homo faber, homo ludens, W a r s z a w a 1983, s. 325, 333. W s w o j e j p r a c y u ż y w a m tego terminu dla o k r e ś l e n i a w y d a r z e ń n o s z ą c y c h cechy ś w i ę t a z w i ą z a n y c h z istotnymi m o m e n t a m i p a s t e r s k i e g o c y k l u gospodarczego. 9 O ś w i ę t a c h t y c h d o k ł a d n i e j p i s z e H . S e r r u у s, K u m i s s Ceremonies Horse Races, W i e s b a d e n 1974, A s i a t i s c h e F o r s c h u n g e n , B d 37, c y t u j ą c obficie niowieczne kroniki mongolskie i relacje p o d r ó ż n i k ó w europejskich. and śred­ �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Dążąc do określenia znaczenia zachowań ludycznych wyszłam od opisu reguł gier, form zabaw, tańców i in., próbując następnie określićich symbolikę istotną dla procesu komunikacji- oraz związki z magią. Symbolikę tych zachowań starałam się odtworzyć szukając analogii wy­ stępujących tu sytuacji, przedmiotów, terminów i in. w symbolice po­ twierdzonej dla innych sfer życia pasterzy. Sięgnęłam też do zapisów mitów, legend, bajek i eposów szukając w nich sankcji tradycji i w y ­ jaśnienia niektórych aspektów opisywanych zachowań. Odwoływałam się ponadto do ogólnych, cech mongolskiego widzenia świata i myślenia symboliczno-magicznego dokumentowanych również w literaturze. W niewielkim stopniu pomocne mi były wypowiedzi samych pasterzy,, albowiem nie potrafią oni na ogół odczytać symbolicznego znaczenia za­ chowań ludycznych, widząc w nich jedynie sposób na osiągnięcie okreś­ lonej przyjemności, indywidualnej i grupowej radości, dostrzegając też czasem ich funkcje wychowawcze i socjalizacyjne. - Moje postępowanie wynikało z założenia, że zachowania ludyczne są związane z kulturą w dwojaki sposób: 1 — funkcjonalnie (pełnią w niej określone funkcje) i 2 — są soczewką skupiającą cechy kultury przeja­ wiające się w wierzeniach, mitach, sposobie widzenia świata itp. Przy­ jęłam ponadto, że kultura jest spójnym systemem i że charakter zacho­ wań ludycznych nie może kolidować z charakterem innych zachowań obowiązujących w danej kulturze, z jej ogólnymi cechami . Przyjęłam też, że język znaczeń i symboli obowiązujących w kulturze mongol­ skiej jest również, m.in. z powyższych względów, wspólny dla wszyst­ kich występujących w niej zachowań . Próba wyjaśnienia symbolicz10 11 10 Na tę spójność zwrócił uwagę np. R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 375-376. Jego wskazówki metodologiczne są oczywiście różne od koncepcji kompleksowego badania kultury proponowanych np. przez semiotyków radzieckich. Patrz пр.: Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M. R. Mayenowa, Warszawa 1975, zwłaszcza przedmowa S. Żółkiewskiego; А. К. В a j b u r i n, Niekotoryje woprosy izuczenija obiektiwirowannych form kultury (k problemie etnograficzeskogo fakta), Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, vol. 38, Leningrad 1982, s. 5-15. Zachowania ludyczne (zwłaszcza gry) zaliczane są przez niektórych semio­ tyków do zachowań pośrednich między zachowaniami znaczącymi a praktycznymi (np. Ł o t m a n, Igra..., s. 32). O znakowości gier piszą natomiast: U. E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 378 i W. I w a n o w , Rola semiotyki w cybernetycz­ nym badaniu człowieka i społeczności, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 97. Wasilewski określa je jako allorytuały — działania zachowujące strukturę form wyjściowych, zwłaszcza mitów, których mają być historyczną transformacją (w myśl założeń semiotyków, np. Iwanowa i Toporowa); J . S. W a s i l e w s k i , Semiotyczne badanie symboliki w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. I, Warszawa 1981, s. 142. Jeśli odmawiamy grom statusu elementu semiotycznego, to możemy, jak sądzę, przyjąć, że jest ona elementem quasisemiotycznym. Określenia tego uży­ wa Bajburin, stosując je do przedmiotów znajdujących się między faktami a zna­ kami, które w połączeniu z niektórymi systemami semiotycznymi (np. rytuałami) stają się znakami, gdy znajdują się poza nimi — rzeczami; A. K. B a j b u r i n , Siemioticzeskij status wieszczej i mifołogija, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno­ grafii, vol. 37, Leningrad 1981, s. 216. 11 �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H PASTERSKICH 175* nego znaczenia zachowań ludycznych nie byłaby pełna, gdyby pominąć pytania dotyczące genezy tej symboliki i mechanizmu jej powstawania, W świadomości współczesnych nam pasterzy mongolskich dość w y ­ raźnie jawi się wiedza o znaczeniu magicznym, jakie przypisywano za­ chowaniom ludycznym w przeszłości. W małym stopniu wypływa ona jednak ze znajomości ich symboliki i rozumienia treści. Decyduje o nich niemal wyłącznie dość powierz­ chowna — rzec by można — znajomość tradycji, powtarzanie informa­ cji o obserwowalnych zachowaniach przodków bez rozumienia ich głęb­ szego (ukrytego) sensu magicznego. Mongołowie wierzyli, że zachowania ludyczne wspomagają dobro w walce ze złem, (życie w walce ze śmier­ cią), jaka toczy się w naturze w okresie noworocznym, że ułatwiają re-kreację, są bodźcem dla rozwijającej się wiosną przyrody. Rozwese­ lając człowieka wpływały one jednocześnie na usposobienie bóstw i du­ chów opiekuńczych, od których zależna była — jak wierzono — ludzka egzystencja, dając obietnicę przeżycia, osiągnięcia upragnionych ko­ rzyści. Z magicznego znaczenia zachowań ludycznych (przede wszystkim: gier) wynikały ponadto ich związki z wróżbiarstwem. Na podstawie w y ­ ników gier określano bowiem najbliższą przyszłość. Istotne było przy tym nie tylko zajęte miejsce. Zwycięstwo mogło być bowiem mierzonew innych kategoriach. Weźmy za przykład gry w astragale (mong. sza9 i)- Ujmując rzecz generalnie, w Mongolii pocz. X X w. tej kości (po­ chodzącej z części goleniowych tylnych nóg owcy) przypisywano doś6 rozległą symbolikę. Część pasterzy widziała w niej symbol trwałości ży­ cia, płodności i mnogości, część — symbol pasterskiej gospodarki, inni porównywali ją do konia. Tak więc symbolizowała ona to wszystko, со» było istotne dla życia. Jak powiedział trafnie jeden z moich informato­ rów: „sam szagaj przedstawiał szczęście" . Zgodnie z symboliką przypisywaną astragalom, zwycięstwo — mie­ rzone liczbą zdobytych kości w grze — zapowiadało graczowi wszelką pomyślność, oczekiwany przez każdego pasterza liczebny wzrost stad i biologiczny rozwój rodziny. I m więcej zdobytych astragali, tym wyraź­ niejsza zapowiedź szczęśliwej przyszłości. Różne były przy t y m sposoby symboliczno-magicznego podziału szczęścia między grających. , Zależały one od rodzaju gry, ten zaś określany był przez jej r e g u ł y . O przypisywaniu niektórym formom zachowań ludycznych funkcji magicznych w przeszłości możemy też wnioskować — podobnie jak w przypadku symboliki — hipotetycznie, biorąc pod uwagę magiczneznaczenie przypisywane przez Mongołów występującym t u przedmiotom, zachowaniom i terminom, potwierdzone ogólnie dla kultury mongolskiej. a 12 13 1 8 M Informację tę zanotowałam O mongolskich golskie. Ich symbolika z. 1, s. 253-295. grach w г związki w a j m a k u wschodniogobijskim, 1980. k o ś c i p i s z ę w a r t y k u l e pt. Noworoczne gry monz magią, część I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 27: 1983 b �176 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wiele pytań, jakie zadawałam podczas swoich badań, odnosiło się do sfery pragmatyki i dotyczyło postaw pasterzy wobec gier, zabaw, bajek, zagadek, tańca i in. oraz związanych z nimi wierzeń. Opis starałam się poszerzyć o informacje historyczne i materiał po­ równawczy, uwzględniając też różnice między Chałchasami i Ojratami (zachodnimi Mongołami). Najwięcej miejsca w swej pracy poświęciłam grom. Wynikało to przede wszystkim z ilości posiadanych materiałów, pochodzących z włas­ nych badań i literatury. Ilość informacji oddaje jednocześnie stopień po­ pularności gier. Gry mongolskie można podzielić na kilka grup w zależności od ro­ dzaju niesionych przez nie informacji i sposobu ich przekazywania oraz kontekstu czasowo-sytuacyjnego, z którym były związane. Wyraźnie odróżniają się przy tym, jak wspomniałam, gry wiosenne, w które za­ czynano grać w okresie noworocznym i gry letnio-jesienne, które inicjo­ wano w początku lata. Bogaty zestaw gier noworocznych tworzą przede wszystkim gry w kości, gry, w których używano specjalnych płytek (domino, chorlo, oldzij), oraz różnorodne gry planszowe (szachy, war­ caby, Ъида, badżij, dżirch i i n . ) . Do gier letnio-jesiennych należą nato­ miast różnego rodzaju gry ruchowe (cagaan mod , cagaan temeecech, czono tarwagacach i in.). Informacje przekazywane przez gry dotyczyły różnych sytuacji. „Mówiły" one o re-kreacji świata i podstaw życia, o toczącej się w na­ turze walce między życiem i śmiercią, o sytuacji przejścia, zmiany. Po­ dobne treści mogły być przekazywane w różny sposób. Np. walka między życiem a śmiercią mogła być treścią różnych gier planszowych, które z kolei operowały takimi działaniami, jak np. zbijanie pionów, blokowa­ nie, pogoń, zajmowanie jak największej przestrzeni na planszy i in. Informowały o niej także gry ruchowe. Do koncepcji stworzenia świata w symboliczny sposób nawiązywały niektóre gry w kości oraz takie gry, jak domino i chorlo. Symboliką zmiany operowały np. gry przed­ stawiające wyścigi, przy czym mogły to być zarówno gry planszowe, jak i ruchowe. Na podstawie dostępnych źródeł trudno dziś odtworzyć symboliczno-komunikacyjne znaczenie takich form, jak taniec (przy czym wy­ stępował on tylko u Ojratów, u Chałchasów natomiast zaniknął przed paroma wiekami), instrumenty muzyczne i muzyka w ogóle, różne for-, my ustnej twórczości, zabawy i in., jeśli przyjmiemy, że Mongołowie 14 15 1 1 bolika 1 5 O g r a c h p l a n s z o w y c h pisze w a r t y k u l e Noworoczne gry mongolskie. i związki z magią, część II, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 2. Ich sym­ O m a g i c z n y c h f u n k c j a c h cagaan mod p i s z ę w a r t y k u l e Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 121-137. O j e j z n a c z e n i u s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n y m — w a r t y k u l e z ł o ż o n y m do d r u k u w R e d a k c j i „ E t h n o l o g i i Polony". �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 177 przypisywali je t y m formom. Pewne ślady wskazują natomiast wyraź­ nie na istnienie powiązań tego rodzaju zachowań z magią. Wynikały one przede wszystkim z przydawania magicznego znaczenia niektórym rodzajom ruchu, gestów, dźwięków i przedmiotów. Mam nadzieję, że przyjęty przeze mnie sposób interpretacji zacho­ wań ludycznych rzuci nowe światło na tę stosunkowo słabo zbadaną dziedzinę życia pasterzy mongolskich, pozwoli lepiej zrozumieć rolę, j a k ą odgrywały one w kulturze, wyjaśnić ich związki z kontekstem czasowo-sytuacyjnym, przede wszystkim zaś spojrzeć na nie jak na działalność nieprzypadkową, logicznie wkomponowaną w obrzęd lub inne wydarzenie, wspomagającą działania człowieka i pozwalającą mu wie­ rzyć, że może wpływać na ważne dla niego zdarzenia dziejące się nie­ jako poza nim, w szeroko pojmowanej naturze, że przekazując określone informacje za pośrednictwem zachowań ludycznych przyczynia się do trwania świata, wiecznego powtarzania się swej mityczno-legendarnej przeszłości. 12 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1319be77b5a7c7f7743b35d3ee13a108.pdf bccd0e18310fc32cb5b629df350be390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1114 Title A name given to the resource Badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ {Uniwersytet Warszawski) . B A D A N I A NAD C Y G A N A M I Badania nad Cyganami zostały podjęte w warszawskiej Katedrze Etnografii przed wieloma laty. Początkowo nie miały one charakteru prac szerzej zorganizowanych. Temat został zainicjowany pracami ma­ gisterskimi poświęconymi tej społeczności — moją, a niedługo później Marka Ignacego Kamińskiego. W roku 1975 w ramach programu studiów (zajęć laboratoryjno-ćwiczeniowych) utworzona została grupa, której celem pracy przez półtora roku byli Cyganie. Uczestniczyło w niej 15 studentów. Jako pierwsze podjęto zagadnienie dystansu etnicznego Polacy — Cyganie i ich wza­ jemnych sądów o sobie. W początkowym okresie nacisk położono na ba­ dania wśród Polaków, później — po oswojeniu się grupy z problematyką i społecznością cygańską — na pracę wśród Cyganów. N i m zakończone zostały prace grupy, jej część podjęła ten sam temat w ramach badań węzłowych. Była to kontynuacja problemu dystansu, ale z przesunię­ ciem nacisku na rolę Cyganów w polskiej kulturze ludowej i ich w niej obecność. Temat badań grupy realizowany był na Podlasiu, badań w ę ­ złowych •— na obszarach Polski południowo-wschodniej oraz centralnej. Materiał uzupełniano także na kolejnych Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W roku 1981 rozpoczęła działalność kolejna grupa ćwiczeniowo-laboratoryjna. Uczestniczący w niej studenci realizowali do­ datkowo także badania łączące się z tematyką prac węzłowych. Punkt wyjściowy stanowiły stosunki między Polakami a Cyganami — dystans etniczny oraz wzajemne wizerunki (stereotypy i autostereotypy). Na­ stępnie podjęto problem identyfikacji i tożsamości Cyganów, ich zróżni­ cowania i zasad określania grupy swojej wobec innych grup cygańskich oraz. wobec nie-Cyganów (na to ostatnie zagadnienie położono największy nacisk). Ostatnim tematem dwuletniej pracy były badania nad t y m , "jakie czynniki, jakie elementy są tymi w kulturze, które dla Cyganów stanowią identyfikatory romanipen (cygańskości). Z t y m wiązało się poz­ nawanie cygańskiej kultury w ogóle i jej złożoności. Badania prowadzo- �132 L E C H MROZ no zarówno wśród Cyganów osiadłych od dawna, jak i do niedawna wędrujących. Realizowane równolegle badania węzłowe dotyczyły tych samych te­ matów, a ponadto wozów cygańskich — niegdyś powszechnego, dziś już zupełnie zanikającego elementu ich kultury (są to więc działania ratun­ kowe i inwentaryzacyjne, chroniące od zupełnego zapomnienia zarów­ no same przedmioty, jak i wiedzę o nich). Aktualnie realizowane tematy stanowią kontynuację tych z lat wcześ­ niejszych, są to: a) stosunki interetniczne Polacy — Cyganie i wzajem­ ne sądy o sobie; b) miejsce i rola Cyganów w kulturze polskiej; c) ob­ raz kultury Cyganów w Polsce i jej zróżnicowanie; d) tożsamość i iden­ tyfikacja grup cygańskich; e) wozy cygańskie.. Poza ostatnim wszystkie pozostałe tematy mieszczą się w dość sze­ rokich, ale spójnych ramach, dających możliwość odpowiedzi na wiele pytań. Prace te oparte są na badaniach terenowych w środowisku cygań­ skim (głównie) i niecygańskim w kilkunastu punktach na terenie całej Polski, a także na przeprowadzonej w całym kraju ankiecie, której ce­ lem jest przygotowanie mapy rozprzestrzenienia Cyganów w Polsce — czego do tej pory brak, a co jest jedną z podstawowych kwestii dla ba­ dań i ich opracowywania — na poszukiwaniach archiwalnych i studio­ waniu literatury. Pełniejszemu poznaniu wizerunku Cyganów w świa­ domości Polaków, w literaturze (także jarmarcznej i ludowej) i w fol­ klorze służyć będą przygotowywane obecnie prace magisterskie studen­ tów polonistyki w białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego pisa­ ne pod moim kierunkiem, pomyślane jako dopełnienie tematów realizo­ wanych bezpośrednio w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Badania nad Cyganami prowadzone są głównie przez studentów i ab­ solwentów Katedry warszawskiej, ale uczestniczą w niej bezpośrednio lub współpracują w różnych podtematach także pracownicy innych instytucji — Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Okręgowego w Tarnowie oraz Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. W ten sposób zaczyna powstawać ogólnopolski zespół badaczy zajmujących się tą tematyką. Dotychczasowa polska literatura na temat Cyganów ma bardzo znacz­ ne luki. Egzotyczna barwność Cyganów powodowała zainteresowanie n i ­ m i szerokich kręgów ludzi, poetów, malarzy, dziennikarzy, ale w bar­ dzo małym stopniu (poza językiem) naukowców. Spowodowało to, że wprawdzie bardzo wiele napisano na ich temat, ale znaczna część to wiadomości zupełnie fałszywe. Zaciążyło to zasadniczo na stanie wiedzy. Ilość pozycji wartościowych dotyczących historii i kultury Cyganów jest znikoma. Sytuacja lepsza, choć nie zupełnie różna, jest w cygano­ logii na świecie — odpowiednio do tego przygotowani badacze także omi- �B A D A N I A NAD C Y G A N A M I jali Cyganów w swoich zainteresowaniach. Dopiero od kilku lat zaczyna się to zmieniać. Dlatego też obecnie podjęcie badań nad Cyganami wiąże się przede wszystkim z problemem źródeł, ze stworzeniem bazy, która pozwoli na analizowanie i rozumienie tej społeczności i jej kultury. Służą temu prace archiwalne, ankietowe i ba­ dania terenowe. Niedostatki źródeł i konieczność ich tworzenia powodu­ ją, że efekty badań są jeszcze mało spektakularne. Stosunkowo łatwiej uzupełnić stan wiedzy w przypadkach takich, jak np. stereotyp Cyga­ nów w oczach Polaków czy rola Cyganów w kulturze ludowej. Najpo­ ważniejszy problem stanowi jednak wzbogacenie źródeł do kultury Cy­ ganów, t y m bardziej że jest to społeczność trudna w badaniu, często nie­ ufna, hermetyczna. Jednakże już dotychczasowe osiągnięcia pozwalają w wielu przypad­ kach na weryfikację wiedzy zastanej i wyjaśnienie tych niejasności, jakie zdarzają się nawet w pracach wartościowych. Niektóre z podjętych tematów nie mają do tej pory wypracowanej zadowalającej metodologii postępowania badawczego {np. badania nad tożsamością i identyfikacją), stąd także potrzeba szukania właściwych metod i technik badań. W y n i k i dotychczasowych prac znalazły,odbicie w publikacjach w „Et­ nografii Polskiej", „Ethnologia Polona", „Polskiej Sztuce Ludowej" (wy­ danych lub aktualnie będących w druku) oraz specjalistycznych czasopis­ mach pozapolskich „Etudes Tsiganes" i innych *. • Aktualnie opracowywane są w y n i k i badań ankietowych oraz kon­ tynuowane badania we wszystkich z wymienionych tematów. W naj­ bliższym roku planuje się przygotowanie do publikacji wyników ankie­ t y oraz części materiałów na temat roli Cyganów w kulturze polskiej, a także opracowanie materiałów dotyczących wozów. Cyganie są grupą mniejszościową. Sytuacja, w jakiej się znajdują, jest sytuacją społeczności żyjącej w obcym etnicznie tle grupy dominu­ jącej, większościowej. Badania ukazują —• oprócz specyfiki cygańskie.] — wiele sytuacji i zjawisk, które — jak się wydaje — wychodzą poza w y ­ łącznie cygańską grupę mniejszościową i mają charakter bardziej uni­ wersalny, związany ze społecznościami w diasporze i zdominowanymi przez te, które stanowią większość, stojącymi wobec zagrożenia asymila­ cją i konieczność obrony własnej odrębności, własnej osobowości kultu­ rowej i egzystencji biologicznej. Pokazują m i n . mechanizmy obrony swojej tożsamości i ewolucję postaw w celu znalezienia wzorów zacho­ wań adekwatnych do sytuacji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 2 — zeszyt w c a ł o ś c i p o ś w i ę c o n y C y ­ g a n o m ; L . M r ó z , Les Chaladytka roma, Tsiganes de Pologne, „ E t u d e s Tsiganes", n r 1: 1979; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1-2: 1981 — zeszyt p o ś w i ę c o n y C y g a n o m ; . L . M r ó z , Sytuacja Cyganów w Polsce, „ P r o b l e m e s Politiquee et Sociaux", Nov.: 1983, i i n n e . 1 �134 LECH M R ' Z Skłania to do podjęcia prób poszukiwania tych wartości w kulturze Cyganów, tych treści i znaczeń, które mimo oddziaływań z zewnątrz stanowią jakby model utrzymujący ich cygańskość i pozwalający im zi­ dentyfikować się, mimo różnic wewnętrznych, jako Cyganie, jako Roma. Być może wiąże się to nie tylko z cygańską specyfiką, ale ma powszech­ niejszy charakter — zapewne wskazane byłoby podjęcie badań porów­ nawczych wśród innych mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce, a taka właśnie kontynuacja tematu „Cyganie" leży w zamierzeniach zarówno realizujących aktualne badania nad Cyganami, jak i Katedry. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a76c2192ee99a47189f03e58da7783c8.pdf ad1846c7ae0ce719c2ef326d0981860b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1115 Title A name given to the resource Badania polsko-macedońskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 TOMASZ STRĄCZEK (Uniwersytet Warszawski) B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W 1972 r. podjęto w ówczesnej Katedrze Etnografii próbę przeglądu stanu badań i teorii w zakresie etnogenezy, a przede wszystkim etnoge­ nezy Słowian . Badania te, po śmierci K. Moszyńskiego i J. Czekanowskiego, zeszły z pola widzenia etnografów. Powodem, jak ocenia to A. K u ­ trzeba-Pojnarowa , było zawężenie pola badań etnografów do okresu ostatnich 100 lat (tzn. okresu, który obejmują bezpośrednio źródła etno­ graficzne). Nie wchodząc głębiej w przyczyny tego stanu rzeczy trzeba stwierdzić, że był to jednak okres, w którym rozwijały się elementy teorii innego rodzaju (strukturalizm, semiotyka) zapowiadające interesu­ jące wzbogacenie badań nad etnogenezą i zapewniające i m start w innym punkcie niż ten, w którym zakończył badania K. Moszyński. Jak wynika bowiem z dyskusji na konferencji poświęconej pamięci K. Moszyńskiego i J. Obrębskiego , kontynuacja badań zgodnie ze szczegółowymi wskaza­ niami Moszyńskiego mogłaby grozić powtarzaniem wyników przez niego już raz ustalonych. Wspomniane jednakże propozycje teoretyczne w po­ łączeniu z inspiracjami płynącymi z teorii Moszyńskiego mogłyby dać interesujące wyniki. 1 2 3 4 Zgodnie z tymi inspiracjami zdecydowano się na podjęcie prac po­ równawczych uwzględniających materiał dotyczący obszaru Słowiańszczy­ zny południowej oraz północno-wschodniej, w tym zarówno leśnego ob­ szaru północnego jak i południowo-wschodniej, nizinnej części Polski, która zachowała wiele śladów z okresu kontaktów Słowian z innymi 1 - P r a c e w s e k c j i etnogenezy K o m i t e t u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , n i e w 1977 г., por. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , O c e n a dorobku i perspektywy „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 2, s. 23-37. ! podsumowa­ etnografii, s K o n f e r e n c j a o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 25-27 X 1977 r. p r z e z K o m i t e t S ł o w i a ­ noznawstwa P A N i K a t e d r ę Etnografii U W — materiały publikowane w: „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. 4 cia Z . S o k o l e w i c z , Teoria do badań etnogenetycznych, kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjś­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 83-110. �136 TOMASZ STRĄCZEK ludami na obszarze stepu euroazjatyckiego. Badania obszaru północnegomiały stanowić w stosunku do materiału pozostałego formę kontrolną w podwójnym sensie: 1) elementy najstarsze powinny reprezentować to, co było charakterystyczne dla kultury słowiańskiej leśnej, a nie stepowej (i prawdopodobnie młodszej), 2) można było się spodziewać, że te z naj­ starszych elementów, które występują na północnym wschodzie Polski oraz na Bałkanach, będzie można zaliczyć — zgodnie zresztą z przypu­ szczeniem Moszyńskiego — do zrębu kultury słowiańskiej. Podjęcie badań na terenie Macedonii było nawiązaniem do tradycji badań J. Obrębskiero prowadzonych tam w latach 1932-1933 i wykorzy­ staniem realnych możliwości . Należało z natury rzeczy uwzględnić fakt, że był to obszar, na którym nawarstwiło się szczególnie wiele fal k u l t u ­ rowych. Podjęte prace miały charakter stacjonarny. Prowadzono je w konwencji strukturalno-semiotycznej i t y m samym miały obejmować szeroki teren wykraczając poza jedną, badaną intensywnie wieś. Decyzja o podjęciu badań w jednej wsi i przedstawieniu ich rezultatów na szero­ k i m tle porównawczym, jakie tworzyły źródła publikowane i archiwalne zbierane przy innych okazjach, spowodowana była przekonaniem, że w sytuacji, w której posługujemy się materiałem zbieranym przez róż­ nych badaczy dla różnych celów i przedstawiających duży rozrzut cza­ sowy, a także przestrzenny, konieczne jest ustalenie pewnej ilości punk­ tów stacjonarnych, w których można by ludowe taksonomie sprawdzić w czasie badań pogłębionych, w sytuacjach, w których przedstawienie szerszego kontekstu jest możliwe. s Nie można było kontynuować badań Obrębskiego na Poreczu we wsi Wołcze, gdyż została ona wyludniona. Zdecydowano się na wykorzystanie jego doświadczeń i zaproponowanego przez niego pojęcia wsi jako wspól­ noty obrzędowej w innym terenie. Opracowując plan monografii wsi przyjęto, że wieś jest nie tyle wspólnotą w sensie społecznym, ale że j e j mieszkańcy prezentują syntetyczny system klasyfikacji zjawisk rzeczy­ wistości (taksonomie) i w konsekwencji dzielą podobny obraz świata w i ­ dzianego jako system relacji między jego znakowymi składowymi. Dla­ tego też podjęto tematy dotyczące sposobu organizowania przestrzeni symbolicznej i czasu, które mogły do całościowego ujęcia tego symbo­ licznego świata doprowadzić. Oto one: 1. Sposób zorganizowania przestrzeni wsi (topografia wsi i jej symbo­ lika, dom i zagroda, ich funkcje obrzędowe i ich symbolika, ornament). 2. Rytmika obrzędów przejścia w cyklu życiowym jednostek (uzględnia się tu strój, taniec, wierzenia, gesty etc). 3. Stare formy ustnej twórczości ludowej. 6 e J e d y n e p u b l i k o w a n e m a t e r i a ł y z tego o k r e s u to p o ś m i e r t n i e p r z e z T . O b r ę b s k ą i J . H a l p e r n a a r t y k u ł Obrzędowa struktura dońskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 1, s. 201-213. • O b r ę b s k i , op. cit. opracowany wsi mace­ �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W badaniach brali udział ze strony polskiej: doc. dr Krzysztof Wro­ cławski, doc. dr Anna Zadrożyńska, dr Anna Kuczyńska-Skrzypek i mgr Tomasz Strączek. W Polsce przedmiotem badań były wsie okolic Cie­ chanowca, w Macedonii — wieś Jablanica leżąca na terenie Debarskiego Drimkolu. Debarski Drimkol swą zachodnią częścią opiera się o wschodnie zbo­ cza pasma grzbietów górskich noszącego również nazwę Jablanica. Gra­ nica regionu biegnie wysokimi szczytami, częściowo pokrywając się z gra­ nicą jugosłowiańsko-albańską. Licznie spływające z gór strumienie wpa­ dają do rzeki Czarny Drim, będącej naturalną granicą Debarskiego D r i m ­ kolu. Czarny Drim jest główną rzeką Drimkolu — płynie głębokim w ą ­ wozem werżniętym w składy wapienne. Grzbiety łańcucha górskiego Ja­ blanica zdecydowanie dominują nad całym regionem. Poszczególne szczy­ ty osiągają wysokość ponad 2000 m n.p.m. Debarski Drimkol ma dobre warunki do hodowli. Hodowla też była głównym zajęciem jego mieszkańców. Przeważały w niej owce. Postę­ pujące z czasem ograniczenie rozmiarów pastwisk, związane z przesu­ nięciami granicznymi oraz rosnące konflikty z ludnością albańską spowo­ dowały zmniejszenie rozmiarów hodowli. I tak w .końcu X V I I I w. zro­ dziła się dotkliwa potrzeba zastąpienia czymś głównego źródła utrzyma­ nia na t y m obszarze. Nie mogło to być rolnictwo. Ziemia orna w Debarskin? Drimkolu to niewiele ponad 12% ogólnej powierzchni, ponad poiowa zaś to tereny jałowe. Kamieniste pola wymagały nieustannego i żmudnego oczyszczania. Jedynym wyjściem z sytuacji było szukanie zarobku poza granicami rodzinnej ziemi. Ten sposób utrzymania później nazwano peczalbą, człowieka zaś na długo opuszczającego swą wieś — peczalbarem. „Nie ma na świecie nic gorszego od peczalby i nikt nie chce być włóczęgą po obczyźnie" — powiedział w latach trzydziestych ma­ cedońskiemu etnografowi Milenkovi Filipovičowi jeden z peczalbarów* W początkowym okresie miejscem peczalby był Egipt, Azja Mniejsza, A l ­ bania, a także Wenecja. Później Serbia, Rumunia, dalej zaś Rosja, Niem­ cy, Austro-Węgry, różne regiony dawnej Turcji, a w ostatnim czasie USA. Dalekie i trwające wiele lat wyjazdy były udziałem zwykle Ma­ cedończyków prawosławnych. Uważano za niegodne, by prawosławny peczalbar wrócił wcześniej niż po kilku latach. Macedończycy wyznania muzułmańskiego jeździli na znacznie krótsze peczalby do krajów s ą ­ siednich. Pod nieobecność mężczyzn ciężar pracy w polu spadał na ko­ biety. W drogę ze wsi udawano się wspólnie, w grupach. Zwykle każda rodzina wysyłała peczalbara — w odprowadzaniu więc uczestniczyła cała wieś. Największe rozszerzenie opisywanej doliny to teren wsi Jablanica. 7 8 7 8 M . S . F i 1 i p o v i ć, Debarski F i 1 i p o v i č, op. cit, s. 37. Drimkol, S k o p j e 1939. �138 TOMASZ STRĄCZEK Wieś leży na zboczu złożonym z k i l k u tarasów, które przechodzą jeden w drugi. Najniższym punktem wsi jest płynący samym dnem lokalnej doliny strumień. Jablanica składa się z ośmiu części oddzielonych od sie­ bie drogami. O wyborze tej, tak usytuowanej wsi zadecydowało, że była to — podobnie jak w przypadku badanej przez Obrębskiego wsi Wołcze — wieś trudno dostępna, izolowana przez elementy krajobrazu od n i ­ zinnej części kraju. Taka izolacja wsi, jak sądzę, ułatwia badanie jej jako wspólnoty światopoglądowej. Do tego dochodzi moment drugi: peczalba. Stałe migracje mężczyzn za chlebem powodowały, że o całości i zwar­ tości wsi nie decydowała jej gospodarka (o czym będzie niżej), ale obrzę­ d y i wierzenia. Domy poszczególnych rodów skupione są w jednym miejscu. Wieś roz­ rzucona jest na znacznej przestrzeni gęsto poprzecinanej biegnącymi w dół głębokimi wąwozami, oddzielającymi od siebie poszczególne grupy do­ mów. Granica między Jablanica a sąsiednimi wsiami biegnie szczytami okalających ją wzniesień. Na obszarze wsi znajduje się siedem cerkwi oraz dwa cmentarze. Dwie cerkwie związane są z całorocznym obrząd­ kiem liturgicznym. W 1930 r. w Jablanicy było 181 domów, W których mieszkało 187 rodzin. Z tego w 27 domach mieszkali muzułmanie, w 1 Cyganie, w pozostałych zaś rodziny wyznania prawosławnego. We­ dług badań poczynionych w 1935 r. ludność autochtoniczna, której ciąg­ łość osadnicza wydaje się być potwierdzona od początków X V w. na t y m terenie, stanowiła około 40% ogólnej liczby mieszkańców wsi. Pozostali to przybysze z północno-zachodniej Hercegowiny, Czarnogóry i. Albanii. Głównym źródłem utrzymania oprócz peczalby jest hodowla. Rolnictwo oparte na prymitywnych systemach nawadniających, wybitnie eksten­ sywne, często nie zaspokaja podstawowych potrzeb mieszkańców wsi. Najczęściej uprawia się kukurydzę i żyto. t W Jablanicy za zezwoleniem władz tureckich powstał rodzaj systemu samorządowego, na czele którego stała rada wiejska zajmująca się orga­ nizowaniem obrony wioski, sądownictwem, a także opieką nad wdowami i sierotami. Interesująca jest świadomość pochodzenia występująca wśród mieszkańców wsi, Przedstawiciele poszczególnych rodów potrafią w y ­ mienić swych przodków do 7-9 pokolenia, zawieranie małżeństw zaś jest niemożliwe między krewnymi do 7 pokolenia. Okres ostatnich dziesiątków lat wiele zmienił w tradycyjnej strukturze wsi, wciąż jednak tradycja odgrywa t u ważną rolę w życiu. Z badań prowadzonych w Jablanicy przedstawię jedynie ich wycinek dotyczący symboliki organizacji przestrzeni wsi oraz otaczającej okolicy. Symbolikę tę odtwarzałem na podstawie opisów znanych jej mieszkań­ com wydarzeń demonologicznych i konsekwencji wynikających z tych wydarzeń. W analizie i interpretacji posługiwałem się pojęciami wypra­ cowanymi przez orientację strukturalno-semiotyczną, przyjmując za punkt wyjścia opozycję binarną „ten świat/„tamten świat", przekładalną w ra- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 139 mach języka symbolicznego na inne — takie jak np. swój/obcy czy góra/dół. Wcześniej tego typu badania prowadziłem wielokrotnie w Pol­ sce. Za każdym razem podstawą takich badań była realnie istniejąca przestrzeń fizyczna, w której należało ustalić: po pierwsze, rejestr pa­ miętanych wydarzeń (za Eliadem) typu kratofanicznego i hierofanicznego, po drugie zaś, kierując się t y m i ustaleniami, doprowadzić do uzyska­ nia mapy wsi z wykreślonym terytorium swojskiej ekumeny. Nie wdając się w szczegóły mogę stwierdzić, iż we wszystkich przypadkach wyniki badań polskich mogliśmy opisać posługując się układem horyzontalnym, w którym przestrzeń wsi była swoim, bezpiecznym terytorium. Dalej zaś rozciągał się obszar złowrogi i obcy, pełen wydarzeń budzących strach i niepewność. Tu jednak dwie uwagi. Po pierwsze — w obszarze swoj­ skiej ekumeny notowałem również, niemal każdorazowo, miejsca niebez­ pieczne — takie jak miedze, drogi, płoty, punkty związane z biegiem lokalnych wydarzeń, np. okolice naznaczone piętnem nagłych śmierci i inne. Nie wpływały one jednak na generalny kształt tego obszaru lub może inaczej — były do opanowania przez człowieka dzięki znajomości środków apotropaicznych. Po drugie przedstawiony na wspomnianej ma­ pie rozkład przestrzeni bezpiecznej to nie sytuacja ustalona raz na za­ wsze. Przeciwnie. Jest to stan, który może ulec zmianie w stosunkowo krótkim czasie i który jest wypracowany drogą skomplikowanej często działalności typu apotropaicznego, do czego wrócę niżej. Generalnie w Jablanicy zetknąłem się z sytuacją odmienną niż w Pol­ sce — szczególnie jeżeli chodzi o usytuowanie przestrzeni swojej wzglę­ dem obcej. Nałożenie na mapę wsi przypadków kratofanii i hierofanii dało niewiele. Trudno było dociec jakiejś logiki ich występowania. Po­ jawiały się w miejscach mało oczekiwanych, bez dającej się ustalić przy­ czyny. Dodatkowo ogromna przestrzeń samej Jablanicy bardzo utrudnia­ ła orientację w terenie. Dopiero nałożenie na precyzyjnie sporządzoną mapę wydarzeń kratofanicznych i hierofanicznych układu poziomic do­ prowadziło do poczynienia w moim pojęciu interesującego spostrzeżenia. Otóż w obrębie granic wsi zarysował się obszar swojskiej ekumeny poprzetykany sferami anekumeny. Tak więc, posługując się pojęciami i n ­ terpretacyjnymi, „zaświatowe" były również wąwozy, niezmiernie lianie występujące we wsi, jak i obszary wyżej położone — zdecydowanie jed­ nak mieszczące się w jej granicach. Potwierdziły to nie tylko notowane przypadki kratofamii i hierofanii, czy błądzenia, ale np. postępowanie po śmierci członka rodziny, kiedy — jeszcze do niedawna — wrzucano do najbliższego wąwozu lub zakopywano przy cerkwi łóżko, na którym zmarły leżał. Tereny położone poza granicami wsi posiadają słabe za­ barwienie demonologiczne w relacjach informatorów. Wyjątkiem są tu opowiadania o wychodzeniu na peczalbą czy jechaniu na targ. Pojawia się w nich silny element profilaktyki apotropaicznej. Nie chcę jeszcze tłumaczyć zaobserwowanych różnic występujących między badanymi �140 TOMASZ STRĄCZEK wsiami. Być może nie mają one znaczenia przy odtwarzaniu podstawo­ wych zasad konstruowania modelu przestrzeni symbolicznej. Zasługują jednakże na uwagę. Nie sposób mówić o organizacji przestrzeni symbolicznej bez poru­ szenia problemu działań apotropaicznych. Dowodnym tego przykładem jest mimowolne jakby pojawienie się ich już w tekście. Wspomniałem, iż każdorazowo opisywany kartograficznie lub w jakikolwiek inny spo­ sób stan nie jest czymś funkcjonującym raz na zawsze w niezmienio­ nym kształcie w świadomości informatorów badanych wsi. Swojska ekumena wymaga nieustannej działalności apotropaicznej przedsiębranej nie­ mal przez całą społeczność wsi, jak i praktykowanej indywidualnie, no­ szącej charakter profilaktyki, a w związku z t y m realizowanej w okre­ ślonych momentach roku w t y m samym czasie, jak i okazjonalnej o cha­ rakterze interwencyjnym, przedsiębranej nagle w wyniku niespodzie­ wanie zaistniałego zagrożenia. W czasie badań w Jablanicy szczególną uwagę poświęciłem w y s t ę p u ­ jącym tam działaniom apotropaicznym. Są to: a) działania mające na celu integrację z sacrum w ogóle, proponuję nazwać je t u mimikrą, jako że polegają one na uniknięciu niebezpiecz­ nych konsekwencji zetknięcia się ze sferą zaświatów poprzez częściowe/ przyjęcie atrybutów tej sfery; b) działania znakiem przeciwnym, tzn. sacrum-f7na sacrum—; c) działania elementami życia. Podkreślmy, że w przypadku działań a i b mamy do czynienia z sub­ stancjami porządku sakralnego (zaświatowego) w ogóle. Zobaczmy jak to wygląda na przykładach. Przyjrzyjmy się działaniom typu a ( m i m i ­ krą). Wybierając się na grzyby należy mieć skarpetę lub koszulę od­ wrócone na lewą stronę (lewa/prawa — ,,ten świat/,,tamten świat"). T y ­ pową mimikrą jest żałoba po zmarłym. Działania tego typu mają na celu integrację z atakującym lub niebezpiecznym obiektem w celu uniknięcia ujemnych konsekwencji tego ataku. Działania typu b (oddziaływanie sacrum-\-) tworzą chyba najliczniej­ szą grupę. Będzie to żegnanie się i wymawianie imion boskich, kropie­ nie święconą wodą, wieszanie ikon etc. Działania te zaświatowe w swoim, charakterze, muszą być wykonywane ostrożnie — głównie ze względu na sakralne akcesoria, bez których byłyby nieskuteczne. I tak poświęcone jajka można zobaczyć dopiero, gdy zje się coś rano — nie na czczo! Ł a ­ dunek święconego jajka (sacrum-^) mógłby okazać się zgubny w przy­ padku zetknięcia się z nim człowieka, który jeszcze tego dnia nie jadł. Pojawia się t u bowiem niebezpieczna kumulacja dwóch typowo zaświa­ towych, lewych członów opozycji binarnych: sacrum/projanum, jedze­ nie/post, na czczo. Woda przynoszona raz w roku spod cerkwi nie powin­ na się znajdować w sypialni młodych. Zetknięcie się seksu (życie!) z przed­ miotem sakralnym grozi niebezpieczństwem mieszkańcom domu. Podob- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 141 nie młodzi nigdy nie śpią w pomieszczeniu, w którym znajdują się ikony. Niewiele mniej liczne są działania typu с (posługiwanie się przed­ miotami symbolizującymi życie). Są to niemal wszystkie praktyki z uży­ ciem zielonych gałęzi, siekiery, pieniędzy oraz ognia. Bardzo- ciekawym apotropaionem tego typu jest zsiadłe mleko — dotąd mało znane i mniej badane — związane z życiem przez swą siłę fermentacyjną. Badania w Jablanicy wykazały, iż działania apotropaiczne występują w blokach, co znacznie słabiej widoczne jest w Polsce. Dalej, szczegól­ nie w zakresie profilaktyki apotropaicznej, niemal w każdym bloku poja­ wia się połączenie sacrum-)- i elementu życia w różnych zresztą posta­ ciach i różnej kolejności. Sacrum-)- w porę zastosowane skutecznie znosi działanie sacrum — , samo w sobie jest jednak również niebez­ pieczne. Całkowite bezpieczeństwo dopiero przynosi działanie elementem życia. I jeszcze jedna sprawa. Człowiek, udając się na peczalbę, przechodzi opuszczając dom staranne przygotowanie w zakresie profilaktyki apotropaicznej. Otrzymuje pieniądze, których mu nie wolno wydać, prze­ wraca lewą nową stągwie napełnione wodą zaraz po przekroczeniu progu etc. Gdy udając się przez wieś zobaczy kobietę z pustymi stągwiami (żeń­ skie/męskie, puste/pełne) lub kobietę idącą „na stronę", wraca. Dlaczego? Kobieta z pustymi stągwiami obniżyłaby, jak mi się wydaje, jego „po­ tencjał życia" — tak starannie dostosowany do panujących na peczalbie warunków anekumeny. Zobaczenie natomiast kobiety idącej „na stronę" jest sytuacją odwrotną. Podnosi ów potencjał poza dopuszczalną granicę zakreśloną wymogami mimikry — wszak wszelkie wydzieliny ludzkiego ciała noszą w sobie zintensyfikowany ładunek życia. Udaniu się więc peczalbara jakby w „tamten świat" musi towarzyszyć starannie przy­ swojony potencjał ogólny, zapewniający bezpieczeństwo w jego obrębie. W materiale polskim dotyczącym analogicznego problemu (np. wyprawa na targ) znajdujemy jedynie zalecenie powrotu w przypadku zobaczenia kobiety idącej z pustymi wiadrami czy innych znaków o podobnym cha­ rakterze. Natomiast cały kompleks apotropaiki indywidualnej typu pro­ filaktycznego jest u nas słabo widoczny. Przedstawienie powyższych wyników badań, z konieczności potrak­ towane skrótowo i fragmentarycznie, miało na celu jedynie zasygnalizo­ wanie czytelnikom zasługujących na baczniejszą uwagę informacji doty­ czących sposobu organizacji przestrzeni symbolicznej. Badania były pro­ wadzone w latach 1980-1981. Wykorzystanie tych materiałów dla dal­ szych studiów porównawczych kultury tradycyjnej wsi macedońskiej i wsi Polski północno-wschodniej oraz dla wynikających ze studiów roz­ ważań na tematy etnogenetyczne będzie miało miejsce po udostępnieniu rezultatów innych równolegle prowadzonych na tych terenach poszuki­ wań badawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eae0fc13e5d409c794ab45f92964eac.pdf 43200f130afc2489bd24cf025fb90cd9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1110 Title A name given to the resource Myślenie typu ludowego w polskiej kulturze masowej (propozycje badawcze) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.111-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. % P L I S S N 0071-1861 CZESŁAW ROBOTYCKI (Uniwersytet Jagielloński) MYŚLENIE TYPU LUDOWEGO W POLSKIEJ KULTURZE MASOWEJ (PROPOZYCJE BADAWCZE) Niżej przedstawiam w szkicowym zarysie katalog pytań, które inte­ resują mnie w etnologii oraz przykłady sposobu rozwiązywania kwe­ stii, jakie można postawić w obrąbie wytyczonej problematyki. Ogólnie rzecz biorąc, zajmują mnie tkwiące w kulturze masowej elementy k u l t u ­ r y ludowej, a także utrzymujące się wciąż i towarzyszące masowym formom kultury myślenie typu ludowego. Przyjęta przeze mnie postawa badawcza polega na grasowaniu po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zja­ wisk już analizowanych z innych punktów widzenia. Nie określam t y m samym wagi ani priorytetu sposobów ujawniania problemów w etnogra­ fii. Przy każdej z interpretacji warto przecież wskazać na inne jeszcze możliwości wyjaśnień pozornie odległych od tradycyjnie rozumianej et­ nografii, ale przecież antropologiczne. Etnologia wskazuje na to, co w k u l ­ turze symbolicznej ma charakter trudno zmienny, utrwalony. Odkrywa mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk kulturowych, poszukujematryc strukturyzujących ludzkie myślenie . Etnologia, tak jak ją rozu­ miem, jest nauką eksponującą w analizach współczesnej kultury takie jej elementy, które w oczach uczestników społeczeństw masowych ucho­ dzą za zabobony, przesądy lub odpryski myślenia magicznego. Te, naj­ częściej nieuświadamiane, elementy kultury stanowią resztki dawnych sposobów widzenia świata, pozornie nie znajdujących już dzisiaj miejsca w światopoglądzie, opartym jakoby na racjonalnej argumentacji i em­ pirycznym wyjaśnianiu. Etnolog podkreślać będzie, że istnieją pewne trwale mechanizmy ludowego sposobu reagowania i widzenia świata, które pobudzone sytuacją sterują kulturowymi zachowaniami, odporne na zmienność atrybutów ludzkich dziejów. 1 Przyjmując taki punkt widzenia nie określam się więc jednoznacz1 Z b . В e n e d у к t o w i с z, C z . R o b o t y c k i , R . T o m i c k i , l e w s k i , L . S t o m m a , Antropologia kultury w Polsce. Materiały „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 34: 1980, nr 1, s. 47. J . S. do Wasi­ słownika, �112 CZESŁAW R O B O T Y C K I nie co do metodologii i przedmiotu badań. Korzystam z poetyki, herme­ neutyki, strukturalizmu lub każdej innej metody, o ile analiza spełni je­ den etnologiczny — moim zdaniem podstawowy — warunek: tłumaczy kulturę przez kulturę (znany postulat semiotyków radzieckich) . Możli­ wość taka wynika z tezy, że również jako badacze, w sposób nieuniknio­ ny, jesteśmy uwikłani w k u l t u r ę . Wiadomo skądinąd, że nie istnieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Nauk humanistycz­ nych nie uwolnimy też od sądów aksjologicznych. Uznanie tych faktów skłoniło współczesnych badaczy do skonstruowania takich teorii, które tę sytuację uwzględniają. W teoriach tych, powstałych po tzw. przeło­ mie antypozytywistycznym, znajdują się częściej postulaty rozumienia świata niż jego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż odpowiedzi . W ta­ kich analizach badaczy interesują sposoby nadawania sensu rzeczom i światu — rozumienie polega na odkrywaniu znaczeń. W t y m sensie etnologia to sztuka interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w ka­ tegoriach znaczenia, mitu, kultury. Wśród tych propozycji zwraca uwagę fakt, że będące do tej pory przedmiotem opisu kultura, mit, światopo­ gląd, są stosowane jako metakategorie wyjaśniające na poziomie teore­ tycznym. 2 3 4 Wyłożone wyżej tezy określają ogólne stanowisko teoretyczne po­ zwalające na interpretację. Co do przedmiotu analizy przyjmuję zbiór sądów charakteryzujących ją następująco: specyfika kultury masowej wynika z charakteru społeczeństwa masowego (zurbanizowanego) i k u l ­ tury opartej na technicznych środkach przekazu, ale twierdzę też, że kwestie mass-mediów nie wyczerpują opisu kultury typu masowego. Charakterystyka ta winna uwzględniać również treści, strukturę odbior­ ców, powiązania warstwowe, etniczne i religijne oraz inne cechy grup o specjalnych interesach i subkulturach w obrębie całości społeczeń­ stwa . Model takiej kultury teoretycy konstruowali posługując się opo­ zycyjnie zestawianym zbiorem cech kultury ludowej i kultury masowej. W modelowym opisie mówi się, że te dwa typy kultury różnią się takimi oto właściwościami: kultura ludowa kultura masowa regionalna powszechna spontaniczna skomercj alizowana bezpośredni ustny przekaz mechaniczne środki przekazu nastawiona na uczestnictwo zabawowa, bierna wspólnotowa rodząca samotność 5 e J . Ł o t m a n , B . U s p i e n s k i , O semiotycznym Semiotyka kultury, W a r s z a w a 1975, s. 177. Tamże, s. 179-183. mechanizmie kultury, [w.] 8 4 jilozofii, 6 M . J . S i e m e k , Myśl drugiej W a r s z a w a 1978, s. 5-49. A. K ł o s k o w s k ą , Kultura połowy masowa, XX wyd. wieku, [w:] Drogi I I , W a r s z a w a 1980, współczesnej s. 145-149. �113 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O systemowa, wieloznacząca zhomogenizowana wiejska miejska adresowana do określonego odnastawiona na średniego odbiór biorcy cę, malo zmienna, wolny przepływ szybko zmienna, duża ilość i n informacji formacji Podkreśla się, że kultura masowa powstała jako -wynik industriali­ zacji i urbanizacji oraz demokratyzacji życia. Rozwój tej formy kultury związany jest ze wzrostem poziomu powszechnej oświaty i technicznymi możliwościami zwiększającymi zakres oddziaływania środków przekazu . Dodać do tego należy historyczne, specyficzne warunki polskie, które do czasów dzisiejszych decydują o odchyleniach od modelu. Polegają one na szczególności sytuacji społecznej, wyrażają się w treściach pozosta­ jących w obiegu masowym, określają sposób odbioru. Przykładami mogą tu być odpowiednio: traktowanie kultury symbolicznej jako jednego z narzędzi rewolucji politycznej, żywotność ideologii narodowej, domi­ nujący romantyczny kanon przeżywania i twórczości . Obieg treści ludowych w kulturze był i jest analizowany z różnych punktów widzenia. Znana jest koncepcja zjawiska folkloryzmu rozwija­ na u nas przez Józefa Bursztę, dobrze oddająca istotę funkcjonowania folkloru w kulturze masowej . Tenże autor śledzi udział treści ludo­ wych w nurcie kultury narodowej, podkreślając ich wagę, losy i histo­ ryczne znaczenie . Maria Janion w swych licznych pracach poświęconych romantyzmo­ w i uważa, że folklor był dla romantyków rodzajem kontrkultury. Trwa­ łość postawy romantycznej jako wzoru przeżywania rzeczywistości w na­ rodowym ethosie Polaków skłania Marię Janion do przekonania, że ro­ mantyzm przeniknął do form kultury, które mają ludowy charakter (np. poezja amatorska — tzw. strajkowa) . Ale też sam romantyczny wzór odbierania świata ma ludowy charakter, nastawiony bardziej na przeży­ wanie niż na racjonalny osąd. Roch Sulima wskazuje na ideologiczną figuralność myślenia o k u l ­ turze ludowej. Figury myślenia nazywane przez Sulimę aksjologią źród­ ła i pionu zdominowały także i naukowe analizy kultury ludowej. K u l 6 1 8 9 10 • Tamże, s. 94-105, 119-122, 128-135. A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa w Polsce po odzyskaniu „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1/2, s. 69-78; t e j ż e , Kultura s. 427-423. 7 8 J. B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa niepodległości, masowa..., 1974, s. 241- 339. • Tamże, s. 155-190, 241-315. M . J a n i o n . , „...i świeci kanonier ostatni", [w:] t e j ż e , Reduta. Roman­ tyczna poezja niepodległościowa, K r a k ó w 1979, s. 7-99; t e j ż e , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " , nr 3: 1981, s. 5-13. 1 0 8 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �114 CZESŁAW R O B O T Y C K I tura ludowa dostarcza też, zdaniem Sulimy, konkretu antropologicznego w refleksji filozoficzno-antropologicznej i z tej kultury wywodzi się wartości humanistyczne. W takiej sytuacji niezwykle kontrastowo i t r y ­ wialnie rysuje się ekspozycja folkloru w stylu CPIiA, jaką serwują mass-media . Inne aspekty folkloru interesują Dorotę Simonides. Podkreśla ona wagę transmisji tekstu i okoliczności folklorotwórczych, to jest takich sytuacji społecznych, w których powstaje nowy folklor. Te sytuacje to zdarzenia sensacyjne, kontakty w subkulturze młodzieżowej itp. Sam folklor według niej to nowe treści w starych formach, ale też i liczne trawestacje, co jest dowodem żywotności zjawiska . Intrygującym terenem penetracji dla etnografa jest współczesna sztu­ ka zwana ludową. Jej formy szczególnie łatwo poddają się „obróbce' i ekspozycji w kulturze masowej. Aleksander Jackowski w licznych teks­ tach podkreśla zmiany funkcji kulturowej tej sztuki na dekoracyjną. Wyróżnia twórczość ludową, stylizowaną i inspirowaną cechami ludo­ wymi. Bogactwo inspiracji i wzorców związane jest z możliwościami j e j dzisiejszego obiegu w kulturze. Formy i treści są w niej tak różne, jak różne są typy społecznej pamięci. W tekstach Jackowskiego odnajdujemy też protest przeciw degradującemu sztukę ludową sposobowi pokazywa­ nia jej w kulturze masowej. Niepokoi go niebezpieczny kierunek roz­ woju tzw. pamiątkarstwa w stylu ludowym i operetkowa stylizacja t o ­ warzysząca prezentacjom twórców przy okazji różnych „targów sztu­ ki" . n 12 1 13 Ludowość i folklor mogą- być remedium na stresy, jakie przynosi cy­ wilizacja techniczna. Może być bazą refleksji antropologicznej. Wska­ zuje na to twórczość Włodzimierza Pawluczuka sterująca, moim zda­ niem, coraz bardziej w stronę społecznej utopii . Wymienione punkty widzenia mniej więcej wyczerpują możliwości interpretacyjne wskazując równocześnie na sposób istnienia w kulturze społeczeństwa polskiego elementów kultury ludowej. Pozostają najbar­ dziej mnie interesujące marginesy. Poruszając się po obrzeżach zaintere­ sowań Rocha Sulimy, Marii Janion, Doroty Simonides i Aleksandra Jac­ kowskiego próbuję dopowiedzeń czy reinterpretacji. Wykorzystując tezy stawiane przez tych autorów stosuję je do zjawisk z — wydawałoby u ' 1 1 1 2 tury 1 4 Literatura Simonides, a dialog Folklor M. Biernacka po R. bienále 30: 1976, kryzysu cywilizacji, [w:] Warszawa 1982, Etnografia s. 75-116. Polski. Przemiany kul­ [red.], t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 327-342. nr kowalstwa, W. P a w l u c z u k , kultur, słowny, Zob. np. A . J a c k o w s k i , Ludowa", uwagi bec D. ludowej, 1 8 ka R. S u l i m a , Współczesna 3/4, s. rzeźba zwana 199-224; t e n ż e , „Polska Sztuka Ludowa", Żywioł i forma, Warszawa „ R e g i o n y " , nr 1: 1980, s. 24-33. łudową, Tradycja R . 34: 1978; „Polska i 1980, tenże, Sztu­ współczesność,, n r 1, s. 39-46. Ludowość wo­ �115 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O się — peryferii obyczajów, które jednak proponował badać już Jan Sta­ nisław Bystroń . Wymieniam je w skrócie: — tzw. łańcuchy szczęścia, przepowiednie i teksty profetyczne; — kicz i sztuka jarmarczna; — sfolkloryzowane formy wiedzy empirycznej (np. zdobyte od ^sąsiada informacje co leczyć sulfamidami czy porady o zdrowotnych skut­ kach picia nafty); — popularna sztuka ępistolarna (np. list „Marionetki" do „Małego Księ­ cia"); — relacje o zdarzeniach niecodziennych i cudownych (np. plotki o sprze­ dawaniu ludzkiego mięsa, cudownie płacząca głowa Chrystusa); — karnawałowy wymiar protestu społecznego (np. poezja strajkowa); — mitologia narodowa i jej romantyczne korzenie. Wyliczone „osobliwości obyczajowe" nie są tylko ciekawostkami, to> elementy ethosu różnych grup Polaków. Ethos rozumiem jako syndrom zjawisk z różnych poziomów społecznego sposobu wyrażania wyobrażeń 0 świecie i otaczającym nas środowisku ludzkim. Jest to układ norm, postaw, rytuałów i zachowań codziennych. Określają go jednoznacznie światopogląd i mechanizmy psycho-społeczne wpływające na interpreta­ cję rzeczywistości (chodzi tu o tytułowe myślenie typu ludowego). Eksplozja powszechnie dominującej kultury masowej w obrazie k u l ­ turowym Polski od końca lat^ 60-tych nie ulega dla nikogo wątpliwości.. Proponowany rozrywkowy model kultury bazujący na konsumpcyjno-rodzinnym ideale społecznym, zinstytucjonalizowany sposób uczestnict­ wa w kulturze, fasadowość, skonwencjonalizowana komunikacja języko­ wa to podstawowe rysy tej kultury . Kultura ta istniała w specyficznej próżni socjologicznej polegającej na tym, że społeczeństwo polskie nie identyfikowało się z instytucjonalnymi formami uczestnictwa w państwie 1 narodzie, ceniąc sobie przede wszystkim udział w nieformalnych gru­ pach przyjacielskich i w rodzinie oraz utożsamiając się z Polską jako wspólnotą narodową, negując przy t y m „oficjalną rzeczywistość" . Opisana t u „grubą kreską" sytuacja społeczna i kulturowa wytworzy­ ła specyficzną kontrkulturę, w której dla mnie interesujące są wyraźne. 15 16 17 1S 3 5 l s J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki, W a r s z a w a 1938. I n s p i r a c j ą do takiego r o z u m i e n i a e t h o s u b y ł y d l a m n i e p r a c e M a r i i O s s o w ­ s k i e j , n a k t ó r e p o w o ł u j ą s i ę l i c z n i badacze p r o b l e m a t y k i o b y c z a j o w e j , s t y l u ż y c i a itp. Zob. M . O s s o w s k a , Moralność mieszczańska, Ł ó d ź 1956; t e j ż e , E t h o s ry­ cerski i jego odmiany, W a r s z a w a 1973; t e j ż e , Socjologia moralności, Warszawa 1969. Zob. n a ten t e m a t np. f r a g m e n t p r a c y J . K m i t y , O kulturze symbolicz­ nej, W a r s z a w a 1982, s. 149-162. S o c j o l o g i c z n i e opisuje tą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą S . N o w a k , Przekonania i od­ czucia współczesnych, [w:] Polaków portret własny, M . R o s t w o r o w s k i [red.], K r a ­ k ó w 1979, s. 122-145. 1 7 1 8 �116 CZESŁAW R O B O T Y C K I znamiona ludowego sposobu myślenia ujawniające narodowy, katolicki i ludowy charakter kultury. Sytuacja ta wskazywała na cechy ethosu Polaków, który -można obserwować także na przykładzie tych marginal­ nych ciekawostek wymienionych przeze mnie jako moje zainteresowa­ nia. Możliwość taka istnieje, ponieważ okoliczności folklorotwórcze nie zniknęły. Mass-media nie zlikwidowały folklorystycznego obiegu treści. W wielu wypadkach nadmiar informacji działa tak samo, jak dawny jej brak. Z modelowego przeciwstawienia cech kultury ludowej i masowej wynikać powinna zasadnicza odmienność mechanizmów przekazu. Nie widzę jednak kategorycznego przeciwstawienia. Opisany w analizach k u l ­ tury ludowej typ myślenia korespondował z typem światopoglądu, posia­ dał wymiar zbiorowy i funkcjonował w warunkach swoistej izolacji świa­ domościowej . Wśród nadmiaru informacji i zabiegów perswazyjnych myślenie typu ludowego jest nadal filtrem dla treści pozostających w obiegu masowym i jest stymulatorem wielu zachowań. Charaktery­ styczne dla niego mityzowanie rzeczywistości, folkloryzacja treści krą­ żących w kulturze, życzeniowy charakter sądów o rzeczywistości, myśle­ nie kategoryczne i stereotypowe odnajduję w formie istnienia i funkcjo­ nowania kultury masowej. Kategorie wypracowane dla opisu kultury ludowej pozwalają więc na antropologiczne interpretacje zjawisk z za­ kresu kultury masowej i wskazują, że cechy myślenia typu ludowego to kulturowo ukształtowane struktury długiego trwania. Społeczne oko­ liczności wywołują je wciąż na nowo, i to w sferach życia od nauki po plotkę. 19 Przykładami analiz prowadzonych w myśl zreferowanych założeń mogą być moje następujące teksty: 1) O łańcuchu szczęścia , w którym popularne zjawisko przepisywania listów z modlitewkami interpretuje się poszukując folklorystycznych przekształceń, wskazuje się na analo­ gie do średniowiecznych mirraculów i podkreśla się, że mogą one być substytutem podstawowego efektu komunikacji naturalnej, t j . współ­ uczestnictwa. 2) O sztuce a vista , to jest o rodzaju anonimowej twór­ czości wywołanej stanem społecznego wrzenia. Bazując na tezach Micha­ ła Bachtina, Karela Čapka i Marii Janion wskazuję, że sytuacja straj­ ków okupacyjnych w Gdańsku miała swoją karnawałową stronę pole­ gającą na odwróconej rzeczywistości społecznej, specyficznym wartościo­ waniu przestrzeni •— zaznaczonej oryginalną plastyką i dekoracją. Poe­ zja tego odwróconego czasu spełniała cechy poetyki znanej jako mani20 21 1 8 L. Zjawiska Stomma, te dla polskiej Determinanty kultury polskiej ludowej kultury XIX ludowej wieku XIX najpełniej wieku, opisał „Polska Sztu­ „Polska Sztu­ k a L u d o w a " , R . 33: 1979, n r 3, s. 131-142. 2 0 С z. R o b o t у с к i, Łańcuch k a L u d o w a " , R . 35: 1981, n r 1, s. 2 1 Cz. R o b o t y c k i , Ludowej". Sztuka szczęścia w pół wieku później, 3-10. a vista, tekst z ł o ż o n y w redakcji „Polskiej Sztuki �MYŚLENIE T Y P U 117 LUDOWEGO peja oraz zgodnie z romantycznym kanonem przeżywania w ethcsie Po­ laków, były to teksty o praźródle romantycznym. 3) O mityzacji kultury ludowej w nauce . W tekście tym wykorzystując tezy Rocha Sulimy o figuralnym myśleniu o ludowości podkreśla się, że figury takie funk­ cjonują także w etnografii — na przykład: racjonalne jądro kultury l u ­ dowej i model kultury tradycyjnej. Wynikają one z pozytywistycznego sposobu podejścia do zagadnień. Stwierdza 4się też, że nieunikniona obec­ ność mitu w naukach humanistycznych nakazuje przyjąć wobec tego faktu postawy raczej rozumiejące niż wyjaśniające (w sensie pozyty­ wistycznym). Są to postulaty, które proponowałem także na wstępie ni­ niejszego tekstu. 22 2 2 kultury С z. Robotycki, ludowej w nauce, S. Węglarz, Chłop potęgą jest „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: i 1983. basta. O mityzacji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/738a27684dbe066d548da22a23d9f574.pdf ca9c4599af33607f4455ed6ab113ff74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1205 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1111 Title A name given to the resource Pierwsze kroki uniwersyteckiego środowiska wrocławskiego w badaniach etnobotanicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.119-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", P b I S S N 0071-1861 ADAM t. X X I X : 1985, z. 1 PALUCH (Uniwersytet Wrocławski) PIERWSZE K R O K I UNIWERSYTECKIEGO ŚRODOWISKA WROCŁAWSKIEGO W BADANIACH ETNOBOTANICZNYCH Doniosłe znaczenie roślin w życiu człowieka w różnych kulturach świata nie ulega żadnej wątpliwości; odnosi się to zarówno do kultur tzw. prostych, jak i społeczności elitarnych. Można łatwo przekonać się 0 tym rozglądając się bacznie wokół siebie: żywią, ubierają, ratują zdro­ wie, zdobią etc. Lecz czy zdajemy sobie z tego sprawę? Czy zdajemy sobie sprawę, jak bardzo człowiek był i jest nadal uzależniony od św.ata roślin, jak — w jakim stopniu i zakresie — ten świat ujarzmił, podpo­ rządkował swoim potrzebom, jak go rozumie? I właśnie wtedy, ^dy tak stawiamy pytania i staramy się dać na nie odpowiedź, wkraczamy w sferę zagadnień, którymi zajmuje się etnobotanika. Czym jest etnobotanika, w której poczyniono już duże postępy badawcze w krajach Europy Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych Ame­ r y k i , a u nas zaczyna się dopiero czynić pierwsze kroki, a w zasadzie raczkować? Określa się ją jako subdyscyplinę etnologii lub jako samodzielną, autonomiczną dziedzinę nauki ze specyficznym przedmiotem badań *. Jak by ją nie określić, trzeba chyba powiedzieć jedno: przedmiotem badań etnobotaniki jest relacja między człowiekiem a rośliną, i to za­ równo w płaszczyźnie doświadczeń rzeczywistych, faktycznych, jale też 1 w płaszczyźnie idei. Przedmiotem badań jest roślina, którą człowiek wykorzystuje i określa. Roślina dziko rosnąca i uprawiana przez czło­ wieka, konkretna i wyimaginowana. Można jednak powiedzieć, że zagadnienia, które tak dzisiaj frapują 1 P a t r z b l i ż e j n a t e n t e m a t : А . К o w a 1 s к a - L e w i с к a, Etnobotanika, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I I ; 1964, s. 207-214; J . K u c h a r s k a , Etnobotanika w pub­ likacjach Instytutu J. Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa w Lipsku, „Etnografia P o l s k a " , t. I X ; 1965, s. 482-486; S. K . J a i u, Preface, [w:] Glimpses of Indian Ethnobotany, S. K . J a i n (od.), N e w D e l h i , B o m b a y , C a l c u t t a 1981, s. V I I - X ; t e n ż e , Ethnobotanical Research Unfolds New Vistas of Traditional Medicine, [w;] Glim­ pses of Indian..., s. 13-36. �120 ADAM PALUCH etnobotanikę na świecie, były i są nadal rozpatrywane przez etnologię Zagadnienia tzw. botaniczne w pracach etnograficznych są jednak roz­ patrywane na marginesie rozważań dotyczących np. obrzędowości do­ rocznej, rodzinnej, hodowli, budownictwa czy poezji ludowej niach etnobotanicznych natomiast na czoło wysuwa się rośl niejako „wyróżnia się" w wielu sferach kultury, która zań wyobraźnię, zmysły, która pobudza do twórczej działalności Człowiek zdolny do świadomego organizowania siebie pc także otoczenie, w tym świat roślin, w celu opanowania go, w с istnienia z nim. Współistnienie człowieka od zarania jego dziej rodą, życie na jej łonie, szczególnie z florą, musiało pozosta ślad w różnych sferach kultury, nie tylko w tzw. działalność nej. Wykorzystywana była przede wszystkim w celach utylit. znalazła także miejsce w mitach, legendach, kultach, sztuce. 1 niemal kroku działalności człowieka widać mocną więź „istot z kulturą. Człowiek posiadł pewną wiedzę o roślinach i pewn; w obcowaniu z nimi. Jak do tego doszło, jakie działały rr w przyswajaniu tego świata, rozumieniu go, klasyfikowaniu i waniu zjawisk w nim zachodzących, winna dać odpowiedź el jako dyscyplina wielu pogranicznych dziedzin nauki. Jak dotąd nie podejmowano u nas tego rodzaju badań, z zakrojonym programem badawczym. Wprawdzie od czasu do zywały się pewne opracowania, szczególnie w okresie miedz; dotyczące np. sfery medycyny, obrzędowości, wierzeń, jedr przypadki odosobnione . Należy zaznaczyć, że ważność tej problematyki odnotował cu X I X w. S. Eljasz-Radzikowski, omawiając na łamach „Li kuł J. L . Holubego zawarty w pierwszym roczniku (1896 Musealnej Slovenskéj Spoločnosti" dotyczący uprawianych n czajów ludowych związanych z roślinami, roślin używanych ctwie sprzętów domowych, sukien itp. zagadnień. 2 „ O c z y w i ś c i e m o ż n a by b a d a n i a te r o z s z e r z y ć —• pisze E l j a s z - R ć w y z y s k a w s z y np. j e d e n t y l k o w z g l ą d , k t ó r e r o ś l i n y z d a r z a j ą s i ę w l u d o w e j . P r a c a pod t y m w z g l ę d e m p o d j ę t a u naszego l u d u b y ł a b ; w a ż n a . W n i o s k i m o g ł y b y p o s ł u ż y ć do w y j a ś n i e n i a c z a s u i m i e j s c a po 2 N a p r z y k ł a d А . С h ę t n i k, Jałowiec w życiu, obrzędach i wie piów, „ Z i e m i a " , R . X X I I I : 1928, s. 269-274; W . B i a ł e k , Zioła lecznic R . X I : 1930, n r 10, s. 170-171; H . M a c h , Święcenie ziela w Buczków^ R . X I : 1930, n r 10, s. 170; S . U d z i e l a , Rośliny w wierzeniach lud: go, „ L u d " , t. X X X : 1931, s. 36-75; J . S z u l c z e w s k i , Rośliny w n przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, „ L u d " , t. Х Х Х - Х Х Х 100; J . O p a c k i , Rośliny na usługach medycyny ludowej na Podoi dola", R . I . C z o r t k ó w 1936, n r 6, s. 93-94; A . F i s c h e r , Rośliny i i obrzędach ludu polskiego, „ L u d " , t. X X X V : 1937, s. 60-76. 8 Т . V : 1899, s. 247. �121 BADANIA ETNOBOTANICZNE nictwa, tor czyli o r n a m e n t y k i l u d o w e j p o l s k i e j . W s p o m i n a n i o t e m — pisze d a l e j a u ­ recenzji — z roślinami nie n a podstawie p r a c y Holuby'ego, bo ornamentyka w z a l e d w i e t a m d o t k n i ę t a , t y l k o n a w i ą z u j ą c do tego w ł a s n e związku 4 myśli" . ś l i te i i m podobne nie padały widocznie w owych czasach na^ ty grunt, pozostały po n i c h tylko ślady w postaci odosobnionych kwestionariuszy . Natomiast już w c z a s a c h współczesnych na uwaiługują odosobnione zainteresowania o charakterze etnobotanicz1. Henslowej, która aktualnie drukuje swoje p r a c e n a ł a m a c h „Sla5 ü titrua" . pewnego czasu problematyką etnobotaniczną zajęła się także część aickiego środowiska wrocławskiego skupiona przy Katedrze EtnoUniwersytetu i Kole Naukowym Etnografów. biście zainteresowany od k i l k u lat t y m obszarem badań — zbiem.in. materiały z zakresu fitoterapii ludowej — postanowiłem esować nim także studentów etnografii. Po zapoznaniu się z niel i pracami z tej dziedziny i odbyciu kilku spotkań w ramach o ł a Naukowego postanowiono, że sprawdzimy się w t e r e n i e . Wy~ d ł na z i e m i e zamieszkane przez Lasowiaków, na pograniczach województw: rzeszowskiego i tarnobrzeskiego. Uzbrojeni w kweiusz dotyczący fitoterapii, a t a k ż e w kilka przewodników do oza roślin, wyjechaliśmy w t e r e n . Był r o k 1979. Od tego czasu, i po dwa tygodnie, przebywaliśmy n a t y m t e r e n i e do 1982 r. te, organizowane przy dużej pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej ' U s z o w e j , lokalizowane b y ł y kolejno w Starym Dzikowcu (1979), vie (1980), Jeżowym-Kameralnym (1981) i w Kolbuszowej (1982). iągu t y c h czterech lat zebrano sporo materiału terenowego z zamkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Notowano w zasadzie o, co dotyczyło rośliny w różnych aspektach kultury, jednak najT i a t e r i a ł u uzyskano z zakresu medycyny, weterynarii i roku obgo, na tych bowiem „obszarach' roślina odcisnęła szczególnie 7 • . 7 cm. choćby lin umieszczony w „Orlim Locie" kwestionariusz A. Fischera w w i e r z e n i a c h i z w y c z a j a c h l u d u polskiego doty- („Orli L o t " , R . X I : 1930, 85--86). Henslowa, XIX: mra Wiedza perforatum 18-250; t e j ż e , — o bożym drzewku, 1972, s. 81-168; t e j ż e , Macierzanka L . — Dziurawiec Z badań nad piaskowa. bylicy Z badań zwyczajny, wiedzą III. nad ludową Ruta i piołunie, „Slávia wiedzą ludową „Slávia A n t i q u a " , t. o roślinach. graveolens o An- ros'inach. XXIII: II. Thymus L — Ruta ser- zwyczajna, l t i q u a " , t. X X I V : 1977, s. 163-212. Iziło tu o niektóre artykuły kim roku zieleni pozycje wydawane obrzędowym w wymienione tym — wigilia pod już w przyp. wspólnym 2, a także tytułem Świat drukowane w „Za i Przeciw" w (nr 16, s. 16-17), Zielone i), Sobótka czasie św. Jana Świątki Chrzciciela 1979 г.: (nr 23, s. 16, 23), Boże (nr 2 6 / s . 19, 23). moje rośSkarby Ciało (nr �122 ADAM P A L U C H mocno swoje piętno. Materiały te mają być wykorzystane w opracowa­ niu monografii dotyczącej miejsca i roli rośliny w kulturze ludowej Lasowiaków. W wydaniu takiej monografii zainteresowana jest dyrek­ cja Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbubszowej, które w pewnym stop­ niu patronowało naszym badaniom terenowym. Starając się rozpowszechnić tak ukierunkowany „ruch badawczy", zapraszaliśmy do wzięcia udziału w badaniach także studentów z innych ośrodków akademickich. Udział w nich brali studenci z farmacji i bota­ niki ze środowiska wrocławskiego, a także studenci etnografii z Łodzi. Łącznie w badaniach wzięło udział około 50 osób. W działalności naszej szczególną uwagę poświęciliśmy badaniom te­ renowym, „sprawdzaniem się tematu", gromadzeniu materiałów, w nie­ znacznym tylko stopniu zgłębianiu niektórych zagadnień, opracowaniu materiałów, ich publikowaniu. A więc powstają pierwsze opracowania z zakresu etnobotaniki jako prace seminaryjne i magisterskie. Te ostat­ nie, pisane pod moją opieką, dotyczą przede wszystkim znaczenia roślin w medycynie i roku obrzędowym. A oto niektóre z nich: J. Szymczyk, Znaczenie fitoterapii ludowej w chorobach kobiecych wśród Lasowia­ ków (1983), L . Reichelt, Znaczenie sygnatur roślin w lecznictwie ludo­ wym w Polsce, J. Królczyk, Magiczne sposoby posługiwania się rośliną w medycynie ludowej, D. Piwowarczyk, Obrzędowość świąt maryjnych ze szczególnym uwzględnieniem funkcji akcesoriów roślinnych. Studium, porównawcze: Podlasianie — Lasowiacy (1983), A. Kobyłecka, Znaczenie świata roślin w ludowych obrzędach dorocznych obchodzonych na tere­ nie Gór Świętokrzyskich. Należy także wspomnieć o przygotowywanej pracy doktorskiej przez J. Pieczonkę z zakresu ludowych sposobów leczenia rośliną zwierząt ho­ dowanych przez Lasowiaków. Z kolei w Wydawnictwach Uniwersytetu Wrocławskiego drukowana jest moja praca zatytułowana Świat roślin w ludowych praktykach leczniczych wsi polskiej, w której staram się przedstawić pewną syntezę działań człowieka odnośnie do podporządko­ wania sobie świata roślin w celu niesienia pomocy potrzebującemu czło­ wiekowi. Praca ta próbuje także odpowiedzieć na pytanie, czy w stoso­ waniu poszczególnych gatunków roślin jako surowców przy leczeniu lu­ dzi w konkretnych chorobach w skali ogólnokrajowej istnieją pewne prawidłowości, a także porównać zalecenia tzw. fitoterapii ludowej z ofi­ cjalną. Rośliny stosowane w lecznictwie ludowym są w niej ukazane na szerszym tle kulturowym. To znaczy, że prócz ich funkcji leczniczych przedstawiono także ich inne „obciążenia kulturowe". Takie komplekso­ we ujęcie pozwoli być może spojrzeć pełniej na ludową wiedzę leczni­ czą związaną ze światem roślin. 8 8 na Na na I przykład I. Czerniawskiej o ogródkach Ogólnopolskim' Seminarium Adonisa, która Etnobotanicznym w została Kolbuszowej wygłoszo­ w 1980 r. �123 BADANIA ETNOBOTANICZNE W działaniach terapeutycznych, a także w zaleceniach związanych ze zbiorem surowca roślinnego i przygotowaniu z niego leku, zauważono wiele interesujących prawidłowości. Wydają się one być wypracowane na kanwie specyficznej myśli ludowej, która mocno związała i zdeter­ minowała wiele sfer życia ludzkiego. Światopogląd ludowy oparty na dychotomicznej wizji świata w dużej mierze wyznaczał szereg ludzkich działań, postaw i gestów, często w pełni nie uświadomionych. Duze zna­ czenie w wypracowaniu sposobów działania odegrać musiała bezpośred­ nia obserwacja i kojarzenie świata roślin z wyobrażeniami o chorobie, z wyglądem narządów przez nią dotkniętych, a także próba praktyk po­ karmowych, które niekoniecznie musiały być zamierzone. Powyżej przedstawiona praca daje w odsetkach „leczniczy obraz" 179 gatunków roślin z ok. 4 0 0 odnotowanych z publikacji, wywiadów tere­ nowych i ankiet. Nie posiada ona oczywiście ambicji farmakomedycznych i jest tylko jedną z prób przedstawienia tego zjawiska od strony kulturowej. Niemal wszystkie wymienione tutaj prace, a także dwie już opubliko­ wane , oparte są w jakimś stopniu również na materiałach zebranych przez okres czterech lat w widłach Wisły i Sanu. Próbowaliśmy organizować także seminaria przy pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbuszowej i Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ c z e g o . Pierwsze Ogólnopolskie Seminarium Etnobotaniczne zorganizowa­ ne zostało w Kolbuszowej podczas trwania drugiego obozu w 1980 r. Wygłoszono na nim 9 referatów z 10 zgłoszonych. A oto tytuły wystą­ pień i referenci: Z. Zegarski (Wrocław), „Źródła i kształt terapii roślin­ nej"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Ziemniak w kulturze ludowej Podhala"; M . Henslowa (Warszawa), „Realne podstawy ludowej wiedzy 0 roślinach"; I . Czerniawska (Wrocław), „Ogródki Adonisa"; U. Lehr-Lenda (Kraków), „Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w pol­ skiej demonologii i magii ludowej"; A. Paluch (Wrocław), „Miejsce roś­ lin w praktykach i zwyczajach związanych ze śmiercią człowieka na wsi polskiej"; D. Penkala (Poznań), „Rośliny lecznicze w tradycyjnej me­ dycynie Afganistanu"; T. Marszewski (Kraków), „Zarys historii o upra­ wach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji"; J. Pieczonka (Wrocław), „Sprawozdanie z badań etnobotanicznych Dzikowiec 79" . Widząc duże zainteresowanie i zapotrzebowanie wśród specjalistów 1 badaczy różnych dziedzin nauki na organizowanie tego rodzaju spotkań, 9 10 9 A. P a l u c h , Folk Phytotherapeutic Methods used in Poland for the Relief of Headaches, „ C u r a r e " , vol. 3: 1980, n r 4, s. 203-204; t e n ż e , The Place of Plants Blessed in Phytotherapeutic Practice in Polish Countryside, „ C u r a r e " , vol. 4: 1981, n r 2, s. 73-76. 1 0 M a t e r i a ł y z tego S e m i n a r i u m Kultury Ludowej w Kolbuszowej. są obecnie w druku. Wydawcą jest Muzeum �124 ADAM P A L U C H jak kolbuszowskie, postanowiliśmy zorganizować drugie seminarium^, tym razem poświęcone fitoterapii ludowej. Zaplanowano je na rok 1981 w gościnnej Kolbuszowej. Niestety, z przyczyn od nas niezależnych, spotkanie to nie doszło do skutku. A szkoda, bo jeżeli w pierwszym seminarium wygłaszający swoje referaty b y l i na ogół etnografami, tak­ że studentami etnografii, to do drugiego zaproszono także specjalistów z innych dyscyplin nauki: archeologii, historii, botaniki, farmakognozji, mając na uwadze, że zagadnienia etnobotaniczne winny być rozpatry­ wane, wyjaśniane przez różne dziedziny nauki. Oczywiście ta wielodyscyplinarność spojrzenia winna odzwierciedlać się przede wszystkim w rozpatrywaniu jednego problemu, zagadnienia, a próbą właśnie takiej współpracy miał być wygłoszony na tym seminarium referat dotyczący surowców kumarynowych w ujęciu farmakognosty i etnografa. A oto kto i z jakimi tematami miał wystąpić. B. Burchard (Kraków), ,,Możliwości archeologii w zakresie badań nad ziołolecznictwem w pra­ dziejach"; J. Dąbrowska (Wrocław), „Ziołolecznictwo w świetle Flora Silesiaca H . G. Mattuschki — pierwszej botaniki śląskiej"; H. Sachs (Wrocław), „Ziołolecznictwo śląskie w świetle Stirpium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchfelda"; W. Cisowski, A. Paluch (Wrocław), „Surowce kumarynowe stosowane w ziołolecznictwie ludowym na tere­ nie Polski"; T. Marszewski (Kraków), „Problem identyfikacji i pocho­ dzenie malabathrum"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Znajomość ziół leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykładzie Krakowa"; B. Szychowska-Boebel (TorUń), „Elementy magiczne fitoterapii ludowej na przykładzie Kujaw i południowych Ka­ szub"; W. Terlecka (Lublin), „Wykorzystanie ziół w medycynie ludowej w Lubelskiem". Należy zaznaczyć, że tego rodzaju spotkania oprócz walorów nauko­ wych, badawczych mają także znaczenie dydaktyczne, w dużym bowiem stopniu uczestnikami ich są studenci etnografii. Tak ukierunkowany i w pewnym stopniu zorganizowany „ruch ba­ dawczy" trudno utożsamiać na tym etapie z etnobotaniką jako autono­ miczną dyscypliną nauki; brak mu bowiem sprecyzowanych założeń teo­ retycznych i metodologicznych. Natomiast można powiedzieć, że jest to działalność dotycząca wyraźnie określonego zjawiska, które leży na po­ granicznych obszarach wielu dyscyplin nauki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e889e116ef4a1620f5131f4a571f8.pdf 65379b52598f91001619459216deee6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5224 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4849 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.313-342 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE W i l l i a m F. P r i c e , R i c h a r d H. C r a p o , Psychologia w badaniach międzykul­ turowych, tłum. Agnieszka Nowak, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003, ss. 214. Psychologia międzykulturowa (<cross-culturepsychology), czyli konglomerat psycho­ logii i antropologii kulturowej, to dziedzina nader słabo zaznaczająca się w nauce polskiej, rzec by można — właściwie nieobecna. Od strony psychologii możemy mówić tylko o pra­ cach Pawła Boskiego, choć trzeba wspomnieć, że autor ten reprezentuje pewien wycinek poszukiwań podejmowanych przez cross-culture psychology, który na potrzeby niniejsze­ go tekstu nazwałbym „międzykulturowością oswojoną”. Cechą charakterystyczną tego nurtu jest to, że dotyczy on społeczeństw kulturowo dla nas obcych wyłącznie pod względem treściowym, nie dotyka zaś tych, których odmienność od świata euroamerykańskiego jest strukturalna. W badaniach prowadzonych w ramach tej opcji najczęściej kulturę sprowadza się do zbioru wartości kształtujących człowieka. Mówi się więc tutaj o wpływie religii, etniczności czy języka na wymiary psychologiczne jednostki. Z kolei studia tyczące „międzykulturowości nieoswojonej” dotyczą społeczeństw mocno oddalonych kulturowo od świa­ ta badacza, a więc takich, które są— przynajmniej na początku— całkowicie niezrozumiałe. Ich „obcość” bierze się z innej organizacji strukturalnej, np. odmiennego formalnego upo­ rządkowania relacji pomiędzy przekonaniami a działaniem. W tej opcji kultura pojmowana jest nie tylko jako świat przekonaniowy, ale przede wszystkim jako praktyka społeczna, któ­ ra kształtuje sposoby konstruowania cielesności, działania pamięci, rozwiązywania prak­ tycznych problemów itp. Do jej badania wydaje się nieco bardziej predestynowana ta druga gałąź nauk społecznych, tworzących cross-culturalpsychology, tj. antropologia kulturo­ wa wraz ze swoim tradycyjnym przedmiotem studiów — społeczeństwami pierwotnymi (tu­ bylczymi, niepiśmiennymi). Niestety, w Polsce ta dyscyplina akademicka wykazuje brak zainteresowania badaniami tego rodzaju. Naturalnie, to zaniedbanie poznawcze odbija się na naszym rynku wydawniczym, stąd też monografii na dobrą sprawę prawie nie ma, a i w opracowaniach psychologia międzykul­ turowa jest ledwie wspominana przy użyciu ciągle tych samych, czasami zresztą mocno wątpliwych, przykładów: agresywni Indianie Yanomami, łagodni Samoańczycy, strojący się mężczyźni Tchambuli, kolektywni i zawstydzeni Japończycy, wyliczający swoje określenia śniegu Eskimosi itd. Dlatego też ukazanie się książki wprost odwołującej się do tej dziedziny powitałem z niekłamaną radością i zainteresowaniem. Jej tytuł— Psychologia w badaniach międzykulturowych — brzmi dumnie i wiele obiecuje. Niewiele jednak daje. Niestety, akurat ta pozycja nie oferuje dobrego wglądu w cross-cultural psychology, a tym samym okazja wprowadzenia na polski rynek pierwszej, a zarazem wartościowej książki z tego kręgu zosta­ ła zaprzepaszczona. Poniżej spróbuję uzasadnić ten sąd, przytaczając swoje wątpliwości dotyczące tego wydawnictwa. Zacznijmy od skrótowej charakterystyki omawianej pozycji. Jaki cel postawili przed sobą jej autorzy? „Książka ta jest próbą przybliżenia Czytelnikowi innych kultur, służącą przeła­ mywaniu etnoeentrycznego sposobu myślenia i stereotypów kulturowych. Naszym najważ­ niejszym celem jest pomóc Czytelnikowi w lepszym zrozumieniu podobieństw i różnic mię­ dzy ludami świata, w odniesieniu do zasad, pojęć i zagadnień psychologicznych” (s. 10). Tyle o zamiarach. - �31 4 Recenzje i noty recenzyjne Odnotujmy też, że Psychologia w badaniach międzykulturowych jest podręcznikiem akademickim wydanym po raz pierwszy w 1994 roku, swego rodzaju lekturą dodatkową do kursu początkowego na psychologii (stąd też tytuł oryginalny książki — Cross-Cultural Perspectives in Introductory Psychology — różni się nieco od polskiego). Jej struktura jest prosta, choć bardzo obszerna. Składa się na nią 16 części, których tematyka dotyczyć ma tych samych pojęć, z którymi spotykają się studenci w ramach kursu wprowadzenia do psychologii. Różnica polegać ma na przedstawieniu ich w odmiennym kontekście kulturo­ wym. Uprzedzić jednak wypada, że dokonany wybór jest dość swobodny i niezbyt spójny. Stąd też obok takich tematów jak doznania zmysłowe, pamięć, emocje, rozwój osobniczy czy osobowość, figurują także części dotyczące seksualności, psychologii zdrowia, badań i teorii psychologicznych, stanów świadomości, motywacji czy też relacji pomiędzy pozna­ niem a językiem. Każda część złożona jest z jednego, dwóch bądź trzech rozdziałów, które najczęściej stanowią krótkie opracowania wybranych badań z zakresu antropologii i psy­ chologii międzykulturowej. Każdy rozdział dotyczy innej tematyki, innego problemu oraz innego ludu. Także i tutaj wybór poszczególnych zagadnień bywa dość przypadkowy. Wystarczy wspomnieć, że w dziale poświęconym psychologii zdrowia mamy trzy rozdziały poświęcone po kolei: czarom, stylom radzenia sobie wśród dorastającej młodzieży z Nie­ miec i Izraela oraz pandemii AIDS. Dodatkowo każdy rozdział jest zaopatrzony w bibliogra­ fię, propozycję lektur uzupełniających oraz pytania do dyskusji na zajęciach. Całość spra­ wia wrażenie niezwykle urozmaiconego zbioru. Jako że nie sposób omawiać, choćby skrótowo, tak różnorodnej treści, przejdę do wyra­ żenia swych wątpliwości. Proponuję spojrzeć na Psychologię w badaniach międzykultu­ rowych pod dwojakim kątem: 1. realizacji zakładanego przez nią celu oraz 2. jakości przeka­ zywanej przez nią wiedzy. Przyjrzyjmy się najpierw przekazowi książki. Otóż nie mogę oprzeć się wrażeniu, że auto­ rom udało się osiągnąć skutek wręcz odwrotny od zamierzonego. Nie tyle obala ona stereo­ typy na temat innych kultur, co je potwierdza. Uchwycić można nawet pewną zależność: im bardziej prezentowana grupa etnojęzykowa oddalona jest kulturowo od społeczeństwa euroamerykańskiego, tym większa następuje stereotypizacj a jej obrazu. Zupełnie tak, jakby autorzy w nieuświadomiony sposób działali według reguł wiedzy potocznej. Kiedy wybie­ rają tematy odnoszące się do „międzykulturowości oswojonej” (np. zagadnienie zależności pomiędzy rasą a inteligencją w USA), wtedy stosują kryteria naukowości i nie powielają sądów zdroworozsądkowych. Kiedy jednak przychodzi im zaprezentować studia z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej” (np. postawy wobec starych ludzi wśród kultur rdzen­ nych Amerykanów), wtedy uruchamiają swoje wyobrażenia „dzikich ludów” i szukają po­ twierdzających je przykładów. Jakie to obrazy? W pierwszym rzędzie polegają one na epatowaniu egzotyką. Dla przykładu popatrzmy na poniższy opis: „Według przedstawicieli ludu Nuer śmierć przepowiadają nie tylko poja­ wiające się w snach sceny umierania, ale także ryby pewnego gatunku oraz żółw, którego śniący nie może złapać” (s. 46). Właściwie czemu on służy? Może przybliżeniu nam symbo­ liki, jaka pojawia się w nuerskich snach? Chyba nie, bo nie dostaniemy już żadnej informacji ani na temat wyobrażeń Nuerów na temat żółwia, ani o kontekstach społecznych, w których następuje jego łowienie, ani tym bardziej nie uświadczymy żadnej wzmianki o statusie ontologicznym śnienia w tym społeczeństwie. Co za to otrzymamy? Inny lud i inny „szczegół etnograficzny”: kobiety Zulu śnią o bykach, które przebijająje rogami. I wyliczanka trwa dalej. Słowem, dostajemy informację odartą z kontekstu kulturowego. Na tym właśnie pole­ ga strategia egzotyki i dziwaczności — pokazuje się coś, co jest niby obce i niezrozumiałe, ale równocześnie atrakcyjne emocjonalnie. Oto więc mieszkańcy wyspy Dobu, żyjący jako­ by w atmosferze nieustannej podejrzliwości, członkowie ludu Ifaluk cały czas otoczeni przez świat duchów, wreszcie swoiste kuriozum: kanibalizm wśród Azteków, których kapłani pod �Recenzje i noty recenzyjne 315 pretekstem zadowolenia bogów „zezwalali głodnej populacji, aby ruszyła przed siebie i ła­ pała ludzi przeznaczonych do zjedzenia” (s. 82) — wszystkie te slajdy pomagają czytelniko­ wi w utwierdzeniu swoich przypuszczeń co do „dzikich”. Mało jednak mają wspólnego z perspektywą współczesnej antropologii kulturowej, której pierwszoplanowym wysiłkiem jest chęć takiego przybliżenia „dziwacznych” zachowań, abyśmy byli w stanieje zrozumieć jako strategie normalnego i rozsądnego działania. Po drugie, książka służąca ponoć „przełamywaniu etnocentrycznego sposobu myśle­ nia” produkuje podskórny obraz Innych jako ludzi posiadających znacznie węższy hory­ zont poznawczy niż członkowie naszej kultury, i to zarówno w zakresie wiedzy o świecie, jak i samych narzędzi poznawczych. „Dzicy” myślą trochę bardziej naiwnie niżmy, ponieważ są uzależnieni od czynników społecznych, środowiskowych itp. — tak streściłbym myśl prze­ wijającą się przez rozdziały dotyczące „międzykulturowości nieoswojonej”. Przykład? Oto Eskimosi z Aviłik, którzy sądzą, że śmierć — naturalna z naszej perspektywy — jest wyni­ kiem działania czarów. I dalej opis pewnej sytuacji. Kiedy jeden z nich zachorował, przypisy­ wał swoje schorzenie chęci zemsty ze strony ducha zmarłej żony. Jednak wystarczyło, aby badacz podarował mu dwie tabletki aspiryny z odpowiednim wyjaśnieniem ich „odczyniają­ cych mocy” i już następnego dnia nastąpiło jego „cudowne” ozdrowienie. Tłumaczenie tego przypadku, przytaczane przez autorów, nieuchronnie podąża w deterministyczną stronę — ludzie ci swoje życiowe nieszczęścia wyjaśniali czarami, albowiem kiepska była ich sytuacja ekonomiczna i społeczna. Kiedy tylko uległa poprawie, m.in. dzięki współczesnej medycy­ nie i uspokajającej sile katolickich rytuałów, wtedy czary straciły na znaczeniu. „Dzisiaj Eski­ mosi przywiązują znacznie mniejszą wagę do mistycznych przyczyn zdarzeń, ponieważ le­ piej rozumieją ich przyczyny naturalne” (s. 107). Innymi słowy, kiepskie warunki bytowe powodują wysoki poziom stresu, który z kolei próbuje być obniżany przez konstruowane ad hoc prymitywne koncepcje świata. Tego typu wyjaśnień znajdziemy w książce sporo. Inne determinizmy objaśniają tzw. „wiarę w czary” brakiem pokojowych instytucji kontroli społecznej lub socjalizacją, która wytwa­ rza lęk związany z trudnościami z kontrolowaniem agresji bądź impulsów seksualnych. Nie chodzi mi jednak o to, aby wykazywać tutaj błędność takiego sposobu rozumowania. To osobny temat, w jakim zakresie i kiedy tak się dzieje. To, na co chciałbym zwrócić uwagę, to efekt stosowania wyjaśnień deterministycznych w omawianej pozycji. Jest nim brak czyn­ nika sensotwórczego w organizowaniu świata i jego przekształcaniu. To inne zmienne mają tu moc sprawczą: środowisko naturalne, wyobrażenia zbiorowe, mechanizmy psychologiczne generowane przez siłę tradycji, ale nie ludzie jako działające sensownie jednostki. Dzięki temu Inni jawią się jako kolejne wcielenie Frazerowskiego „dzikiego”, który ciągle zadaje sobie samemu pytania i niezmiennie udziela na nie błędnych odpowiedzi. Dlaczego? Bo jest od czegoś zależny (środowiska, wyobrażeń zbiorowych, tradycji), w przeciwieństwie do nas, którzyśmy z tego typu niewoli już się wydobyli. To następna odsłona oświeceniowego mitu — stereotypu mówiącego o wyższości poznawczej ludzi Zachodu wynikającej z lepszej sku­ teczności wiedzy naukowej. W Psychologii w badaniach międzykulturowych student cią­ gle otrzymuje widome oznaki tego, że Inny stoi trochę niżej od niego na drabince rozwoju poznawczego, nie dostaje za to żadnej możliwości „wejścia w skórę ludzi stamtąd” i spojrze­ nia na świat poprzez ich usensowniające okulary. Wtedy być może zyskałby nieco inną perspektywę od wszystkowiedzącej wizji Price’a i Crapa, a tzw. „czary” przestałyby być dla niego zwykłym placebo. Wskutek tego książka wprawdzie rozgłasza wszem i wobec, że nie ma jednakiej dla wszyst­ kich natury ludzkiej (s. 14), ale jeśli się przyjrzeć wydźwiękowi poszczególnych rozdziałów łacno odkryjemy, że owszem — istnieje i ma się całkiem dobrze. Oto spis jej niektórych cech: uniwersalna jest percepcja świata, agresja, osobowość, zaburzenia psychiczne, stadia roz­ woju poznawczego i moralnego czy też wyrazy twarzy obrazujące emocje. Z kolei uzależnio­ �316 Recenzje i noty recenzyjne ne od kultury są takie dziedziny psyche jak opis percepcji świata, sposób rozumienia do­ świadczeń zmysłowych, treść marzeń sennych, depresje, płeć, sposób używania alkoholu i narkotyków. Jak widać, rdzeń ludzkiej natury został dość łatwo wyodrębniony, a zróżnico­ wane są tylko jego „rozszerzenia”. „Ludzie są wszędzie tacy sami” głosi niejawny komuni­ kat Psychologii w badaniach międzykulturowych, a jeśli pozornie wygląda na to, że się różnią, to jest to wynik ich zależności od czynników społecznych i środowiskowych. Nie­ wykluczone, że tak jest. Wolałbym jednak o tym przekonać się dzięki rzetelnej argumentacji, a nie podskórnej perswazji. Popatrzmy teraz na jakość zgromadzonej wiedzy. Aby to ocenić, przyjrzyjmy się, jak zo­ stały dobrane źródła i jak je wykorzystano. Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to wygląda na to, że autorzy albo nie stosowali żadnego klucza do wyboru tych, a nie innych prac (prócz skojarzeniowego), albo też klucz ten pozo­ stawał dla nich nieznany (wybór zależałby wtedy od tego, czy dane badania potwierdzają poglądy i przesądzenia autorów, czy też nie). Trudno bowiem dopatrzyć sięjakiegoś kon­ ceptualnego porządku w sposobie doboru literatury. Niektóre zagadnienia zostały omówio­ ne na podstawie dzieł autorów dlań istotnych lub wręcz nieodzownych (np. prace P. Ekmana dla kwestii powszechności mimicznych sposobów okazywania emocji lub też badania H. Conklina odnoszące się do wpływu kultury na postrzeganie kolorów), inne zaś sprawiają wrażenie opartych na dorobku mało znaczących badaczy (np. praca D. Gutmanna o uniwer­ salizmie zmian osobowości w cyklu życia albo też artykuł J. Brown traktujący o żeńskiej inicjacji). W efekcie otrzymujemy bardzo nierówną bazę bibliograficzną, w której trudno wy­ odrębnić pozycje ważne od mniej ważnych. Dodatkowo, taki sam status posiadają w niej teksty zarówno o różnym „ciężarze merytorycznym” (opracowania, raporty z badań, mono­ grafie, prace stricte teoretyczne, polemiki, przyczynki itp.), jak i pochodzące z różnych okre­ sów rozwoju dyscypliny (obok pozycji z lat 90. figurują artykuły z roku 1901 i oba są do­ myślnie uznawane za równie ważkie źródło informacji). Taką praktykę można by było jeszcze od biedy zaakceptować, gdyby nie częsty brak krytycyzmu wobec przytaczanych pozycji, który owocuje podawaniem wysoce wątpliwych sądów w aureoli prawdziwego opisu świata. Dzięki temu — że wrócę do wstrząsającego dla mnie „odkrycia” — student dowie się, iż Aztekowie uprawiali kanibalizm z powodu niedo­ statku białka w organizmie. Ten pogląd ukuty na bazie hipotezy proteinowej, zakwestiono­ wanej zresztą prawie 30 lat temu, „przesiąkł” do obiegu popularnonaukowego m.in. dzięki umiejętności perswazyjnego pisania Marvina Harrisa, ale na gruncie współczesnej ekologii kulturowej funkcjonuje co najwyżej jako ciekawostka z przeszłości. Odpowiada jednak na­ szej potrzebie egzotyki. Tego typu przykładów da się znaleźć więcej. Nie zdziwi nas to jed­ nak, jeśli popatrzymy na „wiek” poszczególnych książek i artykułów będących podstawą recenzowanej pozycji. Otóż gros ich przypada na lata 50., 60. i 70., z których te antropolo­ giczne powstały najczęściej pod wpływem psychokulturalizmu (np. prac Abrama Kardinera, Margaret Mead czy Johna Whitinga) — kierunku poddanego już dość dawno gruntow­ nej krytyce. Innymi słowy, nierzadko otrzymujemy dane wyłącznie historyczne, choć przed­ stawiane przez autorów jako stan współczesnej wiedzy. Czasami prowadzi to do sytuacji wręcz komicznych, kiedy za „najnowsze badania” uchodzi praca Reo Fortuna Scorcerers ofDobu z roku ni mniej ni więcej 1932! (s. 11). Ten dość beztroski sposób doboru źródeł jest niestety powiązany z metodą ich wyko­ rzystania. „Niestety” -— ponieważ im dalej sytuuje się rozpatrywany problem od naszego kręgu kulturowego, tym mocniej Price i Crapo hołdują zasadzie „metodologicznej przeźroczystości”. Polega ona na tym, iż twierdzi się, że świat jest, jaki jest, wystarczy go opisać i odkryć jego naturę. Narzędzia i techniki badają to, co twierdzą, że badają. Nie mówi się tu o hipotezach, które byłyby potwierdzane bądź obalane (choć, gwoli szczerości, zdarzają się chwalebne wyjątki). Nie nadmienia się za często o trudnościach metodologicznych i wyni­ �Recenzje i noty recenzyjne 317 kłych stąd rozbieżnościach w wynikach. Nie, w zamian za to autorzy oferują nam w przewa­ żającej części materiału niezachwiane stwierdzenia mówiące o tym, jak się rzeczy mają. Tak więc przytaczani badacze „odkrywają”, „znajdują”, „opisują”, „zauważają”, miast „twierdzić”, „sądzić” lub „próbować udowodnić”. Jest to o tyle przykre dla mnie jako antropologa, że w przypadku rozdziałów zajmujących się „międzykuiturowością oswojoną” Price i Crapo nie mają większych problemów z przestrzeganiem zasad krytyki źródeł. Za to, gdy zaczynają wyjaśniać „dziwaczność” zachowań ludzi z obszaru „międzykulturowości nieoswojonej”, wtedy teoria i zbudowane na jej podstawie hipotezy nagle znikają, a na placu boju pozostają same wyniki badań przedstawiane jako fakty. Wygląda na to, że im dalej i bardziej obco, tym badania prowadzi się łatwiej i przejrzyściej. Tego typu postępowanie zobaczymy wyraźnie, kiedy skonfrontujemy omawianą książ­ kę z innymi podręcznikami z tego obszaru. Dla przykładu weźmy Cross-Cultural Psycholo­ gy autorstwa J. Berry’ego i spółki (Cambridge 1992) oraz monumentalny, sześciotomowy Handbook o f Cross-Cultural Psychology pod zbiorczą redakcją H.C. Triandisa (Boston 1980-1981). Już pierwszy rzut oka pozwoli nam dostrzec, że czyni się tam dokładnie na od­ wrót. Wyniki badań przedstawiane są zwykle przy ukazaniu ich zaplecza metodologicznego i w odniesieniu do dokonań poprzedników. A ponieważ wymaga to dużej erudycji — psy­ chologia międzykulturowa to olbrzymia dziedzina — toteż nie dziwi fakt, że obydwa pod­ ręczniki są wynikiem pracy zespołowej. Po części tłumaczy to fakt porażki, jaką ponieś li Pri­ ce i Crapo, usiłując we dwójkę napisać przystępny i ciekawy podręcznik zapoznający stu­ dentów z perspektywą międzykulturową w psychologii. Ogarnąć w sposób kompetentny tak duży obszar nie jest łatwo, a zastanawiam się, czy jedna osoba może w ogóle tego do­ konać. To wyjaśnia niektóre niedostatki poznawcze samej książki, ale w dalszym ciągu pozosta­ wia otwartą kwestię celów, jakie przyświecały tłumaczowi i wydawcy podczas dokonywa­ nia wyboru tej a nie innej pozycji. Niestety, w tej sprawie skazani jesteśmy na domysły. Jakiś trop sugeruje fragment recenzji wydawniczej zamieszczony na okładce, w którym można przeczytać m.in., że zaletą tej pozycji jest jej egzotyka z punktu widzenia odbiorcy oraz „ko­ rzystny dydaktycznie silny kontrast odmienności względem współczesnego świata tech­ nologicznego, w którym toczy się życie naszych studentów”. Wynikać może z tego, że od przekazywania aktualnego stanu wiedzy ważniejsza jest atrakcyjność dydaktyczna zajęć uniwersyteckich, choćby i oparta na mocno wątpliwych przesłankach. Być może zadecydo­ wały też inne względy. Niezależnie od tego, jak było, czytelnik ponosi oczywistą szkodę poznawczą— dostaje do rąk kiepską pozycję. Czy to oznacza, że Psychologia w badaniach międzykulturowych nie ma żadnych za­ let? Ależ skąd! Są w niej rozdziały, które mógłbym z czystym sumieniem polecić każdemu zainteresowanemu tą tematyką. Zdarzają się omówienia problemów wymykające się opisa­ nym powyżej pułapkom, i to niezależnie od tego, której międzykulturowości dotyczą. Kło­ pot jednak w tym, że są one „poukrywane” wśród części złych lub mocno wątpliwych. A nie każdy, a zwłaszcza student, posiada wiedzę konieczną od oddzielenia jednych od drugich. Podręcznik winien chyba prezentować zasób wiedzy w miarę pewnej, co do której zasadno­ ści z grubsza panuje zgoda wśród wszystkich uczonych z danej dyscypliny. Tego warunku omawiana praca nie spełnia, a to każe wątpić w jej przydatność dydaktyczną. Tarzycjusz Buliński �318 Recenzje i noty recenzyjne A n n e A p p l e b a u m , Gułag, przeł, Jakub Urbański, Świat Książki, Warszawa 2005, ss. 624. Wyróżniona w 2004 roku nagrodą Pulitzera książka Anne Applebaum to monumentalna, licząca ponad pięćset stron, opowieść o historii oraz — artykułowanym z perspektywy ofiar — doświadczeniu sowieckich obozów koncentracyjnych (w skrócie określanych jako Gu­ łag). Inspiracją do jej stworzenia stało się osobiste doświadczenie autorki. Czytamy o tym we „Wstępie”: „Po raz pierwszy zetknęłam się z (...) problemem [pamięci o Gułagu— przyp. A.Rz.] kilka lat temu, podczas przechadzki po moście Karola, jednej z głównych atrakcji tu­ rystycznych cieszącej się świeżą demokracjąPragi. Szłam wśród kuglarzy i tancerzy, co kil­ kanaście kroków mijając stragany pełne obrazków z widokami pięknych uliczek, tanią biżu­ terią i breloczkami z napisem «Praga» — słowem wszystkim, czym handluje się w tego typu miejscach. Wśród tych drobiazgów były też sowieckie parafemalia wojskowe: czapki, epo­ lety, klamry od pasków i cynowe znaczki z Leninem i Breżniewem, jakie onegdaj w klapach mundurków nosiły dzieci w ZSRS. Większość klientów, kupujących sowieckie emblematy, stanowili amerykańscy łub zachodnioeuropejscy turyści. Zapewne wszyscy oburzyliby się na samą myśl o noszeniu w klapie swastyki. Nikt jednak nie miał nic przeciwko przypięciu sierpa i młota do koszulki lub czapki” (s. 13). Wywołana tym przeżyciem refleksja o (wyrosłej z nieznajomości historii) społecznej obojętności wobec zbrodni komunizmu zaowocowała — podjętym przez Appelbaum — wysiłkiem na rzecz ocalenia, a zarazem pogłębienia zbiorowej pamięci o tym, jakże ważnym i znaczącym, fragmencie przeszłości. Będący rezultatem jej kilkuletnich poszukiwań badaw­ czych Gułag zaświadcza, iż były one prowadzone z ogromnym zaangażowaniem i niekłama­ ną ciekawością poznawczą. Dowodzi tego choćby obfitość źródeł, gromadzonych przez nią niekiedy z godnym podziwu uporem i poświęceniem, dzięki mozolnej pracy w archiwach oraz w trakcie (bardzo trudnych emocjonalnie dla obu stron) rozmów ze świadkami tamtych wydarzeń — ofiarami stalinowskich więzień i łagrów. Do tego dochodzą jeszcze, wykorzy­ stywane w dużej liczbie, pamiętniki, teksty literatuiy pięknej (poddane przez autorkę uważ­ nej analizie krytycznej), dokumenty i rejestry NKWD oraz liczne opracowania historyczne. Odwoływanie się do tak wielu różnorodnych źródeł podnosi walory poznawcze pracy; spra­ wia, iż utrwalony w niej obraz Gułagu jest obrazem niezwykle bogatym i wielostronnym, obejmującym rozmaite aspekty i wymiary opisywanej rzeczywistości. Wielką zaletą książki jest także jej przystępność. Czytelny i bezpośredni sposób narracji powoduje, iż może po nią sięgnąć dosłownie każdy, bez względu na zasób wiedzy o historii Sowietów. Lekturze sprzyja też przejrzysta i klarowna konstrukcja Gułagu, realizująca się w trzech (podzielonych na kilka rozdziałów i podrozdziałów) częściach. Pierwsza i ostatnia z nich ułożone są w porządku czasowym i opowiadają historię systemu sowieckich łagrów (począwszy od jego narodzin w łatach 1917-1939 aż po apogeum i powolny zmierzch w okresie 1940-1986), druga natomiast ma charakter achronologiczny i jest poświęcona życiu codziennemu w obozach. Całość uzupełnia znajdujący się na końcu książki aneks, w którym autorka przedstawia szacunkowe dane dotyczące liczby ofiar stalinowskiego terroru oraz wielce pomocny słowniczek terminologii łagiemej i języka więziennego. Z punktu widzenia badacza kultury najciekawsza jest bez wątpienia środkowa część pra­ cy. Stanowi ona szeroką panoramę codzienności sowieckich więzień i łagrów, przy czym można w niej wyodrębnić kilka wątków tematycznych. Pierwszy z nich dotyczy złożonego procesu inicjacji w rzeczywistość „innego świata”. Jak czytamy, rozpoczynał się on z chwilą aresztowania i postępował wraz z kolejnymi etapami zniewolenia, takimi jak: śledztwo, prze­ słuchanie, pobyt w więzieniu, transport oraz przybycie do obozu, które było momentem uruchamiającym szereg rytuałów mających na celu ostateczną „przeróbkę” człowieka w zeka (bezwolną istotę, pozbawioną wszelkich atrybutów własnej indywidualności i człowieczeń­ �Recenzje i noty recenzyjne 319 stwa; nazwiska, ubrania, rzeczy osobistych), Applebaum opisuje przebieg owego wtajem­ niczenia w system z wielką uwagą i precyzją, zaznaczając zarazem, iż było ono przeżyciem do tego stopnia tragicznym, że w zbiorowej pamięci ocalałych stało się, obrosłym gąszczem metafor i symboli, mitem — niemal równie trudnym do zrozumienia jak same obozy. Kolejnym analizowanym w książce zagadnieniem jest przestrzeń łagiemego świata. Naj­ ważniejszymi jej punktami były: baraki, w których mieszkali więźniowie, karcer, stołówka, szpital, dom spotkań, w którym organizowano widzenia z bliskimi, oraz tak zwana raboczaja zona, czyli teren pracy. Każde z tych miejsc miało odrębny charakter, jak również narzucało własne, sztywne reguły dotyczące zachowania oraz poruszania się w jego obrębie. Podobnie miała się rzecz z czasem. Tak jak i przestrzeń, był on rządzony przez cały system norm i zakazów, które określały harmonogram dnia więźnia (w języku obozowym tak zwany reżim); decydowały o tym, kiedy go obudzić, podać coś dojedzenia, odprowadzić do pracy, pozwolić się umyć czy odpocząć. Adaptacja do stwarzanych przez ów system wymogów była jednym z najważniejszych, a zarazem najtrudniejszych wyzwań, jakie przynosiła egzy­ stencja w warunkach zniewolenia. Zadaniem równie wymagającym była nauka relacji i zachowań społecznych obowiązują­ cych za drutami zony. Pisząc o nich, autorka rekonstruuje kolejne szczeble hierarchii obozo­ wego świata, a także przedstawia cechy charakterystyczne poszczególnych kast i grup, które ją tworzyły. Szczególnie zajmujący jest w tym kontekście fragment dotyczący urków, czyli więźniów kryminalnych, stanowiących grupę najbardziej wyróżniającą się, a jednocześnie najbardziej wpływową spośród społeczności zaludniających łagry. Jak mówi Applebaum, urki byli rodzajem antysocjalnej ferajny, wywierającej przemożny, a przy tym silnie demora­ lizujący wpływ na życie zeków. Ich żargon — zadziwiający wymyślnością oraz niesłychaną obfitością przekleństw, obelg i wulgaryzmów — stał się z czasem „oficjalnym” językiem obozów. Opanowanie tego osobliwego kodu komunikacyjnego (często zresztą mimowolne, wynikające z osłuchania) było jednym z rytów inicjacyjnych, przez który przeszli niemal wszyscy więźniowie Gułagu. Oprócz języka, tym, co czyniło z kryminalnych osobną katego­ rię społeczną, był również odmienny (rzucający się w oczy) strój oraz rozbudowana, ściśle sformalizowana subkultura. Ogromnie ciekawy jest także u Applebaum rozdział opowiadający o więzionych w ła­ grach kobietach. Dowiadujemy się z niego, w jakim stopniu płeć determinowała życie w nie­ woli oraz jak pewne typowo kobiece doświadczenia (ciąża, poród, macierzyństwo) realizo­ wały się w rzeczywistości „innego świata”. Omawianą część książki zamykają rozważania dotyczące obozowych strategii przetrwania oraz — podejmowanych przez zeków — aktów buntu i oporu przeciwko terrorowi Gułagu. Jak już wspomniałam, to właśnie ta część recenzowanej pracy zasługuje na szczególne zainteresowanie badacza kultury. Przynosi ona bowiem, nadzwyczaj bogato i pieczołowicie udokumentowany, zapis życia codziennego w warunkach skrajnych. Pokazuje, w jaki spo­ sób człowiek reaguje na presję związanych z nimi — już zaistniałych lub zawsze możliwych — niebezpieczeństw i zagrożeń, odsłaniając tym samym istotną cząstkę prawdy o ludzkiej naturze: o jej niezbywalnych potrzebach, o ograniczeniach oraz (często zadziwiającym) potencjale fizycznym i duchowym. Na zakończenie tego krótkiego omówienia chcę podnieść dwie drobne wątpliwości, ja­ kie nasuwa lektura książki Appelbaum. Obie z nich dotyczą kwestii źródeł. Otóż po pierwsze, można się zastanawiać, czy słuszne jest przekonanie autorki o takiej samej wartości informacyjnej tekstów literackich oraz innych (nieartystycznych) przekazów na temat Gułagu. Jak bowiem wiadomo, literatura, nawet ta ściśle autobiograficzna, zakłada zawsze jakiś rodzaj kreacji, „ubarwiania” rzeczywistości (najczęściej w imię podniesienia walorów estetycznych dzieła). Tym samym podważa ona -— po części -— swą prawdomów­ ność jako świadectwa, czyli „wiernego obrazu” rzeczywistości. Oczywiście, z podobnymi �320 Recenzje i noty recenzyjne zabiegami fikcjonalizacji możemy się także zetknąć w przypadku innego rodzaju źródeł, lite­ ratura wszakże czyni to niejako z założenia, intencjonalnie. Po drugie, w omawianej pracy nie wspomina się w ogóle o dziennikach (lecz wyłącznie o pamiętnikach) jako o materiale rejestrującym doświadczenie „innego świata”. Nasuwa się w związku z tym pytanie, czy autorka nie miała do nich dostępu, czy też celowo (a jeśli tak, to dlaczego) z nich nie skorzystała. Uwagi te, w istocie drobne i raczej metodologiczne, w żadnym razie nie podważają wra­ żenia, iż Gulag to książka znakomita, imponująca nad wyraz wszechstronnym i wnikliwym potraktowaniem podjętego w niej tematu, a przy tym świetnie skonstruowana i napisana, wręcz porywająca swoją zaangażowaną i przekonującą narracją. Nie do przecenienia jest również jej wartość społeczna, wynikająca z faktu przypominania i odkłamywania tak bar­ dzo okaleczonej, a często również lekceważonej prawdy o komunizmie — jego straszliwych błędach i winach. Aleksandra Rzepkowska K e n n e t h M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Oxford Uni­ versity Press, Toronto 2001, ss. 258. Pośród coraz liczniejszych studiów nad problemami współczesnych narodów i grup et­ nicznych, jakie w naukach społecznych podejmowane były w ostatnim ćwierćwieczu, do szczególnie interesujących należą badania nad „narodami bez państwa” (ang. stateless nation, nation without states). Badacze interesujący się tym zagadnieniem, wśród których nie brak wybitnych anglosaskich autorów, chętnie sięgają do studiów nad narodem katalońskim. W Polsce, oprócz przyczynkarskiego artykułu Danuty Bartkowiak, opublikowane­ go w „Sprawach Narodowościowych”, dotychczas nie ukazały się publikacje poświęcone tej tematyce. Dlatego też osobom zainteresowanym pozostaje lektura literatury obcojęzycz­ nej. Także ograniczony dostęp do katalońsko- lub hiszpańskojęzycznych pozycji skłania zainteresowanych tą problematyką do lektury przede wszystkim wydawnictw w języku an­ gielskim. Jedną z ostatnich publikacji na ten temat jest omawiana praca Kennetha McRobertsa. Autor, profesor nauk politycznych oraz dziekan Głendon College University w York, w Kanadzie, znany jest jako wybitny badacz i ekspert w dziedzinie problematyki etnicznej i politycznej Quebecu. Jest autorem wielu artykułów i monografii. Do jego głównych zain­ teresowań należą polityka językowa i porównawcza oraz bliższe etnologii i antropologii kul­ turowej kształtowanie się tożsamości narodowych, w szczególności w społeczeństwie ka­ nadyjskim. Jego najbardziej znane publikacje to: Quebec: Social Change and Political Crisis oraz Misconceiving Canada: The Struggle fo r National Unity. Książka pt. Catalonia. Nation Building without a State (Katalonia. Budowanie narodu bez państwa) to pierwsza mono­ grafia tego autora poświęcona innemu społeczeństwu. Jest ona kontynuacjąjego zaintere­ sowań tematyką związaną z narodami nie posiadającymi własnej państwowości i „Europą regionów”, a także wynikiem wieloletnich badań prowadzonych w Katalonii. W omawianej książce McRoberts dokonuje syntezy faktów historycznych, kulturowych, politycznych oraz ekonomicznych. Przechodzi od opisu do analizy tytułowego procesu tworzenia się narodu katalońskiego, który traktowany jest przez autora jako wzorcowy przy­ kład narodu nie posiadającego własnej państwowości. McRoberts koncentruje się głównie �Recenzje i noty recenzyjne 321 na ostatnim dwudziestopięcioleciu, ale, jak przystało na monografię, rozpoczyna od historii Katalonii, która wpłynęła na dzisiejszy kształt narodu. Analityczny charakter książki odzwier­ ciedla jej układ; jest ona podzielona na dziewięć rozdziałów o uporządkowanej strukturze wewnętrznej — każdy dzieli się na podrozdziały oddzielające kolejne aspekty omawianego problemu i zakończony jest konkluzją. W pierwszych dwóch częściach książki McRoberts realizuje swoje zamierzenie, którym było ukazanie, w jaki sposób „historia pełni rolę bazy, na której nacjonaliści stworzyli idee katalońskiego narodu”(s. 4). Rozdział pierwszy, „The Historical Roots ofNationhood” (Hi­ storyczne korzenie statusu narodowego), przedstawia w skrócie dzieje Katalonii, od po­ czątków jej samodzielności jako hrabstwa w XI wieku do narodzin nacjonalizmu w wieku XX. Analizuje powstanie katalońskiej odrębności kulturowej, głównie językowej, politycz­ nej i ekonomicznej. W drugim rozdziale, „The Rise of Catalan Nationalism” (Rozkwit nacjonalizmu kataloń­ skiego), autor omawia dzieje XX wieku związane z powstaniem oraz działalnością ruchów nacjonalistycznych, proces intelektualnego i politycznego ukonstytuowania się idei naro­ du katalońskiego i wyznaczników jego tożsamości. Przedstawiona zostąj e tu specyfika umiar­ kowanego katalońskiego nacjonalizmu kulturowego i językowego oraz przemiany społecz­ no-kulturowe w okresie frankizmu. Kolejne dwa rozdziały: „The Transition to Democracy” (Przejście do demokracji) i „Securing Catalonia’s Autonomy” (Zapewnianie katalońskiej autonomii) przedstawiająproces przekształceń narodu w obliczu społeczno-politycznych zmian w postfrankistowskiej Hiszpanii, McRoberts podkreśla, iż „‘rekonstrukcja’ narodu katalońskiego miała oznaczać tworzenie czegoś nowego i różnego od idei znanych z lat trzydziestych” (s. 45). Autor wni­ kliwie opisuje przyznanie statusu regionu autonomicznego i wynikającego z niego praw, szczególnie w dziedzinie kultury i polityki wewnętrznej. Podkreśla fakt, iż wiele aspektów związanych z autonomią i stosunkami między Katalonią a resztą Hiszpanii charakteryzował brak stałości i konstytucyjnej ochrony, co osłabiało szanse na trwałość nowego systemu i sprawiało, że relacje między Barceloną a Madrytem pełne były rozbieżności i umowności. W rozdziale piątym, „Political Economy: Europeanization and the ‘Region State”’ (Eko­ nomia polityczna: europeizacja i „Regiony państwa”) autor prezentuje wiele danych spo­ łeczno-ekonomicznych, które służą do przeprowadzenia dyskusji na temat teorii „regionów-państw” (angl. region states) implikowanej Katalończykom. Autor podkreśla, iż istot­ nym czynnikiem dla strategii budowania własnej etniczności, tytułowego nation building, jest przywrócenie historycznej pozycji Katalonii jako narodu, chociaż nie posiadającego własnego państwa, to niezależnego ekonomicznie, z własną silną gospodarką. Analizując podjęte przez region działania w kierunku integracji z Europąi jej instytucjami oraz rozwojem niezależnej gospodarki, wskazuje na ograniczone możliwości sukcesu narodów „bezpań­ stwowych” poza granicami państwa, do którego należą. W przypadku Katalonii dzieje się tak ze względu na wciąż silne uzależnienie od aktywności i interwencji rządu w Madrycie, odpowiedzialnego m.in. za kontakty Wspólnot Autonomicznych z Unią Europejską. W rozdziale szóstym, „Society: The Challenges o f ‘National Reconstruction’” (Społe­ czeństwo: wyzwania „Rekonstrukcji narodowej”), autor przedstawia obraz nowo zbudowa­ nego społeczeństwa, w którym następuje upadek autorytetu burżuazji, a wzrasta znaczenie władz i organizacji publicznych. Zwraca także uwagę na to, iż Katalończycy odrzucają et­ niczne kryteria przynależności narodowej na rzecz wartości substancjalnych, takich jak autoidentyfikacja, co ma istotne znaczenie w świetle relacji z dużą liczbą imigrantów mieszka­ jących w Katalonii, W rozdziale siódmym i ósmym przedstawione są elementy konstytuujące współczesną tożsamość narodową Katalończyków. W „The Catalan Language: The Politics o f Normali­ zation” (Język kataloński: polityka normalizacji), autor omawia szczegółowo normy prawa �322 Recenzje i noty recenzyjne oraz działania władz regionalnych na rzecz równouprawnienia języka katalońskiego. Zacho­ wuje przy tym dość sceptyczny stosunek do jej sukcesów, podkreślanych przez innych autorów. Zauważa, iż hiszpański jest wciąż językiem dominującym w wielu sferach, także w życiu codziennym, oraz wskazuje na ograniczenia rozwoju m.in. katalońskich mass-me­ diów ze względu na ograniczony rynek odbiorców. W rozdziale „Nation and Identity in Con­ temporary Catalonia” (Naród i tożsamość we współczesnej Katalonii), autor analizuje idee umiarkowanego nacjonalizmu, reprezentowanego przez rządzącą od ponad dwudziestu lat, prawicową partię Covergencia i Unió, które są głównym elementem dyskursu dotyczącego katalońskiej tożsamości narodowej. Wykorzystując wyniki badań opinii publicznej z 1996 roku, McRoberts poszukuje odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu idee narodowe forso­ wane przez polityków pokrywają się z przekonaniami Katalończyków. Okazuje się, iż więk­ szość badanych popiera je tylko w jednej kwestii — uznaje katalońską odrębność za opartą głównie na języku, historii i kulturze. Ponadto przeważająca część mieszkańców Katalonii postrzega jąjako wspólnotę regionalną, a nie narodową i wielu czuje się w równym stopniu Katalończykami i Hiszpanami, co jest sprzeczne z ideami umiarkowanego nacjonalizmu. Co za tym idzie, McRoberts uważa proces budowy narodu za daleki od ukończenia. W podsumowaniu autor przedstawia sytuację i przemiany zachodzące w Katalonii w szerszym kontekście europejskim. Udowadnia w nim, iż analiza przypadku Katalończy­ ków może posłużyć za przykład procesów zachodzących w większości współczesnych na­ rodów nie posiadających własnego państwa, co popiera odwołaniami do sytuacji w Kraju Basków, Flandrii, Walonii, Szkocji, Walii i kanadyjskim Quebecu. Książka McRobertsa, poprzez wieloaspektową prezentację procesu narodowotwórczego w Katalonii, stanowi pozycję nowatorską wśród anglojęzycznych publikacji. Nowe są nie tyle tezy autora, co sposób opracowania tematu. Praca McRobertsa oparta jest na ist­ niejącej już wiedzy zaczerpniętej z bardzo dużej liczby źródeł, zebranej w całość i sporządzo­ nej w postaci vademecum prezentującego osiem najważniejszych aspektów. Uważam, że udało mu się zrealizować postawiony sobie cel — ukazać, iż Katalończycy są grupą, która „reprezentuje, w szczególnie ciekawy sposób, wiele kluczowych kwestii współczesnego dyskursu (...) związanego z kształtowaniem się i obecną sytuacją narodów pozbawionych suwerenności państwowej” (s. 2). Publikacja McRobertsa jest pierwszą współczesną mo­ nografią o Katalonii i jej mieszkańcach, wcześniej ukazała sięjedynie w 1975 roku Catalo­ nia: a profile, autorstwa Victora Alby. Inne prace poświęcone były tylko wybranym, histo­ rycznym aspektom tego problemu. Dlatego też trudno porównać omawianą pracę z tymi publikacjami. Przed książką McRobertsa jedną z podstawowych lektur i kompendium wiedzy na ten temat była publikacja The Basques, the Catalans and Spain. Alternative Routes to Nationalism Mobilisation Daniela Conversi. Jest to praca o wysokim poziomie merytorycznym, o czym świadczy dobra jej recepcja w środowisku naukowym i częste jej cytowanie. Jej ograniczeniem jest jednak politologiczna perspektywa ujęcia tematu, autor skupia się bowiem głównie na jednej kwestii — nacjonalizmie, dokonując pogłębionej ana­ lizy działalności ugrupowań i partii nacjonalistycznych. W niewielkim stopniu nawiązuje Conversi do innych kwestii związanych z rolą dziedzictwa historycznego, sytuacji języko­ wej i ¡migracyjnej w Katalonii. Ponadto należy pamiętać, iż jest to studium obejmujące dwa narody — kataloński i baskijski. Także w przypadku innej, często cytowanej książki, autor­ stwa Juana Diez Medrano, jej historyczno-politologiczna perspektywa zawęża ujęcie tema­ tu. Do kanonu anglojęzycznej literatury poświęconej problematyce katalońskiej zalicza się także publikacje Salvadora Ginera, Michaela Keatinga, Kathryn Woolard oraz Montserrat Guibemau, są to jednak prace pisane wyłącznie z perspektywy socjologicznej, lingwistycz­ nej bądź politologicznej. Na tym tle książka McRobertsa jawi się właśnie jako publikacja nowatorska i może być uznana za przydatny „podręcznik” dla zainteresowanych tematyką katalońską oraz problematyką narodów nie posiadających własnej organizacji państwowej. �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zaletą publikacji jest bogaty materiał empiryczny, na którym została ona oparta, składający się prawie ze stu wywiadów z urzędnikami, wybitnymi politykami, naukowcami, wykładow­ cami i autorami najbardziej znanych książek o Katalonii. Wśród nich znajdziemy takie osoby jak, politolog i historyk, wybitny znawca problematyki katalońskiej — Albert Balcells, ów­ czesny prezydent Barcelony — Pasąual Maragall oraz Jordi Pujol, wieloletni prezydent Generalitat, twórca idei współczesnego umiarkowanego nacjonalizmu katalońskiego. Wy­ jątkowa, w porównaniu z innymi wspomnianymi opracowaniami, jest także bibliografia, jej wykaz zajmuje ponad dziesięć stron i zawiera dużą liczbę anglo-, katalońsko-, hiszpańskoi francuskojęzycznych współcześnie dostępnych prac, artykułów, dokumentów urzędowych, a także danych statystycznych. Częste odnoszenie się w treści do tej bogatej literatury daje czytelnikowi rzadko spotykaną możliwość zapoznania się z tezami hiszpańskich i katalońskich autorów. Do lektury zachęcić może również struktura formalna pracy i jej styl. Książka jest dobrze skonstruowana; uważam, iż jej zaletąjest podział rozdziałów na podrozdziały oraz podsumowanie każdego z poruszanych tematów. Rozdziały są logicznie ze sobą połą­ czone. Kolejne zagadnienia wynikają jedno z drugiego, a wstęp do każdego rozdziału stano­ wi wyraźne nawiązanie do poprzedzającej go części. Nie brakuje w treści krótkich powtó­ rzeń, które mogą być uznane za wadę, osobiście jednak uważam, iż ułatwiają one czytelniko­ wi przyswojenie nieraz bardzo nasyconych faktami informacji. Treść przedstawiona jest w sposób przejrzysty, napisana językiem naukowym, lecz przystępnym i pozbawionym nie­ zrozumiałych pojęć. Podczas lektury można mieć wrażenie, iż uczestniczy się w prowadzo­ nym wykładzie. Wieloletnie doświadczenie autora jako nauczyciela uniwersyteckiego za­ pewne przyczyniło się do akademickiego, niemalże podręcznikowego stylu publikacji, co uważam za zaletę książki, która jest też bardzo ciekawa meiytorycznie ze względu na zasto­ sowanie opisanego już wielopłaszczyznowego spojrzenia na problem i bogactwa zawartych informacji. Interesujących jest wiele szczegółów. Wśród nich na szczególne zwrócenie uwagi zasługuje sposób, w jaki McRoberts, analizując ruchy nacjonalistyczne, a w nich wpływ burżuazji na kształtowanie idei narodu katalońskiego, nie uległ częstym tendencjom nada­ wania nacjonalizmom XIX i pierwszej połowy XX wieku charakteru interesów wyłącznie klasowych. Ciekawe jest również to, że w nowym świetle przedstawia skutki dyktatury ge­ nerała Franco. Z jednej strony mówi o „kulturowym ludobójstwie”, które szczególnie do­ tknęło język, z drugiej, wskazuje na to, jak silny wpływ miały represje na integrację społecz­ ną i umocnienie katalońskiej tożsamości narodowej. Oprócz wielu wymienionych zalet znaleźć można elementy dyskusyjne. To, co jest cechą pozytywną — przedstawienie bogatych danych, szeregu szczegółowych informacji spo­ łeczno-ekonomicznych, może czasami być przytłaczające. Za najmniej ciekawe, szczególnie dla etnologów i antropologów, uważam fragmenty rozdziału czwartego i piątego, w których pojawia się nadmiar danych statystycznych i informacji o życiu politycznym. Dyskusyjne są także, według mnie, niektóre tezy autora, w szczególności odnoszące się do efektów poli­ tyki normalizacji językowej. Dane statystyczne dotyczące liczby użytkowników katalońskie­ go i jego obecności w życiu publicznym, przytaczane wcześniej w innych publikacjach jako dowód sukcesu i fenomenu językowego, McRoberts przedstawia jako fiasko polityki języko­ wej . Słabą stronę pracy stanowić może również mała liczba porównań z innymi grupami etnicz­ nymi. Oprócz nielicznych porównań do kraju Basków i Quebecu zawartych w tekście, zaled­ wie jeden fragment podrozdziału podsumowania odnosi się do sytuacji innych „bezpaństwo­ wych” narodów. Słabością publikacji może być także przedstawienie głównie polityki i punktu widzenia katalońskiej prawicowej partii Covergencia i Unió. Brakuje w książce innych koncep­ cji budowy nowego narodu katalońskiego, związanych z lewicą, przeciwnikami Pujola, czy ówczesnym prezydentem Barcelony Pasąualem Maragallem. Pomimo tych kilku słabszych stron, książkę McRobertsa uważam za bardzo interesującą, szczególnie w porównaniu z wcześniejszymi publikacjami. Do sięgnięcia po nią zachęca �324 Recenzje i noty recenzyjne bogata bibliografia, obszerny materiał empiryczny oraz nowatorskie ujęcie tematu. O jej sukcesie stanowi to, iż autorowi udało się w jednej książce zebrać mnóstwo faktów, przepro­ wadzić ich syntezę, opatrzyć je komentarzem i stworzyć dzięki temu pierwszy „podręcznik” wiedzy o procesach kształtowania się narodów nie posiadających własnej państwowości, na przykładzie Katalonii. Miriam Miklaszewska Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, red. Jarosław Derlicki i Wojciech Lipiński, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego & „DIG”, Warszawa 2002, ss. 264. W roku 1990 Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych proklamowało rok 1993 Międzynarodowym Rokiem Ludności Tubylczej na Świecie. Na wniosek zaś obradującej w 1993 roku Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu ogłoszono (rezolucja 48/ /163) Dekadę Ludności Tubylczej na Świecie, która została zainaugurowana 10 grudnia 1994 roku. Celem wspomnianej Dekady, której koordynatorem programu obchodów został Wy­ soki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka, było zacieśnienie międzynarodowej współpracy na rzecz rozwiązywania problemów ludności tubylczej w takich dziedzinach jak prawa człowie­ ka, środowisko naturalne, rozwój, oświata i służba zdrowia. Hasło natomiast, które miało przewodzić Dekadzie, brzmiało: „Ludność tubylcza: partnerstwo w działaniu”. Polskim akcentem, nawiązującym bezpośrednio do powyższej myśli, była konferencja pod tytułem „Ludy tubylcze — wymiary partnerstwa”, zorganizowana w maju 1999 roku przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W konferencji tej, obok wspomnia­ nego ośrodka warszawskiego, uczestniczyli także przedstawiciele takich placówek, jak: In­ stytut Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie i Poznaniu, Instytut Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytut Krajów Rozwijających się UW, Instytut Socjolo­ gii UW, Instytut Socjologii AR w Olsztynie oraz Muzeum Narodowe w Szczecinie. Znaczne zainteresowanie, jakie towarzyszyło tejże konferencji, skłoniło organizatorów do kontynu­ owania podobnych spotkań, czego owoc stanowiła sesja z listopada 2001 roku poświęcona tematowi „Inteligencja tubylcza a tożsamość”. Autorami przedstawionych referatów byli badacze z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, Instytutu Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instytutu Socjologii UW. Na podstawie tychże referatów, wygłoszonych na obydwu konferencjach, powstały teksty, które złożyły się na zredagowaną przez Jarosława Derlickiego i Wojciecha Lipińskie­ go książkę Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie. Wspomniana książka, co podkreślają sami redaktorzy, nie ma charakteru publikacji spod znaku „materiały posesyjne” czy też „zbiór referatów z konferencji”. Stąd też zapro­ ponowany przez Derlickiego i Lipińskiego układ tekstów, który miał być podporządko­ wany przede wszystkim tematycznej spójności publikacji, nie jest ściśle związany z harmonogramem konferencji, a poszczególne artykuły nie zawsze odzwierciedlają dokład­ nie treść wygłaszanych referatów. Niemniej efekt tego zabiegu jest niezmiernie pozytywny: pozwolił on bowiem uniknąć chaotyczności, przypadkowości czy też ■ — ewentualnych — niedomówień, co, w sposób niezamierzony, zdarza się niekiedy na różnego rodzaju konfe­ rencjach. Ubolewać można jednak nad faktem, choć całkowicie niezależnym od samych re­ daktorów zbioru, iż tom nie zawiera wszystkich referatów wygłoszonych podczas wspo­ mnianych konferencji. Część z nich ukazała się bowiem już wcześniej w periodykach nauko­ wych, inni natomiast autorzy nie zdecydowali się złożyć materiałów do omawianej tu �Recenzje i noty recenzyjne 325 publikacji. Stąd też zabrakło w niej kilku tekstów poświęconych interesującym kwestiom związanym z sytuacją ludów tubylczych z różnych regionów świata, autorstwa między in­ nymi takich doświadczonych badaczy, jak Mariusz Kairski, Piotr Klafkowski, Ryszard Vor­ bich, Marek Wołodźko czy Łukasz Smyrski. Niemniej Pierwsze narody są właściwie jedną z niewielu publikacji na rynku wydawniczym w Polsce, która w tak szerokim spektrum (a jednocześnie w sposób kompetentny) przedstawia problematykę i kontrowersje wokół zagadnień dotyczących sytuacji ludności tubylczej. Podkreślić należy tu bowiem, iż użyty przez redaktorów w tytule termin „pierwsze naro­ dy”, choć odnoszący się w literaturze dotyczącej etniczności zazwyczaj do kanadyjskich Indian (First Nations), wyrażać ma takie ogólne kategorie wyobrażeniowe, jak rdzenność, autochtoniczność, tubylczość, bycie pierwotnymi mieszkańcami danego terytorium, ku któ­ rym to właśnie pojęciom, wraz ze schyłkiem XX wieku, zaczęły zwracać się coraz to nowe, do niedawna określane jako „dzikie” bądź „plemienne”, społeczności z różnych części świata. Określenie „pierwsze narody” nie dotyczy zatem wspólnot, które jako pierwsze „posiadły” świadomość narodową, lecz społeczności współcześnie artykułujących swoją odrębność etniczną i tożsamość kulturową, a jeszcze do niedawna (a nierzadko i dziś) poddanych róż­ nym formom nacisku. Opublikowane w Pierwszych narodach teksty, w myśl przyjętej przez redaktorów zasa­ dy tematycznej spójności, podzielone zostały na trzy części, których wspólnym, łączącym je motywem jest idea tubylczości. Pierwsza część, nosząca podtytuł „Wokół tubylczości. Problemy i definicje”, stanowi niejako wprowadzenie do problematyki związanej z tubylczością, zawierając teksty poruszające zagadnienia ogólne, takie jak terminologię, aspekty praw­ ne, kształtowanie się współczesnego ruchu tubylczego, i to zarówno w ujęciu globalnym, jak i w odniesieniu do poszczególnych regionów, kontynentów czy też pojedynczych państw. Natomiast artykuły zgrupowane w części drugiej: „Społeczności rdzenne wobec wyzwań współczesności” przedstawiają sytuację różnych (głównie autochtonicznych) grup etnicz­ nych, egzystujących przeważnie na obrzeżach społeczeństwa narodowego. Trzecia zaś część, zatytułowana „W poszukiwaniu nowej tożsamości”, poświęcona jest zagadnieniu działal­ ności i znaczeniu elit, liderów i inteligencji tubylczej oraz ich roli w konsolidacji ruchu tubyl­ czego, jak i w kształtowaniu tożsamości etnicznej. Po tak ogólnym zarysowaniu tematyki wyróżnionych rozdziałów można przyjrzeć się bliżej składającym się nań poszczególnym tekstom. Otwierający część pierwszą artykuł Sławoja Szynkiewicza (Ofiary wewnętrznej koloni­ zacji), wraz z tekstem Pawła Trzcińskiego (Konstruowanie współczesnej tubylczości — tubylczośćjako ideologia i obiekt prawa), wprowadzaj ą Czytelnika w meandry takich pojęć, jak „tubylczość”, „autochtoniczność”, „rdzenność”, wskazując na ich niejednoznaczność, płynność granic definicyjnych i terminologicznych czy też na towarzyszącą im otoczkę ide­ ologiczną. Otóż mówiąc o ludach tubylczych, intuicyjnie wskazuje się na społeczności od­ ległych kontynentów, zapominając jednak częstokroć, iż kwestia tubylczości dotyczy także europejskich Saamów (Lapończyków), zamieszkujących obszary Finlandii, Norwegii, Szwe­ cji i Rosji. W omawianym tu kontekście najwyraźniej sytuacja wydaje się przedstawiać na obszarach, które zostały skolonizowane w swoim czasie przez Europejczyków, jak np. na kontynencie amerykańskim1, gdzie za ludność rdzenną uznaje się Indian i Inuitów (Eskimo­ sów). Do kategorii tej powszechnie zalicza się także Aborygenów z Australii, Maorysów z Nowej Zelandii czy też innych wyspiarzy z Oceanii. Niemniej w takim potocznym (co nie oznacza, iż całkowicie błędnym) rozumowaniu tkwi pewna pułapka. Pojawia się bowiem 1 W dokumentach m iędzynarodowych, jak i w publicystyce politologicznej — od czasów dok­ tryny M onroego aż po dziś — słow o „kontynent” (liczba pojedyncza) oznacza obie Am eryki, a w ięc dwa kontynenty. Tak też termin ten rozumiany je st w niniejszej recenzji. �326 Recenzje i noty recenzyjne pytanie, kogo współcześnie, po trwającym w niektórych przypadkach nawet całe wieki pro­ cesie kulturowej i genetycznej wymiany, uznać można za „prawdziwego” lub „wzorcowego” Indianina czy Aborygena. Problem ten dotyczy zwłaszcza sytuacji Stanów Zjednoczonych, gdzie począwszy od późnych lat sześćdziesiątych XX wieku grupy indiańskie ze wschod­ niego wybrzeża (np. Indian Gay Head Wampanoag z wyspy Rhode Island, Indian Narraganset z Charlestown w stanie Rhode Island, zachodnich Peąuostów, Indian Schaghticoke i Moheganów ze stanu Connencticut, Indian Oneida, Mohawk i Cayuga ze stanu Nowy Jork czy też Indian Passamaquoddy i Penobscot ze stanu Maine), które, jak się wydawało, dawno już rozpłynęły się w wielokulturowym społeczeństwie amerykańskim, zaczęły do­ chodzić swoich praw do ziemi. Bezprecedensowym procesem, jaki toczył się przed amery­ kańskim sądem federalnym, była, opisana przez Jamesa Clifforda w książce Kłopoty z kultu­ rą1, sprawa Indian Mashpee, mająca na celu nie tyle rozstrzygnięcie kwestii własności zie­ mi, ile ustalenie, czy w istocie grupa nazywająca się plemieniem Mashpee była indiańskim plemieniem i czy była tym samym plemieniem, które w połowie XIX wieku utraciło swoją ziemię na skutek szeregu kwestionowanych aktów legislacyjnych. Sam zaś proces stał się w istocie zmaganiem między dyskursem historycznym (ciągłość kulturowa) a dyskursem antropologicznym (tożsamość kulturowa). W wyżej wspomnianym, ale także i w wielu in­ nych podobnych procesach, kwestia dotycząca tego, czy i ewentualnie w jakiej ilości zie­ mia, która przestała być własnością ludów rdzennych na skutek nielegalnych machinacji dziewiętnastowiecznych, powinna im zostać zwrócona, zeszła niejako na drugi plan, a za­ sadniczym zagadnieniem stało się pytanie dotyczące historycznej ciągłości tych wspólnot i kulturowej tożsamości ich członków, a więc pytanie, czy ubiegający się o prawa do ziemi są Indianami czy też nimi nie są. Zatem, jak widać na powyższym przykładzie, niejasności zwią­ zane z przynależnością do społeczności rdzennych uwidaczniają się także w tych państwach, w których kategoria ta wydaje się ściśle określona. Jednakże poruszając kwestie przynależności tubylczej, zarówno Szynkiewicz, jak i Trzciń­ ski podkreślają, iż bardziej kłopotliwe zadanie wiąże się z próbą wyodrębnienia kategorii ludów tubylczych w przypadku społeczeństw z Afryki i Azji. We współczesnym kontekście afrykańskim lub azjatyckim zupełnie zwodniczym okazuje się zwykłe odniesienie do sytu­ acji kolonialnej i prostego przeciwstawienia kolonizatorów („białych”) i skolonizowanych („tubylców”). Na obszarze wspomnianych kontynentów mamy do czynienia z wieloma gru­ pami etnicznymi, które niewątpliwie ulegały europejskiej kolonizacji, niemniej dziś stanowią one dominującą siłę zarówno pod względem demograficznym, jak i polityczno-kulturowym. Powstaniu zaś wielu państw postkołonialnych (zwłaszcza w Afryce), gdzie podziały poli­ tyczne (będące defacto sztucznym tworem epoki kolonialnej, a nie rzeczywistym odzwier­ ciedleniem lokalnych warunków społeczno-politycznych) zasadniczo nie pokrywają się z podziałami etnicznymi, towarzyszy nie tylko problem dominacji jednych grup tubylczych względem innych oraz związane z tym zjawisko szeroko pojętej marginalizacji, ale także trud­ ność z odróżnieniem ludności rdzennej od mniejszości etnicznych. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku Syberii, gdzie pojawia się kwestia relacji pomiędzy dużymi naro­ dowościami takimi jak Jakuci czy Buriaci, a mało liczebnymi grupami rdzennymi, zwanymi małymi ludami Północy, odczuwającymi dyskryminację i marginalizację zarówno ze strony Rosjan, jak i wspomnianych dużych narodów syberyjskich. Jeszcze bardziej skomplikowana sytuacja wydaje się przedstawiać na subkontynencie indyjskim, gdzie społeczności plemienne są po części wprzęgnięte w hinduski, hierarchicz­ ny system kastowy. Przynależą one generalnie do kategorii zwanej adivasi, a więc ludności 2 J. Clifford, Tożsamość w Mashpee, przeł. E. Dżurak, w: tegoż, Kłopoty z kulturą: Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora i M . Sznąjderman, Warszawa 2000, s. 2 9 9 -3 7 0 . �Recenzje i noty recenzyjne 327 uznawanej za najstarszy albo najbardziej zacofany element społeczeństwa w danym regio­ nie, żyjący głównie w trudno dostępnych górach i dżunglach. Niekiedy zdarza się, iż grupy kastowe zaliczane do kategorii siudrów (służby, rzemieślników), a nawet kszatrijów (stanu skupiającego elitę polityczną i militarną) mają także pochodzenie plemienne, przy czym prze­ szły one głęboki proces asymilacji, tracąc więzy ze swoimi korzeniami. Niemniej ludy tubyl­ cze (adivasi), wraz z przedstawicielami przynależnymi do kategorii dalitów (uznawanych za „niedotykalnych”, a parających się pracami powszechnie pogardzanymi, jak zamiatanie ulic, czyszczenie ustępów, palenie zwłok czy wyłapywanie bezpańskich psów) mają najniższy status spośród obywateli Indii. Zawiłościom terminologiczno-defmicyjnym dotyczących ludów rdzennych w Indiach oraz ich powiązaniom z hinduskim systemem kastowym po­ święcony został artykuł Dognosława Demskiego, M iędzy kulturą plemienną a chłopską. Warli z Maharasztry w procesie przemian. Niezmiernie interesującym artykułem jest tekst Macieja Ząbka, traktujący o zagadnieniu tubylczości na kontynencie afrykańskim, ale w nawiązaniu do kwestii praw człowieka, co pozwała wskazać na bardzo ważny kontekst, w jakim rozgrywa się walka o prawa ludów rdzennych. Problematykę tę porusza również w swoim artykule Paweł Trzciński. Wspomniani autorzy wskazują na relacje między indywidualistycznym ujęciem praw człowieka a rozpa­ trywaniem zbiorowych praw ludów z punktu widzenia ich zmarginalizowania czy prześlado­ wania, podkreślając jednocześnie, iż wspomniane dyskursy nie mogą się wzajemnie wyklu­ czać, lecz jedynie uzupełniać. » Pomimo braku koherentności i wielości definicji związanych z „tubyłczością”, co pod­ kreślają autorzy tekstów pierwszej części omawianej książki, można wskazać na pewne wspól­ ne wyróżniki, dające ogląd kondycji wielu ludów rdzennych. Należy do nich przede wszyst­ kim sytuacja podboju i marginalizacji, która przekłada się niemal na wszystkie sfery życia tych społeczności, a także wpływa na całokształt przemian, jakim sąpoddane. W zależności od tego, jak kształtowały się dzieje kontaktów z kulturą dominującą, ludy tubylcze były spychane na mniej atrakcyjne ziemie, wydzielano im specjalne terytoria, na których mogły przebywać, bądź poddawano je całkowitej eksterminacji. I tak na Syberii łowców i hodowców reniferów zmuszano do osiadłego trybu życia i przesiedlano ich z małych obo­ zowisk do stałych osad, w krajach Ameryki Łacińskiej różne grupy tubylcze koncentrowa­ no często w jednym miejscu, podobnie w Ameryce Północnej, gdzie Indian osadzano w rezerwatach, w Australii zaś, w celu wykorzenienia i oderwania młodego pokolenia od tradycyjnego środowiska, realizowano politykę przymusowego odbierania aborygeńskim rodzicom dzieci i przeznaczania ich do adopcji wśród białej ludności. Oczywiście marginaliza­ cja nie dotyczyła jedynie aspektu przestrzennego, ale także kulturowego, społecznego, eko­ nomicznego, politycznego etc., co sprawiło, iż ludy tubylcze egzystowały i przeważnie nadal egzystują na obrzeżach życia narodowego. Przypomnieć tu można chociażby, iż jeszcze w pierw­ szej połowie lat 60. XX w. władze Australii, dziś przecież modelowego kraju wielokulturowego, nie uważały Aborygenów za obywateli i nie uwzględniały ich w spisach ludności. Właśnie współczesnej sytuacji wybranych ludów tubylczych, łamaniu ich praw czło­ wieka, ich problemom i stojących przed nimi wyzwań, poświęcone są teksty zamieszczone w drugiej części tomu Pierwsze narody. Wpływ kultury dominującej — bądź to napływowej (jak ma to miejsce w przypadku Ameryki), bądź to sąsiedniej (jak w przypadku Azji lub Afryki) — na społeczności rdzenne powoduje niejednokrotnie znaczne przeobrażenia w systemie społeczno-kulturowym tych drugich. Wspomniane zaś procesy akulturacyjne znajdują swo­ je odbicie zarówno w sferze symbolicznej, w strukturze społecznej, w obrzędowości, jak i w sferze kultury materialnej czy w gospodarce. Kwestia wpływu, zapożyczeń czy też dosto­ sowania się społeczeństw rdzennych zarówno do grupy dominującej, jak i do wymogów współ­ czesności, została ukazana na przykładzie dwóch grup indiańskich z Ameryki Północnej i Południowej, w tekstach Przemysława Bartoszka {Indianie Crow w końcu XXwieku) i Alicji �3 28 Recenzje i noty recenzyjne Pasek {Aktualna sytuacja społeczno-kulturowa Indian Kofan ze wschodniego Ekwadoru). Indianie Crow, wśród której to społeczności powszechne jest bezrobocie, alkoholizm czy też wykorzystywanie autonomii, jaką zapewnia rezerwatom prawo (np, do prowadzenia kasyn), próbując połączyć swoją tradycję z nowoczesnością, coraz częściej (i z coraz lepszym skut­ kiem) promują swoje walory geograficzne, historyczne i pochodzenie etniczne dla celów tury­ stycznych. Wyrazisty zaś przejaw długotrwałego kontaktu z kulturą amerykańską stanowi ich kalendarz obrzędowy, który zawiera zarówno rytuały związane z kulturą Crow (sześciodniowy festyn Crow Fair), uroczystości o charakterze panindiańskim (Taniec Słońca) czy też typowe święta amerykańskie (Halloween, Święto Dziękczynienia). Wpływ kultury dominującej widocz­ ny jest także w przypadku Indian Kofan z Ekwadoru; powoduje on intensywne zmiany w ich kulturze materialnej, gospodarce, systemie społecznym, i daje się odczuć i zauważyć nawet w czasie trwania jednego pokolenia. Jednakże ów kontakt niesie ze sobą, niestety, oprócz sa­ mych zmian (w końcu kultura nie jest zjawiskiem statycznym), także istotne zagrożenia, które spowodowane są przede wszystkim samowolną działalnością koncernów naftowych na ich terenach oraz brakiem prawnych uregulowań zbiorowej własności ziemi. Wspomniana aktywność gospodarcza na terenach zamieszkałych przez grupy południo­ woamerykańskich Indian stanowi ważny kontekst dla zrozumienia sytuacji tych społeczno­ ści i pojawiających się zagrożeń dla ich trwania kulturowego, a nierzadko i fizycznego. Nie­ mniej należy podkreślić, iż w ostatnich latach, dzięki presji wywieranej przez różne organiza­ cje pozarządowe, w tym tubylcze, kompanie wydobywcze coraz częściej biorą pod uwagę interesy ludności rdzennej. Wciąż jednak „zderzenie kultur” prowadzi do sytuacji konflikto­ wych, jak w przypadku terytorium zamieszkałego przez Indian Janomami, gdzie niekontrolo­ wany napływ poszukiwaczy złota stanowi poważne zagrożenie dla bytu tej społeczności, czy też, jak to ma miejsce w przypadku Indian z meksykańskiego stanu Chiapas, którzy od połowy lat 90. XX wieku prowadzą walkę o prawa społeczne i polityczne. Niekorzystny wpływ na kulturę, a także na sytuację ekonomiczną wielu grup tubylczych, mają nierzadko najróżniejsze decyzje administracyjne, które w sposób pośredni je dotykają. Takie działania administracji państwowej, jak budowa autostrady, decyzja o utworzeniu parku narodowego czy zamknięcie granic państwowych (w przypadku Indii i Tybetu), mają, na co zwracają uwagę w swoich artykułach Przemysław Hinca {Pasterze Uttaranćalu. Pytania 0 przyszłość) i Rafał Beszterda (Kinnaurowie. Obraz współczesnych zmian społeczności plemiennej dystryktu Kinnaur, Himaćal Pradeś, Indie), istotny wpływ na dotychczasowe systemy gospodarcze wielu społeczności pasterskich z Himalajów, powodując często ogra­ niczenia, a nawet utratę tradycyjnego (a zarazem podstawowego) źródła utrzymania. W sytuacji narodu podbitego, mającego ograniczone możliwości politycznego i kultu­ rowego rozwoju, znajdują się także Tybetańczycy, co zmusza wielu z nich do emigracji. 1 chociaż nie stanowią oni modelowego przykładu ludu tubylczego, to jednak wspomniana sytuacja podboju i marginalizacji ze strony władz chińskich oraz fakt odwoływania się czę­ ści liderów tybetańskich do idei bliskich podejmowanym przez ruch tubylczy sprawiły, iż niezależnie od ścisłych przyporządkowań definicyjnych znalazły się także w części drugiej Pierwszych narodów teksty autorstwa Anny Urbańskiej i Agnieszki Oleśkowicz-Popiel, poświęcone uchodźctwu tybetańskiemu w Indiach i Nepalu. Mówiąc o zjawisku marginalizacji ludów rdzennych należy zaznaczyć, iż u progu XXI wieku społeczności te dysponują siecią organizacji (w tym międzyetnicznych), poprzez któ­ re zabiegają o zachowanie swoich kultur i języków, walczą o prawo do samookreślenia i róż­ nych form autonomii, a także podkreślają własną tożsamość. W państwach postkolonialnych zaś, w których to ludność miejscowa była asymilowana przez kulturę Zachodu, zaob­ serwować można podejmowanie przez część tamtejszych elit różnorodnych prób powrotu do własnej tradycji, choć nierzadko mającej znamiona „tradycji wynalezionej” (invented tradition). W kontekście tym bardzo interesującym przykładem jest tekst Wojciecha Bębna, �Recenzje i noty recenzyjne 329 w którym autor omawia wiele kontrowersji związanych z próbami wprowadzenia (w miejsce prawa opartego o prawodawstwo anglosaskie) prawa zwyczajowego — jako oficjalnego systemu prawnego w Papui-Nowej Gwinei, oraz przedstawia ewentualne konsekwencje podjęcia takiego działania. Część III Pierwszych narodów poświęcona została w całości znaczeniu i roli, jaką od­ grywają lokalni liderzy i tubylcza inteligencja w pobudzaniu oraz kształtowaniu tożsamości etnicznej, a także w powstawaniu międzynarodowych organizacji zrzeszających ludność rdzenną z wielu regionów. Wyróżniającym się artykułem jest niewątpliwie tekst Aleksandra Posem-Zielińskiego, który przybliża Czytelnikowi w sposób niezwykle interesujący, a zara­ zem bardzo wszechstronny działalność przywódców indiańskich oraz ich rolę w konsolida­ cji ruchu tubylczego w kontekście polityki wielokulturowości na przykładzie krajów andyj­ skich. Abstrahując bowiem od lokalnej specyfiki tych ruchów, dostosowanych do sytuacji poszczególnych państw i regionów zamieszkiwanych przez ludność rdzenną, można stwier­ dzić, na co wskazuje Posem-Zieliński, iż wspólnym ich celem jest umożliwienie tubylcom pełnej partycypacji w polityczno-społecznym życiu kraju, którego społeczność respekto­ wałaby zasady wielokulturowości i wieloetniczności. Natomiast uwarunkowania powsta­ nia elit tubylczych oraz i ich charakterystyki w skali lokalnej, na przykładzie boliwijskich Chacabo, przedstawia w swoim tekście Magdalena Ziółkowska-Kuflińska. Bardzo ciekawym zjawiskiem, jakie można zaobserwować współcześnie, jest także nie­ zwykłe przebudzenie etniczne (narodowe?) w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej, zarów­ no wśród tak liczebnych grup jak Buriaci czy Jakuci, jak i pośród takich małych ludów jak np. Jukagirzy, Koriacy, Czukcze, Czuwańczycy, Ulczowie czy Ewenkowie. Temu odrodzeniu etnicznemu, wiążącemu się z procesami przemian tożsamościowych i poszukiwania własnych dróg rozwoju wśród różnych grup syberyjskich, sprzyjał w znacznym stopniu upadek Związ­ ku Radzieckiego i odejście w latach 90. od prowadzonej przezeń polityki narodowościowej, a także wzrost znaczenia i oddziaływania międzynarodowego ruchu tubylczego zarówno w wymiarze instytucjonalnym, jak i ideologicznym. Kwestii kształtowania się czy też raczej odrodzenia świadomości etnicznej i kulturowej u ludów Syberii oraz roli, jaką odgrywają w tym zachodzącym procesie elity tych społeczności poświęcone zostały teksty Ewy No­ wickiej (Perspektywy i strategie, Koriacy we współczesnym świecie), Roberta Wyszyńskiego (Rola elit w odrodzeniu narodowym w Buriacji), Wojciecha Lipińskiego (Rdzenne ludy Jakucji. Myśliwi i profesorowie) oraz Jarosława Derlickiego (Jukagirzy. Psi ludzie). Książka, na którą składają się pokrótce omówione w niniejszej recenzji teksty, stanowi nie tylko znakomite wprowadzenie w problematykę dotyczącą ludów tubylczych, ale, co istotne, przedstawia także aktualną sytuację wielu społeczności rdzennych i marginalizo­ wanych. Niewątpliwym jej atutem jest także wielość autorów, będących w większości antro­ pologami, którzy przeszli swoistą inicjację do zawodu, jaką jest prowadzenie własnych ba­ dań terenowych. Wyniki tych penetracji były zaś niejednokrotnie publikowane w specjali­ stycznych opracowaniach oraz upowszechniane w formie uniwersyteckich wykładów. Wspomniany natomiast, bezpośredni kontakt autorów z opisywanymi ludami, zebrane — nierzadko wieloletnie— doświadczenia i obserwacje, w połączeniu z analizą sytuacji spo­ łeczno-politycznej oraz etnicznej i kulturowej w regionie, sprawia, iż teksty składające się na książkę Pierwsze narody są znakomicie przygotowane pod względem merytorycznym, a jednocześnie napisane w sposób uporządkowany, zrozumiały i przejrzysty dla Czytelnika (nawet dla takiego, który nie jest zaznajomiony z omawianą tu tematyką). Kończąc niniejszą recenzję, chciałbym się jeszcze odnieść do samej Międzynarodowej Deka­ dy Ludów Tubylczych na Świecie, do której, co zostało już zasygnalizowane, nawiązywały, bę­ dące defacto asumptem do opublikowania Pierwszych narodów, warszawskie konferencje. Otóż dziesięć lat temu zespół ekspertów z Organizacji Narodów Zjednoczonych — Gru­ pa Robocza ds. Ludów Tubylczych oraz jej organ nadrzędny: Podkomisja ONZ ds. Zapo­ �330 Recenzje i noty recenzyjne biegania Dyskryminacji i Ochrony Mniejszości (teraz nazywana Podkomisją ONZ ds. Po­ pierania i Ochrony Praw Człowieka) — zaproponował nowy (dodatkowy) międzynarodowy standard praw człowieka, uwzględniający zagrożenia, z jakimi spotyka się ludność autochto­ niczna na całym świecie. Tego samego roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uznało przyjęcie wspomnianego projektu Deklaracji za jeden z najważniejszych celów Międzynarodowej Dekady Ludów Tubylczych Świata. I chociaż, jak wynika z raportu przedstawionego przez Rodolfo Stavenhagena, specjal­ nego sprawozdawcy ONZ, sytuacja ludności tubylczej w ostatnim dziesięcioleciu uległa poprawie, to jednak nadal staje się ona ofiarą dyskryminacji i uprzedzeń utrzymujących się wśród społeczności narodowych, a także nadal podlega marginalizacji społecznej, politycz­ nej, gospodarczej, kulturowej etc. Niewiele państw próbuje włączyć tradycyjne prawo lud­ ności tubylczej w swój system prawny, alienując tym samym ludy tubylcze i pozbawiając je możliwości samostanowienia. Natomiast ustawodawstwo krajowe, generalnie zapewniają­ ce ludom tubylczym swobodny, autonomiczny byt kulturowy, a nawet specjalną opiekę państwa, okazuje się w wielu przypadkach martwym zapisem. Poważnym zagrożeniem dla kulturowej, a nierzadko i fizycznej kondycji społeczności tubylczych jest brak (bądź nieprecyzyjność) przepisów dotyczących zbiorowej własności zamieszkiwanej przez nie ziemi oraz dostępu do znajdujących się na tych terytoriach zaso­ bów naturalnych. Stąd też, kiedy wymagają tego przedsięwzięcia ekonomiczne (np. budo­ wa wielkich zapór wodnych, pozyskiwanie bogactw naturalnych, etc.) lub interesy polityczne kraju (np. „odgórna” integracja narodowa), dochodzi często do przesiedlenia ludności au­ tochtonicznej (lub innych grup etnicznych) na ściśle wyznaczone terytoria, co powoduje nie tylko wykorzenienie ze „swojego świata”, dezintegrację kulturową i społeczną, a w kon­ sekwencji marginalizację na wielu płaszczyznach życia, ale także stwarza zjawisko uzależnie­ nia tejże ludności od instytucji państwowych lub innych placówek (np. misji), wywołując wśród niej postawę bierności i ogólnej niezaradności. 10 grudnia ubiegłego roku zakończyła się Międzynarodowa Dekada Ludów Tubylczych Świata, której głównym celem, jak już wspomniano, było uchwalenie Deklaracji Praw Ludów Tubylczych. Dążono w ten sposób do usankcjonowania minimalnego, międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw społeczności rdzennych. Niestety, wraz z końcem Deka­ dy, strony-państwa z przygotowanego projektu Deklaracji zgodziły się zaledwie na dwa z 45 artykułów proponowanego tekstu3. Nie oznacza to jednak, iż Dekada była okresem za­ przepaszczonym. Dyskusja nad zasadnością ustanowienia międzynarodowego standardu ochrony i promocji praw człowieka, uwzględniającego sytuację ludów tubylczych, trwa nadal, czego wyraźnym potwierdzeniem było przyjęcie 20 grudnia 2004 roku przez Zgromadzenie Ogólne NZ rezolucji 59/174, która proklamowała, począwszy od 1 stycznia 2005 roku, drugą Dekadę. I choć państwa-strony zgłaszają wiele zastrzeżeń i obiekcji do obecnego projektu Deklaracji Praw Ludów Tubylczych, to nie ma wątpliwości, iż powinny być one otwarcie kon­ sultowane z organizacjami tubylczymi celem wzmacniania, a nie osłabiania tychże standar­ dów. Teksty zaś zawarte w Pierwszych narodach wydają się (choć nie czynią tego w sposób bezpośredni) poświadczać słuszność powyższego wniosku. Marcin Kwiatkowski 3Chodzi o artykuł 5 (Every indigenous individual has the right to a nationality) oraz 43 (All the rights andfreedoms recognized herein are equally guaranteed to male andfemale indigenous indivi­ duals). W miejscu tym chciałbym podziękować Pani Magdalenie Krysińskiej-Kałużnej za udziele­ nie powyższej informacji. Pełen tekst Draft United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples można znaleźć na stronie internetowej: http://www.unhchr.ch/huridocda/huridoca.nsf7(Symbol)/E.CN.4.SUB.2.RES. 1994.45.En?OpenDocument. �Recenzje i noty recenzyjne 331 Roses and red earth. Polish folk art in Australia, Macmillan Publishers Australia, red. Maria Wrońska-Friend, Melbourne 2000. W roku 1995 działające przy James Cook University w Townsville (Australia) Museum o f Tropical Anthropology otrzymało dar z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w postaci kolekcji polskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego. Był to efekt wymiany kolekcji, jaką oba muzea przeprowadziły w latach 1994-1999'. Otrzymane z Polski zabytki umożliwiły zorganizowanie wystawy w Perc Tucker Regional Gallery w Townsville „Roses and red earth. Polish folk art in Australia”, której autorką była Maria Wrońska-Friend, wykładowca antropologii na Uniwersytecie Jamesa Cooka. Ekspozycję tę prezen­ towano następnie w wielu miastach Australii2. Wystawę, w całości sfinansowaną przez Fe­ deralny Rząd Australii, obejrzało ponad 95 000 osób i była to jedna z ważniejszych promocji kultury polskiej w tym kraju. Towarzyszyło jej piękne wydawnictwo o tym samym co ekspo­ zycja tytule, wydane w roku 2000 w Australii przez Macmillan Publishers Australia. Kon­ cepcja merytoryczna wystawy opierała się na zestawieniu przykładów polskiej sztuki i ręko­ dzieła ludowego z pracami artystów australijskich polskiego pochodzenia, którzy w swoich działaniach artystycznych czerpią inspiracje z polskiej kultury ludowej. Omawiana publikacja stanowi ciekawe studium dotyczące polskiej sztuki ludowej oraz jej roli w życiu społeczności polonijnej w Australii. Książka składa się z czterech części pisanych przez różnych autorów. Pierwsza, autorstwa Aleksandra Jackowskiego, zatytułowana Folk art in Poland, rozpoczyna się charakterystyką tradycyjnej polskiej sztuki ludowej końca XIX i początków XX wieku. Autor podaje uwarunkowania historyczne i społeczne, które wpłynęły na ostateczny kształt kultury, a więc i sztuki wsi polskiej. Omawia historię zainteresowań polskich artystów, etnografów i historyków sztuki twórczością „ludu polskiego”. Charakteryzuje wresz­ cie pojęcie „stylu ludowego”, podając jego najistotniejsze cechy. Mając na uwadze fakt, że adresuje ten esej do australijskiego czytelnika, autor stara się wyjaśnić uwarunkowania i prze­ bieg przemian zachodzących w kulturze polskiej wsi na przestrzeni wieków, podkreślając oczy­ wiście te momenty, które wpłynęły na kształtowanie się, a następnie przemiany sztuki i ręko­ dzieła. Swoje opracowanie kończy rozważaniami nad możliwościami i sposobami zachowania i podtrzymywania twórczości i rękodzieła o charakterze ludowym oraz sztuki „naiwnej”, wska­ zując zarówno na dodatnie, jak i ujemne strony różnego typu mecenatów. Powyższy esej jest skrótowym (z konieczności) zaprezentowaniem szerokiego tematu, omawianego przez autora wielokrotnie w licznych polskich i zagranicznych publikacjach. W tym jednak przypadku uwagę zwraca dostosowanie tekstu do czytelnika australijskiego, o czym świadczą liczne komentarze dotyczące historii Polski. Tekst ten nawiązuje także do samej ekspozycji i akcentuje te przejawy twórczości i rękodzieła, których przykłady znalazły miejsce na wspomnianej wystawie. Druga część opracowania, autorstwa prof. Jerzego Smolicza, Creativity where cultures meet, jest poświęcona społeczności Australijczyków polskiego pochodzenia3. Autor zwra­ 1Współpraca ta doczekała się już kilku omówień. Porównaj: A. Nadolska-Styczyńska, Australia i Oceania w działaniach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, w: Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów, Łódź, 2003, s. 27-37; A. Styczyńska, Kolekcja z Australii i Oceanii — efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University o f North Queensland, w: Ludy i kultury Australii i Oceanii, Wrocław 2001, s. 229-235. 2Pisała o tym jej autorka Maria Wrońska-Friend w opracowaniu: Róże i czerwona ziemia: polska sztuka ludowa w Australii—wystawa objazdowa, Australia 1999-2002, „Lud” t. 87,2003, s. 402-404. 3Profesor Jerzy Smolicz — wykładowca Uniwersytetu w Adelajdzie, dyrektor Centrum Badań Międzykulturowych i Edukacji Wielokulturowej (CISME) jest dobrze znany polskim czytelnikom z wielu publikacji dotyczących wielokulturowości oraz Polonii australijskiej, a także z wykładów, jakie wygłaszał w trakcie swoich wizyt w Polsce. �332 Recenzje i noty recenzyjne ca uwagę na uwarunkowania historyczne, w jakich przybyłym do Australii Polakom przy­ szło żyć i kształtować swoją społeczność. Charakteryzuje drogi, które pozwalały na zacho­ wanie własnych korzeni i tożsamości przy równoczesnym współistnieniu w wielokulturo­ wym społeczeństwie Australii. Pierwsza polega na równoległym współistnieniu i realizowa­ niu wartości kultury własnej i australijskiej. Druga — na łączeniu i przemieszaniu różnych elementów obu kultur. Autor stwierdza, że prezentowana wystawa była przykładem tego ostatniego podejścia, łącząc różne tradycje w jedną, nową jakość. Artykuł podaje także, jakie elementy kultury polskiej są podkreślane i pielęgnowane przez Polonię australijską. Pojawiają się tu m. in.: zachowanie języka polskiego, religia, zasada gościnności oraz kulty­ wowanie polskiej kultury i sztuki, w tym sztuki ludowej. Profesor Smolicz podkreśla także rolę, jaką w utrzymaniu tożsamości narodowej odgrywają zespoły folklorystyczne, będące nie tylko sposobem zachowania polskich tradycji i tożsamości, ale także metodą ich prezen­ tacji w społeczeństwie Australii. Kolejna część publikacji to Folk art andPolish identity, autorstwa dr Marii Wrońskiej-Friend. Jest to komentarz antropologa, a zarazem przedstawiciela Polonii australijskiej. Do­ tyczy on roli, jaką w życiu tej grupy odgrywa polska kultura, a w szczególności sztuka ludo­ wa. Interesujące jest spostrzeżenie autorki mówiące o tym, że kultura ludowa jest tu kojarzo­ na z konkretnym obszarem, a więc Polską, w odróżnieniu od sztuki profesjonalnej, która dzieliła swój język wypowiedzi ze sztuką Europy. Sztuka ludowa jest natomiast kojarzona ze sztuką konkretnego miejsca w świecie. Te regionalne konotacje są według autorki jednym z głównych powodów wykorzystywania kultury i sztuki ludowej jako znaku narodowej tra­ dycji. Medium o wiele bardziej kojarzonym z samoidentyfikacją narodową grupy niż sztuka profesjonalna czy akademicka. Autorka stwierdza, że w ponad stuletniej historii polskiego osadnictwa w Australii różne elementy tradycji „ludowej” były w rozmaity sposób przejmo­ wane. Odbywało się to poprzez kontynuacje tradycji rodzinnych, przywiezionych z ojczy­ zny lub (częściej) poprzez przyswajanie wybranych elementów i ich odtwarzanie, w celu wyrażenia poczucia wspólnoty i tożsamości. W Polsce tradycyjnie pojmowana kultura lu­ dowa jest przypisana określonej grupie, to znaczy środowisku wiejskiemu. Natomiast w Australii odgrywa ona znaczącą rolę jako egzemplifikacja tożsamości narodowej. Jest re­ prezentatywna dla całej zbiorowości o polskich korzeniach, a przecież trzeba pamiętać, że społeczność ta pochodzi w przeważającej większości z miast. Jedynie w najstarszej grupie emigrantów spotyka się potomków mieszkańców przedwojennych wsi. Dalej autorka zwra­ ca uwagę na rolę, jaką w społeczności o polskim pochodzeniu odgrywa strój ludowy. Jest noszony w uroczystych, oficjalnych sytuacjach, ale rzadko się zdarza, aby był powiązany z regionem Polski, z którego pochodzi dana osoba czy rodzina. Dobierany bywa zatem cał­ kiem dowolnie. W opracowaniu znajdujemy także charakterystykę zespołów folklorystycz­ nych działających na terenie Australii, wykorzystujących tradycje folkloru polskiego. Jest ich ponad dwadzieścia. Powstały w latach pięćdziesiątych, a następnie w siedemdziesią­ tych i osiemdziesiątych. Ich instruktorzy rekrutują się z polskich zespołów o „ludowym” charakterze, albo odbywali specjalne szkolenia w Polsce. Autorka słusznie podkreśla, że tendencja wykorzystywania elementów kultury ludowej jako środka samoindentyfikacji jest charakterystyczna dla wszystkich grup polonijnych na świecie i dla wszystkich społeczno­ ści tworzących wielokulturową Australię. Wspomina także o działającym w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych Polish Folk Theatre w Melbourne, założonym i prowadzonym przez Lidię Chramcow (z wykształcenia etnografa). Przygotowywane w nim spektakle były oparte na tematyce zaczerpniętej z kultury ludowej, a uczestnicy tych działań sami wykony­ wali potrzebne akcesoria, kostiumy i dekoracje. Część tych obiektów trafiła zresztą do Na­ tional Museum o f Australia. Maria Wrońska-Friend omawia w swoim podrozdziale także działania artystów plastyków działających w Australii, wykorzystujących w swoich projek­ tach pewne aspekty sztuki ludowej. Rzadko są to kopie obiektów oryginalnych. Zazwyczaj �Recenzje i noty recenzyjne 333 sztuka ludowa jest jedynie źródłem inspiracji twórczej. Czasem jest to efekt kontynuacji tra­ dycji i umiejętności wyniesionych z domu rodzinnego. Najczęściej jednak ta tematyka stała się obiektem ich zainteresowania dopiero po przybyciu do Australii. Artyści ci są zdania, że najprawdopodobniej nie sięgnęliby do niej, gdyby tworzyli w Polsce. Ostatnia część książki, także autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, to Artistsprofiles, obej­ mująca 11 sylwetek autorów prac prezentowanych na wystawie. Autorka podaje informacje biograficzne, źródła i zakresy ich inspiracji polską sztuką ludową oraz charakterystykę prac i dorobek artystyczny. Nie zawsze zainteresowania artystów wiążą się z techniką czy formą, charakterystyczną dla „stylu ludowego”, ale często dotyczą konkretnego tematu, przeżyć (także tych traumatycznych) czy wspomnień. Ich prace łączą jednak te „polskie” elementy z doświadczeniami, obserwacjami i motywami typowo australijskimi. Poznajemy tutaj zatem sylwetki pisankarek: Elizabeth Pyrz-Romanyk i Krystyny Łużny; Kingi Rypińskiej, absol­ wentki Uniwersytetu Poznańskiego, malującej na szkle miasta współczesnej Australii; Felixa Tuszyńskiego, podtrzymującego w swoim malarstwie rodzinne tradycje żydowskie, ze świadomością dramatycznych doświadczeń II wojny światowej; Zdzisława Genka, który w swoich obrazach wykorzystuje polskie tradycje wiejskie. Dowiadujemy się, w jaki sposób pochodząca z Żółkwi Lidia Groblicka przedstawia w drzeworytach swoistą wizję życia w Australii. Kolejny omawiany artysta— Tadeusz Murawski, wykorzystuje w swojej twór­ czości rzeźbiarskiej motywy zaczerpnięte z szeroko pojętej polskiej kultury ludowej. Nato­ miast Danuta Michalska czerpie w swoich grafikach i pracach malarskich inspirację z tech­ nik i cech formalnych twórczości ludowej. Poznajemy tu również sylwetkę autorki niezwy­ kłych, bajkowych wręcz wycinanek— Marii Gałązki-Giętki, a także biografię i drogę twórczą Agnieszki Gołdy, absolwentki szkół artystycznych Melbourne i Adelajdy, która w swoich instalacjach zaznacza elementy zaczerpnięte z polskich tradycji i obrzędów. Ostatnią z oma­ wianych jest twórczość urodzonej już w Sydney Any Wojak, świadomie umieszczającej w swoich pracach motywy i tematy charakterystyczne dla poznanej podczas studiów w na­ szym kraju kultury polskiej i łączącej je z elementami kultury Australii. W przypadku tej wystawy mamy do czynienia z serią aranżacji tej artystki poświęconych tematowi szopki bożonarodzeniowej. Warto dodać, że książka jest wyjątkowo starannie, pięknie wydana i opatrzona licznymi kolorowymi ilustracjami. Nie jest przewodnikiem po wystawie ani jej katalogiem. Jest intere­ sującą publikacją mówiącą o miejscu i roli sztuki ludowej w życiu społecznym i artystycz­ nym Australijczyków polskiego pochodzenia. Jest to także jedno z nielicznych studiów poruszających zagadnienie roli, jaką ta twórczość odgrywa w kreowaniu tożsamości naro­ dowej Polonii australijskiej. Interesujące byłoby skonfrontowanie zawartych w niej tez z podobnymi opracowaniami dotyczącymi na przykład Polonii amerykańskiej. Szkoda, że książka trafiła do Polski w bardzo niewielkiej liczbie egzemplarzy. Warto chyba zastanowić się nad możliwością sprowadzenia tej publikacji do kraju albo podjąć próbę znalezienia in­ nego sposobu pozyskania tego wydawnictwa także dla polskiego czytelnika. Na razie jej zamówienie jest możliwe poprzez Internet, pod adresem: marketing@macmillan.com.au Anna Nadolska-Styczyńska �33 4 Recenzje i noty recenzyjne Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna Drożdż i Agnieszka Pieńczak, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red. naukowa Z. Kłodnicki, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie, Wrocław-Cieszyn 2004, ss. 448. Zawarcie związku małżeńskiego stanowiło zawsze bardzo ważny etap w życiu człowieka, posiadało także znaczący wydźwięk społeczny. Towarzyszyło mu więc wiele form obrzędo­ wych, z których część wywodziła się jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej, inne pojawiały się wskutek inspiracji religijnej. W kulturze magicznej uświęcona trądycjąuroczystość we­ selna oznaczała przywrócenie mitycznego święta praczasu, dokonując się zaś w fazie sepa­ racji wymagała otwarcia się na tamten świat, a tym samym — stosowania różnych zabiegów 0 charakterze apotropeicznym, przestrzegania rytualnych gestów i nakazów, realizowania ściśle ustalonego porządku obrzędowego. W Kościele katolickim małżeństwo, jako trwały 1 nierozerwalny związek mężczyzny i kobiety, stanowiący wspólnotę życia i miłości, został podniesiony do godności sakramentu. Ustawiczne ścieranie się i ekspansja nowych ele­ mentów, krzyżowanie i kontaminacja tradycyjnych oraz współczesnych form uaktywniały na przestrzeni lat proces przemian, wyrażający się m.in. w stałym odchodzeniu od utartych schematów obrzędowych. Wraz ze zmianą kanonów życia dawne magiczno-symboliczne funkcje uległy dezaktualizacji, a samo wesele zmieniło się w pozbawioną motywacji świato­ poglądowej ceremonię, której realizacja w sytuacji praktyczno-komunikaeyjnej dokonuje się w zgodzie ze społecznym decorum. Wesele nadal stanowi jednak wydarzenie o dużej doniosłości w życiu rodziny. Cieszy fakt ukazania się na rynku wydawniczym wartościowej publikacji autorstwa Anny Drożdż i Agnieszki Pieńczak o zwyczajach i obrzędach weselnych. Przedstawione w niej materiały z badań prowadzonych w około 350 miejscowościach na obszarze całej Polski, wśród kilku pokoleń informatorów, umożliwiają rzetelny ogląd tradycyjnych wierzeń i wie­ dzy ludowej związanej z weselem, także dokonujących się w tym zakresie cywilizacyjnych przeobrażeń. Cenna okazała się merytoryczna inicjatywa redaktora naukowego tomu, Zyg­ munta Kłodnickiego, aby w celu zachowania wyrazistości i precyzji chronologicznej zrezy­ gnować „z uwzględnienia na mapach materiałów wyekscerpowanych z literatury etnogra­ ficznej pochodzącej z XX wieku, a dla celów porównawczych pozostawić dane wcześniej­ sze, tj. pochodzące z literatury z XIX wieku” (s. 6). Przyjęto także sprawdzoną koncepcję publikacji map wraz z tekstem objaśniającym. Pozwoliło to na wierne odtworzenie obrazu świata stereotypów i symboli oraz uwydatnienie procesu przemian dokonującego się w obrzędowości weselnej. Autorki odwołały się do kwestionariusza nr 9, opracowanego wcześniej przez Józefa Gajka przy współudziale Feliksa Olesiejuka. Poddały analizie niepu­ blikowane mapy z obrzędowości weselnej wykonane w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu, nadając im bardziej przejrzystą formę, „ponownie przeanalizowały materiał z badań terenowych PAE i od nowa opracowały mapy” (s. 6). Ze względu na dużą liczbę zgromadzonych materiałów omówiły w porządku chronologicznym okres narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych oraz sam ślub cywilny. Tytuły kolejnych rozdziałów: za­ loty, swaty, zaręczyny (oprać. A. Pieńczak) oraz zapraszanie gości weselnych, dziewiczy i kawalerski wieczór, zawarcie małżeństwa cywilnego (oprać. A. Drożdż) wyznaczają zakres pola interpretacyjnego i w pełni oddają istotę wyróżnionych etapów charakterystycznych dla zwyczajowości i obrzędowości weselnej. Przedmiotem refleksji stały się nie tylko zjawi­ ska historyczne, ale także kondycja dziedzictwa kulturowego i jego miejsce we współcze­ snej kulturze. Czytelna w ten sposób rzetelność naukowa ułatwia konstruktywną percepcję tomu. Każdy rozdział poprzedzony został informacjami wprowadzającymi o charakterze ogólnym, a na­ stępnie poszczególne zagadnienia usystematyzowano i uszczegółowiono, dokonując po­ �Recenzje i noty recenzyjne 335 równania zespołu faktów i zjawisk związanych z obrzędowością weselną sprzed drugiej wojny światowej z ich stanem późniejszym. Uwzględniono tu tradycje ludności przybyłej na zie­ mie zachodnie i północne. Wnikliwej analizie poddano zjawiska dotyczące nazewnictwa, chronologii, cech charakterystycznych, ról obrzędowych poszczególnych osób, dni i pór dnia pomyślnych i niepomyślnych w tradycyjnych wierzeniach ludowych, rodzajów po­ częstunków, zachowań symbolicznych, zwyczajowych nakazów i zakazów, nazw gwarowych. Bardzo pomocne dla analizy porównawczej i przy rozstrzyganiu dylematów interpretacyj­ nych stały się wypowiedzi informatorów. Zwrócono m.in. uwagę na utratę rudymentarnych funkcji kulturowych w procesie przechodzenia od symbolicznego, mitycznego waloryzo­ wania rzeczywistości w stronę alegorycznego, znakowego i estetycznego odbioru. Stosunkowo najmniej miejsca poświęcono zalotom, gdyż „temat ten — jak wyjaśniła Agnieszka Pieńczak — nie został przebadany przez pracowników atłasu i późniejszych ba­ daczy” (s. 9), a zebrane dane pochodzą tylko z jednej wsi — Brzyskiej Woli (ok. Biłgoraja). Nie zrezygnowano jednak z ich prezentacji, co zapewniło analityczny porządek, właściwy ciąg logiczny, koherencję całości tomu i spójność wywodu. Szczegółowo opracowano zagadnienia związane ze zwyczajem udawania się kawalera z osobą trzecią do rodziców dziewczyny w celu przedwstępnego omówienia sprawy zawar­ cia małżeństwa, uwzględniając także przypadki szczególne (swaty do kobiety ciężarnej oraz swaty do kobiety z dzieckiem). Zwrócono m.in. uwagę na proces zanikania tego zjawiska w środowisku wiejskim wraz z upływem czasu, także na transformację oraz wieloznaczność niektórych tradycyjnych pojęć. Terminologiczne przesunięcia semantyczne dotyczą m.in. takich określeń, jak np.: „wiano”, „posag”, „zmówiny” (por. np. s. 65, 71). Osobny podroz­ dział poświęcono „targom” przedślubnym i związanym z nimi „oględzinom”. W latach 70. XX wieku dały znać o sobie, jak słusznie skonstatowała autorka, „nowe czynniki doboru partnera życiowego związane już nie tylko ze względami materialnymi (co wcześniej było niezwykle istotne), ale głównie z uczuciami samych młodych, którzy są coraz mniej związani z własną wsią i mogą nawiązywać kontakty także poza własnym miejscem zamieszkania. Stąd swaty utraciły na znaczeniu, funkcjonując jedynie w szczątkowej formie i w określonych przez społeczność warunkach” (s. 29). Nasuwa się pytanie, czy w XXI wieku, w dobie bez­ robocia i niewątpliwej pauperyzacji części ludności, względy materialne ponownie nie sta­ ną się jednym z głównych czynników rozstrzygających o wzajemnym doborze wśród mło­ dych ludzi? Osobny rozdział tomu traktuje o zaręczynach, które wprawdzie odrębną, samodzielną formę zaczęły przybierać powszechnie dopiero wraz ze wzrostem zamożności mieszkańców wsi i oddziaływaniem kultury miejskiej (lata 70. XX wieku), jednakże zawsze stanowiły zna­ czący etap w obrzędowości weselnej. W sposób komparatystyczny, uwzględniając proces przeobrażeń, jaki dokonał się po drugiej wojnie światowej, scharakteryzowano tu role ob­ rzędowe swata, rodziców, starosty, marszałka i pozostałych uczestników. Opracowano tu również zwyczajowe wręczanie darów, rodzaje poczęstunku i związaną z nimi symbolikę, wskazano także na potencjalne przyczyny zrywania zaręczyn oraz wynikające z tego spo­ łeczne konsekwencje. Oddzielną część pracy stanowi zapraszanie gości weselnych. W kulturze tradycyjnej pora zaprosin inicjowała wszak czas święta, będąc najbardziej odpowiednią dla podejmowania czynności magii incepcyjnej. Współcześnie dobór weselników nie pozostaje kwestią przy­ padku. Czytelnik znajdzie tu pełną informację na temat m.in. osób zapraszanych, zaprasza­ jących, ustalających wykaz zaproszonych, terminów zapraszania, wierzeń i zachowań ma­ gicznych oraz elementów towarzyszących na tym etapie obrzędu (poczęstunek, błogosła­ wieństwo, oracje) ze wskazaniem cezury zaniku lub upowszechnienia się poszczególnych zjawisk. Jak się okazuje, „znaczna część informacji opisujących zwyczaj zapraszania ca­ łej wsi pochodzi od osób przesiedlonych na tereny Polski zachodniej po 1945 roku” �336 Recenzje i noty recenzyjne (s. 208). Dla językoznawcy i filologa zajmującą płaszczyznę odniesienia badawczego stano­ wić mogą pomieszczone tutaj teksty oracji osób zapraszających, których treść ustalona przez tradycję i pragmatykę, a odwołująca się do religii, przyrody i bogactwa, była w przeszłości ściśle przestrzegana. Interesująco przedstawia się ta część tomu, w której Anna Drożdż traktuje o obwarowa­ nych dawniej zachowaniami wierzeniowymi i magicznymi — spotkaniach przedślubnych (dziewiczy wieczór), także o tych organizowanych współcześnie. Znaleźć tu można pełną informację na temat czynności obrzędowych podejmowanych podczas panieńskiego wie­ czoru, takich jak: ozdabianie sali i domu weselnego, wyplatanie wianków, przygotowywanie rózgi weselnej, wypiek pieczywa obrzędowego oraz o związanych z tym zachowaniach wie­ rzeniowych. Część informacji uzyskano od osób przesiedlonych z terenów wschodnich (s. 317). Jak wiadomo, kawalerski wieczór rozpowszechnił się po drugiej wojnie światowej, jednak, jak się okazuje, paradoksalnie w tych wsiach, w których należał do miejscowej tra­ dycji, „notowano jego stopniowy zanik” (s. 357). Osobny podrozdział poświęcono popu­ larnemu w przeszłości na obszarze centralnej, wschodniej i południowej Polski zwyczaju urządzania przez narzeczonych wspólnego spotkania w wigilię wesela (tzw. wykupiny, dru­ żyny, zdawiny, dobranoc, dobranocka, pustochy, przedwesele, obigrawka, rózgowiny, opleszcziny, wicie wianków, wianki, swaszczyny). Jeszcze w okresie prowadzenia badań na zacho­ dzie Polski praktykowano „polterabend”, natomiast we wsiach usytuowanych na północ­ nym wschodzie odnotowano zanik tego zwyczaju (s. 371). Omawiany tom wieńczy rozdział o ślubie cywilnym. Zawarcie małżeństwa cywilnego początkowo stanowiło w społeczności wiejskiej zwykłą formalność i dopiero z upływem czasu stało się .jednym z równoprawnych etapów obrzędowości weselnej” (s. 378). Zaczęto nada­ wać mu uroczystą oprawę, pojawiły się nowe wierzenia oraz zachowania magiczne z nim związane, jednak, co podkreśla Anna Drożdż, opisy zwyczajów towarzyszących zanotowa­ no „w pojedynczych punktach badawczych, co sprawia, że ich wiarygodność wymaga spraw­ dzenia” (s. 379). Informacje uzyskane od najstarszych informatorów odnoszą się do przeło­ mu XIX i XX stulecia oraz okresu międzywojennego. Nie budzi zastrzeżeń szata edytorska książki. We wprowadzającym Wstępie czytelnik znajdzie pełną informację m.in. na temat obszaru badań, zasad opracowania materiałów oraz zastosowanych modyfikacjach i poprawkach. Tom zamykają: aneksy, spis map (w j. polskim i angielskim), źródła, bibliografia, w której pomieszczono .jedynie wybrane prace dotyczące obrzędowości weselnej, z reguły te, na podstawie których opracowano mapy sporządzone przez pracowników PAE w latach 80. XX wieku” (s. 415) oraz indeks nazw geograficznych. Opracowania następnych faz scenariusza weselnego wraz z wykazem informatorów i prze­ badanych miejscowości znajdą się w drugiej części tomu, którego druk przewidywany jest na 2006 rok. Reasumując, jest to zatem bardzo wartościowa praca o charakterze stricte naukowym, która poza tym, że zawiera wiele materiału historycznego, posiada również charakter inspi­ rujący. Przeznaczona jest dla specjalistów (etnografów, etnologów, folklorystów, dialekto­ logów, językoznawców), jak i również dla szerszego kręgu odbiorców — miłośników trady­ cyjnej kultury, którym zależy na rozwijaniu wiedzy o dziedzictwie kulturowym. Barbara Pabian �Recenzje i noty recenzyjne 337 J ó z e f N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium reli­ gijności ludowej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Prace Wydziału Teologicznego, t, 134, Studia Religiologiczne t, 5, red. Hemyk Zimoń SVD, Lublin 2003, ss. 377. „W świetle religii kultura jest spotkaniem dwóch bytów — Boga i człowieka” — tymi słowami rozpoczyna omawianą monografię Józef Nowak, doktor teologii, związany ze śro­ dowiskiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, młody (ur. 1973) badacz kultury i reli­ gijności ludowej. Jak pisze we wstępie, przedmiotem studium jest prezentacja oraz interpre­ tacja fenomenologiczna i teologiczna zwyczajów, obrzędów i wierzeń charakteryzujących okres adwentu i Bożego Narodzenia w okolicy Tomaszowa Lubelskiego w przeszłości i te­ raźniejszości oraz uchwycenie i określenie natury przemian kultury duchowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów świątecznych. Za cel nadrzędny przyjął autor pełniejsze zrozumienie wartości tradycyjnej kultury tego regionu oraz ukazanie jej współczesnego znaczenia w kulturze ludowej i ogólnonarodowej. J. Nowak przyjmuje, że obrzędowość okołobożonarodzeniowa w klasyfikacji etnologicz­ nej zaliczana jest do tzw. rytuałów dorocznych, związanych z trwaniem i cyklicznym odna­ wianiem się kosmosu, w których obserwuje się przemieszanie elementów magicznych z re­ ligijnymi. Dokonywane podczas świąt symboliczne działania obrzędowe zatem, uzasadnio­ ne istniejącymi wierzeniami, są nasycone nie zawsze czytelnymi dla uczestników obrzędu transparentnymi znaczeniami, które nie tylko umożliwiają wzajemną więź między uczestni­ kami obrzędu, ale przede wszystkim zmierzają do kontaktowania się człowieka z rzeczywi­ stością transcendentalną. Autor wprowadza więc do podstawy metodologicznej opraco­ wania dwie kategorie: teologię ludową i łączącą się z nią — religijność ludową. Przez teolo­ gię ludową— za takimi badaczami, jak J. Szmyd, M. Rusecki, J. Salij, J. Keller, J.C. Scannone — rozumie dokonywaną przez mieszkańców wsi interpretację treści chrześcij ańskiego prze­ słania na podstawie własnego systemu znaków i symboli. Przypomina, że teologia ludowa nie buduje na akademickiej nauce o Bogu, choć ta miała i ma nadal wpływ na kształtowanie się religijnego wymiaru tradycji ludu. Z kolei religijność ludowa, zdaniem J. Nowaka, nie może być utożsamiana ze zwykłym zjawiskiem folklorystycznym, gdyż człowiek we wszyst­ kich aktach religijnych (również na poziomie katolicyzmu uniwersalnego, elitarnego czy na­ rodowego) autentycznie odpowiada na Boże objawienie i kontaktuje się ze Stwórcą. Zara­ zem od wieków niezaprzeczalną rolę w kształtowaniu religijności ludowej odgrywa duszpa­ sterska działalność Kościoła katolickiego, obok innego typu wpływów, jak elementy kultury orientalnej, krajów ościennych, oświata i wzrost świadomości społecznej ludności wsi, m.in. przez środki masowego przekazu. Podstawę materiałową opracowania stanowią wiadomości uzyskane przez autora meto­ dą etnograficznych badań terenowych, prowadzonych w latach 1995-2001 w 64 miejsco­ wościach regionu tomaszowskiego, położonego w południowo-wschodniej części woje­ wództwa lubelskiego, co złożyło się na imponującą liczbę 314 osób i 346 wywiadów. Badany teren, można rzec, jest okolony miejscowościami, od północy poczynając: Czartowczyk, Siemierz, Majdan Krynicki, Polanówka, Ułów, Kunki, Maziły, Bełżec, Pawliszcze, Huta Lubycka, Siedliska, Hrebenne i Komie. Centrum badań stanowiły Podhorce — rodzinna wieś au­ tora i Kolonia Podhorce (55 informatorów), jednakże eksploracje terenowe przeprowadzono także wśród mieszkańców innych wiosek — centrów życia parafialnego i miasta Tomaszo­ wa Lubelskiego oraz wśród zamieszkującej ziemię tomaszowską ludności ukraińskiej wy­ znania greckokatolickiego (30 informatorów), co pozwoliło uzyskać materiał służący do ob­ serwacji przemian w badanej obrzędowości, jak też przenikania się wytworów kulturowych dwu grup etnicznych i wyznaniowych, stających się wspólną własnością mieszkańców ba­ danego regionu. J. Nowak podkreśla zarazem, że najstarsi informatorzy (powyżej 80. roku �338 Recenzje i noty recenzyjne życia — 55 osób) sięgali pamięcią do przekazów otrzymanych od swoich dziadków i rodziców, co dało szansą dotarcia do tradycji ostatnich lat XIX stulecia, kiedy różnorodność brała górę nad mentalną i obyczajową uniformizacją, i skonfrontowania jej ze współczesnością. Badania terenowe zostały przeprowadzone w oparciu o kwestionariusz (por. Aneks VIII, s. 353-358) składający się z ponad 420 szczegółowych pytań, wśród których znalazły się pytania o sposoby przeżywania lub obchodzenia kolejnych dni adwentu i świąt; pytania 0 nazwy i o znaczenia słów, wyrażeń i zwrotów; pytania o teksty folkloru (przysłowia, za­ gadki, modlitewki i modlitwy, pieśni świeckie i religijne, wspomnienia); pytania o przebieg poszczególnych etapów zwyczaju wraz — co istotne — z motywacją wykonywania czyn­ ności, wyboru pory doby, osoby, rekwizytów itd., ale również pytania o znaczenie tekstów, zwyczajów, czynności, symbolikę gestów i rekwizytów, pytania o nakazy i zakazy wraz z ich motywacją. Układ kwestionariusza odzwierciedla chronologię wydarzeń roku liturgicznego 1obrzędowego okresu adwentu i świąt, co następnie znalazło odbicie w układzie recenzo­ wanej pracy. Zasadnicza część monografii została podzielona na cztery części: „Adwent” (s. 39-114), „Dzień wigilijny” (s. 115-168), „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242) oraz „Korowody kolędnicze” (s. 243-274). Opisując zatem specyfikę adwentowej pobożności mieszkańców tomaszowskiej wsi (s, 43-64), autor przypomina, że adwent rozpoczyna się w ostatniej fazie roku kalendarzowego, liturgicznego i wegetacyjnego, czyli że w tym okresie spotykają się dwie rzeczywistości: przeszłość i przyszłość. Autor przedstawia katolicką wykładnię jego znaczenia jako okresu pokuty i nawrócenia oraz opisuje powojenną tradycję trzydniowych rekolekcji, odmawiania Nowenny do Dzieciątka Jezus lub powstałą w latach 90. — tradycję zawieszania wieńca adwentowego w kościele itp. Zarazem można powiedzieć, że J. Nowak skupia się raczej na literackim — a niekiedy wręcz publicystycznym, szczególnie gdy mowa 0 współczesnych przemianach — przedstawieniu klimatu tego okresu, pisząc na przykład: „W świętym czasie dnia wigilijnego na pierwszy plan wysuwają się obrzędy przeżywane w gronie rodzinnym. Domownikom udziela się atmosfera ciszy i pokoju, a jednocześnie ra­ dosnego przejęcia i pobudzenia. Wszyscy czynnie oczekująna wieczorną, niezwykłą kola­ cję” (s. 116). Jednakże badacza kultury tradycyjnej zainteresują zwłaszcza opisy zwyczaju gry na ligawce w adwencie w Rudzie Zurawickiej (s. 48), zapraszania panien przez kawale­ rów na roraty, modlitw domowych stosowanych zamiennie względem mszy roratniej (s. 50), opis oświetlających drogę na roraty lampionów, wykonanych ze zjełczałego masła pozosta­ łego po stypie człowieka zmarłego na białaczkę (s. 51, przypis 35), zwyczaju noszenia na znak czasu zakazanego czarnych ubrań w adwencie (s. 56-57) oraz rejestracja występują­ cych obok siebie potraw o polskim i ukraińskim rodowodzie, wśród których wyróżnia się zrytualizowane przygotowanie zupy adwentowej sołoduchny (59-60). Następnie J. Nowak przedstawia „Praktyki gospodarcze i domowe” (s. 64-83), które podporządkowane były za­ sadzie, przekazanej przez mieszkańców Zwiartowa, której złamanie mogło sprowadzić na zie­ mię dokumentowaną w przysłowiach chorobę: „Ludzie przed wojną w adwencie nie orali, bo ziemia martwa była, a ziemi martwej nie wolno orać”. Zakaz ten motywowany był również religią: po polach kroczyła brzemienna Maryja. Z drugiej strony, istnieje na badanym terenie możliwość siania pszenicy w wigilię Bożego Narodzenia, usankcjonowana apokryficzną kolędą bożonarodzeniową o ucieczce Świętej Rodziny Stała nam się nowina miła (s. 65­ -66). W domach w adwencie odbywały się spotkania, będące wyrazem wspólnoty wiejskiej 1 sąsiedzkiej pomocy, jak też spełniające funkcje edukacyjno-religijne, nazywane chałup­ kami, wieczorkami, wieczornicami, w czasie których przędziono len i konopie oraz skubaczkami, zwane też zdzirkami piór. Podczas nich śpiewano, np. Piórko du pióreczka, będzie dla Nastusipiękna poduszeczka, ale też czytano żywoty świętych, odmawiano ró­ żaniec, robiono figle, odnawiano ozdoby choinkowe, ćwiczono kolędy, widowiska bożona­ rodzeniowe, opowiadano zagadki, bajki itd. Zajmowano się również sprzątaniem domu i ozda­ �Recenzje i noty recenzyjne 339 bianiem go, np. kwiatami z bibuły, pająkami, ze szczególnym uwzględnieniem świętego kąta. W opinii autora, czynności te wyrażająpogłębiającą się więź międzyludzką, podobnie jak adwentowe święta, opisane w dalszej części pierwszego rozdziału, bowiem kalendarz litur­ giczny przywołuje wówczas postaci wielu świętych, których wspomnienia są w liturgii zwy­ kłymi dniami, zaś w wierzeniach mieszkańców Roztocza Tomaszowskiego (jak i wsi całej Polski) szczególny charakter mają dni czci takich świętych, jak: św. Marcin (formalnie nieprzynależący do adwentu, według świadomości ludowej — tak; s. 85-87), św. Katarzyna (s. 87-89), św. Andrzej (s. 89-97), św. Barbara (s. 89-99), św. Mikołaj (s. 99-106), Najświęt­ sza Maria Panna (kulminacja przypada na 8 XII; s. 107-108) i św. Łucja (s. 108-111). Opisu­ jąc specyfikę wymienionych świąt adwentowych, J. Nowak sprawnie posłużył się bogac­ twem zarchiwizowanych na badanym terenie przysłów, modlitewek (również ukraińskich), tekstów ludowego sennika, opisów różnorodnych wróżb dotyczących pogody na cały rok lub na nadchodzącą zimę i święta, wróżb matrymonialnych, które — w połączeniu z szeroką wiedzą na temat kultu świętych, ale również podłoża przedchrześcijańskiego omawianych tradycji — zaowocowały wartościowymi szkicami, w których objawia się umiejętność po­ głębionej, uporządkowanej analizy przejawów religijności ludowej, mechanizmów jej kształ­ towania i przemian. Drugi rozdział prezentowanej monografii, „Dzień wigilijny”, przynosi szczegółowy opis tomaszowskiej wieczerzy wigilijnej oraz czasu jąpoprzedzającego, a rozpoczyna uogólnie­ nie, że wśród mieszkańców regionu „istnieje powszechne przekonanie, że dzień wigilijny jest najważniejszym dniem roku” (s. 117) i ono warunkuje scenariusz prac wykonywanych tego dnia od rana aż do położenia cepa w poprzek snopa, co symbolizowało zamknięcie ciężkich robót i początek świątecznego odpoczynku. Autor skupił się zwłaszcza na analizie wierzeń, które znalazły wyraz szczególnie w takich zakazach, jak zakaz pożyczania, odwie­ dzania przez kobiety i związany z nim zwyczaj umawiania się gospodarzy z Siedlisk na wigi­ lijne odwiedziny, zakaz wdziewania ubrań czerwonych oraz kożucha, sprowadzającego in­ sekty, pasożyty i choroby, zakaz wymawiania z podobną motywacją słowa mak, przy jedno­ czesnym zaleceniu dodawania go w dużej ilości do potraw dla zapewnienia urodzaju itp. Autor przypomina, że przystępowanie do świętowania miało charakter komplementarny i dotyczyło tak porządkowania „nowego oblicza ducha” i zewnętrznego wyglądu ciała, jak i obszaru podwórka i chaty. Następnie, przedstawia J. Nowak, cytując relacje informatorów, zwyczaje dokumentujące wiarę w powrót i przebywanie dusz zmarłych, włącznie z nosze­ niem opłatka na groby i przywoływaniem dusz na wieczerzę. Podkreśla, że opisywane za­ chowania są wynikiem integrowania ze sobą treści religijnych, zabiegów pobudzających wegetację i płodność, ochronnych i zadusznych. W takim duchu interpretuje również sens ubieranej tego dnia choinki (s. 130-137), przy czym warto odnotować fakt może niekiedy zbyt pochopnych i jednostronnych uogólnień, czego przykładem jest objaśnienie doty­ czące zwyczaju palenia drzewek choinkowych. Według J. Nowaka świadczy on o nieprzypisywaniu.im jakiejkolwiek wartości (s. 136), podczas gdy mieszkańcy Polski powszechnie uważają, że drzewko należy spalić właśnie dlatego, że było poświęcone —- dosłownie: przez kapłana w czasie wizyty duszpasterskiej, ale i przenośnie: było darem przeznaczonym Dzie­ ciątku Jezus. Jednakże analiza semantyki choinki zaprezentowana w monografii J. Nowaka, pozostaje jedną z ciekawszych na tle literatury przedmiotu. W dalszej części rozdziału J. Nowak opisuje wieczerzę wigilijną (s. 138-160), rejestrując elementy pierwotnie agrarne, jego zdaniem, jak snopy zboża, siano i słomę wnoszone do izby, które dziś podporządkowa­ ne są odtworzeniu atmosfery nocy narodzin Jezusa. Osobne miejsce w tym podrozdziale przypadło opisowi tomaszowskich zwyczajów wigilijnych związanych z chlebem (s. 141-144), po czym na uwagę zasługuje wzmianka o potrawach pogranicza: kutii i knyszy (s. 151-152). Z przemian obyczajowości autor odnotowuje wprowadzenie od początku lat 90. dokumentacji fotograficznej i wideo członków rodziny, wyglądu dzieci, choinki, zastawy �34 0 Recenzje i noty recenzyjne stołu. Z wieczoru wigilijnego wydziela następnie autor czas „Do pasterki” (s. 160-165), po­ święcony wróżbom, zabiegom gospodarskim w sadzie i oborze oraz kolędowaniu chłopców. Podsumowując, autor stwierdza, że wigilia obfituje w symbole, do których należą „przed­ mioty, skojarzenia, działania pochodzące z różnych epok i kultur oraz miejsca. Asymilacja kompleksu przedchrześcijańskich (...) zwyczajów do obchodów Bożego Narodzenia ubo­ gaciła liturgiczne i paraliturgiczne struktury świętowania. Dzięki nadaniu im chrześcijańskiej treści spełniają obecnie nową funkcję. Symbole (...) Nie tylko wskazują i wyobrażają wyda­ rzenia historycznej betlejemskiej nocy (...), ale stanowią też źródło mocy, dzięki czemu są skuteczne” (s. 167-168) i żywotne, jak wynika z przekazów z Pawliszcza: znaki stare, co robili ojce, to i j a robie. Rozdział trzeci, „Okres Bożego Narodzenia” (s. 169-242), omawia czas nazywany w Tomaszowskiem Kolędą, Godami, godnimi świętami, trwający od nocy z 24 na 25 grudnia do święta Trzech Króli, który, przyjmując twierdzenia klasycznej etnologii, należy przyporząd­ kować do stanu przejściowego, liminalnego, fazy granicznej. Jak pisze J. Nowak, konieczne jest przestrzeganie ustalonych poprzez tradycję reguł i kościelnych kanonów dotyczących świętowania, aby nie sprowadzać zagrożenia dla pomyślności w całym nadchodzącym roku. Uwagę zwraca stwierdzenie: „Radość nocy bożonarodzeniowej wyzwalała w młodzieży potrzebę płatania figli. (...) Powszechnym czynnościom przypisywano charakter nie tylko ludyczny. Według opinii przytaczanej przez informatorki z Jeziemi (...) pozbawione bram podczas pasterki ludzkie siedziby odzwierciedlają otwarcie ludzkich serc, domów i całych wiosek na przychodzącego na świat Chrystusa” (s. 177-178). Taką interpretację badacze kultury tradycyjnej uznaliby za zbyt jednostronną, to znaczy ograniczoną do wykładni teo­ logicznej, podczas gdy pełny opis fenomenu zjawisk kultury ludowej wymaga wyjścia w stronę podmiotowej rekonstrukcji zjawisk religijności ludowej. Dlatego za interesujące poczytać trzeba przekazanie informacji o myciu się w wodzie ze srebrną monetą i sianem, zakaz dotykania łóżek i odwiedzin (jeszcze w latach 60.) w pierwszy dzień świąt, obligatoryj­ ne potrawy bożonarodzeni owego obiadu, jak gotowana wołowina, motywowana obecno­ ścią woła w stajence, a także zakaz jedzenia tego dnia mięsa, którego złamanie spowoduje ubytki bydła i trzody w oborze. Ze zwyczajów związanych z dniem św. Szczepana do ciekaw­ szych należą: opis wynoszenia resztek słomianego dziada z domu na pole i palenie go tam z odpowiednią modlitewką: Bodaki i chwasty św. Szczepan tu był, a dziadostwa nie zoba­ czył, co miało zabezpieczyć plony przed chwastami (s. 186); opisy magicznych sposobów zapewnienia, aby kury niosły się w obrębie gospodarstwa; obwiązywanie drzewek o poran­ ku, by zapewnić wczesne owoce, ponieważ święty Szczepan szczepi drzewka; opis obsy­ pywania się po mszy owsem, grochem, bobem i orzechami; zwyczaj liczenia łysych obec­ nych na mszy, przy czym parzysta ich liczba wróżyła nieurodzaj; zwyczaj liczenia i przecho­ wywania przez panny do Palmowej Niedzieli ziarenek owsa wplątanych we włosy; zwyczaj godzenia służby i inne. Autor stwierdza, że obrzędowość Bożego Narodzenia i św. Szczepa­ na wykazuje silny związek z liturgicznym życiem Kościoła, zaś „zdecydowana większość ludzkich gestów, zachowań i postaw, jeśli nie jest bezpośrednim wynikiem inspiracji teologiczno-pastoralnej, w swej warstwie znaczeniowej i interpretacyjnej zawsze kieruje się ku myśleniu kategoriami religijnymi” (s. 193). W dalszej części rozdziału, „Ostatnie i pierwsze dni roku”, jest mowa o „istniejącym do dziś fenomenie świętych wieczorów” jako czasie, gdy wedle wierzeń ludowych Pan Jezus chodzi po kolędzie, co J. Nowak interpretuje jako wezwanie, „aby Bożego Syna przyjąć w dom z otwartym sercem” (s. 195) i wspomina o zwy­ czaju opowiadania godnich gadek, tj. bożonarodzeniowych opowiadań głównie na temat pierwszych lat życia Jezusa. Nadmienia, że reliktom treści zaduszkowych związanych ze świętymi wieczorami nadano interpretację chrześcijańską. Następnie autor opisuje zwy­ czaje związane z dniem św. Jana i tradycję wizyty duszpasterskiej, wspomnienie męczeń­ stwa świętych Młodzianków oraz wierzenia związane z tzw. Sylwestrem, czyli ostatnim dniem �Recenzje i noty recenzyjne 341 roku, zwyczaje o proweniencji ruskiej zwane malankami dotyczące św. Melanii, zwyczaje religijne praktykowane do 2 lutego w parafii Krasnobród zwane adoracją Dzieciątka Boże­ go i przedstawienia jasełkowe. Omawiając z kolei obrzędowość okresu „Od Trzech Króli do Gromnicznej” (218-239), skupia się autor na rozpisaniu znaczenia i funkcji poświęconych w świątyni kredy, kadzidła, wody i złota. Podkreśla podobieństwo zwyczajów wigilijnych praktykowanych przez ludność polską do tych praktykowanych przez ukraińską, która tego dnia celebruje wigilię Bożego Narodzenia zwaną Persza Kolada. Autor przybliża specyfikę kolejnych świąt ludności unickiej i prawosławnej, skończywszy na święcie zwanym Jordan czyli Druha Kolada, gdy w liturgii wody brali udział tomaszowscy Ukraińcy, Polacy i Żydzi (s. 223-231). Omawiany rozdział zamyka szkic na temat tradycji, wierzeń i symboliki związa­ nych z Gromniczną (s. 231-239). W podsumowaniu autor akcentuje fakt pokrewieństwa obrzędowości bożonarodzeniowej sąsiadujących ze sobą narodów, które różnicę czasową wykorzystywali do wspólnego, podwójnego świętowania, co inspirowało twórczą wymia­ nę elementów ludowej kultury polskiej i ukraińskiej, specyficzną dla kresów wschodnich. Na uwagę i komentarz zasługuje fakt włączenia do monografii z zakresu religijności ludo­ wej rozdziału „Korowody kolędnicze” (s. 243-274) z racji tego, że niektóre sposoby kolędo­ wania, jak na przykład chodzenie z żywymi zwierzętami lub maszkarami, z zasady nie są za­ liczane do praktyk religijności ludowej. Właśnie co do interpretacji genezy i funkcji różnych form kolędniczych można by zgłosić zastrzeżenia. Jednakże J. Nowak w kilku miejscach pra­ cy podsuwa wyjaśnienie swojej decyzji: kolędowanie en bloc uważa za „zwyczaje ściśle obecnie związane z tajemnicą wcielenia” (s. 231), „przełomem roku i tradycyjnym kresem Bożego Narodzenia” (s. 244), zaś „pieczołowite celebrowanie wcielenia znajdowało wyraz w licznych formach kolędowania, wypełniających też — w jakim stopniu to tylko możliwe — tradycyjny scenariusz «dobrego początku»” (s. 173). Jednakowoż, autor omawia kolej­ no: kolędowanie przez grupy chłopców głównie w dniach św. Szczepana i Nowego Roku, nazywane po polsku szczodrakami, z ukraińska — polaznykami (s. 245-249); chodzenie przebierańców z szopką lub gwiazdą od Szczepana do Trzech Króli (s. 249-252); chodze­ nie z maszkarą kozy lub konia, żywe jeszcze w latach 70. (s. 252-261); specyfikę herodów na badanym terenie (s. 261-265); tomaszowskie dialogi bożonarodzeniowe (s. 265-270) i formę kolędniczą praktykowaną tylko 6 stycznia zwaną Trzej Królowie (s. 270-271). Recenzowaną monografię wieńczą imponująca bibliografia i wykaz źródeł (s. 287-313) oraz dziewięcioczęściowy aneks, zawierający wspomniany wcześniej kwestionariusz badań terenowych, mapkę badanego terenu (s. 359) oraz wybór fotografii, a także tekstów folklo­ ru, zarejestrowanych przez autora. Wśród nich znalazły się „teksty adwentowe” (s. 315— 322; wiersze i przysłowia dotyczące św. Mikołaja, pieśni śpiewane w czasie prządek, „pieśni ukazujące przemiany życia na wsi”); teksty kolęd (s. 323-334; kolędy bożonarodzeniowe i kolędy noworoczne: dla gospodarza i gospodyni, szczodrówki dla panny, dla kawalera; oraz kolędy aktualizowane); teksty grup kolędnicznych (s, 335-344; szczodraki,połaznycy, kolędnicy z szopką, z gwiazdą, pochody z koniem, obchód z kozą, herody, Trzej królowie)-, tzw. „teksty okolicznościowe” (s. 345-347; tu znalazły się ballada, fraszki ludowe, pieśń żoł­ nierska i inne, w większości z przekazów śpiewaczki wyróżnionej nagrodą im. Oskara Kol­ berga Anieli Gmoch z Bełżca) oraz trzy godnie gadki (s. 348-349). Podsumowując, godzi się stwierdzić, że omawianą publikacją J. Nowak na trwałe wpisuje się w grono badaczy kultury ludowej Tomaszowskiego, dołączając do takich postaci, jak J. Gluziński, K. Skrzyńska, O. Kolberg, H. Łopaciński, K. Zaleski, z powojnia zaś: J. Czekanowski, J. Gajek, R. Reinfuss, J. Bartmiński, M. Lesiów, J. Adamowski i inni (s. 19-23). Acz­ kolwiek należy poczynić pewne zastrzeżenie: recenzowana monografiajcst książką specy­ ficzną, a jej swoistość zasadza się na dość jednostronnym, by tak rzec, ideologizującym ujęciu zagadnień religijności ludowej. Przykładem do sformułowania takiej oceny niech będzie jeden z licznych, w podobnym duchu utrzymanych opisów, choćby sytuacji trądy- �342 Recenzje i noty recenzyjne cyjnych wigilijnych zabaw w rozrzuconym na klepisku sianie i słomie, których funkcja jest dla badaczy kultury tradycyjnej jednoznaczna: słoma jako nośnik płodności, poprzez ob­ wiązywanie nią panien, kawalerów, stołu, drzewek w sadzie itd. służy pomnażaniu najszerzej pojętej plenności. Tymczasem J. Nowak pisze: „Mieszkańcy domu leżeli na sianie i wpatry­ wali się w zapalone na drzewku świece” (s. 153) oraz „Całe rodziny, leżąc na sianie przy cho­ ince, miały czas na rozmowę i radosne przeżywanie tajemnicy wcielenia” (s. 184). Uderza również niewiarygodna idylliczność tego obrazowania, jak w opisie pierwszego dnia świąt: „Wśród domowników panowała atmosfera skupienia, harmonijnej zgody i miłości wynika­ jącej z rozradowania betlejemskim faktem. Uszlachetnienie własnej osobowości w adwencie owocowało brakiem sprzeczek wśród młodego pokolenia” (s. 179). Niewykluczone, choć trudno wyobrażalne, że taka interpretacja wynika z przekazów indagowanych informato­ rów, ale jeśli tak, to absolutnie niezbędne byłoby przywołanie dokładnych cytatów z prze­ prowadzonych rozmów. Wówczas podniosłaby się wiarygodność uogólnień badacza, jak na przykład w przypadku opisu sensu kościelnej szopki, gdy powołując się na relacje trzech osób, księdza i na obserwację własną, J. Nowak stwierdza: „Przygotowana ekspozycja z nieruchomych figur przedstawia powszechne przed wiekami oczekiwanie ludzkości na od­ kupienie i ufne oczekiwanie klęczącego przed szopką chrześcijanina na zbawczą interwen­ cję Bożą” (s. 175). Dodatkową cechą pracy jest ton publicystyczny, o którym wspomniano wcześniej, a którego oceniający wydźwięk wydaje się nie mieć związku z relacjami mieszkań­ ców wsi ani z zagadnieniami religijności ludowej, np.: „Nadmierna, często bezkrytyczna kon­ sumpcja audycji audiowizualnych stała się dla wielu ludzi sposobem na aktywność intelek­ tualną, duchową, kulturalną i społeczną” (s. 185) lub,jak twierdzą z nostalgią osoby sędzi­ we, tradycyjny przejazd saniami miał dla nich większy splendor niż przemieszczanie się szybkimi i wygodnymi, ale odwracającymi uwagę od meritum pojazdami mechanicznymi” (s. 177) i inne. Do tej grupy opinii należy również niekiedy przesadnie zdroworozsądkowe tłumaczenie tradycji, np. nieprzyrządzania potraw podczas świąt: gospodynie „spracowane i zmęczone po trudnych przedświątecznych dniach, mogły teraz odpocząć i cieszyć się świętem” (s. 181). Można ponadto odnieść wrażenie, że J. Nowak nie tylko podjął próbę opisu dwu przedmiotów badawczych: świadomości katolika, człowieka religijnego zamiesz­ kałego w okolicach Tomaszowa oraz świadomości uczestnika kultury typu ludowego, zanu­ rzonego w magicznym świecie wierzeń przedchrześcijańskich, ale sam balansuje między dwiema perspektywami opisu: spojrzeniem teologa, może duszpasterza, idealizującego i przez to upraszczającego portret religijnego mieszkańca współczesnej wsi i perspektywą ludo­ znawcy, która zakłada pełne szacunku spojrzenie na kulturę tradycyjną i pozwala idealistycz­ nie wyznaczać przestrzeń dalszych badań, co JózefNowak zapisał w ostatnim zdaniu-przesłaniu swej rozprawy (s. 280): „Mądrość ludowa zawierała w sobie prawdy proste i oczywi­ ste, dlatego trzeba na początku trzeciego tysiąclecia zmierzać do odkrycia i zrozumienia elementów doświadczeń przodków istniejących jeszcze w żywej tradycji wsi polsko-ukraiń­ skiego pogranicza”. Katarzyna Smyk-Płoska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc83f5dede953e5581137251b532e7d4.pdf cdd50191ad88743cdbef9aa7d3a89058 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia polska Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4848 Title A name given to the resource "Pracować nie tylko sdla zysku i marnej chwały" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.295-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 III. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego „PRACOWAĆ NIE TYLKO DLA PODŁEGO ZYSKU I MARNEJ CHWAŁY”. ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA Studia na Uniwersytecie Łódzkim podjęła Pani Profesor ju ż wiosną 1945 roku, a jesienią tegoż roku stała się Pani pierwszą studentką łódzkiej etno­ grafii. Uzyskała zatem Pani Profesor możliwość obserwacji i uczestnictwa w pracach etnologii polskiej od początku okresu powojennego aż p o dzień dzisiejszy. Jak można określić kierunek zmian, którym podlegała nasza dys­ cyplina na przestrzeni ostatnich 60 lat? Wyczerpująca odpowiedź na to pytanie wymagałaby osobnego referatu. Pisałam juź na ten temat wraz z prof. Józefem Bursztą w artykule zamówio­ nym przez czasopismo „Ethnos” (Stockholm 1982, nr 1-2, tekst polski „Lud” t. 66,1982, s. 3-17) i po przejrzeniu go stwierdziłam, że niewiele bym w nim zmieniła poza tym, że opisywał on zarówno organizacyjne, jak merytoryczne losy dyscypliny do pierwszych łat 80. Mimo iż artykuł ten pisany był jeszcze w latach „realnego socjalizmu”, nie widać w nim specjalnie śladów stosowa­ nej wówczas autocenzury. Może tylko brak w nim do końca wyraźnie sfor­ mułowanych ocen merytorycznego dorobku powojennej etnografii ani tro­ pienia „hańby domowej” (rok publikacji!). Odnośnie do generalnych zmian, jakie, podobnie jak we wszystkich in­ nych naukach humanistycznych, zaszły również w naukach etnologicznych, to doczekały się one już licznych omówień (zob. chociażby t. 88 „Ludu”), których nie chciałabym tu streszczać. Etnologia, razem z antropologią kulturową i społeczną, to wyjątkowe dzie­ dziny nauki, w których bardzo wcześnie eksponowaną pozycję zajęły kobiety, �296 Bronisława K opczyńska-J aworska w tym uczone polskie. Wystarczy przypomnieć Antoninę Czaplicką, pierwszą kobietę wykładającą antropologię od roku 1916 na Uniwersytecie Oksfordzkim, i Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową, która profesorem Uniwersytetu Wileńskiego mianowana została w roku 1929. Czym można wyjaśnić to zjawisko? Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego była po wojnie jedyną kierowaną przez kobietę, Profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Kierownictwo Katedry przejęła następnie Pani Profesor. Katedrę Łódzką można zatem uznać za najbardziej sfeminizowaną. Czy istnieją cechy szczególne kobiecych badań i pisarstwa etnologicznego? Przyznam, że zaskakuje mnie samo postawienie pytania i ocena sytuacji, tak dalece, że trudno mi na nie odpowiedzieć. Przede wszystkim ocena, że Katedra Łódzka była „najbardziej sfeminizowana”. Przecież obok prof. W. Dynowskiego w badaniach i pracy dydaktycznej Katedry Warszawskiej bardzo dużą rolę ode­ grały prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa i prof. Z. Sokolewicz? A jak ustosunkować się do wpływu prof. M. Frankowskiej na działalność ZakJadu Etnografii IHKM PAN czy prof. M. PriifFerowej na muzeologię polską? Jakiś rodzaj oddziaływa­ nia wymienionych osób widziałabym przede wszystkim na polu organizacji na­ uki, a nie w jakimś szczególnie „kobiecym” podejściu do badań czy charakterze pisarstwa etnograficznego (tu trzeba uwzględnić założenia „postpozytywistyczne”, które na pewno ograniczały ekspresję osobistą!). Nie wiem, czy za „kobie­ cą” właściwość uznać można cechującą zwłaszcza prof. prof. K. ZawistowiczAdamską, A. Kutrzeba-Pojnarową i M. Znamierowską—Priifferową ogromną bezkompromisowość zarówno w sprawach naukowych jak organizacyjnych? Jedną ze specjalności badawczych ośrodka łódzkiego były studia nad współ­ działaniem w kulturze i życiu społecznym wsi, uprawiane p o d koniec lat 40. i na początku 50. Wiem oczywiście, że nie były to badania zlecone przez par­ tię czy rząd w okresie kolektywizacji wsi w Polsce. Jednocześnie jednak zo­ stały przedstawiane, np. w memoriale opracowanym przez konferencję etno­ grafów w Krakowie z lutego 1951 roku, jako studia wskazujące na etnografię jako na dyscyplinę przydatną w zabezpieczaniu potrzeb budownictwa socjali­ stycznego: „ kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych ” („Lud" t. 39, 1948-1951, druk. 1952, s. 628). Jakie były rze­ czywiste źródła tych interesujących badań? Czy prowadzący badania mieli świa­ domość możliwości ich upolitycznienia i ideologizacji? O początku i wyjściowej koncepcji badań wspominałam już w innym miej­ scu1. Powtórzę więc tylko, że chodziło w nich o przypomnienie, iż w tradycji kulturowej wsi polskiej istnieje rozbudowana koncepcja współdziałania, od­ 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Wgórach i w mieście, w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzy­ stwo Naukowe, Łódź 2000, s. 50-52. �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 297 wołanie się do której mogłoby być pomocne przy odbudowie zniszczonego przez wojnę kraju. Te zdania, które przytacza Pan Profesor, nawiązujące do organizowania spółdzielni produkcyjnych (które nie były w swej istocie spół­ dzielniami!), to reżymowy ukłon, nie wiem nawet czyjego autorstwa? Na­ szych badań nie tylko nikt nie chciał wykorzystać, ale wręcz odwrotnie, nie chciano dopuścić do opublikowania ich wyników! Pierwsze wyniki opubli­ kowano z dużym trudem i z pomocą pewnych protekcji (zob. w.w. tekst). Dalsze opublikowano już bez przeszkód (po 1956 roku), ale nadal w ówcze­ snej gospodarce scentralizowanej nie spotkały się z zainteresowaniem (trud­ no uznać za przejaw zrozumienia istoty tradycyjnej pomocy wzajemnej uży­ cie nazwy „pomoc wzajemna” w rozporządzeniu, nakazującym mieszkańcom wsi świadczenia zbliżone do dawnych szarwarków!). Przyszło czekać bez mała pół wieku, aby pojawiło się zarówno naukowe, jak praktyczne zainteresowa­ nie społecznymi formami współdziałania, które uznaje się dziś za niezbędny aspekt działań życia społecznego (świadczy o tym m.in. ponad 20 tysięcy odwołań do różnych form współdziałania w Internecie!). Nie pytam Pani Profesor, kto był Jej nauczycielem i mistrzem. Była nim Profesor Kazimiera Zawistowicz-Adamska. To piękna i intrygująca postać w dziejach polskiej etnologii. Jakie było credo naukowe i społeczne Profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej? Czy choćby niektóre założenia i przeko­ nania przez nią przyjmowane udało się zachować i mogą być użyteczne rów­ nież dzisiaj? Znowu zbyt obszerne zagadnienie, do którego trudno ustosunkować się w krótkiej wypowiedzi, nie mówiąc już o tym, że moje „widzenie” Profesor może być dyskusyjne, bo bardzo subiektywne! Dla mnie dominującą cechą pracy naukowej Profesor była jej wiara w za­ równo naukową, jak i istotną dla rozwoju wsi polskiej wartość badań etnogra­ ficznych. W naukowej pracy dominowało przekonanie o istotnym znaczeniu empiryzmu, choć przystępowała do organizacji badań z jasno uświadomioną koncepcją, u podstaw której leżały nie zawsze zwerbalizowane założenia ogólne. Chlubiła się tym, że była chyba jedynym etnografem, który przebywał w badanym środowisku przez okrągły rok! Swoje obserwacje, zrobione na mar­ ginesie podstawowych badań opublikowała w formie prawie literackiej w Spo­ łeczności wiejskiej. Ze względu na charakter tej publikacji, miała zawsze wąt­ pliwości, czy pracę tę można zaliczyć do jej dorobku „naukowego”. Obruszała się, gdy w środowisku etnograficznym nazywano ją niekiedy „socjologiem”. W swoim mniemaniu, zwłaszcza ze względu na ten kult ba­ dań, kontaktu „twarzą w twarz” z badanym, uważała, że jest „etnografem”, jakkolwiek tłumacząc zjawiska kulturowe, relatywizowała je głównie do uwa­ runkowań społecznych. W dobie rozwiniętych socjologicznych badań „ilo­ �298 Bronisława Kopczyńska-Jaworska ściowych”, opartych o masowe badania typu ankietowego, co do których miała liczne zastrzeżenia, nie identyfikowała się z socjologami. Nacisk kładziony na badania etnograficzne związany był także z jej przekonaniem, że tworzone przez etnografa zapisy stają się źródłem historycznym, stąd waga, jaką przypisywała do tworzenia uporządkowanych archiwów z badań. W związku z tymi przekona­ niami dyskutowała z prof. B. Baranowskim, który np. podważał wyniki badań atlasowych, czy miała wręcz żal do prof. J. Burszty, który polemizował z potrze­ bą, w pracach nad współdziałaniem, zbadania wszystkich gospodarstw obserwo­ wanej wsi (zasada zrealizowana przez A. Mioduchowską we wsi Brzozówka na Kurpiach). Niestety, nie udało mi się znaleźć recenzji prof. Burszty, i o ile pamię­ tam reakcje Profesor, to nie pamiętam argumentów prof. Burszty. Odnośnie do zainteresowań społecznych, to prof. Zawistowicz była typo­ wym przedstawicielem polskiej inteligencji patriotycznej, pamiętającym czasy zaborów i odzyskanie Niepodległości, inteligencji o tak zwanych „postępowych” i liberalnych poglądach, z imperatywem „służby społecznej” na czele. Była wielbicielką uniwersytetów ludowych i „pracy u podstaw”. Pomimo zafascy­ nowania kulturą wsi i dostrzegania jej ciężkiej sytuacji gospodarczej, czy ogra­ niczeń z dostępem do oświaty, nie należała, jak mi się wydaje, do grona rady­ kałów, kontakty rodzinne (jej pierwszy mąż był chyba działaczem legionowym, pracował w dyplomacji) wiązały jąraczej ze środowiskiem piłsudczykowskim, przyjaźniła się z prof. Heleną Radlińską, Jędrzejem Ciemiakiem, kierownic­ twem Instytutu Gospodarstwa Społecznego (Ludwik Krzywicki, Stanisław Rychliński, Tadeusz Szturm de Sztrem). Współpracowała z upaństwowionym Uniwersytetem Ludowym w Szycach, w czasach gdy usunięto z niego Solarza, jakkolwiek zawsze wyrażała się o jego działalności z wielkim uznaniem! W czasie wojny w Warszawie brała udział w tajnym nauczaniu Wolnej Wszech­ nicy Polskiej oraz kierowała jedną z komórek Komendy Głównej AK, która zajmowała się odbiorem i wyposażaniem tzw. cichociemnych (za działalność tę została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej i Zło­ tym Krzyżem Zasługi z Mieczami nadanymi przez rząd polski na emigracji). W PRL-u, mimo że krytycznie nastawiona do „władzy ludowej”, jedno­ cześnie pracowała z oddaniem na Uniwersytecie i w Dziale Etnograficznym Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, brała czynny udział w wystawach na dziesięciolecie i dwudziestolecie Polski Ludowej, szykując ekspozycję sztuki ludowej. Uczestniczyła we wszelkich działaniach, radach, ekspertyzach, które miały na celu ochronę sztuki i kultury ludowej i działal­ ności etnograficznej w ogóle. Wolna od wszelkiej ksenofobii, tolerancyjna w sprawach obyczajowych, jednocześnie przestrzegała twardo własnego ka­ nonu wartości. Pewną jej słabością w świetle deklarowanych poglądów de­ mokratycznych był noszony sygnet oraz szczególna duma z powodu „kreso­ wego” pochodzenia (stamtąd wywodzili się „prawdziwi” Polacy!). Zdarzyło mi się kilka razy usłyszeć od niej uwagę o „obcych”, nieznanych jej, „chyba �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 299 łódzkich, mieszczańskich, a może niemieckich obyczajach”? Wieś była dla niej niewątpliwą ostoją swojskości! Jednocześnie z wielkim entuzjazmem uczestniczyła w pracach Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego, wręcz przy­ jaźniąc się z poetą-tramwajarzem Tadeuszem Muchą czy artystą ludowym panem Henrykiem Burzyńskim, który odwiedzał ją w ostatnich latach jej ży­ cia. Prowadzili ze sobą długie rozmowy podczas spacerów w pobliskim Par­ ku Staszica. Była już bardzo słaba, on przyjeżdżał specjalnie z podłódzkiej wsi, gdzie mieszkał, żeby się nią zaopiekować! Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego dwukrotnie, w roku 1951 i 1964, odbierano prawo kształcenia studentów. Pierwsze wstrzymanie nabo­ ru, o czym p isze Pani Profesor w autobiograficznym szkicu W górach i w mieście (w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2000), było sankcją za wstrzymanie się Profesor K Zawistowicz-Adamskiej od poparcia uchwał I Kongresu Nauki Polskiej. Profesor K. Zawistowicz— -Adamska była ponadto przedmiotem ataków profi Józefa Chałasińskiego. Jakie były tego przyczyny? Czym była spowodowana ta obustronna niechęć, zawsze było dla mnie za­ gadką! W gruncie rzeczy oboje tak samo wysoko cenili kulturę wsi. Oboje bez reszty oddani byli pracy naukowej. Przed wojną oboje wykładali na let­ nich kursach dla nauczycieli. Oboje wykładali na Wolnej Wszechnicy Pol­ skiej. Nigdy nie słyszałam od Profesor o jakimkolwiek jawnym konflikcie między nimi. Może wzajemna niechęć była odbiciem rywalizacji naukowej, jaka panowała między Instytutem Gospodarstwa Społecznego, kierowanym przez L. Krzywickiego, i Państwowym Instytutem Kultury Wsi, w którym badania prowadził J. Chałasiński? W każdym razie, gdy po wojnie spotkali się na Łódzkim Uniwersytecie, Chałasiński, pomimo o wiele wyższej pozycji (był kierownikiem Instytutu Socjologii, ona zaledwie małego Zakładu Etnografii, on był już profesorem zwyczajnym, ona zaledwie doktorem, zastępcą profesora), nie opuścił żadnej okazji, żeby jej dokuczyć i utrudnić życie zarówno naukowe, jak prywatne! Obserwowałam to na co dzień i z bliska, gdyż nie tylko pracowałam od lipca 1946 roku w Zakładzie Etnografii, ale przyjaźniłam się z wieloma kolegami z Instytutu i chodziłam na zajęcia z socjologii. Chyba mojej roli najbliższej współpracownicy Profesor zawdzięczałam zainteresowanie prof. Chałasińskie­ go, który na seminarium socjologicznym, gdy przygasała dyskusja, miał zwy­ czaj pytać z sardonicznym uśmiechem: „A co ma do powiedzenia nasza etnografka?”. Nigdy też nie przepuścił okazji, żeby nie zaznaczyć coś na temat tych, których interesują „hafty i wycinanki”, chociaż doskonale wiedział, że akurat nasze badania dotyczą zupełnie czegoś innego! Przykładem jego „bez­ interesownej złośliwości” było zawezwanie Profesor do Rektoratu w ostat­ �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska nim dniu urzędowania (dostał nominację na Prezesa PAN), żeby jej osobiście zakomunikować, że postanowiono dokwaterować j ej lokatora do pozyskane­ go z przydziału uniwersyteckiego mieszkania (Profesor zajmowała dwa po­ koje, z których jeden był przechodni i ceniła sobie bardzo swoj ą prywatność!). Notabene po wyjeździe Chałasińskiego nikogo jej nie dokwaterowano! Były również w tej awersji momenty komiczne. Na obronie mojej pracy doktorskiej, która to obrona odbywała się przy pełnej Radzie Wydziału, wów­ czas Humanistycznego, padł jeden głos negatywny. W czasie ogłaszania wy­ ników głosowania Pani Profesor odruchowo spojrzała na Chałasińskiego, który podniósł ręce do góry i pokręcił głową, że to nie on! Jeszcze długo w okresie p o II wojnie światowej etnologia (etnografia) przy­ pominała zbiorowość udzielnych księstw, to izolujących się, to zawierających zaczepno-obronne sojusze. Wielkim tego czasu (Kazimierz Moszyński, Euge­ niusz Frankowski, Józef Gajek) zwykle towarzyszyły panie adiunkt — żony lub współpracownice. Z kim najchętniej nawiązywała kontakty i współpraco­ wała Profesor Kazimiera Zawistowicz—Adamska, jakim i posługiwała się kry­ teriami oceny innych etnografów? Profesor ogromnie szanowała prof. Kazimierza Moszyńskiego jako czło­ wieka i za jego wiedzę, co nie znaczy, żeby w pełni uznawała jego metodę pracy. Na przykład w dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego popierała stanowisko swoistego historyzmu prof. J. Gajka, a w wy­ tycznych do badań dumna była z przeforsowania „ogólnej charakterystyki badanej wsi” w punktach atlasowych! Podobnie jak inni młodsi od Moszyń­ skiego etnografowie nie doceniała wówczas jego „kulturologicznych” zało­ żeń. Podobnie z szacunkiem (i większą aprobatą, jako do socjologizującego etnografa) odnosiła się do dorobku prof. Kazimierza Dobrowolskiego, choć z kolei nie aprobowała jego niektórych deklaracji społeczno-politycznych — obaj profesorowie byli recenzentami jej pracy habilitacyjnej. Z młodszej ge­ neracji ceniła talenty terenowe prof. M. Gładysza i jego prace o sztuce. Uwa­ żała, że prof. Roman Reinfuss powinien się raczej zajmować nadal badaniem grup etnograficznych (pozytywnie odnosiła się do jego prób połączenia myśli J. Obrębskiego z wynikami badań „klasycznej” etnografii), nie interesowała się osiągnięciami inwentaryzacyjnymi pracowni prof. Reinfiissa i miała mu za złe, że nie udziela się w ogólnopolskich wojnach o pozycję etnografii, że nie pilnuje interesów etnografii, opuszczając w przeciwieństwie do niej ze­ brania Rady Instytutu Sztuki PAN, której była członkiem, i w których czyn­ nie uczestniczyła prawie do ostatnich lat swego życia! Stosunki prof. Zawistowicz-Adamskiej z prof. J. Gajkiem uległy na prze­ strzeni lat znamiennym zmianom. Początkowo popierała jego inicjatywy z ogromnym entuzjazmem. Współdziałała z nim w pracach Zarządu PTL. Zor­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 301 ganizowała aktywny Oddział Towarzystwa w Łodzi, brała udział w badaniach zespołowych Towarzystwa, prof. Gajek był recenzentem pracy pierwszej do­ ktorantki Profesor. Ta zgodna współpraca zaczęła się psuć, kiedy w ośrodku wrocławskim zaczęły się mnożyć różne niesnaski między pracownikami za­ równo Katedry, jak pracowni PAN czy PTL-u. Prof. Gajek był demonem ini­ cjatywy, ale zarazem autokratą. Przy okazji różnych spotkań naukowych, a było ich w tym czasie sporo, z Międzyuczelnianymi Obozami Etnograficz­ nymi na czele, niektórzy młodsi współpracownicy, początkowo należący do naj­ bliższego grona pupilków prof. Gajka, zaczęli się na niego uskarżać, szukając rady i pomocy poza Wrocławiem. Centrum konfliktów stał się jednak zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który do początku łat 60. z pełnym zaufaniem oddawał zarówno całą władzę, jak i wszystkie kłopoty Towarzystwa w ręce prof. Gajka oraz pomagającej mu żony. Nie będąc na miejscu, siłą rze­ czy wszyscy członkowie zarządu ulegali relacjom „z drugiej ręki”, w końcu skłóceni pracownicy zarzucili Profesorowi uchybienia finansowe w gospoda­ rowaniu majątkiem Towarzystwa. Kontrole finansowe zarzuty potwierdziły. Jak zwykle w takim przypadku najtrudniej było jasno wykazać, czy chodzi o błędy formalne w rachunkowości, czy o osiąganie jakichś indywidualnych korzyści. Prof. Gajek oburzony, że po tylu latach tak owocnej pracy ktoś może czynić mu jakiekolwiek zarzuty, zamknął się w sobie i odmówił kolegom wyjaśnień. Pro­ fesor Zawistowicz-Adamska postawę taką uznała nie tylko za przejaw dumy, ale także pewnej arogancji, co ją zdecydowanie zraziło do Gajka i spowodowa­ ło, że przyłączyła się do grona krytyków jego działalności. Wydarzenia te spo­ wodowały, że prof. Gajek wycofał się zupełnie z prac Towarzystwa i tak się złożyło, że Profesor wybrano na jego miejsce prezesem PTL-u. W wyniku tego ich osobiste kontakty uległy całkowitemu zawieszeniu. W późniejszych zmaganiach o utrzymanie pozycji Towarzystwa Profesor współdziałała ściśle z prof. Znamierowską-PrufFerową, którą ceniła za jej artystyczną naturę i ogromną kulturę osobistą oraz niezachwianą pasję etno­ graficzną. Gdy prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa osiągnęła pełną samodzielność, razem walczyły o pozycję etnografii. W tym miejscu trzeba może zaznaczyć, że znacznie młodsza od dwóch poprzednich pań prof. Pojnarowa, pomimo bar­ dzo wczesnego debiutu naukowego (książka o budownictwie w Zawoi!), przez wiele lat pracowała trochę w cieniu prof. Dobrowolskiego, a następnie po prze­ niesieniu się do Warszawy nie najlepiej, co było publiczną tajemnicą, układały jej się stosunki z kierownikiem Katedry Warszawskiej, prof. Witoldem Dynowskim. Z czasem prof. Pojnarowa stała się czołowym członkiem etnograficznej społeczności akademickiej, cenionym za organizację i kierownictwo znakomi­ tych badań na Kurpiowszczyźnie czy wyniki własnych prac badawczych nad wsią małopolską. Była osobą niezwykle życzliwą i zawsze skorą do pomocy, jednakże gdy zaczęła kierować badaniami, odchodzili od niej niekiedy pod­ opieczni, gdyż przy swojej dużej inteligencji była bardzo wymagająca wobec �302 Bronisława Kopczyńska-Jaworska cudzych prac. Jej krytyczne uwagi, chociaż czasem dość bezapelacyjne, nie były jednak nigdy złośliwe! Podobnie jak prof. Zawistowicz-Adamska oddana była bez reszty sprawom reprezentowanej dyscypliny i podobnie angażowała się w sprawę powołania w Akademii osobnego Instytutu Etnografii. Może należałoby w tym miejscu wspomnieć jeszcze o prof. Dynowskim, który od czasu powołania Polskiej Akademii Nauk, choć często nieformal­ nie, pełnił w środowisku rolę główną. Mieszkając w Warszawie, gdzie znaj­ dowało się centrum decyzyjne, znany w środowisku, siłą rzeczy zapraszany był do różnych gremiów decyzyjnych zarówno w Ministerstwie Nauki, jak w Akademii. Dynowski nie ukrywał się z tym, że nie lubi prof. Zawistowicz-Adamskiej, że denerwuje go jej nieustanny entuzjazm etnograficzny i zapał, z jakim podejmowała najróżnorodniejsze inicjatywy. Ona z kolei krytykowa­ ła rezerwę Dynowskiego oraz demonstrowaną przez niego postawę, z której można było wnosić, że świat się dla niego nie kończy na etnografii. Wielo­ krotnie wysłuchiwałam opowiadania, jak to wyszedł przed końcem jakiegoś ważnego zebrania, „bo musi nakarmić kota!?”. Dynowski nigdy nie zaprosił p. Profesor na MOE (Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny), choć wiedział, że metoda badań terenowych jest „oczkiem w jej głowie”. Ona z kolei nie doceniała jego zasług w organizowaniu międzyuczelnianych obozów, nie miała mi jednak za złe, że począwszy od lat 50. w nich uczestniczyłam. Z kolei Dynowski mnie nie tylko tolerował, ale nawet sprzyjał mojej pracy nauko­ wej. (Z jego inicjatywy brałam udział w badaniach bułgarskich, kilka razy byłam kierownikiem dydaktycznym MOE, za jego kadencji w IHKM PAN korzystałam ze stypendium i wyjazdów zagranicznych). Znany był opór środow iska etnograficznego p rze d akceptowaniem w nim ludzi nowych. Takim był Profesor Józef Burszta. Nie zaakceptowała go m.in. Profesor K. Zawistowicz-Adamska. Jakie były tego przyczyny? Poznawszy z czasem bliżej życiorys prof. Józefa Burszty, trochę nie rozu­ miem dlaczego ciągle był traktowany jako człowiek „nowy”? Przecież więk­ szość etnografów, którzy studiowali w okresie międzywojennym, miała dy­ plomy również z innych specjalności. Może ta obcość Burszty polegała na tym, że nie wprowadził go do grona „akademickich” etnografów żaden au­ torytet środowiskowy? Że pomimo gruntownych studiów socjologicznych i również etnograficznych ogółowi środowiska etnograficznego dał się po­ znać jako historyk wsi, instytucjonalnie związany z badawczymi placówkami historycznymi? Z rezerwą zostało przyjęte utworzenie dla niego w 1956 roku Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii w Pozna­ niu, a protestami zaowocowało powierzenie w 1957 roku jemu, a nie Marii Frankowskiej, kierownictwa Katedry. Wydarzenia te spowodowały pewien osad, który pozostał w stosunkach z Profesorem, pomimo (a może zwłasz­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 303 cza?) jego znacznych osiągnięć w dalszej pracy naukowej, organizacyjnej i dydaktycznej! Prof. Burszta miał niewątpliwy talent organizacyjny i dobrą rękę w ratowaniu różnych upadających placówek etnograficznych. Tak stało się z poznańską Katedrą Etnograficzną, osłabioną po wojnach prof. Gajka z prof. Frankowskim, a następnie pozbawioną prężnego kierownictwa na sku­ tek choroby prof. Frankowskiego. Podobnie udało się prof. Burszcie zorgani­ zowanie od nowa przejętej od prof. Gajka Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. (W ocenie tego ostatniego sukcesu krytycy osiągnięć Profesora nie mogli zapomnieć, że prace w Redakcji przejął prof. Burszta po uchwale Rady Państwa o celowości tego wydawnictwa, uchwale, która zapewniła wydaw­ nictwu na długie lata podstawy materialne działania. I że to właśnie prof. Zawistowicz poddała myśl wydania opublikowanych przez Kolberga tomów jako reprintów, co umożliwiło szybką reedycję pierwszych tomów Dzieł i dało Redakcji więcej czasu na przygotowanie do druku ineditów Kolberga!). Nie przysporzyło też Burszcie sympatii przygotowanie do druku, skądinąd bardzo potrzebnej studentom, reedycji Kultury ludowej Słowian Kazimierza Moszyń­ skiego, gdyż za dyspozytorkę prac tego ostatniego powszechnie uważano jego długotrwałą współpracownicę prof. Jadwigę Klimaszewską. Z rezerwą patrzo­ no też na wielką liczbę doktorantów i habilitantów Profesora, którzy zgłaszali się do niego nieraz z odległych ośrodków, i to niekiedy po nieudanych próbach pisania prac na innych uniwersytetach. Przyznaję się, że interesowała mnie metoda pracy prof. Burszty z doktorantem i zdarzyło mi się kiedyś indagować jednego z nich. Z tego, co mi powiedział, wynikało między innymi to, że Pro­ fesor nie szczędził delikwentowi częstej, konstruktywnej konsultacji, ale jed­ nocześnie nie próbował zbytnio narzucać własnych koncepcji, nie starał się na siłę, ponad możliwości doktoranta, pracy „ulepszać”. Zgodnie z prawdą, z przykrością muszę stwierdzić, że na czele tej opozy­ cji stała prof. Zawistowicz-Adamska, wspomagana przez prof. Priifferową, Pojnarową i Frankowską. Znacznie młodszy prof. Burszta (tylko z Pojnarową był równy wiekiem), mający oparcie w politycznym środowisku ludowym, nie miał równego mu konkurenta w środowisku profesorskim etnografów, stąd też był wysuwany stale przez centralne władze akademickie na głównego re­ prezentanta etnografii, w tym na potencjalnego kierownika wymarzonego In­ stytutu Etnografii, co spotykało się z aktywną opozycją wyżej wymienionych pań, jak również pozostałych mniej aktywnych panów profesorów. Z czasem te opory, wobec wycofywania się z aktywnej pracy starszej ge­ neracji, straciły na znaczeniu i prof. Burszta, pozbawiony starszych oponen­ tów, z powszechnym aplauzem młodszych generacji, objął z wielkim pożyt­ kiem główną rolę w naukowym i organizacyjnym życiu środowiska. Wyraźne są zmiany w zainteresowaniach naukowych Pani Profesor: p a ­ sterstwo i szerzej tradycyjna kultura Karpat, kultura wsi Polski środkowej, �304 Bronisława Kopczyńska-Jaworska metodyka badań etnograficznych, zmiana kulturowa, historia etnologii pol­ skiej, kultura środowisk robotniczych i kultura miasta. Co kierowało Panią Profesor w wyborze tematów badawczych? Do których swych prac je st Pani Profesor najbardziej przywiązana? Badania nad pasterstwem podjęłam w ramach zespołowych badań Kate­ dry nad pomocą wzajemną i formami współdziałania gospodarczego. Do wyboru były maszoperie albo pasterstwo, wolałam góry! Z czasem zaintere­ sowania moje objęły całokształt kultury i historii ziem górskich. Mój dokto­ rat zbiegł się w czasie z początkiem badań nad folklorem robotniczej Łodzi, Ponieważ jest to rodzinne miasto mego ojca, chciałam się do tych badań przy­ łączyć, ale pani Profesor przekonała mnie, że szkoda moich „karpackich” wiadomości i że lepiej będzie jeszcze Karpatom poświęcić pracę habilitacyj­ ną. Ponadto otwierały się nowe możliwości w związku z rozwojem współ­ pracy międzynarodowej w ramach Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Kiedy kończyłam doktorat, rozgorzały w środowisku tzw. „młodej kadry” ożywione dyskusje na temat metod pracy terenowej. To my jeździliśmy ze studentami w teren, to my pełniliśmy rolę instruktorów na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. Przejęci wiarą w maksymal­ ną sprawdzalność naszych obserwacji organizowaliśmy międzyuczelniane seminaria młodych pracowników. Dużą rolę w tych dyskusjach odegrali ko­ ledzy z ośrodka krakowskiego: Hanka Kunachowicz, Zbyszek Biały wraz z żoną logikiem, Władek Kwaśniewicz, Teresa Dobrowolska. Wynikiem Obo­ zów i tych dyskusji stał się mój skrypt o metodzie badań terenowych. W okresie kończenia pracy habilitacyjnej, zaproszona przez prof. Dynowskiego, przez pięć kolejnych sezonów brałam udział w badaniach bułgarskich, których pełne wyniki nie doczekały się niestety publikacji! a po zakończeniu pracy habilitacyjnej przez trzy lata brałam wraz z socjologami z łódzkiego ośrodka akademickiego udział w badaniach wsi z polskich rejonów uprze­ mysławianych. Gdy te ostatnie zostały zakończone, zaabsorbowana prowa­ dzeniem reaktywowanego w Łodzi w 1971 roku kierunku studiów, powróci­ łam do idei prowadzenia badań w mym rodzinnym mieście, które to badania nie wymagały długotrwałych wyjazdów. Materiały z poprzednich badań Ka­ tedry nie były mi obce, a ponadto miasto to było mi dobrze znane zarówno z przeżyć własnych, jak i tradycji rodzinnych. Istotne są dla mnie zawsze prace pasterskie, choć z górami mam już, z przyczyn ode mnie niezależnych, rzadszy kontakt, do Łodzi żywię dużo sen­ tymentu, choć też już od kilku lat absorbują mnie inne prace, gdyż od wielu już lat w spadku po prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej kieruję zało­ żonym z jej inicjatywy Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który zlokalizowany jest w Łodzi przy Katedrze Etnologii UŁ. �Fot 1. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu, (z lew.) Zagroda chłopska, Nowoselica, rej. Kelmeniecki, (z praw.) Karczma, Nowoselica, rej. Kelmeniecki. Fot. J. Czajkowski 2001. Fot 2. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu. Cerkiew trójwnętrzna w kształcie chałupy na planie: sień -.- izba — komora. XIX w., Draczinci, rej. Kicmańśki. Fot. J. Czajkowski. 2001. ��Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 305 Oddzielne miejsce w pracach Pani Profesor zajmuje dokumentacja i in­ formacja w naukach etnologicznych. Stworzyła Pani i kieruje Ośrodkiem Do­ kumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze­ go. Dzięki pracom Pani Profesor i Jej zespołu dysponujemy bibliografiami, niezbędnymi w każdej dyscyplinie naukowej. Co skłoniło Panią Profesor do zajęcia się tymi sprawami? Jakie ważne zadania należy zrealizować w zakre­ sie dokumentacji i informacji etnologicznej? Jak już napisałam powyżej, moja praca w ODIE PTL jest jeszcze jednym spadkiem po inicjatywach Profesor. Zainteresowanie i waga, jakie prof. Zawistowicz-Adamska przywiązywała do tworzenia archiwów etnograficz­ nych, padła na podatny grunt. Mało, że przecież byłam pierwszą osobą, która tworzyła archiwum i bibliotekę Katedry łódzkiej, ale w pracy tej mogłam spożytkować wiadomości pozyskane na studiach bibliotekarskich Wol­ nej Wszechnicy Polskiej, które były początkiem mojej akademickiej eduka­ cji. (Tu może trzeba podkreślić, że na studiach tych przywiązywano ogromną wagę do techniki pracy umysłowej, której zasad uczył podręcznik Rudniańskiego). Na potrzeby ODIE PTL musiałam się siłą rzeczy dokształcić, „goniąc” tem­ po rozwijających się osiągnięć w zakresie informatyki! Dużo mi dały kontakty z kolegami prowadzącymi podobne prace za granicą, wspólne dyskusje i kon­ ferencje, zwłaszcza organizowane przed redakcję IVB i Demosu, czy udział w pracach sekcji dokumentacji na Kongresie w Chicago (nie opuszczałam też, w czasie mych wyjazdów zagranicznych, żadnej okazji poznania pracy archi­ wów i placówek dokumentacyjnych muzeów i innych placówek naukowych!). Nie bez znaczenia były też konkretne zamówienia społeczne, jak np. przygoto­ wanie analizy zatrudnienia etnografów zleconej przez komitet Nauk Etnolo­ gicznych PAN (analiza ta była oparta na danych Głównego Urzędu Statystycz­ nego z akcji „Magister”), czy bazy danych dotyczącej aktualnie pracujących artystów i rękodzielników, która została sporządzana w Ośrodku w latach 1994­ -1997 dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Po opublikowaniu kilku tomów bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej wobec trudności z publikacją bibliografii z ostatnich dziesięciu lat, zgodnie z panującymi obecnie tendencjami, przystą­ piliśmy do przygotowania bieżącej bibliografii etnologii/antropologii kulturo­ wej w Internecie. Mamy nadzieję, że względnie wyczerpująca bibliografia prac za lata 2001-2003, mogących zainteresować etnografa, ukaże się w pierwszym półroczu 2006 roku. W bibliografii tej znajdą się też niepełne prace z bazy Ośrod­ ka za lata 1997-2001 oraz 2003-2006. Chcielibyśmy, w łatach następnych, zdobyć środki na uzupełnienie tych braków, jak również prowadzenie inter­ netowej bibliografii na bieżąco. Rzeczą nader pożądaną byłoby też sporzą­ dzanie mutacji bibliografii w którymś z języków kongresowych oraz rozbu­ dowanie dostępu do streszczeń i wybranych artykułów. �306 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Etnologia je s t taką szczególną dyscypliną, w której nader wyraziście za­ znacza się rola kontestujących przedstawicieli młodego pokolenia. Łódź mia­ ła swoich: Zbigniewa Kowalewskiego i Andrzeja Lipińskiego. Dlaczego fe ­ nomen podziałów pokoleniowych je st tak ważny w etnologii? Jak Pani Profesor ocenia znaczenie kontestatorów w rozwoju dyscypliny? Na temat podziałów pokoleniowych powinien się raczej wypowiedzieć pe­ dagog czy psycholog. Czy podziały takie są osobliwością tylko etnologii? My­ ślę, że młodzież w ogóle jest elastyczniejsza i bardziej podatna na nowości, co siłą rzeczy może wpłynąć na większą chęć zmiany i zdolność do eksperymen­ tu. Bodźce takie na pewno są pożyteczne, zwłaszcza w naukach humanistycz­ nych, w których tak wielką wagę przywiązuje się do erudycji sprzyjającej nie­ kiedy konserwatyzmowi. Co do naszych „rodzimych” łódzkich kontestatorów, to czasem mi żal, że ich bunt zakończyło odejście ze środowiska, bo obydwaj byli nieprzeciętnie zdolni! Przykład innych „buntowników” pokazał, że po okresie młodzień­ czych buntów i totalnej negacji z wiekiem zamieniają się w cenionych pra­ cowników nauki w sposób konstruktywny poszerzaj ących j ej horyzonty. Ja sama swego czasu (jak to dziś oceniam w sposób nieco arogancki) przyczy­ niłam się do spopularyzowania w naszej Katedrze prac B. Malinowskiego, z któ­ rymi się zetknęłam na zajęciach z socjologii, w wyniku czego zaczęliśmy go prze­ rabiać na etnografii (zarówno prof. Zawistowicz, jak i ówczesna asystentka mgr. Jadwiga Świątkowska były uczennicami Stanisława Poniatowskiego). Po odej­ ściu od jego koncepcji kulturowych Profesor w pracy dydaktycznej korzystała z Wstępu do ludoznawstwa Bystronia, a w naszych badaniach społeczności wiej­ skiej często sięgała do Thumwalda. Andrzej Lipiński i Zbigniew Kowalewski zmusili nas do zainteresowania się strukturalizmem, moje zainteresowania in­ formacją naukową zaowocowały zwróceniem uwagi na semiotykę itp. Od 1946 roku je s t Pani Profesor członkiem Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Pełniła w nim Pani wiele ważnych funkcji, w tym najważniejszą funkcję Prezesa. Czym było i je s t Towarzystwo dla etnologów-profesjonalistów i wszystkich zainteresowanych tą dyscypliną? Czy nie wymaga ono prze­ kształcenia w stowarzyszenie profesjonalistów i zmiany nazwy? Razem, z okazji 100-lecia Towarzystwa, napisaliśmy artykuł: „Perspektywy Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalno­ ści". Jakie widzi Pani Profesor obecnie perspektywy dla Towarzystwa? Członkiem PTL-u jestem od momentu założenia Oddziału w Łodzi, to jest od 1950 roku. W organizacji tej realizowałam swe zamiłowania do pracy spo­ łecznej ! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 307 PTL do połowy łat 50. był jedyną organizacją skupiającą etnografów pra­ cujących w różnych instytucjach, był rodzajem związku zawodowego i jed­ nocześnie forum dyskusji merytorycznych, naukowych. Należeli do niego wszyscy samodzielni pracownicy nauki oraz chyba wszyscy „szeregowi” et­ nografowie! PTL w pierwszych latach swego działania organizował wspólne badania, występował u władz w obronie interesów środowiska, pomimo pra­ cy w czasach realnego socjalizmu miał absolutnie demokratycznie wybiera­ ne władze, nie przypominam sobie również jakiegokolwiek przymusu ideo­ logicznego w jego działaniach. Było wiadomo, że materializm historyczny interesuje się „bazą”, więc bez przykrości zajmowaliśmy się gospodarką i hi­ storią cywilizacji, uzupełniając luki w przedwojennych badaniach, tym bardziej, że zniszczenia wojenne i postępująca industrializacja kraju zacierały przede wszystkim widzialny obraz tradycyjnej wsi polskiej. Myślę, że dlatego, iż tzw. kultura materialna zawsze leżała w polu zainteresowań etnografii, stosunkowo bezboleśnie udało się ten okres przebrnąć! Podobnie zresztą bezboleśnie gro­ madzono materiały ze skądinąd instrumentalnie traktowanego przez władze folkloru muzycznego i sztuki ludowej. (Z tymi latami i z działalnością PTL-.u związane jest powołanie dwóch cennych inicjatyw kontynuowanych do cza­ sów współczesnych: Polskiego Atlasu Etnograficznego i reedycji Dzieł Wszy­ stkich Oskara Kolberga). Być może mój obraz tych czasów jest niepełny, gdyż w latach największe­ go ucisku ideologicznego, zawieszenia studiów etnograficznych na rzecz stu­ dium Historii Kultury Materialnej, nie mieliśmy w Łodzi studentów, nie mu­ sieliśmy więc realizować żadnych narzuconych programów, nie stykaliśmy się z indoktrynowaną młodzieżą ZMP-owską. Pracowaliśmy półprywatnie pod kierunkiem Profesor, która, choć pozbawiona studentów, była nadal zatrud­ niona na Uniwersytecie. W Katedrze, choć pozbawionej formalnie asystenta (zostałam w 1954 zwolniona z pracy), nadal pracowała „siła pomocnicza”, absolwentka etnografii Teresa Kulesza (później Zakrzewska). Kontynuowa­ liśmy wcześniej zapoczątkowane prace badawcze, przygotowując opracowa­ nia, które w nowej sytuacji politycznej ukazały się w pierwszym tomie „Bi­ blioteki Etnografii Polskiej” publikowanej przez IHKM PAN. Wracając do spraw PTL-u , o czym już pisano, jego rola w momencie po­ wstania w Akademii Instytutu Historii Kultury Materialnej zaczęła maleć, gdyż miejsce oficjalnego reprezentanta etnografii w kraju i zwłaszcza za granicą za­ czął przejmować Instytut. Przykładem mogła być przynależność Polski do Mię­ dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Początkowo uczeni polscy wybierani byli demokratycznie przez Radę Unii na wniosek jed­ nego z już wybranych członków Unii. Decyzje te zależały od znajomości kan­ dydata i jego pozycji w międzynarodowym świecie nauki, nie bez znaczenia były jego studia i publikacje zagraniczne, wcześniejszy udział w międzynaro­ �308 Bronisława Kopczyńska-Jaworska dowych ekspedycjach badawczych i między innymi kontakty wynikłe z aktyw­ ności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym znanym od przedwojnia za gra­ nicą jako „Polskie Towarzystwo Etnologiczne” — jedyna organizacja nauko­ wa zrzeszająca polskich etnografów. Po zaistnieniu IHKM-u Prezydium PAN powołało „Polski Komitet Narodowy Unii”, na czele którego stanął dyrektor Instytutu. Komitet też decydował (chociażby ze względów finansowych) o skła­ dzie oficjalnej delegacji wysyłanej na kolejne Kongresy, tym samym zmalała rola PTL-u, który stał się w większym stopniu klubem dyskusyjnym szerszej rzeszy etnografów niż oficjalną instytucją reprezentującą etnografię polską. Po zorganizowaniu Instytut Historii Kultury Materialnej PAN składał się z czterech działów: archeologii pradziejowej, archeologii śródziemnomorskiej, historii kultury materialnej i etnografii. Pomimo iż najliczniejszy dział stano­ wiła archeologia, w początkowym okresie działania posiadał pracownie et­ nograficzne prawie we wszystkich ośrodkach akademickich i zatrudniał wie­ lu etnografów na tzw. drugich etatach i pracach zleconych, przejmując i finansując wiele prac zapoczątkowanych, tak jak Polski Atłas Etnograficz­ ny w środowisku peteelowskim. Z czasem działalność działu etnograficzne­ go Instytutu ze względów proceduralnych (np. ustawowe ograniczenie w 1962 roku dwuetatowości) i finansowych zaczęto ograniczać do niewielkiego gro­ na etatowych pracowników. Trudno dziś ocenić, o ile były to słuszne preten­ sje, ale wśród etnografów zaczęło się rodzić przeświadczenie, że Instytut w większym stopniu ma na względzie interesy archeologii, że etnografowie w Instytucie „giną” i że, podobnie jak w innych krajach demokracji ludo­ wych i w ZSRR, w Akademii powinien powstać odrębny Instytut Etnografii, który w sposób konsekwentny stałby na straży interesów naukowych naszej dyscypliny! Jak już pisałam powyżej, gorącą rzeczniczką tego projektu była prof. Zawistowicz-Adamska redagująca w tym celu liczne petycje, opiniują­ ca projekty i występująca początkowo z racji swej funkcji profesorskiej w imieniu środowiska akademickiego, a począwszy od 1967 roku, jako pre­ zes w imieniu wszystkich etnografów zrzeszonych w PTL-u, którzy coraz bardziej zaczęli odczuwać ograniczane możliwości Towarzystwa (m.in. usta­ wowo głównym reprezentantem nauki polskiej była Polska Akademia Nauk, ona zawierała umowy o międzynarodowej współpracy, za jej pośrednictwem otrzymywały dotacje towarzystwa naukowe na działalność statutową i wy­ dawniczą itp.). W tej sytuacji posiadanie „własnego” instytutu wydawało się ze wszech miar pożądane. Dlaczego projekt ten nie został zrealizowany, dłu­ go można by dywagować! W każdym razie pomimo upadku tych projektów PTL nie odzyskał swego dawnego znaczenia. Przestała w nim działać część pracowników akademickich, z czasem nie wszyscy nawet wstępowali w jego szeregi. Najdłużej Towarzystwu pozostali wierni muzeologowie, którzy roz­ rzuceni po całej Polsce, często pozbawieni w ośrodkach prowincjonalnych kontaktu z szerszym środowiskiem naukowym, chętnie przyjeżdżali na do­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 309 roczne zjazdy PTL-u połączone z sesjami naukowymi. Mam wrażenie, że te sesje i coraz większe trudności finansowe utrudniające udział w zjazdach (ogra­ niczenie delegacji służbowych i funduszy własnych Towarzystwa) przyczy­ niać się zaczęły do ograniczenia atrakcyjności członkowstwa. Wszyscy dłu­ goletni działacze Towarzystwa wiedzą dobrze, na czym polega meritum sprawy. Towarzystwo zgodnie z tradycją jest hybrydą: zrzesza zarówno „za­ wodowych” etnografów, jak i „miłośników” kultury ludowej. Coraz trudniej jest tym dwóm kategoriom członków współdziałać w jednym gronie. Inter­ pretacja nawet pozornie pospolitych zjawisk kulturowych stała się wyspecja­ lizowaną dziedziną nauk antropologicznych, w której często gubi się nieprzy­ gotowany zawodowo nawet najlepszy praktyk i działacz kulturalny. Sesja zjazdowa zbyt „popularna” nudzi i zniechęca do udziału ambitnych pracow­ ników nauki, zbyt „naukowa” nie interesuje praktyków. Podobnie jest z wydawnictwami Towarzystwa. Nie umiem odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest pogodzenie tych sprzecznych stanowisk w łonie jednej organizacji i czy należy do tego dążyć? Obserwuję jednak, że o ile sprawy organizacji życia ogólnokulturalnego, w tym także sprawy folkloru i kultury wsi podejmowane są w najróżnorodniej­ szych gremiach, o tyle brak jest szeroko dostępnego forum, na którym by moż­ na dyskutować nie tylko na tematy merytoryczne dyscypliny, ale również na związane z nią sprawy organizacyjne, w tym potrzeby i dezyderaty zawodowe jej przedstawicieli, stąd też uważam, że warto by pomyśleć o „profesjonaliza­ cji” Towarzystwa. Widzę taką możliwość przy nieznacznej zmianie statutu oraz być może uzupełnieniu jego nazwy, ale przede wszystkim w szerokim zaintere­ sowaniu środowisk naukowych, zwłaszcza młodszej generacji. Bez ich udzia­ łu, samookreślenia i zdefiniowania własnych dążeń, żadne zabiegi dotychcza­ sowych działaczy Towarzystwa nie przyniosą pożądanych rezultatów. Od powstania Komitetu Nauk Etnologicznych PAN aż do dzisiaj uczestniczy Pani Profesor w pracach tej kiedyś powoływanej, a obecnie wybieranej, korpora­ cji przedstawicielskiej samodzielnych pracowników nauki z zakresu etnologii i dyscyplin pokrewnych. Przez wiele lat pełniła Pani funkcję wiceprzewodniczą­ cej Komitetu. Jakie są niewykorzystane możliwości tego ciała zbiorowego? Problemy zawarte w tym pytaniu w sposób logiczny łączą się z poprzed­ nio poruszanymi sprawami Instytutu i Towarzystwa. Chciałabym przy tej okazji jako „wiekowy świadek historii” przypomnieć, że to właśnie w wyniku nie­ powodzeń z Instytutem i szukania jakiegoś organizacyjnego i dostatecznie ważnego forum powstała w środowisku etnograficznym idea podjęcia starań o reprezentację etnografów w Komitetach Naukowych PAN. Pierwszym kro­ kiem było zaproponowanie stworzenia Sekcji Etnograficznej w łonie Komi­ tetu Nauk Socjologicznych (Sekcje powoływane były z samodzielnej inicja­ �310 Bronisława Kopczyńska-Jaworska tywy Komitetów i członkowie ich nie musieli być powoływani przez władze Akademii). Rzecznikami tej sprawy stali się zaprzyjaźnieni socjologowie, przy czym istotną rołę w pomyślnym powołaniu Sekcji odegrał ówczesny członek Prezydium PTL prof. Władysław Kwaśniewicz, który chyba wtedy był też członkiem Komitetu Nauk Socjologicznych. Nie pamiętam już dokładnie stro­ ny organizacyjnej tego przedsięwzięcia, pamiętam jedynie, że przez pewien czas małe grono etnografów uczestniczyło w zebraniach Komitetu Nauk Socjolo­ gicznych, między innymi w jakimś zebraniu w Krakowie, w czasie którego zwie­ dzaliśmy Nową Hutę i mieszkaliśmy (co było normalnie niedostępne dla nor­ malnych niezrzeszonych obywateli) w domu konferencyjnym PZPR w Lasku Wolskim2! W następnej kadencji w 1975 roku powołano już osobny Komitet Nauk Etnologicznych, którego przewodniczącym został prof. Józef Burszta. Odpowiadając na zadane pytanie, chciałabym na wstępie zauważyć, że możliwości Komitetu w pewnym stopniu ogranicza jego siłą rzeczy elitarny charakter i ograniczona liczba członków. Wraz ze wzrostem liczby samodziel­ nych pracowników nauki nie gromadzi nawet wszystkich „samodzielnych” etnografów, ponadto nawet nie wszyscy wybrani biorą aktywny udział w jego pracach, więc aktywność Komitetu złożona jest głównie na barki Prezydium, a biorąc pod uwagę jego rozproszenie terytorialne, koncentruje się na działa­ niach dwóch osób Przewodniczącego i Sekretarza Naukowego. W tych warun­ kach wobec braku większego sekretariatu nie bardzo widzę możliwości rozwi­ nięcia jakiejś większej niż dotychczas działalności, przy czym przy dalszym wzroście liczby samodzielnych przedstawicieli dyscypliny, elitarność Komite­ tu jeszcze się pogłębi. Nasuwa się wniosek, iż tym bardziej pożądane byłoby „zaplecze” w postaci większej organizacji profesjonalnej, która mogłaby z jednej strony współdziałać z Komitetem, a z drugiej gromadziłaby i przeka­ zywała opinie i dezyderaty całego środowiska. Po roku 1989 zmieniły się w Polsce warunki uprawiania nauki i upowszech­ nienia je j wyników. Zwielokrotnieniu uległa liczba studentów etnologii, przy­ było pracowników uniwersyteckich katedr i instytutów etnologicznych, poja­ wiła się liczna grupa doktorantów, jednocześnie skomplikowała się sytuacja wielu muzeów etnograficznych i innych placówek kulturalnych korzystają­ cych ze współpracy z etnologami. Jak rysuje się przyszłość etnologii? Jakie są obecnie je j obowiązki wobec społeczeństwa ? Nie jest to pierwsze pytanie Pana Profesora, na które trudno odpowiedzieć. Żyjemy w bardzo skomplikowanym czasie, chyba powszechnej i do tego bar­ dzo szybkiej transformacji. Chyba dopiero dziś nabrały dosłownego sensu sło­ 2 W domu tym dostojne grono profesorów i docentów odwiedzało się wieczorem, oglądając z zainteresowaniem urządzenie niedostępnych normalnie pomieszczeń. Wieczorem oglądaliśmy nada­ waną wówczas (zresztą chyba najlepszą ) inscenizację Sławy i chwały na kolorowym (!) telewizorze! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 311 wa Kołłątaja, z którymi nas zapoznawano niemal na pierwszym wykładzie z etnologii: „o powszechnej rzeczy zmianie..”. W wątpliwość są podawane wszelkie normy i standardy, wszelkie prawa naukowe i reguły społeczne, na­ wet te dopiero co sformułowane i co z tego ma wyniknąć? Mogłabym jedy­ nie powiedzieć, co ja pragnęłabym osobiście realizować i co osobiście uwa­ żam za słuszne, ale obawiam się, że niewiele osób by to zainteresowało. Mimo przejścia na emeryturę je s t Pani Profesor ciągle czynna. Jakie za­ dania stawia sobie teraz Pani Profesor? Co nadaje sens pracy uczonego po zakończeniu pracy normowanej etatem? Przede wszystkim pracy prawdziwego pracownika nauki (tytuł „uczone­ go” wydaje mi się trochę na wyrost!) nie normuje żaden etat i w ogóle jego pracy nie ogranicza czas. Za niezwykle trafne uznałam przeczytane niegdyś opowiadanie (niestety nie zapamiętałam autora!) o pisarzu czy pracowniku naukowym, który słysząc ogłoszoną waleniem w szynę przerwę w pracy to­ czącej się za oknem budowy, z żalem stwierdza, „że on nigdy nie ma fajrantu!”. Myślę, że tak jest naprawdę, że interesujący się swą pracą naukowiec zawsze ma coś do zrobienia, coś jeszcze do przeczytania, czy odszukania... Nie zawsze byłam dogłębnie przekonana o największej wartości tego, co robię, ale zajmowałam się po prostu tym, co mnie aktualnie interesowało. Sko­ ro udało mi się zorganizować w ODIE prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej, chcę, żeby te prace były kontynuowane, żeby nie zmarnować tego, co było do tej pory zrobione. Skoro mamy ograniczone środki i nie stać nas na opłacenie większej ilości współpracowników, wykonuję prace bibliograficzne razem z zespołem. Co do sensowności gromadzenia danych bibliograficznych z zakresu określonej dyscypliny nie mam wątpliwości i chyba nikogo nie muszę o tym przekonywać! Co najwyżej mogę mieć wątpliwości co do tego, czy uda się nam wykonać zamierzoną pracę dostatecznie dobrze. Jest Pani Profesor niezwykle ceniona w ogólnopolskim środowisku etno­ logicznym. Jubileusz 80—lecia Pani Profesor, zorganizowany razem z LXXX Walnym Zgromadzeniem i Konferencją PTL w Łodzi w dniach 24-25 wrze­ śnia 2004 roku, zgromadził wielu Jej przyjaciół i uczniów. Przypominano wówczas przekonanie podzielane przez Panią Profesor, że nauka je s t przede wszystkim rodzajem służby społecznej. Co zrodziło takie przekonanie? Jakie są powinności uczonego i nauczyciela akademickiego ? 3Na pewno na postawie mojej zaważyło to, że byłam kiedyś harcerką i studia rozpoczęłam od pedagogiki społecznej i może w tym miejscu powinnam się włączyć do dyskusji nad wartością tolerancji, poprawności politycznej i urokach wielokulturowości, ale może tę dyskusję przenie­ siemy na inną okazję. �312 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Przede wszystkim, w miarę swoich sił przyzwoicie pracować, nie tylko „dla podłego zysku i marnej chwały...”, które to sformułowanie było przed­ miotem licznych anegdot w środowisku akademickim! A poważnie, mam głęboko zakorzenione przekonanie o wadze nauczania i o potrzebie szerzenia drogą nauczania wartości, które uznaje się za słuszne3, w tym również przekonanie o pożytkach płynących z szerzenia wiedzy etnolo­ gicznej! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70be4674248d3f72ecb64fa11851faf3.pdf 0a4f02a98213955ad2ec7c8e7a604e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6390 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5963 Title A name given to the resource Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.26-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Błoński, Jan (tł.) Błońska, Teresa (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS przynajmniej w większości. Może jednak zmieniłem je tyl­ ko i zastąpiłem innymi, których jeszcze nie rozpoznałem? Jakkolwiek byłbym wprawny w obserwowaniu samego siebie, jakkolwiek natrętna i maniacka byłaby skłonność do tej gorzkiej kontemplacji, istnieją niewątpliwie sprawy, które umykają mojej uwadze; zapewne też należą one do najbardziej widocznych, ponieważ decyduje perspektywa i moja podobizna, namalowana wedle mej własnej per­ spektywy, pozostawia na pewno w cieniu wiele szczegó­ łów, które innym muszą najbardziej rzucać się w oczy. Głównym polem mojej działalności jest literatura, określenie dziś m ocno ośmieszone. Używam go jednak bez wahania, ponieważ oznacza fakt: jest się literatem, tak jak botanikiem, filozofem, astronomem, fizykiem, lekarzem. Daremnie wymyślać nowe określenia, nowe preteksty, które by usprawiedliwiały zamiłowanie do pisania: literatem jest każdy, kto lubi myśleć z piórem w ręku. Parę książek, które ogłosiłem, nie przyniosło mi żadnego rozgłosu. A n i się tym martwię, ani skarżę, ponieważ czuję jednakowy wstręt do stylu „bożyszcze publiczności” , jak do stylu „poeta niedoceniony”. N ie będąc podróżnikiem we właściwym znaczeniu, zwiedziłem jednak niemało krajów: we wczesnej mło­ dości Szwajcarię, Belgię, Holandię, W ielką Brytanię; później N adrenię, Egipt, Grecję, W łochy i Hiszpanię; ostatnio zaś tropikalną Afrykę. Nie władam jednak przyzwoicie żadnym obcym językiem i to, dodane do wielu innych słabości, budzi we mnie wrażenie niedo­ łęstwa oraz izolacji. Chociaż muszę pracować (w dziedzinie niezbyt przy­ krej, ponieważ zawód etnografa odpowiada właściwie moim gustom), żyję w niejakim komforcie; cieszę się dość dobrym zdrowiem; nie brak mi, przynajmniej porównaw­ czo, wolności i powinienem, pod wieloma względami, za­ liczyć się do ludzi, których przyjęto nazywać „szczęścia­ rzami”. Mało było jednak w moim życiu zdarzeń, które mógłbym rozpamiętywać z zadowoleniem i doznaję coraz wyraźniej uczucia, że miotam się w pułapce i że - mówię bez literackiej przesady - coś mnie stopniowo zżera. (...) Jak wielu innych zszedłem do piekieł i jak niejeden zdołałem z piekieł (lepiej czy gorzej) powrócić. Przed­ tem zaś było moje wczesne dzieciństwo... dzieciństwo, ku któremu zwracam się od kilku lat w przeświadcze­ niu, że to jedyny okres mego życia, kiedy byłem szczęśli­ wy, aczkolwiek zawierało ono już w sobie zalążki wła­ snego rozkładu i wszystkie rysy, które - pogłębiwszy się w zmarszczki - nadają podobieństwo portretowi. Zanim spróbuję odsłonić kilka linii, które okazały się trwałe w tym upadku absolutu, w stopniowym rozkładzie, do którego - moim zdaniem - sprowadza się w znacznej mierze przejście od młodości do wieku dojrzałego, chciał­ bym zapisać w kilku słowach to, co jestem w stanie zgro­ madzić z resztek metafizyki mego dzieciństwa. Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata S kończyłem właśnie trzydzieści cztery lata, poło­ wę życia. Fizycznie jestem wzrostu średniego, może mniej niż średniego. Włosy mam ciemne, strzyżone krótko, aby nie falowały, a także po to, aby zapobiec grożącej już łysinie. Jeśli mogę sam wyroko­ wać, znamiennymi rysami mojej fizjonomii są: prosty zupełnie tył głowy, spadający pionowo jak mur czy brzeg morski, typowe (jeśli wierzyć astrologom) znamię osób zrodzonych pod znakiem Byka; wydatne i nieco guzowate czoło z nadmiernie splątanymi i nabrzmiały­ mi żyłami na skroniach. W ielkość czoła, jak mniemają astrologowie, pozostaje w związku ze znakiem Barana: istotnie, urodziłem się 20 kwietnia, na granicy obu zna­ ków, Barana i Byka. Oczy mam czarne, zaczerwieniony zwykle rąbek powiek; cerę żywą; wstydzę się przykrej skłonności do rumieńców i lśnienia skóry. Ręce mam chude, dość włochate, z bardzo wyraźnymi żyłami. M o­ je palce środkowe, zgięte u końca, zdają się zdradzać coś słabego albo chwiejnego w charakterze. Głowę mam w stosunku do tułowia raczej wielką; nogi nieco za krótkie w porównaniu z całością, ramio­ na zaś za wąskie, względem bioder. Chodzę pochylony do przodu; kiedy siedzę, garbię się zazwyczaj; pierś mam niezbyt szeroką i nie jestem szczególnie umię­ śniony. Lubię ubierać się z największą elegancją; jed­ nakże wady budowy, które przed chwilą wymieniłem, oraz środki, jakim i rozporządzam (mocno ograniczone, aczkolwiek nie mogę się uznać za biedaka), sprawiają, że uważam się zwykle za rozpaczliwie nieeleganckiego. Kiedy znienacka zobaczę siebie w lustrze, ogarnia mnie wstręt: nie przygotowawszy się zawczasu do wła­ snego widoku, znajduję, że jestem poniżająco brzydki. Miałem - lub mam - kilka natrętnych gestów: obwą­ chuję sobie wierzch dłoni; obgryzam paznokcie niemal do krwi; skłaniam lekko głowę w bok; zaciskam wargi i ścią­ gam nozdrza ze zdecydowaną miną; uderzam nagle czoło wierzchem dłoni, jak ktoś, komu przychodzi do głowy na­ gła myśl (dawniej w podobnych okolicznościach obmacy­ wałem sobie potylicę); zasłaniam palcami oczy, kiedy mu­ szę odpowiedzieć tak lub nie na kłopotliwe pytanie albo podjąć decyzję; kiedy jestem sam, drapię się w okolicę od­ bytu itd. Gestów tych pozbyłem się jednego po drugim Za: Wiek męski, PIW W arszawa 1972, s. 21-25 Przełożyli Teresa i Jan Błońscy 26 �Kiedy znienacka zobaczę siebie w lustrze, ogarnia mnie wstręt: nie przygotowawszy się zawczasu do własnego widoku, znajduję, że jestem poniżająco brzydki.” Michel Leiris w Etiopii, Misja Dakar-Dżibuti. Fragment fotografii. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7236cd570a38e692d6ab28f058767b1d.pdf 9e9c39f4944a3ff3156557e3521873b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6389 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) - biogram Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5962 Title A name given to the resource Michel Leiris - nota biograficzna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz (oprac.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1901 Michel Leiris przychodzi na świat 20 kwietnia, w XVI dzielnicy Paryża. Michel Leiris - nota biograficzna 1912 W teatrze Antoine ogląda wystawienie Impressions d’Afrique (na widowni był m.in. Apollinaire, Duchamp i Picabia) Raymonda Roussela, który był przyjacielem ojca Leirisa. 1918 Leiris odkrywa jazz. Robi maturę z filozofii. Zaczy­ na interesować się okultyzmem i alchemią. 1919 Odkrywa dzieło Fernanda Legera - pierwsze zain­ teresowanie sztuką współczesną. Początek dwuletnie­ go związku z Daisy S. („Kay” z Wieku męskiego). 1921 Śmierć ojca. Poznaje Erika Satie, Maurice’a Ravela i poetę M axa Jacoba, który staje się jego pierwszym „mistrzem”. Blaise Cendrars wydaje Anthologie negre — „to więcej niż książka, to akt” - powie później Leiris. 1922 Rozpoczyna pisać swój dziennik. Poznaje Antoni­ na Artauda. Poznaje i zaprzyjaźnia się z André Massonem, którego odwiedza często w jego pracowni na rue Blomet 45. Zaczyna interesować się dziełem Raymon­ da Roussela. W tym okresie Leiris czyta m.in. dzieła okultystów, Blake’a, Sade’a, Nervala, Dostojewskiego, Lautremounta, Rimbauda, Mallarmégo, Marcela Schwoba... Opublikowana zostaje Umysłowość prymi­ tywna Lévy-Bruhla. Śmierć Marcela Prousta. Leiris przyzna po latach, że W poszukiwaniu straconego czasu wywarło olbrzymi wpływ na La Règle du jeu. rêves, zaś w nr. 3 pojawia się pierwszy glosariusz zawie­ rający „gry językowe” (Glossaire j ’y serre mes glosses). Galeria Simon wydaje pierwszy tomik jego wierszy (Si­ mulacre), ilustrowany litografiami André Massona. N a bankiecie zorganizowanym przez surrealistów wykrzy­ kuje (przez okno) antyfrancuskie hasła i zostaje prawie zlinczowany przez wściekły tłum. 1926 Ogląda (wraz Picassem) po raz pierwszy w życiu corridę. Ślub z Louise Godon („Zette”...). Leiris dołą­ cza do rodziny Kahnweilerów. Francuski etnolog i mu­ zykolog André Schaeffner pisze Jazz —pierwsze etnolo­ giczne studium poświęcone czarnej muzyce jazzowej. 1927 Wraz z innymi surrealistami zapisuje się do francu­ skiej partii komunistycznej. Rezygnuje po sześciu mie­ siącach, uzasadniając, że interesuje go literatura, a nie polityka. Jest to powodem konfliktu z Bretonem, Ara­ gonem i Eluardem i rozluźnienia stosunków z surreali­ stami. Publikuje tomik wierszy Point cardinal. Podróżu­ je do Grecji i do Egiptu, gdzie po raz pierwszy zaczyna rozważać poświęcenie się nowej profesji: reportażysty. Pisze powieść Aurora. 1923 Poznaje i zaprzyjaźnia się z Picassem. Bywa na nie­ dzielnych obiadach u Daniela-Henry Kahnweilera marszanda sztuki nowoczesnej. N a obiadach bywa m.in. Artaud, Le Corbusier, Tristan Tzara, Erik Satie, Max Jacob, André Malraux. 1928 Przechodzi kryzys twórczy. Coraz więcej uwagi za­ czyna poświęcać zapiskom autobiograficznym. 1929 1924 Leiris, Bataille, Desnos, Boiffard, Queneau, M as­ son i Prévert zostają wykluczeni z ruchu surreali­ stycznego za niezgodę na podporządkowanie swej twórczości tezom głoszonym przez Bretona i partię komunistyczną. Georges Henri Rivière, Carl Einstein i Georges Ba­ taille zakładają pismo „Documents” („doktryny, arche­ ologia, sztuka, etnografia”), które przetrwa niecałe 2 la­ ta. Bataille zostaje redaktorem naczelnym, zaś Leiris sekretarzem redakcji. Sponsorem pisma jest marszand Georges Wildenstein. Pierwsza publikacja wiersza Leirisa w piśmie „Intentions”. Poznaje Georges Bataille’a i André Breto­ na. Przyłącza się do ruchu surrealistycznego. 1925 Planuje stworzenie orficko-nietzscheańskiego se­ kretnego stowarzyszenia Judas. Jest wyznaczony do stworzenia surrealistycznego „glosariusza niezwykłości” (do czego jednak nigdy nie dochodzi). W „La Révolu­ tion surréaliste” (nr 2) publikuje wiersz Le Pays des mes 23 �MICHEL LEIRIS - NOTA BIOGRAFICZNA 1938 Leiris poddaje się psychoanalizie u doktora Adriena Borela. Otrzymuje dyplom etnologiczno-religioznawczy w École Pratique Des Hautes Études za pracę Sekret­ ny język Dogonów z Sanga. Wygłasza wykład pt. Sa­ crum w życiu codziennym. Ukazuje się Lustro tauromachii, z ilustracjami Massona. Pisze wiersze o corridzie (Abacanico para los toros). Poznaje wybitnego znawcę walk byków André Castela, z którym prowadzić będzie przez przeszło 20 lat ożywioną korespondencję. Mu­ zeum Człowieka (Musée de l’Homme) w Paryżu inau­ guruje swą działalność. 1930 Pisuje o jazzie. Odkrywa dyptyk Cranacha Starsze­ go Lukrecja i Judyta. Uczestniczy w zajęciach Marcela Maussa. 1931 Marcel Griaule i Georges Henri Rivière z Muzeum Etnograficznego na Trocadéro wybierają Leirisa na sekretarza-archiwistę misji Dakar - Dżibuti. Szefem mi­ sji został Griaule, inni uczestnicy to m.in. Schaeffner, Deborah Lifchitz, Marcel Larget, Eric Lutten i malarz Gaston-Louis Roux. Misja trwa od 19 maja 1931 do 16 lutego 1933 roku. Sponsoruje ją m.in. Muzeum Et­ nograficzne na Trocadéro, ale także wiele osób pry­ watnych - Raymond Roussel, Al Brown (bokser, mistrz świata wagi koguciej), Georges Wildenstein (marszand i wydawca „Documents”), hrabia Charles de Noailles (sponsor awangardowej sztuki, finansował m.in. realizację filmów Buüuela i Dalego). W Paryżu otwarcie antykolonialnej wystawy surrealistów Praw­ da o koloniach. 1939 Wydany zostaje Wiek męski i Glossaire: j ’y serre mes gloses. Poznaje poetę René Chara i kompozytora René Leibowitza. Zostaje zmobilizowany i wysłany na służbę do Afryki. 1940-1941 Antyfaszystowska działalność etnologów z Muzeum Człowieka. Powstaje Galerie Louise Leiris prowadzona przez żonę Leirisa. Jej trzon stanowiła kolekcja Kahnweilerów. 1942 1932 Zaprzyjaźnia się z Sartre’em. Hemingway pisze Śmierć po południu. 1943 1933 Publikuje zbiór wiersze Haut Mal. Pojawia się drugi numer pisma Minotaure, zredago­ wany przez Leirisa i poświęcony w całości misji Dakar Dżibuti. Śmierć Raymonda Roussela w Palermo. Leiris odwiedza go 3 miesiące przed śmiercią. 1944 Śmierć Maxa Jacoba. Leiris gra główną rolę w kon­ spiracyjnej (domowej) sztuce reżyserowanej przez A l­ berta Camusa. 1934 1945 L ’Afrique Fantôme zostaje opublikowane przez Gallimarda w serii Les Documents bleus. Griaule, Mauss i Paul Rivet uznają książkę za prowokację. Leiris po­ znaje etnologa Alfreda Métraux, z którym łączyć będą zainteresowanie kultami opętania (afrykańskie zâr i haitańskie wudu). Badania etnograficzne na Wybrzeżu Kości Słonio­ wej i na terenie dzisiejszej Ghany. 1946 Publikacja eseju Literatura jako tauromachia (De la literature considérée comme une tauromachie) w pi­ śmie „Les Temps modernes”. Publikacja powieści Aurora. 1935 Zajmuje się spuścizną Roussela. Bierze udział w se­ minarium etnologa Maurice’a Leenhardta. Poznaje Colette Peignot i Francisa Ponge’a. 1947 Publikacja zbioru esejów o André Massonie André Masson et son univers. Leiris współtworzy pismo afrykanistyczne „Présence africaine”. 1936 Koniec psychoanalizy. Otrzymuje dyplom z zakresu historii religii („religie prymitywne”) i socjologii. Mu­ zeum Etnograficzne na Trocadero kończy swą działal­ ność. Bataille zakłada sekretne stowarzyszenie Acéphale. 1948 Publikuje Biffures, pierwszy tom cyklu autobiogra­ ficznego La Règle du jeu. Publikuje etnograficzne stu­ dium La Langue secrète des Dogons des Sanga. Poznaje Claude’a Lévi-Straussa. Zaprzyjaźnia się z antylskim pisarzem Aimé Cesaire’em. 1937 Leiris, Bataille i Roger Caillois tworzą Kolegium Socjologiczne (Collège de Sociologie). 24 �MICHEL LEIRIS - NOTA BIOGRAFICZNA 1950 1967 Wykład pt. L ’Ethnographe devant le colonialisme, będący pierwszą próbą ukazania dwuznacznej sytuacji etnografa w rzeczywistości kolonialnej. Śmierć Marce­ la Maussa. Publikuje książkę o sztuce Czarnej Afryki (Afrique Noire: la création plastique). Jest kuratorem wystawy Arts primitifs dans les ateliers d’artists w Musée de l’Homme. 1951 1968 Realizacja filmu o corridzie (La Course de taureaux, reż. Pierre Braunberger), z komentarzami Leirisa. N a zlecenie Unesco pisze rozprawę Race et civilisation. Bie­ rze udział w konferencji organizowanej przez José Bergamina. Bierze udział w wydarzeniach Maja ’68. Jest kurato­ rem wystawy Passages à l’âge d’homme w Musée de l’Homme. 1971 Zostaje kierownikiem działu Czarnej Afryki w Musée de l’Homme. 1952 Badania na Antylach. 1973 1955 Śmierć Picassa. Publikacja drugiego tomu La Règle du jeu, pt. Four­ bis. Publikacja wyników badań etnograficznych z Mar­ tyniki i Gwadelupy. Podróż do Chin. 1977 Wielka paryska wystawa Francisa Bacona; katalog ze wstępem Leirisa. 1956 1980 Publikacja zbioru wierszy Bagatelles Végétales z ilu­ stracjami Joana Miró. Śmierć Marcela Griaule’a. Otrzymuje prestiżową nagrodę literacką „Grand Prix national des Lettres”. Pisze wstęp do Musique et la transe Gilberta Rougeta. Śmierć Sartre’a, Sonii Or­ well, Schaeffnera i Daniela-Henry Kahnweilera. 1957 Próba samobójcza. Alberto Giacometti portretuje leżącego w szpitalu Leirisa. 1981 1958 Publikuje Ruban au cou d’Olympia. Publikacja La Possession et ses aspects théâtraux chez les Éthiopiens de Gondar 1983 Publikuje Francis Bacon, face et profil. 1959 1984 Zaczyna redagować fiszki nt. opery (Operratiques). Przekazuje swoją olbrzymią kolekcję sztuki do Centre Georges-Pompidou. 1960 Bierze udział w tworzeniu pisma afrykanistycznego „Cahiers d’études africaines”. 1985 Publikuje Langage tangage. 1961 1986 Zostaje profesorem w CNRS. Publikuje Nuits sans nuit et quelques jours sans jour - opisy swoich snów. Wraz z Jean Jaminem zakłada pismo „Gradhiva, revue d’histoire et d’archives de l’anthropologie”. 1962 1987 Śmierć Georges’a Bataille’a. Publikuje zbiór tekstów o R. Rousselu (Roussel l’ingénu). Śmierć André Massona. 1964 Publikuje Grand fuite de neige. Podróżuje po Ja ­ ponii. 1988 Umiera Louise, żona Leirisa. 1966 1990 Publikuje 3. tom La Règle du jeu pt. Fibrilles i zbiór esejów Brisées. Zaprzyjaźnia się z Francisem Baconem i z Sonią Orwell, wdową po George’u Orwellu. Śmierć Alberto Giacomettiego i André Bretona. 30 września umiera. Opracował Tom asz Szerszeń 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa33bad58f59b7a5f7acb293ae127a5.pdf f6e3a44490977a0c49e9006e7f34901e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6388 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5961 Title A name given to the resource Michel Leiris instrukcja obsługi/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.7-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Okazało się, że nie ma o czym pisać - nie potrafił zna­ leźć powiązania pomiędzy absurdem i banałem, który wypeł­ niał dzień a poważnym zadaniem stawiania słów na papierze. (...) Dopóki brał udział w swoim życiu, nie mógł o nim pisać. TOMASZ SZERSZEŃ Jedno zaczynało się tam, gdzie kończyło drugie.” (Paul Bowles Pod osłoną nieba) Michel Leiris instrukcja obsługi „Wypełnię wolny czas, jaki mi pozostaje pisaniem. Opi­ szę szczerze historię mojej kuracji.” (Italo Svevo Zeno Cosini) „Doktor darzy też zbyt wielkim zaufaniem te moje prze­ klęte wyznania (...) nie wie, co to znaczy pisać po włosku dla nas, którzy mówimy dialektem triestańskim, a nie umiemy nim pisać. Spowiedź na piśmie jest z naszej strony zawsze kłamstwem.” proustowskiego Marcela, który ostatecznie odnajduje swe powołanie i może wreszcie rozpocząć (lub raczej zwieńczyć) pracę nad „dziełem życia”, Michelowi nie objawia się nigdy „rozwiązanie” - tajemnica pozostaje tajemnicą. Rien n’est jamais fini. Skoro życie jest nieustającą walką ze śmiercią - jej odwleczeniem - pisanie może być walką z pustką, czy, jak pisał o autorze L ’Afrique fantôme Edmond Jabès, łataniem dziury za pomocą słów (czy jednak - jak pyta Jabès - kaligrafia wystarczy, by ową dziurę zapełnić?). U Leirisa nic więcej nowego się nie wydarza, bo wydarzyć się nie może. Wszystko powraca nieustannie i nic się nigdy nie kończy. (Italo Svevo Zeno Cosini) Rien n’est jamais fini - tytuł pierwszego opublikowa­ nego przez Michela Leirisa wiersza mówi wszystko: nic nie jest nigdy zakończone; wszystko (życie, pisanie) jest nieskończonym procesem, który bezskutecznie domaga się domknięcia. Banalne? Nie trzeba długo szukać, by odnaleźć analogie odnoszące się zarówno do pisania (Georges Perec: „Trudno mi skądinąd po­ wiedzieć, na czym polega problem. Chcę pisać, lecz napotykam wciąż nieprzezwyciężalne przeszkody i nie jestem w stanie przez sześć miesięcy skończyć żadnego z tekstów, który zacząłem.”1), jak i do sfery „życia” (Italo Svevo: „O nieporównana oryginalności życia! Było czymś cudownym, że wątpliwość, którą nasunęło ono dziecku w tak naiwnej formie, nie została rozstrzy­ gnięta przez dorosłego, mającego już za sobą połowę życia.”2). Jednak Leiris idzie jeszcze dalej. Czyni z owej „niemożności pisania” i drobnej „wątpliwości” coś więcej niż tylko strategię pisarską - temat zasadniczy. W świecie jest „coś do zrozumienia”, co jednak wy­ myka się, co na zawsze pozostanie niedostępne. Ten powracający u Leirisa leitmotiv, pojawia się po raz pierwszy w dzieciństwie, w kontekście wystawienia Parsifala Wagnera: „Właśnie Parsifal nasuwał mi wie­ le pytań. Wiedziałem, że jest tam coś „do zrozumie­ nia”, gdyż mówiono przy mnie o ludziach, którzy W a­ gnera „rozumieją” i o tych, co go w ogóle „nie rozumieją”, a nawet, że trzeba być nie tylko dorosłym, ale szczególnie uzdolnionym, ażeby uchwycić ukryte znaczenie jego dzieł. Stawało się to więc dla mnie czymś w rodzaju tajemnicy (...) czymś, co na razie wol­ no mi było tylko przeczuwać niejasno...”3 Czym jed­ nak jest owa tajemnica? Czy dotyczy ona „życia”, czy może chodzi raczej o tajemnicę sztuki? Podobnie jak W Poszukiwaniu Straconego Czasu, autobiograficzne dzieła Leirisa (cykl La Règle de jeu i Wiek męski) podejmują temat znaków, które niejako zapowiadają powołanie pisarskie, tworząc pomost między życiem i sztuką. Jednak w przeciwieństwie do *** Zadziwiające, że niemal każdy interpretator mie­ rzący się z dziełem Michela Leirisa, przywołuje do­ świadczenie swoistej bezradności, nieadekwatności. Już w pierwszym zdaniu swego eseju, będącym posłowiem do Wieku męskiego, Jan Błoński napisze „Bardzo niezręcznie mówić o pisarzu, który sam postanowił po­ wiedzieć o sobie wszystko.”4 Owa niezręczność po­ większa się jeszcze bardziej, gdy wspomnimy, że proces opowiadania o samym sobie nigdy się nie kończy, że owo wszystko jest niedostępne, bowiem - jak to ujął Maurice Blanchot właśnie w odniesieniu do autora L Afrique - „jest coś do powiedzenia, czego nie może­ my wypowiedzieć...”5 Interpretacja napotyka jeszcze jedną, zasadniczą, przeszkodę: „Leiris nauczył się śnić terminami psycho­ analitycznymi, to znaczy, symbolizować interpretację. Jak w szeregu luster, wyrażone odbija się w wyobrażo­ nym, i tak bez końca.”6 Tyle Błoński. N a podobny problem zwraca uwagę Maurice Nadeau, autor pierw­ szego obszernego studium o Michelu Leirisie: „Przez literaturę, taką jak ją pisał Leiris, człowiek i świat, w miejscu pogrążenia się w dziele przeładowanym od odsłaniania się, odkrywają siebie nawzajem, takimi, ja­ cy są... Przekraczają znaki swej własnej obecności, przenikają ekran, jakim literatura oddziela się od życia (...) Oglądamy Michela Leirisa poprzez jego własne 7 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI terminy (poprzez jego własne słowa), które towarzyszą mu niczym sobowtór.”7 I rzeczywiście, pułapka, w której znalazł się inter­ pretator, jest odbiciem zamknięcia, które stało się udziałem autora. Bowiem „Świat jest lustrzaną szafą, do której nie mamy klucza: widzimy samych siebie w lustrze, nie wiedząc, co jest po drugiej stro­ nie.”8 Również literatura nosi cechy labiryntu bez wyj­ ścia: w notatkach do Fourbis czytamy: „Ta książka, która stała się swoim własnym końcem...”. Tematem, który pochłania autora Wieku męskiego, jest więc zagadnienie błędnego koła, tautologicznego uwikłania, które dotyczy każdej twórczości autobio­ graficznej i szerzej - każdej refleksji dotyczącej „życia”, czy wreszcie każdego aktu poznawczego:9 „Od kilku dni jedynym usprawiedliwieniem mojego „życia” jest redagowanie dziennika mojego życia. (...) Błędne ko­ ło: wplątujemy się weń, gdy pod pretekstem opisania swego życia, zapominamy żyć, ponieważ piszemy.”10 Relacja życia i literatury zostaje odwrócona, gdy Leiris pisze o miłości do opery: „Żartując, powiedziałem raz C., że jeśli się naprawdę kocha operę włoską, jest się zbyt zajętym jej przeżywaniem, aby jej jeszcze słu­ chać.”11 Kluczowa tu kategoria „życia”, zostaje w in­ nym miejscu zakwestionowana, poddana swoistej metarefleksji: „Wprowadzenie sztuki w życie to pusta formuła - trzeba by było sprecyzować, czym ma być owo wprowadzenie, czym ma być sztuka i czym ma być życie”.12 Narracja (szczególna, bo u Leirisa zawsze w jakimś stopniu autobiograficzna) jest więc paraliżo­ wana13 - niczym spojrzeniem Meduzy - przez nieusta­ jący powrót tego samego, przez obsesyjnie powracające wątpliwości, które kwestionują nie tylko jej porządek, ale również terminologię (po zapisaniu setek stron au­ tobiografii, autor L ’Afrique zastanawia się, czym ma być owo „życie”), samego autora i, wreszcie, „życie”. Leiris jest miłośnikiem życia. Jego zaskakujące przejawy odnajduje choćby w etiopskim kulcie zâr, gdzie rytuał staje się swoistą „szatnią osobowości” (ve­ stiaire des personalites), a uczestnicy „wychodzą z sie­ bie”, by przybrać inną rolę; podobnie w operze - rozu­ mianej przez Leirisa analogicznie, jako „zbiór masek”. Opera jest również istotna z innego powodu: śmierć Pucciniego, śmierć która frapuje Leirisa, staje się sym­ bolem podobnego splotu „dzieła” i „życia”. Splotu, który stoi w centrum rozważań autora L ’Afrique i któ­ ry staje się również jego udziałem. Również w malarstwie Leiris poszukuje wyraźnego śladu „życia”: „To, co mnie fascynuje u Bacona - podob­ nie zresztą jak u Giacomettiego - to fakt, że jego obrazy, dosłownie, krzyczą obecnością”;14 „Mało istotne, czy od­ najdziemy tam piękno, czy brzydotę: płótno Bacona jest tak samo żywe, jak samo życie...”15 - czytamy. To, co najbardziej fascynuje autora Wieku męskiego, leży poza estetyką, w miejscu, gdzie na przestrzeni płótna uobec­ nia16 się życie. Paradoksalne to uobecnienie, bowiem w malarstwo Bacona - podobnie jak podczas spektaklu corridy - wślizguje się ono poprzez śmierć... „Malarstwo jest silniejsze ode mnie” mawiał Picas­ so. Przypadek Leirisa zachęca, by słowa te odnieść również do literatury. L ’Afrique fantôme —650-stronicowe wyznanie - jest wyzwaniem, jakie francuski pi­ sarz i etnograf rzuca zdrowemu rozsądkowi. Jednak po powrocie do Paryża Leiris nie przestaje pisać. Pisze co­ raz więcej: pisanie, niczym malarstwo według Picassa, staje się nieuleczalną chorobą, opętaniem. Jest jednak czymś jeszcze: cielesną ekspresją. Papier istnieje jako przedłużenie ciała i, na odwrót, ciało jest funkcją pa­ pieru: „pragnął wytatuować to wszystko, co miał w głowie, na powierzchni swej skóry - ostatecznie de­ cyduje się powierzyć to papierowi...”17 Ciało jest więc nierozerwalnie związane z papierem, zaś... „życie” po­ wstaje, uobecnia się w pisaniu. W jednym z glosariuszy Leirisa „życie” zostaje roz­ bite na dźwięki (vie —un Dé la sépare du viDe).18 W je­ go literaturze, w jego etnografii jest ono zawsze tożsa­ me z rozbiciem. Wniosek ten kryje w sobie coś zasadniczego. Bowiem jak zauważa, piszący o Nietzschem Krzysztof Michalski, „Termin życie (...) odsyła właśnie do tej niemożności scalenia, do próżności te­ go nieodzownego wysiłku”19... *** Cóż zrobić z autorem, który wyznawszy: „Pisanie nigdy nie przychodziło mi łatwo”, zapisuje następnie setki, tysiące stron? Cóż zrobić z autorem, który jest „miłośnikiem bezpośredniości”, poszukującym moc­ nych przeżyć w Afryce, na arenach walk byków, czy w szemranych barach, deklarującego się tymczasem jako zatwardziały nominalista, dla którego nie ma in­ nej rzeczywistości niż słowa? Jak pogodzić te i wszyst­ kie inne sprzeczności w jednym tekście? W tym wy­ padku „instrukcja obsługi” (mode d’emploi) przemienia się „instrukcję nieużycia” (mode d’inemploi). Instruk­ cję, w której hasła można mnożyć w nieskończoność. POEZJA I GRÓB Autobiografie Michela Leirisa - te zapiski „zbunto­ wanego mieszczucha, anarchicznego intelektualisty”20 - są w istocie przepełnioną żałobą medytacją na temat śmierci, braku, pustki. To w eseju właśnie o La Règle du jeu Maurice Blanchot zawarł słowa, które znakomicie oddają jego pogląd na literaturę: „Jest coś do powiedze­ nia, czego nie możemy wypowiedzieć; (...) dziura, pust­ ka, która nie cierpi światła, ponieważ w jej naturze jest, by nie być oświetloną: sekret bez sekretu...”21 Jak każde wyznanie, dzieło Leirisa ma za swego pa­ trona Rousseau. Autor Wyznań pojawia się na stro­ nach Fibrilles —trzeciego tomu cyklu autobiograficzne­ go La Règle du jeu —w niezwykły sposób: centralne miejsce książki zajmuje analiza snu, w którym opisany 8 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI damentem każdej kolejnej książki - nie tylko tych au­ tobiograficznych, z cyklu La Règle du jeu. L ’Afrique fantôme jest przecież zaprzeczeniem książki podróżni­ czej i klasycznej rozprawy etnograficznej, Glossaire j'y serre mes gloses narodziło się z pragnienia zniszcze­ nia słownika poetyckiego, Abacanico para los toros to odpowiedź na tradycyjną poezję, zaś Wiek męski jest oczywiście negacją powieści... Ten negatywny funda­ ment, który leży u źródeł wszelkiej działalności literac­ kiej - pisania w ogóle -, wywodzi się, jak zawsze u Le­ irisa, jeszcze z dzieciństwa: z krainy, która nie jest niewinna. Pierwsze doświadczenie niepełności ma czy­ sto językowy charakter: to wspomnienie błędu wymo­ wy, gdy mały Michel, próbując złapać upadającego na ziemię żołnierzyka, wykrzykuje (gdy zauważa, że żoł­ nierzyk jest cały) częcie! (reusement), zamiast na szczę­ ście! (heuresement).27 Incydent ten, zostaje przywołany na samym początku pierwszego tomu La Règle du jeu, jako rodzaj wprowadzenia do cyklu. Jest zapowiedzią: autobiografia będzie opowieścią o pustce i o nieustają­ cej pracy języka, dążącej do tego, by ją zapełnić. Tak więc Wiek męski nigdy nie zostanie osiągnięty, Reguła gry nigdy nie zostanie definitywnie ustalona. Pisarstwo Leirisa jest naznaczone melancholią - to, przywołując określenie Nathalie Barberger,28 „pisanie żałoby”. Melancholia żywi się tym, co utracone (co wspaniale pokazał Baudelaire w Łabędziu) , ale również tym, co nigdy nie zostanie zrealizowane. Walcząc z czasem, Leiris sięga po zasadę wyliczenia. Podobnie jak Georges Perec, nieustannie notuje tytuły książek planowanych, książek, których nigdy nie napisze... Niczym rasowy etnograf dostrzega, że zasadą kon­ stytuującą jego życie codzienne (bowiem to pole inte­ resuje go najbardziej) jest właśnie brak. W Wieku mę­ skim wylicza kobiety, których nie udało mu się ostatecznie zdobyć: „szczególnie niedostępne aktor­ ki...”, „mała dziewczynka z przedziałkiem pośrodku...”, „poznana w barze dziwka...”, „inna dziewczyna, prze­ siadująca zwykle w barze...”, „inna jeszcze, spotkana w domu publicznym...”, „wyniosła i zimna Amerykan­ ka...”, „poddana, bezwolna dziewczyna...”, „ta, z którą zapijałem się dni cztery...”, „ta, co miała zwiędłą twarz, ale ciało delikatne...”, „te wreszcie, które nie robią nic, do których nie śmiem się nawet odezwać, kiedy je spo­ tkam, ale które chwytają za gardło samym swym wzro­ kiem Meduzy.”29 W Dzienniku zauważa, że miłość za­ wsze związana jest z niezaspokojonym pragnieniem, czyli - w efekcie - z nieobecnością: „Bardzo regularnie mam pokusy fetyszyzmu i długo szukam w moim poko­ ju przedmiotu, z którym mógłbym uprawiać miłość; aż po dziś dzień, żadnego jeszcze nie znalazłem.”30 W Wie­ ku męskim ta sama sytuacja zostaje przeniesiona na płaszczyznę literatury: „Zwracam się do tej kobiety je­ dynie dlatego, że jest nieobecna - do kogóż by pisać, je­ żeli nie do osoby nieobecnej? (...) Zapewne, nie ma mowy, aby została ukochanym przedmiotem; raczej - zostaje park w Ermenonville. Ten sam, w którym ostatnie chwile swego życia spędził Rousseau. Ten sam, w którym znajduje się symboliczny pusty grobo­ wiec wielkiego filozofa - pusty, bowiem prochy Rous­ seau zostały przeniesione do Panteonu. Niepozorny wątek, staje się centralnym punktem błyskotliwej ana­ lizy, którą przeprowadza Denis Hollier.22 Zwraca on uwagę na fakt, że moment ślubu z Louise Godon (czy­ li z Z.) wyznacza początek właściwej twórczości auto­ biograficznej Leirisa. Realistyczny zwrot, który ozna­ cza zarazem zerwanie z pisarstwem automatycznym, z tradycyjnie rozumianym surrealizmem i z... poezją. Trzeba wybrać między życiem a poezją, między mał­ żeństwem a byciem poetą, między seksem a życiem w czystości: taki dylemat jest, według Holliera, cen­ tralny dla młodego Michela. Wybierając małżeństwo, autor Wieku męskiego żegna się więc z poezją, z częścią swego życia, która została mu amputowana, niczym głowa Holofernesowi. „Cała twórczość autobiograficz­ na Leirisa jest żałobą nad poezją, oznaczaniem wyco­ fania się, ściganiem nieobecności, opłakiwaniem tego, co we Frêle Bruit nazywa „milczeniem schronienia wieszczki: opustoszałą siedzibą wyroczni, której odjęto głos.” Orfeusz wyśpiewujący zniknięcie Eurydyki, Leiris który śpiewa o utracie swego głosu (...) żegna się z poetą, którym nie zostanie. La Règle du jeu: cenotaf Michela Leirisa, poety.”23 Niezwykły splot dzieła i życia zostaje wprowadzony do Fibrilles, właśnie za sprawą Rousseau. Jego pusty grobowiec - niezwykła atrakcja dla wielu turystów od­ wiedzających Ermenonville (jednym z pierwszych był Nerval - „książę poetów”) - zajmuje centralne miejsce w Fibrilles. Tymczasem „podczas pisania Fibrilles —wie­ my to - Leiris podejmuje próbę samobójczą. Pośrodku własnej książki autor składa się do grobu; schodzi do grobu, który, jak tego wymaga ceremoniał cenotaficzny, pozostaje pusty: zstąpienie (...) musi być nieudane. Pozostała część Fibrilles to pusty grobowiec, prywatny cenotaf, w którym autor chce zrobić miejsce spoczyn­ ku dla swoich szczątków, dla żywych (...) popiołów. N ad grobem Rousseau, Fibrilles, zanim jeszcze zaist­ nieją, (...) pogrążają się same w grobowcu, w którym ich właśnie brakuje, pogrążają się w pustce, w nieskończoności.”24 Tragiczny splot dzieła i życia, kunsz­ towna konstrukcja - zabieg zwany mise en abyme i dramatyczne pytanie: „Dokąd zmierza tekst? Do te­ go, by nie powiedzieć, skąd przybywa. Ani dokąd zmierza.”25 Brakuje reguły gry. Zostaje ona zaanonso­ wana w piątej części cyklu - w notatkach do Fibules (Klamry) - która jednak nigdy nie została napisana. Brak spinającej klamry, brak reguły gry, brak ostatecz­ nej reguły „ja”... Czas nie zostaje odnaleziony. Jedno z dzieł Leirisa - zbiór zawierający opisy snów, które śnił na przestrzeni lat - nosi tytuł Noce bez no­ cy26 (Nuits sans nuit): brakuje jednej nocy (do tysiąca i jednej nocy?). Nieciągłość, niekompletność jest fun­ 9 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI substan cją m elancholii, obrazem (...) wszystkiego, cze­ go m i brak ...”31 Leiris podąża tropem Prousta, który ręce lewej podlega to wszystko, co zwyczajowo postrze­ gane jest jako „gorsze” : związane ze śm iercią, nazna­ czone, skażone.34 Ludzka antropologia opiera się więc wykorzystuje m etaforę rozmowy telefonicznej, by opi­ sać dośw iadczenie równoczesnej ob ecn ości i n ieobec­ n o ści - m elancholijnej niepełności, która jest rów no­ znaczna ze śm iercią. „T o on a mówi do nas, to jej głos stam tąd dochodzi. Z jakże daleka! Ileż to razy nie m o­ n a symbolicznym rozdwojeniu: „człow iek jest bytem podw ójnym - homo duplex - u którego to, co prawe głem słuch ać bez lęku, jakbym w obliczu tej niem ożli­ w ości widzenia (...) czuł wyraźniej, ja k oszukańczy jest pozór tej najsłodszej bliskości i jak daleko m ożem y się znajdow ać od ukochanych rzeczy w chwili, w której merów „D ocum ents” , Leiris natrafia na reprodukcję dyptyku C ran ach a Lukrecja i Judyta. Lukrecja i Judyta - zdają się one być na wyciągnięcie ręki. Rzeczywista pięciu, części. Odkrycie C ran ach a naprow adza Leirisa na pom ysł napisania autobiografii - Wiek męski jest już i to, co lewe, różni się fundam entalnie.”35 W 1930 roku, szukając m ateriałów do jednego z nu­ dwie kobiece postaci, które symbolizują od tąd funda­ m entalne pęknięcie świata na dwie, pozostające w n a­ ob ecn ość - głos ten tak bliski - w równie rzeczywistym oddaleniu. Lecz także zapowiedź wiekuistego oddalen ia.”32 O biekt m iłosny wymyka się - dlatego k och ać napraw dę m ożna jedynie kam ienny p osąg lub uwięzio­ n ą A lbertynę. w drodze. H ertzow ska podw ójność, dwubiegunowość zostaje więc wprowadzona w sam o serce tem atyki auto­ biograficznej - „Ja” Wieku męskiego to homo duplex. Książka Leirisa jest jednak, jak pisze w przedmowie au­ tor, „dziełem-czynem”, które przekracza granice litera­ T a k rozum iana m elan ch olia dotyczy nie tylko „ży­ c ia” (m iłości), ale - ja k zawsze u Leirisa - również d ru ­ tury i w ciela się w życie. D latego zarysowana w autobio­ grafii dychotom ia, pojaw ia się również w samym życiu: giego członu opozycji, czyli „sztuki” (literatury). P isa­ nie, będ ące dla niego w alką ze śm iercią, z rozkładem , je st działaniem tragicznym : teraźniejszość wymyka się rozdwojenie tekstu - na część praw ą (Lukrecja?) i lewą (Judyta?) - odpow iada podziałow i Paryża (m iasta, w którym francuski pisarz mieszkał przez całe życie) na opisowi, podobn ie ja k obiekt m iłości wymyka się k o ­ ch ającem u, nie d ając się złapać in statu nascendi. D la ­ tego literatura, naw et ta najbliższa życiu, będzie za­ rive droite i rive gauche. Przestrzeń m iasta pokrywa się symbolicznie z przestrzenią „życia” : Prawy Brzeg to M u ­ zeum Człowieka n a T rocadero (gdzie autor L ’Afrique wsze przynależeć do tego, co m inione: „W ycofuję się w ciąż w przeszłość, jestem urzeczony m oim i w spo­ fantôme pracow ał przez kilkadziesiąt lat) i etnografia. m nieniam i z dzieciństw a i m łod ości - jeszcze ogólniej, Także to, co zawodowe, oficjalne. Lewy Brzeg, lewa stro­ na m iasta (gdzie mieszkał przez ostatnie pięćdziesiąt lat) przez wszystko, co stanow i w spom nienie. C h odzi m i n ieustann ie o odtw orzenie, uchw ycenie m inionych dośw iadczeń, które staram się ożywić z m aksym alną odsyła do tego, co prywatne, intymne - do literatury. R eguła gry jest, w tym wypadku, ściśle przestrzegana: et­ nografią Leiris zajmuje się w swoim gabinecie w M u ­ zeum, mieszkanie pozostaje dom eną literatury. S ek w an a rozdziela w ięc autobiografię. Wiek męski je st również płaszczyzną innego podziału, innego cię­ ostrością. N igdy nie m a doświadczenia teraźniejszości. Lub raczej m oje jedyne dośw iadczenie teraźniejszości istnieje w akcie pamiętania. O to stałem się kron ika­ rzem, zam iast być p o etą [podkreślenie m oje - T . S .]. H erezja p od ob n a do tej, jak ą zanotow ałem dziesięć cia: „Skończyłem w łaśnie trzydzieści cztery lata, p o ło ­ wę życia” .36 „Ja ” staje się m iejscem rozdarcia. d n i tem u: pisanie po fakcie; (...) W ięc, pisanie ok ale­ czone, które szuka oparcia w starych rzeczach, nie m a­ *** jące już siły, aby w zlecieć.”33 T eraz w idać to już wyraźnie: pusty grobow iec R o u ­ sseau jest, zarazem, grobem , w którym spoczęły szcząt­ ki M ich ela Leirisa. W n o tatk ach do w ykładu w C ollège de Sociologie Sacrum w życiu codziennym, szukając etnologicznej za­ sady organizującej codzienność, Leiris notuje: PRAWE I LEWE „Sztuka i życie, głos i ciało...” „sen i nocne czuwanie sztuka i życie doświadczenia kluczowe i codzienna egzystencja (Michel Leiris Fibrilles) język mityczny i język potoczny”37 W 1909 roku Robert Hertz, socjolog ze szkoły Durkheima, pisze studium L a prééminence de la main droite. Etude sur la polarité religieuse (O pierwszeństwie prawej ręki. Studium na temat religijnej dwubiegunowości) . O p isać życie, op isać siebie m ożna jedynie d ok on u ­ ją c niezliczonej ilości cięć - dzieląc bez koń ca. Za W znow iona w 1928 roku książka zrobiła w ielką furorę w śród francuskich antropologów związanych z M u ­ zeum Etnograficznym na T rocad ero i z „D o cu m en ts” . W edług H ertza praw a ręka wiąże się w ludzkich w spól­ spraw ą C ran ac h a Leiris w prow adza do swej tw órczości oparty w łaśnie n a d ych otom iach sposób organizacji autobiografii. A więc: L u krecja i Judyta, antyczne i bi­ blijne, D o n Ju a n 38 i H am let, barok 39 i klasycyzm, p ra­ n o tach z tym, co „w łaściw e” , ojcow skie, podczas gdy we i lew e,40 teatr przeżywany i teatr odgrywany... Ow o 10 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI „Ja” w poszukiwaniu swej „reguły gry/reguły ja”, jest zawsze rozdarte między dwoma sprzecznościami. Dla­ tego proces opowiadania nie może zostać domknięty, życie nie może zostać zakończone, zagadka rozwiąza­ na. Podwójność nie jest tu jednak figurą spotkania:41 u Leirisa parokrotnie pojawia się przypowieść o zakończeniu-spotkaniu, które kończy się fiaskiem. W tek­ ście z „Documents” pt. Caput mortuum ou la femme de alchemiste francuski pisarz przywołuje starą arabską hi­ storię o spotkaniu derwisza z Bogiem. Spotkanie koń­ czy się zaskakująco: zamiast Boga, derwisz spotyka... samego siebie (lub może Bóg posiada jego twarz). Ten niepokojący „kafkowski” motyw pojawia się również w patafizycznym tekście Sur le voyage de Magellan. Leiris przywołuje w nim starą prawdę starożytnych: spo­ tkanie z sobowtórem stanowi zapowiedź końca... daje swemu porte-parole wymiar bohatera klasycznej tragedii - to pierwszy krok do mityzacji „Ja” , która sta­ nie się główną zasadą Wieku męskiego. Strategia fran­ cuskiego etnologa opiera się na napięciu pomiędzy „ja” i „nie-ja”: Siriel (czy Siriel Lechim) to jednocze­ śnie Leiris i nie-Leiris. Podobnie napięcie - między typowością a niepowtarzalnością - wyznacza charakter gry w kości: każdy rzut jest typowy (istnieje ograniczo­ na liczba możliwości) i, zarazem, niepowtarzalny (nie­ powtarzalnie przypadkowy). Warto przywołać w tym kontekście Leirisowskie rozważania o Marcelu Duchampie. Jego twórczość tak pokrewna eksperymentom Raymonda Roussela z „mechaniką” tekstu - służy jako pretekst do rozwa­ żań na temat „sztuki jako gry z zasadą tożsamości [identyczności].”45 U Duchampa gra jest wszechobec­ na i przybiera rozmaite formy. Nie ogranicza się jedy­ nie do mylącej odbiorcę „gry iluzji”: jest (jak u Roussela) zasadą przewodnią, ponieważ - jak podkreślał Leiris - „świat [Duchampa - T. S.] jest nierozwiązalnym splotem znaków i znaczonego lub symboli i symbolizowanego”.46 Owa gra destabilizuje sensy i spra­ wia, że „każda forma jest perspektywą innej według pewnego znikającego punktu”.47 Względność form i sensów przekłada się również na płaszczyznę tożsa­ mości seksualnej: w tytule słynnej pracy La mariée mi­ se à nu par ces celibataires, même Duchamp rozbija ją na dwie części - kobiecą (MAR) i męską (CEL). Leiris posuwa grę z własną autobiografią jeszcze da­ lej, czyniąc z gry słów, z przestawienia liter naczelną za­ sadę. Metamorfoza, wykroczenie poza siebie, rozgrywa się więc na płaszczyźnie języka: dochodzi tu do głosu Leiris-poeta, Leiris-miłośnik Roussela. Leiris-etnolog wie jednak (nauczony doświadczeniem afrykańskich badań terenowych nad kultami opętania i sekretnymi stowarzyszeniami), że słowa mogą mieć moc przemie­ niania rzeczywistości. Wiara ta sprawia, że z czasem po­ rzuca on w końcu grę masek i pseudonimów, próbując, za pomocą pisania, dogonić „życie”. Takie też jest dzie­ ło autora L ’Afrique: rozpięte między poezją i etnografią, między totalnym rygorem języka (na wzór Roussela i Duchampa) i wiarą w jego transgresyjną moc. Między literackim „uprzestrzennieniem autobiografii” (na wzór Mallarmé), a całkowitym wyjściem poza nią, ku „życiu”. Między autobiografią, którą rządzi rousseańska zasada szczerego wyznania, a autobiografią, którą rządzi sekret. AUTOBIOGRAFIA I SEKRET „Twoje działanie zawsze odnosi się do papieru.” (Stéphane Mallarmé Quant au livre) Vie —un Dé la sépare du viDe:42 rzut kości rozdziela życie od pustki, czytamy w jednym z glosariuszy. Rysu­ nek André Massona z 1923 roku, przedstawia gracza w kości. To portret Michela Leirisa, wówczas począt­ kującego poety, pozostającego pod wpływem ekspery­ mentów Stefana Mallarmé. Rysunek stanie się, jak na­ pisze później Leiris, jego symbolem: autor La Règle du jeu pozostaje przez całe życie zafascynowany właśnie kostką do gry, widząc w niej siłę zdolną przekształcać nie tylko rzeczywistość poetycką, lecz również życie. Leiris przenosi zasady gry w kości na płaszczyznę ję­ zyka i, równocześnie, na płaszczyznę autobiografii. N a wzór Mallarmé, który w swym poemacie Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku „uprzestrzennia lekturę”, Leiris dokonuje „uprzestrzennienia autobiografii” otwiera ją na nowe, alternatywne możliwości. Pozo­ staje ona jednak ograniczona liczbą liter - to one wy­ znaczają przestrzeń gry (gdy rzucamy jedną kością, mamy do dyspozycji sześć możliwości; podobnie słowo „Leiris” składa się z sześciu liter, zaś „Michel” to kolej­ ne sześć). We wrześniu 1926 roku zanotuje w dzienni­ ku: „Michel Leiris - to mi wystarczy, by odwracając moje nazwisko (Siriel Lechim), przemienić się nagle w starego rabina.”43 Najprostsze odwrócenie liter zmienia „Leirisa” w „Siriela” (tak też będzie nazywał się bohater Aurory, jego pierwszej i jedynej powieści), doprowadzając zarazem do karnawałowego odwróce­ nia znaczeń i „wyjścia z siebie”. Nowe imię produkuje nowe sensy, odsyła do nowych kontekstów.44 Kolej­ nym wcieleniem staje się Damocles Siriel (który jest bohaterem dwóch niezrealizowanych „autobiograficz­ nych” projektów: Starożytności Damoklesa Siriela i Młodość Damoklesa Siriela, czyli Moja autobiografia od rozpoczęcia wojny aż do utraty dziewictwa). Wprowa­ dzając „antyczne” imię (Damocles), autor Afrique na­ *** W swoich tekstach etnologicznych autor L ’Afrique fantôme nie zajmuje się nigdy tematem struktur pokre­ wieństwa. Interesują go natomiast badania nad tym, co sekretne: sekretny język, inicjacje, sekretne maski. T e­ matyka ta, jak pisze, ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia ludzkich wspólnot: „Społeczeństwo prze­ jawia naturalną skłonność do sekretu. (...) posiada spe­ 11 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI sem prowadzi go w zupełnie odmiennym kierunku. W połowie lat 20. publikuje w „Révolution Surréali­ ste” swoje pierwsze glosariusze, w których próbuje nie tylko podważyć przyjęte etymologie, lecz również do­ prowadzić do całkowitej destrukcji słownika.52 Podczas misji Dakar-Dżibuti Leiris zajmuje się ba­ daniem sekretnego języka inicjowanych w sudańskim plemieniu Dogonów. Praca ta, wymagająca olbrzymie­ go wysiłku i samozaparcia (autor L ’Afrique fantôme nie zna wówczas żadnego z języków afrykańskich), polega­ ła na procesie wielokrotnej deszyfracji: podczas badań Leiris najpierw robi notatki fonetycznie, następnie próbuje odczytać je wraz z tłumaczem (orientującym się dobrze w zasadach sekretnego języka), który prze­ kłada je z kolei na codzienny język Dogonów. O stat­ nim ogniwem tego skomplikowanego procesu jest tłu­ maczenie na francuski. Sekretna mowa inicjowanych ma hybrydyczny53 charakter: sens używanych słów uległ w niej częściowemu zapomnieniu. Leiris przeno­ si obserwacje dotyczące specyfiki sigi so na płaszczyznę literacką: w swoich glosariuszach i grach językowych „wyciska słowa jak cytrynę”,54 poddaje je deszyfracji (niczym elementy zapomnianej mowy), sprawia, że każde słowo staje się „perspektywą innego”.55 Jednak jego największym pragnieniem jest przywró­ cenie słowom życia. Słowa ożywają więc, stają się obec­ ne - o wiele silniej niż „żywy głos”.56 Zyskują ciało. To powiązanie słów i ciała ma swoją muzyczną analogię. I to niekoniecznie w tak ukochanej przez Leirisa operze (choć, jak pisał, „poetyckie pisanie jest, bez wątpienia, (...) trochę czymś takim jak aria w operze...”57), lecz w jazzie. Początek fascynacji tą muzyką pokrywa się mniej więcej z pierwszymi eksperymentami językowymi, z pierwszymi glosariuszami. Autor Wieku męskiego wie­ lokrotnie podkreślał transowość jazzu: podobnie jak w kultach opętania (gdzie nawiedzający duch wstępuje w ciało nawiedzanego i stapia się z nim w jedność), w jazzie następuje niezwykłe, cielesne utożsamienie „grającego” i „granego”. Muzyk „staje się” instrumen­ tem, zaś instrument tworzy - na czas szalonej improwi­ zacji - nierozdzielną jedność z muzykiem. Dla Leirisa koncert jazzowy jest spektaklem opętania, w którym ciało, słowo, instrument i muzyka, poprzez swój rytm, „sklejają się”. Podobnie rzecz się ma z językiem. W Mu­ sique en texte et musique antitexte —komentarzu do Lan­ gage tangage - spuszczone z łańcucha słowa rozpoczyna­ ją szaleńczy taniec. Leiris, niczym opętany przez jednego z demonów zâr, daje się prowadzić, dokąd chcą. Czytelnik również. Jak w życiu, gdy nie jesteśmy w stanie w pełni przewidzieć, co się wydarzy. Tak powstaje mit. W Essai sur le merveilleux Leiris powraca do Jarry’ego: cudowność rodzi się „pomię­ dzy”, na skutek nieporozumienia między myślą i mo­ wą. Mit jest więc skutkiem błędu w funkcjonowaniu języka. Zinterpretowany przez Leirisa Jarry, ma wszak­ że swój antropologiczny kontekst. Autor L ’Afrique cjalny język, różniący się od języka codziennego i nie­ zrozumiały dla nie-wtajemniczonych”.48 Dogonowie i ich sekretny język pozostają prefiguracją społeczeń­ stwa: wspólnoty, w której to, co sekretne, strzeżone jest przez język. Problem zrozumienia tajemnicy inicjo­ wanych jest więc w gruncie rzeczy problemem języko­ wym - zadaniem dla tłumacza, lub dla znawcy szyfrów. W swych pismach autobiograficznych Leiris po­ wraca w zaskakujący sposób do tematyki Dogonów. Pracując nad pośmiertną edycją dziennika intymne­ go, Jean Jamin zauważa,49 że Leiris zataił ważny szcze­ gół biograficzny dotyczący swojej żony50 i - w efekcie - całego swojego życia. To „zniknięcie” - strategia analogiczna do tej, jaką zastosował Georges Perec w Zniknięciu, podniesiona tutaj do potęgi i obejmują­ ca całą autobiografię - jest zaskakujące, zwłaszcza w przypadku autora, który wyznaje, że chciałby roz­ chorować się z powodu szczerości. Pragnienie, by wy­ znać wszystko, przekraczając zarazem granice litera­ tury, zostaje skonfrontowane z rodzinnym sekretem, który okazuje się nie do wypowiedzenia. Coś pozosta­ je „między słowami”, zagubione przez mechanizmy ję­ zyka. Zniknięcie jest, zarówno u Pereca, jak i u Leirisa, faktem językowym: sekretu po prostu nie można wypowiedzieć, zapisać... Cóż jednak począć z deklaro­ waną szczerością człowieka, który chce „powiedzieć wszystko”? Leiris zdaje się być schwytany w pułapkę języka: jest zarazem „sobą” (Leiris) i „innym” (Siriel); jednocześnie mówi prawdę i kłamie... W całej jego twórczości odnaleźć można ślady tej paradoksalnej podwójności. Przybiera ona zaskakujące formy: jego pierwsze prawdziwie etnograficzne badania dotyczyły sigi so, sekretnego języka sudańskich Dogonów. Tym­ czasem proste przestawienie dwóch liter przemienia „Dogon” w „Godon” - nazwa afrykańskiego plemie­ nia przekształca się w panieńskie nazwisko żony Michela. Leirisa interesują więc wewnętrzne analogie: badaniom nad sekretnym językiem sigi so, odpowiada sekretne autobiograficzne „zniknięcie”, Dogonom odpowiada inne, tym razem paryskie, „plemię” - ro­ dzina Godon.51 Przestrzenie etnografii i autobiografii zamykają się w jednym słowie. SŁOWO I ODDECH „Śniło mi się czasem, że - skoro słowo i oddech są związa­ ne - moje badania nad językiem sprawiły, iż utraciłem mowę...” (Michel Leiris Wiek męski) „Dopóki moje słowa będą żywe, będą miały kości, ciało i skórę!” (Michel Leiris Langage tangage) Podobnie jak większość dzieci, mały Michel na­ miętnie studiował encyklopedie i słowniki. Do jego ulubionych lektur należała w dzieciństwie Encyklope­ dia Larousse’a. To zamiłowanie do klasyfikacji z cza­ 12 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI strzeni (...) czyż nie jest tutaj środkiem, by uprawiać miłość z rzeczami, by wnikać w nie - aż do serca?”.62 Malarstwo Bacona, podobnie jak corrida, jest więc próbą wniknięcia w rzeczywistość. W obu przypad­ kach autor L ’Afrique przywołuje metaforykę seksualną („realité enfin mise à nu”, czyli „rzeczywistość ostatecz­ nie obnażona” jak pisze63), bowiem miłość fizyczna jest tu równoznaczna z użyciem siły. Podobnie, w obu przypadkach, mamy do czynienia z wyzwaniem rzuco­ nym całej tradycyjnie rozumianej sferze estetyki: sztu­ ka Bacona nie ma nic wspólnego z porządkiem symbo­ licznym, który zwykle konstytuuje „sztukę”. Dotykamy tu tematyki Realnego, tak jak ją przed­ stawiał Lacan. Jego poglądy rekonstruuje Markowski w swej książce o Gombrowiczu: „W tym znaczeniu sztukę można traktować jako obszar, na którym Real­ ne jest starannie wypierane (sztuka konwencjonalna) bądź też na którym powrót Realnego staje się nie do zniesienia (i także podlega wyparciu i cenzurze). (...) sztuka (świadomie lub nieświadomie) lekceważy Real­ ne, gdyż jest ono dla niej nie do wytrzymania, a to ze względu na jego radykalnie asymboliczny charakter.”64 I dalej: „jeśli się zgodzić, że Realne skrywa rozkosz, to skrywa także ból i piękno (bolesne piękno), co prowa­ dzić może do wniosku, że (...) nie ma różnicy między czystą rozkoszą i czystym bólem, albowiem i tu, i tam, podobnie jak w przypadku piękna, zawodzi możliwość symbolizacji.”65 Leiris zdaje się sugerować,66 że malar­ stwo Bacona pozostaje po stronie Realnego, po stronie bólu i ekstazy, po stronie tego, co „nie do wytrzyma­ nia”. W tym sensie, Bacon jest prawdziwym briser d’images - ikonoklastą, którego każdy obraz, każde po­ ciągnięcie pędzla wymierzone jest przeciwko innym obrazom, przeciwko całej historii malarstwa. Jest tak­ że wyzwaniem mającym zbadać granice ludzkiej wy­ trzymałości. „Obraz ma swoje partie rozpalone lub być może, używając języka jazzu, swoje partie hot w opozycji do ca­ łości cool, te gdzie rzuca się kości w porównaniu do resz­ ty, która jest tylko neutralnością jednoznaczną z przepa­ ścią (....). Opozycja części powiedzmy „sakralnych”, gdzie panuje wzburzenie, i części „świeckich” - najob­ szerniejszych - gdzie nic się nie dzieje.”67 Leiris opisuje płótna Bacona tak, jak arenę walki byków: podobne dy­ chotomie organizują przestrzeń obrazu i areny („części hot" i „części cool”, sacrum i profanum). W obu przypad­ kach czynnikiem wyznaczającym charakter, odpowied­ nio spektaklu i płótna, jest skaza. Baudelairowskie „zgwałcone piękno” (lub, podążając śladem leirisowskich poszukiwań językowych, piękno „wypaczone”) piękno „lewe” - pojawia się nie tylko w szkicach o Fran­ cisie Baconie. W Lustrze tauromachii Leiris mówi wprost: to, co naprawdę istotne („piękne”?), przekracza granice estetyki (dlatego puste ornamenty stylu, pod­ czas walki raczej skrywają niż odsłaniają). Bacon, pod­ nosząc przerażający ochłap mięsa do poziomu Ukrzyżo­ przywołuje, po raz pierwszy w kontekście Rimbauda i Roussela, zapomnianą dziś teorię Maxa Müllera, we­ dług której mity rodzą się na skutek swego rodzaju „choroby języka”. Pozostaje pytanie: czy choroba języ­ ka byłaby również chorobą ciała? SZTUKA I NUDA „Zawsze ceniłem słodkawą gorycz koktajlów, śnieżny smak szampana i przenikliwie ostre tchnienie whisky.” (Michel Leiris Wiek męski) „Fakty - wtrącił Heyst zwykłym swoim uprzejmym to­ nem - nie ma nic ciekawszego nad fakty. Nagie fakty.” (Joseph Conrad Zwycięstwo) Dlaczego pewne dzieła sztuki dotykają nas dogłęb­ nie, podczas gdy inne pozostawiają totalnie obojętny­ mi lub są po prostu nudne? Pytanie o nudę sztuki po­ jawia się w pismach Leirisa dwukrotnie i dzieli je blisko pięćdziesiąt lat: po raz pierwszy w eseju o fetyszyzmie rzeźb Giacomettiego (1929), drugi raz w tek­ ście o obrazach Francisa Bacona. Dla francuskiego pi­ sarza i etnografa nuda ma jednak głębsze podłoże, wykraczające poza granice estetyki. Jej korzenie tkwią w charakterystycznym dla naszej epoki poczuciu życia „wykastrowanego”, pozbawionego głębszych sensów życia bez sacrum.58 Według Leirisa, sztuka nie ma wystarczającej mocy, by zastąpić to, co święte lub by zniwelować wszech­ obecne odczucie nudy. Istnieją jednak - jak twierdzi dzieła, które przekraczając granice tego, co estetyczne, działają na nas niczym dobrze wymierzony cios bokse­ ra. Leirisa interesują właśnie te miejsca, momenty, gdy sztuka wchodzi głęboko w materię życia, dotykając w prawdziwie cielesny sposób (podobnie jak miażdżąca nos pięść, czy kończące walkę pchnięcie toreadora) tego, co „naprawdę istotne”. Dzieje się tak jedynie wte­ dy, gdy to, co widzimy, nakłuwa niczym barthesowskie punctum.59 To ukłucie, otwarta rana - „przenikliwie ostre tchnienie whisky” - związane jest z brutalnym re­ alizmem. „Brutalność faktu” Leiris odnajduje w obra­ zach Francisa Bacona. Czym jest owa „brutalność faktu”? W eseju Co mi powiedziały obrazy Francisa Bacona Leiris zauważa, że obrazy te noszą bardzo materialny ślad działania mala­ rza, który w brutalny sposób odcisnął na nich swą obecność.60 Ślad ten, prawdziwa rana, przywołuje ra­ czej rzeczywistość opisywaną w Lustrze tauromachii, niż świat sztuki. W innym eseju (Francis Bacon dzisiaj) Leiris posuwa się jeszcze dalej, porównując brutalny gest malarza do gwałtu, do aktu seksualnego, którego ce­ lem jest wniknięcie w materię świata: „Widzialne śla­ dy aktywności ręki - jej znaki na płótnie - pozostawia­ ją przypuszczenie (...) że jej ruch zmierza w istocie do schwytania (analogicznego do porwania lub gwałtu) rzeczywistości. (...) Zgwałcenie,61 roztrzaskanie prze­ 13 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI wania, osiągnął bez wątpienia, tak poszukiwaną w lite­ raturze przez Leirisa, „szczerość” („obnażenie”) . W jednej ze swych ostatnich książek Michel przy­ wołuje postać Olympii z obrazu Eduarda Maneta: na­ ga, przypominająca posąg - podobna do innych kobiet pojawiających się w pisarstwie Leirisa. Tym, co nie­ przyzwoite u manetowskiej Olympii, nie jest jednak jej nagość, lecz... wstążka. Ten pozornie nieistotny detal jest tu kluczowy. Bez wstążki Olympia byłaby po pro­ stu nudna, pozostawiałaby nas obojętnymi. Tymcza­ sem piękno - tak jak je rozumie Leiris, tak jak je rozu­ mie Bacon i zapewne tak, jak je rozumieją pozostający w „intymnym kontakcie ze śmiercią” toreadorzy - nie może być konwencjonalne, zapoznane. Nie może być nudne. Musi przenikać niczym punctum. Niczym obra­ zy Francisa Bacona. Niczym corrida. ną dla Leirisa. Temat ten, obecny jest w Dzienniku niemal od samego początku, pojawia się w kontekście poszukiwania własnej techniki poetyckiej (np. w maju 1929 roku notuje: „... technika obiektywna i subiek­ tywna - czy naprawdę można je rozdzielić?”72), jed­ nakże nabiera prawdziwej aktualności podczas wypra­ wy do Afryki, gdy Michel spotyka się nie tylko z nową, skomplikowaną rzeczywistością kolonialną, ale rów­ nież ze swoją nową profesją (i charakterystycznym dla niej sposobem widzenia świata), czyli z etnografią. Et­ nograf jako podmiot, Afryka jako model, przedmiot: taka, oczywista jak by się zdawało, relacja zostaje pod­ kopana w L ’Afrique fantôme. Podwójne doświadczenie Leirisa - jako podmiotu (pisarz, etnograf) i przedmio­ tu (pacjent psychoanalityka, model malarzy) - nie po­ zwala mu spojrzeć całościowo na badanych, na Afry­ kę, na etnografię. Następuje moment demaskacji: prawdziwym tematem etnografii jest etnograf. O sa­ motniony, skazany na subiektywność, piszący. W jednym ze swoich listów do Leirisa Bacon pisze: „Być może realizm jest, w swym najgłębszym wyrazie, za­ wsze subiektywny”.73 Paradoks, na którym zbudowane jest L ’Afrique fantôme („to przez maksimum subiektyw­ ności możemy dotknąć prawdy...”), jest więc w gruncie rzeczy problemem malarskim. Dzieło Leirisa jest jednak niczym sprawnie działający organizm, w którym wszyst­ kie naczynia są ze sobą trwale złączone: malarskie zagad­ nienie jest jednocześnie problemem autobiograficznym. Tekst, płaszczyzna kartki papieru, to miejsce spotkania (i „identyfikacji”) podmiotu i przedmiotu. PODMIOT I PRZEDMIOT „Schellingiańska koncepcja dzieła sztuki, jako miejsca utożsamienia [spotkania - T. S.] podmiotu i przedmiotu”68 - notuje Leiris w swym dzienniku in­ tymnym. Artysta tworząc, oscyluje na cienkiej grani­ cy, która rozdziela świadome i nieświadome, to co su­ biektywne i obiektywne: Schelling zauważa tę paradoksalną sytuację aktu twórczego. „«Ja» zaczyna (akt twórczy - T. S.) świadomie (subiektywnie) i koń­ czy w sposób nieświadomy lub obiektywny...” ; „Jest ab­ solutnie niemożliwe, żeby coś obiektywnego zostało stworzone ze świadomością (...) to, co jest prawdziwie obiektywne (...) nie może więc być wprowadzone (do dzieła sztuki - T. S.) ze świadomością" .69 Artysta jest świadomy podczas tworzenia, natomiast to, co po­ wstało wymyka mu się - w tym sensie dzieło sztuki jest autonomiczne, żyje własnym życiem. Z kolei sam akt twórczy jest paradoksalnym momentem wykroczenia poza siebie - ku temu, co „obiektywne”. W twórczości Leirisa pojawiają się wątki, które doskonale pasują, by je rozważyć w kontekście myśli Schellinga: problem pisania jako opętania (nieświadome, więc „czy obiek­ tywne”?), projekt autobiografii możliwie jak najbar­ dziej „szczerej”, realistycznej aż do bólu. Giacometti, Picasso, Bacon - bohaterowie esejów Leirisa. Dzieło każdego z nich obraca się wokół tema­ tu „artysta i jego model”.70 Ten balzakowski motyw wyznacza, zdaniem autora L ’Afrique, odmienność sztuki współczesnej. W notatkach do wykładu w Collège de Sociologie zapisuje on uwagę o znamien­ nym przesunięciu akcentów pomiędzy romantyzmem a współczesnością: nie spoczywa on już na osobie two­ rzącej, na artyście, lecz na mechanizmie tworzenia, na procesie twórczym. Wątek ten rozwija, koncentrując się na Picassie (który jest przecież twórcą obrazu M a­ larz i jego model): „W obrazach Picassa (...) tematem obrazu, jest sam akt jego stwarzania.”71 Malarski temat artysta-model nie jest niczym in­ nym jak relacją podmiot-przedmiot, tak przecież waż­ PATOS I TEATR „Co dzień wdziewałem maski...” (Michel Leiris Wiek męski) W Wieku męskim Leiris przywołuje obraz burdelu jako miejsca, które - gratka dla historyka czy antro­ pologa - pozwala przenieść się w przeszłość, ku staro­ żytności. „Jeżeli dość długo lubiłem burdel, to dlate­ go, że i on współuczestniczy w starożytności; przypomina targ niewolników i rytualną prostytucję antyku”;74 „Zaznałem w portowych burdelach wraże­ nia głębokiej ludzkości i wielkości, które odczuć moż­ na we wszystkich domach rozpusty...”75 - pisze. Te konotacje (antyk, „wrażenie wielkości”...) odsyłają w oczywistym kierunku: dla Leirisa burdel, podobnie jak kobiece posągi, jest czymś par excellence klasycz­ nym. Dziwny to, rzecz jasna, klasycyzm, jednak jego ślady są silnie obecne w całym dziele. Jego zasadniczą cechą jest patos. I tak bohater Wieku męskiego uwzniośla swoje życie seksualne, które, począwszy od pierwszych dziecięcych snów i fantazji, przeniesione zostaje na poziom mitu: „byłem wzruszony”76 pisze Leiris o swej pierwszej erekcji. Podobną rolę odgrywa alkohol: „Szklanka alkoholu podnosi mnie do pozio­ mu wielkich pijaków Dostojewskiego”.77 Wspomnie- 14 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI LUDZKIE I NIELUDZKIE nia, drobne, z pozoru nieistotne fakty nabierają tragi­ zmu, są wyolbrzymione niczym gest teatralny. Rów­ nież literatura, sam fakt pisania jest z natury patetycz­ ny: „Moje wspomnienia podniesione do kwadratu przez fakt, że je zapisuję”.78 W taki sposób - poprzez analogię ze światem teatru i opery, przywołanie kla­ sycznych figur i poprzez sam proceder pisania - doko­ nane zostaje obejmujące historię życia uwznioślenie i, w efekcie, mityzacja. Patos jest zawsze przypisany scenie: Leiris podkreśla swą, pochodzącą jeszcze z dzieciństwa, fascynację te­ atrem i operą. Scena staje się wzorcem porządkującym przeżycia, magazynem metafor i figur pojawiających się w literaturze i w etnografii. „Zachowywać się tak, jakbym był w teatrze”79 to zasada organizująca leirisowską etnografię „ja”. Autor Wieku męskiego jest zara­ zem podmiotem i przedmiotem własnej obserwacji, ak­ torem i widzem: to rozdwojenie wyraża symbolicznie Hamlet - figura wewnętrznego rozbicia, odsyłająca również do obrazu „teatru w teatrze”. «Teatr „ja”», «„ja” w teatrze świata». Teatralnie skonstruowane „ja”80 jest głównym (i jedynym) akto­ rem i widzem na autobiograficznej scenie.81 Tożsa­ mość bohatera nie jest trwała, ponieważ jest każdora­ zowo tworzona przez padające z widowni spojrzenie widza, który zmieniając nieustannie miejsca, zmienia również perspektywę (z kolei aktor nieustannie prze­ mieszcza się). Teatr, podobnie jak kult zâr, jest więc „szatnią osobowości”: „Chciałem najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj - Gérarda de Nerval. Ja­ ką - jutro?”82 Autor La Règle du jeu przejmuje terminologię po­ chodzącą ze świata teatru i przenosi ją na płaszczyznę literatury, autobiografii i etnografii. O ile afrykańskie i antylskie kulty opętania (zâr, wudu) określone zosta­ ją przez Leirisa (za Alfredem Métraux) jako „komedia rytualna”, to tauromachii przypisane zostaje pojęcie „tragedii”. Napięcie między tymi dwoma pojęciami (odnoszącymi do dwóch przeciwstawnych rodzajów widowisk), występuje na przestrzeni całego dzieła: w Wieku męskim nadanie „tragicznego” wymiaru zda­ rzeniom, które zazwyczaj nie są za takie uznawane, jest przyczyną zamierzonego komizmu. Ta ambiwalencja tłumaczy zamiłowanie Leirisa do słodko-gorzkich, tragiczno-komicznych postaci z commedii dell’arte.83 Dla­ tego też tak często pojawiają się odwołania do Pajaców Leoncavalla, które dotykają prawdziwego sensu te­ atralności: pozorności („śmiech poprzez łzy i prawda poprzez teatr”). Obrazy „teatru w teatrze” są więc kluczowe dla je­ go autobiografii, ujawniają bowiem właśnie pozorność nie tylko widowisk, ale również całego procesu spisy­ wania autobiografii i, finalnie, świata w ogóle. Świat jest teatrem. Pozostaje sprecyzować: dla Leirisa świat bywa commedią deWarte, bywa inscenizacją Hamleta. Bywa też Gombrowiczowską Operetką. „Automat, który się rozbija, kurtyzana, która zdradza, śpiewaczka, która ginie na suchoty - takie były wcielenia gardzicielki, jawiącej się w marzeniu Hoffmanna; kształty zmienne jak Meduza, w której każdy zdaje się rozpoznawać kobietę, którą kocha.” (Michel Leiris Wiek męski) „Widziałem w nich tylko piękny posąg...” (Michel Leiris Wiek męski) W Aurelii Nervala statua zostaje rozbita. Leiris przywołuje ten epizod w Essai sur le merveilleux,84 zesta­ wiając go z figurami, które pojawiają się w malarstwie Giorgio de Chirico: przypomina o „cudowności”, „nad­ zwyczajności” posągów, o ich walorze symbolicznym. Pragnienie tego, co nieludzkie, pragnienie zamiany w „kamienną statuę” pojawia się wielokrotnie w jego tekstach. Kamień, jednoznacznie kojarzony w Wieku męskim z antykiem i z tym, co klasyczne, jest odpowie­ dzą na rozpad świata, który koroduje, który nieustan­ nie wymyka się, tak jak Afryka wymyka się pióru, któ­ re chce ją opisać i pozostaje czymś nieludzkim - zjawą, fantôme: „(...) Nabrałem wcześnie zwyczaju pudrowa­ nia twarzy, jakbym ukryć ją chciał pod maską (...). Wy­ rażało to symboliczne pragnienie mineralizacji, stano­ wiąc reakcję obronną na wewnętrzną słabość i rozpad, którymi czułem się zagrożony; chciałem zbudować so­ bie rodzaj pancerza, urzeczywistniając moim wyglądem - ten sam ideał sztywności, który ścigałem w poezji.”85 Pewne wyobrażenia łączą Leirisa ze światem malar­ stwa De Chirico: „Świat moich snów jest światem nie­ realnym, brukowanym kamieniami, obramowanym budowlami. N a ich frontonach czytam czasem tajem­ nicze sentencje. Jest to długi ciąg esplanad, galerii i perspektyw, które przemierzam niczym całkowicie abstrakcyjną przestrzeń ogołoconą ze wszelkiej ziem­ skiej realności. Królują tutaj: ołowiana nić, cyrkiel, waga...”.86 Prawdziwie alchemiczna87 fascynacja ka­ mienieniem i stalą, potwierdza wyrażone w Wieku mę­ skim pragnienie:88 Leirisa interesuje moment, w któ­ rym doskonałość formy staje się alegorią śmierci, negacją życia. Kamień i stal, od zawsze towarzyszące tematyce melancholii, służą mu do stworzenia (auto) portretu człowieka owładniętego obsesją pustki, para­ liżującym lękiem przed śmiercią.89 Dla Leirisa opera jest miejscem, w którym ciele­ sność zostaje w największym stopniu zanegowana. Śpiewak, śpiewaczka operowa stają się alegorycznym obrazem tego wszystkiego, co nieludzkie i niematerial­ ne i, równocześnie, rodzajem archetypicznego wyobra­ żenia kobiecości: dla Leirisa kobieta jest obrazem tego właśnie, co nieludzkie; jest zawsze obiektem melan­ cholii. Podobnie niedostępna pozostaje Emawayish, córka kapłana zâr: „Po całych miesiącach wstrzemięź­ liwości i uczuciowej pustki zakochałem się w Gonda- 15 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI AUTOBIOGRAFIA I BRAK GŁOWY rze w Abisynce, która i fizycznie, i moralnie odpowia­ dała dwoistemu ideałowi Lukrecji i Judyty. (...) wyda­ wała się woskowym posągiem.”90 „Jedyne, co kocham w kobietach, to ich kryszta­ łowa biżuteria. Gdy oglądam je nagie, jedynym wa­ runkiem, bym mógł być podekscytowany, jest wy­ obrażenie sobie, że są statuami... N a własne ciało spoglądam z niechęcią. Używam wszelkich środków zdolnych nadać mu twardość granitu i całymi godzi­ nami utrzymuję je bez ruchu, wyobrażając sobie, że w ten sposób przekształcę je w rodzaj statuy...”91 - pi­ sze w innym miejscu. Sceniczny zabieg przekształca­ nia własnego ciała w statuę przypomina o teatralnym odniesieniu, które patronuje Wiekowi męskiemu. To fragment rozmowy Fausta i Mefistofelesa, dotyczący Meduzy: Mefistofeles: „Daj temu pokój!/ Strzeż się, już ja znam to./ To czarodziejski, martwy obraz, fantom:/ Le­ piej nie zważać na jej zdradny zew./ Kamienny wzrok jej w człeku ścina krew/ I człowiek cały w kamień się zamienia./ Czyżbyś Meduzy nie znał choć z imienia?”92 Scena jest miejscem wtajemniczenia (kobieta jako Meduza), jest również miejscem przemiany (w ka­ mienny posąg). Leiris opisuje sam siebie jako już pora­ żonego wzrokiem Meduzy, skamieniałego. W tym sen­ sie, niezwykle trafione wydają się słowa Denisa Holliera: narrator Wieku męskiego zastyga w grama­ tycznym „Ja”. To „Ja-które-umiera”.93 Meduza zabija spojrzeniem, Syreny kuszą śpiewem. „Tym, co mnie często najbardziej dotyka w kobiecie, jest jej głos”94 - pisze Leiris. Głos istnieje całkowicie poza dotykiem, jest więc doskonałym „ucieleśnie­ niem” nieludzkiego stalowo-kamiennego ideału. Ale głos jest również - jak w epizodzie Odysei, gdy Odyseusz kuszony jest śpiewem Syren - śmiercionośną bro­ nią, równie groźną jak wzrok Meduzy czy miecz Judy­ ty. Opera - ulubione miejsce Leirisa - staje się w tym przypadku niebezpieczną przestrzenią, miejscem ku­ szenia. Staje się również metaforą sytuacji, w której znalazł się autor i narrator Wieku męskiego: nieustają­ cego zagrożenia kobiecością. Śmiercią, którą kobieta95 niesie leirisowskiemu „Ja”... Kobiety Leirisa są więc nieludzkimi statuami o an­ tycznym rodowodzie: Aurora,96 Lukrecja, Judyta, Olympia, Nereida... W rzeczywistości są one bliskimi siostrami bohaterek Gerarda de Nervala: Aurelii, Syl­ wii, Pandory... i Chwały Raymonda Roussela.97 Czymże bowiem innym jest rousselowska gloire, jeśli nie (gramatyczną98) kobietą? Czymże innym, jak nie ukoronowaniem świetlanym kręgiem, uwiecznie­ niem, zamianą w majestatyczny posąg, zamarciem w chwale? Jednak statua zawsze ulega rozbiciu. Proces mine­ ralizacji nigdy nie może dobiec końca, schwytany w obłędną logikę błędnego koła: posąg formuje się, by następnie skruszyć się na nowo. „Wyobrażam sobie samego siebie (...) niczym Holofernes z odciętą głową!” (Michel Leiris Wiek męski) Pisząc o operze Pucciniego Turandot, Leiris przy­ wołuje raz jeszcze biblijną historię Judyty i Holofernesa. W tym kontekście pojawia się projekt eseju Turan­ dot lub triumf Holofernesa, który byłby rodzajem powrotu do kluczowego dlań, zaczerpniętego z obrazu Cranacha, wątku. W Wieku męskim utrata głowy99 staje się zaskaku­ jącą figurą autobiograficzną. „Autobiografia wywołuje ten sam skutek, co działanie Judyty: oddziela głowę od ciała, oddala tego, kto podejmuje zadanie autoprezen­ tacji, od niego samego” - pisze Denis Hollier. I dalej: „Według stwierdzenia Bataille’a człowiek jest tym, czego mu brakuje: z braku głowy rodzi się także auto­ biografia. Podmiot autobiografii jest (...) tym, kto tra­ ci twarz, kto w głębi samego siebie spotyka innego bez twarzy, rozpoznaje siebie w wyzutej z „ja” trzeciej oso­ bie. Takie właśnie jest autobiograficzne caput mortuum: jej alchemia dąży do połączenia w jedną potwor­ ność własną twarz i brak twarzy innego.”100 Można dodać coś jeszcze: brak głowy jest oczywistą figurą nie­ obecności. Piszący autobiografię musi się określić, „amputuje” więc niektóre części „Ja” - fragmenty wła­ snego „ciała”, fragmenty własnej historii.101 Nie da się opowiedzieć wszystkiego: pisząc tracimy fragmenty naszego życia. Tracimy siebie. Czego brakuje w autobiografii Leirisa, co zostaje „ucięte”? „Wraz z La Règle du jeu autobiografia traci swe centrum i swój sens: życie”102 - pisze Nathalie Bar­ berger. Autobiografia, która zostaje „pozbawiona gło­ wy”, nie ma końca, brakuje jej rozwiązania, osi: Leiris opowiada kolejne anegdoty, kolejne historie, wzbogaca fabułę, dokonuje kolejnych interpretacji tych samych wspomnień z dzieciństwa. Przywołuje te same motywy (co widoczne jest zwłaszcza w cyklu La Règle du jeu), które powracając, paraliżują narrację. Opowieść nie postępuje, nadmiar słów sprawia, że właściwy cel auto­ biografii - „życie” - gubi się gdzieś po drodze. „Nigdy nie dochodzimy do ostatniej litery ostatniego słowa”:103 autobiografia nie może zostać dokończona.104 Figura ta posiada jeszcze jeden, trochę inny, sens. Literatura bywa bowiem niebezpieczną grą, w której można, dosłownie, stracić głowę - otrzeć się o obłęd. Tymczasem dla Leirisa pisanie - rytuał nie mniej prawdziwy niż kult zâr - jest zawsze równoznaczne z opętaniem. Ta symboliczna dekapitacja oznacza więc depersonalizację: coś czego nie kontroluję, „mó­ wi za mnie”.105 Głos, który wydobywa się z samych trzewi. Czy to jeszcze „Ja”? Niebezpieczeństwo grozi również z innej strony. Radykalny gest Leirisa - destrukcja słownika i, przede wszystkim, próba wcielenia literatury w życie, zaś życia 16 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI w literaturę - oznacza osiągnięcie miejsca, skąd nie ma już powrotu. Dalej czyha prawdziwa gilotyna i prawdziwy miecz. mat samobójstwa pojawia się jako pomysł na rozwiąza­ nie problemu błędnego koła, w które wpadł Heyst bohater projektowanej w Afryce powieści. W następstwie nieudanej próby samobójczej Leiris zastępuje je, jako projekt rozwiązania splotu „dzieła” i „życia”, ideą spalenia własnych książek112 - chce „na­ prawić błąd, jakim było ich napisanie”. „Spalić to, z po­ wodu czego istnieję, by nie zostać spalonym samemu...”113 W swym projekcie Leiris bliski jest postawie wzywającego do pisania krwią Friedricha Nietzschego: w rozprawie Literatura a tauromachia przywołuje metafo­ rę ognistego pióra („pod zdaniami autora papier marsz­ czyłby się i zapalał za każdym dotknięciem pióra z ognia”114). Pisząc, palimy własne książki. Jednak, jak sugeruje Leiris, tylko takie, równoznaczne z „utratą gło­ wy” pisanie - pisanie, w którym górę bierze wyciskająca łzy i krew, ognista namiętność115 - sprawia, że literatura przekracza swe granice: ku „życiu”. Pragnienie pisania „ognistym piórem” jest jednak naznaczone bluźnierstwem. Pisarz, który marzy o wyjściu „poza literaturę”, jest z natury podejrzany. To niebez­ pieczny alchemik lub ktoś, kto zaprzedał duszę diabłu. Leiris doskonale zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakim jest uczynienie z literatury „życia” (przypomnijmy: Wiek męski pojawia się w 1939 roku) czy dosłowne po­ traktowanie metafory spalenia książek. Wie, co w tam­ tej sytuacji politycznej może oznaczać „utrata głowy”... PAPIER I ŚMIERĆ „Powinienem był popełnić samobójstwo, jest to jednak ostatnia rzecz, jaką zrobię.” (Michel Leiris Wiek męski) W nocy, tuż przed podjęciem próby samobójczej, zapisze: „Pisząc, szukam schronienia w przestrzeni bia­ łej kartki, jak struś chowający głowę, tak jak gdyby ta kartka była światem bez gęstości, gdzie śmierć nie mo­ że wniknąć”.106 Zarówno Dziennik, jak i całą autobio­ graficzną prozę Leirisa (ale również niektóre teksty et­ nograficzne) można czytać jako rozważanie na temat śmierci. Motyw ten powraca u autora L ’Afrique fantôme regularnie, prawie zawsze właśnie w kontek­ ście literatury. Przestrzeń białej kartki jest rodzajem azylu, który chroni przed naznaczonym rozpadem światem zewnętrznym. Pisanie jest jednak, z natury, pełne ambiwalencji: jest równoczesnym odwleczeniem śmierci i jej zapowiedzią. Heroiczną walką, która nie może zostać wygrana: „Poezja [pisanie poezji] nie jest niczym innym jak długą walką ze śmiercią”; „każde działanie artystyczne, jakiejkolwiek natury, korzenia­ mi sięga do tej wojny przeciwko śmierci...”107 Pojawia się tu ponownie paradoksalne błędne koło - zasada organizująca kolejne dzieła Leirisa. „Pisanie, które jest końcem”: pierwsze zapisane słowo wyłącza piszącego z porządku „życia” i - podobnie jak fanfary oznajmiające początek corridy - jest sygnałem nie­ uchronnej śmierci. Stąd metafora literatury jako are­ ny, autora zaś jako toreadora („jestem naprzeciwko li­ teratury niczym torero”). W takim ujęciu staje się ona rodzajem morderczej rozgrywki, w której autor, będąc równocześnie toreadorem i bykiem, znajduje się za­ wsze w sytuacji bez wyjścia. „Wcielić śmierć w życie, sprawić, by stała się w ja­ kiś sposób rozkoszna (jak gest torera, który łagodnie wciąga byka w fałdy kapy czy mulety): na tym powin­ na polegać działalność budowniczych luster...”.108 Podjęcie wyzwania, wkroczenie na arenę jest rodzajem pięknego samobójstwa. Warto pamiętać, że tytuł naj­ ważniejszej leirisowskiej rozprawy o literaturze (De la litterature considéré comme une tauromachie),109 jest bezpośrednim nawiązaniem do tytułu słynnego dzieła Thomasa de Quincey De l'assasinat considéré comme un des beaux-arts...110 Właśnie temat zabójstwa-samobójstwa111 pojawia się u Leirisa wielokrotnie. Jawi się jako sposób na prze­ rwanie błędnego koła, nierozerwalnego splotu „życia” i „sztuki”, które jest głównym zagadnieniem cyklu au­ tobiograficznego. Szukając reguły gry, reguły „ja”, za­ pisze w dzienniku: „La Règle du jeu (reguła gry¡reguła „ja”) - samobójstwo?”. Z kolei w L ’Afrique fantôme te­ ŚMIERĆ I STYL „Powiedz mi, Gitanillo, czy twoje serce przestaje bić, gdy walczysz na arenie?” (Corochano) Ceremoniał pogrzebowy Dogonów to, według Leirisa, „opera pogrzebowa” (opera funebré). Ta sama me­ tafora116 pojawi się w serii wierszy poświęconych corri­ dzie: tauromachia, opera i śmierć są ze sobą w intymny sposób powiązane. N a arenie, tak jak w operze, serce przestaje bić. Śpiewak operowy zmienia się w nieru­ chomą statuę - podobnie jak toreador przed decydują­ cym pchnięciem. W martwy posąg. W głos. Muzyka muzyka operowa, ale także, jak pisał José Bergamin, „milcząca muzyka” corridy - jest uwolnieniem od obecności, czymś „na kształt śmierci”. „Umrzeć trochę, by zapomnieć, że później umrę całkowicie”117 - pisze Leiris, miłośnik opery i tauromachii... Leiris pierwszy raz ogląda corridę wspólnie z Picassem,118 22 sierpnia 1926 we Fréjus. Jednak swoje ob­ jawienie przeżywa dopiero po powrocie z Afryki, na którejś z kolei walce,119 gdy ogląda na arenie Rafaelillo - toreadora z Walencji. W liście do wybitnego znawcy corridy André Castela (sierpień 1938), Leiris przypisał temu momentowi wagę epifanii: „W żadnym dziele artystycznym i literackim nigdy nie odnalazłem odpowiednika tego, co poczułem w Walencji, ogląda­ jąc walczącego Rafaelillo (...) Wiem, że w całym mo­ 17 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI im życiu nie doświadczyłem czegoś podobnego.” Epifa­ nia? Lecz jakiego rodzaju? Co w tym wypadku kryje się pod tym zapoznanym i niejasnym pojęciem? Leiris był przeciwny estetyzacji walki, która skrywa właściwy sens widowiska. Tauromachia, której symbo­ lem jest walczący na arenie Rafaelillo, sytuuje się więc dla niego poza „sztuką”, poza kategoriami estetycznymi. Czy­ li gdzie? W sferze religii? Według Annie Maillis,120 rze­ czywiście możemy mówić o momencie religijnym u Leirisa właśnie wtedy, gdy pisze on o corridzie (jednak, wbrew pozorom, autor Lustra tauromachii niewiele miał wspól­ nego z okultystyczną religijnością Georgesa Bataille’a121). Jednak epifania ta ma specyficzny sens: Lustro tauroma­ chii - podobnie jak inne cenione teksty o corridzie (Ber­ gamin, Montherlant, Hemingway...) - jest przede wszyst­ kim doskonale napisane (dlaczego teksty o corridzie są tak dobrze napisane?). Leiris osiąga momentami szczyty stylistycznej maestrii: jego styl pozwala, przez krótką chwilę, uwierzyć, że to, co napisane jest tak dobre, a na­ wet lepsze niż corrida. Lepsze niż... „życie”. Jeśli więc mamy do czynienia z epifanią, jest to bez wątpienia epifania stylu. Leiris wykracza, na krótki mo­ ment (być może jedynie w paru akapitach, kilku zda­ niach...), poza „sztukę” i poza „życie”. Literatura, któ­ ra przekracza „literaturę”? Sprawa dość kłopotliwa i raczej problematyczna. Jednak podobny, dziwny splot odnaleźć można w... Szkicach piórkiem Andrzeja Bob­ kowskiego. We wspaniałym, napisanym niby od nie­ chcenia (jakby na marginesie niezwykle intensywnych momentów życia), fragmencie poświęconym rowero­ wej podróży po południu Francji. Upadek Francji, triumfująca Trzecia Rzesza. Bobkowski „urywa się z łańcuszka” i odbywa wakacje życia: słońce, rower, La­ zurowe Wybrzeże, Alpy, wolność. Przy okazji (późnym wieczorem, po zakończonej szaleńczej rowerowej jeździe) notuje swe wrażenia. Wychodzi wspaniale. Pozo­ staje pytanie: lepiej czy gorzej niż w rzeczywistości? Lepsze jest Camargue ze Szkiców piórkiem, czy lepiej by­ ło „być tam” - na rowerze w Camargue? Triumf „życia” nad literaturą? Czy może raczej stylu nad „życiem”? Tauromachia, tak jak ją widzi Leiris, stawia więc podobny problem. To, być może, jedyny - „epifaniczny” - moment, który wymykałby się błędnemu kołu, tej „regule gry”. Czy jednak na pewno? wywracając słowo na „drugą stronę”, odwraca również porządek świata: „Jeśli jest tak, że mówię językiem śmierci, śmierć przestaje być śmiercią (nie jest już wię­ cej końcem wszystkiego, ale odległą krainą, z którą może mnie trochę oswoić słowny egzotyzm).”122 Leiris mówi więc językiem „wywróconym na drugą stronę”, „prześlizguje się po odwrotnej stronie śmierci”.123 De­ strukcja słownika, zniszczenie sensów są równoznacz­ ne z chwilowym zawieszeniem, z jej oswojeniem. To odwleczenie może nastąpić jedynie przez przemianę znaczeń słów. Śmierć i mort. Oba słowa, polskie i francuskie, są krótkie, jednosylabowe, wymawia się je jednym tchem. W Langage tangage Leiris przekształca mort w „me met hors” - cztery litery zostają przekształcone w dziewięć liter. W innym glosariuszu mort zostaje jeszcze bardziej rozciągnięte, stając się „minotaure amateur d’hommes. Saumatre traumatisme”. Zamiast jednego słowa mamy więc kilka o innym niż pierwot­ ne znaczeniu. Zamiast dziewięciu - czterdzieści dwie litery. Leiris dosłownie rozciąga śmierć, tym samym ją neutralizując. Wyrok zostaje chwilowo zawieszony. MUZYKA I ŚMIERĆ „Ojciec mój zmarł był przed przeszło rokiem, w śnieżysty dzień, po chirurgicznym zabiegu. Zawsze rozmiłowany w mu­ zyce, zażądał od mojego brata - wiedząc, że wkrótce umrze - aby ten zagrał mu na skrzypcach ulubioną melodię.” (Michel Leiris Wiek męski) „Zycie jak opera, z miłością by załamać linię melodyczną i ze śmiercią, by nadać mu całą swą doniosłość w finale.” (Michel Leiris Fibrilles) Dziennik rozpoczyna się przywołaniem Święta wio­ sny Strawińskiego. Tematyka muzyczna, powracająca regularnie. Muzyka i śmierć. Leiris życzył sobie, by na jego pogrzebie odtworzono Bal maskowy (!) Verdiego. Tymczasem zgromadzeni nad grobem usłyszeli owszem Verdiego, ale... Simona Boccanegra. A więc pomyłka. Reguła nie zadziałała, gra nie zo­ stała rozegrana zgodnie z planem: zwieńczeniem życia, jego podsumowaniem nie staje się Bal maskowy. Po­ wtórzmy raz jeszcze za Denisem Hollierem: „nigdy nie dochodzimy do ostatniej litery ostatniego słowa” - au­ tobiografia wymyka się, pozostaje niedopowiedziana, kończy się na V(erdim), a nie na Z... JĘZYK I ŚMIERĆ „Umrzeć trochę, by zapomnieć, że później umrę całko­ wicie.” (Michel Leiris Langage tangage) Przypisy Pod koniec życia Leiris pisze Langage tangage ostatni tom gier słownych, który dopełnia rozpoczętą w 1924 roku pracę nad destrukcją słownika. Zaryso­ wuje w nim nową perspektywę na język: przekształca­ nie sensów jawi się tam jako rodzaj gry ze śmiercią. Gry, którą cechuje karnawałowe odwrócenie, bowiem 1 2 3 4 5 18 Perec G./Markowski M. P. Gabinet kolekcjonera/Perekreacja, Warszawa 2003, s. 83 Svevo I. Zeno Cosini, Warszawa 1966, s. 346 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 37 Błoński J. w: Leiris M. Wiek męski, s. 180 Blanchot M. w: „L’Ire des vents” 3-4/1981. �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Błoński J. w: Leiris M. Wiek męski s. 184 Nadeau M. Michel Leiris et la Quadrature du Cercle, ed. MAURICE N A D EA U 2002, s. 110 Leiris M. Journal 1922-1989, Gallimard 1992, s. 32 Maurice Blanchot pisze: „Za każdym razem, gdy myśl za­ tacza błędne koło, oznacza to, że właśnie dotyka czegoś oryginalnego, od czego wychodzi i co może przekroczyć tylko po to, aby do tego powrócić.” (Wokół Kafki, War­ szawa 1996, s. 119). Leiris M. Journal 1922-1989, Gallimard 1992, s. 169. Warto w tym kontekście wspomnieć kafkowską formu­ łę: „Pisać, aby móc umrzeć - Umrzeć, aby móc pisać.” Leiris M. Journal 1922-1989, s. 512 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 541 Problem błędnego koła pojawia się na wszystkich pozio­ mach, również na poziomie odbioru. Leiris wyprzedza in­ terpretację, rozbraja badacza: „Niechaj sobie współcze­ śni badacze podświadomości mówią o Edypie, kastracji, poczuciu winy, narcyzmie; nie wierzę, aby posunęli na­ przód zrozumienie istoty problemu...” pisze Błoński, re­ konstruując niejako poglądy autora Wieku męskiego. Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, L'Ecole des lettres 1996, s. 60 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 60 W malarstwie, podobnie jak podczas tauromachii, życie powstaje (uobecnia się) w miejscu spotkania płótna (by­ ka) i artysty (toreadora): „Im bardziej artysta będzie obecny (...), tym bardziej żywotny będzie obraz - miejsce, w którym dokonuje się spotkanie tych dwóch rzeczywi­ stości...” (Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 16-17) Leiris M. Ruban au cou d’Olympia, Gallimard 1981, s. 13 Leiris M. Glossaire J ’y Serre mes Gloses w: Mots sans mémoire, Gallimard 1969, s. 113 Michalski K. Płomień wieczności. Nietzsche o czasie, śmier­ ci i miłości „Europa. Tygodnik idei” nr 16 (159), s. 13 Ważnym punktem odniesienia jest tu tekst Dariusza Czai Zycie czyli nieprzejrzystość („Konteksty” 3-4/2002, s. 6-22) i tocząca się wokół niego, na łamach „Kontek­ stów” właśnie, dyskusja. Nie sposób omówić w przypisie wszystkich tez Czai - przywołajmy jedynie puentę tek­ stu: „Zycie jest opowieścią o nieczytelnym wzorze, mówi Ricoeur. Zycie jest puzzlem, powiada Perec. Puzzlem, czyli zagadką. Nie ma rozwiązania zagadki życia, dopo­ wiada Dilthey. Ale wysiłki, by odnaleźć przynajmniej za­ rysy wyjściowego obrazka, nie ustają. C ’est la vie. Bo Francuzi zawsze wszystko wiedzą najlepiej.” Jak nazywa Leirisa Jan Błoński (Posłowie do Wieku mę­ skiego s. 184). Blanchot M. w: „L’Ire des vents” 3-4/1981. Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, w: Dépossédés, Editions des Minuit 1993. Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 26 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 25 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 24 Angielski przekład (Nights as Day, Days as Night) idzie w innym kierunku, ignorując wątek braku. Podążam tu za „fonetycznym” tłumaczeniem Jana Gondowicza. Nie mniej zasadne jest tłumaczenie reusement jako śliwie, zaś heuresement jako szczęśliwie. Barberger N. L ’Ecriture de deuil, Presses Universitaires Du Septentrion, 1998. Wszystkie cytaty pochodzą z Wieku męskiego. Leiris M. Journal 1922-1989 s. 167 Leiris M. Wiek męski s. 130 32 Proust M. Pamięć i styl, Kraków 2000, s. 112 33 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 370 34 Przeklęta leworęczność staje się ważnym punktem od­ niesienia dla antropologii francuskiej lat 30. (którą Ja­ mes Clifford nazwał właśnie „antropologią spod znaku lewej ręki”), dla Georgesa Bataille'a i kręgu „Docu­ ments” (gdzie tak istotną rolę odgrywało zagadnienie fetyszyzmu), bowiem tylko to, co „lewe”, może stać się fe­ tyszem, i na odwrót - fetysz „rodzi się” zawsze po lewej stronie. 35 Hertz R. La prééminence de la main droite. Etude sur la po­ larité religieuse, Paris 1928, s. 128 36 Leiris M. Wiek męski, s. 21 37 Leiris M. L ’homme sans honneur, Editions Jean-Michel Place, 1994, s. 89-90 38 Warto pamiętać o zarysowanej przez Leirisa metaforze: toreador jest Don Juanem, Don Juan jest toreadorem... 39 We wstępie do nowego wydania La Règle du jeu (Pleiade, 2003) Denis Hollier przeciwstawia „klasycyzm” Wie­ ku męskiego, „barokowi” La Règle du jeu: dychotomia ta przekracza jednak kwestię stylu, stając się czymś funda­ mentalnym nie tylko dla literatury, lecz również dla au­ tobiografii. Klasycyzm wiąże się z zamiłowaniem do an­ tycznych figur, lecz również z pragnieniem „symbolicznej mineralizacji” i dążeniem do „prostoty”, „bezpośrednio­ ści” (chęci „rozjaśnienia” własnego życia), podczas gdy barok jest tu odpowiednikiem bataillowskiej transgresji, przekroczeniem reguły i, przede wszystkim, zasadą waria­ cji i powtórzenia, która sprawia, że motywy nieustannie powracają. Klasycyzm jest dla Leirisa również rodzajem ucieczki przez światem, mineralizacją właśnie, zamknię­ ciem - przemianą w kamień (śmiercią), by ocalić życie (co na poziomie literatury oznacza rygor). Barok, od­ wrotnie: żywotna wybujałość stylu (widoczna zwłaszcza w powtórzeniu, w wariacji) skrywa pustkę, śmierć. Te dwie sprzeczności ustanawiają relację między życiem, sztuką i śmiercią (która, jak obsesyjnie powtarzał Leiris, zawsze jest u końca). To zawikłanie znajduje swe odbi­ cie na arenie. Dla francuskiego etnologa walka z bykiem, będąc widowiskiem prawdziwie barokowym i operowym, jest zarazem poszukiwaniem klasycznej czystości. 40 Leiris zbliża się tu do Gombrowicza, który w podobny sposób organizuje świat przedstawiony, w podobny spo­ sób wprowadza wątki autobiograficzne (quasi-naukowość w Byłem pierwszym strukturalistą) zajmują go podobne dy­ chotomie (sztuka i życie, świat zewnętrzny i ja...). Rów­ nież Gombrowiczowi patronuje lewa ręka... 41 Dlatego trop heglowski byłby tu chybiony. 42 Brzmieniowe podobieństwo „życia” i „pustki” - vie i vide - bywa wykorzystywane we francuskim: np. znawca twórczości Raymonda Roussela François Caradec, ukuł grę słowną „vie de Roussel Roussel”... 43 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 125 44 Siriel brzmi orientalnie (co sprawia, że dodanie doń na­ zwiska Lechim, doprowadza do metamorfozy w żydow­ skiego rabina), ale brzmi również „antycznie”... Leiris wykracza następnie poza możliwości, jakie daje mu wła­ sne nazwisko: do Siriela (który tu występuje jako nazwi­ sko) dołącza antyczne imię Damocles. Z czasem pojawi się jeszcze jeden, podobnie brzmiący wariant: Ximenes. 45 Leiris M. On Duchamp „October” 112 (1/2005), s. 47 46 Leiris M. On Duchamp, s. 49 47 Leiris M. On Duchamp, s. 47 48 Leiris M. La langue secrete des Dogon de Sanga, Jean-Mi­ chel Place 1988, s. 12 19 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 49 Jamin J. Présentation w: Leiris M. Journal 1922-1989, s. 14 50 Wbrew temu, co podawał w swoich książkach autobio­ graficznych i w swoim dzienniku intymnym (!), żona Leirisa Louise Godon była w rzeczywistości córką, a nie sio­ strą żony Daniela Henry Kahnweilera - znanego marszanda sztuki awangardowej. 51 W swoim komentarzu do Glossaire, Leiris pisze: „Nie tylko mowa, lecz cała sfera myśli opiera się na grze transpozycji, na symbolach, które możemy zakwalifikować jako metafo­ ryczne.” Dogon i Godon: właśnie metaforyczność języka, umożliwia równoczesną etnografię i autobiografię... 52 W Glossaire (1925), będącym ówczesnym manifestem jego poglądów na temat języka, pisze: „Gigantyczna po­ myłka sprawiła, że ludzie uwierzyli, iż mowa powstała by ułatwić ich codzienne relacje. Ludzie tworzą słowni­ ki z lenistwa. W słownikach słowa są katalogowane, obdarzone dokładnie określonym sensem, opartym na zwyczaju i etymologii. Tymczasem etymologia jest na­ uką pustą, która w żadnym stopniu nie wyjaśnia praw­ dziwego sensu słowa (...) Rozczłonkowując słowo (...) na małe części, nie troszcząc się ani o etymologię, ani o przyjęte znaczenie, odkrywamy jej najbardziej skryte cechy i tajemne rozgałęzienia.(...) Tak więc język prze­ kształca się w wyrocznię...”. Kilkanaście lat później, w notatkach do wykładu w Collège de Sociologie, Leiris pozostawia na marginesie rodzaj przypomnienia: „traktować mowę jak rzecz świętą [z porządku sa­ crum]...”. W ątek ten, powraca niczym refren: język jest domeną augurów. 53 Leiris M. La langue secrète des Dogon de Sanga, Jean-Mi­ chel Place 1988, s. 31 54 Leiris M. Entre augures, Terrain vague 1990, s. 14 55 Jak w przypadku Roussela i Duchampa (patrz: Leiris M. On Duchamp „October” 112). 56 Leiris M. Langage tangage ou Ce que les mots me disent, Gallimard 1985, s. 124 57 Leiris M. Langage tangage, s. 112 58 Leiris M. Lustro Tauromachii, Gdańsk 1999, s. 23 59 Według Rolanda Barthesa fotograficzne punctum, które nas „nakłuwa” i pozwala zobaczyć rzeczy „nagie”, jest właśnie zawsze drobnym szczegółem, niepozornym deta­ lem. Ma zawsze realistyczne odniesienie. W przypadku Leirisa, fascynacja drobnymi faktami nabiera wymiaru perwersji: ich perwersyjna moc pozwala wniknąć głębo­ ko w materię życia. Ciosy szpady, które zawsze przyszy­ wają „na wylot” i zawsze są do bólu „szczere”, sprawiają, że - jak pisze w Lustrze Tauromachii - „czujemy, że przy­ legamy do świata i do samych siebie”. Leiris sam poszu­ kuje „nacięć”, wystawia się na nie. Tak rozumiany re­ alizm ma - jak u Barthesa - posmak fetyszu, bowiem podobnie jak fetysz (i jak ostra brzytwa) „dotyka nas do­ głębnie”, wchodząc w samą materię życia. 60 Leiris M. Ce que m’ont dit les peintures de Francis Bacon, Albin Michel 2004, s. 13 61 Violenter - słowa to ma również swój drugie, bardziej lite­ rackie znaczenie, które doskonale pasuje do niektórych malarskich zabiegów Bacona: „wypaczyć, zniekształcić sens” (T. S.). 62 Leiris M. Francis Bacon aujourd’hui, Albin Michel 2004, s. 34-35 63 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 119 64 Markowski M. P. Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera­ tura, Kraków 2005, s. 127 65 Markowski M. P. Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera­ tura, s. 131-132 66 W swoich pismach o Baconie Leiris rozwija koncepcję „obecności”: „Dla widza to obecność artysty, jego intym­ ny ślad (...) sprawia, że rzecz staje się obecna - jej przeci­ wieństwem jest śmierć, która zjawia się w dziele, w wy­ padku, gdy temat zostaje przeniesiony na płótno bez prawdziwego wkroczenia subiektywności. Im bardziej ar­ tysta będzie obecny (...), tym bardziej żywotny będzie ob­ raz - miejsce, w którym dokonuje się spotkanie tych dwóch rzeczywistości...” (Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 16-17). „To, co mnie fascynuje u Bacona - po­ dobnie zresztą jak u Giacomettiego - to fakt, że jego ob­ razy, dosłownie, krzyczą obecnością.” (Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 60). T a żywa obecność sprawia, że ob­ razy Bacona są jak „samo życie”, że „żyją własnym ży­ ciem”. Koncepcja Leirisa jest więc, w pewnych aspek­ tach, bliska schellingiańskiej koncepcji dzieła sztuki według Schellinga, dzieło sztuki żyje „życiem autono­ micznym”. 67 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 744 68 Leiris M. Journal 1922-1989 s. 342; wątek odniesień do Schellinga w leirisowskich tekstach o sztuce analizuje też Sachiko Natsume-Dubé „L'Infini” nr 87, 2004. 69 Schelling F. W. J. Le système de l'idéalisme transcendental (1800), Louvain 1978, s. 246-247; za: Sachiko Natsume-Dubé Bacon Schelling Leiris. 70 Leiris poświęcił również wiele stron twórczości swego przyjaciela André Massona. W Dzienniku przeciwsta­ wia ją jednak stanowczo malarstwu Bacona, Picassa i Giacomettiego (która jest rodzajem fenomenologii poruszającej temat samotności przedstawionego przed­ miotu). Malarstwo Massona jest, dla odmiany, „monistyczne”: przedstawia bowiem świat „przed-ludzki”, w którym różnica między podmiotem i przedmiotem zo­ stała zniwelowana. Tęsknota za momentem złączenia jest z kolei jednym z tematów bataillowskiej pornogra­ fii. Jej doskonałą „ilustracją” są obrazy Massona: ich rzeczywistym tematem jest właśnie stan ekstazy, orga­ zmu - „mała śmierć”. 71 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 595 72 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 145 73 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 106 74 Leiris M. Wiek męski, s. 51 75 Leiris M. Wiek męski, s. 105 76 Leiris M. Wiek męski, s. 32 77 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 48 78 Za: Lejeune P. Lire Leiris: autobiographie et langage, édi­ tion Klincksieck 1975, s. 30 79 Za: Lejeune P. Lire Leiris: autobiographie et langage, s. 40 80 Leiris wiele uwagi poświęcił badaniom nad teatralnością zachowań i „teatralną koncepcją osobowości” opęta­ nych (kulty zâr i wudu). 81 Pojawia się tu dość oczywisty trop psychoanalityczny, który jednak nie modyfikuje w zasadniczy sposób głów­ nego założenia autobiografii Leirisa. 82 Leiris M. Wiek męski s. 129 83 Temu tematowi Leiris poświęcił esej pt. Picasso et la comédie humaine. 84 Leirisowska koncepcja „cudowności” i mitów współcze­ snych, różni się od pochodzących z podobnego okresu i poruszających podobny temat tekstów Rogera Caillois Paryż, mit współczesny (1937) i Roberta Desnosa Imagerie moderne (1929), gdyż Leiris, podkreślając językowy cha­ rakter tego, co niesamowite, pozostaje bliski Jarry'emu i językowej koncepcji mitu Maxa Müllera. 85 Leiris M. Wiek Męski, s. 155 20 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 86 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 93 87 Właściwie przez całe lata 20. Leiris jest bardzo zaintere­ sowany alchemią i okultyzmem. 88 Wątek ten rozwija Maurice Nadeau (Michel Leiris et Qu­ adrature du Cercle). 89 Podobnie jak u Giacomettiego, gdzie w niezwykłej rzeź­ bie Cube twarz zostaje wpisana w kamień i, tym samym, skryta w jego doskonale gładkiej powierzchni i nieludz­ ko geometrycznym kształcie. 90 Leiris M. Wiek męski, s. 168 91 Nadeau M. Michel Leiris et Quadrature du Cercle, s. 56; Nadeau poświęca cały rozdział zagadnieniu mineralizacji i metaforyki „kamiennej i żelaznej” u Leirisa. 92 J. W. Goethe Faust, część I, Noc Walpurgi, przekład F. Konopki; za Wiek męski, s. 35 93 Patrz: Hollier D. Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judy­ cie, „Konteksty” 3-4/2007. 94 Leiris M. Fibrilles, Gallimard 1966, s. 149 95 Owa „gramatyczna Judyta”, jak to ujął D. Hollier. 96 Która jednak, zgodnie z regułą gry wyłożoną w glosariuszach, może przekształcić się w każdej chwili w „Horrorę”... 97 Po opublikowaniu La Doublure, swego pierwszego utwo­ ru, Roussel poczuł się, przez moment, obdarzony nie­ śmiertelną chwałą. To wspomnienie będzie mu towarzy­ szyć przez całe życie. 98 Gloire jest w języku francuskim rodzaju żeńskiego. Wy­ razowi temu przypisane są następujące znaczenia: sława, chwała, cześć, blask, świetność, majestat, świetlany krąg, chluba, zasługa, zaszczyt, gloria. 99 Temat ściętej głowy, „bezgłowego” pojawia się w „Documents”. U Michela Leirisa wątek ciała bez głowy pojawia się w dwóch hermetycznych, intrygujących tekstach z „Documents”: w Une peinture d’Antoine Caron dokonu­ je egzegezy dziwnego manierystycznego obrazu Antoine'a Carona, którego tematem jest antyczna masakra (ciała bez głów), w Caput mortuum ou la femme de alchemiste dotyka zagadnienia deformacji ludzkiego ciała, któ­ re pozbawione głowy przeradza się w coś nieforemnego, nieludzkiego (informe). 100 Patrz: Hollier D. Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judycie. 101 Dotykamy tu zagadnienia zasadniczego dla problematy­ ki reprezentacji. Denis Hollier przywołuje, w tym kon­ tekście, błyskotliwe spostrzeżenie Louisa Marina odno­ szące się do malarstwa: „problem prawdy rozdziela głowę i ciało...”. Postać Meduzy - jedna z kluczowych antycz­ nych figur występujących w Wieku męskim - wskazuje na tę ścieżkę interpretacyjną. 102 Barberger N. L ’Ecriture de deuil, Presses Universitaires Du Septentrion, 1998, s. 17 103 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 34 104 To poszukiwanie końca jest tu równoznaczne z poszuki­ waniem symbolicznego „kamienia filozoficznego”: Leiris planował nawet napisanie powieści pt. Pierre philosopha­ le —Kamień filozoficzny. 105 Jean Jamin dokonał interpretacji Leirisowskiej koncep­ cji opętania, w kategoriach gry aktorskiej i Sartre'owskiej koncepcji aktora. 106 Leiris M. Frêle Bruit w: La Règle du jeu, Gallimard «Bi­ bliothèque de la Pléiade» 2003, s. 923 107 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 164 108 Leiris M. Lustro tauromachii, s. 52 109 To subtelne odwołanie niknie w przekładzie Jana Błoń­ skiego, który przełożył tytuł eseju jako Literatura a tauromachia. 110 Tyle że dla Leirisa zabójstwo jest zawsze samobójstwem. 111 W 1957 roku Leiris rzeczywiście podejmuje próbę samo­ bójczą, pozostając wiernym naczelnej zasadzie swej auto­ biografii, by słowa traktowane były niczym fakty. 112 Motyw kafkowski u Leirisa: List do ojca pojawia się w kontekście La Règle du jeu. W obu przypadkach przy­ czyną pisania jest „wyjaśnienie wzajemnych stosunków”. Leiris bierze również udział w ankiecie Czy należy spalić Kafkę? 113 Leiris M. Langage tangage, s. 74 114 Leiris M. Wiek męski (Literatura i tauromachia), s. 13 115 Patrz: Czaja D. Krew i Izy. Interpretacja jako namiętność, „Teksty drugie” 3/2006. 116 Pewne metafory pojawiają się u Leirisa wielokrotnie, w odmiennych kontekstach, wskazując na wewnętrzne pokrewieństwa pewnych zjawisk. Antropologiczny pro­ jekt Leirisa ma więc całościowy charakter: to, co afry­ kańskie i europejskie, etnograficzne i literackie, współ­ istnieje na jednej płaszczyźnie. 117 Leiris M. Langage Tangage, s. 75 118 Cztery lata wcześniej (7 maja 1922) Picasso jest świad­ kiem śmierci na arenie toreadora Granero. To wydarze­ nie popycha malarza ku tematyce tauromachicznej, któ­ ra jest najbardziej obecna w jego pracach z lat 30. Wątek śmierci Granera pojawia się również w Bataillowskich Historiach oka, gdzie zostaje skojarzona z brutalnie ikonoklastycznym atakiem skierowanym przeciwko platonizmowi i tzw. „okocentryzmowi” zachodniej kultury. 119 Które - jeśli wierzyć relacjom pisarza - zazwyczaj koń­ czyły się albo krwawą masakrą, albo były przedstawienia­ mi żałosnymi: raczej parodią niż tragedią. Jednak w tam­ tym początkowym okresie fascynacji walką byków, kluczowy dla Leirisa był sam akt ofiary, nie zaś widowi­ sko. W tym sensie Leiris pozostawał wówczas pod wpły­ wem koncepcji Georgesa Bataille'a. 120 Maïllis A. Michel Leiris l’écrivain matador, édition L'Har­ mattan 1998. 121 Kult krwawej ofiary, bezgłowego byka i tego, co „nie­ ludzkie”, był kluczowy dla sekretnego okultystycznego stowarzyszenia Acephale, założonego w 1936 roku przez Bataille'a i Massona. Stowarzyszenia, które - jak wyka­ zuje Jean Clair w Du surréalisme - wiele miało wspólne­ go z neopogańską sektą i z krypto-faszyzmem. 122 Leiris M. Langage tangage, s. 109 123 Leiris M. Langage tangage, s. 75 i 109 21 �Michel Leiris piszący dziennik wyprawy Dakar-Dżibuti. Granica z Sudanem, 13 maja 1932 Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c00d85b871e9f8c891ef49b0c3b96c.pdf 3ac62cca9ce195fdf53b4cc193e75e52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6387 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5960 Title A name given to the resource Leiris.Zarys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA 1. Michel Leiris - a kto to taki? Po jego śmierci w 1990 roku prasa francuska pisa­ ła: „świadek XX wieku”, autor „dzieła magicznego i osobnego”, „wielkość zapoznana”. Pośród tych, na których wpłynął, wymienia się nazwiska z najwyższej półki: Michel Butor, Marc Augé, Georges Balandier, Claude Lévi-Strauss... Pisarz, etnolog, krytyk sztuki. Takie określenia znaleźć można w zwyczajowych no­ tach encyklopedycznych. Za sucho, za grzecznie. Dla pełniejszej jego charakterystyki trzeba by je nieco roz­ winąć. Bo Leiris to postać o wielu obliczach. Przy tym daleko wychodząca poza zbiór konwencjonalnych for­ muł. Autor tomików poetyckich i skrupulatny diarysta. Wierzący surrealista, wykrzykujący bluźniercze formuły i wykładowca nieformalnego College de So­ ciologie. Podróżnik mimo woli, sekretarz-archiwista Misji Dakar-Dżibuti. Badacz sekretnego języka Dogonów i kultów opętania. Bywalec burdeli. Miłośnik pięknych (i nie tylko) kobiet i praktykujący homosek­ sualista. Obsesjonat i onirograf. Entuzjasta muzyki jaz­ zowej i wielbiciel opery. Żarliwy aficionado. Przyjaciel muzyków i malarzy. Znawca sztuki współczesnej, czu­ ły i wnikliwy jej komentator. Wielbiciel gier słownych i oryginalny leksykograf. A i tak przedstawiona tu lista jego zatrudnień i fascynacji nie jest pełna... Leiris znany jest u nas i nieznany. Z naciskiem na to drugie. Jeśli miarą wiedzy o obcojęzycznym autorze jest liczba przekładów jego prac (a gdy chodzi o Leirisa naprawdę licznych i tematycznie różnorodnych), to bez dwóch zdań, w tej materii znajdujemy się w strefie stanów niskich, bardzo niskich. W paleoepoce realne­ go socjalizmu i maszyny do pisania wydano ważny co prawda Wiek męski, ale książka przeszła raczej bez echa i na lata utonęła w humanistycznym stawie. Z całą pewnością nie została zauważona przez etnologów, w każdym razie nic nie wiadomo, by ktoś się na tę książkę maniakalnie powoływał, by korzystał z niej w swoich pracach, intensywnie ją cytował. W posłowiu Błońskiego, Leiris występuje zresztą wyłącznie ja­ ko pisarz i autor dziennika intymnego; o etnologicz­ nych koneksjach autora ani słowa. Był rok 1972. Trudno nawet się dziwić: scjentyficznie zorientowana etnografia polska pogrążona była wówczas w rejestra­ cji, opisie i klasyfikacjach artefaktów z zakresu głów­ nie rodzimej kultury ludowej. A z tej perspektywy wi­ dziany Leiris - ze swoimi afrykańskimi uwikłaniami, ostentacyjnie ekshibicjonistyczny, pogrążony w obse­ sjach - musiał jawić się jako postać zgoła surrealna. Nie było żadnej potrzeby, by powoływać się na ekscen­ trycznego, wpatrzonego we własny pępek pisarza. Pi­ sarz, jak sama nazwa wskazuje, ma pisać, a naukowiec uprawiać naukę. Tak jest i tak powinno być. I nie ma co mylić pojęć. W roku 1999 wydano u nas Lustro tauromachii, ko­ lejną książkę Leirisa. Od wydania pierwszej minęło Leiris. Zarys ćwierćwiecze z okładem. Świat obrócił się kilka razy, komunizm zniknął, maszyny do pisania zastąpiły kom­ putery, antropologia polska poszerzyła wydatnie spek­ trum swoich zainteresowań. I co? I nic. I znowu głucho o książce Leirisa, choć mowa o pracy przecież ze wszech miar klasycznej. W dodatku - poruszającej, dyskusyjnej, interpretacyjnie ryzykownej, a więc takiej, która mogłaby spolaryzować głosy czytelników. Można co prawda pojąć, że krwawe przygody byków i toreadorów niekoniecznie musiały przejąć wszystkich (zwłasz­ cza co wrażliwszych) antropologów. Idzie mi jednak o to, że - biorąc na chwilę w nawias etyczne implikacji Michel Leiris. Lata 80-te. Za: „Magazine Littéraire”. 3 �Dariusz Czaja LEIRIS. ZARYS corridy - mamy tu do czynienia przede wszystkim z fa­ scynującym studium antropologicznym. Ze śmiałą i od­ krywczą lekturą bliskiego geograficznie, acz jakże „eg­ zotycznego” dla nas świata. Ale przede wszystkim z brawurowym przykładem interpretacji, która w prak­ tyce realizowała (i to wiele lat temu!) tak bliskie dużej części z nas postulaty antropologii współczesności. Z głęboką, wielostronną i wielowarstwową lekturą zna­ ków świata tauromachii. A wszystko to przepuszczone przez intensywną wrażliwość, wszystko finezyjnie opisa­ ne i skomentowane. Trzeba czegoś więcej? W dziele przywracania Leirisa polskiej świadomości antropologicznej ważną rolę odegrała - opublikowana w roku 2000 - książka (wreszcie komentowana!) Jame­ sa Clifforda Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etno­ grafia, literatura i sztuka. (Warto przypomnieć, że „Kon­ teksty” wcześnie, bo już w numerze 1: 1991 anonsowały tę książkę piórem M. Sznajderman i Z. Benedyktowicza, a w późniejszych numerach drukowały tłumaczenia kil­ ku rozdziałów, w tym m.in. ten poświęcony Leirisowi 1/2:1999) Leiris zajmuje w niej znaczące miejsce. Poja­ wia się przy okazji uwag nad karierą wywrotowych pary­ skich „Documents”, omawiania zjawiska nazwanego „surrealizmem etnograficznym”, czy - zwłaszcza w dłuższej glossie na temat dziennika z jego pierwszej afrykańskiej podróży. Ale i w tym przypadku obyło się bez poważniejszych konsekwencji. Leiris Clifforda, jeśli mógł kogoś zainteresować, to może przede wszystkim ja­ ko sygnatariusz szerszego nurtu, stylu myślenia, wybitny przedstawiciel historycznej formacji etnologicznej (we wspomnianym numerze 1:1991, K. Kaniowska w tym właśnie kontekście wspominała Leirisa), niż osobny i oryginalny pisarz antropolog, z wyraźnym autorskim stemplem. On sam i jego dzieło dalej trwało w stanie dziwnej hibernacji. I zdumiewającego zapomnienia. Chyba się nie mylę bardzo: nie pisało się u nas i dalej nie pisze wiele i wnikliwie o Leirisie, nie tłumaczy się jego fundamentalnych prac, nie wykłada się go na naszych uniwersytetach. Za mało naukowy, za bardzo pogranicz­ ny, za mało uporządkowany, za bardzo literacki, za bar­ dzo osobisty etc. Jest, a jakoby go nie było... W tej sytuacji czas więc chyba najwyższy, by upo­ mnieć się o Michela Leirisa. A „Konteksty” ze swoim upodobaniem do oryginałów, gatunków zmąconych i anachronicznych gestów wydają się - jeśli nie my, to kto? - jak najbardziej stosownym miejscem, by poczy­ nić w tej materii pierwszy duży krok. A poza tym, mo­ ment jest chyba wyjątkowo stosowny. W dobie widocz­ nego nadrabiania edytorskich zaległości, w czasie, gdy przywracamy polszczyźnie część mitycznych książek francuskiej antropologii, znanych dotąd tylko w języku oryginału (Obrzędy przejścia Arnolda van Gennepa, PIW; Bóg wody Marcela Griaule’a, Wydawnictwo M. Derewiecki; Esej o naturze i funkcji ofiary Henri Huber­ ta i Marcela Maussa, Nomos - by wymienić kilka z ostatnio wydanych) przypomnienie twórczości autora L ’Afrique fantôme wydaje się po prostu twardą koniecz­ nością. Wypełnia bowiem, chociaż w części, ziejącą bo­ leśnie translatorską lukę. Tym razem więc, monogra­ ficzny, i w dodatku podwójny numer, ma jednego tylko bohatera. Prezentujemy w nim prowizoryczny, kreślo­ ny liniami o różnej grubości i różnym stopniu wyrafino­ wania, zarys Leirisa. 2 .. Leiris, jak już wspomniałem, to człowiek-orkiestra. Zamieszkiwał wiele światów, żył w różnoimiennych obszarach kultury i sztuki. I pisał o nich. W miarę możliwości staraliśmy się tę okoliczność uwzględnić. Toteż materiał, którym dysponowali­ śmy, został wstępnie podzielony wedle haseł tema­ tycznych (autobiografia, corrida, opera itp.), choć nie zawsze udało się zachować jakże pożądaną takso­ nomiczną rozłączność (trudno: rzeczywistość skrze­ czy!). Jeśli jednak odejść na chwilę od kryterium tematycznego/przedmiotowego, a wziąć raczej pod uwagę rodzaj prezentowanych tu tekstów, to widać wyraźnie, że zasadniczo można je zgrupować w trzy bloki. Nie sposób w tym krótkim wstępie mówić o wszystkim, więc w charakterze anonsu (zachęty? zaproszenia do lektury?) do omówienia wybieram je­ dynie po kilka tekstów z każdego z nich. Pierwszy blok to pisma i wypowiedzi samego Leirisa. W lwiej części są to teksty po raz pierwszy udostępnio­ ne polskiemu czytelnikowi. Warto przede wszystkim zwrócić uwagę na solidne fragmenty, już nie tylko po­ mnikowego L ’Afrique fantôme, ale mniej może znanego, a równie interesującego Journal 1992-1989. Dokumen­ ty to wielkiej wagi. Nie tylko z powodów biograficznych (co oczywiste), ale także historycznych, bo odsłaniają­ cych nieznane kulisy antropologicznych poczynań. Świadectwa rzadkiej szczerości, ale też (nie bądźmy cał­ kiem naiwni) autokreacyjnego gestu. Działkę czysto et­ nograficzną reprezentuje studium o kulcie zâr w Etiopii, jak i na poły biograficzny esej Sacrum w życiu codzien­ nym. Z wypowiedzi o sztuce warto przede wszystkim zwrócić uwagę na esej o Francisie Baconie (Francis Ba­ con, en face i z profilu), w świetnym tłumaczeniu Marka Kędzierskiego - bez wątpienia jedno z najlepszych i naj­ bardziej cenionych studiów na temat malarstwa Baco­ na, zresztą przyjaciela paryskiego etnologa. N a osobną wzmiankę zasługują teksty dotyczące języka, a zwłaszcza wyimki z nieprzetłumaczalnego Langage tangage, które nie bacząc na piętrzące się przeszkody - przetłumaczył jednak dla nas niezawodny Jan Gondowicz. Prócz tego, przedrukowujemy fragmenty opubliko­ wanych już po polsku książek (oczywiście w stosowych skrótach), nie tylko by przypomnieć fragmenty istotne dla nakreślenia wizerunku Leirisa, ale także dlatego, by można było bez trudu śledzić nawiązujące do nich uwagi komentatorów. Teksty pochodzą z różnych okresów twórczości Leirisa. Są też, co warto zauważyć, 4 �Dariusz Czaja LEIRIS. ZARYS sna Lustro tauromachii. Tekst był już publikowany, toteż przypominamy jedynie jego fragmenty. Niezwy­ kle interesująco za to wypadają tu sprokurowane przez nas konteksty. Bogata, wieloznaczna, paradoksalna (jasno-ciemna), tragiczna rzeczywistość corridy uka­ zuje się tu całej pełni. Dochodzi do głosu w błyskotli­ wej, idącej po tropach bohatersko-rycerskich (tyle mogę zdradzić) analizie Ludwika Stommy - Autora witamy po latach nieobecności na naszych łamach! która, co ciekawe, idzie jeszcze w innym kierunku niż uwagi Leirisa. W zaskakujących paralelach i nieocze­ kiwanych odniesieniach, które w swoim studium prze­ prowadza historyk sztuki Jean Clair. W podszytych emocjami rozważaniach, które snują José Bergamin i jeszcze jeden wybitny historyk sztuki - Georges Didi-Huberman. Blok uzupełniają portrety wybitnych mi­ strzów sztuki corridy (obok Leirisa, szkice J. Ortegi y Gasseta i M. Barbaruk). Z kolei materiałem, który znakomicie uzupełnia, dopowiada, oświetla afrykańską przygodę Leirisa (do­ tyka wciąż drażliwych problemów kolonializmu, wła­ dzy, etnograficznego autorytetu) jest zapis paryskiej dyskusji na temat nieoczywistych i często umykają­ cych nam kontekstów Jądra ciemności Conrada. To niezwykle zajmująca, ciekawa z europejskiego (w tym polskiego) punktu widzenia dyskusja, bogata w dające do myślenia spostrzeżenia francuskich afrykanistów, z wprowadzeniem wielkiego Georges’a Balandier. Na trop tej dyskusji wpadliśmy dzięki Oldze Stanisław­ skiej, która nie tylko nam ją zaproponowała do druku, ale także dokonała wstępnej obróbki redakcyjnej zapi­ su dyskusji. Dziękujemy, jesteśmy zobowiązani, prosi­ my o jeszcze! Pozostając jeszcze krótko przy wątku kontekstowych powiązań pomieszczonych tu tekstów z twórczością Leirisa, dwa już tylko przykłady. Wątek surrealistyczny poszu­ kiwań Leirisa dobrze widoczny jest również w eseistycz­ nych (antropologicznych z ducha) mikromonografiach Krzysztofa Rutkowskiego (Ucho, Paluch), jakby dalekich odbiciach procedur tekstowych i fotograficznych podej­ mowanych w „Documents”. Zastanawiając się nad nie­ konwencjonalnym (dziwnym, dla wielu nie do przyjęcia) kształtem etnografii zaproponowanym przez Leirisa, za­ stanawiając się nad wzajemnymi relacjami (proporcjami) sztuki i nauki w pisarstwie etnograficznym, warto sięgnąć do świetnego tekstu wybitnego włoskiego filozofa Giorgio Agambena (w tłumaczeniu wspomnianego Krzysztofa Rutkowskiego), który śledzi genezę i zarysy nowej histo­ rii sztuki, osobliwej nauki przyszłości, „nauki bez imie­ nia”, której projekt był udziałem jednego z gigantów XXwiecznej refleksji o sztuce - Aby Warburga. Brak miejsca nie pozwala wymienić niestety in­ nych niezmiernie ciekawych - a są u nas inne? - tek­ stów. Wspomnę jeszcze tylko, że numer ten można czytać również „diachronicznie”, sięgając do wcze­ śniejszych numerów kwartalnika. Wówczas okaże się, bardzo zróżnicowane gatunkowo: zapis dziennikowy, wykład, esej, wspomnienie, fragment wywiadu. To również znak szczególny jego pisarstwa. Blok drugi, to komentarze i analizy dzieła Leirisa. Kompetentnym i wnikliwym wprowadzeniem do jego życia i dzieła, i ich wzajemnych uwikłań, są zwłaszcza dwa teksty, od których zresztą można (trzeba?) zacząć lekturę pisma i... znajomość z Leirisem. Tomasz Szer­ szeń (którego wkładu w przygotowanie tego numeru nie sposób przecenić, artykuły i przekłady mówią za siebie) w swojej rekapitulacji tematów Leirisa (Michel Leiris instrukcja obsługi) śledzi główne, przewijające się w jego tekstach wątki, zwracając uwagę na napięcie pomiędzy pisaniem (sztuką) i życiem, kulminującym w bolesnym paradoksie („pod pretekstem opisania swego życia, zapominamy żyć, ponieważ piszemy”), podkreśla też szczególnie istotny dla pisarstwa Leirisa wątek braku, nieciągłości, nieobecności, niedokończe­ nia. Z kolei u Jamesa Clifforda dochodzi mocno do gło­ su wątek realności, tego co prawdziwie realne (także w swych odniesieniach, do tego, co surrealne), jak też sposobu, w jaki pismo (język) zamienia rzeczywistość w tekst, jak pojęcie anektuje, to co „rzeczywiste”. Olśniewający analitycznie, a stylistycznie wielce wyrafinowany jest artykuł Denisa Holliera (Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judycie, w tłumaczeniu Katarzy­ ny Przyłuskiej), w którym błyskotliwie został wykorzy­ stany jeden uporczywych fantazmatów Leirisa (motyw odciętej męskiej głowy, znany z historii starotestamentowej Judyty), we wnikliwej i oryginalnej lekturze jego pisarstwa autobiograficznego. Pozostając jeszcze w kręgu tej samej tematyki, niezwykle cennym ko­ mentarzem do dziennikowej części pisarstwa Leirisa jest tekst Philippe’a Lejeune’a, największego autoryte­ tu w dziedzinie diarystyki, który rozkręca na części pewne fragmenty jego dziennikowych zapisów, odsła­ niając to, co w nich ciemne, sugerowane, implikowa­ ne (Czytając Leirisa. Autobiografia i język). Wraz z nimi zaglądamy pod podszewkę osobistych wyznań, uczymy się czytać nie tylko, to co napisane, ale też to, co jest nienapisaną ich częścią. Świetnym i nad wyraz kompe­ tentnym komentatorem pism Leirisa - tym razem idzie o prywatne notatki na temat opery - okazał się również Jean Jamin. Przyjaciel i wydawca jego opero­ wych zapisków, pokazuje w swoim tekście (Niedomó­ wienie. Leiris, Lévi-Strauss i opera) operowe zaintereso­ wania Leirisa na tle innych jego biograficznych uwikłań, życzliwie, ale i nie bezkrytycznie omawia je­ go rozumienie spektaklu operowego. Blok trzeci: to różnej maści i autoramentu teksty, które wchodzą w rozmaite związki z pracami Leirisa; takie, dla których jego wywody stały się pretekstem, albo takie, dla których jego uwagi stanowią ciekawy poznawczo kontekst. Niemal cały dział tekstów doty­ czących różnych aspektów corridy utkany został wła­ śnie w ten sposób. Punktem wyjścia stało się rzecz ja­ 5 �Dariusz Czaja że ten Leiris nie spadł nam wcale z księżyca. Ze liczne linie i strzałki prowadzą od publikowanych w tym nu­ merze tekstów do artykułów, w których podejmowane w nim problemy i kwestie pojawiały się już wcześniej. Tytułem przykładu: niebezpieczne związki życia i lite­ ratury (nr 3/4:2002), niepokojące relacje słowa i rze­ czy, dyskusja wokół Rzeczywistych obecności Steinera (nr 4:1999); zagadki malarstwa Bacona (3/4:1997), fascynująca postać Aby Warburga (1/2:1999)... Jest do czego sięgać. 3. I na koniec jeszcze jedno. Po co nam dzisiaj Leiris? Co nam po Leirisie w czasie marnym? Mógłby ktoś tak znienacka zapytać. Zwłaszcza może ktoś z tych antropo­ logów, co żwawo podążają za bieżącymi modami, z tych, co to zawsze wiedzą, co się w naszej dyscyplinie właśnie nosi (i zwłaszcza: czy to się opłaca?). Nie chcemy, rzecz jasna, wyręczać czytelników w odpowiedzi, również i tych, którzy poza aktualiami świata nie widzą. Czy po­ mieszczone tu teksty staną się źródłem inspiracji dla an­ tropologicznych poczynań, zaczynem własnych pytań, czy też zostaną uznane za być może interesującą, ale jednak etnograficzną ramotę - nie nam rozstrzygać. O jednym chcieliśmy zapewnić. W dobie ogłaszania co pół roku kolejnej naukowej rewolucji, proklamowa­ nia śmierci - nieodwołalnych, oczywiście! - starych pa­ radygmatów („antropologia symboliczna umarła”, „her­ meneutyka dogorywa w konwulsjach”, i tym podobnych wesołych konceptów), nie ogłaszamy Leirisa żadnym zbawcą. Nowym guru antropologii. Patro­ nem metodologicznej odnowy. Nie proponujemy go ja­ ko panaceum na wszystko, nie upatrujemy w nim leku na całe (etnograficzne) zło. Nie sugerujemy więc ani przez chwilę, że oto czas porzucić dotychczasowe za­ bawki i etnografię/antropologię na jego sposób upra­ LEIRIS. ZARYS wiać. Zacząć pisać jak on. Cahiers Leiris koniecznie abonować. Namawiamy jedynie do tego, by Leirisa zacząć w końcu czytać. A także, by o nim nieco poczytać. Ty­ le przynajmniej na początek. A później się zobaczy. Odkrywając ten zapomniany ląd (bo przecież nie całkiem nieznany), chcieliśmy jedynie odpomnieć wielobarwną postać francuskiej humanistyki. I przy­ wrócić ją polskiej pamięci. Przedstawić niebanalnego badacza, intrygującego pisarza, fascynującego człowie­ ka wreszcie. Który do późnej starości nie przestał zada­ wać pytań (również i tych najprostszych, uchodzących za mało poważne, naiwne), który zachował dziecięcą ciekawość świata. Dostrzegał wiele. Słyszał wiele. Od­ słaniał rzeczywistość w jej nieoczywistości. W różno­ rodności i wielokształtności. W jej pięknie (czasem konwulsyjnym pięknie), szaleństwie i grozie. Poszerzał jej granice. Zaglądał w siebie, sprawdzał, co - z tego, 0 czym pisze - rezonuje mocno i głęboko nie tylko z rozumem, ale i z emocjami. Umiał nazywać rzeczy. 1 przyglądał się wnikliwie językowi, którym je opisy­ wał. Opukiwał słowa, wywracał je na drugą stronę. Nie miał ambicji tworzenia systemów, ustanawiania nowych naukowych paradygmatów. Był żywym przy­ kładem owocnego połączenia badawczego oka i arty­ stycznej intuicji. Nie troszczył się o „naukowy obiekty­ wizm” - ten upiorny fetysz pogrobowców pozytywizmu - własnych poszukiwań. Wczepiony mocno w siebie, pisał tylko o tym, co przeszywało go dogłębnie. Sam był szkłem powiększającym wielu zjawisk. Spoglądając przez nie, wielu zobaczyło świat rzeczy znanych nazwa­ ny na nowo, w nieznanym wcześniej oświetleniu. Spojrzeli na obrazy, muzykę, słowa, w taki sposób, o jakim nigdy się im nie śniło. Mało to czy dużo? Jak zawsze, dla jednych będzie to: t y l k o tyle. Dla innych: a ż tyle. Jak na duży mo­ nograficzny numer - w sam raz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b082e1455c2e4e3bdf8986be46682677.pdf 8b1ce844a481ef9f5130442c6d53c552 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6394 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5967 Title A name given to the resource Metaforyczny realizm Michela Leirisa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.8-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Dżurak, Ewa (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JAMES CLIFFORD Surréaliste z 1925 roku. Sam jego tytuł stanowi najlep­ szy przykład stosowanej przez autora metody: Glossaire: j ’y serre mes gloses (Glosariusz: zamykam tu moje glosa... albo bardziej w duchu prowadzonej gry: Glosariusz: glos moich urna) . Słowo, które ma być „zdefiniowane” glos­ saire zostaje rozbite na dwie części: pierwsza sylaba „glos”skłania się ku „glose” (glosa, krytyka, refleksja, objaśnienie), podczas gdy druga „saire” zmienia się w „serrer” (ścisnąć, zatrzymać, zamknąć). Połączone w nowej definicji sylaby objaśnianego wyrazu tworzą osobisty słownik Leirisa, zbiór zaskakujących poetyc­ kich zwrotów i skojarzeń opartych na grze słów. Pięćdziesiąt lat później Langage tangage z uporem stosuje tę samą metodę. Tytuł zdaje się mówić „Język cię oplątuje” (langage t’engage) jednocześnie utożsa­ miając język z „impregnowaniem” czy „smołowaniem” (tangage) statku czy samolotu. Jeżeli jesteśmy przez słowa zaangażowani, zobowiązani, zmienieni, wprowa­ dzeni w określony stan, i naprowadzeni na pewne tro­ py, to także, sugeruje Leiris, możemy przekroczyć albo odwrócić oficjalne formy i znaczenia, kształty i artyku­ lacje. Każde przesunięcie słowa langage (tangage, t’en­ gage) jest wynikiem pojedynczej, drobnej zmiany. Wy­ starczy zaledwie małe przejęzyczenie fonemu albo przesunięcie znaku graficznego, by zapoczątkować po­ nowne tworzenie słownika, przemieszczanie znaczeń. Metaforyczny realizm Michela Leirisa Oeuvre - verrou? zeszłym roku Michel Leiris opublikował su­ plement do słownika idiosynkratycznego, którego prowadzenie rozpoczął w la­ tach 20., w okresie fascynacji surrealizmem. Langage tangage składa się z sześćdziesięciu stron zawierających słowa z osobliwymi definicjami, za którymi następują chaotyczne rozważania na temat życiowej manii wyłu­ skiwania słów z ich semantycznych przegródek i pro­ wokowania nowych sensów opartych na brzmieniu wy­ razu albo na jego szczególnej formie graficznej. Pierwsza część słownika ukazała się w La Révolution W Michel Leiris w górach Gran Sierra na Kubie, 1967. Fot. Lutfi Ozkok. 48 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA Ów ostatni „suplement” do życiowego glosariusza osiemdziesięciopięcioletniego Leirisa jest sam w sobie objaśniony jako wielofunkcyjna forma wróżenia i jako zwykły tik głośni (Souple mantique et simples tics de glot­ te —en supplement). W czasie całej swej kariery Leiris traktował język z pasją, język pociągał go i wabił - język jako wyprawa odkrywcza i pętająca sieć, jako kołyszący się okręt własnego ja, albo chwiejny, wiszący most łączący z in­ nymi. Niektóre z jego prac, jak Glossaire i większość jego wierszy, powstały i oddziaływują na zasadzie gry słów i języka stworzonego do celów osobistych; są praktycznie niemożliwe do przetłumaczenia. Pozostałe mogą być przybliżone w angielskim, a nowe tłumacze­ nia dają dość reprezentatywny przegląd ogromnego i ciągle zmieniającego się dzieła Leirisa. Należy jednak powiedzieć od razu, że żaden fragment nie oddaje sprawiedliwości skrupulatnej, mrówczej pracy autora niemal dosłownie wpisującego siebie samego w istnie­ nie - lawirującego przez sny, idee, wspomnienia, bie­ żące wydarzenia, moment pisania... poszukującego osobistego kosmosu w ziarnku piasku, w sylabie, albo w strzępie piosenki. Proces ten można prześledzić naj­ lepiej w niezrównanie powolnym tempie La Règle du jeu, czwartym tomie powstałym podczas trwającego trzydzieści pięć lat przedsięwzięcia, w którym Leiris opracowuje w szczegółach nie tyle swoje autobiogra­ ficzne „życie”, ile „savoir-vivre”, wyższy poziom bytu i osobistą etykę (La Règle du jeu: reguły gry/ reguła Ja ) . Możemy tu zacząć tworzyć sobie obraz misternego za­ mierzenia Leirisa. Zbiór tekstów publikowany w „Sulfur”1 zawiera eseje, sny, etnografię, teksty na tematy erotyczne, kry­ tykę sztuki i fragmenty z kontynuacji La Règle du jeu (gra trwa dalej). Wybór i zestawienie tekstów ma na celu oddanie zróżnicowania i zilustrowanie procesu tworzenia niezwykłego dzieła, pokazując jego otwarcie na kulturowe, historyczne i międzyludzkie wpływy. Jak sugeruje Edmund Jabès w swej medytacji na temat Le­ irisa, każde zaangażowane pisanie o sobie kończy się bezbronnością wobec innych. Zycie przeżywane tak intensywnie poprzez pisanie, jak w przypadku Leirisa, oznacza oddanie władzy czytelnikowi. Poczucie bez­ pieczeństwa nie istnieje, pisanie nie osiada w stabil­ nym dialogu. Wciąż na nowo w procesie pisania Leiris odkrywa odstręczający i fascynujący fakt, z którym po raz pierwszy stanął twarzą w twarz w dzieciństwie: „jak wyartykułowany, wypowiedziany język, pajęcza tkan­ ka moich związków z innymi wyszła poza mnie, wysta­ wiając swe tajemnicze czułki we wszystkich kierun­ kach”. Nieustanna oscylacja pomiędzy „wewnątrz” i na „zewnątrz”, pomiędzy własnym ja i obcym jest si­ łą konstytuującą twórczość i dzieło Leirisa. Choć kon­ centruje się on na sobie, jako na jedynym temacie, o którym może pisać szczerze i otwarcie, to powstaje efekt rozszerzania „subiektywnego” obszaru, by za­ wrzeć wszystko, co prowokuje i rzutuje na własne słowne wypowiedzi: kultury egzotyczne, które badał jako etnograf, walki polityczne, w które był wmiesza­ ny, liczne głębokie przyjaźnie z pisarzami i artystami, które wplatają się w jego pisanie. Żadna reprezentacja „dzieła” nie oddaje owej su­ biektywności rozumianej bardziej jako proces nie jako produkt, pisanie raczej niż sam tekst. Problem, które­ go autobiograf nie jest w stanie uniknąć (temu, który nadaje kształt „życiu”, umyka chwila obecna, życie to­ czące się w teraźniejszości), obraca wniwecz także każ­ dą próbę sprawozdania z twórczości autora. W wywia­ dzie na krótko przed śmiercią Michel Foucault wypowiedział się na temat pojęcia dzieła (zapytany o swą pierwszą książkę poświęconą Raymondowi Rousselowi): „...ktoś, kto jest pisarzem, nie tworzy swego dzieła tylko w książkach... jego głównym dziełem jest ostatecznie on sam piszący owe książki”.2 Tym, do cze­ go zmierza Leiris, poprzez przykładny szereg prac, za­ równo do analizy, jak i do odegrania w życiu, jest życie powstające w pisaniu. N a ostatnich stronach Langage tangage przyznaje się do uczucia czułości wobec wła­ snych opublikowanych książek, uczucia przypominają­ cego przywiązanie dziecka do starych zabawek. Ale jest „prawie wyłącznie zaabsorbowany pracą bieżącą tę, która mi udowadnia, że ciągle jeszcze żyję, zdolny do układania szeregów mniej lub bardziej sensownych z d a ń .” PARADIS - pure idée (ou parodie) Urodzony w 1901 roku w Paryżu Leiris dorastał w dobrze sytuowanym, mieszczańskim domu. Jego oj­ ciec był drobnym bankierem, którego jednym z klien­ tów i zarazem przyjaciół był ekscentryk Raymond Rous­ sel. Życiowa miłość Leirisa do teatru, a szczególnie do opery, zaczęła się w dzieciństwie, przywiązanie to widać wszędzie w jego pismach. Jego dzieło przepojone jest ob­ razami teatralnych dekoracji, kostiumów (włącznie z je­ go własną potrzebą, by się „dobrze” ubierać), tremą sce­ niczną oraz cudowną sztuką spektaklu. Wśród sztuk teatralnych, które zrobiły wielkie wrażenie na Leirisie w wieku chłopięcym, była sztuka Roussela Impressions d’Afrique z 1911-12 roku, hermetyczna i wystawiona z przepychem egzotyka. Później zaprzyjaźnił się z auto­ rem, którego w 1922 roku zaczęli doceniać niektórzy surrealiści. W odpowiedzi na list wychwalający ostro potępioną sztukę Locus Solus Leiris otrzymał list od przyjaciela ojca zaczynający się od słów: „Dziękuję ci mój drogi Michelu za twój pełen zainteresowania i zaj­ mujący list. Widzę, że podobnie jak ja wolisz królestwo Pojęć od królestwa Rzeczywistości”.3 Leiris zaczął studiować chemię. Szybko jednak uległ czarowi M axa Jacoba, którego złowieszcze ostrzeżenia na temat życia poety powiększały tylko żarliwy zapał młodego człowieka. W Café Savoyarde na Montmartrze grupa dadaistów i surrealistów, pisa­ 49 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA rzy i artystów, regularnie zachodziła do Jacoba, i to tam właśnie Leiris spotkał swych dozgonnych przyja­ ciół André Massona i Joana Miró. Regularnie odwie­ dzał ich pracownie na ulicy Blomet. Szczególnie M as­ son zachęcał go do pisania, ilustrując pierwsze jego teksty. Poprzez Miró, Leiris poznał Picassa, z którym zadzierzgnął znajomość na całe życie. Spotkał tam tak­ że Daniela-Henry’ego Kahnweilera, wpływowego marszanda kubistów, który został szwagrem Leirisa i zamieszkał w jego domu.. Jego bezcenna kolekcja i galeria, podczas drugiej wojny światowej przekazana Leirisowi i jego żonie w celu uniknięcia konfiskaty ja­ ko własność żydowska, stanowiła potem rdzeń Galérie Louise Leiris, ważnej instytucji sztuki w okresie powo­ jennym. Przez wiele lat Kahnweiler i Leirisowie dzieli­ li duży apartament nad Sekwaną w pobliżu Pont Neuf. Poprzez Massona Leiris przyłączył się do grupy surrealistów, ale trzymając pewien dystans od jej centrum tworzonego przez Bretona, Eluarda, Soupaulta i resztę (Leiris zawsze trzymał się na obrzeżach organizacji, po­ zostając jednak niezwykle lojalnym wobec przyjaciół). W 1925 roku, raczej w nietypowy dla siebie sposób zo­ stał chwilowym bohaterem na słynnym surrealistycz­ nym bankiecie na cześć Saint Pol Roux, wykrzykując antyimperialistyczne hasła z górnych okien, a potem schodząc we wrogi tłum, gdzie został aresztowany i spo­ niewierany przez policję.4 Ale takie publiczne popisy prawdziwie surrealistycznych zachowań stanowiły ra­ czej rzadkość. W latach 20. Leiris zajmował się poezją i testowaniem granic swych własnych, niepokojących go pragnień. Świat obsesji seksualnych, fetyszów, bur­ deli i nieokiełznanego nocnego życia jest przywoływa­ ny z pewnym odrętwiałym liryzmem w Wieku Męskim. Jako dobry surrealista Leiris notował swoje sny oraz eksperymentował z pisaniem automatycznym. Rozpo­ czął swój Glossaire i napisał trzy mniej lub bardziej sur­ realistyczne „narracje”: Le point cardinal, Grande fuite de neige i Aurora. Owe oniryczne sekwencje rozwijały przeobrażenia nazw i wyrażeń, zajmowały się zawoalowanymi fragmentami rozbitego własnego ja postrzega­ nymi fetyszystycznie jako „schadzka części ciała”. Wpływ Nervala jest tu wyraźny, tak samo jak magicz­ na czy alchemiczna wizja języka wywiedzionego ze zróż­ nicowanych źródeł okultystycznych i egzotycznych. Obok surrealistycznych narracji opartych na snach Leiris prowadził śmiertelnie poważny rejestr swych rzeczywistych snów, traktowanych nie jak okultystycz­ ne objawienia, ale jako pisanie na jawie. Zebrane zo­ stały w 1945 roku w tomie pod tytułem Nuits sans nu­ it et quelques jours sans jour (przełożone jako Nights as Day, Days as Night), którego rozszerzone wydanie uka­ zało się w Stanach w 1965 roku. Jak Richard Sieburth pięknie zauważa, szczególny stosunek Leirisa do snów współbrzmi z jego rosnącą podejrzliwością wobec egzo­ tyki. Unikając fantastycznych interpretacji snów, jakie spotyka się u wielu innych surrealistów, Leiris klarow­ ny, przejrzysty, niemal „obiektywny” stosunek do (onirycznej) powszedniości. Leiris znalazł się wśród wczesnych uciekinierów od surrealizmu podczas rozłamów w późnych latach 20. W 1929 roku opuścił surrealistyczne łono wraz z Artaudem, Queneau oraz innym bliskim przyjacielem i ważnym współpracownikiem Georges’em Bataille’em. Z tym ostatnim spotkał się w 1924 roku i od ra­ zu znalazł wspólny język, a przez następne dwie deka­ dy uzupełniali wzajemnie swoje poszukiwania na temat transgresji, ofiary, sacrum, nieczystości i róż­ nych from gaucherie. Dedykowali sobie nawzajem swo­ je najważniejsze książki na temat seksualności: Ero­ tyzm oraz Wiek męski. W latach 20. obaj zajmowali się egzotyką, poszukując wśród Azteków (Bataille) i w Afryce (Leiris) alternatyw dla panującego ideali­ zmu zachodniej „Cywilizacji” . W latach 20. źródłem objawienia bliżej domu stał się jazz. Leiris, podobnie jak inni przedstawiciele po­ kolenia, nie umiał się oprzeć jego pozornie wyzwolo­ nemu rytmowi i czystej teatralnej obecności. Ray­ mond Roussel nie miał racji, twierdząc, że Leiris przedkładał krainę „Pojęcia” nad sferę „Rzeczywisto­ ści”. W istocie Leiris był rozdarty pomiędzy dwie skraj­ ności, a dzieło jego życia było niekończącą się i niedo­ skonałą próbą rzucenia pomostu nad przepaścią pomiędzy nimi. Głęboka tęsknota za ludzkim „kontak­ tem”, za „prawdziwym” doświadczeniem i erotycznym zaspokojeniem była nieustannie powstrzymywana przez uczucie daremności - ostrą świadomość bycia skazanym na świat jawiących się fantazmów i podo­ bizn, abstrakcyjnych, idealnych substytutów pożąda­ nych obiektów. Reakcją Leirisa, odmiennie niż Roussela, nie było zamknięcie się w świecie czystej koncepcji, poddanie się surowym regułom kompozycji i praca skupiona tylko nad ich efektami. Choć podzie­ lał upodobanie Roussela do profetycznego operowania językiem i podobnie jak Bataille wierzył, że nie istnie­ je wolność poza regułami i ograniczeniami, to nie­ ustannie próbował przecisnąć się „przez” otwory od­ dzielającej go od życia siatki. Ożenił się w 1926 roku, tworząc związek często naznaczony ambiwalencją. (Pomimo to małżeństwo przetrwało przez sześćdziesiąt lat). W 1929 roku ogarnięty poczuciem bezcelowości i w stanie poważnej depresji poddał się psychoanalizie, która trwała do 1931 roku. Potem rzucił się do Afry­ ki. Być może tam miał nadzieję znaleźć ów bezpośred­ ni ludzki kontakt, „świeżość”, jakiej brakowało w ze­ psutej Europie. W latach 1929 i 1930 Leiris współpracował z dysydenckim pismem surrealistycznym redagowanym przez Bataille, które łączyło sztukę, krytykę kulturową i etno­ grafię.5 Współpraca z „Documents” pozwoliła mu na­ wiązać kontakt z etnologami, z Marcelem Griaule, Pau­ lem Rivetem i Georges-Henri Rivièrem (główny kontakt Leirisa w paryskim światku jazzowym, który ra­ 50 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA skłonności - przestawia i wytrąca z równowagi w taki sposób, że nie traci ona nic na swej bezpośredniości. Czyż nie jest lepiej, zamiast podróżować w poszukiwa­ niu egzotyki, niemal nie wiedząc gdzie jesteśmy, spoj­ rzeć odmiennie (oddalić, egzotyzować) na to bliskie i co znamy, zbyt dobrze? Podsumowując, odwrócić ruch w kierunku przeciwnym do egzotyki - nie oddalać się od znanych brzegów do obcych krain, ale gwałtownie zmusić to, co znane do skierowania się w stronę obce­ go. Instrumentem tej operacji jest język...”9 Ale odwrotnie niż Queneau - etnograf/onirygrafer przedmieść - Leiris ciągle czuł przyciąganie rzeczywi­ stości innej niż zachodnia. Był głęboko podejrzliwy wobec europocentryzmu. Badania etnograficzne za­ wiodą go ponownie do Afryki i na Karaiby - tym ra­ zem nie będzie jednak miał złudzeń, że możliwa jest ucieczka. Ale dopiero po drugiej wojnie światowej, wraz z nasileniem się ruchów antykolonialnych po­ nownie wyruszy w dalekie podróże. Pod koniec lat 30. zwrócił swą uwagę na zjawiska znajdujące się blisko, zakładając wraz z Bataille’em i Rogerem Caillois instytucję niezależną i o krót­ kim żywocie - Collège de Sociologie.10 Zamiarem owej alternatywnej do akademickich nauk społecznych in­ stytucji było wprowadzenie „egzotycznych” tematów, takich jak ofiara, i świetość, do rozważań nad teraźniej­ szością. Głównym wkładem Leirisa do dorobku Collège’u (zanim zrezygnował gnębiony skrupułami z powodu zbyt luźnych standardów dowodowych i nie­ bezpieczeństwa stworzenia koterii) był esej Sacrum w życiu codziennym. W tym przejściowym tekście, wiele wątków kontynuowanych później w La Règle du jeu zo­ staje poddanych analizie jako składniki osobistego „sacré”. Przedmioty o niezwykłej sile przyciągania i na­ sycone mocą (rewolwer ojca), niebezpieczne rejony (tor wyścigowy), miejsca obłożone tabu (sypialnia rodzi­ ców), miejsca sekretne (toaleta), słowa i wyrażenia 0 specjalnym magicznym wydźwięku - tego typu mate­ riał wywoływał „owo dwuznaczne nastawienie związane ze zbliżaniem się czegoś jednocześnie pociągającego 1niebezpiecznego, respektowanego i odrzuconego, mie­ szanina szacunku, pożądania i przerażenia które można potraktować jako psychologiczny znak świętości.11 W L ’Afrique fantôme Leiris ostro kwestionował pewne naukowe rozróżnienia pomiędzy praktykami „subiektywnymi” i „obiektywnymi”. Dlaczego, zastana­ wiał się, moje własne reakcje (sny, reakcje somatyczne, itp.) są nieważnymi elementami „danych” odnotowy­ wanych podczas badań terenowych? W Collège de So­ ciologie mignęła mu możliwość etnografii, rygorystycz­ nej analitycznie i jednocześnie poetyckiej, skupionej nie na obcym, ale na własnym ja, z jego szczególnym syste­ mem symbolicznym, rytualnym i topografii społecznej. W miarę jak owe badania przybrały pełniejszą formę we wczesnych latach 40., w Biffures, analogia z nauka­ mi społecznymi stała się mniej jasna. Ale pomost po­ zem z Rivetem odegrał kluczową rolę w reorganizacji francuskich kolekcji etnograficznych i folklorystycz­ nych). Griaule zajmował się wówczas przygotowaniami do ekstrawaganckiej wyprawy wzdłuż południowego skraju Sahary, której celem były badania etnograficzne i gromadzenie zbiorów muzealnych. Zaoferował Leirisowi miejsce w ekspedycji Dakar - Dżibuti. Ten nie zawa­ hał się, skorzystał z nadarzającej się okazji, a swoje do­ świadczenia nabyte podczas prawie dwuletnich badań terenowych (w osadach Dogonów w Sanga (wówczas na terenie francuskiego Sudanu) oraz w Gonderze w Etiopii) notował w niezwykłym dzienniku L ’Afrique fantôme. Autor L ’Afrique fantôme tak podsumowuje afry­ kańskie doświadczenia: „Garść przygód, badania, po­ czątkowo ekscytujące, które jednak szybko okazały się zbyt nieludzkie, by przynosić satysfakcję, nasilająca się obsesja erotyczna, oraz wzrastająca emocjonalna próż­ nia. Pomimo obrzydzenia, jakie czuje do ludzi cywili­ zowanych i dla życia w wielkich miastach, pod koniec podróży pragnie powrotu”.6 Doświadczenie pozwala Leirisowi na powrót do siebie samego. Nie ma uciecz­ ki, nie ma autentycznego kontaktu z Afryką, istnieją tylko egzotyczne fantomy. W końcu w trakcie badania kultu opętania w Etiopii wyrzuca z siebie; „Wolałbym raczej sam być opętany, niż badać opętanych!”.7 Wra­ ca do Europy i do, jak to nazwał J.-B. Pontalis, swej „niekończącej się psychoanalizy”, w celu już nie tyle ucieczki, ile - czegoś odmiennego od psychoanalizy do rozliczenia się ze sobą w pisaniu.8 Książka L ’Afrique fantôme opublikowana w 1933 roku, zapoczątkowała długotrwały i powiązany z innymi projekt Leirisa pole­ gający na tworzeniu autoportretu i analizy siebie. W połowie lat 30. stworzył perwersyjne Bildungsge­ schichte, „Podróż od dzieciństwa do Surowego Zakonu Męskości”, Wiek męski. W tym samym czasie nie prze­ stał zajmować się naukami społecznymi, jak zwykle z obrzeży, uczęszczając na seminaria Marcela Maussa i Maurice’a Leenhardta, publikując artykuły na temat swych afrykańskich badań i pracując, z przerwami, nad swoją dysertacją La langue secréte de Dogon. RHÉTORIQUE - érotique Leiris kontynuował uprawianie nastawienia „etno­ graficznego”. Ale nie poszukiwał już „obcego” czy po­ czucia inności w miejscach romantycznej ucieczki, ani w odrębnych przedmiotach badania naukowego. Owo poczucie było raczej efektem poświęcenia szczególnej uwagi temu, co znajdowało się blisko, pod ręką. Pisząc o Raymondzie Queneau, przyjacielu i koledze surrealiście, Leiris tak opisywał owo nastawienie: „Podstawą pracy Raymonda Queneau jest pisanie prozy. Pisarz z niego mniej zapatrzony w „gdzie indziej”, a bardziej, jak wyimaginowany podróżnik, krążący po ścieżkach i objazdach, najbardziej przyziemnej rzeczywi­ stości, którą - jako artysta pozbawiony idealistycznych 51 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA między autoportretowaniem i etnografią, wyraźny w Sacrum w życiu codziennym był ciągle ważny. Analiza kulturowa, doświadczenie i metody badań terenowych ukierunkowały jego podejście do własnej subiektywno­ ści. Faktycznie, Leiris przeniósł pewne metody robienia notatek, jakie stosował w Afryce, do dzieła autoportretowania. Uporządkowanie naukowych zapisków zgromadzo­ nych podczas ekspedycji Dakar - Dżibuti zostało po­ wierzone Leirisowi. Prowadził dokładne notatki na opatrzonych tytułami fiszkach, które można było skla­ syfikować, segregować i analizować. Korzystając z tego afrykańskiego doświadczenia, zaczął gromadzić po­ dobne fiszki, które jak rzetelne notatki terenowe po­ krywały każdy znaczący aspekt złożonej rzeczywistości (w tym przypadku, jego własnej subiektywności). Jego notatki zawierały materiał, którego Malinowski nie za­ liczyłby do „imponderabiliów” rzeczywistego życia. Po­ nadto Leiris pamiętał, że najcenniejszą rzeczą, jakiej nauczyła go psychoanaliza, pomimo późniejszego od­ rzucenia podejścia czysto psychologicznego, było do­ cenianie wartości, jaką Freud nadał, szczególnie w Psychopatologii życia codziennego, nieistotnym, po­ zornie banalnym faktom.12 „Metoda” pisania Le Règle du jeu polegała na metodycznym tworzeniu heteroge­ nicznej bazy danych: „Mam ogromną, nieustannie powiększającą się te­ kę, gdzie notuję fakty, wspomnienia, czasami nawet aforyzmy, pomysły, idee, rzeczy, które, jak mi się wy­ daje, z pewnym zażenowaniem, są dla mnie ważne i powinny zostać wykorzystane w jakiś sposób, ale nie wiem jeszcze, jak dokładnie zostaną użyte i co z tego wyniknie”.13 W owej gigantycznej, wymagającej cierpliwości, „grze fiszek” dochodzi do dopasowania („małżeń­ stwa”) pomiędzy podobnymi fiszkami albo fiszkami mającymi podobnie znaczenie dla gracza. Układa się je w stosiki, które ponownie skopiowane, z nieodłącz­ nymi skreśleniami, odsłaniają nieoczekiwane związki. Nie ma ogólnego planu, zasadą gry jest przechodzenie po kolei od fiszki do fiszki. Tylko wtedy, kiedy przej­ ście uznane jest za ostateczne, gracz posuwa się dalej. W ten sposób końcowy tekst nie zostaje powtórnie zredagowany, poprawiony raz jeszcze, by zgadzał się z ogólnym tonem narracji czy analizy, ale zamiast tego praca w swym ruchu, rytmie i manipulacji jest zapisem samego procesu pisania - wróżenia albo porwania.14 Rezultatem jest obiektywny subiektywizm, realizm oparty na faktach (nie ma tu nic zmyślonego, tylko fakty ze sobą powiązane i zapisane) portretujący pro­ ces badawczy, który pamięta, odkrywa, łączy i porząd­ kuje. Język jest zawsze zarówno środkiem, jak i celem, autonomiczną, refleksyjną rzeczywistością raczej niż prostym sposobem przedstawiania czy wyrażenia. Realizm Leirisa wyklucza konfabulacje. (Próbował kiedyś napisać powieść, zanim powstał Wiek męski, ale odkrył, że nie potrafi wymyślać postaci innych niż on sam). W swej pracy etnograficznej także unika beletryzowania czy importowania oczywistych elementów „lite­ rackich”. W jego dojrzałym pisarstwie znajdujemy jedy­ nie poszukiwanie złożonej przejrzystości i właściwe dokumentalistom poświęcenie uwagi faktom obserwo­ wanym, językowi i uczuciom. Owa uwaga jednocześnie dokumentuje i dezorientuje, część realizmu, który po­ strzega „fakty” jako przedstawienia, zwrotnikowe spek­ takle albo spotęgowane, wycięte elementy (fetysze). Po­ dobnie jak sny z Nuits sans nuit, rzeczywistość prezentuje się retorycznie. Jest rezultatem fiksacji, jednocześnie obiektywnej i erotycznej. Rezultatem jest pisanie, jak za­ uważyła Simone de Beauvoir, zawsze charakteryzujące się szczególną mieszanką liryki i oddalenia. Obserwator uczestniczący z całych sił pragnie być obecnym w teraźniejszości przy pomocy obiektywności. „prosty zupełnie tył głowy, spadający pionowo jak mur lub brzeg morza, typowe (jeśli wierzyć astrologom) znamię osób zrodzonych pod znakiem Byka; wydatne i nieco guzowate czoło z nadmiernie splątanymi i na­ brzmiałymi żyłami na skroniach... Oczy mam czarne, zaczerwieniony zwykle rąbek powiek; cerę żywą; wsty­ dzę się przykrej skłonności do rumieńców i lśnienia skóry. Ręce mam chude, dość włochate, z bardzo wy­ raźnymi żyłami. Moje palce środkowe, zgięte u końca, zdają się zdradzać coś słabego lub chwiejnego w cha­ rakterze.” [Michel Leiris, Wiek męski wraz z rozprawą Literatura a tauromachia, przeł. T. i J. Błońscy, PIW, Warszawa 1972, s. 21] W tym fragmencie otwierającym Wiek męski, ciało Leirisa staje się odrębnym symbolicznym artefaktem, okazją dla „onirygraficznego”opisu.15 Podmiot L ’Afrique fantôme, Wiek męski, La regle du jeu, Nuits sans nuit i Le ruban Au cou d’Olympia jest mniej bliskim czy prywat­ nym ja, wewnętrzną odsłoniętą duszą, a bardziej jest ro­ dzajem osobistej „kultury”, zbiorem znaczących artefak­ tów do połączenia, zrozumienia i ponownego opisania. OPERA - ses appeaux, ses oripeaux et son aura Pisanie dla Leirisa staje się tym samym, czym sen dla Nervala, „drugim życiem”. Ale jest to przytomna, przej­ rzysta praktyka w stanie czuwania, badania, w których zakres włączone są sny (odarte z przywilejów metafizycz­ nych) wraz z różnorodnymi innymi kategoriami znaczą­ cych „danych”. Ponieważ do obszaru potencjalnych ba­ dań zalicza się także zawodowa praca etnograficzna, podróże, przyjaźnie, codzienne doświadczenia i zaanga­ żowanie polityczne, pisanie Leirisa odzwierciedla napię­ cie pomiędzy dośrodkowym ciążeniem osobowego zaim­ ka „ja” a odśrodkowym przyciąganiem innych ludzi, wydarzeń, historii. Leiris, jeden z najbardziej zajętych so­ bą pisarzy, jakich można spotkać w dowolnym okresie i w dowolnym języku, nie jest jednak solipsystą. Ponie­ waż jego istnienie nie jest określone i ograniczone w fik­ 52 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA wewnątrz, druga na zewnątrz, jedna zaczyna się od własnego ja, druga od innych ludzi. Leiris traktuje je oddzielnie jako dwa różne obszary pracy, bo jeżeli zbli­ żą się do siebie za badzo, to efekt kwestionowania i od­ miany zostaje zagubiony. (Dzieło można potraktować jako formę podróży). Ale oba rodzaje działalności są częścią tego samego przedsięwzięcia. Podczas gdy po­ szukiwanie jednostkowego „savoir-vivre” nie może wykluczać polityki i historii, tak samo etnografia, bez­ pośrednio skupiona na innych dostarcza modeli i ale­ gorii dla jego osobistej tożsamości. Co jest na szali w obu przypadkach, to umykająca, trudna do uchwy­ cenia koncepcja „autentyczności”. W pewnych idealnych okolicznościach zarówno własne ja, jak i kultura będą znaczące i prawdziwe, bez hipokryzji czy ograniczeń. Leiris nieustannie poszukuje takiej właśnie sytuacji. Napotyka natomiast mediacje, reguły, odgrywanie ról i unikanie wszędzie, zarówno w swym własnym życiu, jak i w życiu grup społecznych. Wizja Afryki w latach 20. zdawała się obiecywać praw­ dziwą bezpośredniość, spontaniczne emocje i kontakt. Ale Leiris zostaje pozbawiony iluzji poprzez zetknięcie się z rzeczywistością podróży, kolonializmu i abstrakcyj­ nych nauk społecznych, tak samo jak przez odkrycie dwulicowości u Afrykanów, nawet tych pozornie „za­ traconych” w transie. Jego reakcja jest złożona. Przyj­ muje sztuczność w celu jej przekroczenia. Podobnie jak Roussela, Queneau czy Duchampa, pociągała go myśl, że stosowanie pewnych szczegól­ nych reguł jest jedyną drogą do osiągnięcia nowego wyrazu ekspresji (spontaniczność i geniusz talent uzna­ wano za romantyczne mity). Ponadto, owo nastawie­ nie współbrzmi z zasadą erotyzmu Bataille’a, polegają­ cą na tym, że „zaspokojenie” zawsze zakłada brak czy przemoc i że „wolność” jest zawsze zależna od ograni­ czeń, jakie gwałci (zasada potwierdzona, na poziomie kulturowym, przez Maussa, który głosił w swych wykła­ dach, że tabu istnieją po to, by je łamać).17 Przyjmując „zasady gry”, Leiris nie porzucił jednak poszukiwania rzeczywistości, obecności istniejącej poza sztucznością. Był uparcie, romantycznie oddany bezpośredniości, spontaniczności i „poezji”. Nigdy nie przechodzi do iro­ nii, semiotyki i retoryki, choć odczuwa ich roszczenia osobiście. Upiera się przy „naiwnym” poszukiwaniu au­ tentyzmu, ale autentyzmu zawsze osłabionego przez nie­ jednoznaczność, niedoskonałe wyrażenie, skrupuły etyczne. Jest to paradoksalnie źródło pewnej siły, a na­ wet piękna. Jak mówił Philippe Lejeune, niezwykle po­ ciągająca w pisaniu Leirisa jest „nadzwyczajna siła pra­ gnienia, które nawet jeżeli to daremne, nie wyrzeka się wyrazu, ale czuje się zmuszone do przedwczesnej ucieczki, kiedy dyskurs, jednocześnie ostrożny i zu­ chwały, doprowadzony zostaje do rozpaczy, ponieważ dotykać może prawdy ledwie powierzchownie”.18 W tym stanie trwale „udaremnionego” dostępu do rzeczywistości Leiris apeluje do erotycznego fetyszy- cji, ale jest otwarcie rozgrywane w społecznych proce­ sach języka i pisania, nieustannie konfrontuje on to, co znajduje się poza jego osobą. Leiris nie przestaje podróżować, pisać o sztuce afry­ kańskiej, o kultach opętania w Etiopii, o kontakcie kulturowym, o polityce folkloru i etnografii. Po drugiej wojnie światowej wyłania się z samotnej gry Biffures, by służyć w państwowej komisji dla reform prawa pracy w kolonialnej Afryce Zachodniej. Podróżuje na za­ chodnie Antyle i Haiti, gdzie razem z Alfredem Métraux prowadzi badania nad religią wudu i kontak­ tem kulturowym. Zostaje przyjacielem Aimé Césaire i rzecznikiem powstającego ruchu Negritude. Pracuje w zespole redakcyjnym Les Temps Modernes, pisze dla Présance Africaine, dla UNESCO na temat rasizmu i zróżnicowania kultur. W nowej przedmowie do L ’Afrique fantôme (1951), książki uznanej przez reżim Vichy za wywrotową i spalonej, umiejscawia swój dziennik z badań terenowych w złożoności postaw ko­ lonialnych, podkreślając jego przesadny estetyzm i przybieranie pozy radykała. W tym samym roku, w ro­ ku 1950, tworzy L ’Ethnographie devant le colonialisme, przejrzystą dyskusję na temat nauk społecznych nieod­ łącznie uwikłanych w nierówności imperialnych potęg. La Règle du jeu zaczyna odzwierciedlać owe historyczne „zewnętrzne” siły przyciągania. W tomie drugim, Four­ bis, Leiris łączy zgłębianie dziecięcych wspomnień, któ­ re dominowały w Biffures z niedawnymi podróżami i zobowiązaniami politycznymi, sondując (nierozwiązy­ walny?) konflikt pomiędzy swoją potrzebą odczucia sa­ tysfakcjonującego doświadczenia poetyckiego i wyma­ ganiami walki politycznej. Trzeci tom Fibrilles, odnosi się zarówno do publicznego doświadczenia podróży do komunistycznych Chin w 1955 roku, jak i do osobiste­ go kryzysu i próby samobójczej. Utrzymuje się bliski związek Leirisa ze światem sztu­ ki. Pisze teksty o Giacomettim, Miro, Massonie, Picas­ sie, Duchampie, Wifredo Lamie i Francisie Baconie. Współpracuje w pracy nad esejami na temat dzieł Michela Butora, Queneau, Sartre’a, Roussela, Lévi-Straussa, Eluarda, Alfreda Métraux, Bataille’a, Cesaire’a prawie wszystkie owe teksty wyrastają z osobistych zna­ jomości. (Jego dzieło może być postrzegane jako luźna sieć międzyludzkich związków). Bierze udział w majo­ wych demonstracjach 1968 roku, jak i w demonstra­ cjach na rzecz praw imigracyjnych robotników.16 Konty­ nuuje pracę w Musée de l’Homme na stanowisku kuratora i badacza w Dziale Czarnej Afryki. Ustala się jego codzienna rutyna: poranki w domu spędzane na pracy literackiej, na Quai des Grands Augustins, popo­ łudnia spędzane na pracy etnologicznej w mieszczącym się w suterenie biurze muzealnym. Zaczyna uważać ową dzienną oscylację za symbol swego życia. Związek autoportretowania i etnografii, relacja po­ między dwoma biegunami jego działalności pisarskiej jest dla Leirisa kluczowy. Jedna działalność patrzy do 53 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA zmu, „mitu” i do dyscypliny sceny. Fetysz to świecący, naładowany znaczeniem obiekt albo chwila, wyjęty, wycięty ze swego „całościowego” kontekstu. (Faktycz­ nie tworzy efekt całości). Jest zewnętrzem, urzeczowioną krystalizacją pożądania, czegoś dalekiego i cudow­ nie bliskiego, wymazującego przepaść pomiędzy doświadczeniem zewnętrznym i wewnętrznym. Poczu­ cie erotycznej pełni powstałej poprzez przez fiksację na fetyszu nie jest jednak wąsko ograniczone do doświad­ czeń seksualnych; daje poczucie głębokiej rzeczywisto­ ści najbardziej powszednim spostrzeżeniom i spotka­ niom. Dla Leirisa rzeźby Giacomettiego z mocą ucieleśniają ową pełną napięcia obecność. W najnow­ szej kontynuacji La Règle du jeu, Le Ruban au cou d’Olympia (Wstążka na szyi Olimpii), Leiris bada eks­ presyjną moc fetyszyzmu w wielu domenach pisania i doświadczenia. W podobny sposób Leiris używa słowa mit na ozna­ czenie dostępu do rzeczywistości, która nie jest racjo­ nalna i reprezentatywna, ale sugestywna i performatywna. Pośród źródeł dla tego rozumienia znajdują się mityczne inwencje André Massona, wykłady etnogra­ ficzne Maurice’a Leenhardta na temat melanezyjskiego „żywego mitu”, nouveau roman, szczególnie pisar­ stwo Michela Butora i własne badania Leirisa na temat kultów opętania w Etiopii.19 Badania prowadzone w Etiopii są szczególnie wiele mówiące. W L ’Afrique fantôme niepokoi Leirisa wyraźna nieszczerość widocz­ na w wielu przypadkach opętania, jakich był świad­ kiem. Ludzie wpadają w trans i z niego wychodzą jak na dany znak, i „używają” swojego repertuaru duchów (zâr genies) po prostacku, dla własnego pożytku - włą­ czając ekonomiczną eksploatację etnografa. A jednak nie można zakwestionować psychicznej siły zar. W Pa­ ryżu lat 20. Leiris uważa trans (jak jazz) za uprzywilejo­ waną formę zapomnienia i zatracenia własnego ja, za bezpośredni dostęp do nieracjonalnych i emocjonal­ nych mocy. Ale w Afryce wszystko wydaje się zaaran­ żowane i nieczyste. Leiris nie umie powiedzieć, kiedy ktoś, z nim samym włącznie, jest naprawdę „szczery”. Także w 1933 roku L ’Afrique fantôme kończy się roz­ czarowaniem. Dopiero w połowie lat 50. Leiris pogodzi się z tym dwuznacznym doświadczeniem w monografii La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de Gondar. Tutaj obecność mitycznych mocy zostaje poddana analizie jako obecność „teatralna”, jako in­ tensywnie „przeżywany teatr”, gdzie sztuczność jest środkiem służącym kontroli i tym samym staje się rolą. Rzeczywistość transu jest zawsze do pewnego stopnia zainscenizowana, ale jego zwodniczość - jak „sztuka” wielkiego aktora - wytwarza niezaprzeczalną obecność, rzeczywistość, jaka wykracza poza sztukę. Pomiędzy rokiem 1933 w Etiopii a opublikowa­ niem książki na temat ducha opętania w 1958 roku zainteresowania badawcze Leirisa przesunęły się z Afryki na Karaiby. Niewątpliwie, ów drugi kontekst, gdzie wszystkie tożsamości są hybrydami, są nieczyste, gdzie nie istnieją ciągłe kulturowe korzenie i gdzie lu­ dzie historycznie musieli się sami określić i „wymyślić swoją historię” - ułatwiło otwarcie etnografa na te­ atralną koncepcję autentyczności. Przesunięcie ak­ centów widoczne jest, na przykład, w ostatniej rozmo­ wie z Michaelem Haggertym na temat jazzu. Jazz pociągał Leirisa nie tyle jako źródło transcendencji i czystej emocjonalności (czym był dla niego w latach 20.), ale jako przykład kulturowej nieczystości i twór­ czego synkretyzmu. Widzimy tu istotny sposób, w jaki jego etnograficzne badania i osobiste działania w koń­ cu się zbiegają. Poszukiwana przez Leirisa w La Règle du jeu własna tożsamość nieustannie tworzona poprzez tekst i retorycznie „odgrywana” znajduje odbicie i po­ twierdzenie w otwartym płynnym spojrzeniu na kultu­ rę jako improwizację, posklejaną, historycznie odgrywaną.20 KN O CK-O U T ou K.O. - (autrement dit: chaos) Dla Leirisa wszystkie tego typu przedstawienia są w najlepszym wypadku modus vivendi. Skrywają tylko głęboką, niemożliwą do wymazania wadę. I jeżeli wy­ daje się, że w swych późniejszych pismach osiągnął wstrząsany konfliktami spokój, to owo osiągnięcie wy­ stępuje pod ogólnym znakiem niepowodzenia: „I tak wiele hałasu po nic. Krwawiłem i płonąłem, by skończyć, w codziennej praktyce, jako jeszcze jeden z tych mieszczan, którzy uważają siebie samych za bar­ dzo postępowych, jako autor, którego drukuje się w antologiach, którego być może będą chwalić za szczerość i próby precyzyjnego wyrażenia emocji, albo nawet za pomysłowe związki i połączenia, pod nie­ obecność tego czegoś szczególnego co (dla niektó­ rych) przebłyskuje w najmniejszym ze zdań, a co jak wierzę jest właśnie esencją”.21 Owo „coś szczególnego” to natchniona, wizjonerska poezja. Leiris nigdy nie przestaje lamentować nad jej nieobecnością. Faktycznie znajduje, że jego jedynym prawdziwie poetyckim gestem - gotowością pójścia na całego, do samego końca - była próba samobójcza. Po­ za tym kontynuuje działanie „bez inspiracji”, przekłada­ jąc, tasując, przepisując swoje dokumentujące fiszki, trudząc się nad nadaniem formy śladom mijającej rze­ czywistości. Jak celnie zauważa Denis Hollier, zwrot do prozy autobiograficznej po 1930 roku oznacza porzuce­ nie wyobraźni, i to zarówno surrealistycznej, jak i ro­ mantycznej, na rzecz parti pris de realisme. Jego dzieło jest mauzoleum, grobowcem niemożliwej poezji, milczą­ cą przepowiednią.22 Ale rozpaczając nad brakiem inspi­ racji, Leiris tworzy inny rodzaj poezji i podobnie jak je­ go przyjaciel Edmond Jabes, pisze książkę, której słowami nieustannie zasłania i zakleja próżnię. Poczucie całości nie jest dane rzeczywistości: poezja wizjonerskiej wybraźni zostaje zastąpiona prozą poetycką surowo rzą­ 54 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA dzoną przez prawa języka, historii i osobowości. Owa proza może tylko - a to już niemało - zamienić albo symbolizować to, co jest dane przez rzeczywistość: do­ wody na wydarzenia, myśli, sny i słowa. Słowa wykonują gwałtowne zwroty. Leiris był wielbi­ cielem Freda Astaire’a, którego uważał za rodzaj wysoce eleganckiego robota, zdolnego przez krótki szalony mo­ ment być oszałamiająco obecnym w teraźniejszości, dan­ dysa, którego elegancja miała w sobie coś jarmarcznego, nawet zniekształconego i zepsutego. Owa „frywolność” - kostiumowy taniec albo przesadny strój wobec ogólnej apatii - definiuje to, co ciągle jest możliwe w domenie „twórczości” artystycznej. Bo jest coś niezwykle frywolnego w ostatniej książce Leirisa Langage tangage, gdzie wydaje się, że stary, starannie odziany mężczyzna pyta swego serdecznego partnera, język, by zakręcił się jeszcze tylko pary razy po tanecznej posadzce, a wpada ni stąd, ni zowąd w dziwaczne jitterbug czy tango. Ale bardziej wzruszający obraz kariery Leirisa moż­ na odnaleźć w jego wspomnieniu dotyczącym drugo­ rzędnej postaci ze sztuki Aimé Cesaire’a La Tragedie du Roi Christophe. Ambasador Franco de Medina wchodzi na scenę, wyjąkuje parę słów i zostaje wypro­ wadzony na miejsce kaźni. Jego klęska jest całkowita. Ale w przedstawieniu opisanym przez Leirisa, zdolny aktor nieoczekiwanie daje życie tej żałosnej roli i przez chwilę, przy pomocy kilku gestów prześmiewczych tworzy postać prawdziwą. Przełożyła Ewa Dżurak 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Przypisy 1 2 3 4 5 Publikowany tekst Jamesa Clifforda jest wstępem do specjalnej edycji amerykańskiego pisma „Sulfur” (1986), poświęconej Leirisowi. „Magazine Litteraire”, July 1985, s. 104 Michel Leiris Conception et réalité chez Raymond Roussel w R. Roussel, Epaves (Paris: 1972) s. 9 Patrz Maurice Nadeau, The history of Surrealism (New York: 1965) s. 112-114 Patrz: James Clifford On Ethnografic surrealism, „Compara­ tive Studies in Society and History”, v. 28, no. 4 (1981); patrz też Leiris, De Bataille l’impossible à l’impossible Docu­ ments, Brisees (Paris: 1966) s. 256-266. 20 21 22 N a temat L ’Afrique fantôme, patrz James Clifford, Inter­ rupting the whole, „Conjunctions” 6 (1984) s. 282-295 L’Afrique fantôme (Paryż, 1951) s. 324 J.-B. Pontalis, „Michel Leiris ou la psychanalyse intermi­ nable”, Les Temps Modernes, grudzień 1955, s. 925-933 Leiris, Preface to Raymond Queneau, Contes et propos (Pa­ ris: 1981) s. 6-7 Patrz Denis Hollier, red. Le Collège de sociologie (1937-1939) (Paris: 1979); Jean Jamin, Un sacré college ou les apprentis sorciers de la sociologie. „Cahiers internationaux de sociolo­ gie”, 68 (1980) s. 5-30; Clifford On Ethnographic surrealism s. 560-561 Hollier, op. cit., s. 60 Leiris, Propos recuellis par Madeleine Chapsal, 1966 w Pierre Chappuis red. Michel Leiris (Seghers, Poetes d’aujourdhui, Paris: 1973) s. 116 Leiris, Entretien avec Madeleine Chapsal, 1961, Ibid. s. 112-113 Istnieją podobieństwa z nauką jednostki naszkicowaną przez Carlo Ginzburga w Morelli, Freud and Sherlock Hol­ mes: Clues and scientific method, History Workshop 9, (1980) ss. 5-36 „Onirografia” i podobieństwo retoryki opisu z retoryką obrazu i snu są dyskutowane przez Michela Beaujour w Some paradoxes of description, „Yale French Studies” 61 (1981) s. 27-59 Jean Pierre Faye, Leiris and Militancy w: „Sub-Stance” 11-12 (1975) s. 65-71. (Ten numer specjalny na temat Leirisa, redagowany przez Jean-Jacques'a Thomas jest najpełniejszym krytycznym wprowadzeniem do dzieła Leirisa w języku angielskim) Alfred Metraux, Recontre avec les ethnologues, „Critique” 195-196 (1963) s. 683 Philippe Lejeune, „Glossaire”, Sub-Stance 11-12 (1975) s. 127. Patrz jego Lire Leiris (Paris: 1975). Andre Masson, The unbridled line, w: André Masson, Dra­ wings (London: Thames and Hudson, strony nie numero­ wane); James Clifford, Person and myth: Marice Leenhardt In the Melanesian Word (Berkley: 1982); Leiris, Le Reali­ sms mythologique de Michel Butor, Brisées (Paris: 1966) s. 215-238: ... „cała historia zostaje usytuowana na planie mitycznym, nie zdradzając tego, co czuję - pokusę nazwać verisme (prawdziwy efekt), tak blisko jesteśmy przy ziemi” (s. 236, na temat Butora La Modification). Patrz szczególnie Leiris, Folklore et culture vivante, w: Ro­ bert Jaulin, red. Le livre Blanc de l’ethnocide en Amerique (Paris: 1973). Leiris, Frêle bruit (Paris: 1976) s. 287-288 Cytowane z Wieku męskiego przez Denisa Holliera, La Poesie jusqu a Z, w „L'Ire des vents”, specjalne wydanie poświęcone Leirisowi, 1981, s. 141-159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b67c2bc90e646523a83e2dd6e634ad3f.pdf 1dc7e42e754a79401a259a1758afb3a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6392 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5965 Title A name given to the resource Dusza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHEL LEIRIS Michel Leiris L’âge d’homme Dusza Pierwsze moje spotkanie z pojęciem nieskończono­ ści zawdzięczam puszce holenderskiego kakao, pod­ stawie mych śniadań. Jedną ze ścianek tej puszki zdo­ bił obrazek rumianej i apetycznej chłopki w koronkowym czepcu, okazującej z uśmiechem takąż puszkę, zdobną tymże obrazkiem i trzymaną w lewym ręku. Doznawałem zawrotu głowy, wyobrażając sobie nieskończony ciąg obrazków przedstawiających niezli­ czoną ilość razy wciąż tę samą Holenderkę, która zmniejszając się coraz bardziej, ale - teoretycznie - ni­ gdy nie mogąc zniknąć, przyglądała mi się kpiąco, po­ kazując swą podobiznę na puszce kakao, takiej samej, na jakiej była namalowana. Nie jestem daleki od myśli, że w to pierwotne pojęcie nieskończoności, nabyte w wieku lat około dziesięciu (?), wmieszał się czynnik mętny nieco i podejrzany: było coś oszałamiającego i wprost nieuchwytnego w tej młodej Holenderce, powtarzanej w nieskończoność, jak pomno­ żone być mogą w nieskończoność frywolne igraszki, od­ bite przez przemyślnie ustawione lustra buduaru. Okładka jednego z francuskich wydań Wieku męskiego. Lucas Cranach Starszy Judyta i Holofernes, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń. nie wzrasta, a wreszcie część masy oddziela się pod po­ stacią pierścienia, jak to miało miejsce z Saturnem. To upodobnienie duszy do paluszka czy też do na­ leśnika na Gromniczną, również przekłutego przez środek - polegało, jak mi się wydaje, na wierze w ist­ nienie substancji mej duszy, której nie umiałem sobie wyobrazić inaczej niż jako ciała stałego, zbudowanego jednak z czegoś niezbyt gęstego, o dość nieregularnym kształcie - ciała zagnieżdżonego może w zachyłku czaszki, ale lotnego i nie-ważkiego jak ptaszki (palu­ szek) lub nietoperze (naleśnik miękki i rozłożysty jak skrzydła nietoperza, przewracany na patelni, w czerni pieca, w gęstym dymie i sadzy, wydaje się niezdarnie lecieć - tak jak polatują te przykre nocne ssaki). Nieco później, gdy chodziłem już do szkoły i wie­ działem coś niecoś o kosmografii, miałem o duszy na­ stępujące wyobrażenie, o którym skądinąd wiedzia­ łem, że było czystą fantazją. Było ono niemniej nierozerwalnie związane z myślą o tym pojęciu: prze­ kłute na wskroś długim drutem suche ciasteczko, ro­ dzaj paluszka, które się wtyka między pręty klatki, aby służyło za pokarm ptaszkom. Jest bardziej niż prawdopodobne, że obrazu tego dostarczyło mi doświadczenie, podane w pierwszej książce do geografii, które przytaczam tu tak, jak je za­ pamiętałem, nie troszcząc się zbytnio, czy cytuję do­ kładnie, czy nie. W plamę oliwy, wlanej do płynu, wbijamy igłę i wprawiamy ją w szybki ruch obrotowy; wciągnięta weń kropla, najpierw niemal kulista, pod­ dana działaniu siły odśrodkowej, ulega nieznacznemu spłaszczeniu. Dzięki temu zjawisku możemy zrozu­ mieć, że to samo stało się z ziemią, która nie jest cał­ kiem kulista, ale nieco odkształcona, podobnie jak kropla oliwy, pod działaniem obrotu wokół osi biegu­ nów. Gdy ruch obrotowy igły wzmaga się, odkształce- za: Wiek męski, przeł. Teresa i Jan Błońscy, PIW War­ szawa 1972, s. 30-31 34 �MAŁGORZATA BARANOWSKA 11 V 1980 Niedawno w pałacu prawdziwym - nie wiadomo, czy pałace wystawiane na zwiedzanie przez turystów można nazwać prawdziwymi - w pałacu w stylu fran­ cuskim, wersalskim, wymyślnie ogrodowym, letnim, bourbońskim, w pałacu, który dopiero co opuściła py­ cha Franco, w pałacu w La Granja przeżyłam znowu to olśnienie dziecinne nieskończonością lustra. W do­ datku to tylko sztuczka architekta. W długiej, ale zno­ wu niezbyt imponująco długiej, amfiladzie pokojów drzwi zostały przybrane firankami, tyle. A jednak to te firanki są najważniejsze, zostały tak podwiązane i uło­ żone, że tworzą tunel lustrzany, w dodatku mącąc zu­ pełnie nasze przyzwyczajenia. W lustrze wszystko za­ czyna się od nas i my przeważnie możemy zbliżyć się tylko lub oddalić od tafli, jeśli nie jesteśmy Alicją, nie wejdziemy w pociągające nas przestrzenie. A tutaj każdy pokój inny, bogaty, ubrany, zbiór zegarów, figur, boazerii, kwiatów, waz, stołów, ach, i żyrandole, to one rozświetlają nasze posuwanie się w oszałamiają­ cym zimnie - pałac to letni, więc nie ogrzewany w mrozy zimowe, żyrandole dopiero prześwietlając podwiązane w drzwiach firanki, dają im życie ułudy. W lustrze na końcu i na początku spotykamy tylko nas, a tu w pierwszym skrzydle pałacu, w pierwszym ciągu ułudy wzroku spostrzegam nagle, że biała W e­ nus, którą widzieliśmy już od wejścia, zbliża się niepo­ kojąco i lądujemy u jej stóp, ale mimo że przecięła nie­ skończone perspektywy i skupiła je na swym pępku, daje się ominąć. Dalej, zakręcając, wplątujemy się w nowe dziwo, przekraczamy perspektywę. „Zakręcając”, toż ja całe dzieciństwo, całe życie marzyłam, żeby raz chociaż przekroczyć możliwość i wejść, zakręcić w tunelu lustrzanym. Moja miłość do obrazów Piranesiego i Eschera ma w tej tęsknocie nie­ wątpliwe źródło. Zakręcić i sprawdzić, doznać, przeżyć. Niech się wyjawi, czy to tunele tęczy, czy grząskie przestrzenie, w które wciąga Król Olch. Niech się zdecyduje za za­ krętem, czy zwycięży nadzieja, a jeśli zobaczę czarne słońce? Niech tak będzie, niech zobaczę, niech pozbę­ dę się niepewności życia, to jest nie zaspokajanej ni­ gdy tęsknoty poznania. Król buduje sobie pałac z zakrętami w ułudnej przestrzeni i w dodatku w głównym skrzydle per­ spektywa „zaczyna”? „kończy się”? lustrem, tak, ar­ chitekt na żołdzie króla Hiszpanii spełnił przed mym urodzeniem moje najtajniejsze marzenie. I pomy­ śleć, że zrobione to było niby tylko, żeby nadążyć za pychą władzy, żeby ułudnie powiększyć pałac, żeby bardziej był podobny do Wersalu, do tej pustej, strasznej i imponującej landary. Tak. Jak nie wersal­ ska sala lustrzana, to chociaż system firanek. A czy dla architekta, może dla króla nawet, miały firanki znaczenie tajemnicze, swoją alchemię przestrzeni? Miały? Dusza 14 V 1980 Toaletka, słoń, a teraz nawet kotek - przedmiot-mebel, przedmioty-zabawki. Najpierw odkrycie siebie-przedmiotu, potem odkrycie tajemnicy przedmiotu-nie-siebie. N a tym się zakończyło. Później nie siebie do przedmiotów, lecz przedmioty do siebie usiłowałam przyrównać. Opierały się, kanty miały, nic nie mówiły, nawet lalka. Nie lubiłam jej specjal­ nie za niemość, za zimną twarz, ładna była i głupia, lepiej było się bawić kafelkami, cegłami, kocami, maszynką elektryczną, najtrudniej było dotknąć karbidówki, chowali, wieszali wysoko, mury były ciekawe, wióry, deski sosnowe, klocki, ale już nie było toaletki, i słoń przecież był cudzy. Chyba wtedy dowiedziałam się o duszy. Odtąd wplątałam się w nieskończone wzloty, upadki, rojenia, skoki, wchodzenia po zgęszczonych, rosnących schodach złudnych perspektyw. Miałam trzy lata i nie wiedziałam, co z nią począć. Nie dawał mi spokoju dualizm, a w nim najbardziej posiadanie. Jeśli ciało ma duszę, to czy dusza ma ciało? Od począt­ ku byłam przekonana o jej prymacie nad ciałem. Wy­ obraziłam sobie, że coś ulotnego, tajemniczego, do którego trzeba było aż trzech lat, żeby to odkryć, całe­ go życia trzeba było, musi być ważne i pierwsze. W ła­ ściwie dusza była jeszcze tylko pojawiającym się, intry­ gującym pojęciem. Miałam ochotę jak najszybciej pożreć je wszystkimi siłami intuicji i zmysłów, ale opierało się. za: Pamiętnik mistyczny, Gdańsk 1998, s. 8-10 i 13 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad70b6efebaa5ff5b4ec183cb3877e9.pdf d013625dbd593d27057a942568af857d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3819 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z H I S T O R Y KONKURSY „Franciszek na Bielinie, Otwocku, Karczewiu i Kamionce, bieliński, czerski, sztumski, osiecki starosta, kawaler orderu Sw. Stanisława", wydal w r. 1781 u s t a w ę dla mia­ steczka swego, Kamionki, położo­ nego w pow. lubartowskim, w któ­ rej w § I V czytamy: „Premia za płótno i przędzę: 1. Chcąc, ażeby wyrobek płócien coraz lepiej kwitnął w mieście Kamionce, w proweniencji mo­ stowego i grobelnego odkłada­ ne być powinno na premia co rok złotych 100, tj. złotych 50 na prządki a 50 na tkaczów. 2 Wyznaczone 50 zł na prządki tak wydawane będą: w dzień, który Urząd wyznaczy, wszyst­ kie osoby przędzące w mieście Kamionce przędze swoje na Ratusz przyniosą, do każdego przywiąże się kartkę, na któ­ rej imię prządki napisane b ę ­ dzie, przędzy zaś w każdym pakiecie tyle być powinno, aby z niej mogła być zrobiona sztu­ ka płótna, dopiero tkaęze miej­ scy nie patrząc na kartki trzy motki wybiorą, tej, która n a j cieniej uprzędła [wypłacić na­ leży — R. R.] — zł 24, druga [otrzyma] 16, trzecia 10, a każ­ da przędza do własnej prządki wrócić się powinna. C 196 N E D L A PRZĄDEK G O I TKACZY A W 3. Wyznaczone 50 zł na tkaczów tak mają być rozprowadzone: Tkacze na dzień przez Urząd wyznaczony każdy płótna przez siebie wyrobione na Ratusz przyniesie i znakami oznaczy. Żadna zaś sztuka do konkursu o premium przyjęta nie będzie, która dwa łokcie cpełna sze­ rokości nie ma. Pomiędzy tymi sztukami Urząd najszerszą i najcieńszą i najgęściejszą wy­ brawszy, temu tkaczowi, który ją wyrobił, każe wypłacić zło­ tych 24, drugiemu 16, trzecie­ mu 10, a płótna tym, którzy je wyrobili, nazad wrócić się powinno. 4. Sesja naznaczająca premium prządkom poprzedzić powinna sesję premium tkaczów dając czas wyrobienia płótna z przędzów do konkursów przynie­ sionych i gdyby płótno zrobio­ ne było z przędzy, która pre­ mium uzyskała a osądzono by to, aby za to płótno tkacz pre­ mium otrzymał, to Urząd miej­ ski do pierwszego premium każe złotych 3, do drugiego 2. a do trzeciego 1 więcej przy­ dać, aniżeli wyżej opisane jest, to jest, pierwsze premium czy­ ni 27. drugie 18, trzecie 11." Odpisano z oryginału, znaj­ dującego się w archiwum ZABAWKI Inwentarz rzeczy należących do obywatela świdnickiego Kaspra Helwika, który nie płacił za lokal w kamienicy Jana Bełzy przy uli­ cy św. Jana i przez pięć lat nie dawał znaku życia. „Szabelek drewnianych dziecin­ nych No 56 po Vii grosza, k o n i k ó w drewnianych dziecinnych Nr 93 po 2 gr. Raitarów albo chłopaków na koniach drewnianych 3 kopy i 24 sztuk po 1 gr. Aniołków drewnianych po 2 gr. No 30, Chłopków z dudkami No 22 po groszu. Krucyfiksów drewnianych Z DZIECINNE R XVIII C H I W U M W parafialnym w Kamionce, pow. Lubartów, dzięki uprzejmej informacji ob. To­ masza Ruska. Nadesłał R. Reinfuss. Dwór ustala wygląd ubio­ rów noszonych przez miesz­ kańców małego miasteczka w r. 1769. „Cztyrdziesta czwarta powinność: Odzienia o b y w a t e l ó w miasteczka P a w ł o w a jakie mają być. Żupan niebieski sukienny bez kontusza, pas czyrwony, czapka zielona z baran­ kiem białym, żadnej broni do boku używać nie powinni oprócz trzciny lub laski, w domu zaś każdy ma mieć strzelbę. Żony i córki mają nosić spódnice niebieskie, kamizelki takiegoż ko­ loru, fartuch biały płócienny, na głowach zaś ubiór według upodo­ bania." Pawła Ksawerego Brzo­ stowskiego ustawy dla ma­ jętności P a w ł o w a cz. Merscza pod Wilnem w r. 1769. Collectanea ex archiv. collegii iuridici. Т. I I . P A U , K r a k ó w 1938. str- 419. Na­ desłał R. Reinfuss. W I POŁ. X V I I W No 18, kolebeczek malusinkich kop 8 у 19 szt. za kopę zł. 1. Ptasz­ k ó w dziecinnych tuzinów 5 kóp у znowu 5 tuzinów po 6 gr. tuzin. Kolebek zawiesistych dziecinnych maluśkich białych drewnianych tu­ zinów kóp 22 у znowu 24 tuzinów po zł. 3 kopa. Piszczałek malowa­ nych m a ł y c h półpiętej kopy tuzi­ n ó w za zł. 5 kopa. Piszczałek bia­ łych więtszych farbowanych tuzi­ nów 40 tuzin po gr. 12. Piszczałek mniejszych także farbowanych tu­ zinów 18 tuzin po gr. 9. Piszczałek fuiar tuzinów 68 tuzin po gr. 10." (Wviatki z w i ę k s z e g o inwentarza obejmującego również towary ga­ lanteryjne, przybory do szycia, igły, zwierciadełka, okulary itp.) Acta scabinalia et advocatialia. (Inventarii. Rok 1634). Str. 1829. Wojew. Arch. P a ń s t w . K r a k ó w Syg­ nał. 240. Nadesłała Dr M. Gutkowska-Rychlewska. Dodatek do „Czasu" nr 4 z dn. 10 lutego, niedziela, 1850 г., str. 4. Wiadomości Bibliograficzne i A r ­ tystyczne. �RZEŹBIARZE W I E J S C Y W pojęciu wyrazu artysta łą­ czymy zwykle i piękność myśli, i doskonałość formy, przeto tych rzeźbiarzy wiejskich artystami na­ zwać bym się wahał. — Z w a ż m y jednak, czyli oni nie godniejsi tej szczytnej nazwy od niejednego zręcznego naśladowcy obczyzny? Ten z zaczerpniętej nauki, z obce­ go doświadczenia, z kombinacji ob­ cych myśli, wreszcie z form, do których wyszukania potrzebną po­ siada przebiegłość, sklei utwór, któ­ rym miano artysty niesłusznie zvskuje, chłopek w y ś w i e c a sam z sie­ bie i myśli, i formy bez wzorów i nauki, bez pomocy niczyjej stwa­ rza i wykonywa: utwór jego to po­ czątek sztuki — kopista to przechód, — artysta stoi już u szczytu. Nie mniej w i ę c pierwszy jak inni zasłużyć winien na wdzięczne wspo­ mnienieW w ę d r ó w k a c h moich nieraz zda­ rzyło mi się napotkać owych samoucznyeh twórców, a często płody ich podziwiałem ze względu na rzeźbiarzy, co je stworzyli i wyko­ nali — w y m i e n i ę tu znaczniejszych pokrótce. N a j w y ż e j między rzeźbia­ rzami wsiowymi stanął znany Waw­ W OKRĘGU M I A S T A K R A K O W A rzyniec Knapiński z Lipowca od ludu Pituch lub Bożek zwany; uro­ dził on s i ę we wsi Płazie r. 178i. z młodu w y k o n y w a ł w pałacu bisku­ pów krakowskich roboty stolarskie, za co go biskup Sołtyk kilkoma morgami gruntu w okolicy Lipowa obdarzył; znane są mieszkańcom Krakowa jego drobiazgowe we flaszeczkach zamknięte wyobrażenia Męki P a ń s k i e j ; w okolicznych też kościołach wiele jego u t w o r ó w znaj­ dujemy — umarł r. 1833. Uczeń jego Bryłka żyje dziś w Babicach i nie niżei stoi od swoieeo poprzednika. — W Czernichowie mieszka Kasper Sztuka, którego dziełem są rzeźby w kościele wiej­ skim w Rybny. — Wieś Bobrek posiada samoucznego drzeworytni­ ka, którego obrazków m n ó s t w o po odpustach widzieć się zdarzy. W Raciborowicach i szeroko w okolicy spotykałem Wilgusa z B i n czyc ulubieńca ś p . Sierakowskiego. Postać tego wieśniaka szatą cudow­ ności i czarodziejstwa okryła się w oczach ludu, który owoce jego zdolności za dziwy poczytywać zwykł. Pęka dzwon w Raciborowi­ cach, w miejsce dźwięcznych to­ nów, klekot rozlega się w okolicy; przybywa Wilgus, odłączeniem brze­ gów pęknięcia przypiłowaniem. wra­ ca dawny głos dzwonu na podziw wieśniakom- Jest on zarazem mura­ rzem, rzeźbiarzem, kowalem, stola­ rzem, zegarmistrzem, malarzem i budowniczym; słowem, wvkona wszystko, co zręczna ręka zdziałać może. Niedawno zrobił sztuczny w ó ­ zek, którym bez koni do pobliskiej wsi na jarmark przyjechał. — Do dziwnych o nim wieści przyczynia się i następna okoliczność którą sam z ust jego słyszałem: pomysły do budowania młockarni, składania wiązań itp. we śnie zwykle naj­ pierw mu się objawiaia, po przebu­ dzeniu wykonywa modele — a po­ m y ś l n y skutek pracy nigdy sobie, ale zawsze P. Marii przypisywać zwykł. Czynny ten a s ę d z i w y już starzec żyje w ubóstwie, a nie chciwy na zyski, zawsze zamyślony i roztargniony, skromny, grzeczny i przyjacielski. J. Ł Nadesłał dr Jerzy Zanoziński ERRATA W nr 6/1955 r. na str. 348 w przypisie 49 tytuł komunikatu prof, dra A. Bochnaka winien brzmieć: „Rzeźby z X V I I I w. w Kielcach, Jędrzejowie i Zielonkach". Na str. zaś 351, w. 35 powinno być caduco, a nie caduce. 197 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0480ab724ad84dd447ec4a5780286b3.pdf 4bf364c73eb870e6af55a659786d07a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Judyta i Holofernes (postacie biblijne) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5969 Title A name given to the resource Cięcie Judyty/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Ekscesy egzegezy Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gustaw Doré Judyta demonstrująca głowę Holofernesa. Za: La Bible. Ilustrée par Gustave Doré (accompagnée d'extraits de la Bible de Jerusalem). �DARIUSZ CZAJA interpretacją, egzegezą (te pojęcia traktuję tu blisko­ znacznie) tekstu, sprawa to przecież kluczowa. Dopie­ ro znając dobrze tekst wyjściowy, możemy lepiej zrozu­ mieć architekturę jego odczytania. Możemy śledzić napięcia między nimi; punktować odstępstwa, zmiany, retusze, świadome i nieświadome przekłamania i prze­ sunięcia pojawiające się w tekście egzegetycznym. Ma­ ło tego: dopiero wtedy możemy pojąć, że bywają takie oczekiwania wobec czytanego tekstu - tu: opowieści biblijnej - wobec których powiedzenie, że „nie mogli ich przewidzieć domniemani autorzy” zakrawa na so­ lidny eufemizm. W odniesieniu do „egzegezy” Leirisa trzeba by powiedzieć, że jego oczekiwania wobec hi­ storii zapisanej w Księdze Judyty nie mogły się jej do­ mniemanym autorom przyśnić w najbardziej nawet szalonych snach. Dopiero taka formuła mogła by spro­ stać skali ich herezjarchicznego szaleństwa. Teraz już możemy zobaczyć jak daleko padło (interpretacyjne) jabłko od (źródłowej) jabłoni. Cięcie Judyty: ekscesy egzegezy 1. We wstępie do książki Andre LaCocque i Paula Ricoeura: Myśleć biblijnie, uczonej i miejscami porywa­ jącej - rzadkie połączenie! - pracy z zakresu egzegezy Pisma, pojawia się interesujące rozumienie pojęcia znaczenia. Autorzy odnoszą je do komentowanych na kolejnych stronach biblijnych perykop. Utrzymują, że „znaczenie tekstu jest każdorazowo wydarzeniem, ro­ dzącym się w punkcie przecięcia z jednej strony ogra­ niczeń, jakie tekst niesie w sobie, zależnych w znacz­ nej mierze od jego Sitz im Leben, a z drugiej rozmaitych oczekiwań kolejnych czytających i interpretujących go wspólnot, których nie mogli przewidzieć domniemani autorzy rozważanego tekstu”.1 Tekst nie jest więc, jak przyjmuje się w zdroworozsądkowych mniemaniach, statycznym obiektem. Znaczenie nie jest przywiązane sznurkiem do sekwencji zdań, a zadanie interpretato­ ra nie polega na jego prostym oddzieleniu od teksto­ wego nośnika. Znaczenie jest w ciągłym ruchu, można by rzec: dzieje się. Interpretator, to żywy człowiek, ze swoją biografią, emocjami, wiedzą, a nie wyprana z ży­ cia, podległa jedynie rygorom metodologicznej po­ prawności, epistemologiczna kukła. Właśnie ów dyna­ miczny rys rozumienia znaczenia, wydobywający jego otwartość i niegotowość, jest szczególnie podkreślany przez obydwu autorów. Tak właśnie: znaczenie nie j e s t , ale dopiero rodzi się na styku, w zderzeniu, na przecięciu dwóch jakości. Jest tedy momentem twór­ czym. Wydarzeniem. I to - jak zobaczymy za chwilę czasem bardzo wybuchowym. Te uwagi są wyjątkowo poręcznym wprowadze­ niem do przyjrzenia się pewnemu aspektowi sławnego autobiograficznego tekstu Michela Leirisa, Wiek mę­ ski.2 Wyrazista obecność starotestamentowej Judyty w jego książce nie mogła, oczywiście, ujść uwadze ko­ mentatorów jego pism. Ale rzecz ciekawa: nawet naj­ bardziej wnikliwi z interpretatorów znaczenia i funkcji tej postaci w życiu Leirisa i w jego pisaniu nie pokusi­ li się o bliższe zbadanie relacji, jakie zachodzą między portretem Judyty w starotestamentowej księdze a wi­ zerunkiem potężnej bohaterki z jego wyznań.3 A pa­ trząc na to od strony problemów związanych z lekturą, 2. Księga Judyty została napisana po hebrajsku bądź aramejsku, najprawdopodobniej w czasach bliskich po­ wstaniu Machabeuszów, w drugim stuleciu przed Chr.4 Tekst oryginalny się nie zachował, dysponujemy jedynie wersją grecką z Septuaginty. Kościół rzymski i prawosławny zalicza ją do ksiąg natchnionych, acz opa­ trzonych klauzulą: deuterokanoniczne. Nie wchodzi ona natomiast do kanonu Biblii hebrajskiej i protestanckiej. Choć na pierwszy rzut oka zdaje się rzeczową - dobrze umocowaną historycznie i geograficznie - opowieścią 0 wybawieniu Żydów z asyryjskiej opresji, po bliższej ana­ lizie okazuje się tekstem pełnym pomyłek geograficz­ nych, jak i historycznych anachronizmów. Akcja dzieje się za panowania Nabuchodonozora, który wedle tekstu panował nad Asyrią w Niniwie, w jakiś czas po powro­ cie Żydów z wygnania i odbudowaniu Świątyni. Kłopot w tym, że w rzeczywistości był on królem Babilończyków 1 rezydował w Babilonie, a Niniwa została w istocie zbu­ rzona przez jego ojca. Występujący w tekście medyjski król Arfaksad jest niemal na pewno postacią całkowicie wirtualną. Z kolei Holofernes i Bagoas, owszem, byli wo­ dzami, ale perskimi, żyjącymi dwieście lat po śmierci Nabuchodonozora.5 Mało tego: oblegane w księdze miasto Betulia, z którego pochodzi Judyta, jest, jak sądzą bibliści, również bytem fikcyjnym.... Tak więc od strony zgodności z realiami historycz­ nymi i geograficznymi tekst nie wytrzymuje kryty­ ki.6 Całość przypomina raczej pewien rodzaj dydak­ tycznej przypowieści, narracji „ku pokrzepieniu serc”, skompilowanej z różnych heterogenicznych wątków, bez przesadnej dbałości o historyczną ścisłość. Otwie­ rającą księgę frazę: „Było to w dwunastym roku rzą­ dów Nabuchodonozora” można by w tym kontekście traktować jako niemal równoważną ze zwyczajowym baśniowym początkiem: „dawno, dawno temu...”. 66 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY Od strony literackiej rzecz biorąc, byłaby Księga Ju ­ dyty rodzajem midraszu, a zatem zgodnie z etymologią hebrajskiego darasz, tekstem który jest rozwiniętym ko­ mentarzem do pewnego wydarzenia, realnego bądź nie (to rzecz mało znacząca). Natomiast już z całą pewno­ ścią jest to osobliwa glossa, w której pomieszczono uzu­ pełnienia jawnie fikcjonalne, jak i aluzje do wydarzeń opisanych w innych ksiągach biblijnych. Treści te pod­ dano następnie swobodnemu opracowaniu.7 W tek­ stach tego rodzaju prawda historyczna staje się warto­ ścią drugorzędną. Znacznie istotniejsze jest moralne bądź religijne przesłanie, które autor biblijny zamierza przedstawić.8 Wybór tego rodzaju formy literackiej zda­ je się więc w tym kontekście bardzo racjonalny: narra­ cja konstruowana jest w ten sposób, by uwypuklić samo przesłanie. Zgodność z realiami historycznymi, troska 0 detale geograficzne schodzi na plan dalszy. Najpraw­ dopodobniej pierwsi czytelnicy tej księgi pojmowali to doskonale. Kłopoty z jej właściwym rozumieniem, to nasza - współczesnych - specjalność. Można zatem powiedzieć, że Księga Judyty opisuje pewien epizod z dziejów mitycznych Izraela. Przymiot­ nik mityczny nie oznacza tu prostego zmyślenia, a je­ dynie określa pewien typ narracji, której zadaniem nie jest dostarczenie wiarygodnych historycznie faktów, ale przede wszystkim ekspozycja (może nawet: perswa­ zja) ważnych dla redaktorów tekstu idei. Oto więc wojska asyryjskie realizują plan Nabuchodonozora podboju całego Bliskiego Wschodu. H o­ lofernes kroczy od zwycięstwa do zwycięstwa, dopiero górska osada Betulia stawia mu opór, odmawiając od­ dania się w niewolę. Holofernes postanawia wziąć Betulię fortelem, bez walki. Ustawia swoje wojska u pod­ nóży miasteczka, odcinając źródła wody. Teraz oczekuje spokojnie na poddanie się jej mieszkańców. Sytuacja wygląda rozpaczliwie, najwyżsi rangą kapłani zastanawiają się nad poddaniem miasta, o ile nie na­ stąpi w ciągu kilku dni boska interwencja. Tak dzieje się do momentu, w którym pojawia się Judyta, wdowa po Manassesie, która przedstawia starszyźnie swój chy­ try plan ocalenia miasta. Nie zdradza jednak żadnych szczegółów. Tu rozpoczyna się właściwa, najbardziej dramatyczna część całej opowieści. I co najważniejsze: Judyta jest osobą o niezłomnej wierze, zawierzającej swój los i los swojego ludu bo­ skim wyrokom. Zanim Judyta podejmie się patriotycz­ nego i heroicznego czynu, modli się w namiocie o siłę i odwagę konieczną do wykonania niebezpiecznego zadania. Jest to nie tylko wspaniały literacko tekst. Dla nas ważniejsze jest to, że pokazuje on dowodnie i jednoznacznie, kto jest tu właściwym bohaterem wy­ darzeń, które za czas jakiś nastąpią. Judyta ma najwy­ raźniej świadomość, że nie ona będzie właściwym sprawcą wielkiego czynu. Zdaje sobie sprawę, że bę­ dzie tylko narzędziem w boskich rękach. Zemsta doko­ na się ręką kobiety, ale jej prawdziwy Autor pozosta­ nie w ukryciu. Tekst nie pozostawia wątpliwości, że Judyta jest figurą jawnie teocentryczną. Podkreśla się w nim niezłomność wiary, zaufanie do Boga, nawet w sytuacji tak skrajnie tragicznej, jak ta, w której zna­ leźli się mieszkańcy oblężonej Betulii: „Tyś sprawił rzeczy dawne, teraźniejsze i przyszłe, Ty przenikasz to, co jest i co będzie. To, coś zamierzył, musi zaistnieć, a to, coś postanowił, spełni się i powie: ‘Jestem!' Wszystkie Twe drogi zostały przygotowane, A wyroki Twoje - przewidziane. Oto Asyryjczycy mają przewagę wojenną, chełpią się końmi i jeźdźcami, pysznią się potęgą swojej piechoty, ufają tarczom i oszczepom, łukom i procom, lecz nie wiedzą, żeś Ty jest Panem, który niszczy wojny! Pan jest imię Twoje. Niech moc Twego gniewu złamie ich siły! Postanowili bowiem zbezcześcić Twoją świątynię, splugawić namiot, gdzie mieszka imię Twej chwały, zniszczyć żelazem rogi Twego ołtarza. Spójrz na ich pychę, Wylej Twój gniew na ich głowy, daj rękom wdowy upragnioną siłę. Uderz podstępem warg moich Niewolnika na równi z władcą, A władcą wraz z jego sługą. Złam ich wyniosłość ręką kobiety”.11 3. Jaki obraz Judyty przedstawia Księga, która wzięła nazwę od jej imienia? Epizod w Betulii pokazuje Judytę jako osobę skromną i pobożną, wdowę, która wypełnia skrzętnie wszystkie przepisane przez Prawo obowiązki religijne. Pojawiając się w obozie wroga, Judyta objawia 1 inne swoje przymioty. Jest zjawiskowo piękna („Skoro Judyta stanęła przed nim wszyscy byli oczarowani pięk­ nością jej oblicza”9). Nawet jej przeciwnicy podkreślają nadzwyczajne zalety jej umysłu, idące w parze z urodą („Dziwili się jej mądrości i mówili: Nie ma na całej zie­ mi kobiety tak pięknej i mądrej zarazem”10) Spójrzmy teraz jak Księga opowiada o zdarzeniu, któ­ re jest osią dramaturgiczną całości, miejscem o szczegól­ nej mocy znaczeniowej. Judyta zostaje zaproszona przez Holofernesa na ucztę, której cel zdaje się - przynajmniej z jego perspektywy - dość jednoznaczny. Holofernes za­ mierza uwieść piękną Betulijkę, a przygotowane na tę okoliczność duże ilości trunków mają to ułatwić. Ale sprawy przybierają nieoczekiwany obrót, planowane zwy­ cięstwo okaże się klęską. Ironia losu w postaci czystej. „Gdy się zrobiło późno, jego oficerowie zaczęli spiesznie się rozchodzić. Bagoas zamknął namiot od ze­ 67 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY Moje dzieci wyda na sprzedaż, A dziewice uprowadzi. Pan Wszechmogący ich wypędził Ręką kobiety! wnątrz i zwolnił na spoczynek straż przyboczną swego pana; wszyscy bowiem byli znużeni nadmiernym pi­ ciem. Pozostała w namiocie tylko Judyta z Holofernesem, który wyciągnął się na swym łożu, zmożony wi­ nem. Wówczas Judyta kazała swej służącej stanąć na zewnątrz sypialni i czekać jak zwykle na jej powrót, bo miała jeszcze udać się na modlitwę. To samo powie­ działa Bagoasowi. Odeszli więc wszyscy, od najmniej­ szego do największego; nikt nie pozostał w sypialni. Wtedy Judyta, stając u jego łoża, rzekła w sercu: Ich wódz nie zginął bowiem z rąk młodzieńców, Nie pobili go synowie tytanów, Nie pokonali go wyniośli giganci, Lecz Judyta, córka Merariego Zwiodła go piękną twarzą. Zdjęła bowiem szaty wdowie Dla wywyższenia uciśnionych Izraela, Namaściła swą twarz olejkiem, <Panie, Boże wszelkiej mocy, wejrzyj w tej godzinie na dzieło rąk moich dla wywyższenia Jeruzalem > Ułożyła włosy pod zawojem, Wdziała zwodniczą sukienkę lnianą. Jej sandały przykuły wzrok jego, Jej piękność podbiła mu duszę Teraz nastał czas stosowny, aby zatroszczyć się 0 Twoje dziedzictwo i dokonać mego zamiaru, aby zniszczyć wrogów, którzy przeciwko nam powstali. Zbliżywszy się do kolumny łoża u wezgłowia Holofernesa, odwiązała jego miecz. Podeszła do łoża, ujęła go za włosy i rzekła: <P an ie, Boże Izraela, dodaj mi siły w tym dniu! > . Dwukrotnie uderzyła z całej siły w je­ go kark i odcięła mu głowę. Zepchnęła następnie jego ciało z posłania i zdarła kotarę baldachimu. Po chwili wyszła i podała wiernej służebnicy głowę Holofernesa. Ta włożyła ją do torby na pokarmy. Potem obydwie ra­ zem wyszły według zwyczaju na modlitwę. Przeszły przez obóz, okrążyły wąwóz, weszły na górę Betulii 1 stanęły u jej bram”.12 Tak dopełniła się ofiarnicza misja Judyty. Ta, któ­ ra miała zostać pohańbiona, hańbi niedoszłego zło­ czyńcę, upokarzając przy okazji wojska, których jest dowódcą. Słabość zwycięża brutalną siłę. Kobieta try­ umfuje nad mężczyzną! - fakt w patriarchalnej kultu­ rze Bliskiego Wschodu ogromnej wagi. Betulia zostaje ocalona. Po powrocie do swojego miasta, Judyta śpie­ wa wielką pieśń pochwalną. Pieśń dziękczynną. Nie ma wątpliwości, że Holofernes został zgładzony co prawda jej ręką, ale że ręka ta od początku była przez kogoś innego prowadzona. Rozdział 16 rozpoczyna się apoteozą boskiej mocy, wskazaniem na właściwego sprawcę jej czynu: Aż miecz przeciął kark jego”.13 Rzecz dokonała się. Holofernes został zgładzony, jego głowa została zatknięta na murach Betulii, a woj­ ska przez niego dowodzone poszły w rozsypkę. Kryzys został zażegnany. Świat powrócił do równowagi. Tekst powyższy to dopełnienie - nieomal rewers - modlitwy cytowanej przed chwilą. Tam była prośba o siłę, teraz jest podziękowanie za jej udzielenie. I jeszcze raz mó­ wi się tu, ze szczególnym podkreśleniem, że to właśnie „ręką kobiety” dokonał się ów wielki, patriotyczny czyn. Judyta, hebrajska Jehudith —czyli po prostu: Ży­ dówka - była jedynie narzędziem w rękach Jahwe. Śmiertelne cięcie zadała ręka pobożnej kobiety, pro­ wadzonej wszakże boską ręką. Wynika z tego, że nie mamy tu do czynienia ze zwykłym morderstwem, ale z czynem - choć bez wątpienia okrutnym - którego najgłębszy sens wykracza poza poziom ludzkiej historii i wchodzi w przestrzeń, nieodgadnionej dla śmiertelni­ ków, boskiej metahistorii. Tym samym, morderstwo teraz już jako święte cięcie - staje się częścią wyższej logiki dziejowej. A przy okazji, jak się zdaje, zostaje usprawiedliwione i opatrzone boską sankcją. Osta­ tecznie więc, ta krwawa opowieść okazuje się przejrzy­ stym wykładem historiozoficznym ukrytym pod ko­ stiumem sensacyjnej anegdoty. 4. „Zacznijcie grać mojemu Bogu grać na bębenkach, Uderzcie w cymbały dla Pana, Imię ich - legion. Salome, Elektra, Judyta, Car­ men, Lukrecja, Meduza, Turandot... A to tylko część listy. Dream team. Kobiety o wyraziście zarysowanym profilu. Często obdarzone nadzwyczajną mocą. Pięk­ ne, tragiczne, uwodzicielskie, lubieżne, okrutne, sady­ styczne. Z jakąś tajemnicą w środku. Z wewnętrzną ry­ są, pęknięciem, stygmatem, który wynosił je ponad przeciętność, który podnosił je do poziomu realności mitycznej. Marzył o nich, zachwycał się nimi, wielbił je, bał się ich, nawiedzały go w snach, widział je na ja­ wie. Nigdy nie myślał o nich jako postaciach z papie­ ru, nawet jeśli były tylko kreacjami literackimi. Prze­ Wywyższajcie, wzywając Jego imienia. Bo Pan jest Bogiem, który niszczy wojny, On obozuje pośród swego ludu; Wyrwał mnie z rąk prześladowców. Przyszedł Asyryjczyk z gór północnych, Przyszedł z niezliczonym swym wojskiem. Jego tłumy zapełniły wąwozy, A konnica pokryła wąwozy. Mówił, że spali moje ziemie, Ze młodzież moją zgładzi mieczem, Rozbije o skałę moje niemowlęta, 68 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY ciwnie: tworzyły istotną część jego pisania i życia. Le­ piej może byłoby powiedzieć w tym przypadku: pisa­ nia, więc życia. Jednakże w bogatym panteonie kobiet, które za­ ludniają dzieło Michela Leirisa, miejsce na szczycie za­ rezerwowane było tylko dla jednej. N a ekskluzywnej liście jego heroin, starotestamentowa Judyta zawsze zajmowała miejsce najwyższe. Jedynie zhańbiona, gi­ nąca śmiercią samobójczą Lukrecja - postać należąca do kręgu rzymskiego świata - mogła z nią od czasu do czasu konkurować. Nie będzie przesadą powiedzieć, że Leiris był po prostu Judytą opętany. Ze wdarła się mocno w jego życie. Co nawiasem mówiąc, w pełni potwierdza tezę George’a Steinera, o „namacalnej obecności” niektórych postaci literackich w życiu wie­ lu z nas, czytelników.14 Zawładnęła jego wyobraźnią od wczesnego dzieciństwa. Ślady tego hipnotycznego omamienia można znaleźć już w Wieku męskim. Odsła­ nia w nim nie tylko okoliczności swojego zauroczenia, ale próbuje wyświetlić racje, które za nim stały. Kreśli z brutalną szczerością - ktoś powiedziałby może: z bez­ wstydem - genezę i kulisy prywatnego mitu. „Oto refleksje, które przychodzą mi do głowy, kie­ dy mowa o Judycie. Historia Judyty - bohaterki podwójnie i potrójnie straszliwej, gdyż, będąc wdową, zostaje morderczynią mężczyzny, któremu się przed chwilą oddała - nie wzruszyła mnie szczególnie, kiedy będąc jeszcze małym dzieckiem, przeczytałem ją po raz pierwszy w Historii Świętej, gdzie była opisana. Co prawda, wszystkie nie­ przyzwoite szczegóły były tam starannie pominięte. Znacznie bardziej pasjonująca była wtedy historia Machabeuszów, walk, jakie toczyli, oraz tortur, którym poddano wielu na oczach matki. Niemniej jednak Ju­ dyta, która ucięła głowę kochanka jego własnym mie­ czem, następnie zaś spowiła szalem i włożyła do wor­ ka, aby zanieść ją do miasta - jest postacią, wokół której krystalizują się obrazy, jakie miały przemożny wpływ na moje życie”.15 Leiris czerpał swoją wiedzę o Judycie z kilku źródeł. Mówiąc „wiedza” , mam na myśli nie tylko suchą fak­ tografię, „mięso” narracyjne, ale przede wszystkim te ogólnie powiedzmy - świadectwa, które najmocniej uformowały w nim fantazmat tej niezwykłej kobiety. O pierwszym, spreparowanym w manierze Biblii pauperum, fragmencie biblijnym, była mowa wyżej. Drugie, to encyklopedia: Nouveau Larousse Illustré, zresztą wyimek z tego dzieła stanowi motto do rozdziału z Wieku męskiego, zatytułowanego Judyta. W cudownie zwię­ złym streszczeniu właściwym hasłu słownikowemu, Larousse kompresuje całą historię, zamykając jej sens w kilku zaledwie zdaniach: „Judyta, bohaterka ludu żydowskiego, której dzieje opisał Stary Testament w księdze noszącej jej imię. Oto treść: miasto Betulia, oblężone przez armię Holofernesa, generała Nabuchodonozora, króla Niniwy, miało się poddać. Pewna wdowa imieniem Judyta postanowiła, natchniona przez Boga, ocalić swój naród. Opuściła więc miasto z jedną tylko służącą i udała się do obozu Asyryjczyków. Wprowadzona przed oblicze Holofernesa, ujęła go swą pięknością, zgodziła się zasiąść przy jego stole, a widząc go zmorzonego pijaństwem, ucięła mu głowę i wróciła nocą do Betulii. Nazajutrz Żydzi wystawili krwawą głowę Holofernesa na murach; przerażeni Asyryjczycy odstąpili od oblężenia, doznawszy krwa­ wej porażki” . Mimo tak skrótowego potraktowania ca­ łej opowieści, widoczna jest w nim intencja uratowa­ nia religijnego charakteru zdarzenia. Ponadto, zauważmy, fragment ten mówi co prawda o wspólnej uczcie Judyty i Holofernesa, nic wszakże nie sugeruje, by ta upojna (dla Holofernesa) noc miała również skończyć się upojnym (dla obydwojga) erotycznym spełnieniem. Trzecie źródło, z całą pewnością najważniejsze w tym zestawieniu - najważniejsze, bo najsilniej anga­ żujące wyobraźnię - to kobiecy dyptyk Lucasa Cranacha: Lukrecja i Judyta.16 Ten podwójny obraz poruszył Leirisa w szczególnym momencie, pod koniec jego ku­ racji psychiatrycznej. Zrozumiał w pewnym momen­ cie, że postacie tych dwóch kobiet są skrótowym zapi­ sem jego pragnień, lęków i obsesji. Mało tego: obraz ten stał się, generalnie, impulsem do spisania faktów z jego życia, w tym również tych niewygodnych, tych, o których mówić nie wypada. Miał to być rodzaj świeckiej spowiedzi. Szczerej do bólu, ocierającej się 0 ekshibicję, a jej cel określony był jasno: wyrzucenie z siebie, pozbycie się ciężaru spraw, które doprowadzi­ ły go do poważnej depresji. Z czasem, zapis ten utracił czysto konfesyjny i terapeutyczny wymiar i stał się „skrótem pamiętnikowym, panoramicznym wido­ kiem”17 istotnych aspektów jego życia. W jaki sposób jawiła się Leirisowi Judyta z obrazu Cranacha?18 Co w jej przedstawieniu szczególnie go dotknęło, poraziło? Porywająca ekfraza jej wizerunku warta jest grzechu przytoczenia w całości: „Judyta, trzy­ ma w prawej ręce nagą jak ona sama, szpadę, której szpic rani ziemię niedaleko jej drobnych palców u nóg, szerokie zaś porządne ostrze odcięło właśnie głowę Holofernesa, która zwisa - jak nikczemny szczątek - u le­ wej ręki bohaterki, w przerażającym związku łącząc palce i włosy; Judyta przyozdobiona klejnotem ciężkim jak łańcuch skazańca, klejnotem, którego chłód przy­ pomina zmysłowym piersiom chłód miecza u stóp; Ju­ dyta spokojna już i jakby niewiele myśląca o brodatej kuli, jaką trzyma w ręku niczym falliczny pąk, który by mogła obciąć zaciskając po prostu swe dolne wargi w chwili, gdy otwierały się śluzy Holofernesa”.19 Zwraca uwagę wyraźna, ostentacyjna wręcz seksualizacja wizerunku Judyty. Wypełnienie go przemocą 1 grozą.20 Odczytanie to w niczym nie przypomina jej portretu, jaki wyłania się z perykop Księgi Judyty. To wkład własny Leirisa - via obraz Cranacha - w dzieło 69 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY swoistej egzegezy biblijnej i ikonologicznej. Zresztą, ta dominanta w widzeniu Judyty - seks i fascynacja, seks i trwoga - konsekwentnie rozwijana będzie później w jego pisaniu. W innym z kolei pasażu, dość precyzyj­ nie analizuje źródło i powód afektacji szczególnym ty­ pem kobiety, której esencję znajduje w połączeniu, wedle jego własnych określeń: „cnotliwej Lukrecji” i „patriotycznej kurwy Judyty”: „Z lamusa zbroic, wysokich średniowiecznych czep­ ców i księżycowo białych łon, w których lubowała się moja wyobraźnia, wyniknęło wreszcie pojęcie c z a r o d z i e j k i , czyli kobiety, której pragnę i lękam się zarazem, uwodzicielki zdolnej do wszelkiej słodyczy, ale skrywającej również wszystkie niebezpieczeństwa, podobnie jak kurtyzana (słowo zaczyna się jak kurtyna: courtine i kończy jak halabarda: pertuisane, co w nie­ dawnej jeszcze epoce, kiedy właśnie takim słownym igraszkom przypisywałem wartość prorocką, wydałoby mi się niezbitym dowodem na poparcie moich twier­ dzeń) albo jak kobieca postać, w której mogą się sym­ bolicznie złączyć moja Lukrecja i moja Judyta”.21 Historyczną emanację tego bytu podwójnego („oba wyglądy wiecznie kobiecego”), tej osobliwej jedności przeciwieństw, dostrzegał Leiris najpierw w Joannie d’Arc, później w Kleopatrze. O Joannie d’Arc sam po­ wie, że właśnie dwoista natura kobiety-wojownika spra­ wiła, że: „miałbym nieraz ochotę uznać ją za zapowiedź tych dwóch obrazów krwawych kobiet, które są dziś wy­ ryte w mojej duszy: chłodnej Lukrecji i władającej mie­ czem Judyty”.22 Z kolei, w sławnej królowej Egiptu do­ strzegał idealne połączenie cech obydwu bohaterek. Jej życie („kiedy posyłała mężczyzn dzikim zwierzętom na pożarcie”23) i dopełniającą je śmierć („pozwoliła żmii ugryźć się w pierś, wybierając śmierć zamiast niewoli”24) widział jako dwa skrzydła jednego dyptyku, kongenial­ ne wcielenie obydwu wielbionych przezeń kobiet.25 Jak choćby wtedy, gdy pisze w Wieku męskim o waż­ nej dla niego osobie, która w tekście występuje pod pseudonimem: „ciotka Liza”. Prawdziwe jej nazwisko brzmiało Claire Friche i rzeczywiście - tekst nie kłamie - była ona bardzo bliską krewną Leirisa. Ta intrygują­ ca kobieta, jeśli wierzyć jego wspomnieniom, pełniła dla niego rolę wybitnie formacyjną. I to w podwójnym znaczeniu: jako żywe i bliskie wcielenie wyobrażonej kobiecości i jako śpiewaczka operowa, dzięki której, między innymi, chłopiec wprowadzony został w arkana sztuki operowej. Po bliższym scharakteryzowaniu jej osobowości, przymiotów i aparycji („krzykliwe toalety, piękne, tłuste ramiona, bujne biodra, ciężkie piersi”) pisze Leiris w podsumowaniu: „Słyszałem jednak ciocię Lizę - albo przynajmniej oglądałem jej zdjęcia - w wie­ lu rolach, które wszystkie tyle mają wspólnego, że już w moim dzieciństwie uczyniły z niej Judytę”.26 Znaczą­ ce utożsamienie. Kobieta, która jawiła się jego dziecię­ cym oczom jako „pożeraczka mężczyzn”27 awansuje do poziomu żywej inkarnacji biblijnej bohaterki. Tym sa­ mym, Judyta przestaje być odległą i nieco nierealną he­ roiną, staje się bliską osobą, Judytą - by tak rzec - do­ stępną na wyciągnięcie ręki. W tym kontekście, jeszcze mocniejszy wydaje się in­ ny fragment, w którym przywołuje Leiris najrozmaitsze kobiety, które miał okazję poznać w pierwszej części („Skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata, połowę życia”28) - swojego żywota. Z pozoru prezentują się one bardzo odmiennie: są w różnym wieku, różnej narodo­ wości, różnej urody (a czasem całkiem jej pozbawione). Ale mają jedną wspólną cechę. Otóż, wspominane przez autobiografa z perspektywy czasu (data pierwsze­ go wydania Wieku męskiego, to rok 1939), one również - i to bez reszty wszystkie! - upodobniają się do fascy­ nującej, ale i odrażającej postaci Judyty: „W pamięci mojej spoczywają - niby różnorakie przedmioty (kotwi­ ce, łańcuchy, koszule, ołówki, papier) w magazynie shipchandlera, gdzie zaopatrują się żeglarze - rozmaite wydarzenia, z których wiele można uznać za groteskowe albo niegodne; ale właśnie <nikczemność> związana z wszystkimi niemal oraz najgwałtowniejszy strach i wstyd, jaki odczuwam, kiedy je sobie przypominam powodują, że nawet wtedy nie odnoszą się do kobiet z miejsca przerażających, że więc nawet wtedy zmienia­ ją kobiety, które się wtedy pojawiały, w Judyty (nie tyle dzięki własnej tych kobiet postawie, ile wskutek posta­ wy padalca, którą przybierałem ja). Przed moimi ocza­ mi wstaje więc cały szereg Judyt z ciała i krwi, aczkol­ wiek cząstkowych tylko, przybliżonych”.29 I tu następuje kilkustronicowa litania rzeczywi­ stych - o ile to autobiograficzne wyznanie traktować serio, a nie wydaje się, by były jakieś szczególne prze­ ciwwskazania - postaci których charakterystyki i oko­ liczności ich zapoznania kreślone są grubą, nie znają­ cą wstydu, naturalistyczną kreską. Spotykamy więc tu całą galerię intrygujących postaci, które - skądinąd - 5. Z powyższego fragmentu można by wnosić, że ko­ biecość ma zawsze dla Leirisa - jako warunek koniecz­ ny - nieuchronnie podwójny aspekt. Ze, inaczej mó­ wiąc, Judyta nie istnieje bez swojego dopełnienia: Lukrecji. Ze nie da się ich od siebie oddzielić, bo są one po prostu dwiema stronami tej samej monety. Ze tylko Judyta pożeniona z Lukrecją daje ten - tak pożą­ dany przez niego - obraz kobiecej pełni, wiecznej ko­ biecości. I tak, i nie. Lukrecja, zbyt często pojawia się pod piórem Leirisa, by nie zobaczyć w niej ważnego i koniecznego komponentu („wszelka słodycz”) dopeł­ niającego jego wizję kobiety idealnej. Kobiety an Sich. Kobiety, jako nieosiągalnego noumenu. To wszystko prawda. Ale w momentach, w których odnosi się on do r e a l n y c h kobiet, do kobiet w ten czy inny spo­ sób znaczących w jego życiu, wówczas zawsze, w cha­ rakterze prawzorca, ideału, archetypu bez mała, poja­ wia się tylko i wyłącznie figura Judyty. 70 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY da, że „i fizycznie i moralnie odpowiadała dwoistemu ideałowi Lukrecji i Judyty. Twarz miała bardzo piękną, ale piersi zniszczone; zawinięta w togę o nader podej­ rzanej bieli, pachniała skwaśniałym mlekiem (...), wy­ dawała się woskowym posągiem”.31 Dalej przedstawia ją jako czarci nieomal pomiot, portretuje w demonicz­ nym transie: „Było oczywiste, że jako córka swego ro­ dzaju czarownicy, opętanej różnorakimi duchami, mu­ si te demony odziedziczyć (...) Dla jednego z tych demonów zabiła białoognistego barana; zobaczyłem ją jak wyła w transie - całkiem jak opętana - i piła w porcelanowej filiżance ciepłą krew ofiary, cieknącą z przegiętej szyi. Nigdy jej nie posiadałem, kiedy jed­ nak spełniła się ta ofiara, miałem wrażenie, że nawią­ zał się między nami stosunek intymniejszy niż jakie­ kolwiek cielesne zbliżenie”.32 Jak widać, Judyta jest u Leirisa figurą nad wyraz pojemną. Nie zna granic metamorfozy. Mogła być w siniakach i pijana. Teraz nie tylko jest nawiedzona, opętana przez demoniczne siły, ale w dodatku zmienia także kolor skóry i wyznawaną religię. Z białej Żydów­ ki staje się czarną Abisynką! Również i ona - co typo­ logicznie zrozumiałe - spełnia ofiarę. Jakże to jednak inny typ ofiary niż jej biblijnego sobowtóra. Ale co ważne: i tu również Judyta (jak widać z uzupełnieniem lukrecjańskim) nie jest tylko papierową konstrukcją; schodzi z kart biblijnej opowieści i wciela się w żywą, realną kobietę. mogłyby się mocno zdziwić rozpoznając się na tej wspólnej liście. Spójrzmy na krótki, wyrywkowy przegląd: „dziew­ czynka, z którą chodziłem do szkoły i która, bawiąc się tak jak wiele dzieci, potarła sobie lekko przegub we­ wnętrzną stroną drugiej dłoni i kazała mi powąchać potartą tak skórę mówiąc: < Pachnie śm iercią>” ; „bardzo jasna (tleniona) i mocno wymalowana wdowa, cała owinięta czarnymi i białymi welonami, w jedwab­ nych pończochach i z wielkim bukietem fiołków, na­ przeciw której siedziałem w tramwaju wychodząc z ma­ mą na miasto”; „poznana w barze dziwka, w której się zakochałem mając lat piętnaście, ponieważ była lesbij­ ką, miała ochrypły głos i słyszałem raz, jak jęczała z bó­ lu zębów” ; „spotkana w domu publicznym (...) dziew­ czyna trochę przejrzała, ale naprawdę ładna i świeża” ; „przyjaciółka z niebieskimi oczami i angielskim imie­ niem, którą - jak się to mówi - kochałem prawdziwą miłością ale z którą mi się nie powiodło”; „prostytutka spotkana pewnej nocy w podziemiach amerykańskiego baru, (...) osoba w typie ‘fajnej dziwy’, bardzo krzepka, bardzo czarna”; „wyniosła i zimna Amerykanka, która (...) zapewniła mnie spokojnie, że popełniła morder­ stwo” ; „poddana, bezwolna dziewczyna, która (...) po­ kazała nam na łydce fioletową bliznę po pchnięciu no­ żem”; „kobieta, przed którą będąc całkiem zalany (...) usiłowałem posiąść”; „ta, z którą zapijałem się dni czte­ ry, dziewczyna poczciwa, ale wulgarna i nieładna, z ład­ nie jednak zarysowanymi nogami (pokazywała mi si­ niaki, którymi obdarzył ją przypadkowy klient)”; „ta, co miała zwiędłą, starą twarz prowincjonalnej kokotki, ale ciało delikatne, cienką skórę, uda i piersi subtelnie uperfumowane”30... Wystarczy. Z całą pewnością, ten zimny wykaz olśnień i uwodzeń w niczym nie przypomina katalogu Don Giovan­ niego z opery Mozarta. A wspomnianym tu kobietom często daleko do ponętnych piękności z „katalogowej” arii (Madamina, il catalogo e questo) śpiewanej przez Leporella. Mamy za to tutaj portret Judyty o wielu obli­ czach. Cóż z tego, że jej życiowe odzwierciedlenia są jak nie omieszka zaznaczyć autor - ledwie bladym od­ biciem pierwowzoru. Ale za to jakże dojmująco real­ nym! To przecież wszystko Judyty z krwi i kości. Z ochrypłym głosem, fioletową blizną i siniakami na nodze, z narkotycznie pachnącą piersią. Laboratoryjny niemal przykład żywego oddziaływania mitycznego prawzoru. Oto mit w działaniu! Wchodzący w prawdziwe życie, materializujący się nierzadko w podejrzanych pa­ ryskich spelunach, w barach i burdelach, w każdym ra­ zie, w realnych miejscach, tak dalekich od bezczasowej atmosfery „wiecznego teraz” opowieści mitycznej. Podobnego rodzaju mityczna transfiguracja ma również miejsce w erotycznym wspomnieniu z afry­ kańskiej - sławna etnograficzna Misja Dakar-Dżibuti - podróży Leirisa. W etiopskim dzisiaj mieście Gondar zakochuje się on w pewnej Abisynce, o której powia­ 6. Imaginowany obraz, pożądany i uwierający fanta­ zmat Judyty sfabrykowany jest u Leirisa z wielu ele­ mentów różnego pochodzenia. Z całą pewnością - te­ raz widać to wyraźnie - nie ma on wiele wspólnego z jej wizerunkiem, kreślonym przez autora biblijnej Księgi Judyty. Nieomal niepojęte, ale nigdy nie odwo­ łuje się on do tekstu źródłowego! Najwyraźniej nie był mu on do niczego potrzebny. W swojej pracy wyobraź­ ni wykorzystuje jego tekstowe, bądź ikoniczne refrak­ cje. Nie formułuję zarzutu, stwierdzam po prostu fakt. Leiris, co trzeba podkreślić, po części miał tego świadomość. W przypadku fragmentu z Historii świętej zdawał sobie sprawę, że nie ma do czynienia z orygi­ nalnym tekstem. Utrzymywał przy tym, jak widzieli­ śmy, że krwawa historia Judyty i Holofernesa nie mo­ gła się „naprawdę” przedstawiać tak, jak chce biblijny narrator. Że czegoś istotnego jej brakuje. Twierdził, że starotestamentowa opowieść pozbawiona została ero­ tyki i pikantnych szczegółów z powodu kościelnej cenzury, podszytej faryzejską troską o czystość miesz­ czańskiej moralności. A zatem, że i ona nie jest orygi­ nałem! Że jest historią wtórnie przetworzoną, pociętą i ideologicznie sfabrykowaną na użytek podszytej hi­ pokryzją gawiedzi. Jeśli zaś chodzi o interpretację po­ staci Judyty z dyptyku Cranacha - interpretację, bo przecież jego opis obrazu nie jest niewinny znaczenio­ 71 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY wo, stanowi zaczątek późniejszego, bardziej dyskursywnego ujęcia tematu - to sam przyznaje, że sensy alegoryczne, które wpisał w obie postaci dyptyku są obarczone pewną dozą arbitralności i dowolności. In­ nymi słowy: że tak naprawdę nieco par force „wdruko­ wał” swoje rozumienie w oglądany obraz. Ze dokonał ikonologicznego gwałtu na kobiecych wizerunkach, zawłaszczył je dla siebie w wyniku interpretacyjnej przemocy. Jeszcze jeden istotny egzegetycznie szczegół. W ska­ zuje on dowodnie, że tekst interpretujący nie jest rze­ czywistością wykonaną ze stopu nie podatnego na żad­ ne zmiany. Odwrotnie: jeśli chce sprostać zasadzie rzeczywistości, jest (musi być?) biograficznie zmienny. Otóż, w pierwszym wydaniu Wieku męskiego Leiris wy­ raźnie szedł w rozumieniu Judyty tropami psychoana­ litycznymi. Judyta jawiła mu się jako wyrazisty obraz kary, była wyrazem tego, czego się boi i pragnie zara­ zem, mówiąc krótko: kastracji. W wydaniu drugim, z roku 1946, w dopisku do tamtych uwag, odsuwa na bok interpretację psychoanalityczną. Teraz mówi już raczej o lęku przed zaangażowaniem, przed podjęciem odpowiedzialności, ale zawsze równoważonym pra­ gnieniem przeciwstawnym. Innymi słowy: jego lęk przed Judytą nie ma nic wspólnego z jakąś maniakal­ ną postacią mizoginii. To raczej strach przed jakąkol­ wiek finalizacją, przed zafiksowaniem siebie w pewnej skończonej, ostatecznej formie. Stąd nieustająca fa­ scynacja Judytą, ale i równie mocne pragnienie ucieczki przed nią. Podsumujmy: dla Leirisa Judyta jest postacią ma­ gnetyczną. Skupia na sobie wzrok. Ma coś z mitologicz­ nej Meduzy.33 Przyciąga, ale i przeraża. Jest piękna, ale pięknem szczególnym. Pięknem, w którym jest nieusu­ walna skaza i/lub element demoniczny. Można rozu­ mieć ją jako alegoryczne lustro, w którym wyjątkowo wyraziście odbijają się sprzeczności patrzącego na nią. Co szczególnie rzuca się w oczy: Leiris pomija zupełnie cały żydowski kontekst tej opowieści, tak kulturowy, jak i religijny. Pozbawiona plemiennych cech Judyta staje się uogólnionym typem.34 Archetypiczną figurą kobiecości. Alegorią kobiecości w ogóle. Judyta jest dla niego tylko powabną i okrutną kobietą (Leiris powie­ działby może: aż kobietą), a nie jak to ma miejsce w tekście biblijnym: kobietą piękną, mądrą, pobożną35 (dodajmy też: nie pozbawioną sprytu), ale nade wszyst­ ko przedstawicielką ludu wybranego. Więcej nawet: kobietą, która jest narzędziem w ręku samego Boga! Leiris koncentruje się na okrucieństwie czynu i, jak się zdaje, nie dostrzega dla jego eksplikacji żadnych oko­ liczności łagodzących. Czyn Judyty, pozbawiony teolo­ gicznego zaplecza, przeradza się tedy w okrutne zabój­ stwo, dokonane przez działającą z zimnym wyrachowaniem, nie znającą zahamowań kobietę. I co jeszcze godne podkreślenia zważywszy na źródłowy prze­ kaz, Leiris - wbrew literze tekstu biblijnego - każe Judy­ cie oddać się Holofernesowi, wprowadzając dodatkowo do tej krwawej historii wątek jawnie seksualny. Sugeruje co prawda, że nie ma o tym mowy w tekście, ale że, bio­ rąc pod uwagę rozwój sytuacji, takie zdarzenie powinno było zajść. Powinno, więc zapewne zaszło. Osobliwa logi­ ka. Swoją drogą, to semantyczne podstawienie potwier­ dza w praktyce pisarskiej jego własne słowa: „Przyznawa­ łem decydujące znaczenie w y o b r a ż o n e m u, będącego zastępnikiem rzeczywistości i światem, który możemy stwarzać do woli”.36 7. Ale skupiając wzrok na Judycie, nie zapominamy 0 drugim bohaterze biblijnej historii. Ktoś tu poległ, ktoś tu przecież nie żyje. Nie zapominamy o Holofernesie, mężczyźnie pozbawionym głowy. Wbrew pozo­ rom nie oddala nas to bardzo od postaci Judyty. Prze­ ciwnie: dopiero uwzględniając obraz Holofernesa w imaginarium Leirisa domkniemy tę historię do koń­ ca. Łącznikiem między nimi stanie się muzyka, ściślej: opera, sztuka tak ważna dla Leirisa. W Operratiques snuje on ciekawe rozważania na temat Turandot Pucciniego. W niewielkim szkicu jej poświęconym znowu powracają dwa największe kobie­ ce fantazmaty jego życia, te które pojawiły się na pro­ gu wkraczania w wiek męski: Judyta i Lukrecja. Pisze: „poza Turandot nie widzę dzieła lirycznego, w którym postacie Judyty (Turandot) i Lukrecji (Liu) byłyby równocześnie na scenie. Acz już w Tosce znajdujemy kobietę, która zabija, a w Madame Butterfly kobietę która popełnia samobójstwo. (...) Symbolika Turandot: przez swoją dobrowolną śmierć Liu-Lukrecja skła­ da ostatnią ofiarę dla Turandot-Judyty, i rzuca urok, który ciąży na tej ostatniej w tym samym momencie, kiedy egzekwuje ona okup od Kalafa-Holfernesa”.37 W spektaklu operowym po raz kolejny, namacalnie 1 na żywo, wskrzeszone zostają leirisowskie fantomy: po­ jawia się okrutna Judyta identyfikowana z księżniczką Turandot i łagodna, kochająca Lukrecja, której postać dostrzega Leiris w służącej Liu. Co ważne: w Kalafie, de­ cydującym się na perwersyjną i niebezpieczną grę z Turandot, grę, w której może on utracić głowę, widzi wcie­ lenie Holofernesa. Holofernesa, który poddany przez Turandot serii prób, ostatecznie zwycięża, i tym samym ocala swoją głowę. Postać Kalafa z tej opery, była dla Le­ irisa niesłychanie ważna. W pewnym momencie, w trak­ cie redagowania Fibrilles planował nawet napisanie większego tekstu pod wymownym tytułem: Turandot, al­ bo triumf Holofernesa. A choć zwycięstwo Kalafa-Holofernesa było gorzkie (kochająca go Liu zabija się), to bez wątpienia musiał go fascynować mężczyzna, który odno­ si jednak triumf nad Turandot-Judytą. Musiał go za­ chwycać, bo to on przecież utożsamiał się z Holofernesem! To dlatego tak napawał go grozą obraz odciętej głowy odpadającej od reszty ciała. To on był tym męż­ czyzną, który - symbolicznie - stracił dla Judyty głowę. 72 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY W postaci Kalafa-Holofernesa, równie symbolicznie, odzyskuje ją na powrót, najwyraźniej sycąc się jego zwy­ cięstwem nad modliszkopodobną Turandot-Judytą. sowi wcale nie chodziło o odkrycie „prawdziwego” zna­ czenia tekstu. Jego rozumienie poczynań Judyty prze­ nosi problem z płaszczyzny tekstowej na płaszczyznę egzystencjalną. Leiris nie chce przecież zrozumieć Ju­ dyty, ale poprzez jej figurę, chce zrozumieć siebie i wła­ sne problemy! Można ganić taki rodzaj interpretacji, jako sprzeniewierzający się obiektywizującym rygorom metodologicznym. Ale wystarczy zauważyć, że tu żaden obiektywizm nie jest stawką w grze. Chciałoby się rzec emfatycznie: tu nie chodzi o tekst, o egzegetyczne prawdy, tu chodzi o życie! I nie ma takiej instancji, która by mogła komukolwiek zabronić czytania tek­ stów w taki właśnie - „życiowy”, odnoszący się do real­ nie przeżywanych problemów - sposób. Bliska jest mi tej materii konkluzja wywodów Mi­ chała P. Markowskiego w kwestii oceny różnorakich wysiłków interpretacyjnych: zarówno tych czynionych lege artis, jak i tych, które bezczelnie i bezceremonial­ nie używają tekstu do własnych celów: „Najwspanial­ sze interpretacje to nie te wcale, które najdokładniej wytłumaczą nam to, co kryje tekst, ale te, które potra­ fią narzucić nam swoją własną wizję świata i które sprowokują do myślenia o tekście na nowo. P i e c z o ł o w i t e e g z e g e z y paradoksalnie za­ mykają sens komentowanego tekstu w pustych formu­ łach tautologicznych (A = A ; tekst komentowany = tekst komentujący). D e m o n i c z n e u ż y c i a z ko­ lei uwalniają jego żywotność i pozwalają tekstowi prze­ żyć w odmiennych - niż to przypuszczał jego autor warunkach”.40 Otóż to! Demoniczna egzegeza Leirisa, ze wszystkimi swoimi potknięciami, wmówieniami i przerysowaniami jest właśnie otwierająca. Prowokuje nas do powrotu do tekstu źródłowego, zaprasza do własnych poszukiwań, do niezgody, do zadawania pytań. A już z tej perspekty­ wy widziana - w istocie dość demoniczna! - podmiana pobożnej wdowy z biblijnej księgi na patriotyczna kurwę z autobiograficznego tekstu, przestaje być już tak istotna. Choć teologicznie niedopuszczalna, to już antropolo­ gicznie - jak najbardziej. I to nie dlatego, by teolog z de­ finicji promował jeno cnotę, a antropolog był siewcą roz­ wiązłości, ale dlatego, że ten ostatni doskonale rozumie czym jest życie tekstu (zwłaszcza życie po życiu), migotli­ wa i nie dająca się z góry przewidzieć gra znaczeń, która tworzy wciąż zmieniający się puzzle, zwany kulturą. Nie tyle jest więc za patriotycznym seksem, ile za czujnością wobec kulturowej zmienności i uważnością wobec nie­ przewidywalnych losów drukowanego. Jedno mnie jeszcze intryguje. Jak wiadomo, papież Grzegorz Wielki jest autorem sławnego powiedzenia dotyczącego pożytków z lektury tekstów biblijnych: Divina eloquentia crescit cum legente. „Pismo święte wzrasta razem ze swoimi czytelnikami”. Lektura Wie­ ku męskiego nasuwa nie tyle pewne wątpliwości co do trafności tej formuły, ile pozwala zobaczyć tę zbożną w intencjach myśl w dość perwersyjnym świetle. 8 .. Zataczając koło powróćmy do początku tych uwag, do kwestii egzegezy biblijnego tekstu. Powracamy tym samym do przerwanego w pewnym momencie wątku konfuzji interpretacyjnej: jawnego odejścia Leirisa od tego wizerunku Judyty, jaki pojawia się na kartach księgi biblijnej. Jak rozumieć tę osobliwą lekturę? Czy można w tym przypadku mówić jeszcze o interpretacji (swoistej, a rebours, ale jednak interpretacji), czy też jednak o ostentacyjnym nadużyciu interpretacyjnym, polegającym na rozminięciu się z tekstem, nie respek­ towaniu jego intencji i pierwotnego kontekstu znacze­ niowego? Co tu się wydarzyło w punkcie przecięcia znaczeń, które niesie tekst i czytelniczych oczekiwań? By odpowiedzieć na to pytanie przypomnijmy, wy­ jątkowo poręczne w naszej sytuacji, rozróżnienie do­ konane przez Umberto Eco. W swoich wykładach tannerowskich wprowadza on wyraźną dystynkcję między pojęciem i n t e r p r e t a c j i i u ż y c i a tekstu.38 W pierwszym przypadku, czytelnik domyśla się sensów czytanego tekstu, respektując wszakże kilka elemen­ tarnych kryteriów poprawnej interpretacji: kontekstowość, oszczędność, i spójność. W przypadku drugim, dominuje niczym nie miarkowany domysł i intuicja, a wszystkie wspomniane instancje poprawnej inter­ pretacji zostają zawieszone. Eco wyraźnie optuje za stanowiskiem, które ogranicza interpretacyjne ekscesy i radosną twórczość interpretacyjną utrzymując, że in­ terpretacja pretendująca do miana sensownej nie mo­ że być nieograniczona, że innymi słowy, musi być obu­ dowana wspomnianymi wyżej rygorami. Przeprowadza przy tym druzgocącą - w jego mniemaniu39 - diatrybę przeciwko wszelkiego rodzaju postaciom nadinterpre­ tacji. Przy tak zarysowanym w czarno-białych barwach schemacie, „egzegeza” Leirisa mieści się w pełni i bez reszty po stronie użycia tekstu. Mogłaby wręcz służyć jako modelowa niemal realizacja takiej strategii czyta­ nia. Nie ma wątpliwości, że Eco nie zostawiłby na eks­ cesach - w obydwu znaczeniach łacińskiego excessus: odstępstwo i zboczenie - Leirisa suchej nitki. Wolno wszakże zapytać prostodusznie: czy Leirisowska - rzeczywiście dość osobliwa - egzegeza starotestamentowej opowieści jest lekturą całkowicie bezwarto­ ściową? Czy fakt, iż odczytał ją w sposób - delikatnie mówiąc: nieortodoksyjny, mniej delikatnie: swawolny czyni ten typ lektury bezsensownym, mocą samej oczy­ wistości? Jeśli nie ulegać bezkrytycznie wprowadzone­ mu przez Eco podziałowi, to odpowiedź brzmi: nie. Można przecież uznać, że to, co nazywa on użyciem mieści się w kategorii twórczej zdrady. Owszem, nie da­ łoby się jej obronić na gruncie metodologicznie obwa­ rowanej egzegezy, ale też nietrudno zauważyć, że Leiri- 73 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 A. LaCocque, P. Ricoeur, Myśleć biblijnie, przeł. E. Mu­ koid, M. Tarnowska, Kraków 2003, s. 7 M. Leiris, Wiek męski wraz z rozprawą Literatura a tauromachia, przeł. T. i J. Błońscy, posłowie J. Błoński, War­ szawa 1972, s. 74 Śladowo wspomina o tym Denis Hollier, w skądinąd świetnym artykule, skoncentrowanym jednak głównie na związkach łączących historię Judyty i pisarstwo auto­ biograficzne. Por. D. Hollier, Nagłówek Holofernesa (Uwagi o Judycie), przeł. K. Przyłuska, przedrukowany w niniejszym numerze. Daty powstania oscylują wokół lat 160-140 przed Chr. Por. W. J. Harrington, Klucz do Biblii, przeł. J. Marzęcki, Warszawa 1984, s. 365; A. Świderkówna, Rozmowy o Bi­ blii. Opowieści i przypowieści, Warszawa 2006, s. 83 Harrington, dz. cyt. s. 364 Jak dowcipnie pisze jeden z biblistów, historia opowie­ dziana przez redaktora księgi przypomina narrację, w której to „Piotr Wielki, król Anglii, prowadził wojnę z Arfaksadem, królem Francji, przy użyciu armii dowo­ dzonej przez generałów Eisenhowera i Mac-Arthura”, P. F. Ellis, The Man and the Message of the Old Testament, Collegeville 1963, s. 523 Por. A. Lâpple, Od egzegezy do katechezy. Stary Testament, przeł. B. Białecki, Warszawa 1986, t. 1, s. 341; Księga To­ biasza. Księga Judyty. Księga Estery, tłumaczenie, wstęp i komentarz ks. A. Tronina, Lublin 2001, s. 88 Josef Schreiner umieszczając Judytę obok takich postaci jak Estera, Tobiasz i Daniel pisze o nich jako godnych naślado­ wania postaciach wzorcowych, takich, które „trzymają się ściśle przepisów Tory”, J. Schreiner, Teologia Starego Testa­ mentu, przeł. B. W. Matysiak, Warszawa 1999, s. 217-218 Jdt, 10,23 Jdt, 11, 20-21 Jdt, 9, 5-10 Jdt, 13, 1-10 Jdt, 16, 1-9 G. Steiner, Gramatyki tworzenia, przeł. J. Łoziński, Po­ znań 2004, s. 143 Leiris, Wiek męski, s. 74 Trudno powiedzieć, czy Leris znał wszystkie namalowane przez Cranacha „warianty” tego obrazu. Tamże, s. 34 Warto zaznaczyć, że reprodukcja tego dyptyku znalazła się na okładce drugiego wydania L ’Age d’homme (1946). Moje wydanie tej książki z roku 2006 ma na okładce, owszem, obraz Cranacha, ale już inny: Judyta i Holofer­ nes (detal z obciętą głową na pierwszym planie) z Kunsthistorishes Museum w Wiedniu. Świadoma zamiana czy redaktorskie przeoczenie? 19 Tamże, s. 119 20 Choć jak słusznie pisze Marjorie Perloff, obraz raczej nie epatuje takimi jakościami, por. M. Perloff, Tolerance and Taboo. Modernist Primitive, and Postmodernist Pieties (ko­ rzystam z wersji elektronicznej -epc. buffalo. edu/authors/perloff/tolerance. html) 21 Tamże, s. 115 22 Tamże, s. 50 23 Tamże, s. 117 24 Tamże, s. 117 25 W Wieku męskim jest jeszcze jedna, wysoce enigmatycz­ na wzmianka, o bliskiej Leirisowi kobiecie, która mieści­ ła w sobie obrazy dwóch wielkich, opiewanych przez nie­ go bohaterek: „Myślę tu zwłaszcza o kobiecie, której nie będę bliżej określał i o której nie powiem nic, oprócz te­ go, że była zarazem Lukrecją i Judytą. Lukrecją, ponie­ waż mogę patrzeć na nią jak na istotę, która - w pewnym sensie - padła ofiarą mego okrucieństwa. Judytą zaś, po­ nieważ wiele w niej było zwiędłego i jakby wyjedzonego”, s. 130. 26 Tamże, s. 76 27 Tamże, s. 84 28 Tym właśnie, przypominającym początek Boskiej kome­ dii, „dantejskim” (Nel mezzo del camin di nostra vita) zda­ niem rozpoczyna się pierwsze wydanie Wieku męskiego. 29 Tamże, s. 120 30 Tamże, cytaty pochodzą ze stron 120-123. 31 Tamże, s. 168 32 Tamże, s. 168-169 33 W pewnym zapisie z Wieku męskiego stwierdza wprost: „kobieta to dla mnie zawsze - mniej lub więcej - Medu­ za”, s. 124 34 Leiris wspomina co prawda o „patriotycznym geście” Ju­ dyty, ale nie wyciąga z tej obserwacji żadnych wniosków. 35 Nie jest rzeczą przypadku, że w tradycji chrześcijańskiej czysta i cnotliwa Judyta staje się prefiguracją Maryi, a cy­ towana wcześniej modlitwa dziękczynna wchodzi w skład modlitw brewiarzowych. 36 Tamże, s. 153 37 M. Leiris, Operratiques, Paris 1992, s. 118-119 38 U. Eco, Interpretacja i nadinterpretacja, red. S. Collini, przeł T. Bieroń, Kraków 1996 39 Eco, jak to ma w zwyczaju, mocno ustawia sobie prze­ ciwnika, zresztą całe jego rozumowanie wsparte jest na pewnych przesłankach, które bynajmniej nie są wolne od arbitralnych postanowień. W tej kwestii por. M. P. Markowski, Interpretacyjne rECOlekcje, „Znak” nr 499: 1996, s. 128-135. 40 M. P. Markowski, Interpretacja i literatura, „Teksty dru­ gie” nr 5 (70): 2001, s. 57; rozstzrzelony druk - M. P. M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99b9f43b2e7f22ed607fe9b015d44649.pdf bf962c4297b1bc6fa1be1409b53366c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1907 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.285-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 IV. KRONIKA Z DZIAŁALNOŚCI ZA OKRES SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO OD WRZEŚNIA 1990 DO WRZEŚNIA 1991 ROKU I. Sprawy organizacyjne Na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL, odbytym 15.09.1989 r. w Opolu, dokonano wyboru Zarządu Głównego Towarzystwa, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, dr. Janusza Bohdanowieza, dr. Stanisława Chmielowskiego, mgr. Jana Cieś1aka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr Zofię Jeż-Jarecką, mgr Krystynę Kaczko, mgr. Jana Kapłona, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr Annę Kowalską-Lewicką, doc. dr Jadwigę Kucharską, mgr. Jana Łuczkowskiego, dr Janinę Nijakowską, dr Ewę Sadowską, dr Teresę Smolińską, mgr. Zbigniewa Torońskiego, mgr. Romana Tubaję i mgr. Stanisława Żurowskiego. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład jego Prezydium weszli: dr Janina Nijakowska - prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Przewodniczącą Głównej Komisji Rewizyjnej została mgr Teresa Lasowa, jej członkami mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos, zaś przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego - mgr Irena Wronkowska, a członkami dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska. W ubiegłym roku na Zjeżdzie na Orawie nastąpiła zmiana na stanowisku prezesa Towarzystwa. Wobec rezygnacji dr Janiny Nijakowskiej, funkcję prezesa przejął dr Zygmunt Kłodnicki, a dr J. Nijakowska została wiceprezesem. WZD na Orawie nadało godność członka honorowego: prof. dr Jadwidze Klimaszewskiej, mgr Zofii Cieśli-Reinfussowej, dr Wandzie Jostowej, dr. Witoldowi Paryskiemu i mgr Jadwidze Kleczkowskiej. Od września 1990 r. Prezydium odbyło cztery posiedzenia (17.11.90, 2.02.91, 19.04.91, 19.09.91), na których omawiano i zatwierdzano sprawy bieżące, związane z funkcjonowaniem Towarzystwa i jego agend. Ponadto odbyto dwa zebrania plenarne Zarządu Głównego (20.04.91 i 19.09.91), posiedzenie Rady Wydawniczej PTL oraz dwa posiedzenia Głównej Komisji Rewizyjnej. Przedstawiciele Prezydium i Zarządu Głównego kontynuowali starania w Polskiej Akademii Nauk o pozyskanie środków finansowych na działałność statutową Towarzystwa. W tym celu prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki odbył trzykrotne rozmowy w Wydziale I Nauk Społecznych PAN, a o finanse na wydawnictwa PTL zabiegali w PAN, MKiS i urzędach wojewódzkich - prof. dr Czesław Hernas, prof. dr Bronisław Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Zbigniew Jasiewicz i członkowie prezydium. Prof. dr B. Kopczyńska-Jaworska reprezentując także Towarzystwo nawiązała współpracę z Fundacją im. Stefana Batorego. Realizując uchwałę 65 WZD w Opolu, po �286 paru nieudanych próbach, udało się nawiązać współpracę z Ministerstwem Edukacji Narodowej. Towarzystwo będzie konsultować programy kształcenia ogólnego w szkołach podstawowych i średnich. Po rozmowach w Departamencie Kształcenia Ogólnego MEN, przeprowadzonych przez prof. dr hab. B. Bazielich i dr. Z. Kłodnickiego, rysuje się perspektywa współpracy ze szkołami na wzór idei "Orlego Lotu" L. Węgrzynowicza, urządzanie obozów krajoznawczych ze szczególnym nastawieniem na zainteresowanie kulturą ludową. Ministerstwo byłoby zainteresowane przeszkoleniem nauczycieli, którzy mogliby prowadzić w szkołach średnich zajęcia fakultatywne o charakterze etnograficznym. Nie udało się natomiast uzyskać funduszy na opracowanie i publikację materiałów pomocniczych dla uczniów i nauczycieli. Obok starań o popularyzację wiedzy o kulturze ludowej w wydawnictwach oraz prób usprawnienia dystrybucji wydawnictw PTL, prace Prezydium, Zarządu Gl., a szczególnie prezesa dr. Zygmunta Kłodnickiego, koncentrowały się na rozwiązaniu trudnej sytuacji lokalowej biura, biblioteki i archiwum. W maju br. uzyskaliśmy stały lokal na biuro Zarządu Głównego, również przy ul. Szewskiej 36, II p. oraz dodatkowe pomieszczenia o powierzchni 99 m2 dla archiwum naukowego i biblioteki PTL. Umożliwi to prawidłowe gromadzenie i udostępnianie czytelnikom księgozbioru oraz archiwaliów, gdyż od lat agendy te borykały się z trudnościami wynikającymi z ogromnej ciasnoty lokalowej. W chwili oddania sprawozdania do druku remont pomieszczeń został już wykonany i zainstalowano w nich nowe regały. Ważną pozycję w pracach Zarządu Głównego zajmowały także sprawy związane z problemami przygotowania Zjazdu Towarzystwa w Gdańsku oraz obchodów J()()-lecia PTL, które przypadną na 1995 rok. Kierownictwo naukowe rocznicowej sesji przyjął prof. dr Zbigniew Jasiewicz, który zaproponował, by hasłem tej sesji była etnografia w nauce i kulturze polskiej. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 19 oddziałów terenowych. W kwietniu br. został rozwiązany oddział PTL w Lesznie, z którego 2 członków przeniosło się do oddziału w Poznaniu. Przy niektórych oddziałach PTL działają Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, Łużyczan, Asyryjczyków. łstnieje także Koło Zainteresowań Kulturą Robotniczą w Łodzi oraz Koło Filmu Etnograficznego. Przy Towarzystwie działa Pracownia Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu kierowana przez prof. dr hab. B. Linette oraz Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi kierowany przez prof. dr hab. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. W końcu 1990 r. Towarzystwo skupiało 1307 członków, a tym 3 członków prawnych, 9 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych zagranicznych (SNS w Bratysławie). Zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich według stanu na dzień 31.12.1990 roku wynosiły: za lata ubiegłe - 78.900 zł oraz za rok 1990 - 691.250, - zł przy rocznej składce za 1990 rok - 1.500 zł, zniżkowej - 750 zł. Składka członkowska od 1991 r. wynosi 7.000 zł, zniżkowa - 3.500 zł i jeśli oddziały nadal będą tak mało zainteresowane bieżącym zbieraniem składek, zaległości z tego tytułu wzrosną niepomiernie. Na koniec 1990 roku raportów finansowych, koniecznych do bilansu PTL, nie nadesłały oddziały: w Kaliszu, Opolu, Rzeszowie, Zakopanem oraz Zielonej Górze, natomiast za l półrocze 1991 roku obok wymienionych oddziałów raportów finansowych nie dostarczyły także oddziały w Łallcucie, Szczecinie i Wrocławiu. Ponadto sprawozdań ze statutowej działalności za okres od września 1990 do czerwca 1991 roku nie nadesłały oddziały w Kaliszu, Lublinie, Opolu, Rzeszowie, Toruniu, Zakopanem. W związku z tym Zarząd Główny apeluje do zarządów oddziałów o ożywienie działalności statutowej i organizacyjnej, i nadesłanie bieżących informacji do Wrocławia. Informujemy także, że do członków prawnych Towarzystwa: muzeów w Sieradzu i Toruniu zostały w lutym br. wystosowane z Zarządu Głównego pisma o zwiększenie dotychczasowej symbolicznej składki oraz o bieżące jej opłacenie i nadal czekamy na odpowiedź. Jak wynika z analizy sprawozdań tych oddziałów, które nadesłały je do lipca br. w aktualnej. niezmiernie trudnej dla kultury sytuacji finansowej, członkowie Towarzystwa swą wiedzą i umiejętnościami wspierają poczynania, służące kulturze ludowej i przyczyniające się do jej zachowania i upowszechnienia poprzez prace w komisjach kwalifikacyjnych, udział w organizowaniu oraz jury �287 przeglądów folklorystycznych, udzielaniu konsultacji a także poprzez szeroko pojętą popularyzację wiedzy o kulturze ludowej. Szczegółowe sprawozdania złożą WZD przedstawiciele oddziałów. Zarząd Główny pragnie podkreślić aktywność oddziałów w Gdańsku, Koszalinie, Krakowie, Mszanie Dolnej, Opocznie, Poznaniu i Bytomiu. W ramach współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie, która datuje się od roku 1973, udział w tegorocznym Zjeździe PTL w Gdańsku weźmie dwóch przedstawicieli SNS. 2. Sprawy wydawnicze W okresie sprawozdawczym działalność wydawnicza nie napotykała na większe trudności. Wpłynęły na to wieloletnie doświadczenia, dzięki którym prace poszczególnych redakcji zarówno w zakresie tytułów jak i finansowego zabezpieczenia płatności honorariów autorskich, redakcyjnych, prac plastycznych, pomocniczych prac redakcyjnych i opłat druku były realnie zaplanowane i uzgadniane z Radą Wydawniczą i Prezydium Zarządu Głównego. Większość prac redakcyjnych wykonywana jest w ramach obowiązków etatowych osób odpowiedzialnych za prowadzenie działalności wydawniczej Towarzystwa. Jedynie w wypadku "Biblioteki Zesłańca", "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i rocznika "Lud", część środków przeznaczona jest na prace redakcyjne wykonywane w ramach zleceń zewnętrznych. Środki te pochodzą z dotacji Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Kultury i Sztuki, a także - jak w wypadku nowej serii wydawniczej "Biblioteki Zesłańca" od sponsorów prywatnych. Na potrzeby tej serii Towarzystwo uzyskało teź jednorazową dotację w kwocie 40 milionów złotych od Prezydenta Miasta Wrocławia p. Bogdana Zdrojewskiego. Niewielką kwotę pozyskano także za działalność oferowaną na łamach "Literatury Ludowej", a ponadto ze sprzedaży bieżącej produkcji wydawniczej, jak również podjętych działań akwizycyjnych, związanych ze sprzedażą książek wydanych w latach ubiegłych. I tu niezwykle ważną sprawą jest włączenie się poszczególnych oddziałów w sprzedaż wydawnictw Towarzystwa, o co Zarząd Główny apelował wiełokrotnie. W okresie sprawozdawczym ukazał się kolejny, 73 tom rocznika "Lud" za lata 1989/90, który od tego roku stał się czasopismem zarówno PTL jak i Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Ta forma edytorska pozwala na pełne pokrycie kosztów druku pisma ze specjalnych środków PAN. Kolejny tom "Ludu" jest w opracowaniu redakcyjnym i w IV kwartale br. przekazany zostanie do druku. Posiadamy pcłne zabezpieczenie finansowe na koszty związane z przygotowaniem tomu. Redaktorem naczelnym "Ludu" jest prof. dr Zbigniew Jasiewicz. Ukazał się także kolejny rocznik "Literatury Ludowej" t. XXXIV, z. 1-6/90, stanowiący pracę P. Kowalskiego pl. W.~pólczesny lolklor i lolkiorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach Iolklorystycznych, Wrocław 1990. Na rok 1991 planowane jest również wydanie zbiorczego zeszytu pisma nr 1-6/9 ł, które ukaże się w IV kwartale 1991 roku. Począwszy od tego rocznika "Literatura Ludowa" wydzieliła w obrębie swej treści dział "Pamiętniki i relacje", poświęcony wspomnieniom Polaków z pobytu na zesłaniu na Syberii, w Kazachstanie, na Dalekim Wschodzie i w innych rejonach ZSRR, w latach 1939-1956. Materiał do tego działu stanowi pokłosie konkursu na wspomnienia, zorganizowanego przez ZG PTL i dwumiesięcznik "Literatura Ludowa". Pismo posiada pełne pokrycie środków finansowych na jego realizację, pochodzące z dotacji MKiS i PAN, pozyskanych dzięki staraniom jego redaktora, prof. dr. Czesława Hemasa. Stan tek redakcyjnych jest zadowalający, a rytm pracy redakcyjnej nie budzi obaw o powstanie zaległości. Przewiduje się przekazanie w IV kwartale br. trzech zeszytów pisma za 1992 rok do drukarni. Novum w praktyce redakcyjnej pisma jest wykonanie w formie nadbitek tekstów syberyjskich, co obniży koszty druku całości. W bieżącym roku ukażą się w tej formie cztery wspomnienia pod tytułem Wspólny los. Pamiętniki dzieci z zeslania. Redakcja "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" pod kierunkiem prof. dr Barbary Bazielich nie posiada materiałów do wydania. Postanowiono wznowić w formie reprintu zeszyt "Strój krakowia- �288 ków wschodnich", autorstwa T. Seweryna. Zeszyt ukaże się w IV kwartale br., a na jego druk uzyskano dotację z MKiS. Apelujemy do etnografów, zajmujących się strojami ludowymi, o podjęcie opracowań kolejnych zeszytów tej serii. W ramach "Biblioteki Popularnonaukowej" ukazała się książka Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej Mi/ość ludowa. Analiza mi/o.ki widniaczej ... , Wrocław 1991. Zadbano o szeroką promocję książki, której nakład w wysokości 10.000 egzemplarzy powinien przynieść zysk około 60 mln zł. Byłoby wskazane, aby oddziały podjęły się także rozpropagowania tej książki we własnych środowiskach. Redaktorem naczelnym serii jest dr Anna Kowalska-Lewicka. W serii "Archiwum Etnograficzne" w opracowaniu redakcyjnym przez dr Krystynę Kwaśniewicz znajdują się dalsze tomy pracy Jana Świętka Brzozowa i okolica Zakliczyna. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej postanowiono nie rezygnować z druku dalszych części tej pracy, mimo iż jest ona deficytowa. Aby obniżyć koszty wydawnicze i zapewnić jednolity kształt edytorski dzieła, postanowiono wydać dalsze tomy po zakończeniu opracowania redakcyjnego całości. W okresie sprawozdawczym zakończone zostalo opracowanie przez Paulinę Suchecką Bibliografii konkursu na wspomnienia syberyjskie. Po wykonaniu prac redakcyjnych, pozyskaniu środków finansowych i opinii Rady Wydawniczej, praca zostanie skierowana do druku. Redaktorem naczelnym serii jest dr Janusz Kamocki. "Prace i Materialy Etnograficzne" czekają na propozycje autorskie. Planowane wydanie II edycji pracy dr K. Pudło Łemkowie, według opinii redaktora tej serii prof. dr. Edwarda Pietraszka, jest niecelowe. Nowa seria wydawnicza pt. "Biblioteka Zesłańca" realizowana jest przy współpracy z Wrocławską Drukarnią Naukową na zasadzie spółki przedmiotowej. W serii wydawane będą monografie problemowe, wspomnienia i zbiory antologiczne, poświęcone dziejom Polaków na Syberii. Zapewniono szeroką promocję tytułów. Ministerstwo Obrony Narodowej podjęło decyzję nabywania części nakładu każdej książki z tej serii, co zapewni stały zbyt. Mamy też kontrahenta z Kanady, który jest zainteresowany sprzedażą książek z tej serii. Negocjacje dotyczące warunków zbytu są w toku. Aktualnie w ramach serii drukowane są następujące publikacje: Michała Janika Dzieje Polaków na Syberii, reprint książki wydanej w 1928 roku; Z. Librowicza Polacy w Syberii, reprint książki wydanej w 1884 roku; Z. Orłowskiej Tajgo, pamiętna tajgo; Sto Dakiniewicza Więzień P-303. Wspomnienia lagiernika. Inne prace w przygotowaniu. Pierwsze tytuły tej serii ukażą się w IV kwartale br. W "Łódzkich Studiach Etnograficznych", pod red. prof. dr Jadwigi Kucharskiej, w br. ukazał się t. 30, natomiast tom 31 poświęcony w całości życiu codziennemu i świątecznemu robotników łódzkich został złożony do wydawnictwa. Wydawanie ŁSE finansowane jest w całości przez Polską Akademię Nauk. Rada Wydawnicza PTL postanowiła, że poza seriami PTL wyda książkę Leszka Dzięgla Lwów nie każdemu zdrów. Tom znajduje się w druku i ukaże się w IV kwartale br. Planowany nakład w wysokości 5000 egz. pokryje koszt druku i przyniesie zysk ok. 30000 000 zł. Rozpoczęto promocję książki wśród członków Towarzystwa Miłośników Lwowa i w innych środowiskach. 3. Biblioteka Naukowa i Archiwum PTL. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego we Wrocławiu gromadzi książki z zakresu etnografii i etnologii oraz ważniejsze opracowania z historii, archeologii, socjologii i językoznawstwa. W okresie sprawozdawczym biblioteka wzbogaciła zbiory o 475 tytułów. Księgozbiór liczy obecnie 35.730 woluminów, w tym 17.661 wol. dzieł zwartych, 16.566 wol. czasopism i serii oraz 1.503 jednostek inwentaryzacyjnych z zakresu kartografii. W ostatnim roku zakupiono 111 wol. za kwotę 2.957.300. - zł, drogą darów otrzymano 21 wol. oraz 6 wol. pochodzi z produkcji wydawniczej Towarzystwa. Ponadto, jak co roku, poważny zasób książek uzyskano z wymiany, w tym 45 wol. otrzymaliśmy z wymiany krajowej, a 292 wol. z zagranicznej, która jest głównym �289 źródłem pozyskiwania cennych etnograficznych czasopism i wydawnictw seryjnych. Wymianę prowadzimy ze 181 instytucjami w 35 krajach. Są to biblioteki uniwersyteckie, instytuty akademii nauk, muzea, towarzystwa naukowe i ośrodki kultury. W ostatnim czasie Biblioteka Naukowa PTL nawiązała nowe kontakty z następującymi instytucjami: Institut fUr Deutsche und Vergleichende Volkskunde, Miinchen (RFN), Centar ze etnolosku kartografij u, Zagreb (Chorwacja), Savaria Muzeum - Szombathely (Węgry), Kamchatka Regional Muzeum - Pietropawłowsk Kamczacki (Rosja). W zamian za otrzymane ksiąźki wysłano do kontrahentów "Lud", t. 73, ostatnio wydane numery "Literatury Ludowej", "Prace Etnologiczne" t. 13 oraz inne wydawnictwa z zapasów magazynowych. Z księgozbioru korzystali przede wszystkim pracownicy naukowi Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, natomiast studenci tylko w ograniczonym zakresie z powodu nieczynnej czytelni, w której zostały czasowo złożone materiały archiwalne. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych wypożyczono bibliotekom krajowym 24 woluminy. Dla Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej zaktualizowano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do biblioteki w 1990 r. W Archiwum Naukowym PTL opracowano zbiór materiałów, będących pokłosiem konkursu na wspomnienia sybirackie. Założono osobny inwentarz dla tego zbioru, do którego wpisano 348 pozycji. Materiały te stanowią niezwykle cenny zbiór archiwaliów, dotyczących polskich zesłańców do ZSRR. Sekretarz Generalny Krystyna Kaczko Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO LUDOZNA WCZEGO ZA OKRES OD IX.1989 DO IX.1992 TOWARZYSTWA 1. Sprawy organizacyjne. W skład Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wybranego na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Opolu - 15 września 1989 roku weszli: dr Tadeusz Baraniuk, mgr Adam Bartosz, dr Janusz Bohdanowicz, dr Stanisław Chmielowski, mgr Jan Cicślak, prof. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Zofia Jeż-Jarecka, mgr Krystyna Kaczko, mgr Jan Kapłon, dr Zygmunt Kłodnicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Jadwiga Kucharska, dr Jan Łuczkowski, dr Janina Nijakowska, dr Ewa Sadowska, dr Teresa Smolińska, mgr Zbigniew Toroński, mgr Roman Tubaja i mgr Stanisław Żurowski. Członkowie Zarządu Głównego wybrali następujące Prezydium: dr Janina Nijakowska - prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Na posiedzeniu Zarządu Głównego 21.09.1990 roku złożyła rezygnację z funkcji prezesa dr Janina Nijakowska. Zarząd powołał, a 66 WZD w Jabłonce zatwierdziło na to stanowisko dra Zygmunta Kłodnickiego, powierzając dr Janinie Nijakowskiej funkcję wiceprezesa. Główna Komisja Rewizyjna zgodnie z wyborem na WZD w Opolu pracowała w składzie: mgr Teresa Lasowa przewodnicząca, mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos - członkowie, a Sąd Koleżeński 19 - Lud t. LXXV �290 stanowili: mgr Irena Wronkowska - przewodnicząca, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska - członkowie. W czasie omawianej kadencji Walne Zgromadzenie Delegatów nadało godność członka honorowego: mgr Marii Bytnar-Suboczowej (w Opolu), prof. dr. Jadwidze Klimaszewskiej, mgr Zofii Cieśla-Reinfussowej, dr Wandzie Jostowej, dr. Witoldowi Paryskiemu i dr Jadwidze Kleczkowskiej (w Jabłonce na Orawie) oraz mgr. Wojciechowi Błaszkowskiemu, dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, dr. Januszowi Kamockiemu, dr Jadwidze Pawłowskiej i prof. dr Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej (w Gdańsku). W latach 1989-1992, t.zn. od Walnego Zgromadzenia Delegatów w Opolu do WZD w Szamotułach odbyło się 15 posiedzeń Prezydium, poświęconych realizacji zadań statutowych i istotnym problemom, związanym z działalnością wszystkich agend Towarzystwa. Ponadto odbyły się 4 posiedzenia Zarządu Głównego oraz 3 posiedzenia Rady Wydawniczej. Sprawy bieżące, nie wymagające zwoływania Prezydium załatwiali jego członkowie zamieszkali we Wrocławiu, a mianowicie dr Janusz Bohdanowicz i dr Zygmunt Kłodnicki, którym aktywnie pomagał mgr Zbigniew Toroński. Ograniczenie ilości posiedzeń Zarządu i Rady Wydawniczej wynikało z trudnej sytuacji finansowej Towarzystwa, dotowanego dotąd przez Polską Akademię Nauk, która z początkiem 1992 roku przestała finansować działalność statutową towarzystw naukowych. Dzięki staraniom Prezydium ZG PTL o dotacje, które to starania wspierali tacy wybitni etnologowie i folkloryści jak: prof. dr Zbigniew Jasiewicz, prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Bogusław Linette, prof. dr Czesław Hernas oraz poseł na Sejm mgr Stanisław Żurowski, udało się uzyskać z Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Komitetu Badań Naukowych środki finansowe na pokrycie najpilniejszych potrzeb Towarzystwa i jego agend, to znaczy DWOK, ODiIE, Biblioteki Naukowej i Archiwum oraz na najważniejsze serie wydawnicze. Te ostatnie dotowali także sponsorzy, których wymienimy przy omawianiu spraw wydawniczych. O staraniach o pozyskanie środków finansowych informowano szczegółowo w sprawozdaniach, przedstawianych na WZD w Jabłonce i Gdańsku. W ostatnim roku kadencji Zarządu Głównego kontynuowano intensywne wysiłki o uzyskanie dotacji. Ministerstwo Kultury i Sztuki dofinansowało "Literaturę Ludową" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych", przeznaczyło także kwotę 25 milionów zł na działalność ogólnotechniczną Towarzystwa oraz wsparło Zjazd w Szamotułach kwotą blisko 15 mln zł. W czerwcu 1992 r. Komitet Badań Naukowych w Warszawie podpisał z PTL umowę na finansowanie działalności agend Towarzystwa tzn. Biblioteki i Archiwum, ODiIE, DWOK oraz czasopisma "Literatura Ludowa". KBN przeznaczył na te cele 385 milionów złotych. Natomiast Polska Akademia Nauk nadal pokrywa koszty druku "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jako czasopism współwydawanych przez PTL i Komitet Nauk Etnologicznych. O spotkaniach, posiedzeniach i udziale w etnologicznych konferencjach krajowych i zagranicznych pisaliśmy w sprawozdaniach za lata 1989-1990 oraz 1990-1991. Ich celem bylo zapewnienie rozwoju naszej dyscypliny, poszerzenie wiedzy i starania o właściwą opiekę instytucjonalną nad kulturą ludową. Realizując postulaty zgłoszone na WZD w Opolu po dwuletnich zabiegach w Ministerstwie Edukacji Narodowej udało się wprowadzić do programu kształcenia ogólnego od klasy IV do VIII szkoły podstawowej oraz w szkołach średnich parę istotnych zmian w nauczaniu historii. We wstępie opracowania napisano: "Rozumne poznawanie przeszłości !Jowinno rozwijać w uczniach postawy: poszanowania dorobku ludzkości, szczególnie w zakresie kultury i cywilizacji; - łączności z dziedzictwem poprzednich pokoleń; - poszanowania i tolerancji dła innych kultur i narodów ... " W opracowaniu tym wielki udział miała prof. dr Barbara Bazielich, recenzująca dokładnie wszystkie programy indywidualne oraz dr Zygmunt Kłodnicki, zabiegający o wprowadzenie tych treści do programów szkolnych. Równolegle prof. dr Anna Szyfer brała udział w opracowaniu �291 programu geografii, a mgr Hanna Żurowska - wychowania plastycznego. Na następnym etapie do prac tych włączyły się prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska i Anna Kowalska-Lewicka. Dr Zygmunt Kłodnicki podejmował także próby nawiązania współpracy z mass mediami: Radiem i Telewizją Polską oraz z redakcją "Nowej Wsi", przygotowując całoroczny konkurs dla młodzieży szkół wiejskich pod nazwą "Rok na wsi". W przygotowaniu jest także nowa seria wydawnicza: "Regiony: tradycja i współczesność". Mają to być materiały pomocnicze dla szkół do nauki historii regionu. Jej założenia opracowali prof. dr Barbara Bazielich i dr Zygmunt Kłodnicki, którzy także rozpoczęli prace nad pierwszym tomem tej serii pl. "Dolny Śląsk". Istnieje szansa, że Ministerstwo Kultury i Sztuki dofinansuje tę serię wydawniczą. W opracowaniu jest także "Słownik Biograficzny Etnografów Polskich" pod redakcją dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, który mamy nadzieję wydać dzięki dotacji Komitetu Badań Naukowych, podobnie jak Bibliografię etnografii polskiej za lata 1986-1990; którą przygotowuje mgr Maria Niewiadomska w ODiIE. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 19 oddziałów terenowych, skupiających około I 200 członków, w tym 3 członków prawnych i 5 członków zwyczajnych zagranicznych. Mamy ponadto 9 członków honorowych zagranicznych. Udział w tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów zgłosił prof. dr Wiktor Gusiew z Sankt-Petersburga. Slovenską Narodopisną Spolecnost w Brat yslavie repezentować będzie Olga Danglova. Przy niektórych oddziałach istnieją koła zainteresowań kulturą ludową Ormian, Łużyczan i Asyryjczyków oraz Koło Folkloru Opoczyńskiego, natomiast zakończyło swą działalność Koło Zainteresowań Kulturą Robotniczą Łodzi. Do Zarządu Głównego PTL wpłynął wniosek z Zamościa o utworzenie oddziału PTL w tym mieście, z siedzibą w Muzeum Okręgowym. Zgodnie ze statutem PTL Zarząd Główny zatwierdził ten wniosek na ostatnim posiedzeniu. Omawiając pracę oddziałów zmuszeni jesteśmy stwierdzić, że w ciągu trzyletniej kadencji ustępującego Zarządu nie otrzymaliśmy przed kolejnymi Zjazdami rocznych sprawozdań i raportów finansowych oddziałów: w Kaliszu, Lublinie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu. Zakopanem i Zielonej Górze, a w tym roku także z oddziału w Łańcucie. Uniemożliwia to podanie Walnemu Zgromadzeniu Delegatów aktualnego stanu liczbowego członków Towarzystwa i dokonanie bardziej wnikliwej oceny pracy wszystkich jego oddziałów. Zwracamy się do Zarządów tych oddziałów z apelem o terminowe nadsyłanie sprawozdań, a do wszystkich członków Towarzystwa o wypełnianie podstawowego obowiązku statutowego, jakim jest opłacanie rocznych składek członkowskich. Ze sprawozdań nadesłanych w bieżącym roku przez oddziały: w Gdańsku, Katowicach, Koszalinie, Krakowie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Poznaniu i Toruniu wynika, że praca ich koncentrowała się na popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej, opiece nad twórczością ludową i folklorem oraz aktywnym udziale członków oddziałów w komisjach kwalifikacyjnych, pracach organizacyjnych i jury konkursów i przeglądów. Część oddziałów prowadzi badania etnograficzne swojego regionu i publikuje ich wyniki. Na szczególne podkreślenie zasługują prace Krakowskiego Oddziału nad przygotowaniem na jubileusz lOO-lecia PTL w 1995 roku pierwszego zeszytu "Słownika Biograficznego Etnografów Polskich", obejmującego biogramy osób nieżyjących oraz opieka tego oddziału nad grobami zasłużonych ludoznawców Żegoty Paulego i Oskara Kolberga na Cmentarzu Rakowieckim, kontynuacja wydawania Łódzkich Studiów Etnograficznych przez Oddział w Łodzi, a także starania Oddziału w Koszalinie o realizację budowy Parku Etnograficznego w Kłosie. 2. Sprawy wydawnicze Znaczne ożywienie działalności wydawniczej Towarzystwa w latach osiemdziesiątych obligowało nowo wybrany Zarząd do podjęcia starań o pozyskiwanie funduszy na tę działalność. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej 18.xU989 roku na jej przewodniczącego wybrano �292 prof. dr. Czesława Hernasa, a sekretarzem Rady został Antoni Kuczyński. Rada Wydawnicza postanowiła, iż mimo trudności finansowych należy kontynuować działalność edytorską, podejmując intensywne zabiegi o dotacje, zapewniające dalsze ukazywanie się wszystkich serii i czasopism. W pierwszych latach kadencji uzyskano środki finansowe z Polskiej Akademii Nauk oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki, natomiast od połowy 1991 roku, gdy zaczęła ukazywać się nowa seria pod nazwą "Biblioteka Zesłańca", zdołano zgromadzić fundusze na jej realizację z Urzędów Wojewódzkich w Tarnowie, Gdańsku i Łodzi, Rad Miejskich we Wrocławiu, Tarnowie, Gdańsku i Łodzi oraz z Kurii Biskupiej w Tarnowie. Stosunkowo niewielkie, lecz znaczące dla skromnego budżetu PTL są także dary indywidualnych sponsorów z kraju i zagranicy. Od 1991 roku Polska Akademia Nauk ograniczyła finansowanie działalności wydawniczej PTL, przeznaczając jedynie określone sumy na druk rocznika "Lud" i na "Łódzkie Studia Etnograficzne". Pozostałe tytuły, z wyjątkiem "Biblioteki Zesłańca" dotowane są doraźnie przez Komitet Badań Naukowych oraz Ministerstwo Kultury i Sztuki. Pozyskujemy także środki ze sprzedaży wydawnictw własnych, w tym głównie "Biblioteki Zesłańca", w pełni samofinansującej się dzięki korzystnej umowie, zawartej z Wrocławską Drukarnią Naukową. Kwoty otrzymane ze sprzedaży książek tej serii zasilają w znacznym stopniu budżet Towarzystwa i przeznaczone są na cele wydawnicze, administracyjne i osobowe. W okresie minionej kadencji ukazały się następujące tytuły: R. Vorbricha, Górale północnego Kamerunu, Wrocław 1990, seria "Prace Etnologiczne"; J. Świętka, Brzozowa i okolice Zakliczyna, pod red. K. Kwaśniewicz, t. l, Wrocław 1991, seria "Archiwum Etnograficzne"; D. Wężowicz-Ziółkowskiej, Miłość ludowa, Wrocław 1991, seria "Biblioteka Popularnonaukowa"; T. Seweryna, Strój Krakowiaków Wschodnich (reprint), Wrocław 1991, APSL, dwa tomy "Ludu", który od 1990 roku jest organem nie tylko PTL, lecz także Komitetu Nauk Etnologicznych (t. 73 za lata 1989-90 i t. 74 za 1990 rok), tomy 30 i 31 "Łódzkich Studiów Etnograficznych", kolejne roczniki "Literatury Ludowej" (nr 4-6/89, 1-6/90 i 1-6/91), cztery tytuły w serii "Biblioteka Zesłańca" oraz książka L. Dzięgla, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991. Plany wydawnicze Towarzystwa zakładają kontynuowanie wszystkich serii i czasopism, gdyż poczyniono już starania o dotacje w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz Komitecie Badań Naukowych. Mamy zapewnienie Akademii, iż nadal będzie dotować druk "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych". Poważnym problemem jest dystrybucja wydawnictw, jednak dzięki różnym zabiegom akwizycyjnym udaje się wprowadzić w obieg księgarski ukazujące się pozycje. Pomoc w tym zakresie wykazują niektóre jednostki upowszechniania kultury. Mając na uwadze sytuację na rynku księgarskim, obniżono nakład czasopisma "Lud" do 500 egzemplarzy, a "Literatury Ludowej" do 800 egzemplarzy. Książki z serii "Biblioteka Zesłańca" ukazują się w nakładzie 3 000 egzemplarzy, co w pełni zaspokaja potrzeby rynku i zapewnia opłacalność ich wydawania. Seria ta uzyskała powszechne uznanie w środowiskach opiniotwórczych w kraju i za granicą np. nagrody Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Ukazało się na jej temat wiele publikacji prasowych, propagowało ją radio i telewizja. Jedna z książek tej serii, autorstwa Z. Orłowskiej, Tajgo, pamiętna tajgo, wydana w 1991 roku, otrzymała w br. nagrodę tygodnika "Polityka". Świadczy to o potrzebie kontynuowania tej serii wydawniczej tym bardziej, że przyczynia się ona do pozyskiwania nowych materiałów o zesłaniach i deportacjach Polaków w głąb byłego Związku Radzieckiego. Materiały te włączane są do Archiwum Naukowego PTL. 3. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego i Archiwum PTL Biblioteka gromadzi książki głównie z zakresu etnografii, etnologii, antropologii kulturowej oraz ważniejsze publikacje z historii, archeologii, socjologii i językoznawstwa. W okresie od ostatniego WZD Biblioteka powiększyła swoje zbiory o 408 woluminów, w całej zaś kadencji 1989-1992 księgozbiór zwiększył się o 1263 woluminy i liczy obecnie 36730 woluminów, w tym: 17849 woluminów dzieł zwartych, 16785 roczników czasopism i wydawnictw seryjnych, 1504 jednostek inwentarzowych kartografii. Głównym źródłem pozyskiwania książek �293 i czasopism jest prowadzona od lat wymiana. W okresie ostatniej kadencji otrzymaliśmy 880 woluminów, w tym 750 z zagranicy, a 130 z instytucji krajowych. Wymiana prowadzona ze 180 instytucjami zagranicznymi zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literatury etnograficznej z 35 krajów, a równocześnie dorobek polskich etnografów dociera do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i towarzystw zagranicznych. Czasopisma zagraniczne, które wpływają do naszej biblioteki są rejestrowane w Centralnym Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych w Bibliotekach Polskich, znajdującym się w Bibliotece Narodowej, są więc dostępne dla wszystkich zainteresowanych osób i instytucji w całym kraju. Na zakup 276 woluminów wydano ponad 6 mln zł. Wpłynęło też 80 woluminów jako dary oraz 27 woluminów z produkcji własnej Towarzystwa. Z księgozbioru korzystają przede wszystkim członkowie Towarzystwa, pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych kierunków jak archeologia, kułturoznawstwo, historia, filologia polska i słowiańska oraz geografia. Realizowane są również wypożyczenia międzybiblioteczne. Po wielu latach starań biblioteka uzyskała dodatkowe pomieszczenie na swoje zbiory, co przyczyni się niewątpliwie do jej lepszego funkcjonowania, gdyż dotychczasowa ciasnota niezmiernie utrudniała prace. Przeprowadzono remont pomieszczeń i zamontowano pozyskane nieodpłatnie regały, przeniesiono część księgozbioru, głównie czasopisma zagraniczne. Do nowego magazynu przeniesiono również materiały archiwałne, które przechowywano dotąd w biurze PTL oraz w magazynie wydawnictw. Założona została księga inwentarzowa dla zbioru, będącego pokłosiem konkursu, ogłoszonego przez Zarząd PTL i redakcję "Literatury Ludowej". Był to konkurs na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie oraz innych terenach byłego Związku Radzieckiego w latach 1939-1956. Zbiór ten liczy obecnie około 400 pozycji archiwalnych. Archiwum wzbogaciło również swe zasoby o materiały dotyczące budownictwa ludowego Wielkopolski po śp. Andrzeju Gólskim - wieloletnim członku Towarzystwa. W ostatnim roku kadencji przeniesiono także magazyn wydawnictw PTL z peryferyjnej dzielnicy Wrocławia do nowego lokalu w pobliżu siedziby Zarządu Głównego. Z zasobów magazynowych przekazano nieodpłatnie dla 6 muzeów oraz Kuratorium Okręgu Szkolnego we Wrocławiu wydawnictwa Towarzystwa z lat 1960. Sekretarz Generalny PIL mgr Krystyna Kaczko 67 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL GDAŃSK 20.09.1991 Prezes Z. Kłodnicki serdecznie powitał zgromadzonych na 67 WZD PTL delegatów, gości krajowych i zagranicznych (w osobach prof. W. Gusiewa z Sankt Petersburga i dr. J. tukana z Bratysławy) oraz organizatorów i gospodarzy: Wojewodę Gdańskiego, pracowników Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego i Wojewódzkiego Ośrodka Kultury, a także pracowników Muzeum Historii Miasta Gdańska i Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Prezes podziękował również za listy, które nadesłali prof. A. Wyczański Sekretarz Wydziału I PAN i prof. B. Kopczyńska-Jaworska Prezes Oddziału Łódzkiego i Kierownik ODiIE PTL. Prezes poprosił o przewodniczenie obradom Walnego Zgromadzenia Delegatów T. Lasową Prezesa Oddziału Gdańskiego i dyrektora Parku Etnograficznego we Wdzydzach. Przewodnicząca dziękując za zaszczyt powitała jednocześnie zebranych w imieniu Oddziału, będącego gospodarzem zjazdu. �294 Przedstawiła następnie porządek obrad: Otwarcie Wybór przewodniczącego obrad Powolanie protokolantek Wybór Komisji Wnioskowej Wspomnienie o zmarłych Sprawozdanie Sekretarza Generalnego Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Sprawozdanie finansowe Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej Sprawozdania oddzialów Nadanie godności honorowego członkostwa PTL inne sprawy Zebrani jednogłośnie zaaprobowali przedstawiony porządek obrad. ad 4. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano i jednogłośnie zatwierdzono: Z. Torońskiego, A. Kwaśniewską, S. Chmielowskiego. ad 5. Zebrani minutą ciszy uczcili pamięć zmarłych - z Oddziału Śląskiego J. Taciny; z Mszany Dolnej A. Szendery, M. Olchawy, Z. SzylIer, W. Gawrona; z Opoczna - J. Ksyty; z Gdańska - A. Górskiego; z Poznania F. Wokroja oraz z Łodzi - 1. Lechowej, Z. Kuchowicza, D. Mądrzak, K. Wecela. ad 6. Pod nieobecność K. Kaczko, Prezes Z. Klodnicki odczytał sprawozdanie Sekretarza Generalnego. ad 7. Redaktor DWOK B. Linette przedstawił sprawozdanie z działalności Redakcji. ad 8. M. Niewiadomska zreferowała sprawozdanie ODiIE. ad 9. Skarbnik Z. Toroński przedstawił sytuację finansową PTL. ad 10. T. Lasowa odczytała sprawozdanie GKR. ad 11. Następnie odczytano sprawozdania oddziałów w następującej kolejności: Gdańsk, Kraków, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Poznań, o. Śląski, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. W tym punkcie porządku obrad Oddział Krakowski wystąpił z apelem o zbieranie składek na opiekę nad grobem Kolberga, zebrani poparli apel postulując zbiórkę pieniędzy niezależnie od zbiórki przeprowadzanej w oddziałach. ad 12. Odnośnie przyznania godności członka honorowego PTL na WZD wpłynęły następujące wnioski: z Oddziału Gdańskiego dla Wojciecha Błaszkowskiego, z Oddziału Krakowskiego dla Anny Kowalskiej-Lewickiej i dla Janusza Kamockiego, z Oddziału Łódzkiego dla Bronislawy Kopczyńskiej-Jaworskiej, z Oddziału Wrocławskiego dla Jadwigi Pawłowskiej. Po przedstawieniu kandydatur odbyło się głosowanie, w którym zebrani jednogłośnie zaakceptowali przyznanie godności członków honorowych. ad 13. Ostatnim punktem posiedzenia była dyskusja. Zobowiązany przez ZG do przedstawienia dalszej działalności PTL wystąpił R. Tubaja. Poinformowalon delegatów o klopotach finansowych spowodowanych przez cięcia budżetowe, wymuszające zmiany organizacji pracy w nauce i kulturze. Zmiana sposobu i organizacji pracy w Towarzystwie spowoduje redukcję etatów (w Biurze do 4 i 1/2). W przypadku dalszego pogorszenia się kondycji finansowej PTL, może dojść do przejścia na pracę społeczną. Prezes Z. Kłodnicki przedstawił listy od Chorwackiego Towarzystwa Etnologicznego i Ruchu Kroackich Kobiet Intelektualistek, które to instytucje w związku z wojną w Chorwacji zwróciły się do PTL z apelem o pomoc moralną w zaistniałej sytuacji. W odpowiedzi na ów apel I. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1I. 12. 13. �295 A. Kowalska-Lewicka odczytała list Towarzystwa z prośbą o przyjęcie takich rozstrzygnięć, które doprowadziłyby do przerwania działań wojennych, skierowany do autorów apelu, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Amnesty International, Rady Europy. Uwzględniono też uwagę M. Parnowskiej o skierowaniu listu również do ONZ. List zostanie opublikowany w prasie - Gazecie Wyborczej i lokalnej gdańskiej. W dyskusji, w której wzięli udział B. Mienicka, B. Linette, M. Parnowska i Z. Jasiewicz stwierdzono, że w sytuacji trwania konfliktu, gdy brak pełnych danych, mamy prawo do apelowania o pokój, lecz bez oceniania stron biorących udział w walce. Toteż pismo powinno zostać skierowane do obu walczących stron oraz do Parlamentu i Rządu Jugosławii. Kolejnym dyskutowanym zagadnieniem było zwolnienie z opłat podatkowych i ubezpieczeniowych zabytkowych budynków na wsi. W dyskusji udział wzięli Z. Kłodnicki, A. Kowalska-Lewicka, Z. Toroński, R. Tubaja. W sytuacji gdy właściciel zabytkowego (a jeszcze nie uznanego za taki przez Konserwatora Zabytków budynku) zamiast wnosić opłaty (są to obecnie poważne wydatki) woli dokonać rozbiórki, może ulec zniszczeniu duża liczba starych wiejskich budowli. Prezes Z. Kłodnicki, dla ratowania ginącego budownictwa, postulował wystąpienie do właściwych organów - samorządów lokalnych, zarządów gmin o zwolnienie od opłat lub przyznanie ulg ich właścicielom. Sam problem nie podlegał dyskusji, rozbieżności powstały przy ustaleniu o jakie opłaty chodzi: o podatek za obiekty gospodarcze, mieszkalne, podatek gruntowy czy ubezpieczenia. J. Cieślak wystąpił z inicjatywą wystosowania apelu dotyczącego losu Polaków na Litwie. Zebrani podzielili się co do słuszności występowania przez PTL z takim apelem. W dyskusji, w której uczestniczyli Z. Kłodnicki, A. Kowalska-Lewicka, M. Parnowska, J. Kamoch, T. Lasowa, J. Cieślak, obok głosów popierających inicjatywę, zwracano uwagę na możliwość zaszkodzenia społeczności polskiej poprzez niewczesną ingerencję w wewnętrzne sprawy Litwy. Ustalono, że A. Kowalska-Lewicka i J. Cieślak przygotują tekst pisma na najbliższe posiedzenie Zarządu Głównego PTL. J. Kamocki nawiązując do sprawozdania skarbnika zaproponował aby w obecnej sytuacji zrezygnować z płacenia przez Towarzystwo diet delegacyjnych, poprzestając na zwracaniu kosztów przejazdu i noclegu. Z. Kamocki i T. Lasowa zasugerowali, aby pomimo trudności finansowych PTL propozycję tę potraktować jako apel a nie jako wymóg formalny. Podjęto następnie sprawę wysokości składek członkowskich. Rozważając możliwość podniesienia wysokości składek do 50 tys. zł (emeryci 10 tys. zł) lub pozostając na ostatnio ustalonym poziomie równowartości 10 znaczków pocztowych zdecydowano przyjąć wariant drugi, zaś ewentualne podwyższenie składki pozostawiono do kompetencji oddziałów. Prezes Z. Kłodnicki na zakończenie dyskusji przypomniał o udziale Towarzystwa w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej. Zainteresowanych udziałem w tych pracach poprosił o zwracanie się do ZG lub do niego osobiście. Poinformował także zebranych o postanowieniu Zarządu Głównego aby wydawnictwa PTL wydane przed 2 laty rozdawane były oddziałom gratis, z tym aby zainteresowani pokryli koszty transportu (przesyłki lub przewozu). Z ostatnim wnioskiem wystąpiła A. Kowalska-Lewicka. Zaproponowała ustalenie nagrody honorowej PTL dla osób szczególnie aktywnych w ochronie dóbr kultury ludowej. Byłaby to nagroda prestiżowa dla zasłużonych a nie będących członkami Towarzystwa. Informacja o nagrodzie byłaby jednocześnie reklamą dla PTL. Zebrani przez aklamację zobowiązali ZG do przygotowania formy takiej nagrody. 67 WZD PTL towarzyszyła Sesja Naukowa poświęcona prezentacji aktualnych wyników badań nad kulturą ludową Pomorza Wschodniego. Przed rozpoczęciem Sesji wręczono dyplomy członków honorowych J. Pawłowskiej, A. Kowalskiej-Lewickiej, J. Kamockiemu i przekazano dyplom dla B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Głos zabrali również - członek honorowy PTL prof. W. Gusiew w imieniu rosyjskich etnografów i folklorystów, oraz gość ze Slovenskiej Narodopisnej Spolocnosti dr J. Cukano Jolanta Kościeiska Maria Niewiadomska �296 PROTOKÓŁ Z SESJI NAUKOWEJ TOWARZYSZĄCEJ LXVII WALNEMU ZGROMADZENIU DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO POŚWIĘCONEJ PODSUMOWANIU WYNIKÓW BADAŃ NAD KULTURĄ LUDOWĄ POMORZA WSCHODNIEGO. GDAŃSK, 20 WRZEŚNIA 1991 ROKU Sesja rozpoczęła się w sali Ratusza Staromiejskiego w Gdańsku. Otwarcia dokonał prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki. Powitał gości przybyłych na sesję: wicewojewodę gdańskiego - prof. dra hab. Józefa Borzyszkowskiego, który przyjął honorowy patronat nad sesją. mgra Wojciecha Bonisławskiego - dyrektora Wydziału Kultury, Nauki i Sportu Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku, mgra Tomasza Bedyńskiego - dyrektora Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Gdańsku oraz z zaprzyjaźnionych towarzystw naukowych - prof. Wiktora Gusiewa z SL Petersburga (członka honorowego PTL) oraz dra Jarosława Cukana ze Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego. Życzenia owocnych obrad nadesłali: sekretarz Wydziału Społecznego PAN prof. A. Wyczański, prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr Adam Bartosz, a obszerny list (członek honorowy PTL prof. Milovan Gavazzi z Zagrzebia). Przystąpiono do wręczenia tegorocznych, uchwalonych na WZD dyplomów honorowym członkom Towarzystwa. Otrzymali je: dr Jadwiga Pawłowska, dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Janusz Kamocki oraz prof. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr Wojciech B1aszkowski (nieobecny na uroczystości). Prezes wręczając dyplomy złożył w imieniu członków Towarzystwa wszystkim wyróżnionym serdeczne życzenia dalszej pomyślnej działalności na niwie etnograficznej oraz w życiu osobistym. Nastąpiły krótkie wystąpienia gości: prof. Gusiewa (zawierające syntezę działalności O. Kolberga i badań folklorystycznych polsko-rosyjskich, w tym badań kaszubskich) oraz dra tukana (o działalności Słowackiego Towarzystwa), z podziękowaniami za zaproszenie na sesję. Kończąc część oficjalną sesji dr Kłodnicki zaproponował aby poświęcić ją pamięci wielkich badaczy Pomorza - ks. W. Łęgi, ks. B. Sychty oraz dra L. Malickiego. Przewodnictwo pierwszej części sesji objęła prof. dr hab. J. Klimaszewska. Wygłoszono referaty: prof. dr hab. Józef Borzyszkowski - "Pomorze kraj pogranicza. Dzieje i kultura jego mieszkańców". Odczytanie referatu poprzedziło krótkie wystąpienie z podziękowaniami za zaproszenie na niniejszą sesję oraz powitanie zgromadzonych w imieniu Zrzeszenia Kaszubsko- Pomorskiego. Następny referat - prof. dr. hab. Brunona Synaka - "Kaszubów wizerunek własny" został odczytany przez 1. Kuniewskiego (nieobecność profesora spowodowana została ważnymi sprawami służbowymi). Ostatni referat w tej części sesji wygłosił dr Jerzy Samp - "Literatura kaszubska jako forma dialogu kultur". Przebieg dyskusji: Doc. A. Zbierski z PA N, zabrał głos w bardzo istotnej dla mIejscowego środowiska sprawie - a mianowicie konieczności powołania, w miarę istniejących możliwości, właściwej komórki PAN lub katedry etnografii na Uniwersytecie Gdańskim. Dotychczas prowadzone badania naukowe na tym polu (między innymi przez ośrodek toruński z prof. J. Klimaszewską, ośrodek łódzki z prof. J. Kucharską oraz dorywczo przez wielu innych; podejmowane obecnie interdyscyplinarne programy badań, młoda kadra pracująca w muzeach) wymagają większej uwagi i koordynacji działań. Brak placówek naukowych w zakresie etnografii powoduje brak trwałego oparcia w miejscowym środowisku naukowym, dalsze rozpraszanie sił i środków. Przykładem możliwości pozytywnego i właściwego działania są zainicjowane przed kilku laty badania socjologiczne pod kierunkiem prof. Latoszka z Uniwersytetu Gdańskiego. �297 Odczuwa się również brak kontaktów międzynarodowych. Etnologia niemiecka wykazuje stałe zainteresowanie Pomorzem, prowadzi badania, publikuje. Mobilizacja wysiłków i wspólne działanie ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim, Gdańskim Towarzystwem Naukowym mogłoby przynieść korzystny i tak oczekiwany przez środowisko efekt kulturotwórczy. Prof. J. Borzyszkowski z Uniwersytetu Gdańskiego, uzupełniając swoje wystąpienie wskazał na problemy i oczekiwania Pomorzan w zakresie badań i zainteresowań etnografów kaszubszczyzną i Pomorzem. Podsumowanie różnorakich i wielostronnych dążeń różnych środowisk wypada bardzo nierównomiernie, brak badań archiwalnych i poszukiwań, które rozwiązałyby i ukazały całokształt kultury i wzajemnych powiązań etnicznych na Pomorzu. Również nikłe są kontakty międzynarodowe. Konieczne jest podjęcie badań interdyscyplinarnych, łączenie się humanistów w szersze programy badawcze aby uchwycić wszystkie aspekty badanych problemów, społeczności i struktur. Od kilku lat na Uniwersytecie Gdańskim organizowane są z takim zamysłem seminaria pod nazwą Antropologia Kaszub i Pomorza - przełamujące stereotypy badawcze. Liczne już środowisko gdańskich etnografów nie ma bliskiego wsparcia w instytucjonalnych kontaktach naukowych. Bogata i zróżnicowana kultura ludowa Pomorza czeka więc na swoje lepsze dni, nowoczesne i wielostronne badania naukowe. Prof. Klimaszewska zamykając tę część sesji podziękowała referentom i uczestnikom dyskusji za cenne uwagi na temat programów i zamierzeń badawczych, inicjowania i rozwijania kontaktów naukowych i współpracy różnych środowisk. 2 l września - ciąg dalszy sesji. Po przywitaniu uczestników i komunikatach organizacyjnych prezes Oddziału Gdańskiego mgr T. Lasowa poprosiła o przewodniczenie przedpołudniowej części obrad prof. dr. hab. Z. Jasiewicza. Wygłoszono referaty: Prod. dr hab. Teresa Karwicka - "Stan badań etnograficznych na Pomorzu Wschodnim". Jako dodatkowy, uzupełniający punkt programu wprowadzono wystąpienie prof. dr hab. 1. Klimaszewskiej na temat postępu prac nad Atlasem etnograficznym Pomorza. Obok omówienia organizacji i celu takich badań, referentka zapoznała zgromadzonych z wynikami badań i na przykładach gotowych kartogramów wyjaśniła złożoną problematykę kultury ludowej Pomorza, zasięgi zjawisk, wspólne i różne elementy kultury sąsiadujących regionów, na ogólnym tle Słowiańszczyzny. Prof. Z. Jasiewicz dziękując prof. J. Klimaszewskiej za prezentację niepublikowanego jeszcze, a więc tym bardziej cennego materiału, przypomniał o dotychczasowych badaniach atlasowych pani profesor i współpracy z prof. Moszyńskim. Mgr T. Lasowa, mgr R. Tubaja "Muzealnictwo etnograficzne na Pomorzu Wschodnim" (ze względu na brak czasu i jednocześnie bardzo obfity materiał, autorzy zaprezentowali pierwszą część powstałego opracowania z cezurą czasową do 1939 r.). Dr T. Sadkowski, "Specyfika wschodniopomorskiego drewnianego budownictwa sakralnego. Szkic porównawczy". Ze względu na nieobecność autora nie wygłoszono planowanego komunikatu dra A. Błachowskiego, "Najnowsze badania nad kaszubskim łudowym drzeworytem i malarstwem na szkle". Dyskusja: Mgr E. Arszańska podniosła sprawę polsko-niemieckich kontaktów naukowych - ich braku przy specyficznej "fobii" niemieckiej. Nie znamy stanu badań niemieckich na Pomorzu po II wojnie. Kontakty takie istnieją ale na bazie badań językoznawczych (opracowany słownik języka pomorskiego, który powinien zawierać również tak interesujące nas połonizmy). Brak referatu �298 dotyczącego spraw językoznawczych na Pomorzu. Dyskutantka apeluje też o szerszą wymianę międzynarodową (tu uwaga na temat nieznajomości języka niemieckiego pośród etnografów badających Pomorze). Zauważa się też zbyt małe wykorzystanie badań archiwalnych. Materiały z badań terenowych zawierają duży stopień obcych naleciałości, zmian trudnych do uchwycenia w czasie, co przy braku określenia strefy wpływów bardzo utrudnia prawidłowy zapis i interpretację zjawisk. Na temat postulowanego w dniu poprzednim powołania nowej placówki naukowej związanej z etnografią w środowisku gdańskim, proponuje reaktywowanie etnografii na Uniwersytecie Toruńskim, która ma lepsze zaplecze naukowe, archiwalne i biblioteczne oraz czynną Katedrę Etnografii (obecnie bez studiów stacjonarnych). Nawiązując do tego głosu prof. Z. Jasiewicz stwierdził, iż ideałem byłoby powołanie dwóch dobrze działających katedr - w Toruniu i Gdańsku. Prof. J. Klimaszewska zabrała głos w kwestii wpływów niemieckich. Jej zdaniem wyniki dotychczasowych badań atlasowych przyniosły wynik określający niewielki stopień wpływów niemieckich na rodzimą kulturę. Należałoby jeszcze potwierdzić drogą badań uzupełniających. Mgr R. Tubaja - głos w sprawie niemieckiej - rozróżniania niemieckich wpływów politycznych w różnych latach (antypolskich czasów bismarkowskich czy lat 30.). Obiektywnie trzeba przyznać, że nauka polska wykazywała podobne tendencje. Stąd wypływa problem zbiorów niemieckich w muzeach polskich (przykład z ofertą sprzedaży malowanej szafy niemieckiej, z 1803 r. odrzucaną przez szereg muzeów Polski zachodniej, a kupioną do zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu). Obecnie zauważa się zjawisko poszukiwania korzeni przez ludność wysiedloną z tego terenu - objawia się to zjawiskiem wywozu obiektów etnograficznych z Pomorza do Niemiec. Na wzajemnych stosunkach zaważyło ostatnie 45 lat; należy to zmienić i stopniowo ten trudny problem łagodzić. Prof. B. Bazielich - w nawiązaniu do casusu szafy wyjaśnia, iż muzea śląskie mytom ze zbiorami przedwojennymi z Katowic), Wrocław i inne posiadają bogate zbiory zarównu tzw. "poniemieckie" jak i rodzime. Wykorzystane są bez względu na cechy narodowe na ekspozycjach stałych. Kończy wypowiedź uwagą na temat powołania katedry, iż sesja naukowa winna w podsumowaniu zawierać wnioski stricte naukowe. Problemy organizacyjne powoływania katedr itp. powinny znaleźć miejsce na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL lub obradach Zarządu Głównego PTL. Podsumowanie obrad tej części sesji prof. Z. Jasiewicz zawarł w następujących punktach: istnieją złoźone związki między obiektem kulturowym, a jego etnicznością, regiony zawierają w sobie tradycję wieloetniczną, prace niemieckie - powinna tu nastąpić szersza współpraca. Kontakty zostały już nawiązane. W Poznaniu odbędzie się niebawem spotkanie etnografów polskich i niemieckich w celu ustalenia współpracy. Mgr Cieślak, ad vocem - zgłasza problem poruszenia w naukowym gronie sprawy oceny pseudonaukowych materiałów rozprowadzanych w towarzystwach niemieckich na Śląsku Opolskim. Po komunikatach organizacyjnych nastąpiła przerwa obiadowa. Obrady popołudniowej części sesji poprowadziła prof. dr hab. Teresa Karwicka. Wygłoszono komunikaty: prof. dr hab. J. Kucharska, "Rola dziedzictwa kulturowego w określeniu tożsamości etnicznej Kaszubów (refleksje i niektóre wyniki badań etnograficznych prowadzonych w Polsce i Kanadzie"); mgr A. Kwaśniewska, "Z badań nad życiem i kulturą .dawnych mieszkańców Żuław"; mgr W. Blacharska, "Obszar Borów Tucholskich w świetle badań etnograficznych"; mgr J. Kuniewski, "Antropologia kowalstwa wiejskiego Kaszub i Kociewia w XX w." Podsumowanie obrad: Skrócenie czasu trwania sesji ze względów niezależnych od organizatorów spowodowało ograniczenie czasu na szerszą dyskusję do zapytań do referentów i odpowiedzi: dotyczyło to spraw związanych z Żuławami i współczesnych problemów Kaszubów kanadyjskich (zapytania dr A. Kowalskiej-Lewickiej). �299 Przed podsumowaniem naukowej części Zjazdu prof. Karwicka poddała pod uzupełniającą dyskusję wniosek doc. A. Zbierskiego w sprawie powołania placówki naukowej o profilu etnologii w Gdańsku. Po krótkiej wymianie zdań i ustaleniach formalnych z prezesem PTL oraz zgromadzonymi na sali, ustalono iż PTL popiera podjęcie starań o powołanie takiej placówki, istnienie silnego ośrodka badawczego na terenie Pomorza jest niezwykle ważne dla dalszych badań. Zarząd Towarzystwa na swoim najbliższym posiedzeniu zadecyduje o formalnej stronie tego wniosku. Podsumowując naukową część sesji prof. T. Karwicka ujęła problematykę zawartą w referatach i komunikatach w następujących aspektach: 1. stan badań i historii muzealnictwa i zbieractwa etnograficznego, 2. opis wybranych faktów kulturowych w zróżnicowanych etnicznie regionach Pomorza, 3. badania nad problemami stereotypu kulturowego i tożsamości etnicznej. Ten ostatni temat zdaniem prof. T. Karwickiej staje się w obecnych czasach najistotniejszy dla dalszych badań. Obecnie etnografia winna zmierzać do obiektywnego rozpatrzenia sytuacji różnych grup etnicznych w jednoczącej się i jednocześnie ujednolicającej się kulturowo Europie. Uznanie praw różnych grup do samookreślenia staje się faktem. W naszym wymiarze na szczęście nie grożą nam towarzyszące nieraz temu zjawisku konflikty zbrojne jak np. obecnie w Jugosławii. Podkreślanie odrębności jako elementu wzbogacającego kulturę ogólnonarodową, poczucie łączności i przynależności obywatelskiej i politycznej do narodu polskiego, staje się głównym aspektem i motorem aktywności tych grup. Badania interdyscyplinarne Uęzykoznawców, socjologów, historyków i etnografów) stanowią o przyszłości tak potrzebnych kompleksowych badań nad kulturą Pomorza. Zakończenie sesji: Prezes PTL, dr. Z. Kłodnicki, poinformował zebranych o rozmowie z prof. J. Borzyszkowskim na temat wydania materiałów z niniejszej sesji (uzupełnionych o inne niepublikowne dotąd referaty i materiały z Pomorza z ostatnich lat oraz poprzedniej sesji) - w formie tomu pomorskiego. Prezes złożył podziękowania referentom, profesorom prowadzącym sesję .naukową oraz organizatorom zjazdu. Poinformował również, iż następny, przyszłoroczny Zjazd Towarzystwa odbędzie się w Poznaniu. Jako temat zaproponowano: "Polska kultura tradycyjna połowy XIX wieku w opracowaniach Kolberga i jemu współczesnych". Informacje organizacyjne dot. wyjazdu na wycieczkę zakończyły Zjazd. Protokół opracowała na podstawie notatek oraz nagrań magnetofonowych (w posiadaniu oddziału gdańskiego) - mgr Teresa Lasowa. Gdańsk, pażdziernik 1991 rok 68 WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W SZAMOTUŁACH 18 WRZEŚNIA 1992 R. WZD otworzył Prezes PTL Z. Kłodnicki witając zebranych członków Towarzystwa oraz gości w osobie prof. dr W. Gusiewa z Sankt Petersburga. Na wstępie przypomniał o zmarłych w ostatnim roku kolegach: Marii Suboczowej i Romualdzie Nachtmiller z Oddziału Śląskiego, Janie Bujaku z Oddziału krakowskiego, Karolu Kozerawskim i Janinie Szczulskiej z Oddziału opoczyńskiego, Danucie Stańko z Oddziału w Zielonej Górze. Zebrani uczcili zmarłych minutą ciszy. �300 Następnie Prezes przekazał życzenia owocnych obrad od członków, którzy usprawiedliwili swą nieobecność: T. Baraniuka, A. Bartosza, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, T. Smolińskiej, S. Żurawskiego. Na Przewodniczącego obrad został powołany J. Heidenreich, który o pomoc w prowadzeniu WZD poprosił K. Kaczko, Sekretarza Generalnego PTL. Na sekretarza obrad, przy jednym głosie wstrzymującym się, wybrano M. Niewiadomską. Zgodnie z porządkiem obrad, protokół z 67 WZD PTL w Gdańsku odczytała M. Niewiadom ska. Następnie jednogłośnie wybrano składy komisji w osobach: Komisja Matka: M. Antos, M. Parnowska, J. Koszutska Komisja Wnioskowa: A. Kowalska-Lewicka, B. Turno, J. Łuczkowski Komisja Skrutacyjna: M. Trojan, M. Abdalla, A. Twardowska W dalszym porządku obrad sprawozdanie Sekretarza Generalnego w kadencji 1989-1992 odczytała K. Kaczko. Prezes Kłodnicki poinformował zebranych, że najważniejszym sponsorem WZD jest Ministerstwo Kultury i Sztuki i korzystając z obecności Pełnomocnika d/s twórczości ludowej mgr. Zdzisława Potkańskiego, złożył podziękowania na jego ręce. Z. Potkański dziękując za zaproszenie na zjazd równocześnie naświetlił nową strukturę organizacyjną MKiS. Powołana rada konsultacyjna ma udział w kształtowaniu polityki kulturalnej państwa, nastąpiło zainteresowanie obszarami twórczości ludowej, co znalazło odbicie w przyznanych funduszach na publikacje i potrzeby Towarzystwa. Z. Potkański poinformował również o projektowanym centralnym banku informacji o rzemiosłach ludowych. Zgodnie z porządkiem obrad odczytano kolejne sprawozdania. Skarbnik PTL Z. Toroński przedstawił sprawozdanie finansowe, sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga przedstawił B. Linette zaś M. Niewiadomska odczytała sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Następnie przez aklamację wprowadzono zmianę do porządku obrad aby sprawozdania oddziałów odczytywać po przerwie. Po przedstawieniu przez T. Lasową sprawozdania Głównej Komisji Rewizyjnej odbyło się głosowanie nad wnioskiem GKR o udzielenie absolutorium ustępującemu zarządowi. Absolutorium udzielono przy 2 głosach wstrzymujących się. W dalszej kolejności przystąpiono do wyborów nowych władz PTL. M. Parnowska przedstawiła i krótko scharakteryzowała sylwetki kandydatów do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do ZG: T. Baraniuk, A. Bartosz, E. Bączyńska, E. Berendt, 1. Bohdanowicz, J. Cieślak, Z. Jasiewicz, 1. Heidenreich, K. Kaczko, Z. Kłodnicki, E. Kłosek, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kowalska-Lewicka, A. Kwaśniewska, T. Lasowa, M. Parnowska, A. Rataj, M. Rostworowska, Z. Toroński, R. Tubaja, B. Turno. (Z uwagi na propozycję kandydatury do ZG M. Parnowskiej, jej funkcję w Komisji Matce przejął B. Linette). Do GKR: J. Adamczewski, J. Łuczkowski, W. Sadowski, I. Soppa, I. Wronkowska. Do Sądu Koleżeńskiego: S. Chmielowski, F. Czyżewski, K. Wołos. W ramach dyskusji w której udział wzięły: K. Wołos, A. Kowalska-Lewicka, T. Lasowa wyjaśniono kwestie zgodności ze statutem liczby kandydatów do GKR. Po przerwie odczytane zostały sprawozdania następujących Oddziałów: Gdańsk, Katowice, Koszalin, Kraków, Lublin, Łódź, Łańcut, Mszana Dolna, Opole, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra. Wybory. Przewodniczący Komisji Matki, B. Linette rozdał kartki z nazwiskami kandydatów i wyjaśnił tryb głosowania. Następnie głosy zostały zebrane przez Komisję Skrutacyjną, która przystąpiła do prac nad ich obliczeniem. Ustępujący Prezes Z. Kłodnicki zabrał głos, aby krótko podsumować działalność oraz aby �301 podziękować osobom i instytucjom, które w ostatniej kadencji wspomogły Zarząd, głównie w poszukiwaniu funduszy. Wystąpił jednocześnie z wnioskiem do zobowiązania przyszłego Zarządu o pisemne podziękowanie osobom spoza Towarzystwa za pomoc i życzliwość. Wniosek przeszedł przez aklamacj~. Następnie Przewodniczący obrad otworzył dyskusję z prośbą o konkretne wystąpienia. Pierwsza zabrała głos A. Kowalska-Lewicka, serdecznie dziękując Z. Kłodnickiemu i Z. Torońskiemu za trud prowadzenia prac administracyjnych oraz za pozyskanie pomieszczenia na bibliotekę PTL (czego nie udało się załatwić w poprzednich kadencjach). Z. Jasiewicz zaproponował aby podstawą dalszej dyskusji stały się wnioski, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej. Zgodnie z tym Przewodnicząca Komisji Wnioskowej A. Kowalska-Lewicka przedstawiła kolejne wnioski: l. Wniosek Oddziału łódzkiego o rozważenie możliwości poszerzenia nazwy Polskiego Towarzystwaludoznawczego o człon "Stowarzyszenie Etnologów, Folklorystów i Antropologów Kulturowych". B. Linette zauważył, że inny statut posiada Towarzystwo, a inny stowarzyszenie jako takie. Z. Jasiewicz uzasadnił wniosek tym, że PTL ma dwie grupy członków - zainteresowanych kulturą ludową ludoznawców oraz profesjonalistów z racji wykształcenia lub zatrudnienia. Wraz z postępującym procesem profesjonalizacji pojawiło się poczucie dystansu między tymi grupami. Wniosek ma na celu zapobiec szkodliwym tendencjom do utworzenia nowego Towarzystwa i przyciągnąć profesjonalistów. Z. Jasiewicz uważa że nazwę Towarzystwa należy zachować dodając uzupełnienie "i Etnologiczne". Dodania drugiego członu jak we wniosku nie uważa za najlepsze. 1. Cieślak stwierdził, że nazwa Towarzystwa (w statucie nazwanego stowarzyszeniem naukowym) jest tak ogólna, że może skupiać wszystkich, tym bardziej, że Oddziały mogą mieć ukierunkowaną działalność zgodną z zainteresowaniami członków. Proponuje pozostawić nazwę bez zmiany. E. Piet raszek podając przykłady innych Towarzystw grupujących różnych rangą specjalistów zauważył, że tendencje do tworzenia nowego towarzystwa wynikają z kompleksów osób, które będąc antropologami kulturowymi uważają się za lepsze od ludoznawców. Z. Kłodnicki zaproponował przedyskutowanie tej kwestii w oddziałach, gdyż chodzi o stworzenie miejsca dla tych, którzy dotąd nie znaleźli się w Towarzystwie. Decyzji takiej nie należy podejmować pochopnie. A. Kowalska-Lewicka wystąpiła z przekonaniem, źe zmiana nazwy nie zmieni stosunku do Towarzystwa. PTL ma luźną organizację i jest w nim miejsce dla wszystkich. Poza tym propozycja zmiany nazwy (np. brak antropologów społecznych) pociąga za sobą zmianę statutu i wykluczenie 50% członków, którzy nie są wymienieni w nazwie. Siła leży w tradycji. Postuluje nie odkładanie decyzji do przyszłego zjazdu lecz natychmiastowe przegłosowanie wniosku. Z. Jasiewicz zaproponował jednak szeroką dyskusję w środowisku. Co do wypowiedzi E. Pietraszka o innych towarzystwach zauważył, że w dyskusji chodzi nie o stopień profesjonalizacji lecz o przedmiot zainteresowań. W tym przypadku przedmiotem zainteresowań jest kultura i chodzi o poszerzenie zakresu badań oraz o upodobnienie nazwy do nazw światowych. M. Parnowska wysunęła argumenty, że zmiana nazwy pociąga za sobą koszty oraz że zbliża się stulecie Towarzystwa. M. Blacharska zauważyła, że Towarzystwo się starzeje, brak napływu młodych członków związany jest być może z archaiczną nazwą i zmiana być może przyciągnie młodych ludzi. O. Danglowa z Bratysławy stwierdziła, że również w Czecho-Słowacji są problemy paralelne, czy pozostać przy starej nazwie czy ją unowocześnić. (W tym miejscu Przewodniczący obrad przeprosił zebranych, że wcześniej nie powitał miłego zagranicznego gościa). 1. Heidenreich podsumowując powyższe wypowiedzi poprosił o przełożenie zmian na później, gdyż sprawa ta wymaga referendum wśród wszystkich członków. Jego zdaniem nazwa nie powinna ulec zmianie co najmniej przez dwa najbliższe lata, do jubileuszu IDO-lecia PTL. Sformułował do przegłosowania wniosek w następującym brzmieniu: "Wniosek o utrzymanie tradycyjnej nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na okres do 1995 r. otwierając w międzyczasie możliwość szerokiej dyskusji na temat ewentualnej zmiany nazwy". Wniosek przeszedł przy 25 głosach za, 1 głosie przeciw, 3 głosach wstrzymujących się. �302 2. Wniosek Oddziału Śląskiego z zaproszeniem do Górnośląskiego Parku Etnograficznego na kolejne 69 WZD. Wniosek, z którym wystąpił J. Heidenreich oferując dobre warunki pobytu oraz chęć i wolę goszczenia delegatów został przyjęty przez aklamację. Do współpracy przy organizacji zaproszono prof. B. Bazielich. 3. Wniosek Oddziału łódzkiego z propozycją organizacji 70 WZD w 1994 r. w Łodzi z tematyką etnologicznych badań ikonosfery. Wniosek został przyjęty przez aklamację. 4. Wniosek A. Kuczyńskiego o powołanie w związku z jubileuszem PTL w 1995 r. Komitetu Organizacyjnego obchodów lOO-lecia PTL. Komitet ów miałby opracować program obchodów rocznicowych takich jak: sesje naukowe we Lwowie i Wrocławiu, opracowanie monografii PTL, publikacje biogramów słynnych etnologów polskich, wydanie słownika etnografów polskich, wybicie medalu pamiątkowego. W dyskusji w której udział wzięli A. Kowalska-Lewicka, Z. Jasiewicz, Z. Kłodnicki, J. Heidenreich, K. Wołos przypomniano, że już na jednym z zebrań Zarządu Głównego PTL powołano Z. Jasiewicza na przewodniczącego Komitetu Obchodów Jubileuszu lOO-lecia PTL. Obecnie należy jedynie sformułować wniosek o powołanie składu uzupełniającego bez dyskusji nad proponowanym przez A. Kuczyńskiego szczegółowym programem obchodów. Ułożenie programu należałoby do Komitetu, który rozważy propozycje A. Kuczyńskiego. Wniosek o powołanie przez nowy ZG PTL uzupełniającego składu Komitetu został przegłosowany jednogłośnie. l 5. J. Cieślak przedstawił wniosek o nadanie profesor Dorocie Simonides godności członka honorowego PTL. Wniosek przeszedł przy 1 głosie wstrzymującym się. Komisja Skrutacyjna przedstawiła protokół ze swego posiedzenia. Przy wątpliwościach co decyduje o kolejności przy jednakowej ilości otrzymanych głosów, K. Kaczko przedstawiła precedens, w którym zdecydował alfabet. Zgodnie z tym precedensem do ZG PTL wszedł T. Baraniuk, A. Bartosz został zastępcą. Następnie Zarząd ukonstytuował się w następującym składzie: Prezes - Z. Kłodnicki, Wiceprezesi - R. Tubaja, A. Kowalska-Lewicka, Sekretarz Generalny - M. Rostworowska; Z-ca Sekretarza Generalnego E. Berendt, Skarbnik - Z. Toroński, Z-ca skarbnika - J. Bohdanowicz, Członek ZG - T. Lasowa. l Pełne brzmienie wniosku przedłożonego przez Antoniego Kuczyńskiego podajemy poniżej gdyż zawiera on istotne dla obchodów rocznicowych propozycje. We wniosku tym w całości przyjętym przez WZD czytamy: W związku z przypadającym w roku 1995 Jubileuszem łOO-Iccia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wnoszę o włączenie do Uchwały Walnego Zgromadzenia Delegatów przedsięwzięcia dotyczącego powołania przez nowo wybrany Zarząd ,.KOMITETU ORGANIZACYJNEGO OBCHODÓW IOO·LECIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO". który do 31 grudnia hr. opracuje program obchodów rocznicowych obejmujący między innymi następujące zagadnienia: 1. Zorganizowanie dwu imprez rocznicowych uwzględniających sesje naukowe we Lwowie i we Wrocławiu w porozumieniu ze stosownymi środowiskami naukowymi Ukrainy i Polski. Przedmiotem lwowskiej sesji naukowej mogłaby być działalność naukowa i społeczna ukraińskiego uczonego Iwana Franko, współzałożyciela Towarzystwa Ludoznawczego i jego działacza w końcowych latach XIX stulecia, a także inspiracyjna rola Towarzystwa w badaniach etnograficznych na Ukrainie w XIX i XX wieku (do czasu II wojny światowej). Materiały z tego zakresu znajdują się między innymi w zbiorach Archiwum Naukowego PTL oraz Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Rozmowy sondażowe w tej sprawie przeprowadzone zostały pod koniec 1991 roku przez rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr. hab. Wojciecha Wrzcsińskiego podczas podpisywania umowy o współpracy między Uniwersytetem Lwowskim, a Uniwersytetem Wrocławskim. 2. Opracowanie monografii pod nazwą "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze IS95-1995". 3. Wydanie publikacji pt. "Sylwetki polskich etnografów" zawierającej szkice biograficzne wybitnych działaczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, np. Antoni Kalina, Michał Janik, Jan Czekanowski, Józef Gajek, Stanisław Bąk, Józef Burszta. Listę biogramów przedstawi komitet organizacyjny obchodów oraz komitet redakcyjny tej publikacji. 4. Wydanie "Słownika Etnografów Polskich" przygotowywanego pod red. dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Koncepcja "Słownika" winna być przedyskutowana w ramach krajowego środowiska etnograficznego. 5. Publikowanie do roku 1995 cyklu artykułów na łamach czasopisma "Lud" omawiających różne aspekty działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie lat minionych. 6. Wybicie medalu pamiątkowego związanego ze IOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Propozycje powyższe nie wyczerpują całości przedsięwzięć organizacyjno-edytorskich możliwych do zrealizowania przy racjonalnym potraktowaniu obchodów rocznicowych i przyjęciu stosownego horyzontu czasowego umożliwiającego zdobycie środków finansowych oraz właściwego do ragni zagadnienia terminarza. �303 Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w składzie: Przewodniczący - J. Adamczewski, Z-ca Przewodniczącego - I. Wronkowska, Członkowie - J. Łuczkowski, W. Sadowski, I. Soppa. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: Przewodniczący - S. Chmielowski, Członkowie - K. Wołos, F. Czyżewski. J. Heidenreich wystąpił z wnioskiem o przedłużenie kadencji obecnych władz o jeden rok, tj. aby kolejne wybory odbyły się w 1996. Ze względu na jubileusz 100-lecia w 1995, program WZD byłby zbyt przeładowany. Wniosek przeszedł przy 1 głosie wstrzymującym się. Następnie Olga Danglowa ze Slovenskej Spolocnosti z Bratysławy przekazała pozdrowienia od swych kolegów i przedstawiła obecną strukturę swej instytucji. Na zakończenie J. Heidenreich oddał głos Z. Kłodnickiemu, który odczytał list W. Błaszkowskiego. R. Tubaja naświetlił okoliczności powstania listu. List przyjęto do wiadomości. Prezes Z. Kłodnicki podziękował delegatom i zapewnił, że w dalszym ciągu będzie odwoływał się do osób, które do tej pory zaszczycały go swą pomocą. Protok%wa/a M. Niewiadomska DZIAŁALNOŚĆ OŚRODKA DOKUMENTACJI W KADENCJI I INFORMACJI 1989-1992 ETNOGRAFICZNEJ PTL Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łodzi prowadził działalność zgodnie z rocznymi planami pracy, zatwierdzanymi przez Prezydium ZG PTL. Pod kierunkiem Kierownika ODilE prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej prace prowadziła głównie M. Niewiadomska. W 1989 odeszła z pracy w ODilE PTL I. Grzelakowska, od października 1990 zatrudniona jest J. Kolińska (od kwietnia 1992 na urlopie macierzyńskim). Prace bibliograficzne W okresie sprawozdawczym, w Ośrodku opracowano bibliografię retrospektywną etnografii polskiej za lata 1926-1933. Praca ta powstała przy pomocy studenta etnografii Artura Hlebowicza, który uzupełnił posiadane przez Ośrodek materiały, a następnie wpisal je w ramach programu ISIS do komputera. Bibliografia liczy 2710 pozycji. Przygotowanie bibliografii jako publikacji planujemy na rok 1993. W sposób ciągły opracowywana jest bieżąca bibliografia etnografii polskiej za lata 1986-1992. J. Kolińska gromadzi materiały, opracowuje i wpisuje do komputera w ramach programu ISIS. Do chwili obecnej wpisanych zostało 1130 pozycji. Bibliografia za lata 1986-1990 planowana jest do publikacji w rok u 1994. Obie wymienione bibliografie są dostępne w siedzibie ODiIE w Łodzi w postaci baz danych. Kontynuowano współpracę z redakcjami: Międzynarodowej Bibliografii nauk społecznych wydawanej przez Comite Internationale pour Documentation des Sciences Sociales (łącznie selektywna bibliografia etnografii polskiej za lata 1988-1991 obejmuje 370 pozycji), Internationale Volkskundliche Bibliographie (łącznie selektywna bibliografia obejmuje 226 pozycji) oraz Redakcją Demosu (łącznie w kadencji przekazano 50 abstraktów prac polskich). Prace słownikowe W ramach prac słownikowych przygotowano próbny zeszyt termmow do wyszukiwania w komputerowych bazach danych, do tematu polska kultura materialna. Zeszyt został powielony przy pomocy ZG PTL i rozesłany do instytucji etnograficznych w 1990 r. �304 Zostały również przygotowane słowniki słów kluczowych do innych zakresów tematycznych, takich jak: kultura środowisk miejskich, religia, medycyna ludowa, etnomuzykologia, plastyka ludowa, społeczne determinanty kultury. Prace biograficzne Na zamówienie The University of Chicago Library, Ośrodek opracował na podstawie posiadanych materiałów 80 biogramów etnografów polskich urodzonych przed 1920 r. Z uwagi na ograniczoną objętość International Dictionary of Anthropology, ustalono listę 30 nazwisk, które weszły do wydawnictwa. Słownik został wydany przez Garland Publishing, New York w 1991 r. Książka jest obecnie w posiadaniu ODiIE. Ośrodek wykonywał również prace pomocnicze przy gromadzeniu materiałów do Słownika Etnografów Polskich, zainicjowanego przez dr. J. P. Dekowskiego. Po śmierci dr. Dekowskiego materiały biograficzne zostały przekazane czasowo do ODiIE, który przeprowadził wstępną analizę materialów i wykonał zestawienie przedłożone Zarządowi Głównemu. W 1990 r. wszystkie materiały zostały przekazane dr A. Kowalskiej-Lewickiej. Prace dokumentacyjne W zakresie dokumentowania etnograficznego ruchu naukowego prowadzono następujące prace; - w sposób ciągły prowadzono kartotekę osobową etnografów oraz prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych; - aby zweryfikować powyższe dane uzyskaliśmy z Systemu Informacyjnego PESEL wydruki dotyczące personaliów 996 etnografów, którzy kończyli studia, lub uzyskiwali tytuły naukowe po 1975 r. - uzupełniano na bieżąco kartotekę instytucji etnograficznych w kraju i za granicą; W okresie sprawozdawczym pracownice ODilE, w związku z możliwością posługiwania się komputerem odbywały przeszkolenie w zakresie programów baz danych i edytorskich. Nauka jest kontynuowana. W związku z otrzymaniem od UNESCO przez Katedrę Etnografii UŁ programu bibliograficznego ISIS, rozpoczęto prace nad dostosowaniem programu do potrzeb baz bibliograficznych i dokumentacyjnych. Konferencje Stałą pozycją w działalności ODiIE jest uczestnictwo i protokółowanie Walnych Zjazdów Delegatów (w obecnej kadencji - WZD w Opolu, Jabłonce, Gdańsku). W 1990 r. na zaproszenie redakcji IVB do RFN wyjechała B. Kopczyńska-Jaworska na pierwsze międzynarodowe zebranie współpracowników. Przedstawiony tam referat o polskich bibliografiach etnograficznych został opublikowany przez Redakcję IVB. Następnie B. Jaworska i M. Niewiadomska uczestniczyły w dwu międzynarodowych konferencjach redakcyjnych IVB. W 1991 w Austrii i w 1992 w Szwajcarii. Na konferencję w Szwajcarii został przygotowany referat poświęcony polskim pracom nad słownikami słów kluczowych. Praca jest obecnie w druku w Redakcji IVB. W 1990 M. Niewiadomska na zaproszenie redakcji Demos wyjechała do Drezna na zebranie redakcyjne. Inna działalność Ośrodek pełni stałą działalność informacyjną na bazie posiadanych materiałów (głównie bibliograficznych). Udzielono 52 informacji (głównie studentom Katedry Etnologii UŁ). W 1922 Ośrodek rozpoczął kolportaż wydawnictw PTL. Sprzedano książki na sumę 1118000,zł. Powyższe sprawozdanie omawia ogólnie 7.akres działalności ODilE PTL w latach 1989-1992. Szczegółowe informacje zawarte są w sprawozdaniach rocznych. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �305 Z DZIAŁALNOŚCI SPRA WOZDANIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH W LATACH 1991-1992* PAN Komitet Nauk Etnologicznych PAN w okresie sprawozdawczym nadal korzystal z siedziby Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu dzięki uprzejmości władz Uniwersytetu. Natomiast posiedzenia plenarne członków odbywały się w różnych pozapoznańskich placówkach akademickich, uniwersyteckich czy muzealnych. Skład Komitetu ustalony w wyniku skomplikowanych, ogólnośrodowiskowych, korespondencyjnych wyborów, obejmuje 31 przedstawicieli w zasadzie wszystkich najważniejszych ośrodków badawczych i dyscyplin reprezentowanych w KNE. W toku kadencji nie kwestionowano przyjętej procedury wyborów, jak i ich wyników, co pozwala przypuszczać, że zostanie ona utrzymana podczas następnej elekcji, przewidzianej na wiosnę 1993 roku. W Prezydium Komitetu zasiadali: Z. Jasiewicz - przewodniczący, B. Kopczyńska-Jaworska - z-ca przewodniczącego, A. Posern-Zieliński - sekretarz naukowy, A. Zambrzycka-Steczkowska i W. Paprocka - członkinic. Skład zaś stanowili: J. Bartmiński, B. Baziclich, L. Bielawski, M. Biernacka, 1. Czajkowski, A. Czekanowska-Kuklińska, M. Drozd-Piasecka, L. Dzięgiel, M. Gładyszowa, A. Iracka-K unczyńska, A. Jackowski, H. Kapełuś, T. Karwicka, J. Klimaszewska, Z. Kłodnicki, A. Kutrzeba-Pojnarowa B. Linette, D. Markowska, E. Pietraszek, M. Pokropek, D. Simonides, Z. Sokolewicz, 1. Stęszewski, S. Tabaczyński, A. Zadrożyńska i ks. H. Zimoń. Dzięki możliwości powoływania komisji i zespołów, do których mogą wchodzić specjaliści różnych dziedzin nie przynależący do KNE, w pracach Komitetu brało udział szersze grono osób. W omawianym okresie istniało S takich zespołów: Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, pod kierownictwem doc. M. Gładyszowej, Komisja do Badań nad Współczesnością, Komisja do Badań Amerykanistycznych z prof. A. Posem-Zielińskim na czele, Zespół ds. Informacji i Dok umentacji Etnograficznej, kierowany przez prof. B. Kopczyńską-Jaworską i Zespół do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony jego Zabytków, prowadzony przez prof. T. Karwicką. Różnorakie trudności spowodowały mniejszą aktywność w/w grup specjalistycznych w porównaniu do lat ubiegłych. Trzeba jednak wspomnieć o kontynuowaniu przez Zespół ds. Informacji... prac bibliograficznych i zbieraniu materiałów do tezaurusa polskiej ludowej kultury materialnej, o udziałe Komisji Amerykanistycznej w przygotowaniach i zorganizowaniu z okazji SOO-Ieciaodkrycia Ameryki konferencji "Ameryka Indiańska", o dalszych staraniach o wydanie "Słownika rybołówstwa tradycyjnego w Polsce", o współdziałaniu Komisji Karpackicj z badaczami krajów Europy południowo-wschodniej celem przygotowania międzynarodowej syntezy kultury ludowej regionu Karpat, o współpracy Komisji do Badań nad Współczesnością z Międzynarodowym Komitetem do Badań nad Współczesnością byłych krajów "socjalistycznych". Rozpoczęte w latach ubiegłych projekty badawcze finansowane za pośrednictwem Komitetu były realizowane i finalizowane przez grupy robocze działające na Uniwersytetach: Jagiellońskim i Łódzkim. Zespołem pracującym nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej Karpat kierowała prof. A. Zambrzycka-Steczkowska, a grupie badającej pasterstwo w Karpatach Polskich (przeprowadzono kwerendę literatury ukraińskiej nt. gospodarki mlecznej, wykonano abstrakty opracowań i reprodukcje ilustracji) przewodniczyła prof. B. Kopczyńska-Jaworska, która zawiadywała takżc poczynaniami zespołu kontynuującego prace z zakresu organizacji informacji i dokumentacji w dziedzinie nauk etnologicznych (naniesiono poprawki i uzupełnienia do bazy danych bibliograficznych za lata 1929-33, zweryfikowano klasyfikacje not bibliograficznych, natomiast I I I I, • Informacja la bezpośrednio nawiązuje do sprawozdania z poczynań Komitetu w lalach 1987-1990 zamieszczonego w ••Ludzie" ~o - Lud t. t. 74, 1991. LXXV �306 w pracach słownikowych uzupełniono synonimy i nazwy gwarowe do słownika słów kluczowych kultury środowisk miejskich). Ze względu na konieczność dalszego prowadzenia prac, a niemożność finansowania ich ze środków PAN, zespół przygotowujący ilustrowany słownik rybołówstwa zwrócił się do Komitetu Badań Naukowych o przyznanie grantu na zakończenie podjętych wcześniej działań. W omawianym okresie odbyła się tylko jedna sesja naukowa, której KNE był współorganizatorem (obok Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykańskich i Muzeów: Etnograficznego i Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył prof. A. Posem-Zieliński. Konferencja miała miejsce w Poznaniu w dniach 22-23.06.1992 L, a jej roboczy tytuł brzmiał: "Ameryka Indiańska - wielkie spotkanie kultur". Sesja składała się z czterech spotkań poświęconych następującym tematom: 1. konsekwencje spotkania dwóch światów dla Ameryki Indiańskiej w perspektywie historycznej, wprowadzenie i kierowanie dyskusją: prof. I. Rusinowa, dr hab. R. Tomicki; 2. współczesna sytuacja Ameryki łndiańskiej, prowadzenie: dr M. Posem-Zielińska, mgr M. Kairski; 3. konteksty badań nad Ameryką Indiańską: od prahistorii do studiów nad współczesnością, prowadzenie: prof. A. Posem-Zieliński, dr M. Ziółkowski; 4. dziedzictwo Ameryki Indiańskiej w świadomości społecznej mieszkańców Starego i Nowego Świata, prowadzenie: prof. E. Nowicka-Rusek, prof. M. Paradowska. Uczestnikami konferencji było około 30 amerykanistów z różnych ośrodków polskich, dla których forum to stanowiło okazję do wymiany myśli i doświadczeń, ale także przyczyniło się do integracji tego środowiska. Organizatorzy zamierzają opublikować materiały pochodzące z sesji. Posiedzenia plename odbywały się dwa razy w roku. Pierwsze w kadencji zebranie (18 ł 1991, Warszawa) posłużyło przedstawieniu sprawozdania z wyborów do KNE, elekcji nowego Prezydium, dokooptowaniu do składu członków osób zaproponowanych przez Przewodniczącego oraz zaprezentowaniu sprawozdania ustępującego Prezydium za kadencję 1988-90. Następne spotkania, z jednej strony przeznaczone były na przedyskutowanie bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, z drugiej - na odbycie posiedzeń naukowych. Wśród kwestii będących przedmiotem zainteresowania członków KNE były m.in. powoływanie komisji i zespołów Komitetu oraz ich przewodniczących, a także problem reaktywowania Komisji Muzealnictwa, wprowadzenie etnologii do programów kształcenia ogólnego w szkołach czy możliwości Komitetu wspierania działań na rzecz czasopisma bibliograficznego "Demos". Zebranie specjalne (11 XII 1992, Wrocław) zostało poświęcone Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu i jego związkom z etnologią polską w kontekście IDO-lecia PTL. W wystąpieniach wprowadzających mówiono o aktualnej sytuacji Towarzystwa (dr Z. Kłodnicki - Prezes PTL), o jego działalności wydawniczej (mgr A. Kuczyński - Redaktor Naczelny), o PTL-u a współczesnych potrzebach środowiska etnologicznego (prof. B. Kopczyńska-Jaworska), o jubileuszowym tomie "Ludu" (prof. Z. Jasiewicz). Dyskuja oscylowała wokół dwóch zagadnień: 1. obchodów 1OD-leciaTowarzystwa. 2. kierunków i możliwości działania PTL. Wyrazem związków KNE i PTL było powołanie na Walnym Zgromadzeniu Delegatów Towarzystwa w Szamotułach (18 X 1992) prof. J. Jasiewicza na przewodniczącego Komitetu Obchodów IDO-lecia PTL. W częściach naukowych zebrań zajmowano się następującymi kwestiami: I. w Łodzi (9 XII 1991) problematyką i przebiegiem prac nad słownikiem wyrazów kluczowych dla potrzeb archiwum fotograficznego Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Z tezami dotyczącymi zagadnień terminologicznych tematu "kultura środowisk miejskich" zapoznały członków Komitetu dr G. E. Karpińska (Katedra Etnologii UŁ) i mgr M. Niewiadomska (ODIE). W dyskusji wyrażono uznanie twórczyniom słownika za dotychczasową pracę, wysunięto szereg propozycji zarówno metodologicznych, jak i konkretnych deskrypcyjnych; 2. na spotkaniu otwartym w Warszawie (29 V 1992) miała miejsce polemika dotycząca zagadnienia "Etnologia a antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji". Wprowadzenie do dyskusji przygotowali prof. A. Posem-Zielillski (PAN) i dr W. Burszta (UAM). Przedmiotem obrad były podstawowe dła środowiska etnologów sprawy reakcji etnologii europejskiej na umacnianie się w Polsce antropologii amerykańskiej i brytyjskiej. �307 Nalc7.y także wskazać na jedno z posiedzeń Prezydium KNE z udziałem zaproszonych gości (27 IX 1991, Warszawa). Było ono poświęcone przede wszystkim sprawie wzbogacenia programów szkolnych o wiedzę z zakresu etnografii. Powołana została na tym zebraniu specjalna komisja (prof. B. Bazielich - UWrocł., prof. V. Krawczyk-Wasilewska - UŁ, dr z. Klodnicki - PTL) mająca za zadanie opracowanie odpowiedniego memoriału wraz z konkretnymi propozycjami dla Ministerstwa Edukacji Narodowej. Bezpośrednim efektem poczynań tej komisji jest fakt, że zadbano o wprowadzenie treści etnograficznych do programu nauczania historii. W okresie sprawozdawczym Komitet uzyskał nowe możliwości aktywizowania kontaktów i współpracy międzynarodowej. Prezydium PAN uchwałą z dn. 16 V 1991 r. powierzyło KNE funkcję Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych i jednoczesne pełnienie przez przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych funkcji przewodniczącego tegoż Komitetu Narodowego w latach 1990-92. Na stanowisko sekretarza zaś powołany został dr hab. R. Tomicki. W tym miejscu należy także odnotować wybór prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na przewodniczącą zespołu do badania kultury przy Parlamencie Europy z siedzibą w Strasbourgu. W dwóch posiedzeniach plenarnych Komitetu uczestniczyli zaproszeni goście z Czechoslowacji i Irlandii. Podobnie jak w latach poprzednich K NE przygotowywał dla władz naukowych pewne oceny i ekspertyzy oraz działał na rzecz utrzymania i umocnienia etnologii w strukturze nauki polskiej i świadomości społecznej. Do najważniejszych wystąpień z tego zakresu należały: l. opracowanie raportu dla Komitetu Badali Naukowych zawierającego informacje dotyczące pożądanych obszarów koncentracji badań w dyscyplinach objętych kompetencjami etnologii, etnomuzykologii, folklorystyki i studiów nad sztuką ludową, a zasługujących na wsparcie finansowe, oraz tematów badawczych, na których realizację należałoby ogłosić konkurs; 2. przygotowanie dla K BN kolejnego raportu dotyczącego oceny głównych ośrodków badawczych i zespołów naukowych tych dyscyplin, które wchodzą w ramy zainteresowań KNE; 3. sporządzenie listy rekomendowanych przez Komitet kandydatów do zespołu recenzentów projektów badawczych (tzw. grantów) w dziedzinach i dyscyplinach objętych zakresem działania KNE, przesyłanych przez badaczy indywidualnych do KBN; 4. rozesłanie ankiety nt. statusu kultury ludowej i preferowanych kicrunków jej badań adresowanej do środowiska etnologicznego (uzyskane materiały opublikowane zostały w "Ludzie" t. 74, 1991; 5. zaprotestowanie, przy poparciu Wydziału I Nauk Społecznych PAN, przeciwko przekształceniu etnologicznych studiów magisterskich w studia specjalizacyjne. W wyniku zmiany decyzji Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego uzyskano dla ctnologii status kierunku "unikatowego" (Uchwała Rady z dn. 23 IV 1992). Komitet włączył się ponadto do starań o przywrócenie etnologii w wykazie dyscyplin naukowych, w zakresie których mogą być nadawane stopnie naukowe, zakończonych wpisaniem etnologii do tego wykazu (Obwieszczenic Przewodniczącego Komisji z dn. 25 II 1992). Działalność wydawniczą prowadził Komitet wspólnie z PTL. Dzięki tej współpracy udało się utrzymać dwa czasopisma etnograficzne: "Lud" i "Łódzkie Studia Etnograficzne". Opublikowano tomy 73 i 74 "Ludu" oraz 30 i 31 "Łódzkich Studiów ... " Najstarsze czasopismo etnograficzne w Polscc, symbol trwałości i ciągłości etnologii w kraju, "Lud", jest teraz organem nie tylko PTL, ale takżc KNE. Starania o utrzymanie wydawnictw oraz zabiegi wokół ustabilizowania etnologii jako kierunku studiów magistcrskich i przywrócenia możliwości nadawania stopni naukowych z zakresu etnologii, a także inne działania, były pozytywnie odbierane przez środowisko etnologiczne, co świadczy o tym, żc Komitet może stanowić forum do dyskutowania ważnych spraw dyscypliny. Sekretarz KNE PAN Irena Kabat �308 INFORMACJA O DZIAŁALNOŚCI KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURA ASYRYJSKA PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MAJA 1990 ROKU OD PAŹDZIERNIKA 1992 Na wstępie chciałbym nawiązać do wystawy malarstwa i grafiki asyryjskiego artysty ze Szwecji, Hanny al-Haeka, zorganizowanej w Biurze Wystaw Artystycznych w Poznaniu, o której wspomniałem w poprzednim sprawozdaniu. Wystawione prace wzbudziły zainteresowanie innych biur wystaw artystycznych w Polsce. Za zgodą autora zostały one wystawione kolejno w Lesznie, Gnieźnie, Bydgoszczy, Ustce, Kołobrzegu. Na wernisażach bywali zwykle przedstawiciele miejscowych ośrodków kulturalnych, artyści, prasa, nieraz również radio i telewizja. Informacje o wystawach oraz opinie krytyków sztuki zamieściła lokalna prasa i informatory kulturalne. Powyższe wystawy pomogły autorowi w nawiązywaniu kontaktów pomiędzy polskimi i szwedzkimi artystami, w czego wyniku doszło do wspólnych spotkań plenerowych (m.in. w Ustce) oraz wystaw zbiorowych szwedzkich grafików (np. w Poznaniu). Warto nadmienić, żc szwedzka prasa zwróciła uwagę na powodzenie jakim cieszyły się wystawy Hanny al-Haeka, będącego członkiem Stowarzyszenia Artystów Szwedzkich. W obszernych komentarzach, zaopatrzonych w fotografie, Hanna bardzo pozytywnie podsumował wrażenia z pobytu w Polsce, gdzie w towarzystwie członków Koła zwiedził wiele miejsc historycznych w Wielkopolsce, Warszawie i na Wybrzeżu. Niektóre reportaże prasa szwedzka zatytułowała wprost "Ambasador Sodertiilje w Polsce", jako, że artysta mieszka w miejscowości Sodertiilje pod Sztokholmem, skupiającej blisko 12 tysięcy emigrantów asyryjskich. Urozmaicona twórczość Hanny al-Haeka i różnorodne techniki wyrazu artystycznego, którymi się posługuje, zainspirowały asyryjskiego grafika, Hanny Iszo Malek, doktoranta w Instytucie Historii Sztuki UAM w Poznaniu, do intensywnej pracy w celu prezentowania swoich obrazów w poznańskich galeriach. Pierwszą wystawę pl. "Sceny z życia codziennego Asyryjczyków w Syrii" zorganizowano we wrześniu 1991 roku w Ośrodku Kultury "Wierzbak". Omawiając działalność Koła w 1991 roku należy nadmienić jeszcze, że jego przewodniczący został zaproszony w listopadzie w charakterze gościa na l Kongres Asyryjczyków w byłym Związku Radzieckim. W wyniku wieloletnich kontaktów przewodniczącego Koła z zarządem Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Poznaniu i wygłoszenia dla jego słuchaczy licznych wykładów na tematy związane z kulturą narodów Bliskiego Wschodu, został on w dniu 27 listopada 1991 roku honorowym członkiem tego towarzystwa. Wracając do roku 1990 należy wspomnieć, że w okresie letnim przewodniczący Kola udał się do Holandii na zaproszenie klubu "Mezopotamia" w mieście Enschede, by przygotować pracę na temat działających tam restauracji. Zebrane w ciągu dwóch tygodni materiały zostały po powrocie do Polski opracowane i przetłumaczone na język angielski. We wrześniu braI on udział w Oxford Symposium on Food and Cockery z referatem na temat postów i świąt u Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie. W listopadzie, dzięki staraniom Koła, Ił program Polskiego Radia nadał godzinną audycję, przy udziale kilku naukowców z ATCh, o chóralnym śpiewie kościelnym Asyryjczyków. W roku 1992 w Kole przygotowano i wygłoszono pięć odczytów. Pierwszy z nich, pod tytułem: "Asyryjczycy i ich kościoły na Bliskim Wschodzie" mial miejsce w dniu 22 kwietnia w Gdańsku na zaproszenie tamtejszego oddziału PTL. Drugi, o postach i kuchni postnej zaprezentowano 27 kwietnia w Institute of Toxicology and Nutrition w mieście Huddinge w Szwecji. W oparciu o przedstawione dane szwedzka służba zdrowia zamierza sporządzić listę okresów postnych i ich charakterystycznego jadłospisu m.in. dla asyryjskich pacjentów szwedzkich szpitali. Trzeci wykład na temat kobiety na Bliskim Wschodzie został wygłoszony na UAM w Poznaniu dla słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Czwarty z kolei, o ziołach w starożytnej Mezopotamii, zaprezentowano na kolejnym Oxford Symposium on Food and Cockery w Oxfordzie. Ostatni zaś odczyt dotyczył ludowych form obchodzenia świąt kościelnych u Asyryjczyków i został wygłoszony w Lublinie na międzynarodowej konferencji. �309 W celu popularyzowania kultury asyryjskiej główny nacisk kładzie Koło na udokumentowane formy działalności w postaci publikacji. W okresie sprawozdawczym ukazało się ich kilkanaście w różnych czasopismach krajowych i zagranicznych. Michael Abdalla KONFERENCJA NAUKOWA - "EKOLOGIA I FOLKLOR" W dniach 9-12 września 1992 roku odbyła się w Łodzi międzynarodowa konferencja naukowa "Ekologia i Folklor" ("Ecology and Folklore"). Została zorganizowana przez nowo utworzony Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, jedyną tego rodzaju placówkę uniwersytecką w kraju. Komisarzem Naukowym konferencji była prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska Kierownik Zakładu Folklorystyki i Katedry Wychowania Muzycznego, Sekretarzem Naukowym mgr Maria Łukowska. Szeroko zakrojona problematyka konferencji koncentrowała się wokół trzech wiodących tematów, które sformułowano następująco: I. Relacja Człowiek - Natura w kulturze tradycyjnej i współczesnej. 2. Sytuacja folkloru wobec zmian społecznych, politycznych i kulturalnych. 3. Folklor wobec ekologicznych zagrożeń współczesnego świata. Uroczystą inaugurację obrad, która odbyła się w Katedr;:" v' fchowania Muzycznego przy ul. Smugowej zaszczycili goście honorowi, reprezentujący Urząd Miasta Łodzi oraz władze uniwersyteckie z Jego Magnificencją Rektorem prof. dr habi!. Michałem Seweryńskim na czele. Uczestników i gości konferencji powitała prof. dr habi!. Violetta Krawczyk-Wasilewska, która w swym wystąpieniu przedstawiła główne założenia i merytoryczny cel konferencji: "Najnowsze pojęcia: ekologia społeczna czy ekologia kulturowa są wynikiem reakcji nauk humanistyczno-społecznych na niebezpieczeństwa współczesnej cywilizacji. Do niedawna, zwłaszcza w Europie Wschodniej, pojęcie ekologii utożsamiano z ochroną środowiska naturalnego przed zagrożeniami cywilizacyjnymi i ich konsekwencjami dla życia i zdrowia człowieka. Nie dość jednak wyraźnie uwypuklano aspekt kulturowy, moralny i psychologiczny zagrożeń cywilizacyjnych. Ich wynikiem jest między innymi rozpad tradycyjnych społeczności, w których jednostki mogły odnaleźć swoją kulturową tożsamość i moralny punkt odniesienia wobec zagrożeń współczesności. Każda bowiem grupa społeczna posiada swoją tożsamość, społeczne i kulturowe korzenie, wierzenia, religię, obyczaje i rytuały, sposoby tradycyjnych zachowań oraz folklor zwany również kulturą tradycyjną lub popularną. Folklor odzwierciedla społeczną i kulturową tożsamość grupy; jest przekaźnikiem jej standardów i wartości poprzez przekaz słowny, naśladownictwo lub inne środki. Istnieje więc w formie języka, literatury ustnej, muzyki, tańca, gier i zabaw, mitologii, obrzędów i zwyczajów, wierzeń i przesądów, a także rękodzieła, architektury oraz innych faktów artystycznych. Dlatego też folklor - jako forma wyrazu kulturowego - musi podlegać ochronie na rzecz tych, których tożsamość wyraża, ale także folklor powinien być chroniony przez samych zainteresowanych, a więc grupy polączone więzami rodzinnymi, zawodowymi, narodowymi, regionalnymi, etnicznymi, religijnymi itp. Ten aspekt ochrony i obrony folkloru przed zniszczeniem i dewastacją, a także nieuczciwą eksploatacją przybiera dziś wymiar międzynarodowy, czego wyrazem jest dokument "Polecenie Ochrony Kultury Tradycyjnej i Folkloru" podpisany przez kilkadziesiąt państw członkowskich UNESCO podczas 25. Konferencji Generalnej w Paryżu, w 1989 roku. Tak więc z jednej strony mamy do czynienia we współczesnym świecie z uniformizacją kultury i rozpadem społeczności tradycyjnych, a także ze zjawiskami nietolerancji kulturowej, z drugiej zaś folklor tradycyjnych społeczności odzwierciedla ich lęki i niepokoje cywilizacyjne. Dlatego też ekologiczne aspekty badań nad kulturą, tradycją i tożsamością mają dziś istotne znaczenie." �310 Uroczystość inauguracyjną wypełniły dwa referaty - Jana Diehla, dyrektora Wydziału Ochrony Środowiska ("Report on the Environmental Protection Problems of Łódź") oraz dra Konrada Waloszczyka z Katedry Ekofilozofii Politechniki Łódzkiej, który w swym wystąpieniu ("Biocentrism against Anthropocentrism: three eco-philosophical interpretations") jako przyczynę postępującej w naszej cywilizacji degradacji środowiska naturalnego wskazał antropocentryczną filozofię życia i przeciwstawił jej filozofię biocentryczną. W trwających cztery dni obradach wzięli udział reprezentanci wielu wiodących ośrodków naukowych, zarówno polskich jak i zagranicznych. Ci ostatni, reprezentujący różne dyscypliny naukowe, przybyli m.in. z Chorwacji, Danii, Finlandii, Grecji, Izraela, Szwajcarii, Szwecji. Na siedzibę obrad wybrano Ośrodek Wypoczynkowy w Dobieszkowie pod Łodzią, mieszczący się w obrębie wspaniałej strefy klimatycznej rezerwatu przyrody "Struga Dobieszkowska". Usytuowanie obiektu w leśnym krajobrazie sprzyjało obradom i dobrze współgrało z ich tematyką. Popołudniowa sesja pierwszego dnia obrad poświęcona była ekologicznym aspektom egzotycznych kultur. Obszerny wykład dotyczący tych właśnie problemów wygłosił prof. dr Juha Pentikainen z Uniwersytetu w Helsinkach ("Shamanism as Ethnic Rcsponse to National and Ecological Crisises: A Case of Khanty in Northern Russia"). Ten niezwykle interesujący wykład ilustrowany był filmem i przeźroczami. Marjut Huuskonen z Uniwersytetu w Turku (Finlandia), specjalizująca się w problematyce archaicznej i oryginalnej kultury tradycyjnej Laponii, przedstawiła referat pl. "Mythical Aspects in the River - Saami Tradition". W oparciu o materiały dokumentacyjne pochodzące z badań w fińskiej części Laponii referentka przedstawiała niektóre aspekty złożonej problematyki stosunku człowieka do innych istot, natury, świata nadzmysłowego, przejawiające się w folklorze słownym. Kwestią wierzeń kosmologicznych wybranych plemion zachodniej Amazonii zajęła się w swoim wystąpieniu dr Magdalena Śniadecka-Kotarska z Katedry Etnologii UL. ("Ecological Aspects of Cosmology in Western Amazonian Tribes"). Wierzenia, o których mówiła tworzą zwarty system magiczno-religijny, którcgo rdzenicm jest jakżc potrzebne i w naszej cywilizacji przekonanie o potrzebie zachowywania równowagi ckologicznej. Drugi dzień obrad rozpoczął referat prof. dr. Bengta af Klintberga z Uniwcrsytetu w Sztokholmie, specjalizującego się w problematyce ludowych legend szwedzkich, a także w zagadnieniach związanych z folklorem współczesnym. Jego referat ("Modern Dangers and the Creation of Legends") dotyczył obaw wyrażanych w podaniach związanych z rzeczywistymi czy wyimaginowanymi zagrożeniami współczesnego świata, takimi jak np. naruszenie norm, ale także z kataklizmami natury technologicznej jak Czarnobyl, czy niebezpieczeństwem AłDS. Punktem wyjścia następnego referatu był również problem związany z poglądami na temat AIDS. Autorki referatu pI. "Popular World-View on AIDS Problems in Poland" - prof. dr habil. Violetta Krawczyk-Wasilewska i mgr Maria Łukowska zarysowały antropologiczny model widzenia problemu AIDS przez społeczność Rady Pabianickiej. Reakcje owej lokalnej społeczności na projekt budowy domu dla chorych pozwoliły autorkom wysnuć wniosek o izolacji świadomościowej, tradycyjnym wciąż światopoglądzie i tworzeniu mitów (na wzór społeczności tradycyjnych) zastępujących źródłową wiedzę. Referat ilustrowany był filmem. Folkloru słownego, świadomości społeczności tradycyjnych dotyczyły również wystąpienia prof. dr. Dov Noya z Uniwersytetu w Jerozolimie ("Space in Jewish Folk Tales and Legends") oraz Michele Simonsen z Uniwersytetu w Kopenhadze ("Ecological Awarnees and Holistic World-View ofTraditional Societies in Denmark"). W kolejnym dniu debat zaprezentowano teksty poruszające problcmy ekologii z punktu widzenia specjalistów różnych dziedzin. I tak, prof. dr Anna Papamichael dyrektor Hcllenistycznego Centrum Badań Folkloru w Atenach, w referacie pl. "Agricultural Tools and Machineryand Their Economical and Ecological Parameters" zajęła się wpływem, jaki na środowisko naturalne i gospodarkę lokalnych regionów wywiera użycie narzędzi i maszyn rolniczych. Mgr Violetta Przerembska z Katedry Wychowania Muzycznego UŁ w referacic "New Tendencies to the Traditional Folk-instruments Production in the Contemporary Polish Village" mówiła o zmianach w budownictwie ludowych instrumentów muzycznych, wynikłych z proccsu przemian społeczno-kulturowych wsi polskiej w ostatnich latach. Zagadnienie to, ściśle związane z ekologią kulturową, uwidacznia tendencje destrukcyjne związane z degradacją tradycyjnego środowiska �311 kulturowego. Wystąpienie dr Marii Bjorkroth z Uniwersytetu w Uppsali ("Aehieving Future through the Past: Cultural and Environmental Recycling") wiązało się z rolą kulturowego dziedzictwa i tradycji w rozwoju nowoczesnego, szwedzkiego społeczeństwa. Autorka ustosunkowała się do wpływów owej tradycji na infrastrukturalną technologię w społecznym i kulturowym kontekście. Odrębny nurt zainteresowań zaprezentowała w swym tekście prof. dr habił. Maria Ławrynowicz z Instytutu Biologii UŁ. ("Use of Hallucinogenic Mushrooms as a New Social Problems in Poland"). Prof. dr habi!. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu w Toruniu mówiła o znaczeniu drzew w wierzeniach i kulcie, praktykach magicznych, pieśniach ludowych różnych ludów ("Trees in Slavonic Folklore"). Ostatniego dnia konferencji wysłuchaliśmy trzech referatów. Doc. dr habił. Irena Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego w referacie "Customs and Rites as a Value Stabilizing Social Bonds in the Changing Circumstances of Contemporary Life" zwróciła uwagę, że istota zwyczajów i obrzędów, zawarte w ich wartościach symbolicznych i powtarzającym się rytmie realizowania przez następujące po sobie pokolenia, ma walor wartości stałej, ciągle społecznie pożądanej i uważanej za wspólną dla różnych grup społecznych. Dwa kolejne referaty dotyczyły tematyki muzycznej. Dr Zdenka Weber z Zagrzebia omówiła patriotyczne pieśni jako nowo komponowany folklor w pozostającej w stanie wojny Chorwacji, Bośni i Hercegowinie ("Music Cries for Peace and Freedom"). Wystąpienie dr. hab. Lucjana Cieślaka z Katedry Wychowania Muzycznego UŁ dotyczyło natomiast problematyki polskiej muzyki ludowej ("Polish Folk Music and 20th Century Civilization') Autor opierając się na dwóch źródłach - pieśni popularnej i folklorze z Kaszub - próbował dowieść, że folklor muzyczny jest wciąż żywy, chociaż ma inny kształt i jest bardziej nowoczesny na skutek zapożyczenia pewnych elementów z muzyki artystycznej. Bogata i zróżnicowana tematyka prezentowanych referatów prowokowała do licznych 1 ożywionych dyskusji. Referaty zostały opublikowane w pokonferencyjnym wydawnictwie. Warto też wspomnieć, iż w czasie trwania konferencji zorganizowana została wystawa książek i publikacji, na której uczestnicy i zaproszeni goście mieli możliwość zaprezentowania swego dorobku. Miłą atrakcją była też z pewnością wycieczka do gotyckiego zamku w Oporowie, gdzie w stylowych, zabytkowych wnętrzach odbył się koncert muzyki dawnej w wykonaniu studentów i wykładowców Katedry Wychowania Muzycznego UŁ. Z dużym uznaniem spotkał się również występ Akademickiego Zespołu Pieśni i Tańca "Kujon", jaki miał miejsce pierwszego dnia konferencji w Muzeum Historii Miasta Łodzi. Konfcrencja "Ekologia i Folklor" była znaczącym wydarzeniem naukowym, o czym świadczą m.in. opinie jej uczestników. Organizatorzy otrzymują obfitą korespondencję, w której podkreśla się wysoki poziom merytoryczny obrad i sprawną organizację. Wymieńmy na koniec głównych sponsorów, dzięki którym przedsięwzięcie mogło być zrealizowane: Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Łodzi, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Krajowe Centrum Edukacji Ekologicznej, "Papier Service", "Adaldan", "Dom-Mat". Violetta Przerembska KONFERENCJA ETNOLOGICZNA W UPPSALI W dniach od 23 do 28 września 1991 roku odbyła się w Uppsali (Szwecja) międzynarodowa konferencja etnologiczna zorganizowana przez Instytut Etnologii Uniwersytetu w Uppsali. Spotkanie w Uppsali zgromadziło kilkudziesięciu etnologów i folklorystów z następujących krajów europejskich: Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Islandii, Polski, Niemiec i Estonii. Całością prac podczas konferencji kierował prof. dr A. Gustavsson dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Uppsali oraz pracownicy tegoż Instytutu, M. Greifender i S. Fiireby. Konferencję otworzył 23 września A. Gustavsson, który przedstawił temat przewodni obrad: niemieckojęzyczna etnologia i folklorystyka lat 80. w porównaniu ze stanem badań w Skandynawii �312 (tytuł konferencji brzmiał: "Tysksprakig etnologii och folkloristik under 1980 - talet i jiimforelse med forskningsutvecklingen i Norden"). Oprócz spotkań plenarnych, na których wygłoszono 15 referatów, odbywały się prace w sekcjach. W trakcie tych spotkań ka~.dy z uczestników prezentował własne badania oraz tendencje badawcze w etnologii poszczególnych krajów. Uczestniczyłem w pracach trzeciej sekcji, którą reprezentowali następujący badacze: N. A. Bringeus (Szwecja), F. Hammersam, L. O. Andersen (Dania), B. Rogan, O. Reiakvam (Norwegia), H. Strandberg (Finlandia). Pierwszego dnia wygłoszono dwa referaty, których autorami byli Chr. Kock (Niemcy) oraz J. Lehtonen (Finlandia). Pierwszy z badaczy zaprezentował materiał pl. "Olika vetenskapskulturer i etnologi. En jiimfOrelse mellan Sverige och Tyskiand" ("Różne sposoby przedstawiania etnologii. Próba porównania między Szwecją a Niemcami"). Autor na podstawie analizy szaty graficznej literatury etnologicznej wydawanej w Szwecji i w Niemczcch ukazał różnicc wykorzystania sztuki edytorskiej w publikacjach niemieckich i szwedzkich. Badacz z Finlandii przedstawił referat pl. "Finsk etnologi och osteuropeisk forskning. Nagra forbindelselinjer" ("Etnologia fińska i badania wschodnioeuropejskie. Kilka wzajemnych kontaktów"), w którym zwrócił uwagę na bliskie kontakty uczelni i badaczy fińskich z uczelniami rosyjskimi, węgierskimi oraz niemieckimi. W drugim dniu konferencji wygłoszono trzy referaty, których autorami byli: B. Rogan (Norwegia), Ch. Daxelmiiller (Niemcy) oraz S. Diirmeyer (Niemcy). Z tej grupy referatów na uwagę zasłużyły dwa, a mianowicie - "Norsk etnologi i jamr6relse med forskningutvecklingen i Frankrike och TyskIand" ("Etnologia norweska w porównaniu z rozwojem badań we Francji i w Niemczcch") autorstwa B. Rogana oraz S. Diirmeyer pl. "Tryska invandrare till Uddevala 1946-1968" ("Niemieccy imigranci w Uddevala w latach 1946-1968"). B. Rogan podkrcślil duże zainteresowania etnologii norweskiej kierunkami badawczymi obowiązującymi i preferowanymi we Francji oraz krajach anglosaskich, wskazał na "socjologizm" etnologii norweskiej oraz odchodzenie od języka niemieckiego jako dominującego w publikacjach etnologicznych ukazujących się w tym kraju. Drugi referat stanowił jakby wprowadzenie do szwedzkich badań nad mniejszościami etnicznymi. Autorka, bazując na przeprowadzonych wywiadach i dok umentacji archiwalnej zwróciła uwagę na trudności rodzin niemieckich w procesach integracji i akulturacji ze społecznością szwedzką. S. Diirmeyer podkreśliła, że problematyka imigracji stanowi jeden z doniosłych tematów współczesnych badal] etnologicznych w Szwecji. W ciągu dwóch następnych dni przedstawiono 5 referatów: S. Gottsch (Niemcy), A. M. Astrom (Finlandia), T. Scholze (Niemcy) oraz O. Holzapfel (Niemcy). W tej grupie referat A. M. Astrom pl. "Finsk etnologii mellan ost och viist" ("Etnologia fińska pomiędzy wschodem i zachodem") należał do najciekawszych. Autorka omówiła badania prowadzone w Finlandii oraz podkreśliła możliwość zrekonstruowania, za pomocą etnologicznych metod badawczych (strukturalizm), fińskiego etosu pracy. A. M. Astrom podkreśliła znaczenie kontaktów międzyuczelnianych w badaniach kultury obszaru nadbałtyckiego. Ciekawym punktem konferencji w Uppsali było zwiedzenie i zapoznanie się z Centralnym Archiwum Dialektu i Folkloru (ULMA). W trakcie pobytu w tej zasłużonej dla etnologii szwedzkiej placówce naukowo-badawczej, pracownik jednego z działów wygłosił referat o historii archiwum oraz wydawnictwach. W ostatnich dwóch dniach konferencji referentami byli kolejno: D. K ramer (Niemcy), F. Hammersam (Dania), N. A. Bringeus (Szwecja), O. Lofgren (Szwecja). Największe zainteresowanie wywołał referat O. Lofgrena pl. "Nationella siirarter i europiiisk etnologi. Reflektioner kring forskarsamhiillets differientiering" ("Narodowe odmienności w europejskiej etnologii. Refleksje wokół różnych podejść badawczych"). Autor podjął próbę scharakteryzowania aktualnych tendencji badawczych w etnologii poszczególnych krajów (Francja, W. Brytania, Niemcy, Norwegia, Szwecja, Polska,' Węgry i Czechosłowacja). Zauważył, że obecnie odchodzi się w publikowanych materiałach od języka niemieckiego jako "głównego" i "konferencyjnego". �313 W kontaktach instytucjonalnych, prywatnych dominuje język angielski i francuski, czasopisma ukazują się przede wszystkim w języku angielskim, dokonania etnologii francuskiej i brytyjskiej okazały si,<bardziej interesujące i przekonywujące aniżeli "tradycjonalizm etnologów niemieckich". Konferencja w Uppsali nie tylko umożliwiła referowanie szeregu zagadnień związanych z aktualnymi tendencjami badawczymi w etnologii w poszczególnych krajach skandynawskich i w Niemczech, ale pozwoliła je również przedyskutować w gronie osób skupionych w poszczególnych grupach roboczych. Biorący udział w konferencji poznali wzajemnie zakres prowadzonych badań. Na zakończenie należy podkreślić serdeczne przyjęcie uczestników konferencji przez gospodarzy. Organizatorzy zapowiedzieli wydanie materiałów - referatów z tej konferencji w osobnym wydawnictwie. Materiały mają się ukazać w roku 1992, w językach skandynawskich i angielskim. Były one j,<zykami obowiązującymi podczas konferencji. Waldemar Kopczyński IV EUROPEJSKIE SEMINARIUM ŚRODKOWOAZJATYCKIE W BAMBERGU Seminarium (4th European Seminar on Central Asian Studies) odbyło się w dniach od 8 do 12 pażdziernika 1991. Zorganizowane zostało przez zespół pracowników Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu w Bambergu (Ingeborg Baldauf, Bert G. Fragner, Klaus Kreisner, Semih Tezcan), zgromadziło ponad 100 uczestników zainteresowanych problematyką środkowoazjatycką z 23 krajów, nie tylko Europy ale również Azji i Ameryki. Europejskie Seminaria Środkowoazjatyckie stały się już trwałym forum wymiany poglądów między badaczami Azji Środkowej. Zapoczątkowane przez I Seminarium w 1985 roku, zwołane przez J. Waardenburga, H. Boetschotena i M. van Damme z Uniwersytetu w Utrechcie, kontynuowane były w Londynie (1987) i Paryżu (1989). Referaty wygłaszane na seminariach są publikowane!. Przewidywane jest utrzymanie organizacji spotkań co dwa lata. Wybór w Bambergu dr Turaja Atabaki na Sekretarza Generalnego Seminarium (poprzedni Sekretarz prof. dr Mark van Damme) wskazuje na utrzymanie ośrodka organizacyjnego w Departamencie Studiów Orientalistycznych Uniwersytetu w Utrechcie. Podkreślanym celem Seminarium w Bambergu była integracja wiedzy i dyscyplin zajmujących się Azją Środkową. Stąd też nie umieszczono w nazwie IV Seminarium żadnego hasła tematycznego. Przedmiotem referatów były zarówno historia jak i współczesność Azji Środkowej ujmowana w szerokiej perspektywie kulturowej i politycznej. Wydarzenia polityczne na tym terenie, a przede wszystkim konieczność wycofania się interwencyjnych oddziałów radzieckich z Afganistanu oraz procesy emancypacyjne w republikach środkowoazjatyckich, związane z rozpadem ZSRR, podtrzymały światowe zainteresowanie problematyką środkowoazjatycką. Zainteresowanie to nadal wywoływane jest ponadto bogatą i dotąd niedostatecznie znaną historią i różnorodnością kulturową regionu, głębokimi przeobrażeniami społeczno-kulturowymi i konfrontacją na tym terenie, często dramatyczną, odrębnych wzorów kulturowych oraz wieloletnimi, intensywnymi, międzynarodowymi badaniami naukowymi, m.in. Szlaku Jedwabnego, pod patronatem UNESCO. Interdyscyplinarny charakter Seminarium polegał na uczestnictwie w nim przedstawicieli wielu dyscyplin: językoznawców, literaturoznawców, etnologów i antropologów społecznych, historyków, religioznawców, filozofów, archeologów, historyków sztuki i politologów. Nie było to jednak spotkanie badaczy zamkniętych dotąd w ramach swoich wyłącznie dziedzin. Zainteresowanie obszarem Azji Środkowej od dawna bowiem nakazywało im przekraczanie granic swojej I Ulr('(Ohl Paper..•Oli Central Asia. red. M. Van Damme i H. Boeschoten, "Turkological Series" No.2, Utrecht 1987; Cultural Change and COfllinuiry jf! Central Asia, red. Shirin Akiner, Kegan Paul International, London and New York 1991; En Asie Centrale SOl'iiotique: Ethnics. Nations. Etats ... Cahiees du Monde Russe et Sovietique", vol. XXXII (I), 1991. �314 specjalności i kontekstowe ujmowanie badanej sfery rzeczywistości. Stąd też etnolog (antropolog społeczny) znajdował interesujący materiał i poglądy nie tylko w referatach przedstawicieli własnej dyscypliny ale również w innych. Wśród przeszło 80 referatów wygłoszonych w trakcie Seminarium problematykę etnologiczną omawiały m.in. następujące: dr G. Rasuly-Paleczek (Uniwersytet w Wiedniu) Pokrewieństwo i polityka w,vród Uzbeków północno-wschodniego Afganistanu; dr Lutz Rzehak (Uniwersytet Humboldta, Berlin) Pokrewieństwo i organiwLja rodowa Baludżów w radzieckiej Turkmenii; prof. Michael Zand (Uniwersytet Hebrajski, Jerozolima) Cala, kryplO - Żydzi Azji Środkowej; prof. Giovanni Stary (Seminario di Cinese, Wenecja) Grupa Shihe-Manchu w Turkiestanie chińskim; dr Thomas Hoppe (Uniwersytet w Hamburgu) Tradycyjne rolnictwo Ujgurów i proces zasolenia gleby w północnej części ha sen u Tarymu; dr Adam Molnar (Uniwersytet w Szegedzie) Magia pogody w Azji Środkowej; dr Tatiana Pang (Akademia Nauk, Sankt Petersburg) Materiały dotyczące szamanów mandżurskich w Archiwum Griehienszikowa. Etnologów polskich reprezentowali na Seminarium dr Marek Gawęcki i prof. Zbigniew Jasiewicz z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pierwszy z nich wygłosił wykład: Polacy i Niemcy w Kazachstanie. Zarys problematyki etnologicznej, natomiast drugi: KolekLja fotografii Leona Barszczewskiego jako źródło historyczne i etnograficzne. Wyniki badań związanych z Azją Środkową, prowadzonych w Polsce, przedstawili ponadto orientaliści: dr Danuta Chmielewska (Uniwersytet Warszawski) Przejście tradycyjnego społeczeństwa tureckiego do życia nowoczesnego; dr Henryk Jankowski (Uniwersytet w Budapeszcie i Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) Elementy mongolskie w toponomastyce Krymu; dr Kinga Maciuszak (Uniwersytet Jagielloński) Radzieckie publikacje o Afganistanie w okresie ostatnich pię/IJastu lat; prof. Tadeusz Majda (Uniwersytet Warszawski) Płytki ceramiczne z Turkiestanu z X/V i X V wieku w Muzeum Narodowym w Warszawie; dr Jadwiga Pstrusińska (Uniwersytet Jagielloński) W~półczesny stalus grupy etnicznej Pasztunów w AJganis1anie oraz prof. Edward Tryjarski (Uniwersytet Warszawski) Języki wzdłuż Szlaku Jedwabnego. Naukowcy polscy, w tym również etnologowie, nie byli reprezentowani na wszystkich kolejnych spotkaniach w ramach Seminarium. Pierwszy kontakt etnologa z Polski z europejskim środowiskiem badaczy Azji Środkowej miał miejsce w roku 1987 w Londynie2. Znaczenie badań na tym terenie, a także polskie tradycje tych badań i osiągnięcia, wymagają nic tylko naszego uczestnictwa w następnych seminariach ale również udziału w utrzymaniu idei spotkań. Zhigniew WYSTAWA "SZOPKA KRAKOWSKA l JEJ BOHATEROWIE" W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W KRAKOWIE, GRUDZIEŃ Jasiewicz 1991 Wystawę, której autorką jest dr Anna Mądrala-Kozieł, zdecydowano się zrobić stosunkowo niedawno, a więc w trybie przyspieszonym, gdy próby wynajęcia sal wystawowych przy ul. Krakowskiej 46, a przez to podreperowanie skromnego muzealnego budżetu nic powiodły się. Znaleziono natomiast sponsora - Zakłady Przemysłu Cukierniczego "Kopernik" z Torunia. Za odnajęcie salki na sprzedaż pierników, tradycyjnie kupowanych o tej porze roku św. Mikołajów (figurki są w dwu wersjach smakowych z polewą czekoladową i dwa razy tańsze z lukrem), serc w kilku wielkościach (w tym pakowane w domek Baby Jagi), w kształcie wielkiego astronoma - patrona zakładów, karet, mieszczek, fabryka zrefundowała techniczne przygotowanie ekspozycji (odnowienie szopek i kukiełek, malowanie klocków - postumentów, wykonanie napisów) i jej 2 Polska" Z. Jasiewicz, Azja Środkowa. Tradycja i zmiana. II Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie l. XXXlfI, z. l, 1989. w Londynie, "Etnografia �315 reklamę w radiu "Kraków" i RMF. Piękny plakat wprowadzający wydrukowano jeszcze na wystawę w Monachium w 1986 roku w Niemczech Zachodnich. Z powodów finansowych nie ukazał się najskromniejszy bodaj katalog powielany. W ubiegłym roku w krakowskim Muzeum Etnograficznym mieliśmy możność obejrzeć szopki krakowskie w rozwoju dziejowym formy, w tym szopek jest kilkanaście, a akcent położono na postaciach występujących w jasełkach stanowiących niezbędne wypełnienie stajenki betlejemskiej: Dzieciąlku w żłobku, Malce Boskiej, św. Józefie, trzech królach - w mniejszym stopniu, a legendarnych i związanych z Krakowem takich jak: pan Twardowski, lajkonik, smok wawelski, historycznych - ułani, Kościuszko i kosynierzy spod Racławic, komendant Piłsudski i legioniści, a w szopce okupacyjnej partyzanci z AK i uwspółcześniony Żyd z getta z opaską z gwiazdą Dawida na rękawie, tradycyjnych: król Herod, śmierć, diabeł, czarownica z maselnicą, hetman, policjant, dziad proszalny, modlący się Żyd w stroju rytualnym, Góral - druciarz (może Słowak z Jabłonkowa 'I), Cygan z nicdźwiedziem, Cyganka, ale i hejnalista z Wieży Mariackiej, król kurkowy, zwierzyniecki fiakier, wiślani galarnicy z Łęczan, Tyńca, czy Czernichowa. Kukiełki wystawiono tak w oddzielnych gablotach jak i w szopkach. Te ostatnie możemy podziwiać w kilku wielkościach (ale przeważają duże), w tym kiłka najstarszych posiadanych przez muzeum, a więc z Wieliczki sprzcd 1904 roku, wiejska z Bieżanowa sprzed I wojny światowej i z tego samego okresu wykonana na zamówienie Stanisława Wyspiańskiego dla jego dzieci, również wielokrotnie nagradzanego twórcy współczesnego nam - Wacława Malika ze Zwierzyńca, czy emerytowanego pracownika muzeum sI. kustosza K. Szewczyka. Szopki nie są podpisane przez twórców ani nie podano z jakiego okresu pochodzą. Postaciom z przedstawień szopkowych, kukiełkom i uruchamianym motorkiem kręcącym się w kółko czy nieruch omy m, towarzyszą opisy pochodzące z tekstu zanotowanego przez Stanisława Estreichera (pod pseudonimem Jan Krupski) od murarzy z przedmieść krakowskich - zespołu Michała Ezenekiera z Krowodrzy (a potem Czarnej Wsi) chodzącego z szopką od 1864 roku, z legend krakowskich z różnych zbiorów, a także światło (niektóre z eksponatów mają podświetlaną scenę lub witraże) i delikatna muzyka (kolędy). Wiele z postaci szopkowych, tradycyjnych w jasełkach krakowskich, jak na przykład "Pan Jezus in triptici figurae, Najświętsza Panna i św. Józef, Trzy króle, 7 osóbek ubranych po polsku, 5 Murzynów, 3 osoby po niemiecku, 3 osoby po księsku, 3 gołąbków, 3 aniołów, Węgrzy, kozak, 4 dziewice, 4 chłopaków przyklękających snycerska robota, 10 chłopaków w sukmanach, 2 Górale, 2 hajducy" znanych jest już z inwentarza spadkowego po rajcy krakowskim i kupcu korzennym Józefie Wadowskim z 1738 roku. Ewa Janina Sadowska WYSTAWA "ZAOLZłE W OCZACH TWÓRCÓW LUDOWYCH" W INSTYTUCIE HISTORII ARCHłTEKTURY I KONSERWACJI ZABYTKÓW POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ, SIERPIEŃ 199ł W salach ekspozycyjnych w sklepionych piwnicach kompleksu dawnego więzienia św. Michała przy ul. Kanoniczej I wystawiono prace amatorów plastyków - członków Klubu Twórców Ludowych przy Sekcji ·Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czecho-Słowacji: rzeźby Gustawa Brudnego, Jana Heezko, Pawła Kufy, Karola Kalety, Bronisława Procnera i Jerzego Szkatuły przedstawiającego sceny z życia Górali beskidowych na Zaolziu (prace polowe - orka, sianokosy, pasionka na halach, zrywka drewna, zbieranie chrustu, kopanie ziemniaków, myśliwego z dziewczyną, kapelę ze skrzypcami, basetlą i wyrostkiem świstającym na palcach, odpoczywających starzyków, przysłuchujące się pary młodzieży, gaździnę piorącą w balii i drugą z putniami, parobka ubijającego nogami kapustę w beczce, kobietę z maselnicą, gazdę z psem i drugiego wiozącego na taczce wory mąki). Malarstwo olejne Stanisława �316 Orszulika realistycznie przedstawiające sielskie krajobrazy Beskidu Śląskiego w różnych porach roku, z drewnianymi chałupami na tle masywu górskiego, i dla kontrastu, przerażające purpurowo-pomarańczowo-czarne w tonacji szyby, dymy, hałdy w księżycowym krajobrazie przemysłowym przy kopalniach i hutach pogranicznej Stonawy - to co z krajobrazem zrobił człowiek. Rysunki piórkicm Władysława Macury dające w sposób bardzo precyzyjny obraz zabytków (zamki, dwory) i dawnego budownictwa ludowego tego tcrenu (chałupy, młyn, kuźnie, krzyż przydrożny). Antoni Szpyrc pokazał w malarstwie na szkle świat wiejski i małomiasteczkowy Zaolzia; obrzędy takic jak orszak Mikołajów z aniołem i diabłem, adoracja szopki, śmigus dyngus, ale i z obijaniem dziewcząt misternie z wikliny plecionym batogiem, chodzenie z gaiczkiem, a także pary w strojach: laskich, góralskich małomiasteczkowych z Jabłonowa, cieszyńskich, sceny z życia dawnego Jabłonkowa, rzemieślników przy pracy (szewca, bcdnarza, garncarza, młynarza). Scenariusz wystawy i katalog przygotowała Ewa Sadowska. Ewa Janina Sadowska MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA W lUŻNO-SACHALlŃSKU "BRONISŁAW PIŁSUDSKI - BADACZ LUDÓW SACHALINU" W dniach od 31 października do 2 listopada 1991 roku w Jużno-Sachaliński (Rosja) odbyła się międzynarodowa konferencja pod nazwą: "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Sachalin u". Zorganizowano ją w nawiązaniu do 125 rocznicy urodzin zesłańca i badacza kultury Ajnów i innych ludów Sachalinu i Przyamurza. Organizatorami konferencji byli: Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze oraz Towarzystwo Badań Sachalin u i Wysp Kurylskich. Poprzedziły ją prawie dwuletnie przygotowania prowadzone przez komitet organizacyjny, którym kierował W. M. Łatyszew, dyrektor Sachalińskiego Okręgowcgo Muzcum Krajoznawczcgo w lużno-Sachalińsku. Różnorodna działalność B. Piłsudskiego na Sachalinie, we Władywostoku, w Japonii, Polsce, Francji i w innych krajach Europy stwarzała potrzebę wielopłaszczyznowej konsultacji na etapie organizacyjnych przygotowań. Włączyli się do niej uczeni japońscy, liczne grono uczonych rosyjskich a także Polacy. Wspomnieć należy, że w ramach przygotowań organizacyjnych gościli w Jużno-Sachalińsku językoznawca z Poznania Alfred Majewicz, etnograf z Wrocławia Antoni Kuczyński i historyk nauki z Warszawy Zbigniew Wójcik a także pracownik Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie lózef Żytek. Konsultacje pozwoliły na pełniejsze ogarnięcie spraw związanych z biografią, badaniami i działalnością społeczno-polityczną Bronisława Piłsudskiego, które w szczegółowej formie zostały rozwinięte podczas konferencji. Oprócz uczonych z całego świata na konferencję przybyli członkowie rodziny B. Piłsudskiego mieszkający w Japonii, wywodzący się z ajnuskiego pnia genealogicznego. Pierwszy dzień konferencji rozpoczęto posiedzeniem plenarnym. Otworzył je J. N. Miszuta, wicegubernator okręgu. W krótkim, emocjonalnym wystąpieniu, w imieniu władz i administracji okręgu, pozdrowił on zebranych życząc interesującej i twórczej pracy. Nast«pnie etnografowie, historycy, filolodzy i językoznawcy z wielką uwagą wysluchali referatu głównego, przygotowancgo przez W. M. Łatyszcwa, pl. "Sachalin - przeznaczenie Bronisława Piłsudskiego". Refercnt omówił prawie 20-letni okres życia uczonego, od udziału w próbie zamachu na życie Aleksandra III po wyjazd do laponii. Okres ten spędził on na sachaliIlskiej katordze w bardzo ciężkich warunkach. W. M. Łatyszew podkreślił, że Piłsudski zdołał przełamać kryzys i rozpacz intuicyjnie odnajdując drogę, której podporządkował dalsze swe życie. Drogą tą było badanic rdzcnnej ludności wyspy: Niwchów, Ajnów, Oroków. �317 Zagadnieniom rdzennej ludności wyspy poswlęcono cztery wystąpienia posiedzenia plenarnego. J. A. Scm (Państwowy Instytut Pedagogiczny im. Hercena, Sankt-Petersburg) 1 dokonał analizy sporządzonego przez B. Piłsudskiego "Projektu zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin". Dokument ten o typie ustawodawczym obejmował sprawy zarządzania, organizacji społeczeństwa oraz funkcjonowania administracji w swoistych warunkach życia na wyspie. J. A. Sem rozpatrywał opracowanie jako próbę niesienia rzeczywistej pomocy niewielkim ludom Sachalinu. Niewątpliwie jest on kontrowersyjny, a nawet utopijny. Zdaniem referenta liczne sugestie uczonego pozostały jednak aktualnc do dziś. "Spuścizna naukowa B. Piłsudskiego a stan współczesny rdzennej ludności Sachalin u" to temat wystąpicnia M. S. Wysokowa (Sachalińskie Centrum Dokumentacji Historii Nowszej, JuŻno-Sachalińsk). Rcferent omówił teoretycwe założenia myśli badacza i realia życia, wskazując na współczcsny byt Niwchów i Oroków. Podobne problemy stanowiły trcść emocjonalnych, mocnych wystąpień przedstawicieli małych ludów Sachalinu: N. W. Sołowiowa (Asocjacja Ludów Północy Okręgu Sachalińskiego, acha) i G. N. Psiagina (Noglicki Rejonowy Komitet Wykonawczy, Nogliki). Odnotowano, że w ostatnich dzicsięciolcciach wydano dziesiątki zarządzeń państwowych, republikańskich i miejscowych, ukicrunkowanych na poprawę życia i bytu ludów Północy. W praktyce pozostały jedynic deklaracjami. G. N. Psiagin przedstawił propozycje, które - jego zdaniem - mogłyby rzeczywiście doprowadzić do przywrócenia tradycyjnego obrazu życia oraz podniesienia poziomu materialnego bytu. N. W. Sołowiow, na przykładzie sachalińskich Oroków, przedstawił mapę ekologicznych i socjalnych nieszczęść ludu, oceniając ogólne jego położenie jako katastrofalnc. Fot. I. Uczestnicy konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991) na tle pomnika Bronisława Piłsudskiego. �318 Wystąpienie Kazuyasu Kimury (Sapporo, Japonia) dla większości uczestników konferencji stanowiło nieoczekiwane zaskoczenie. Referent mówił bowiem o B. Piłsudskim - swoim dziadku. Wspomniał ponadto o swoim ojcu Sukez6, synu Piłsudskiego, oraz o jego siostrze Kiyo, i ich życiu. W spotkaniu uczonych brały udział także dwie wnuczki polskiego badacza Ajnów. Referat Y. Kotani (Uniwersytet Nagoya, Japonia) został poświęcony znanemu etnografowi, badaczowi kultury Ajnów - J. Batchelorowi. Działał on w tym samym czasie co B. Piłsudski. Referent dokonał analizy kontaktów naukowych Piłsudskiego z Batchelorem i F. Boasem. Poznaniu tych kontaktów poświęcony zostanie interesujący japoński program, pod nazwą "Etnologiczne badania kultury materialnej kolekcji ajnuskich w muzeach północnoamerykańskich". Prace drugiego dnia konferencji zorganizowano w czterech sekcjach, w których analizowano sprawy bardziej szczegółowe, a mianowicie zagadnienia związane z twórczością i życiem uczonego, kulturą duchową i materialną aborygenów oraz historią Sachalin u w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. W sekcji "Bronisław Piłsudski - życie, twórczość, spuścizna naukowa" omawiano problemy związane z życiem badacza. Komunikaty uczestników tej sekcji uzupełniały informacje przedstawione przez W. M. Łatyszewa w głównym referacie oraz pozwalały poznać drogę życiową uczonego po opuszczeniu Sachalinu. Do sachalińskiego okresu w jego życiu nawiązywał komunikat B. S. Szostakowicza (Uniwersytet Irkucki). Referent dokonał analizy treści mało znanych źródeł, zachowanych w zbiorach różnych bibliotek i archiwów: Centralnej Biblioteki AN Litwy, Oddziału Archiwum AN ZSRR w Sankt-Petersburgu oraz Polskiej Akademii Nauk. Są to rękopisy, rysunki i fotografie wykonane przez Piłsudskiego. Komunikaty K. Inoue (Uniwersytet Chiba, Japonia) oraz pracownika Muzeum Przymorskiego im. W. K. Arseniewa I. I. Babcewej (Władywostok) dotyczyły władywostockiego okresu pracy 8. Piłsudskiego. Babcewa przedstawiła dane o nieogłoszonych dokumentach ze zbiorów muzeum odnoszących się do tematu ,,8. Piłsudski i Towarzystwo Poznania Kraju Amurskiego". Analiza tych dokumentów, roboczych notatek, telegramów, formularzy (razem 25 jednostek) pozwala poznać dotychczas słabo znane fakty biografii uczonego, a zarazem historię najstarszego muzeum rosyjskiego na Dalekim Wschodzie. K. Inoue w swoim komunikacie zwrócił uwagę na ostatnie miesiące pobytu 8. Piłsudskiego na Dalekim Wschodzie, a zwłaszcza wydarzenia lata 1905 roku. Wystąpienie Y. Uchidy, pracownika Muzeum Ajnów w Shiraoi (Japonia), dotyczyło kolejnego, japońskiego okresu życia i działalności B. Piłsudskiego. Wiadomo, że uczony w Shiraoi zbierał i spisywał folklor miejscowych Ajnów. Między innymi zorganizował z trzema starymi Ajnami przesłuchania zapisów na wałkach woskowych, chcąc stwierdzić, które z nich zostały nagrane właśnie tam. Ostatniemu, europejskiemu okresowi życia uczonego, poświęcił swe wystąpienie prof. Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu - A. F. Majewicz. Tytuł jego referatu "Samobójstwo'!" zaintrygował uczestników spotkania. Prof. Majewicz rozpatrywał wersję samobójstwa uczonego oraz prawdopodobne przyczyny tego rozpaczliwego kroku skłaniając się ku przypuszczeniom, że był to nieszczęśliwy wypadek. Językoznawca polski T. Wicherkiewicz (Uniwersytet im. A. Mickiewicza) przedstawił analizę dwóch artykułów Piłsudskiego "Sytuacja Ajnów sachalińskich" (1906 r., ogłoszony po japońsku) i "Krótki rys bytu ekonomicznego Ajnów na wyspie Sachalin" (1907 r., w języku rosyjskim). Omówiono szczegółowo wszelkie różnice tych tekstów. Na tej podstawie stwierdzono, że artykuł w języku japońskim jest skróconą, oraz przetłumaczoną "po literacku", wersją opracowania rosyjskojęzycznego. O bibliografii B. Piłsudskiego na Zachodzie mówiła starszy bibliograf P. Polansky (Uniwersytet Hawajski, USA). O kolekcjach Piłsudskiego dotyczących małych ludów Dolnego Amuru �319 i Sachalinu w zbiorach muzeów Dalekiego Wschodu oraz historii ich powstania, pracownicy muzealni M. M. Prokofiew (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Jużno-Sachalińsk) i W. W. Kobko (przymorskie Muzeum Krajoznawcze, Władywostok) przedstawili komunikaty. J. Szyszygin (Ministerstwo Kultury Jakucji, Jakuck) opowiedział o wkładzie polskich zesłańców w poznawanie ludów Jakucji oraz o pracach Ekspedycji Jakuckiej Oddziału Wschodniosyberyjskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (lata 1894-1896). W sekcji zajmującej sil; problemami historii i etnografii aborygenów Sachalin u przedstawiono 15 komunikatów. Mapa etniczna wyspy od połowy XIX do XX wieku stanowiła wynik badań T. P. Roon (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, JuŻno-Sachalińsk). Referentka prześledziła zmiany osiedlania się grup niewielkich ludów, określiła przyczyny zmian oraz główne etapy procesu. Na mapie oznaczono ponadto współczesne regiony zamieszkiwania aborygenów. Komunikat oparto na materiale źródłowym, w większości dotychczas nie ogłaszanym. Fot. 2. Afisz wystawy towarzyszącej konferencji w Jużno-Sachalińsku (1991). �320 Problemom, dotyczącym wszystkich ludów Sachalin u, poświęcony został komunikat pracownika Narodowego Muzeum Etnologii S. Sasaki (Osaka, Japonia) pl. "Handel u ludów Dolnego Amuru i Sachalinu w XVIII i XIX wieku". Wystąpienie oparto na materiałach źródłowych japońskich, chińskich i rosyjskich. Pozostałe komunikaty prezentowane w tej sekcji poświęcono problemom Ajnów, Oroków i Niwchów. Badacze T. Namba (Muzeum Kultury Ajnów, Uniwersytet Hokkaido, Japonia) i M. Haginaka (Japonia) w swych wystąpieniach analizowali problemy funkcji pałeczek inau oraz przeznaczenie kobiecych przewiązek biodrowych u Ajnów Sachalinu i Hokkaido. Tematykę ajnuską prezentowali również pracownicy z Chabarowska i JuŻno-Sachalińska. A. A. Ponomariowa (Chabarowskie Muzeum Krajoznawcze) opowiedziała o historii powstania kolekcji ajnuskiej. Pierwsze przyjęto do muzeum przedmioty przekazane z Sachalin u w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Wystąpienie zilustrowano przeźroczami. Pracownica Muzeum Artystycznego z Jużno-Sachalińska T. V. Pieskaja mówiła o interesującym eksponacie, a mianowicie o makiecie "Święto niedźwiedzia u Ajnów sachalińskich". Makietę pozyskało Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze w ł959 roku. Pochodziła ona z Przymorza. Kompozycja, wykonana z miękiszu chleba, pochodzi z początku XX wieku. Wiele nowego prezentowały komunikaty poświęcone Niwehom. Ich autorkami były reprezentantki tego ludu, mieszkanki Noglik, G. D. Lok i L. D. Kimow. Pierwsze z wystąpień poświęcono kuchni Niwchów. Jako typowe dla tej kuchni odnotowano obfitość różnorodnych produktów rybnych i jagodowych, dziko rosnących roślin, okopowych i korzeni. Tematem komunikatu Kimowej była odzież Niwchów. Wystąpienie oparto na wspomnieniach o codziennej i odświętnej odzieży kobiet, mężczyzn i dzieci. Referentka scharakteryzowała także strój ślubny, zwróciła również uwagę na technikę szycia odzieży tradycyjnej. Komunikaty uczonego z Sankt-Petersburga J. A. Sema i pracownicy Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego T. P. Roon prezentowały niektóre problemy historii i etnografii jeszcze jednego, bardzo nielicznego, rdzennego ludu Sachalin u - Oroków. Sem rozpatrywał złożone zagadnienia etnogenezy. T. P. Roon przedstawiła wstępne wyniki rozpoznania etnograficznego Oroków. Analizowała materiały zebrane w terenie wiosną i latem 1991 roku w jednym z regionów ich zwartego osiedlenia, w osadzie Wał w Rejonie Noglickim. Kultury ludów Przymorza dotyczyły wystąpienia pracowników muzealnych Kraju Chabarowskiego. N. A. Sobolewskaja (Chabarowskie Muzeum Krajoznawcze) opowiedziała o badaniach, ochronie i wykorzystaniu unikatowego kompleksu pomników historyczno-kulturowych w prastarej nanajskiej wiosce Sikaczi-Alan. T. W. Lementowicz (Dalekowschodnie Muzeum Artystyczne, Chabarowsk) przedstawiła uwagi o nanajskim kobiercu, jego wartości artystyczno-estetycznej. Rzeźba rytualna Nanajów i Olczów stanowiła temat komunikatu T. A. Kobanowej (Muzeum Radzieckiej Plastyki, Komsomoisk na Amurze). Archeologowie Przymorza, Sachalinu i Japonii obradowali w podsekcji "Problemy dawnej historii Sachalin u", prowadzonej przez O. A. Szubina (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, Jużno-Sachalińsk), w której omawiano dzieje przedrewolucyjnych badań archeologicznych wyspy, stan współczesny prac oraz dalsze zamierzenia badawcze. O trudnych problemach periodyzacji kultury Ajnów na Sachalinie mówili archeologowie A. A. Wasilewskij i N. N. Płotnikow (Jużno-Sachaliński Państwowy Instytut Pedagogiczny). Zabytkom kultury Ajnów poświęcił swe wystąpienie M. M. Prokofiew (Sachalińskie Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, JuŻno-Saehalińsk). Problemy archeologii pobliskich Sachalinowi terytoriów Przymorza i Japonii zaprezentowano w komunikatach I. Nakamury (Muzeum Historii Kolonizacji Hokkaido. Sapporo, Japonia) i N. A. Kononienko (Instytut Historii, Archeologii i Etnografii Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR). W sekcji problemów języka i folkloru aborygenów Sachalinu obradowali językoznawcy, filolodzy z Japonii, Nowosybirska, Sankt-Petersburga, Władywostoku i JuŹno-Sachalińska. Specjaliści z zakresu leksykologii i leksykografii Instytutu Filologii Oddziału Syberyjskiego AN �321 ZSRR (Nowosybirsk), było ich w tej sekcji pięciu, od dawna gruntownie zajmowali się badaniem języków tungusko-mandżurskich. Wynikom studiów oraz zamierzeniom badawczym poświęcone zostało wystąpienie B. W. Bołdyriewa. Dokonano dotychczas analizy stopnia identyfikacji różnych języków lej grupy. Do mało poznanych zaliczono język Oroków zamieszkałych na Sachalinie. Historia poznawania tego języka stanowiła temat wystąpienia badacza japońskiego J. Ikegami (Uniwersytet Sapporo, Japonia). W komunikacie przedstawiono przegląd badań tego problemu na Sachalinie i Hokkaido, rozpoczynając analizę od połowy XIX wieku. Współczesną sytuację językową wśród Oroków wschodniego Sachalinu przedstawiła Ł. W. Ozolina (Instytut Filologii Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR, Nowosybirsk). Język niwchijski, genetycznie rzecz traktując, stanowi enklawę. Tradycyjnie jest on zaliczany do języków paleoazjatyckich. Niwchowie, mając za sąsiadów ludy tungusko-mandżurskie, pozostawali pod ich wpływem. Zagadnieniom kontaktów tych ludów poświęcono dwa referaty specjalistów nowosyberyjskich : A. M. Piewnowa i M. M. Chasanowej. Rozpatrując zapożyczenia, głównie z zakresu kultury materialnej i duchowej, Piewnow ocenił je jako stosunkowo późne. Wpływy językowe nie były głębokie i były głównie jednokierunkowe. Podobnego zdania była również Chasanova, wskazując na znaczny wpływ ludów tungusko-mandżurskich na całą kulturę Niwchów. Z komunikatem o jednym z gatunków folkloru Niwchów - tylgur - wystąpiła znawczyni języka niwchijskiego G. A. Olaina (Instytut Historii, Archeologii i Etnografii Dalekowschodniego Centrum Naukowego AN ZSRR, Władywostok). Pokrewne tematycznie było wystąpienie A. B. Ostrowskiego (Muzeum Etnografii Ludów ZSRR, Sankt-Petersburg). Zainteresował się on tekstami mitologicznymi Niwchów, zebranymi przez B. Piłsudskiego. O semantyce imion Niwchów opowiadała badaczka N. A. Łajgun (Administracja Okręgu Sachalillskiego, JuŻno-Sachalińsk). Wiele lat pracowała jako metodyk miejscowego urzędu oświaty G. S. Szczetinina (lużno-Sachalińsk). Przedstawiła ona dzieje tworzenia systemu nauczania Niwchów w szkołach na Sachalinie zwracając uwagę na problemy zachowania rodzimego języka u dzieci tego ludu. Podobne problemy dotyczą Ajnów w laponii. Komunikat o odradzaniu się języka ajnuskiego przedstawił H. Nakagawa (Uniwersytet Chiba, Japonia). Do dorobku B. Piłsudskicgo z zakresu folklorystyki Ajnów nawiązała K. Murasaki (Uniwersytet Hokkaido). Przeanalizowała ona zapisy pieśni miłosnych Ajnów sachalińskich, sporządzone w latach 1903-1905. Porównała je z zapisami dźwiękowymi pieśni miłosnych z dokumentacji innych badaczy. Fizyk T. Asakura z Instytutu Elektroniki Stosowanej (Uniwersytet Hokkaido) opowiedział o pracy badawczej i eksperymentalnej zmierzającej do przywrócenia jakości zapisów na walkach. W laboratorium opracowano metodę słabego nacisku igły odtwarzającej, co dało możliwość rozszyfrowania zapisu na nieruchomym cylindrze. Dźwięki innych wałków odczytano za pomocą specjalnie opracowanej melody odbicia promieni laserowych. O folklorze Ajnów mówiła również L. I. Rublowa (lużno-Sachaliński Państwowy Instytut Pedagogiczny). Na podstawie tekstów zebranych przez B. Piłsudskiego przeanalizowała ona styl bajek. T. W. Czykowa wygłosiła komunikat "W sprawie formantów toponimicznych języka ajnuskiego w toponimii Okręgu Sachalińskiego". W komunikacie tym zaprezentowano interesującą próbę porównawczych studiów toponimii. Pozwoliło to poznać wiele ważnych spraw związanych z życiem Ajnów. O dorobku naukowym innego polskiego etnografa S. Poniatowskiego mówił M. D. Simonow (Instytut Filologii Oddziału Syberyjskiego AN ZSRR, Nowosybirsk). Komunikaty przedstawione w sekcji "Sachalin w drugiej połowie wieku XIX i na początku XX wieku" bezpośrednio nie wiązały się z osobą B. Piłsudskiego i jego dorobkiem naukowym. Historię kolonizacji Sachalinu oraz zaludnienia wyspy w drugiej połowie XIX wieku omawiała O. T. Bazalijskaja, pracownik Państwowego Archiwum Okręgu Irkuckiego. Komunikat przygotowano na podstawie dokumentów z tego naj starszego archiwum Dalekiego Wschodu, wśród których zachowały się interesujące materiały, także do historii Sachalinu. Jest tam np. zespół osobowv 11 - Lud l. LXXV �322 N. W. Kiry/owa, Korsakowskiego omówił znanego Szpitala badacza W. M. Sierebrennikow Fot. 3. Prezydium Syberii Okręgowego. konferencji - i Dalekiego Jego (Państwowe Archiwum Okręgu prowadzący obrady Dokumenty mówil o historii Oddziale dyrektor z ezlerech archiwum zespołów, archiwum, lym W. S. Sobolew. mówiła Boh<ltcrcm jej wysl,/picnia człowiek sachalitlskiej ropy Na I. Akademii podslawie (polska), boga l,! baz« źródłową działacz pochodzącego z osady prelegentki O holenderskich lingwista badaniom Do historii, z Holandii swych ciekawszych jak Tjeerd Jego rodzice, de Graaf M. Vriesa w ramach i literatury. Icdwie O IDnym Iwanowicz Jcgo imię RAN. ZOlow - związane jest chłopi z Guberni (Jużno-S<lchalillski A. I. Pawłow<l Charkowskiej, zostali zesłani wieku. z<linteresowaniach rodaków- wyspy maleria/ów, JęzykoZn<lWSIW<l Georgij oświecony. rosyjskim. w poznaniu naftowej. Ado-Tymowa. w kOI1cU XIX referat lej placówki. (Instytut O historii opanowania Sachalinu przez Rosjan mówil l. A. S<lmarin Pai\slwowy Instytut Pedagogiczny). Komunikat op<lrto n<l wspomnieniach na wyspę wygłasza archiwum Nauk najważniejszych P. Sorokina energiczny. i studia Irkuckiego). w najstarszym O roli był pradziad lekarza szkice z Irkucka. się również RAN. on zadziwiająco rodzinnym, nieprzeciętn<l. z odkryciem zachowały Archiwum przedstawił razem Sankt-Petersburg). osobowość Sachalinu Petersburskim r«kopisy, prof. A. Majewicz historyk I R96-1899 w lalach nie ogłoszone B. Szostakowiez obecnie Wschodu. dotychczas I. J. prac Sachalinem, (Uniwersylet a w tym o spotkaniach Groningen). i P. F. Siebolda tcj sekcji Iskrzyckaja należały (Moskiewski Najwięcej Niemca na służbic trzy komunikaty Uniwersytet z Ajnami, uwagi rz"du opowiadał poświęcił on holenderskiego. dotyczące Pai\stwowy) zarówno analizowala �323 problemy Sachalinu w kontekście literatury Komunikaty S. W. Bykczyna Uniwersytet P,1I1stWOWy) poświl(cono W. Doroszewicza, Podczas Ponadto (Instytut pisz<!ccgo trzcciego. uroczyście końca sachalillsk i początku XIX AN RB, Mińsk) tematyce zawsze iej XX i S. J. Korniłowa w twórczości wieku. (Moskiewski znanego pisarza wyników obrad. po rosyjsku. ostatniego odsłonięto rosyjskiej Literatury dnia pomnik konferencji, nastąpiło B. Piłsudskiego, podsumowanie dłuta rzeźbiarza sachalińskiego W. N. Czebotoriewa. ..,.....c Me". ••• u •..• ~ )••• ····1". I o . OIUO.1CIU"e ------Fot. 4. Koperta oraz okolicznościowy stempel, otwarcia Program rum jednego konferencji przewidywał z regionów 30 uczestników w degustacji spotkania potraw Konferencja były audycje również zamieszkiwania spotkała oglądało rosyjskicj. Ponadto tytułem Ahorl'!Ji'ni Sac!Ja/il1l1, w opracowaniu Konferencji oraz jego badania wydany towarzyszyla także etnograficznc. biografii badacza oraz kolekcje etnograficznc Kala/Oil H'.I's/ml'y, pokazano Ajnów, został bibliofilski w dniu urodzin Nogliki Niwchów, ludowego Pisała uczestniczyło o niej prasa B. Piłsudskiego pierwszy Dobrym Bronisława W. Łatyszewa. życie unikatowych - B. Piłsudskiego źródeł zgromadzone przcwodnikiem Piłsudskiego, lokalna, dzienniku pod zbiorowym konferencji, obrazująca centPonad "Larsz". prac inicjatora - Niwchów. miejsce w centralnym wystawa po raz i Oroków. po.(-w;l'('()nej 125 rocznicy bytu - takźe na niej wiele nierzadko Niwchów druk głównego Zgromadzono do osady na Sachalinie. znalazły okolicznościowa - pocztowego Sachalinu i warunkami konferencji telewizji Północy wystl(PY zespołu zainteresowaniem Obrady do obiegu etnograficzną ludów się z życiem oraz sil( z dużym w radiu i telewizji. wycieczkę rdzennych zapoznało narodowych wprowadzone konferencji. dotyczących przez niego po wystawie Jużno-Sachalińsk był �324 1991. Cennym dopełnieniem zagadnień rozpatrywanych na konferencji był także trzeci numer ukazującego się w lużno-Sachalińsku "Biuletynu Krajoznawczego", 3: 1992, ze specjalną dedykacją Bronisławowi Piłsudskiemu i obszernym wstępem charakteryzującym jego życie i badania nad ludami Dalekiego Wschodu. 71umaczy/i z rosyjskiego Antoni Kuczyński, Zbigniew Marina lszczenko Wójcik WYSTAWA "BRONISŁAW PIŁSUDSKI - BADACZ LUDÓW DALEKIEGO (MUZEUM AZJI I PACYFIKU W WARSZAWIE) WSCHODU" Tak została nazwana wystawa zorganizowana w dniach od 81istopada 1991 do 10 lutego 1992 r. przez Muzeum Azji i Pacyfiku w jego Galerii Azjatyckiej przy ul. Freta 5 w Warszawie, przy współpracy Sachalińskiego Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w lużno-Sachalińsku i Przymorskiego Zjednoczonego Muzeum im. W. K. Arseniewa we Władywostoku. Wystawa była przedsięwzięciem podjętym w Polsce dla spopularyzowania tego znanego w świecie uczonego i jego dziedzictwa naukowego w jego własnej Ojczyźnie, z okazji obchodzonej 2 listopada 1991 roku 125 rocznicy urodzin Bronisława Piłsudskiego. Ekspozycja składała się z trzech części: biograficznej, etnograficznej oraz publikacji B. Piłsudskiego i o nim. W części biograficznej pokazano fotografie i dokumenty - krajobraz rodzinnego Zułowa na Litwie, domy, w których Piłsudscy mieszkali w Wilnie, portrety rodziców Bronisława - lózefa i Marii z Billewiczów Piłsudskich, członków konspiracyjnego kółka samokształceniowego "Spójnia", do którego należeli m.in. Bronisław i lózef Piłsudscy, gmach Uniwersytetu Petersburskiego, w którym studiował Bronisław, członkówantycarskiego spisku Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli (za udział w nim został skazany na śmierć, a następnie na sachalińską katorgę), zdjęcia więźniów transportowanych statkiem wokół południowych wybrzeży Azji na Sachalin, fotografie sprzed wieku Aleksandrowska i Rykowskoje, w których przebywał Piłsudski na katordze, obrazki katorżników przy pracy i cerkwi, w której budowie uczestniczył Piłsudski, szopę, w której mieściło się Sachalińskie Muzeum w czasach kiedy Piłsudski gromadził dla niego zbiory etnograficzne i przyrodnicze oraz współczesny gmach tegoż Muzeum, zbudowany przez lapończyków w 1937 roku, panoramę Władywostoku z początków XX wieku i gmach miejscowego muzeum, w którym pracował Piłsudski po zwolnieniu z katorgi, grupę przyjaciół Bronisława w laponii i zdjęcie jego syna i wnuka zamieszkałych w laponii i reprezentujących dalekowschodnią linię rodu Piłsudskich, budynek Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, w którym Piłsudski pracował podczas pobytu w Galicji, korespondencję, jaką w tym czasie prowadził ze znanymi polskimi pisarzami oraz ze Smithsonian Institution w Waszyngtonie a takźe poświęcony mu artykuł, opublikowany w jednym z polskich pism emigracyjnych we Francji w związku z jego śmiercią. Część etnograficzna wystawy prezentowała zebrane przez Bronisława Piłsudskiego obiekty kultury materialnej i duchowej oraz wykonane przez niego fotografie sachalińskich Niwchów i Ajnów oraz nadamurskich Nanajów. Pokazano w tej części m.in. oryginalną odzież i obuwie wykonane ze skóry łososia, bogato zdobione chałaty i pasy Ajnów, interesujące rzeźby - maski Nanajów, modele zabudowań mieszkalnych i gospodarczych Niwchów i Nanajów oraz łodzi rybackich, sieci, warsztatów tkackich, broni myśliwskiej, narzędzi i sprzętów domowych, ajnuskich ozdób dla niedźwiedzi, duży wybór zabawek dla dzieci oraz amuletów myśliwskich, leczniczych i kultowych ludów Azji Północno-Wschodniej, w tym ajnuskie paliki kultowe "Inau·'. Szczególnie interesujące były fotografie Ajnów sachalińskich, na których wyraźnie widać ich odmienność od innych ludów tego regionu świata, będącą do dziś nie rozwiązaną zagadką i przedmiotem studiów �325 Fot. I. Pomnik Bronisława Piłsudskiego na dziedzińcu muzeum w JuŻno-Sachalińsku. Warszawy", 1993: 146). (Rep. "Życie nad ich pochodzeniem. Do tej części wystawy zaliczyć również należy słynne wałki fonograficzne Piłsudskiego, na których w początkach XX wieku zarejestrował pieśni obrzędowe Ajnów. Wałki zostały przez niego przywiezione do Polski, cudownie odnalezione w okresie międzywojennym w Krakowie i później zapomniane, ponownie odnalezione po drugiej wojnie światowej i odczytane przy pomocy techniki laserowej w Japonii. Poświęcono im m.in. międzynarodowe sympozjum naukowe w Sapporo w 1985 roku, a na motywach odtworzonych z wałków pieśni skomponowano tam ajnuską "operę". Film, na którym zarejestrowano ten spektakl, był pokazywany podczas wystawy w Galerii Azjatyckiej. Wraz z wałkami pokazano również współczesny im fonograf Edisona. Ostatnia część wystawy była poświęcona publikacjom naukowym Bronisława Piłsudskiego, w językach: polskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, japońskim i francuskim, poczynając od jego pierwszych sprawozdań meteorologicznych, opublikowanych w latach 1895 i 1896 w "Kalendarzu Sachalińskim", aż po zbiór wszystkich jego prac, nierzadko unikatowych dzisiaj egzemplarzy, jak np. książka pl. Materials for the study of the Ainu language and folklore, wydanej w Krakowie w 1912 roku. Pokazano również dokumentację międzynarodowego sympozjum nt. dorobku naukowego B. Piłsudskiego, jakie odbyło się w Japonii w 1985 roku, a także - dołączone już w czasie trwania wystawy - pierwsze materiały z kolejnego międzynarodowego sympozjum, jakie odbyło się na Sachalinie niemal równocześnie z omawianą wystawą, z okazji 125 rocznicy urodzin B. Piłsudskiego. Zdołano także pokazać m.in. fotografię pomnika Bronisława Piłsudskiego, odsłoniętego 2 listopada 1991 w Jużno-Sachalińsku oraz okolicznościowe koperty i znaczki pocztowe, wydane z tej okazji przez miejscową pocztę. �326 Fot. 2. Moment otwarcia wystawy, przemawia dyrektor Muzeum Azjii i Pacyfiku w Warszawie Andrzej Wawrzyniak. (Fot. W. Osica) Wystawa stała się czynnikiem inspirującym zainteresowanie polskich środków masowego przekazu osobą B. Piłsudskiego. Przed i w czasie trwania wystawy Polskie Radio nadało co najmniej cztery audycje, m.in. z udziałem polskiej dziennikarki pracującej w radiu sachalińskim oraz dyrektora Sachalińskiego Muzeum Krajoznawczcgo. Co najmniej trzykrotnie pokazano wystawę w Telewizji Polskiej (a także w Telewizji Moskiewskiej). Kilka artykułów ilustrowanych zdjęciami ukazało się na jej temat w polskiej prasie. W Galerii Azjatyckiej odbyło się kilka spotkań i imprez towarzyszących wystawie. Regularnie organizowano pokazy filmów o B. Piłsudskim i ludach Azji Północno-Wschodniej i ich kulturze, historii odnalezienia i odczytania wspomnianych już wałków fonograficznych. W związku z prezentowanymi na wystawie próbkami dalekowschodnich ziół leczniczych, zebranymi przez B. Piłsudskiego, zorganizowano ł 5 listopada 199 J spotkanie z prezesem Amurskiej Federacji Tsunami, Walerym Owsiannikowem i jego polskim partnerem, prezesem Polskiej Federacji Tsunami, Ryszardem Muratem. Kilkumiesięczny pobyt B. Piłsudskiego w Japonii, w latach 1905-1906, był pretekstem do zorganizowania na wystawie, przy współpracy Ambasady Japonii w Warszawie i Towarzystwa Polsko-Japońskiego, prezentacji japońskiej muzyki dworskiej "Gagaku", w ramach programu dorocznych "Dni Japońskich w Polsce". l lutego 1992 roku odbył się w Galerii Azjatyckiej publiczny pokaz polskiego filmu telewizyjnego o B. Piłsudskim - Starszy Brat oraz spotkanie z autorem filmu, red. Witoldem Stefanowiczem. W spotkaniu uczestniczyli m.in. mieszkający w Polsce członkowie rodziny Piłsudskich. Kilka dni wcześniej, tj. 25 stycznia 1992 roku, spotkali się z publicznością Galerii Azjatyckicj Katarzyna i Andrzcj Mazurkiewiczowic, którzy opowicdzicli o swoich wędrówkach syberyjskich, ilustrując opowieść przeźroczami. �327 Wystawa była oka7j,! do spotkali osób zainteresowanych ludami Azji Północno-Wschodniej oraz dzicjami Bronisława Piłsudskiego. Ekspozycję zwiedziły m.in. jego bratanica - p. Zofia Lisowska z m<;żem, która uczestniczyła w uroczystości otwarcia wystawy, oraz córki Marszałka Józefa Piłsudskiego. Wanda Piłsudska i Jadwiga Jaraczewska, a także członek i kronikarz tej rodziny, Witold Kowalski z Londynu. Zaszczycili również wystawę swoją obecnością, a wcześniej współpracą przy jej zorganizowaniu, polscy znawcy przedmiotu - profesor Alfred F. Majewicz z Poznania i Antoni KuczYliski z Wrocławia. Dwukrotnie gościli w Polsce zasłużeni rosyjscy popularyzatorzy wiedzy o życiu i działalności Bronisława Piłsudskiego oraz opiekunowie jego dalekowschodnich zbiorów - główny kustosz Sachaliliskiego Muzeum Krajoznawczego, p. Kira J. Czerpakova i pracownik naukowy Przymor- Fot. 3. Zofia Lisowska - bratanica B. Piłsudskiego wraz z mę7.em oraz Wiera W. Kobko współautorka scenariusza wystawy, pracownik Muzeum im. K. W. Arseniewa we Władywostoku. Fot. W. Osica. �328 skiego Muzeum im. W. K. Arseniewa, p. Wiera W. Kobko, autorki scenariusza etnograficznej części wystawy. Gościli także dyrektorzy Sachalińskiego Muzeum Krajoznawczego, pp. Władysław M. Łatyszew i Marina lszczenko, którzy w Warszawie spotkali się m.in. z liczną grupą polskich nauczycieli zainteresowanych tematem wystawy, a ponadto odwiedzili Wrocław i Poznań, gdzie również uczestniczyli w spotkaniach naukowych. Wystawa w Galerii Azjatyckiej Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie miała przypomnieć wybitnego i powszechnie znanego w świecie uczonego, a równocześnie przyczynić się do spopularyzowania w Polsce wiedzy o odległych i mało u nas znanych ludach Dalekiego Wschodu oraz ich oryginalnych kulturach, których badaniem zajmował się Bronisław Piłsudski. Ocena realizacji tego zamierzenia nie jest jednoznaczna. Z jednej strony rzeczywiście udało się nam stosunkowo nieżle nagłośnić sprawę w środkach masowego przekazu, zorganizować kilka spotkań itp. Z drugiej jednak strony zainteresowanie publiczności wystawą było stosunkowo niewielkie. Wydaje się, że dominujące w naszym życiu codzienne problemy skutecznie odwracają uwagę społeczeństwa od spraw odległych w czasie i przestrzeni, nawet ciekawych i cieszących się znacznie większym zainteresowaniem za granicą - w Japonii, Rosji, Europie Zachodniej i Ameryce. Na koniec czuję się zobowiązany do wyrażenia wdzięczności tym instytucjom w Polsce i za granicą, które współpracowały z Muzeum Azji i Pacyfiku w urzeczywistnieniu projektu wystawy, a mianowicie: Sachalińskiemu Okręgowemu Muzeum Krajoznawczemu w lużno-Sachalińsku i Przymorskiemu Zjednoczonemu Muzeum im. W. K. Arseniewa we Władywostoku, Muzeum Tatrzańskiemu im. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, które dostarczyło na wystawę fotografie i dokumenty z czasów pobytu Piłsudskiego w Galicji. Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który wypożyczył nam wałki fonograficzne Piłsudskiego oraz Muzeum Techniki w Warszawie, które uzupełniło ekspozycję fonografem Edisona, Smithsonian Institution w Waszyngtonie, która przekazała na wystawę list B. Piłsudskiego i zaoferowała wyposażenie kolekcji zdjęć Piłsudskiego, Stowarzyszeniu Polska - Związek Radziecki (obecnie: Polska - Rosja), które wsparło nasze przedsięwzięcie materialnie, Muzeum Antropologii i Etnologii im. Piotra Wielkiego w Petersburgu, które zaoferowało nam największą, prawdopodobnie nigdy i nigdzie nie eksponowaną część zbiorów etnograficznych Piłsudskiego, oraz Muzeum Historycznemu Hokkaido w Sapporo, które zgłosiło podobną gotowość przysłania nam swojej części zbiorów Piłsudskiego (dwie ostatnie oferty nie zostały niestety wykorzystane z przyczyn techniczno-organizacyjnych), a także wszystkim wymienionym tu i nie wymienionym osobom, których bezinteresowny udział przyczynił się do realizacji naszego celu. Mam nadzieję, że wystawa "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu" przyczyni się do spopularyzowania w Polsce wiedzy o wartościach kulturowych innych narodów (co jest także głównym zadaniem Muzeum Azji i Pacyfiku) a tym samym do lepszego wzajemnego zrozumienia, współpracy i przyjaźni narodów. Sądzę ponadto, iż była ona ogniwem łańcucha działań podejmowanych przez różnych ludzi i instytucje dla upowszechnienia wiedzy o polskim wkładzie do światowej nauki i kultury i o tych Polakach, z których nasz naród powinien być dumny. Józef UPOWSZECHNIANIE WYNIKÓW BADAŃ BRONISŁAWA NAD LUDAMI DALEKIEGO WSCHODU Pewne ożywienie które zauważalne jest i popularyzacyjnych który sprawuje pieczę Żytek PIŁSUDSKIEGO związane z popularyzacją dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego, w różnych inicjatywach krajowych - sensu stricto naukowych, a także nie bierze swego początku z jakiegoś jednego ośrodka koordynacyjnego, nad rozwojem badań i studiów tyczących się biografii tego wybitnego �329 badacza ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - oraz jego dorobku naukowego. Prace w tym zakresie prowadzone są niezależnie od siebie w trzech ośrodkach akademickich i naukowych w Polsce, tj. w Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu. Skoro już napomknięto o tych "ośrodkach" warto może wspomnieć i o tym, że z wyjątkiem zespołu poznańskiego, połączonego także w jakimś sensie unią personałną z Międzynarodowym Instytutem Studiów Etnolingwistycznych i Orientalnych założonym i prowadzonym przez profesora Alfreda Majewicza w Stęszewie koło Poznania, posiadającego środki finansowe z grantów zagranicznych na studia żródłowe i prace edytorskie nad Dziełami Zebranymi B. Piłsudskiego, inne przedsięwzięcia organizacyjno-badawcze związane z postacią B. Piłsudskiego prowadzone przez wspomnianych już: A. Kuczyńskiego i Z. Wójcika, nie posiadają instytucjonalnego oparcia i realizowane są z tzw. środków własnych. Wszyscy wymienieni powyżej utrzymują rozległe kontakty naukowe, prowadzą wymianę informacji i wspomagają się w realizacji nadrzędnego celu jakim jest możliwie szybkie i pełne ogarnięcie wiedzą i dokumentacją źródłową poszczególnych etapów życia B. Piłsudskiego oraz recepcji jego badań nad ludami Dalekiego Wschodu we współczesnej antropologii kulturowej. Skoro mowa o tych kontaktach nadmienić wypada, iż obejmują one różne ośrodki naukowe w kraju i za granicą, a w liczbie tych ostatnich wymienić należy archiwa, muzea, uniwersytety i instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk, podobne placówki w Japonii, w Niemczech, Stanach Zjednoczonych. W ostatnim okresie do grona osób zajmujących się B. Piłsudskim doszedł jeszcze Witold Kowalski z Londynu - Warszawy, a w marcowym biuletynie (1990) Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce opublikowano specjalny komunikat, w którym między innymi czytamy: " ... wiedza o życiu osobistym Bronisława Piłsudskiego jest bardzo fragmentaryczna. W rękach rodziny zachowała się tylko garŚĆ listów i kilka fotografii. Olbrzymie jego zbiory, gdzie obok materiałów ściśle naukowych znajdowały się notatki, listy etc. uległy rozproszeniu w czasie ł wojny światowej, reszta zaś spłonęła w Instytucie Wschodnim w Warszawie we wrześniu 1939 roku. Chcąc uratować od zapomnienia pamięć o życiu stryja, Dr Wanda Piłsudska rzuciła ostatnio myśl systematycznego zbierania wszelkich pamiątek mających związek z Bronisławem Piłsudskim. Pracy porządkowej podjął się Witold Kowalski z Londynu. W związku z tym zwracamy się do wszystkich osób, w których rodzinach zachowała się pamięć o Bronisławie Piłsudskim, korespondencja, wzmianki w pamiętniku, wspólne fotografie, czy przekazy ustne - z prośbą o przysłanie ich pod adresem: Witold Kowalski, 6 Columbia Point, London SE 16 1 BE. Brak jest zwłaszcza danych o życiu Bronisława Piłsudskiego w łatach 1906-19ł4 w Galicji oraz z lat I wojny światowej, gdy przebywał w Wiedniu, Szwajcarii i Paryżu". Wiemy także, że konkretyzuje się myśl pełniejszego przedstawienia i opracowania zasobów źródłowych dotyczących B. Piłsudskiego, znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, a 5 tom "Rocznika Podhalańskiego" (1991) odkrywa nieco z nich i odpowiednio opisuje, co bez wątpienia jest wydarzeniem szczególnym. Jakkolwiek z treści artykułu nie wynika jednoznacznie, że właśnie Zakopane, a właściwie Muzeum Tatrzańskie zamierza dalej zajmować się problematyką związaną z życiem i pracą B. Piłsudskiego, to nie od rzeczy będzie sugestia by właśnie ta placówka, powiązana naj mocniej z działalnością Bronisława Piłsudskiego w okresie jego pobytu w Galicji stała się kolejnym "ośrodkiem" badawczym, który podejmie systematyczną pracę oraz zorganizuje kolejną konferencję międzynarodową poświęconą tej niezwykłej w historii naszej nauki postaci wraz z upamiętnieniem zasług jakie B. Piłsudski położył na rzecz "badania ludu góralskiego" Podhala. Przypadająca na listopad 1991 roku 125 rocznica urodzin Bronisława Piłsudskiego nie miała w nauce polskiej charakteru szczególnych obchodów. Wypada jednak wspomnieć, że zainaugurowano ją otwarciem wystawy pod nazwą "Bronisław Piłsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu; ze zbiorów muzeum na Sachalinie i we Władywostoku" w Galerii Azjatyckiej przy ulicy Freta 5 w Warszawie, będącej placówką Muzeum Azji i Pacyfiku, kierowanego przez Andrzeja Wawrzyniaka. Gwoli dokumentacyjnej zwięzłości podkreślić trzeba, iż było to w tydzień po rozpoczęciu na Sachalinie międzynarodowej konferencji poświęconej B. Piłsudskiemu (zob. str. 3 ł6), z udziałem referatowym polskich specjalistów - A. Kuczyńskiego, A. Majewicza �330 i T. Wicherkiewicza. Rocznicowe przedsięwzięcia rozciągnęły się w czasie aż do roku 1992 i obejmowały, oprócz scharakteryzowanej już warszawskiej wystawy, przede wszystkim wielorakie formy edytorskie, naukowe i popularne, w tym także audycje radiowe i telewizyjne. Zacznijmy może od przedsięwzięć edytorskich. Na czoło wysuwają się tutaj zabiegi poczynione przez redakcję rocznika "Lud", w których efekcie na jego łamach opublikowano artykuły poświęcone B. Piłsudskiemu, przygotowane przez specjalistów z Okręgowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachałińsku z inicjatywy Władysława Łatyszewa, dyrektora tej placówki. a także artykuł A. Kuczyńskiego i opracowanie B. Piłsudskiego opublikowane po raz pierwszy w Polsce, z odnalezionego w Tomsku autografu. Ponadto nakładem wydawnictwa CIA-BOOKS - SVARO, LTO z Poznania ukazała się książka A. F. Majewicza, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, zawierająca wiele nowych informacji dotyczących B. Piłsudskiego (zob. recenzja tej książki w bieżącym tomie "Ludu", s. 272). W roku 1991 w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza obroniona została praca magisterska pt. Krackij oczerk ekonomiczeskogo hyca Ajnow na O. Sachalin i Karafuto ainu-no jotai Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza cekstów z uscaleniem ich genezy i chronologii, napisana przez Tomasza Wicherkiewicza, pod kierunkiem pror. dr. hab. Alfreda Majewicza. Ustalenia autora przedstawione zostały także na wspomnianej już sachalińskiej konferencji. Ponadto w trakcie realizacji znajdują się inne prace przygotowywane pod kierunkiem A. Majewicza przez Jolantę Olejniczak na temat: DziałalnoŚ£' społeczna Bronislawll Piłsudskiego po powrocie na ziemie polskie i jej dokumentacja; Agnieszkę Oanielewską na temat: W poszukiwaniu nieznanych tekstów rękopiśmiennych i opublikowanych Bronisława Pi/sudskiego. Wyniki kwerendy w tym także dotycząca korespondencji Bronisława Piłsudskiego do pisarza japońskiego Futabatei Shimei, ze zbiorów archiwalnych Uniwersytetu Waseda w Tokio. Wspomnieć tu także trzeba, iż w 1989 roku w ramach Wyższego Studium Fotografii w Warszawie, napisana została praca pl. Wykorzystanie fotografii w dorobku naukowym BrOIlisława Pi/su dskiego - recepcja jego fotogrąfii etnograficznej, antropologicznej i społecznej wykonanej w latach 1895-/905 na Sachalinie. Artystyczny aspekt tej fotografii, autorstwa Norberta Komana. Ponadto w ramach przygotowań do wydania Dziel Zebranych B. Piłsudskiego udostępniono specjalistom część jego rękopiśmiennej spuścizny w formie niskonakładowych preprintów wydawanych przez Instytut Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, które po odpowiednim opracowaniu merytorycznym i redakcyjnym wejdą w skład wspomnianych powyżej Dzieł wydawanych w języku angielskim pod ogólnym tytułem Collected lłbrks of Bronisław Piłsudski, edited !Illder the general supervision of Alfred F. Majewicz przez International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies powstałym w Stęszewie koło Poznania, którym kierujc wspomniany już pror. dr Alfred Majewicz. Preprinty te to: B. Piłsudski, Ainu prayer Texts, z. 1-4, Sapporo- Poznań 1984-1985; tenże, Materials for the study of the Orok (Uiltll) language and folklore, z. 1 Poznań 1985 i z. 2 Poznań 1987; tenże, Materials for the study of the Olcha (Ułca/Mangun/Nani) language and folklore. Sapporo - Poznań 1984-/985, wszystkie w opracowaniu redakcyjnym A. Majewicza opublikowane w ramach zeszytów Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu. Wśród przedsięwzięć edytorsko-organizacyjnych związanych zc 125 rocznicą urodzin B. Piłsudskiego należy wymienić także publikacje, które ukazały się w kraju i za granicą. Są to opracowania: A. Kuczyński, Bronislaw Piłsudski czyli sztuka słu:enia ludziom i nauce. "Niepodległość", t. 24: 1992; tenże, Katorżnik z rodu Pilsudskich, "Sybirak", l: 1991; tenże, Bronislaw Pi/sudski. Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Bronislaw Piłsudski wieczny tulacz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; tenże, Na kresach Azji. Szkic o Bronisławie Piłsudskim, "Przegląd Kresowy", nr I; 1992; tenże, Etnograf z pŹ('tnem katorżnika, czyli rzecz o Bronislawie Piłsudskim, "Magazyn Wileński", nr 5-6, 1992; Literacki ohraz Bronisława Piłsudskiego, "Kresy Literackie", nr 2: 1992; tenże, Bronislaw Piłsudski lind his eontribucion to the Ethnographical Museology, "Ethnologia Polon a", vol. 15/16: 1991; W. Kowalski, Króckie policyczne życie Bronislawa Piłsudskiego. Ścieżka ohok drogi, "Nowy Świat" z dnia 30-31 maja 1992 rok u i komentarze, �331 oraz pomieszczony w "Roczniku Podhalańskim", 5: 1992 szkic Wacława Polakiewicza pl. Był także BrOIlisław, zawierający ciekawy materiał ilustracyjny, między innymi fotografię pisanego przez Bronisława Piłsudskiego zawiadomienia o jego odczycie o Ajnach. Na marginesie tej publikacji rodzi się refleksja, że opublikowano stanowczo za mało jak na wielkie zasługi tego badacza dla ożywienia życia naukowego w Zakopanem, jego działalności społecznej na Podhalu i organizatorskiej w zakresie etnografii tego regionu jak również edytorskiej. luż choćby z tego względu możemy się domagać od Muzeum Tatrzańskiego wydania archiwaliów Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzallskiego, pisanych nieraz przez B. Piłsudskiego oraz innych materiałów źródłowych dotyczących jego osoby. W liczbie rocznicowych przedsięwzięć znajduje się także opracowanie W. Łatyszewa i Z. Wójcika pl. Bronisław Piłsudski i jeyo badania meteoroloyiczne na Sachalinie (maszynopis w posiadaniu autorów tego szkicu) przygotowywane do druku. Bazą źródłową tego artykułu były archiwalia odnalezionc w Centralnej Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wilnie oraz znajdujący się w archiwum w Tomsku rękopis projektu organizacji sieci meteorologicznej na Sachalinie. Organizatorem tej sieci - nowatorskiego przedsięwzięcia jak na owe czasy - był B. Piłsudski, który w latach 1896-1897 opublikował dwa artykuły: pl. Obzor poyody IV selenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 y. (po nOIVomu stilju) "Sachalinskij kalendar" 1896, s. 101-106 i Obzor pogody w selenii Rykowskom Tymowskoyo ok ruga w 1896 godu (po nowomu stilju), tamże, 1897, s. 160-173. Rękopis zapisów meteorologicznych B. Piłsudskiego znajduje się w Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wilnie, sygn. F 9-2340. Rocznicowe obchody legły także u podstaw inicjatywy wydawniczej, która przyoblekła się w kształt książki zatytułowanej Bracia Bronisław i Józef Piłsudscy na Syberii, autorstwa A. Kuczyńskiego i Z. Wójcika, przygotowywanej do druku w ramach "Biblioteki Zesłańca", wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Opracowanie to zostanie wzbogacone studium B. Piłsudskiego pl. Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku (odnalazł je w Tomsku M. W. Łatyszew i ogłosił z rękopisu w 1989 roku w lużno-Sachalińsku) oraz jego niezmiernie ważnym rzec można aktem prawnym zatytułowanym Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów, również ogłoszonym po raz pierwszy w języku polskim dzięki współpracy z sachalillskim ośrodkiem badawczym, zajmującym się pracami nad spuścizną naukową B. Piłsudskiego, tj. wspomnianym już Sachalińskim Okręgowym Muzeum Krajoznawczym w luźno-Sachalińsku. Być może zakres tej książki poszerzony zostanie o inne źródłowe teksty B. Piłsudskiego znajdujące się w polskich archiwach. Staraniem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ukazała się w "Ilustrowanym Magazynie Polskim - Relax", nr 12: 1992 wychodzącym w Chicago, stosowna notka informacyjna zatytułowana Pomnik B. Pi/sudskiego na Sachalinie poświęcona omówieniu ważniejszych rezultatów sachalińskiej konferencji naukowej, w kraju natomiast podjęte zostały zabiegi w Ministerstwie Łączności o wydanie znaczka pocztowego z podobizną B. Piłsudskiego, nadania imienia jednej z sal Wydziału Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego imienia B. Piłsudskiego, a także nazwania jego imieniem jednej z ulic lub placu w Zakopanem oraz umieszczenia stosownej tablicy w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem upamiętniającej jego zasługi dla tej placÓwki. By zakres tych informacji był pełniejszy przywołać trzeba także krótki film historyczno-biograficzny o B. Piłsudskim, zatytułowany Starszy Brat, autorstwa W. Stefanowicza emitowany przez Telewizję Polską w programie ogólnopolskim w 1991 roku, a także audycje radiowe w rozłgłośni warszawskiej z udziałem A. Majewicza, Z. Wójcika i l. Żytka oraz we wrocławskiej - z udziałem A. Kuczyńskiego, U. Lubcckiej i W. Łatyszewa. Mimo dużego rozproszenia różnych inicjatyw naukowych i popularyzacyjnych związanych z postacią B. Piłsudskiego, udało się na przestrzeni ostatnich paru lat wprowadzić postać tę w szerszy obieg społeczny i naukowy, zarówno w kraju jak i poza jego granicami - przede wszystkim w Japonii i Rosji. W kraju natomiast trwa nadal przebijanie się z różnymi inicjatywami naukowymi i popularyzacyjnymi. Oto bowiem - o czym wspominał A. Majewicz w cytowanej już publikacji towarzyszącej warszawskiej wystawie - " ... tzw. Komitet Badań Naukowych w Warszawie, monopolista od pieniędzy na naukę, nic uzna I w ogóle za celowe dofinansowanie końcowej fazy tego projektu �332 (wydania Dzieł Zebranych) badawczego. Póki co, kompromitacja i wstyd. I nieśmiertelność mimo to". Okazuje się też, że łatwiej było urealnić pomysł wzniesienia na Sachalinie pomnika B. Piłsudskiego i zorganizowania tam międzynarodowej konferencji, aniżeli zrealizować u nas zamiar wydania znaczka pocztowego z jego podobizną, którego emisja jest ciągle blokowana przez Ministerstwo Łączności Rzeczypospolitej Polskiej. Anloni Kuczyński Antoni Kuczyński Zbigniew Wójcik BIBLIOGRAFIA PRAC POLSKICH AUTORÓW O BRONISŁAWIE PIŁSUDSKIM PISZĄCYCH W obrębie przedsięwzięć dokumentacyjnych związanych z postacią Bronisława Piłsudskiego, podjętych między innymi w ramach przygotowań do wydania Dziel Zebranych, jednym z ważniejszych jest sporządzenie pełnej bibliografii jego prac, drukowanych i rękopiśmiennych, dokumentów urzędowych, fotografii, korespondencji i innych materiałów źródłowych. Pierwsze próby dokumentacyjne w zakresie bibliografii podjęte zostały przed laty przez Kazimierę Zawistowicz i Juliusza Zborowskiego. Później kontynuowali je Antoni Kuczyński, Alfred Majewicz, Kazimierz Malinowski, Henryk Swienko oraz japoński etnolog Koichi Inoue, który podczas konferencji naukowej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu w Sapporo (1985) przedstawił najpełniejszą na owe czasy bibliografię B. Piłsudskiego, poprzedzoną wieloma kwerendami w Japonii, Polsce, Rosji, Francji i Niemczech. Jego ustalenia uwzględnione zostały przez A. Majewicza, który w parę lat później, korzystając także z innych publikacji, ogłosił skrupulatnie zestawioną Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Works of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990 (druk powielony, Instytut Językoznawstwa UAM w Poznaniu). Dzisiaj nie jest aktualna, bowiem udało się odnaleźć inne jeszcze prace B. Piłsudskiego. Z wyjątkiem pracy A. Majewicza pozostałe wykazy bibliograficzne nie ukazały się w formie oddzielnych publikacji; stanowiły załączniki do opracowań poświęconych B. Piłsudskiemu. Prace te zestawione są w poniższej bibliografii. Należy spodziewać się, że przygotowywana angielskojęzyczna wersja Dziel Zebranych B. Piłsudskiego poszerzy znacznie aktualny stan wiedzy o pracach tego badacza opublikowanych w czasopismach krajowych i zagranicznych. Tutaj natomiast zestawiono po raz pierwszy bibliografię prac polskich autorów, piszących o Bronisławie Piłsudskim, korzystając z materiałów źródłowych będących w posiadaniu redakcji Dziel Zebranych ale i znacznie je poszerzając o inne prace pominięte w tych zbiorach, odnalezione w czasie żmudnych kwerend. Zdajemy sobie sprawę, że publikowany wykaz nie jest z całą pewnością kompletny, że dalsze poszukiwania źródłowe przyniosą nowe uściślenia, zdecydowaliśmy się jednak na opublikowanie tej bibliografii wierząc, iż może być ona przydatna dla przyszłych badaczy chcących uczynić B. Piłsudskiego przedmiotem swoich studiów naukowych. �333 * 1. Aku [= Antoni Kuczyński] 1992 - al-oclaw - Sachalin, "Nasz Uniwersytet". Pismo społeczności Uniwersytetu Wrocławskiego, nr 6, s. 15, Wrocław 2. Armon Witold 1981 - Piłsudski Bronislaw Piotr (czasem podpisywał się Ginet-Piłsudski 1866-1918) , "Polski Słownik Biograficzny", t. 26, s. 305-308, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź 3. Bańczerowski Jerzy 1964 - Zapisy fonograficzne Ajnów, "Biuletyn Fonograficzny", nr 6, s. 91-96, Poznań 4. Bańczerowski Jerzy 1985 - On discovery and first attempts at rerecording B. Piłsudski's Ainu phonographic materia/s, [w:] Proceedings ofthe International Symposium on B. Piłsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture; Edited by Executive Committee of the International, Symposium Hokkaido University, s. 10-20, Sapporo 5. Bańczerowski Jerzy, Majewicz Alfred F. 1985 - Toward a restoration of Bronislaw Piłsudski's scholary bequeathal, Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics, Working Paper, nr 14, s. 1-26 i załącznik, Poznań 6. Bazylow Ludwik 1975 - Syberia, s. 113, 169, 501, Warszawa 7. Bazylow Ludwik 1984 - Polacy w Petersburgu, s. 275-276, Wrocław 8. Bieliński Stefan 1936 - Król Ajnosów, "Prosto z Mostu" - Tygodnik Literacko-Artystyczny, r. 2, nr 5, s. l, Warszawa 9. Bratkowski Stefan 1991 - I nna Syberia, "Tygodnik Powszechny", nr 28, s. 4-5, Kraków 10. Bron ... 1893 - Bronislaw Piłsudski, "Przedświt", seria II, nr 3, s. l, Londyn 11. Budny Michał 1988 Bronislaw Piłsudski. (Życie i twórczo.~c1, "Niepodległość", t. 21, s. 180-197, Nowy Jork �334 12. Cabanowski Marek 1990 - Discoverer of the Ainu, "The Warsaw Voice", nr 7, s. II, Warszawa 13. Cisek Janusz 1992 - Kalendarium działalno.ki Józefa Piłsudskiego. Uzupełnienie do Kroniki życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, s. 9-11, 16, 183, Nowy Jork 14. Cia rus (= Nowaczyński Adolf) 1908 20 Lat na Sachalinie. Losy i prace naukowe Bronisława Piłsudskie{]o, "Świat", nr 3, nr 12, s. 10-11, Warszawa 15. Czachowski Kazimierz 1938 - Wac/aw Sieroszewski. Życie twórczo.fe:' s. 102-111, Lwów 16. Danielewska Agnieszka 1992 - W poszukiwaniu nieznanych tekstów rękopdmiennych i opublikowanych Bronisława Piłsudskie{]o. Wyniki kwerendy. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. Alfreda F. Majewicza w Katedrze Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Maszynopis pracy w zbiorach International Institute Ethnolinguistic and Oriental Studies. w Stęszewie. 17. Danilowski Gustaw 1913 - Bronisław Piłsudski, etnograf polski, "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, s. 186-187, Warszawa 18. Datko Andrzej 1983 Bronisław brat Józefa, "Przegląd Powszechny", nr II, s. 241-247, Warszawa 19. Fogler Janusz 1988 - Wyspa na końcu swtata, "Razem", nr 3, s. 15-17, Warszawa 20. Gadomski Adam 1929 - PoLacy odkrywcy i podróżnicy, "Kalendarz Ilustrowany Kuriera Codziennego rok 1929", s. 135-143, Kraków 21. Garlicki Andrzej 1981 - U źródeł obozu belwederskiego, s. 12, 14, 16-17, 19,21, 24-25, 30, 59. Warszawa 22. Garlicki Andrzej 1990 - Józef Piłsudski 1867-1935, s. 7-12, 14, 16, 20, 41, Warszawa 23. G.V. [= Gasztowtt Wacław] 1918 - N(xrologie, "Bulletin Polonais Literaire, Scientifiqe et Artistique", nr 359, s. 227, Paryż �335 24. Gładysz Mieczysław 1967 - Julius: Zborawski. Z historii etnografii Podhala, "Etnografia Polska", t. II, s. 44-61, W rocła w - Warszawa - Kraków 25. Gross Feliks 1934 - Sybir, zesłanie, nauka, "Droga", rocznik 13, nr 9, s. 802-810, Warszawa 26. [Hamolecki Konstanty?] 1893 - Bronisław Piłsudski, "Przedświt", seria l, nr 3, s. I, Londyn 27. H.P. [= Poznańska H. (?)] 1935 - Bronisław Piłsudski. Zarys biogrąficzny, "Sybirak", nr 4, s. 12-15, Warszawa 28. Historia ... 1973 - Historia etnoyrajii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, s. 99, 176, 308, 332, Wrocław 29. Historia ... 1976 - Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały : konj'erencji we Hłoclawiu, pod red. Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego, t. 102, s. 7,13-14,51-56,58,65,103,117,120,122,125, 127, 136-137, 156, 161, 164, 201-210, 214, 222, 228, Wrocław 30. Janik Michał 1928 - D:ieje Polaków na Syberii, s. 19, 418-420, Kraków 31. Janta-Połczyński Aleksander 1936 - Ziemia jest okrągła, s. 241-298, Warszawa 32. Jesionowski Alfred 1938 - Polacy na Dalekim Wschodzie, "Morze", nr 5, s. 26-27, Warszawa 33. Jaster Jan 1957 - Przedmowa [w:] Sieroszewski Wacław, Wvród kosmatych ludzi. Klucz Dalekiego W~chodu. Cejlon, najpi('kniejsza wyspa świata, Warszawa 34. Jędrzejewicz Wacław 1986 - Kronika ::ycia Józej'a Piłsudskiego 1867-1935, t. 1-2, s. 21-31, 36, 38-39, 41-48 w tomie I, Londyn 35. Kaczmarek Leon 1953 - Fonoyraj' na usługach dialektologii i etnografii muzycznej w Polsce, "Lingua Posnaniensis", [nr] 4, "Biuletyn Fonograficzny", [nr I], s. 19-54, Poznań 36. Kempf Zdzisław 1982 - Orientalizm Wacława Sieroszewskiego. Wątki japońskie, s. 17-18, Warszawa �336 37. Koman Norbert 1989 - Wykorzystanie fotografii w dorobku naukowym Bronisława Piłsudskiego - recepcja jego fotografii etnograficznej, antropologicznej i społecznej wykonanej w latach 1895-1905 na Sachalinie. Artystyczny aspekt tej fotografii. Praca dyplomowa wykonana w Wyższym Studium Fotografii w Warszawie, pod kierunkiem Juliusza Garzteckiego. Maszynopis pracy znajduje się u prof. dr A. F. Majewicza - International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies, Warszawa 38. Kons. (?) 1991 - Słynne wałki z pieśniami Ajnów. Wystawa dorobku Bronisława Piłsudskiego, "Express Wieczorny", r. 45, nr 216, s. 3, Warszawa 39. K[otwicz] W[ładysław] 1936 - Bronisław Piłsudski, [w:] Piłsudski Bronisław, Pie,~ni liryczne Gilaków (Ze spuścizny rękopiśmiennej wydał W. Kotwicz), "Rocznik Orientalistyczny", t. XII, s. 159-167, 175, Lwów 40. Kovalskis Vitoldas Aleksandras 1992 - Bronislavas Ginetas Pilsudskis (1866-1918), "Svyturys", nr 9-10, s. 10-12, Wilno 41. Kowalski Witold 1992 - Ścieżka obok drogi. Krótkie polityczne życie Bronisława Piłsudskiego, "Nowy Świat", nr 127, dodatek "Podró~e i Marzenia", s. 8, Warszawa 42. Krzywicki Ludwik 1958 - W'ipomnienia, t. 2, s. 49; t. 3, s. 260, 267-270, 278, 329, 1959 Warszawa 43. Kuc Monika 1992 - Galeria Azjatycka. Na Sachalinie, "Gazeta Wyborcza", nr 8; dodatek "Gazeta na Weekend", nr 2, s. 10, Warszawa 44. Kuczyński Antoni 1968 - Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii ich kulturą, "Lud", t. 51, cz. 2, s. 558-560, Wrocław 45. Kuczyński Antoni 1972 - Syberyjskie szlaki, s. 8, 18, 23, 280, 335, 356-358, 360-364, 355-367, 378, 398, 429-430, 436, 405-408, 447, 468, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 46. Kuczyński Antoni 1972 - Shiberia-no kenkyii-to keizai-hatten-ni okeru Parando-no kaken, "Chiri", nr 6, s. 71-79, Tokio 47. Kuczyński Antoni 1973 - Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kultury. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii", pod red. Józefa Babicza; "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 87, s. 395-414, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk �337 48. Kuczyński Antoni 1977 - The contribution of Polish scientists to the investigation in Ainu culture, "Ethnologia Polon a", t. 3, s. 121-124, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 49. Kuczyński Antoni 1981 - Zarys historii polskich obserwacji i badań etnograficznych w Azji północnej, .<irodkowej i wschodniej, "Polskie badania obcych kultur ludowych". Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 r., "Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 572, s. 73-74, Wrocław 50. Kuczyński Antoni 1985 - Bronislaw Piłsudski as a Practician and Theoretician of the Ethnographic Museology, [w:] Procedings ofthe International Symposium on B. Piłsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture; Edited by Executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, s. 265-271, Sapporo Si. Kuczyński Antoni 1987 - Hakuhutsukangaku-jitsumuka oyobi rironka-to shite-no Buronisuwafu Piusutsuki, [w:] Kato K., Kotani Y. (eds.) Piusutsuki shiryo-to hoppo shominzoku hunka-no kenkyu, Bulletin of the National Museum of Ethnology, Special Issue. nr 5, s. 123-129, Osaka 52. Kuczyński Antoni 1988 - Relacja Bronisława Piłsudskiego. Dobrze jest wierzyć szamanom, "Przyjaźń", nr 52-53, s. 11, 17, Warszawa 53. Kuczyński Antoni 1988 - "Król Ajnów" "Sprawy i Ludzie". Tygodnik polityczno-społeczny, nr 38, s. 10, Wrocław 54. Kuczyński Antoni 1989 - Ludy dalekie a hliskie. Antologia polskich relacji o ludach Syberii, s. 6, 14, 19-20, 27, 36-38, 40, 61, 224, 290, 306, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk 55. Kuczyński Antoni 1990 - Józef Marszałkiem, Bronisław - Królem. Z Piłsudskim na kraj świata. Wywiad z A. Kuczyńskim - rozmawiała Anita Tyszkowska, "Dziennik Dolnośląski", nr 59, s. 8, Wrocław 56. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisław Piłsudski and his contribution to the ethnographical museology, "Ethnologia Polona", t. 15/16, s. 169-175, Poznań 57. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisław Piłsudski - wieczny tułacz, "Semper Fidelis", nr 2-3, s. 16-19, Wrocław 22 - Lud t. LXXV �338 58. Kuczyński Antoni 1991 Bronisław Piłsudski. Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29, s. 22; nr 30, s. 22-23, Warszawa 59. Kuczyński Antoni 1991 - Katorżnik z rodu Piłsudskich, "Sybirak", nr l, s. 21-34, Białystok 60. Kuczyński Antoni 1991 - Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii, "Lud", t. 74, s. 143-174, Wrocław 61. Kuczyński Antoni 1992 - Na kresach Azji. Szkic o Bronisławie Piłsudskim, "Przegląd Kresowy", nr 1, s. 1-4, Chełm 62. Kuczyński Antoni 1992 - Etnograf z piętnem katorżnika, czyli rzecz o Bronisławie Piłsudskim, "Magazyn Wileński", nr 4-5, s. 6-9, 12, Wilno 63. Kuczyński Antoni 1992 - Czas niespełnionych nadziei, czyli Bronisława Piłsudskiego pobyt na polskiej ziemi, "Magazyn Wileński", nr 16, s. 5-8, 12, Wilno 64. Kuczyński Antoni 1992 - Twórcze rezultaty syberyjskiej niewoli, "Magazyn Wileński", nr 21-22, s. 38-41, Wilno 65. Kuczyński Antoni 1992 - Literacki obraz Bronislawa Piłsudskiego, "Kresy Literackie", nr 2, s. 4-7, Chełm 66. Kuczyński Antoni 1992 - Bronislaw Piłsudski - czyli sztuka slużenia ludziom nauce, "Niepodległość", t. 24, s. 173-226, Nowy Jork 67. Kuczyński Antoni 1992 - Wrocław-Sachalin "Nasz Uniwersytet". Pismo społeczności Uniwersytetu Wrocławskiego nr 6, s. 15 68. Kuczyński Antoni 1992 - Upowszechnianie wyników badań Bronislawa Piłsudskiego nad ludami Dalekiego Wschodu, "Lud", t. 75, s. Wrocław 69. Kuczyński Antoni, Wójcik Zbigniew 1992 - Bibliografia prac polskich autorów piszących o Bronislawie Piłsudskim, "Lud", t. 75, s. 332-348 Wrocław �339 70. Lech Zofia 1989 - Bronisław Piłsudski na Dalekim Wschodzie, "Życie Warszawy", nr 140, dodatek pod nazwą "Historia i Życie", nr 12, s. I i 4, Warszawa 71. Lutosławski Wincenty 1917 - Król Ajnów, "Dziennik Związkowy", nr 55, Chicago Uwaga: odpis artykułu sporządzony ręką Józefa Komendy na prośbę Juliusza Zborowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 72. Lutosławski Wincenty 1918 - Bronisław Piłsudski, "Dziennik Związkowy", nr 149, s. 4, Chicago Uwaga: odpis artykułu sporządzony ręką Józefa Komendy na prośbę Juliusza Zborowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 73. Łuczaj Andrzej [= Leszek Bednarczuk] 1985 Bronisław Piłsudski - badacz kultury Ajnów, "Znak", nr 5, s. 135-143, Warszawa 74. [Łukaszewicz Józef] 1981 - Pierwszy marca 1887 roku. Wspomnienia Józefa Łukaszewicza. Zebrał, przełożył, przedmową i przypisami opatrzył Stefan Bergman, s. 11, 36-37, 46, 55, 59, 69, 76, 78, 81, 163, 166, 168, 180, Warszawa 75. Łukawski Zygmunt 1978 - Ludllo.~ć polska w Rosji 1863-1914, s. 190, 195, Wrodaw- Warszawa-Kraków-Gdańsk 76. Łukawski Zygmunt 1981 - Historia Syberii, s. 292, W roda w - Warsza wa - Kraków - Gdańsk 77. Majewicz Alfred F. 1977 - P6rando-llo ainu kenkyii. Karafuto chosa-nado furui rekishi, "Mainichi Shimbun" (yiikan), nr 33826, s. 5, Osaka 78. Majewicz Alfred F. 1977 - On B. Piłsudski's unpublished Ainu material, "Hoppa Bunka Kenkyii". Bulletin of the Institute for the Study of North Eurasian Cultures Hokkaido University, nr 11, s. 83-94, Sapporo 79. Majewicz Alfred F. 1980 - The importance of the Polish contribution to the study of the Ainu and their language, "Lingua Posnaniensis", t. 22, s. 93-122, Warsza wa - Poznań 80. Majewicz Alfred F. 1992 - Porando-ni okeru ainu kenkyii-no rekishi-ni tsuite, �340 81. Majewicz 1983 82. Majewicz 1983 - 83. Majewicz 1984 - 84. Majewicz 1984 85. Majewicz 1984 86. Majewicz 1985 - 87. Majewicz 1987 88. Majewicz 1988 - 89. Majewicz 1988 - 90. Majewicz 1989 - (ed.) Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics Working Paper 3, Poznań: Institute of Linguistics Alfred F. Dzieje i legendy Ajnów, s. 12,38,40,45-46,55-62,85-86,94, 104-121, 145, 155, 177, 193, 204, 207, 224, 228, 232-233, 234, 241, Warszawa Alfred F. Sur les matl?riaux inconnus de B. Piłsudski relies aux peuples aborigenes de /'ile Sakhaline et de /'Amour inferieur, [w:] Siberie 2 (ed.) Boris Chichlo, Paryż: Institut du Monde Sovietique, Et de L'Eurape Centrale et Orientale Alfred F. Ajnu. Lud, jego język i tradycja ustna, s. 11, 17, 26, 32, 34-35, 39, 44,52,64,66,68, 70-74, 93, 105, 122, 125, 127, 130-132, 134, 137, 176, 177-178, Poznań Alfred F. Juyiisei masu bunka-no fukugen-Piirando-nn ainu kenkyu, "Asahi Shimbun", nr 35369, s. 10, Sapporo Alfred F., Majewicz Elżbieta Bronisław Piłsudski's Olczan-Polish glossary with English equivalents, Lingua Posnaniensis", t. 27, s. 71-96, Warszawa-Poznań Alfred F. The ICRAP project concerning B. Piłsudski's work on peoples and languages of Sakhalin and Lower Amur, "Lingua Posnaniensis", t. 28, s. 109-115, Warszawa-Poznań Alfred F. Ku pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego, "Przegląd Orientalistyczny", nr 142, s. 153-163, Warszawa Alfred F. Badacz i przyjaciel sachalińskich tubylców - naukowa sylwetka Bronisława Piłsudskiego, "Literatura Ludowa", nr 4-6, s. 41-50, Wrocław Alfred F. Researcher and friend of Sakhalin natives - the scholary profile of Bronisław Piłsudski, "Hemispheres", nr 5, s. 215-228, W racła w - Warszawa - Poznań - Gdańsk Alfred F. The Oroks: past and present, [w:] Alan Wood, R. A. French (eds.) The development of Siberia, people and resources, s. 124-146, Londyn: Macmillan �341 91. Majewicz Alfred F. 1990 - Ainu prayer texts as recorded by Bronisław Piłsudski, "Rocznik Orientalistyczny", t. 46, z. 2, s. 87-91, Warszawa 92. Majewicz Alfred F. 1990 - Bibliography of works by Bronisław Piłsudski, Adam Mickiewicz University Institute of Linguistics. Documentation 2, s. 1-23 nlb. Poznań 93. Majewicz Alfred F. 1991 - Issledowatiel i drug narodo w Sachalina, "Krajewedczeskij Biulletin", nr 3, s. 98-109, J użno-Sachalińsk 94. Majewicz Alfred F. 1991 - Dzieje i wierzenia Ajnów, s. 14,25,48,54,61,69-71,76-94,107,123,125, 127-134, 139, 142-144, 152-161, 168-179, 181-191, 193, 206, 211-227, 243-245, 248, 263-264, Poznań 95. Majewicz Alfred F. 1991 - Kompromitacja i wstyd. I nieśmiertelność pomimo - waga i istota dokonań Bronisława Piłsudskiego, [w:] Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu. Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. [Katalog wystawy], s. 2-3, Warszawa 96. Majewicz Alfred F. 1992 - "Suicide?" [W:] Murasaki K. et al. (eds.) Saharin-to B. Piusutsuki. Piusutsuki-o meguru Hoppa-no Ryojitsu-ka Iinkai, s. 138-144, Sapporo 97. Majewicz Alfred F. 1992 - Twins, or problem of reliability in Ainu studies, [w:] "Nenrin-Jahresringe" (eds.) K. Miiller und W. Naumann, s. 103-105, Wiesbaden 98. Majewicz Alfred F. 1992 - Grammatical person in Ainu folkloristic narratives, [w:] "Pan-Asiatic Linguistics". Proceedings of the Third International Symposium on Language and Linguistics, S. Luksaneeyanawin et al (eds.), vol. l, s. 198-204, Bangkok 99. MK (?) 1992 - Starszy brat Marszałka, Warszawa 100. Malinowski Kazimierz 1970 - Prekursorzy muzeologii polskiej, s. 78-98, 130-135, 137-138, 140, 143-146, 148, 152, 154-155, 158, Poznań 101. Maślińska Irena 1991 - Bronisławem Piłsudskim interesuje się Europa. W cieniu brata, "Express Wieczorny", nr 240, s. 4, Warszawa �342 102. N ałęcz Daria i Tomasz 1986 - Józef Piłsudski - legendy i fakty, s. 84-85, 87, 89-90, 94, 101, 132, Warszawa 103. Nitsch Kazimierz 1960 Parę osobistych wspomnień o Bronisławie Piłsudskim, [w:] Ze wspomnień językoznawcy, s. 100, 210-216, 223-224, Kraków 104. Olejniczak Jolanta 1992 - Działalność społeczna Bronisława Piłsudskiego po powrocie na ziemie połskie i jej dokumentacja, Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. Alfreda F. Majewicza w Katedrze Językoznawstwa Porównawczego i Orientalnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Maszynopis pracy w zbiorach International Institute Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, Poznań 105. [Olszewicz Bolesław] 1922 - Bronisław Piłsudski, "Przegląd Geograficzny", t. 2 za lata 1920-1921, s. 162, Warszawa 106. Paźniewski Włodzimierz 1986 - Ludzie niezwykli. Japońska rodzina Piłsudskiego, "Katolik", nr 27, s. 12, Katowice 107. Piechowski Adam 1985 - Zapomniana postać z dziejów Zakopanego: Bronisław Piłsudski, "Podhalanka", nr 2, s. 44-49, Ludźmierz 108. Piechowski Adam 1985 - Polski badacz Ajnów, "Poznaj Świat", nr 9, s. 18-19, 30, Warszawa 109. Piłsudska Aleksandra 1989 - Jł'spomnienia, s. 89, 91, 94, Warszawa 110. Piłsudski Józef 1937 - [List do redakcji w sprawie Bronisława Piłsudskiego], [w:] Pisma Zebrane, t. 1, s. 37-39 Warszawa 111. Piłsudski Rowmund 1988 - Kronika rodu Piłsudskich, s. 34, Londyn 112. Płygawko Danuta 1986 - Sienkiewicz w Szwajcarii. Z dziejów akcji ratunkowej dla Polski w czasie pierwszej wojny .vwiatowej, s. 97-98, Poznań 113. Pobóg-Malinowski Władysław 1934 - Niedoszły zamach 13 marca 1887 roku udział w nim Polaków, "Niepodległość", nr 10, s. 21-35, Warszawa �343 114. Polska ... 1918 - Polska w kulturze powszechnej. Dzieło zbiorowe, pod red. Feliksa, cz. 1, s. 189, Kraków 115. Polska ... 1939 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Polska i Polacy w cywilizacjach .fwiata. Słownik encyklopedyczny, pod red. Władysława Po bóg-Malinowskiego, t. l, zeszyt 3, s. 258-259, Warszawa [Polskie Towarzystwo Ludoznawcze] 1992 - Pomnik B. Piłsudskiego na Sachalinie, "Relax", Ilustrowany Magazyn Polski, nr 12, s. 16, Chicago Reychman Jan 1930 - Zapomniany badacz Podhala, "Zakopane", nr 10, s. 2, Zakopane Reychman Jan 1971 - Peleryna, ciupaga i znak tajemny, s. 107, 149, 156-159, Kraków Romer Eugeniusz 1989 Pamiętnik paryski (1918-1919), Do druku przygotowali Andrzej Garlicki, Ryszard Świętek, s. 153, 155-156, W rocła w - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź Rzeźba Andrzej 1992 - Wystawa w Galerii Azjatyckiej. Bronisław Piłsudski - kto to jest? "Polska Zbrojna", nr 16, s. 5, Warszawa Sieroszewski Wacław 1914 - Bronisław Piłsudski, urodził się w 1866 r. w Zułowie w pow. święciańskim, -1921 zmarł w roku 1918 w Paryżu, "Rocznik Podhalański", nr 1, s. V-XXX, Zakopane Sieroszewski Wacław 1926 - W{:ród kosmatych ludzi, Warszawa Sieroszewski Wacław 1934 - Marszałek Józef Piłsudski, s. 9-12, Warszawa Sieroszewski Wacław 1937 - Bronisław Piłsudski. Materiały do biografii Bronisława Piłsudskiego, "Sybirak", nr l, s. 28-42, Warszawa (Przedruk z "Rocznika Podhalańskiego" nr 1: 1914-1921, s. V-XXX). Sieroszewski Wacław 1961 - Dzieła, t. 18. Szkice podróżnicze i wspomnienia, s. 219-274, Kraków [Skowronek Jerzy, Alicja Bochenek, Marek Cichowski, Krzysztof Filipow] 1986 - Cmentarz Polski w Montmorency, s. 94, 195, 261, Warszawa �344 127. Słabczyński Wacław 1953 - Polscy obrońcy ludów kolonialnych, "Problemy", nr 5, s. 298-307, Warszawa 128. Słabczyński Wacław 1954 - Polacy badacze Syberii, "Wiedza i Życie", nr 21, s. 590-596, Warszawa 129. Słabczyński Wacław 1988 - Polscy podróżnicy i odkrywcy. Wydanie drugie zmienione (uzupełnienia Tadeusza Słabczyńskiego), s. 144-145, 373, 419, Warszawa 130. Słabczyńscy Wacław i Tadeusz 1992 - Piłsudski Bronisław Piotr [w:] Słownik podróżników polskich, s. 146-148, Warszawa 131. Sokolewicz Zofia 1973 - Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.), [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, s. 176, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 132. Sokolewicz Zofia 1987 - Etnografia i etnologia, [w:] Historia nauki polskiej, pod red. Bohdana Suchodo1skiego, t. 4, 1863-1918, cz. Ill, s. 883, Warszawa 133. Stecki Konstanty 1969 - Początki kolekcjonerstwa etnograficznego na Podhalu, "Lud", t. 53, s. 232-246, Wrocław - Poznań 134. Surwiłło Jerzy 1992 - Wileńskimi śladami Józefa Pilsudskiego, s. 5, 13, Wilno 135. Swienko Henryk 1973 - Antropologia społeczna Bronisława Piłsudskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej" nr 4, s. 85-117, Warszawa 136. Swienko Henryk 1979 - Jt'kład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze", nr 14, s. 77-98, Warszawa 137. Szcześniak Bolesław 1954 - Polonica japońskie (materiały japońskie dotyczące wpływów kulturalnych oraz wiedzy o Polsce w Japonii), "Teki Historyczne", t. VI, nr 3-4, s. 160-176, Londyn 138. Szpotański Stanisław 1934 - Bronislaw Pilsudski i jego studium o krzyżach litewskich, "Świat", nr l, s. 3-4, Warszawa �345 139. Talko-Hryncewicz Julian 1920 - Bronisław Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu, "Naprzód", nr 112, s. 3-4, nr 113, s. 3-4, 140. Talko-Hryncewicz Julian 1920 - Bronisław Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu, "Orli Lot", nr 1, s. 141. Talko-Hryncewicz Julian 1922 - Bronisław Piłsudski, [w:] Bronisław Piłsudski, Krzyże litewskie. Życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewicz, s. III-XIII, 142. Uziembło Adam 1987 - Ludzie i Tatry, s. 209-211, Kraków 143. Wicherkiewicz Tomasz 1991 - »Kratkij oczerk ekonomiczeskogo byta Ajnow na o. Sachalin« i »Karafuto ainu-no jotai« Bronisława Piłsudskiego. Komparatywna analiza tekstów z ustaleniem ich genezy i chronologii, Praca magisterska wykonana pod kierunkiem profesora Alfreda F. Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 144. Wicherkiewicz Tomasz 1992 - Reading and comparing Bronisław Piłsudski's Russian and Japanese language articles on economic life of Sakhalin Ainu, [w:] Murasaki K. et al. (eds.) Saharin-to B. Piusutsuki. Piusutsuki-o meguru Hoppa-no Ryojitsu-ko Iinkai, s. 157-171, Sapporo 145. Wkład ... 1976 - Wkład Polaków do kultury świata, pod red. Mieczysława Krąpca, Piotra Tarasa, Jana Turowskiego, s. 789, Lublin 146. Wroniszewska Danuta, Wroniszewski Aleksander 1991 - Ziomkowie Marszałka, "Prawo i Życie", nr 46, s. 11, Warszawa 147. Zaleski Zygmunt Lubicz 1918 - Ś.p. Bronislaw Ginet-Piłsudski, "Jeniec Polak", nr 36, s. l, Le Pey (Francja) 148. Zawistowicz Kazimiera 1930 - Bronisław Piłsudski, 21.X.1866-17.v1918, "Wiedza i Życie", nr 1, s. 25-40, Warszawa 149. Zawistowicz Kazimiera 1937 - Bronislaw Piłsudski, 21.X.1866-17.V.1918, "Sybirak", nr l, s. 43-50, Warszawa 150. Zawistowicz Kazimiera 1939 - Jeszcze o Bronislawie Piłsudskim, "Sybirak", nr 3, s. 9-12, Warszawa �346 151. Zborowski Juliusz 1929 - Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/29 i plany na przyszłoH, "Wierchy", r. 7, s. 145-169, Kraków (toż [w:] Zborowski Juliusz, Pisma Podhalańskie, t. 1, Kraków 1972, poz.) 152. Zborowski Juliusz 1934 - Wspomnienia, "Ziemia", nr 1-2, s. 5-9, Warszawa (toż [w:] Zborowski Juliusz, Pisma Podhalańskie, t. l, Kraków 1972, poz. ) 153. Zborowski Juliusz 1936 - Sprostowanie (B. Piłsudski na Podhalu nie posługiwał się fonografem), "Ziemia", nr 4-8, s. 208, Warszawa 154. Zborowski Juliusz 1972 - Pisma Podhalańskie, t. 1, s. 8, 16-17, 19,24, 26-27, 30-33, 45, 74, 202, 219-220, 292, 308-314,461-462; t. 2, s. 113-115, 120, Kraków 155. Zborowski Juliusz 1976 - Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). Opracował W. H. Paryski, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6, s. 35-115, Kraków 156. Zieliński Stanisław 1934 - Piłsudski Bronisław, [w:] Mały słownik pionierów polskich kolonialnych morskich, s.363-364, Warszawa 157. [Z.z.] 1992 Tę wystaw{' należy zobaczyć. Zbiory Bronisława Piłsudskiego, . "Słowo Powszechne", nr 7, s. 6, Warszawa 158. Żeromski Stefan 1926 - O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, s. 54-57, Warszawa (Wcześniejsze wydanie w 1919 roku) 159. Żeromski Stefan 1912 - Uroda życia. Część trzecia, Łoskot śmigła, s. 187-220, 229-243, Kraków oraz wydania późniejsze 160. Żytek Józef 1991 - Bronisław Piłsudski 1866-1918, [w:] Bronisław Piłsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu, [Katalog Wystawy], Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, s. 5-17, Warszawa 161. Żytek Józef 1992 - Wystawa "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu", Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, "Lud", t. 75, s. 324, Wrocław �347 * Autorzy bibliografii zapowiadają kontynuowanie jej w latach następnych z zamiarem uzupelnienia o nowe tytuły, których identyfikacja wymaga żmudnych poszukiwań. W pierwszej jednak kolejności przedstawiona tu bibliografia zostanie w niedługim czasie przekształcona w tzw. bibliografię rozumowaną. W takim ujęciu korzystający z niej będą mogli zorientować się, które z prac zawierają nową faktografię tyczącą się życia i pracy B. Piłsudskiego, a które są powtórzeniem raz już omawianych zagadnień. Ujęcie takie będzie niezwykle pomocne dla biografów tej postaci, przy czym planuje się w dalszej kolejności poszerzenie bibliografii o prace zagranicznych autorów piszących o B. Piłsudskim, mające odzwierciedlać recepcję jego badań we współczesnej antropologii kulturowej. Wreszcie na koniec planowane jest opublikowanie bibliografii prac B. Piłsudskiego wraz z zestawieniem materiałów znajdujących się w archiwach oraz bibliotekach krajowych i zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c092178f5d7fc2476e31a1c3f0aa4629.pdf e107360a40918be9801c57d3c928aba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource folklorystyka Wielkopolska - folklor ludowy Knoop, Otto (1853-1915) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1901 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny Otto Knoopa / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.157-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 WOJCIECH ŁYSIAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY OTTO KNOOPA l Wiedza o zainteresowaniach kulturą ludową Wielkopolski, w świetle dotychczasowych publikacji, wydaje się być niepełna, a w kilku wypadkach uproszczona. Autorzy wielu opracowań zgodnie przyznają, że ożywiony ruch ludoznawczy rozwinął się tu po upadku powstania listopadowego, kiedy odwetowe represje władz pruskich za masowy udział Wielkopolan w tym powstaniu jeszcze bardziej wzmogły walkę o zachowanie wartości kultury narodowej. Stąd też zwrot do folkloru miał tu bodaj bardziej wyrazisty wydźwięk polityczny niż w innych regionach podzielonej Rzeczypospolitej. Działalność Wydziału Literackiego Kasyna Gostyńskiego i Towarzystwa Starożytności w Szamotułach były tego najlepszym przykładem, a interesujące zbiory folklorystyczne Franciszka Wawrowskiego czy Jana Józefa Lipińskiego były jednym z poważniejszych wkładów w polską folklorystykę romantyczną. W przeszłości kilkakrotnie podejmowano próby całościowego ogarnięcia dziejów badań nad folklorem Wielkopolski. Próby te jednak zakresem naukowej penetracji grzęzły gdzieś u schyłku epoki przedkolbergowskiej, by przełom XIX i XX wieku wielkopolskiej folklorystyce kazać reprezentować Jadwidze Szeptyckiej i Zofii Szembekównie. Nie znaczy to oczywiście, by autorom opracowań nie znane były niektóre postacie w pierwszym rzędzie kreujące badania folklorystyczne i ich osiągnięcia, o czym niekiedy wspominają. Aczkolwiek wydaje się, iż nie zdawano sobie sprawy z tego jak rozległy był zakres prowadzonych badań i jaki był ich wydawniczy rezultat. Znamiennym wydaje się też fakt zupełnego pominięcia badań nad folklorem Wielkopolski w pracy pt. Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, w której wstępie Helena Kapełuś stawia tezę, iż po upadku powstania styczniowego "znaczenie zaboru pruskiego dla rozwoju folklorystyki maleje, zwłaszcza jeśli idzie o Poznańskie; wydaje ono jeszcze przełomowe, choć niedoceniane Studia o literaturze ludowej R. Berwińskiego i milknie, włączone (1867) do Związku Północno-Niemiec- I W niniejszym artykule zajmę się jedynie pracami Knoopa dotyczącymi Wielkopolski. Zupełnie innym rozdziałem jego osiągnięć jest, powstający równolegle, dorobek związany z Pomorzem Zachodnim, który, w moim przekonaniu, wymaga osobnego omówienia. �158 kiego i zaabsorbowane zabiegami o narodowe przetrwanie"2. Ponieważ absolutnie nie podzielam tej opinii, a wręcz przeciwnie, uważam, iż na schyłek XIX i początek XX wieku przypadają najpiękniejsze rozdziały dziejów wielkopolskiej folklorystyki, pragnę w opracowaniu niniejszym wskazać nie tylko na ową lukę ale przede wszystkim wypełnić ją rzeczywistym, w moim przekonaniu, stanem zainteresowań ludoznawczych tego okresu. Nie sposób oczywiście w jednym, krótkim artykule omówić całego nurtującego mnie zagadnienia. Dlatego też przedstawię tu sylwetkę i scharakteryzuję dorobek pierwszej bodaj postaci wielkopolskiej folklorystyki, Otto Knoopa, postaci, która jak dotąd nie doczekała się żadnego szerszego opracowania 3. Otto Knoop urodził się 20 kwietnia 1853 roku w miejscowości Karzin 4 koło Słupska w rodzinie zniemczałych Słowińców, a tego dnia w ogrodzie ojciec zasadził drzewo życia. Niewiele wiemy o jego dzieciństwie oraz warunkach w jakich się wychowywał. Wiadomo jednak, iż wielki wpływ na kształtowanie się jego ludoznawczych zainteresowań wywarła matka, Słowinka z Cecenowa, która już w dzieciństwie wskazała na przebogate obszary słowińskiego folkloru, opowiadając mu lokalne podania, bajki, śpiewając słowińskie pieśni. Niestety Knoop nie dokonał zapisu tych przekazów. Początkowo uczęszczał do Gimnazjum w Stargardzie Szczecińskim, a od 1873 roku studiował na Uniwersytecie w Greifswaldzie i Lipsku teologię i filozofię. Do 1879 pracował jako nauczyciel domowy, by w lutym tego roku poddać się egzaminowi "pro fakultate docent i" na Uniwersytecie w Greifswaldzie. W roku szkolnym 1879-1880, jako stażysta, pracował w Gimnazjum w Lesznie. Wykładał tu jeszcze w następnym roku jako tzw. nauczyciel pomocniczy, a na Wielkanoc 1881 roku, pełniąc tę samą funkcję, został przeniesiony do Gimnazjum w Bydgoszczy. Wiosną 1882 roku został zatrudniony jako pełnoetatowy nauczyciel w Gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu, a od 1888 przeniesiony został do Gimnazjum w Gnieźnie. Stąd w 1889 roku, już jako Oberlehrer, przeniesiony został do Gimnazjum w Rogożnie, gdzie pracował przez kolejnych trzydzieści lat do roku 1919. 17 grudnia 1900 roku nadano mu stopień profesora. 2 Dzieje Warszawa 3 folklorystyki polskiej Dwukrotnie jedynie kaszubscy XVlll i XIX w omówieniu pl. Pomorze cit., s. 410-411. pod red. H. Kapcluś i 1. Krzyżanowskiego. wspomina o nim Andrzej Bukowski. Raz w artykule pt. Folklory.vci wieku, "Literatura Ludowa", 1959, R. III, nr 1-2, s. 8. Drugi raz Gdańskie (Od Ceynowy do "Gryfa"), w: Dziejef(llklorySl.yki polskiej .... op. Zdumiewające ledwie encyklopedycznej Otto 1864-1918, 1982, s. 6. jest przy tym, że w obu tych publikacjach wzmianki. Nigdzie natomiast nie został folklorysta omówiony ów doczeka l się wielkopolski dorobek Knoopa. 4 s. 88, T. Wróblewski, błędnie Nieprawdą ł 853-1915. podaje, Rozwój zainteresowali iż miejscem jest też, jak czytamy ludoznawczych urodzenia Knoopa w tym omówieniu, IV Wielkop()l.~ce. "Lud" było Korzybie by ów wielkopolski 1967, t. 51, cz. I, w powiecie folklorysta słupskim. żył w lalach �159 Początek zainteresowań Knoopa folklorem Wielkopolski datować należy prawdopodobnie na lata 1883-84, kiedy to przebywając w okolicach Sierakowa, Leszna, Barcina i Pakości, zanotował kilka podań 5 i obyczajów 6 drukując je w czasopiśmie Towarzystwa Historycznego w Poznaniu. Jednakże poszukiwania zabytków literatury ludowej uległy zaktywizowaniu, jak się wydaje, na skutek apelu, jaki w tym czasopiśmie umieścił Knoop za pośrednictwem redakcji. Czytamy w nim między innymi: " ... Towarzystwo Historyczne (... ) kieruje do swoich członków prośbę, aby zapisali znane im podania i opowiadania ludowe, tam gdzie jest to możliwe. Opublikujemy je w tym czasopiśmie z podaniem nazwiska. Następnie wydamy je w większym zbiorze razem z już zebranym materiałem. Odpowiednie przesyłki prosimy kierować do nauczyciela gimnazjalnego, pana Otto Knoopa w Poznaniu, ul. Wiedeńska 6, który oświadczył gotowość ich zestawienia dla naszego czasopisma" 7. Apel ten prawdopodobnie spotkał się z życzliwym przyjęciem, ponieważ już w następnym roczniku "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fUr die Provinz Posen" pojawiły się nowe zapisy, a wśród respondentów znaleźli się: nauczyciel Stiller z Wartosławia koło Wronek i dr Maks Beheim-Schwarzbach z Wielenia. Mimo to redakcja pisma raz jeszcze w imieniu Knoopa zwraca się z "prośbą o wszechstronne wsparcie zbioru, który później w specjalnym tomie ma się ukazać"8, a zaznaczyć należy, iż w tym czasie, kiedy ukazał się kolejny apel, był już Knoop autorem poważnego opracowania folkloru środkowego Pomorza 9. Tak też się stało, bowiem już w 1893 roku wychodzi jego olbrzymia praca pl. Sagen und Erzdhlungen aus der Provinz Posen 10. Z całą pewnością jest to naj poważniejsza książka w dorobku Otto Knoopa, stąd też należy poświęcić jej kilka słów uwagi. Zbiór ten, pisał autor we wstępie, "powstał i rósł razem z Historische GesellschaCt fUr die Provinz Posen" 11, a to dzięki licznej już grupie współpracowników rozsianych po całej Wielkopolsce 12. Ponadto "szereg podań w mniejszej liczbie opowiedzieli mi moi uczniowie, którym przy okazji lektury na lekcjach języka niemieckiego zwróciłem uwagę na wartość s O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen", 1885, r. I, nr l, s. 134-137. 6 Tenże, Der Umzug des Haren in Bialokosz, tamże, 1886, r. n, nr 4, s. 414-415. 7 Tamże, 1885, r. I, nr 1, s. 134. 8 Tamże, 1886, r. II, nr I, s. 25. 9 Tenże, Volkssagen, Erzahlungen, Aberglauben, Gebrauche und Marchen aus dem astlichen Hil1lerpommern, Poznań 1885. 10 Tenże, Sagen und Erzahlungen aus der Provinz Posen, Poznań 1893. II Tamże, s. XVII. 12 Do najważniejszych należeli P. Sommer z Poznania, R. Hockenbeck z Wągrowca, nauczyciel Jarzębowski z Rogoźna, rabin Block z Poznania, nauczyciel Werner z Paradyża, L. Kurtzmann z Szymanowa pod Rawiczem, kierownik szkoły w Pak ości Duszyński, nauczyciel Śroka z Biskupic i nauczyciel Swiniarski z Rogoźna. �160 i znaczenie podań" - pisał Knoop 13. O pracy nad tym niezwykłym dziełem wspominał poza tym: "pochodząc z innego regionu, nie znając polskiego języka i obyczajów, gdy przed mniej więcej ośmiu laty rozpocząłem w poznańskiem zbieranie, z natury kierowałem swoją uwagę na niemieckie podania i często słyszałem, że to co przez Niemców i o Niemcach jest opowiadane, zostało zapożyczone od Polaków, a więc jest polską własnością" 14. Wzorem dla Knoopa był w tym czasie Oskar Kolberg, o którym wypowiadał się nader ciepło oraz czasopismo ludoznawcze "Wisła" redagowane przez Jana Karłowicza. Zdawał sobie sprawę z ogromu folklorystycznych zapisów rozsianych już po różnych czasopismach, pamiętnikach i kronikach kościelnych. W części sięgnął również po te źródła. Szczególnie pomocnym okazał się Ludwik Kurtzmann, który wiele z tych rozproszonych tekstów przełożył na język niemiecki, między innymi podania zapisane przez Edwarda Raczyńskiego, a opublikowane w jego W~pomnieniach Wielkopolski. Otto Knoop, jak przyznawał we wstępie do omawianej pracy, początkowo zainteresowany był folklorem mieszkających w Wielkopolsce Niemców, aczkolwiek sam zderzywszy się z kulturą Polaków, w czym niewątpliwie pomogli mu uczniowie rogozińskiego Gimnazjum, odstąpił od tego zamiaru. Okazało się bowiem, po wydaniu drukiem Sagen und Erzahlungen ... , iż ledwie piąta część dzieła odwołuje się do kultury tutejszych Niemców, co w pewnym sensie odzwierciedlało stosunki narodowościowe ówczesnej Wielkopolski. Praca ta jest nie tylko obrazem współczesnej autorowi literatury ludowej. Wiele miejsca w niej poświęcił wierzeniom, zwyczajom i obrzędom. Przedstawił Rok Wielkopolski, co było jedną z ciekawszych propozycji tego dzieła. Naukową wartość pracy podnosił obszerny aparat, w którym Knoop informuje o źródłach pozyskania tekstów. Także tutaj kieruje apel do społeczeństwa Wielkopolski o zbieranie tego, co dotyczy szeroko rozumianego folkloru i przekazywanie zapisów pod jego adresem 15. To niezwykłe dzieło wkrótce zostało dostrzeżone poza granicami zaboru pruskiego. Zainteresowała się nim lubelska folklorystka Zofia Antonina Kowerska, która częściowo przetłumaczone i znacznie skrócone fragmenty tej pracy opublikowała w "Wiśle" 16. Pozytywne przyjęcie omawianej książki w Wielkopolsce zachęciło Knoopa do dalszej działalności na tym polu. Miał przy tym wyjątkowe zdolności organizacyjne. Umiał zjednać sobie szerokie grono współpracowników, z których naj aktywniejszym okazał się Jerzy Wojciech Szulczewski. W jego O. Knoop, Sagen und Erziih/ungen ... , op. cit., s. XVIII. Tamże, s. XIV. 15 Tamże, s. XIX. 16 Tenże, Podania i opowiadania z me/kiego Księstwa Poznańskiego Z. A. Kowerskiej, "Wisła", 1894, t. 8; 1894, t. 9. 13 14 w przekładzie �161 rękopiśmiennych ItJlspomnieniuch o Prof O. Knoopie o początkach znajomości opowiada: "z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie. Wtedy jeden z profesorów zachorował, a jego przedmioty naukowe objęło w zastępstwie dwóch profesorów miejscowego gimnazjum. Jednym z nich był właśnie prof. Otto Knoop. U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińskiego" ("Rogasener Familienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali" 17. Otto Knoop na przełomie XIX i XX wieku podjął się zorganizowania stałych punktów badań folklorystycznych. Niewiele wiadomo o jego metodach pracy. Wiemy natomiast, iż był niezwykle pracowitym człowiekiem. Jadwiga Perucka, córka Wojciecha Szułczewskiego, wspominała mi przed laty, że kiedy przyjeżdżał do Brudzynia, wsi pod Janowcem Wlkp., w której uczył Szulczewski, kazał przyprowadzać sobie najstarszych chłopów z pobliskiego majątku Puzdrowiec i godzinami wypytywał ich o stare zwyczaje, obrzędy, a przede wszystkim podania, bajki i legendy. Chłopi zadowoleni byli podobno z tych rozmów, bowiem stół, przy którym siadywali był zawsze bogato zastawiony jadłem i napitkiem. Wspominała też Jadwiga Perucka, że latem Knoop potrafił na całe dnie znikać z domu Szułczewskich rozmawiając w okolicy z wszystkimi ludźmi, którzy cokolwiek mogli mu opowiedzieć. Był człowiekiem wielkiej kultury i skromności, a dysponował ponadto olbrzymią biblioteką dotyczącą folkloru całej środkowej Europy. Opinia ta wydaje się być uzasadniona, bowiem coraz częściej w publikowanych zbiorach tematycznych dokonuje Knoop analitycznych porównań z materiałem folklorystycznym innych narodów. Żadna ówczesna biblioteka regionalna nie mogła dysponować takim specjalistycznym księgozbiorem, z którego mógłby korzystać wielkopolski folkloryst~. Był też Knoop członkiem kilku towarzystw historycznych i ludoznawczych w tej części Europy, co z pewnością pomagało mu w gromadzeniu księgozbioru. Cechą sprzyjającą w badaniach było jego niezwykłe wyczucie folklorystycznej materii. Potrafił bowiem dostrzec te wartości, jakich na ogół nie dostrzegali ówcześni wielkopolscy folkloryści. Zwracał uwagę na plotki, pogłoski, przejawy humoru powstającego tylko wskutek reakcji na jakieś wydarzenie. Interesował się i zapisywal podania i opowieści wspomnieniowe dotyczące kampanii napoleońskiej, wydarzeń 1848 i 1863 roku. Pisał o nich między innymi: "to, że istnieją nie jest niczym nadzwyczajnym, gdyż lud nie przestaje wszak tworzyć i są, o ile wolno mi tak powiedzieć, wierszami ducha ludowego 17 II - 1. W. Szulczewski, Wspomnienia o Prof. O. Knoopie, s. I (rękopis w posiadaniu Lud t. LXXV autora). �162 w prozatorskiej formie. Takie właśnie podania pozwalają nam wierzyć w możliwości twórcze ludowej poezji. Mniej lub bardziej ważne zdarzenia, które można wprawdzie w prosty sposób wyjaśnić, a których wyjaśnienie dla zwykłego człowieka nie zawsze jest jednak możliwe, zostaje przetworzone przez ludową fantazję, a w nawiązaniu do starszych wyobrażeń zmieniane są w podanie, o ile w porę nie stwierdzona została historyczna prawda" 18. Dlatego też zwracał Knoop uwagę, gdy to było możliwe, na historyczno-społeczne podłoże niektórych przekazów, na swoistą sytuację folklorotwórczą, by dla przykładu wspomnieć o zanotowanej przezeń okoliczności ilustrującej mechanizm rodzenia się nowego podania, a zarazem wrażliwości Knoopa na takie fakty kulturowe. Oto "przed kilku laty w Trzemesznie, po drugiej stronie jeziora Klasztornego, w znajdującym się tam browarze (Ameryka), którego pomieszczenia były dawniej używane na zabawy towarzyskie, w noc sylwestrową odbywał się bal maskowy. »Lohengrin«, któremu w sali było zbyt gorąco udał się w pełnej zbroi na zamarznięte jezioro. Ukazanie się rycerza, »który wyszedł z jeziora« w jasną księżycową noc zostało zauważone przez nocnego stróża i jego opowiadanie dało potem powód do wielu przepowiedni. Ów rycerz miał nawet obwieścić powstanie Polski. W końcu jednak przyznanie się samego rycerza ukróciło tego ducha" 19. Zauważał przy tym, że we współczesnych mu czasach, kiedy dawało się obserwować "zanikanie folkloru" takim nowym podaniom i opowiadaniom "powinno być okazywane największe zainteresowanie"zo. Od 1897 roku wydawał Knoop w Rogoźnie czterostronicowe pisemko pl. "Rogasener Familienblatt" ukazujące się do 1914 roku. Pisemko poświęcone było przede wszystkim kulturze duchowej mieszkańców Wielkopolski, a otwarte dla wszystkich, którzy cokolwiek mieli w tym zakresie do powiedzenia. Drukowali w nim obok Wojciecha Szulczewskiego i samego redaktora, jego uczniowie, między innymi Marian Matuszewski z Czerlejna koło Kostrzyna i Stanisław Stańko z Góry koło Sierakowa. W dziejach wielkopolskich zainteresowań ludoznawczych pismo to jest czymś zupełnie wyjątkowym. Nie wychodził bowiem w regionie żaden periodyk wyłącznie poświęcony zagadnieniom tej kultury, stał się więc jej najobszerniejszym i najpoważniejszym dokumentem. Dlatego też należy się nad nim dłużej zatrzymać, by pokrótce omówić materiał jaki zawiera. Podstawową część "Rogasener Familienblatt" zajmują zbiory podań wie- O. Knoop, Sagen und Erzahlungen ... , op. cit., s. XVI-XVII. Tamże, s. XVII. 20 Tenże, Deutsche Sagen aus der Provinz Posen, "Aus der Heimat Zwanglose Beilage wr »Samotschiner Zeitung«, 1906, r. II, nr 8, s. 30. 18 19 - fUr die Heimat. �163 rzeniowych, historycznych i toponomastycznych z okolic Rogoźna 21, powiatu obornickiego 22 i całej Wielkopolski 23, a także analityczne omówienia niektórych tematów literatury ludowej wyodrębnionych przez Knoopa 24 i zbiory tematyczne poświęcone św. Wojciechowi, Przemysławowi II, czy też roślinom w podaniach 25. Obok tego znajdziemy tam bogate zbiory humoru ludowego związanego z postacią Fryderyka Wilhelma 26, mieszkańców różnych wielko21 Tenże, Sayen aus Royasen Ulul der Umyeyend, "Rogasener Familienblatt", 1897, L I, nr 1, s. 4: tamże, 1897, L I, nr 2, s. 7; tenże, Volkssayen aus Rogasen und der Umyeyend, tamże, 1897, LI, nr 3, s. 11-12; tamże, 1897, L I, nr 6, s. 23-24; tamże, 1897, L I, nr 9, s. 35; tamże, 1902, L VI, nr 2, s. 8; tamże, 1902, L VI, nr 5, s. 19-20; tenże, Volkssayen aus der Umgeyend von Royasen, tamże, 1905, L IX, nr 4, s. 13-16; tenże, Zwei Sayen aus Parkowo, tamże, 1911, L X, nr 15, s. 58-59; tenże, Sayen aus Boruszyn, tamże 1911, L X, nr 19, s. 74-76; tenże, Rogasener Sagen, tamże, 1912, L XI, nr 1, s. 3-4; tenże, Sayen und Erziihlunyen aus der Umgegend von Rogasen, tamże 1912, L XI, nr 16, s. 60-64; tamże, 1912, L XI, nr 17, s. 68; tenże, Warum im Rogasener See jedes Jahr einer ertin muss, tamże, 1913, L XII, nr I, s. 2-3; tenże, Sagen aus der Umgegend von Rogasen, tamże, 1913, L XII, nr 7, s. 25-28; tamże, 1913, L XII, nr 8, s. 29-32; tamże, 1913, L XII, nr 9, s. 33-34; tamże, 1913, L XII, nrll,s.44. 22 Tenże, Volkssayen aus dem Kreises Obornik, tamże, 1898, L II, nr 1, s. 3-4; tamże 1898, L II, nr 6, s. 23-24; tamże, 1898, L II, nr 9, s. 34-35; tamże 1898, L II, nr 13, s. 49-52; tamże, 1898, L II, nr 16, s. 63-64; tamże, 1898, L II, nr 18, s. 7 I-72; tamże 1898, L II, nr 20, s. 78-79. 23 Tenże, Die Schiitze zu Venetia, tamże, 1899, L III, nr 2, s. 7-8; tenże, Die Burg zu Gollantsch, tamże, 1899, r. III nr 3, s. 11-12; tenże, Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, tamże, 1899, L III, nr 4, s. 16; tenże, Das MUlleryollbi/d bei Gnesen, tamże, 1899, L III, nr 5, s. 17-19; tenże, VrJlkssayen und Erziihlunyen aus der Provinz Posen, tamże, s. 19-20; tenże, VrJlkssayen und Erziihlunyen aus der Provinz Posen, tamże, 1899, r. III, nr 8, s. 31-32; tamże, 1899, r. III, nr 9, s. 35-36; tamże, 1899, r. III, nr 12, s. 45-48; tamże, 1899, r. III, nr 13, s. 50-52; tamże, 1899, L III, nr 15, s. 59-60; tamże, 1899, L III, nr 16, s. 62-64; tamże, 1899, L III, nr 19, s. 74-76; tamże, 1899, L III, nr 21, s. 83-84; tamże, 1900, r. IV, nr l, s. 3-4; tenże, Sagen der Provinz Posen, tamże, 1900, L IV, nr 2, s. 8; tenże, VrJlkssayen aus der Provinz Posen, tamże, 1900, r. IV, nr 9, s. 33-34; tamże, 1900, L IV, nr 10, s. 37-39; tamże, 1901, r. V, nr 4, s. 15; tenże, Posener Volkssagen, tamże, 1902, L VI, nr 4, s. 13-16; tamże, 1902, L VI, nr 7, s. 27-28; tenże, VrJlkssayen aus der Provinz Posen, tamże, 1902, L VI, nr 8, s. 32; tamże, 1903, r. VII, nr I, s. 2-3; tamże, 1903, L VII, nr 6, s. 21; tamże, 1903, L VII, nr 9, s. 34-36; tamże, 1903, r. VII, nr 10, s. 10; tamże, 1903, L VII, nr II, s. 42-43; tenże, Posener Sagen, tamże 1911, r. X, nr 4, s. 15-16; tamże, 1911, r. X, nr 6, s. 23-24; tamże, 1911, r. X, nr 12, s. 47-48; tamże, 1911, L X, nr 16, s. 61-64; tamże, 1911, r. X, nr 17, s. 67-68; tamże, 1911, L X, nr 18, s. 71-72; tamże, 1911, r. X, nr 20, s. 79-80; tamże, 1911, L X, nr 22, s. 86-88; tenże, Erziihlungen aus der Provinz Posen, tamże, 1912, r. XI, nr 12, s. 47-48; tamże, 1912, L XI, nr 13, s. 50-52; tamże, 1912, L XI, nr 14, s. 53-56; tamże, 1912, r. XI, nr 15, s. 57-60; tamże, 1914, L XIII, nr 3, s. 9-12; tamże, 1914, r. XIII, nr 4, s. 13-16; tamże, 1914, r. XIII, nr 5, s. 17-20. 24 Tenże, Brunnensayen I, tamże, 1898, r. II, nr 2, s. 5-6; tenże, Brunnensayen II, tamże, s. 9-11; tenże, Brunnensayen III, tamże, s. 13-15. 25 Tenże, Der llei/iye Adalbert in der Saye, tamże, 1899, L III, nr 1, s. 2-4; tenże, K6nig Przemys{aus in der Sage, tamże, 1902, r. X, nr 19, s. 76; tenże, Pflanzensagen, tamże, 1911 r. X, nr 19, s. 76; tamże, 1911, r. X, nr 20, s. 80; tamże, 1911, L X, nr 21, s. 84; tamże, 1911, L X, nr 23, s. 91-92; tamże, 1911, L X, nr 24, s. 96. 26 Tenże, Der alie Fritz und die Gemiisenhiindlerin, tamże, 1897, L I, nr 2, s. 8; Zwei Erziihlunyen vom alten Frilz, tamże, 1897, L I, nr II, s. 43-44; tamże, 1898, L II, nr 14, s. 55-56; tenże, Etwas lJ(Jm allen Fritz, tamże, 1912, r. XI, nr 2, s. 8; tamże, 1912, L XI, nr 4, s. 15-16. �164 polskich miejscowości 27, a także zbiory zagadek 28 i wyliczanek dziecięcych spod Rogoźna 29, chłopskich reguł pogodowych 30, przysłów i okolicznościowych powiedzonek 31. Interesujący jest także zbiór bajek polskiego źródła publikowanych jedynie w tym piśmie32. "Rogasener Familienblatt" to także pismo, w którym zamieścił Knoop opisy zwyczajów i obrzędów, przekonań wierzeniowych i medycznych. Znajdziemy tu zatem opis wielkanocnego oprowadzania niedźwiedzia 33, zwyczajowego wynajmu służby w drugim dniu świąt Wielkiej Nocy w Poznaniu 34, zwyczaju chodzenia po tzw. "cichą wodę" w tym właśnie czasie35, a także opis 27 Allerhand Scherz iiber Posener Orle, tamże, 1898, r. II, nr I S, s. 59-60; Der lelzle Biirgmeister von Lopienno, tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 37-38; Die Choynower Knechte im Buchweizen, tamże, 1905, r. IX, nr S, s. 17-18; Der Philisoph von Schrim, tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 37-38; Kischkowo, tamże, 1902, r. VI, nr 4, s. 16; Die Bedentung des Eides, tamże, 1911, r. X, nr 10, s. 39-40; Schwank aus Chojnower, tamże, 1912, r. XI, nr 17, s. 68. 28 Riitsel und Scherzfragen, tamże 1897, r. I, nr 2, s. 8; tamże, 1898, r. II, nr 9, s. 36; tamże, 1898, r. II, nr 10, s. 10; tamże, 1898, r. II, nr 14, s. 56; tamże, 1898, r. II, nr 15, s. 60; tamże, 1898, r. Tł, nr 19, s. 76; tamże, 1898, r. II, nr 21, s. 84; tamże, 1898, r. II, nr 22, s. 88; tamże, 1899, r. III, nr 2. s. 8; tamże, 1899, r. III, nr 19, s. 76; tamże, 1899, r. III, nr 21, s. 84; Riitsel und Scherzaufqaben aus Rogasen, tamże 1902, r. VI, nr 3, s. 12; tamże, 1902, r. VI, nr 4, s. 16; Scherzfragen, tamże, 1903, r. VII, nr 11, s. 44. 29 Abziihlreime aus Rogasen, tamże, 1900, r. IV, nr 3, s. 12; tamże, 1900, r. IV, nr 14, s. 16; tamże, 1900, r. IV, nr S, s. 20; tamże, 1900, r. IV, nr 18, s. 32; tamże, 1901, r. V, nr l, s. 4; tamże, 1901, r. V, nr 3, s. 12; tamże, 1901, r. V, nr 4, s. 16; tamże, 1901, r. V, nr S, s. 20; tamże, 1901, r. V, nr 8, s. 32; Abziihlreimefiir Kinder, tamże, 1911, r. X, nr S, s. 19-20; tamże, 1911, r. X, nr 8, s. 32; tamże, 1911, r. X, nr 9, s. 36; tamże, 1911, r. X, nr 10, s. 40; tamże, 1911, r. X, nr 12, s. 48; tamże, 1911, r. X, nr 13, s. 52; tamże, 1911, r. X, nr 1S, s. 60; tamże 1911, r. X, nr 17, s. 68; Ahziihlreime, tamże, 1912, r. XI, nr l, s. 4; tamże 1912, r. Xl, nr 2, s. 8; tamże, 1912, r. XI, nr 10, s. 40. 30 O. Knoop, Scherzhafte Wetterregeln, tamże, 1897, r. I, nr S, s. 20; tenże, Bauernregeln, tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 27-28. 31 Tenże, Sprochworter und Redensarlen aus Rogasen, tamże, 1901, r. V, nr 9, s. 36; tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 39-40; tamże, 1901, r. V, nr 11, s. 43-44; tamże, 1905, r. IX, nr 3, s. Il 32 Del' Jager und die Riiuber, tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 26-27; Die venviinschle Prinzessin, tamże, 1899, r. III, nr l S, s. 57-58; Die erloste Prinzessin, tamże, 1902, r. VI, nr 9, s. 33-35; Der Maler und die Prinzessin, tamże, 1902, r. VI, nr 10, s. 37-39; Die singende FIOle, tamże, 1904, r. VIII, nr 2, s. 5-8; Der Fischkonig, tamże, 1911, r. X, nr I, s. 1-4 i nr 2, s. 5-8; Die Schuster und der Teufel; tamże, 191.1, r. X, nr 3, s. 12; Tanzende Nixen, tamże, 1911, r. X, nr S, S, 18-19; Von dummen 11-bitek, der die Angsl suchte, tamże, 1911, r. X, nr 7, s. 25-28; Das weisse Miiuschen, tamże, 1912, r. XI, nr 10, s. 37-40 i nr 11, s. 41-43; Die Diemantenfee. Ein Posener Miirchen, tamże, 1913, r. XII, nr 2, s. 5-8; tamże, 1913, r. XII, nr 4, s. 13-16; Der verzanberle Schwan. Ein Posener Miirchen, tamże, 1913, r. XII, nr S, s. 17-19 i nr 6, s. 21-23; Der Weisse Schwan im schwarzen Nelz, tamże, 1913, r. XII, nr 12, s. 45-48 i nr 13, s. 48-50. 33 O. Knoop, Der Umzug des Baren, tamże, 1897, r. I, nr I, s. 3-4. 34 Tenże, Der Gestendevermitungsmarkl, tamże, 1899, r. III, nr 22, s. 86-87; tamże, 1903, r. VII, nr I, s. 1-2. 35 Tenże, Das stille Wasser, tamże, 1898, r. II, nr 6, s. 22-23. �165 zwyczajów mięsopustnych 36 i wiele informacji o dyngusie 37. Są tam też opisy zwyczajów i przekonań towarzyszących świętom Bożego Narodzenia 38, a także zwyczajów i wierzeń związanych z Nowym Rokiem 39. Obok tego spotykamy opisy zwyczajów dożynkowych 40, tzw. "bicie kapelusza" - zwyczaj spotykany w okolicach Gniezna 41, a także zwyczaje związane z dniem św. Urbana 42, św. Agnieszki43 i św. Walentego44. W ramach cyklu zatytułowanego Aberglauben, Sit te und Brauch in der Ostmarken omówił Knoop wielkopolskie przekonania dotyczące dni tygodnia 45, znaków zapowiadających przybycie gości46, informacji o szczęściu i nieszczęściu47, bądź mającej nastąpić kłótni w rodzinie48. Obok tego znajdują się tu zapisy wyrażające ludowe przekonania dotyczące wody jako środka leczniczego49 oraz szereg innych wierzeń ludu wielkopolskiego 50. Kilkuletnia przerwa w wydawaniu "Rogasener Familienblatt" (od 1906 do 1911 roku) spowodowana była prawdopodobnie szeregiem innych prac, 36 Tenże, Fastnacht, tamże, 1902, r. VI, nr 3, s. 9-11; tenże, Fastnachtssagen, tamże, 1911, r. X, nr 6, s. 23-24. Etwas von Dyngus, tamże, 1913, r. XII, nr 3, s. 9-11; tenże, Das Besprengen mit s. 11-12. 38 Tenże, Weihnachten, tamże, 1897, r. I, nr 16, s. 61-63; Vom Wiehnachtsbaum, tamże, 1898, r. II, nr 22, s. 85-86; Weihnachtsgebriiuche aus Parkowo, tamże, 1900, r. IV, nr 3, s. 11; O. Knoop, Weihnachtsgebriiuche, tamże, 1911, r. X, nr 24, s. 94-95; tenże, Allerhand Wiehnachtsglaube, tamże, s. 95-96; Eine Wiehnachtssage, tamże, 1913, r. XII, nr 1, s. 1. 39 Neujahrsglauben und Neujahrsbriiuche, tamże 1899, r. III, nr 2, s. 88; O. Knoop, Ein Neujahrsglaube, tamże, 1901, r. V, nr 1, s. 3; Neujahrsbrauch, tamże, 1911, r. X, nr 1, s. 4; tamże, 1911, r. X, nr 2, s. 8; Ein Neujahrsbrauch, tamże 1913, r. XI, nr 1, s. 1-2. 40 O. Knoop, Der Ertenwolf, tamże, 1898, r. II, nr 15, s. 58-59; tenże, Ertengebrauche, tamże, 1899, r. III, nr 8, s. 31. 41 Tenże, Das Hutschlagen, tamże, 1899, r. III, nr 7, s. 28. 42 Tenże, Urbanstag, tamże, 1897, r. I, nr 5, s. 17-18. 43 Der 21 Januar, tamże 1912, r. XI, nr 2, s. 5. 44 Der Valentinstag, tamże, 1912, r. XI, nr 3, s. 11-12. 45 O. Knoop, Die J,l'bchentage im Volksglauben, tamże, 1898, r. II, nr 1, s. 2-3; tamże, 1912, r. 37 Tenże, Wasser, tamże, XI, nr 3, s. 12; tamże, tamże, 1912, r. XI, nr 4, s. 16; tamże, 1912, r. XI, nr 8, s. 32; tamże, 46 Tenże, Giiste kommen, tamże, 1912, nr 5, s. 19; tamże, 1912, r. XI, nr 7, s. 28; 1912, r. XI, nr 9, s. 36. 1898, r. II, nr 2, s. 8. Tenże, Gliik und Angliick, tamże 1898, r. n, nr 5, s. 20; tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 28; tamże, 1898, r. II, nr 5, s. 32; tamże, 1898, r. n, nr 11, s. 44; tamże, 1898, r. II, nr 12, s. 48; tamże, 1904, r. 47 VIII, nr 4, s. 16. Zank und Streit im Hause, tamże, 1899, r. III, nr 10, s. 40. Das Wasser ais Heilmittel, tamże, 1913, r. XII, nr 1, s. 4; tamże, 1913, r. XII, nr 2, s. 8; tamże, 1913, nr 5, s. 19-20; F/iessendes Wasser, tamże, 1913, r. XII, nr 10, s. 40; tamże, 1913, r. XII, nr 11, s. 43-44; Der Wasser im Volksglauben, tamże 1913, r. XII, nr 13, s. 52; O. Knoop, Allerhand Wasserglaube in der Provinz Posen, tamże, 1914, r. XIII, nr 1, s. 4. 50 Tenże, Allerhand Volksglaube aus der Provinz Posen, tamże, 1914, r. XIII, nr 2, s. 8; nr 3, s. 48 Tenże, 49 12; nr 5, s. 20. �166 których podjął się Otto Knoop. W tym czasie na trwałe zawiązała SIę współpraca z Wojciechem Szulczewskim, który wspominał: "odtąd aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim"51. Materiał ludoznawczy zebrany przez Knoopa i jego respondentów był już tak olbrzymi, iż obaj postanowili wydać wielotomowe dzieło pt. Przyczynki do wielkopolskiego ludoznawstwa (Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen). Początkowo obaj miłośnicy folkloru zwrócili się do wielkiej spółki wydawniczej Brockhaus w Lipsku, która zgodziła się na opublikowanie dzieła, jednak nie zamierzała wypłacić autorom honorarium. Dlatego też Przyczynki ... postanowili wydać własnym nakładem. Pierwszy tom pt. Volkstiimliches GUS der Tierwelt52 wydany został sumptem Knoopa, który podkreślał we wstępie do tego dzieła: "ażeby zgromadzony materiał nie zginął, zdecydowałem się, by wydrukowano go na mój koszt"53. Książka obejmująca 555 zapisów jest w dziejach wielkopolskiej folklorystyki jedyną propozycją tego rodzaju, w której podjęto kwestie wyobrażenia przez społeczność wiejską świata zwierząt. Ubolewał jednak Knoop, iż nie cały znany mu i dostępny materiał ludoznawczy mógł być w niej zawarty: "niestety, było przy tym konieczne, by około 200 pozycji, wśród nich bardzo interesujących przekazów, które nadeszły podczas długotrwałego składu drukarskiego, odłożyć i zrezygnować ze wszystkich literackich porównań" 54. Zdawał sobie przy tym sprawę z tego, że "może niejeden z przekazanych komunikatów jest nieistotny, a inne zawierają rzeczy od dawna znane, to jednak dla ludoznawstwa Wielkopolski, które jako wiedza w Wielkopolsce znane jest tylko z nazwy, nie mówiąc już o jej znaczeniu, wydawało mi się, że jest istotne, by włączyć tu rzeczy najdrobniejsze, by ich istnienie także w Wielkopolsce zostało stwierdzone" 55. Kolejnym tomem Przyczynków ... była praca Jerzego Wojciecha Szulczewskiego pl. Allerhand fahrendes Volk in K ujawien 56. Jednak ze względów finansowych nie ukazał się już trzeci tom tej serii pt. Gewasser, Wassergeister und Wasserspuk. Współpraca z Jerzym Wojciechem Szulczewskim manifestowała się na J. W. Szulczewski, W.~pomnienia... , op. cit., s. I. Beitra~Je zur Volkskunde der Provinz Posen, Herausgegeben von Professor O. Knoop in Rogasen und A. Szulczewski in Brudzyn. Erstes Bandchen: Volks/umliches UlIS der Tierll'ei/, Herausgegeben von O. Knoop, Rogoźno 1905. 53 Tamże, s. I-II. 54 Tamże, s. II. 55 Tamże, s. II. 56 BeitragI' zur Volkskunde der Provinz Posen, Herausgegeben von Professor O. Knoop in Rogasen und A. Szulczewski in Brudzyn. Zweilcs Bandchen: Allerhandfahrendes Volk in Kuiawien von A. Szulczewski, Leszno 1906. SI 52 �167 każdym kroku działalności ludoznawczej Otto Knoopa. Bardzo często zdarzało się, iż w owym okresie Szulczewski nie mógł sygnować własnym nazwiskiem swoich zapisów, stąd też oddawał je Knoopowi, a ten publikował przekazany materiał w różnych pismach ludoznawczych. Jednym z naj poważniejszych artykułów Knoopa napisanych na podstawie materiału zebranego przez swego współpracownika z Brudzynia był tekst pL Die Himmel und Naturscheinungen in der Anschauung des kujawischen Volkes57, w którym znajdziemy omówienie wiedzy ludu kujawskiego z okolic Strzelna, Mogilna i Inowrocławia na temat słońca, księżyca i gwiazd, wiatru, deszczu i gradu, chmur, grzmotu i błyskawicy, wszelkich znaków świetlnych na niebie, wizji końca świata, odczytywanej z nieboskłonu i innych przesłanek. Także na łamach "Hessische Blatter fUr Volkskunde" opublikował Knoop artykuł o starym kujawskim zwyczaju kładzenia darni na głowie i zawartej w tym symboliki 58. Interesujący jest też tekst dotyczący wielkopolskich wyobrażeń demonicznych, drukowany w czterech częściach 59, który powstał, ponieważ "postacie polskiej demonologii nie doczekały się jeszcze dostatecznego omówienia, no i nie mogły, gdyż materiał podań nie został jeszcze w dostatecznej mierze zestawiony"60. Znajdziemy w nim cenne informacje na temat takich wyobrażeń jak: diabeł myjący, bies, płonnik, kusy, boruta, rokita, smok, smolnica, południca, biała dama, olbrzym z Góry koło Sierakowa i skrzat. Na łamach wspomnianego pisma opublikował Knoop także kilka bajek, np. o księżniczce ze szpilką w głowie zanotowaną w Kuźnicy Czarnkowskiej61 oraz kilka innych zapisanych przez Szulczewskiego w Puzdrowcu koło Brudzynia 62. Wszystkie one opatrzone zostały bogatym materiałem porównawczym. W latach 1902-1905 na łamach "Zeitschrift des Naturwissenschaftlichen Vereins" publikował Knoop szereg artykułów na temat świata roślin w kulturze ludowej mieszkańców Wielkopolski63. Obejmują one zapisy dotyczące przekonań medycznych, magii, zwyczajów wyrosłych na gruncie wiedzy a roślinach, a także szereg podań związanych z roślinami. Podaje w nim autor wiele zwrotów polskojęzycznych np. "kto sieje groch w marcu, ten będzie groch gotował w garncu, a kto w maju, ten w jaju", "gdy grzmi na goły las, to będzie 57 O. Knoop, Die Himmels und naturerscheinungen in der AnschauUlIg des kujawischen Volkes, "Hessisehe Bliitter fur Volkskunde", 1904, r. TIT, s. 112-130. 58 Tenże, Rasen auf dem Kopf gelegt, tamże, 1904, r. TIT, s. 160-161. 59 Tenże, Polnische Dlinlonen, tamże, 1905, r. IV, s. 24, 33; tenże, Polnisel,e Diimonen Il, tamże, 1906, r. V, s. 83-91; tenże, Polnische Diimonen IIl, tamże, 1908, r. VII, s. 29-32; tenże, Polnische Diimonen IV, tamże, 1918, r. XVII, s. 26-37. bO Tenże, Polllische Diimonen, op. cit., s. 24. b 1 Tenże, Die Prillzessin mit der Nadel im KopI, tamże, 1907, r. VI, s. 73-78. 62 Tenże, Polnische Miirchen aus der Provinz Posen, Tamże, 1907, r. VI, s. 78-97. 63 Tenże, Volksu'im/iches aus der Pflanzenwelt, "Zeitsehrift des Naturwissensehaftliehen Vereins", 1902, r. IX, s. 11-18; tamże, 1904, r. XI, s. 52-59; tamże 1904, t. XI, s. 72-87; tamże, 1905, r. XII, s. 13-17. �168 ciężki czas", "suchy kwiecień, mokry maj, będzie żyto gdyby gaj", lub piosenki polskie z Rogoźna np.: Piszczałeczko uliń mi sic;: Bo jak mi sic;:nie ulinisz To cię rzucę za płot Tam cię kury i kokoty Podziubią zaś na łot. Kontynuacją wcześniejszych zainteresowań światem zwierząt w ludowej tradycji były dwa teksty także opublikowane w tym piśmie pl. Volkstumliches uber Schwalbe und Stroch64 i Allerhand Volkstumliches uher Haustiere65, gdzie także przytoczył szereg zapisów polskojęzycznych, np. przekonanie z Połajewa, że gdy chłopi młócą w stodole, wówczas jaskółki siadają na poprzecznej belce nad bojowicą i mówią: Jak my odlatywały Jak my odlatywały Były stodoły pełne, peIne, A teraz nie ma nic, nie ma nic, lub zawołanie dzieci widzących bociana, zanotowane na: w Grudnej koło Rogoź- Bocian, bocian, długi nos, Porwie żabe, porwie kłos, Porwie kryta, porwie mysz, Niech go kaci porwią tyż. Natomiast rozmowy: w beczeniu owiec mieszkańcy Połajewa doszukali SIę takiej oto Kiedy będzie lato? A też wnet będzie? A kto go doczeka? A to jo, a to jo. Zebrany i usystematyzowany przez Knoopa materiał folklorystyczny z Wielkopolski został w części opublikowany na łamach "Historische MonatsbHi.tter fur die Provinz Posen". W cyklu zatytułowanym "Przyczynki do ludoznawstwa w Wielkopolsce" przedstawił omówienia dotyczące duchów leśnych 66, podań o kościołach 67, tematu śpiącego wojska 68 oraz ludowego Tenże, Vo/kslum/iches uber Schwa/be lind Storch, tamże, 1910. r. XVII, s. 59-62. Tenże, Allerhand Vo/kstumliches uber Haustiere, tamżc, 1912, r. XIX, s. 94-99. 66 Tenże, Beilriige zur Vo/kskunde der Provinz Posen, l. Wa/dgeister, "Historische Monatsbliitter fUr die Provinz Poscn", 1904, r. V, nr 3, s. 38-42. 67 Tamże, li. Kirchliche Sagen, 1904, r. V, nr 8/9, s. 124-127. 68 Tamże, lIT. Das sch/ajende Heel', 1905, r. VI, nr 10, s. 155-157. 64 65 �169 wyobrażenia okoliczności powstawania niektórych miejscowości i ich nazw69. Tutaj także znalazł miejsce artykuł poświęcony ludowemu wyobrażeniu cholery i związanym z tym faktem wzniesienia kaplicy św. Barbary w Janowcu Wlkp.70. W tym samym czasie na łamach berlińskiego pisma ludoznawczego "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" opublikował Knoop zbiór podań kujawskich opatrzonych bogatą analizą, a zapisanych przez Jerzego W. Szulczewskiego 71. Jednocześnie w czasopiśmie Śląskiego Towarzystwa Ludoznawczego ogłosił artykuł dotyczący ludowej wiedzy o wolnomularstwie 72 oraz niezwykle interesujący tekst pl. Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen, w którym opisał przekonania mieszkańców Wielkopolski związane z miłością, narzeczeństwem, weselem i stanem małżeńskim oraz macierzyństwem 73. I tutaj nie zapomniał Knoop o typowych polskojęzycznych zwrotach, które podał we właściwej formie, by nie zacierać ich zasadniczego przesłania, np. "kto wychodzi za wdowca, ten beczy jak owca", lub: Szykujcie buty, szykujcie kamzele, Spieszcie się chlopcy, jutro wesele. Znajdziemy tam także polskojęzyczny zapis pieśni weselnej z okolic Wągrowca śpiewanej przez pannę młodą podczas oczepin. Kolejnym tematem Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen są ludowe przekonania i wyobrażenia związane z chorobami, śmiercią, pogrzebem i życiem po śmierci 74. Mimo tak wielkiej wydawniczej operatywności Knoopa, materiał faktograficzny rósł w szybszym tempie niż możliwość jego publikacji. W trakcie poszukiwań nowych pism skłonnych zamieszczać opracowania ludoznawcze z Wielkopolski, "profesorowi przypomniał się niejaki O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim Gimnazjum. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas właśnie w jego nakładzie, zaczęła wychodzić "Poznańska Gazeta Nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung") przyobiecał ją zaopatrzyć w nowy dodatek prze- 69 Tamże, IV. Ortsgriindungen 70 Die St. Barharakapelle 1905, r. VI, nr 10, s. 157-161. tamże, 1902, r. III, nr 3, s. 30-31. 71 O. Knoop, Sagen aus Kujawien, "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde", 1905, r. XV, s. 102-105; tamże, 1906, r. XVI, s. 96-100. 72 Tenże, Die Freimaurer im Vo/ksg/auhen, "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde", 1905, t. 7, z. 13, s. 58-59. 73 Tenże, Aherg/auhe und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1905, t. 7, z. 13, s. 43-57. 74 Tenże, Aherg/auhe und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1905, t. 7, z. 14, s. 70-77 i tamże, 1906, t. 8, z. 15, s. 74-87. und Ortsnamen, zu Janowitz, �170 znaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek przekształcić będzie można na niezależne czasopismo ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło"75. Tą drogą Otto Knoop i Wojciech Szulczewski zainicjowali wydawanie miesięcznika "Aus dem Posener Lande". Dodatek, o którym mowa wychodzący od 1906 roku, w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już od 1 stycznia 1908 roku zmienił nazwę na "Posener Heimatkunde" odstępując tytuł zupełnie nowemu czasopismu. "Aus dem Posener Lande" było pismem otwartym, w którym materiały ludoznawcze z Wielkopolski drukowali Alberth Koerth ze Skwierzyny, Oskar Bruhl z Trzciela, Walther Hampel ze wsi Bukowce koło Sierakowa, Hugo Sommer z Poznania, Ludwig Nehring, Franz Rheinsberg i Jan Sonnemann z Szubina, Albert Herse i Richard Abracham z Bydgoszczy, Józef Paech z Pszczewa, Ludwig Martwig z Pleszewa, Konrad Brok z Dziembłowa, Waldemar Zude ze wsi Biadki koło Krotoszyna. Jednak przede wszystkim spotykamy się w tym piśmie ze zbiorami Otto Knoopa i Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Tematyka artykułów zamieszczonych w "Aus dem Posener Lande" jest równie szeroka jak w "Rogasener Familienblatt". Znajdziemy tu bowiem niezwykle bogate zbiory bajek polskiego źródła. Początkowo pubiikował je Knoop samodzielnie, by wkrótce nadać im ramy cyklu pt. Volksmarchen aus der Provinz Posen. Wszystkie przekazy opatrzył bogatym komentarzem, poddając je głębokiej analizie porównawczej 76. Obok nich wydał tu obszerne zbiory podań dotyczących niektórych wielkopolskich cmentarzy 77, kościołów 78, zamków i pałaców 79, podań związany'ch z Poznaniem 80 czy też szereg innych nieuporządkowanych tematycznie zbiorów zanotowanych w okolicach Rogoźna, Gniezna, Sulmierzyc, Trzemeszna, Śmigla, Gostynia, Ujścia, Obornik, Nowego Tomyśla, Ostroroga, Kościana, Kępna, Połajewa, Swarzędza i Międzychodu 8t. W. Szulczewski, Wspomnienia ... , op. cit, s. 1-2. O. Knoop, Die Kaule des Madej, "Aus dem Posener Lande", 1907, r. II, nr 6, s. 60-61; tenże, Die drei Spinnerinnen, tamże, 1908, r. III, nr 1, s. 13-15; tenże, Der Schlangekonig, tamże, 1908, r. III, nr 2, s. 76-77; tenże, Der Teufel und der Schneider, tamże, 1908, r. III, nr 4, s. 187-188; tenże, Die verzauberte Gans, tamże, 1908, r. III, nr 8, s. 348-250; tenże, Zu dem M archen von der verzauberten Gans, tamże, 1908, r. III, nr 10, s. 395-396; tenże, Der Wahrsager, ein posener Marchen, tamże, 1911, r. VI, nr 6, s. 277-279; tenże, Der Rauber und die drei Madchen, tamże, 1914, r. IX, nr 2, s. 87-88. 77 Tenże, Posener Kirchhofssagen, tamże, 1908, r. m, nr 4, s. 162-165. 78 Tenże, Posener Kirchensagen, tamże, 1908, r. III, nr 12, s. 573-575. 79 Tenże, Posener Schlosssagen, tamże, 1910, r. V, nr 8, s. 387-392. 80 Tenże, Vier Sagen aus dem Stadt Posen, tamże, 1909, r. IV, nr 11, s. 502-503. 81 Tenże, Volkssagen aus der Provinz Posen, tamże, 1915, r. X, nr 5, s. 231-239; tamże, 1916, r. XI, nr 3, s. 112-115; tamże, 1916, r. XI, nr 6, s. 217-220. 75 76 �171 W dorobku folklorystycznym Otto Knoopa bardzo rzadko pojawiają się artykuły podejmujące gruntowną analizę wybranych tematów kultury duchowej ludu wielkopolskiego. Do takich, niezwykle cennych omówień, bogato ilustrowanych materiałem źródłowym, należy artykuł pl. Posener Wassersagen82, drukowany w kilku odcinkach, a który prawdopodobnie jest rozwinięciem książki mającej się ukazać w ramach wspomnianych wyżej Przyczynków .... Poznańskie podania wodne nie są zbiorem podań, lecz rzetelnym opracowaniem ich podłoża mitologicznego, wierzeniowego i obrzędowego. Rozpoczyna w nim autor omówieniem przekonań wierzeniowych związanych z studniami artezyjskimi tryskającymi nad Notecią i nieszczęściami z tym związanymi. Dalej analizuje cykl wielkopolskich przekazów będących ludową interpretacją tworzenia się naturalnych cech krajobrazu, przedstawiając tu własne spostrzeżenia na temat pogrążonych obiektów. Szczególnie zajmujące są fragmenty związane z cudowną mocą niektórych wielkopolskich źródeł i kultu świętych na tym gruncie wyrosłych oraz magicznych zabiegów stosowanych przez społeczność wiejską, by chronić pola przed powodziami. W niektórych zwyczajach z tym związanych doszukuje się Knoop echa starosłowiańskiego obrzędu składania ofiar z ludzi, co jego zdaniem, czytelne było jeszcze w folklorze końca XIX wieku. Innym artykułem podejmującym głęboką analizę treści zastanych jest tekst pl. Zur Geschichte einer Posener Sage83, w którym poddał gruntownej krytyce zapis W. Lasoty dotyczący Góry Zamkowej pod Stęszewem i uwięzionego w niej dziecka, uznając całość za folklorystyczne fałszerstwo. Nie omija też Knoop trudnych tematów demonologicznych. W artykule pl. Du hast ein Jimmeckin84 odpowiada Alberthowi Koerthowi na niedostateczne wyjaśnienie terminu Jimmeckin. Jednak demonologia w opracowaniu Knoopa rzadko pojawia się na łamach "Aus dem Posener Lande". Do najciekawszych należy omówienie dotyczące bogini Herty znanej z okolic Sierakowa i Skwierzyny oraz odniesienia jej do paralelnego wyobrażenia z Rugii 85. Natomiast wyobrażeniom półdemonicznym poświęcił kolejny tekst pl. Die Freimaurer im Volksglauben 86, będący rozwinięciem spostrzeżeń zamieszczonych we wspomnianych wyżej "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde". Otto Knoop, o czym już wspominałem, żywo reagował na wszelkie przejawy folkloru dziecięcego. Obserwację miał ułatwioną z racji swojej profesji. W omawianym piśmie poświęcił tym zagadnieniom wiele miejsca, 82 Tenże, Posener Wasser.~agen, tamże, 1912, r. VII, nr 2, s. 54-62; tamże, nr 3, s. 1 ł 1-120; tamże, nr 4, s. 158-162; lamże, nr 5, s. 216-222; tamże, nr 6, s. 256-262. 83 Tenże, Zur Geschichte einer Posener SagI'. lamże 1908, r. III, nr 5, s. 242-245. 84 Tenże, Du hast ein Jimmicken, tamże, 1908, r. III, nr 11, s. 8. 85 Tamże, Die Giitlin Herta in der Provinz Posen, tamże, 1910, r. V, nr lO, s. 497-498. 86 Tenże, Die Freimaurer im Volksylauben, lamże, 1907, r. II, nr 6, s. 63. �172 drukując zbiór wyliczanek87, np.: zwracając także uwagę na teksty dzieci polskich Ana, bana, or, wor, A ci, bi ci, opkom, bopkom, Przykry czopkom, Kleka, menta, śpik. oraz piosenki dziecięce wyłącznie polskiego źródła 88. Obok tego znajdziemy tu liczne wielkopolskie żarty i anegdoty89 oraz przyczynki do ludowej toponomastyki 90, czy też przekonań, związanych np. z wiarą w "środek ziemi" znaną z Święciechowy koło Leszna 91 oraz pieśni funkcjonujące w środowisku wiejskim okolic Rogoźna, aczkolwiek nie ludowej proweniencji92. Osobne omówienie poświęcił Knoop zwyczajom związanym z wprowadzaniem się do nowego mieszkania oraz znaczeniu śmieci w gospodarstwie domowym 93. Kolejną kontynuacją z "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde" był artykuł pl. Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen ogłoszony w dwóch częściach 94. Podobnie jak w poprzednim, uwagę Knoopa zajmują zwyczaje i przekonania dotyczące stanu narzeczeńskiego i małżeńskiego. Przedstawił tu odpowiedzi na nurtujące lud pytanie kiedy człowiek może się ożenić, a kiedy nie. Przytacza przykłady prób jakim poddawano narzeczone, w czasach mu współczesnych, na terenie całej Wielkopolski. Interesujące są też opisy zwyczajów związanych z powtórnym ożenkiem. Obecność prac Otto Knoopa na łamach "Aus dem Posener Lande", ledwie tu zarysowaną, zakończyć chciałbym wskazaniem na obszerny artykuł poświęcony wielkopolskim zwyczajom świętojańskim i wierzeniom z tym dniem związanym95. Od roku 1905 wydawca "Samotschiner Zeitung", Herman Knauthe, podjął się redakcji dodatku do tego pisma pt. "Aus der Heimat - fUr die Heimat". We wstępie do pierwszego numeru podkreślał, że dodatek wychodzi naprzeciw krajoznawczym i ludoznawczym zainteresowaniom mieszkańców okolic SzaTenże, Abrahlreime aus der Provinz Posen, tamże, 1906, r. I, nr 2, s. 16. Tenże, Posener Kinderlieder, tamże, 1910, r. V, nr 9, s. 444-450. 89 Tenże, Warum es in Bomst keine Juden gibt, tamże, 1907, r. II, nr 3, s. 32; tenże, Die erste Einfiihrung von Steinkohlen, Petroleum und Zigarren in die Provinz Posen, tamże, 1909, r. IV, s. 465-466; tenże, Der letzte Biirgmeister von Lopienno, tamże, 1910, r. V, nr II, s. 556. 90 Tenże, Der Name der Stadte Ritschenwalde und Rogasen, tamże, 1906, r. I, nr 6, s. 47-48. 91 Tenże, Der Mittelpunkt der Erde, tamże, 1908, r. III, nr 3, s. 207-208. 92 Tenże, Deutsche Volkslieder in der Provinz Posen, tamże, 1908, r. III, nr 10, s. 327-328. 93 Tenże, Aus dem Posener Volkskunde, tamże, 1916, r. XI, nr I, s. 35-36. 94 Tamże, Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1909, r. IV, s. 181-183; tamże, s. 204-206. 95 Tenże, Der Johannistag in Glauben und Brauch der Provinz Posen, tamże, 1914, r. IX, nr 6, s. 241-253. 87 88 �173 mocina, a adresowany jest przede wszystkim do ludności niemieckiej. Wkrótce zwrócił się także do Otto Knoopa z prośbą o zamieszczenie na łamach pisma niemieckich treści folkloru nadnoteckiego. Knoop przyjął propozycję, aczkolwiek opatrując zbiory podań tytułem Deutsche Sagen aus der Provinz Posen 96 przemycał w nich teksty polskiego źródła, o czym dowodzą komentarze do tych samych przekazów zamieszczonych w innych publikacjach. Tłumaczył przy tym Knoop, że "takim podaniom i opowiadaniom w naszych czasach, kiedy folklor coraz bardziej zanika, winno być okazane największe zainteresowanie. Skoro są one produktem ciągle twórczej duszy ludu, to przecież chowa się w nich spory obszar starego życia, starych, prastarych wierzeń ludowych. Dostarczają nam materiału, z którego możemy odtworzyć dawne wierzenia i dawny kult naszych przodków"97. W szamocińskim piśmie opublikował Knoop także szereg podań nie związanych z tematem Deutsche Sagen ... , a pochodzących z terenów nadnoteckich bagien 98 i bajek z tego rejonu 99. Zainteresowania ludoznawcze Otto Knoopa wyrażały się także obserwacją przejawów wiedzy ludu na temat różnych zjawisk przyrodniczych. Dawał temu wyraz w nielicznych opracowaniach, choćby we wspomnianym wyżej artykule zamieszczonym w "Hessische Blatter fUr Volkskunde". Chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na dwa omówienia opublikowane w berlińskim "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" dotyczące tęczy 100 i rosy 101 w wyobrażeniach mieszkańców Wielkopolski. W pierwszym z nich mówi Knoop o tym, czym w rozumieniu ludu jest tęcza, jak powstaje oraz o szeregu wierzeń z tym zjawiskiem związanych, a dotyczących narodzin dziecka, pracy w polu lub prognozowania pogody na dzień następny. Spotykamy tu też podania związane z tęczą bądź takie, w których jest ona siłą sprawczą następujących po sobie wydarzeń, np. okoliczności budowy kościoła w Mącznikach koło Środy, który według przekonań tutejszej społeczności zbudowany został na miejscu wskazanym właśnie przez tęczę. Równie interesujący jest artykuł poświęcony rosie. 96 Tenże, Deulsche Sagen aus der Provinz Posen, "Aus der Heimat - fUr die Heimat. Zwanglose Beilage wr »Samotschiner Zeitung«", 1906, r. II, nr 8, s. 30; tamże, 1906, r. II, nr 9, s. 34-35; tamże, 1906, r. II, nr 10, s. 38. 97 Tamże, 1906, r. II, nr 8, s. 30. 98 Tenże, Das verwiinschle Schloss hei Weissenhohe, tamże, 1906, r. II, nr 5, s. 18; tenże, Der Franzosenkirchhof hei Mar!J!min, lamże, 1907, r. III, nr 2, s. 7; tenże, Der verjluchle Gaslhof bei Reisenhurg, lamże, 1907, r. III, nr 3, s. 112; tenże, Der See bei Kalmar, tamże 1907, r. III, nr 7, s. 28; tenże, Oil' Gespenslerhand, tamże, 1907, r. III, nr II, s. 42-43. 99 Tenże, Das Miirchen vom Koch, tamże, 1905, r. I, nr 2, s. 6-8; tamże, nr 3, s. 10-12; tenże, Marchen vom Hand und Wolfe, tamże, 1907, r. III, nr 7, s. 26-28; tenże, Der Rauber, tamże, 1907, r. III, nr 8, s. 30-31; tenże, Der Hirschfluhlen, tamże, s. 31-32. 100 Tenże, Der Regenhogen im Glauben wuJ in der Safle der Provinz Posen, "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde", 1911, r. XXI, s. 390-392. 101 Tenże, Der Tau im Glauben und in der SagI' der Provinz Posen, tamże, 1912, r. XXII, s. 89-95. �174 Znajdziemy tu bowiem ludową interpretację powstawania rosy oraz bogaty zbiór wierzeń i przekonań dotyczących czynności gospodarskich, np. pory wypędzania trzody na pastwisko: Rosa przed świętym Janem Pokryje świnie Janem. czy też przekonań węch dziczyźnie: z okolic Sierakowa, według których rosa poranna odbiera Jeśli rosa, Ćknie mu z nosa, Nic nie czuje, Choć próbuje. Obok tego przytacza Knoop bogaty zbiór przekonań medycznych mieszkańców Wielkopolski, związanych z tym zjawiskiem i udziałem rosy w praktykach czarowlllc. Na łamach "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" opublikował też Knoop kilka bajek z okolic Janowca Wlkp. i Szamotuł l 02 oraz podanie z okolic Chodzieży dotyczące zapobiegania obfitym opadom deszczu podczas żniw 103. W końcu chciałbym tu zwrócić uwagę na kilka interesujących pozycji książkowych Otto Knoopa poświęconych wielkopolskiemu folklorowi. W czasach gdy był nauczycielem Gimnazjum w Rogoźnie, zwyczajem było, iż większość tego rodzaju placówek oświatowych corocznie wydawała tzw. Program ... , w którym umieszczano wiadomości dotyczące nauki, organizacji nauczania, dane o uczniach i ich postępach. Taki Program każdy z profesorów mógł uzupełnić swoim dodatkiem naukowym, umieszczając w nim jakąś rozprawę. Możliwości oferowane przez owe Programy ... skrzętnie wykorzystywał Knoop drukując w nich kilka zbiorów tematycznych wielkopolskiej literatury ludowej. Pierwszym z nich jest Posener Geld-und Schiitzsagen 104. Praca obejmuje 84 zapisy podań o skarbach i pieniądzach, opatrzonych komentarzem porównawczym. Wyjaśniał tu także autor tło wierzeniowe i mitologiczne przekazów. Na tle tych podań pojawiają się liczne polskie wyobrażenia demoniczne, a także interesujące przekonania dotyczące pieniążka przynoszącego szczęście, zapisane przez Wojciecha Szukzewskiego. Znajdziemy tu także zbiór podań będą- 102 Tenże, Die kluge Konigstochter. Polnische Miirchen, tamże, 1914, r. XXIV, s. 191-192; tenże, Polnische Miirchen aus der Provinz Posen, tamże, 1916, r. XXVI, s. 204-208. 103 Tenże, Der Schluss auf den lieben Gott, tamże, 1913, r. XXIII, s. 188-189. 104 Tenże, Posener Ge/d und Schatzsagen. Ein Beitrag zur Heimat und Vo/kskunde der Prot'inz Posen vom ... Hlissenschaftliche Bei/age ZUlli Program des Kg/. Gymnasiullls zu Rogasen, Leszno 1908. �175 cych ludową interpretacją przeszłości. Posener Geld und Schatzsagen to jedyna praca tego typu w dziejach wielkopolskiej folklorystyki, która spotkała się poza tym z bardzo ciepłym przyjęciem opinii społecznej oraz licznego grona recenzentów) as. W rok później ukazała się kolejna książka w dodatku do Programu Gimnazjum w Rogoźnie pl. Posener Marchen 106. Trzynaście wielkopolskich bajek polskiego i niemieckiego źródła, zapisanych przez autora, jego uczniów i Wojciecha Szulczewskiego w okolicach Czarnkowa, Janowca, Pobiedzisk, Środy i Kórnika to zbiór na najwyższym naukowym poziomie. Teksty bajek są tu raczej pretekstem i punktem wyjścia do omówienia w całości tego gatunku folkloru oraz wszelkich elementów towarzyszących bajkom. Jawi się tu Knoop jako dojrzały i wybitny badacz folkloru, a pracę uznać wypada za jedno z jego naj poważniejszych dzieł w bogatym dorobku. Jeszcze tego samego, 1909, roku w leszczyńskim wydawnictwie Oskara Eulitza wychodzi kolejna książka wielkopolskiego folklorysty pl. Ostmarkische Sagen, Marchen und Erzahlungen 107. "Niniejszy zbiór - pisał Knoop we wstępie - ma być w pierwszym rzędzie książką do czytania, a także książką dla młodzieży, która pięknymi opowiadaniami ludu, zależnie od ich treści, ma być pouczana, upominana, zachęcana, ostrzegana, radowana, a równocześnie wiążąca z swoją ojczyzną. Zmierzając do tego celu, wybrałem ze swoich zbiorów do niniejszego tomu najładniejsze i najlepsze utwory, które podałem w możliwie przystępnym języku. Dlatego też zrezygnowałem z całego naukowego uzupełnienia, z przytoczenia paraleli i wskazania na inne podania i bajki" 108. Książka zawiera dziewięćdziesiąt tekstów bajek, podań, anegdot i innych przekazów prozy ludowej Wielkopolski, których nie opatrzył Knoop informacją źródłową. Jednak, gdy wkrótce po wydaniu książki ukazała się jej obszerna recenzja, Marthin Kremmer z Berlina, znawca i entuzjasta tutejszego folkloru opatrzył ją tytułem Eine neue Sammlung von polnischen Sagen und Marchen 109. W recenzji tej pisał między innymi: "dla miłośników Wielkopolski ta mała książeczka jest szczególnie pożyteczna. Mnie przynajmniej nie opuszczają te historyjki od czasu, gdy zaczęłem się w nie zagłębiać" 110. Kolejną, trzecią książką wydaną jako dodatek do Programu Gimnazjum 105 pOL "Aus dem Posener Lande", 1908, L III, s. 512; C. Borchling (omówienie pracy Knoopa), "Hislorischc Monatsblatter fUr die Provinz Posen", 1913, L XIV, s. 158-160. 106 O. Knoop, Posener Miirclien. Ein Beitrag zur Heimat und Volkskunde der Provinz Posen, wn ... Wissensclia{lliclie Beilage zum Program des Kgl. Gymnasiums zu Rogasen, Leszno 1909. 107 Tenże, OSlmiirkische Sagen, Miirchen und Erziihlungen, Leszno 1909. 10H Tamże, s. III-IV. 109 M. Krammer, Eine neue Sammlung von polnischen Sagen und Miirchen, "Aus dem Posener Lande", 1909, L IV, s. 376-378; lamże, s. 394-395. 110 Tamże, s. 377. �176 Rogoźnie była praca pt. Posener Diimonensagen I I 1. Książka ta będąca omówieniem słowiańskich wyobrażeń demonicznych znanych w Wielkopolsce jest rozwinięciem artykułów poświęconych temu zagadnieniu, zamieszczonych na łamach "Hessische Blatter fUr Volkskunde". Knoop w interesujący sposób omawia w niej poszczególne wyobrażenia demoniczne ilustrując całość licznymi podaniami wierzeniowymi, a niekiedy memoratami. Znajdziemy w niej szczegółowe informacje o duchach ziemnych, wodnych i błotnych ze szczególnym podkreśleniem "świecznika" i innych błędnych ogni. Dalej przedstawia autor opracowania duchy polne i leśne, zwracając uwagę na takie wyobrażenia jak przypołudnica, przywieczornica i inne duchy zbożowe, smolnicę, zmorę i demoniczne wyobrażenia zwierząt. Najwięcej jednak miejsca poświęcił skrzatowi, borucie, Leśnikowi i Leśnej dziewicy oraz innym, nieokreślonym strachom i rozmaitym zoomorficznym wyobrażeniom diabła pojawiającym się w lasach. W roku 1913 wydał Knoop ostatnią książkę poświęconą literaturze ludowej Wielkopolski pt. Sagen der Provinz Posen 112, która ukazała się w ramach serii folklorystycznej obrazującej folklor poszczególnych ziem wchodzących w skład ówczesnych Niemiec. Fakt, iż właśnie jemu zaproponowano przygotowanie tomu z Poznańskiego dowodzi, iż był wówczas Knoop znanym i uznanym badaczem. Pracę poprzedził obszernym wstępem, w którym nakreślił swój udział w rozwoju wielkopolskiej folklorystyki oraz scharakteryzował zawartość tomu. Jak zwykle przy takich okazjach podkreślał, że niekiedy nie sposób wyraźnie określić proweniencji przekazów wobec przemieszania się wartości folklorystycznych w dwunarodowym społeczeństwie. Podania i inne ludowe opowiadania zostały tu przypisane 23 grupom tematycznym, zaczerpniętym z prac pomorskiego folklorysty i współpracownika Alfreda Haasa. Ostatnia w wielkopolskim dorobku folklorystycznym książka Otto Knoopa zawiera 273 przekazy opatrzone wyczerpującym komentarzem źródłowym, a niekiedy informacją o okolicznościach zapisu. Teksty podane zostały w formie zbliżonej do usłyszanej i zapisanej, co zostało wytknięte w jednej z recenzji, której autor twierdził, że z tego powodu "prawie żadne z podań w tej książce nie nadaje się do czytania" 113. W roku 1919 Otto Knoop opuścił Wielkopolskę. Od tej pory mieszkał w Stargardzie Szczecińskim bez reszty oddając się pracom nad folklorem Pomorza Zachodniego, a warto zaznaczyć, że wydał tam jeszcze kilka książek temu poświęconych. Dodać należy, że cały zachodniopomorski zgromadzony w 111 Rogoźno 112 113 O. Knoop, Posener Diimonensagen. Ein Beitrag zur Sagengeschichte der Provinz Posen, 1912. Tenże, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913. T. Krausbauer, (ree.) "Historisehe Monatsbliilter fijr die Provinz Posen", 1913, r. XIV, nr 10, s. 161. �177 i opublikowany przezeń materia! jest znacznie obszerniejszy niż scharakteryzowany tu dorobek z Wielkopolski. Otto Knoop zmarł 8 listopada 1931 roku pozostawiając po sobie dorobek plasujący go wśród najpoważniejszych znawców kultury ludowej Wielkopolski. Poza pracami opublikowanymi niewiele można o nim powiedzieć. Z jednej strony, początkowo, tkwił jeszcze w romantycznych stereotypach widzenia i rozumienia kultury ludu, z drugiej zaś sprawnie posługiwał się aparatem naukowym i zdobyczami współczesnej mu niemieckiej folklorystyki. Nie znał języka polskiego, a czynił wszystko, by zachować jego właściwe formy w publikowanych przekazach. Był z pewnością najpracowitszym badaczem kultury ludowej jaki kiedykolwiek pojawił się w Wielkopolsce. "Zebrał i opublikował więcej materiału baśniowego i bajkowego z Wielkopolski niż Kolberg, niż ktokolwiek przed nim" - pisał Tadeusz Wróblewski 114, choć była to tylko część prawdy. Otto Knoop sięgał przecież po wszystkie dostępne mu przejawy folkloru, po zwyczaje i obrzędy, po wierzenia i medycynę ludową. Przedziwna cisza trwa w ludoznawstwie polskim wobec samej postaci i jej dorobku, cisza, której nie sposób zrozumieć, skoro wkład Knoopa w rozwój wielkopolskiej folklorystyki był tak istotny, by rzec fundamentalny. W czasach mu współczesnych jego prace cieszyły się wielką popularnością. Brak możliwości publikowania treści folkloru w języku polskim, a wiadomo, iż próby takie podejmował Jerzy Wojciech Szulczewski, sprawił, że zainteresowanie kulturą ludową w regionie było mizerne. Zainteresowanie to "w pewnej mierze dopiero rozbudzić zdołały wydawnictwa Knoopa, spotykane przede wszystkim w bibliotekach szkolnych. Pomimo, że były one pisane po niemiecku, Polacy chętnie je czytali, tym bardziej, że w nich zawarte powieści zebrane były przez Polaków" 115. a znaczeniu dorobku Otto Knoopa, Wojciech Szulczewski pisał między innymi: "Swe prace prof. Knoop umieszc:cał także w licznych czasopismach ludoznawczych zagranicznych. W ten sposób także zagranica dowiedziała się o przebogatym i ciekawym folklorze Wielkopolski, na co nam Knoop przy każdej nadarzającej się sposobności nie omieszkał zwracać uwagę. Miało to i znaczenie polityczne. Zagranica dowiedziała się, że pomimo Komisji Kolonizacyjnej i różnych praw eksterminacyjnych rządu pruskiego Wielkopolskę nadal zamieszkiwali Polacy" 116. Dorobek Otto Knoopa, jak i szeregu innych piszących po niemiecku folklorystów pracujących w Wielkopolsce, nie może nam być obojętny. Utrwalony, co prawda, w obcym języku, przesiąknięty jest wartościami kultury Polaków; na każdym kroku wyzierają zeń rodzime pierwiastki. Łatwo to dostrzec w nazewnictwie, fonetyce, nazwach wyobrażeń demonicznych, bohate- 114 115 116 Ie - T. Wróblewski, Rozwój zainteresowań ... , op. cit., s. 88. J. W. Szulczewski, W~pomlliellia ... , op. cit., s. 4-5. Tamże, s. 5. Lud I. LXXV �178 rów bajek i rymowankach do nich wprowadzanych, w dziecięcych wyliczankach, wierszowidłach naśladujących głosy i rozmowy zwierząt oraz we właściwych Polakom nazwach obrzędów i zwyczajów. Dorobek ten w wielu wypadkach jest jedynym uzupełnieniem i tak szczupłych archiwów wielkopolskiej folklorystyki. I jedna jeszcze refleksja. Oto ten największy i najważniejszy, w moim przekonaniu, materiał folklorystyczny, winien w końcu trafić do szerokiego grona badaczy, bowiem jeśli ktokolwiek chce zajmować się kulturą ludową Wielkopolski, a przy tym być wiarygodny, faktografii zebranej przez Knoopa pominąć nie może. Pomijanie tego zbioru uważam za zabieg anachroniczny i szkodliwy. Jest to niewątpliwie źródło podstawowe, bez którego każde nowopowstałe dzieło okaże się dalece kalekie. Wojciech Łysiak THE ACHIEVEMENT OF OTTO KNOOP IN FOLKLORE STUDIES (Summary) Otto Knoop (1853-1931), a high school teacher in Leszno, Bydgoszcz, Gniezno, Poznań, and Rogoźno and an amateur student of folklore, is still waiting for a monograph of his work. The article covers his achievements in folklore studies concerning only the Wielkopolska region, which undoubtedly is too narrow a representation of his research output, as he left a very comprehensive collection of folklore materials on the Western Pomerania which would require a separate coverage. Silence on Otto Knoop and his achievement that was maintained in Polish folk studies for many years now seems sheer anachronism and is even scientifically harmful, especially that his contribution to the development of Wielkopolska folklore studies was profound, if not fundamental. He published almost 500 books, articles, and contributions on the folk culture of the people of Wielkopolska region, and this material as a whole defies any comparison. Such of his books as Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen (1893), Volkstiim/iches aus der Tierwelt (1905), Posener Geld und Schiitzsagen (1908), Posener Diimonensagen (1912) and Sagen der Provinz Posen (1913) should enter Polish folklore studies forever, as they are primarily focused on the culture of Poles. Of equal importance are some of his articles such as: Die Himmels und Naturerscheinungen in der Anschauung des kujawischen Volkes (1904), Polnische Diimonen published in "Hessische Bliitter fur Volkskunde" (1905, 1906, 1908, and 1918), Posener Wassersagen (1912), Der Regenbogen im Glauben und in der Sage der Provinz Posen (1911), Der Tau in Glauben und in der Sagen der Provinz Posen (1912), Der Johanistag in Glauben und Brauch der Provinz Posen (1914). The achievement of Otto Knoop as well as of many other folklore researchers writing in German should not remain unnoticed. Though written in a foreign language, it is imbued with values of Polish culture. It almost brims with Polish national elements, which can be easily recognized in the onomastics, phonetics, names of demonic images and of the fairy-tales heroes as well as in rhyming poems included in the tales and numerous children's nursery rhymes, poems imitating voices and conversations between animals, in the names of rituals and customs peculiar to Poles. In many cases this production is the only supplement to very meager archives of the folk studies of the Wielkopolska region. My presentation of the achievement of Olto Knoop in folklore studies closes with a rellection �179 that the most comprehensive and most important collection of folklore materials, that in my opinion was lert by Knoop, should eventually be taken into consideration by a wider circle of researchers, for whoever wants to study the folk culture of Wielkopolska and produce its reliable accounts cannot ncglect the facts collected by Knoop. Personally, I consider negligence of this collection as anaehronic and harmful. This is undoubtedly a fundamental source of knowledge about the Wielkopolska culture and any new study that would fail to take it into account should appear a miss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc60a0e404e1d436579adc6f747dbf5c.pdf b8bffb6ca7cb23624a79e49fecfc7537 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2050 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource mit wspólczesny plotka - aspekt antropologiczny pomylka - aspekt antropolgiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1903 Title A name given to the resource Pomyłka, plotka,mit / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 HUBERT CZACHOWSKI M uzeum Etnograficzne Toruń PRZYCZYNEK POMYŁKA, PLOTKA, MIT DO BADAŃ NAD MITAMI WSPÓŁCZESNYMI Mit należy do najbardziej popularnych terminów końca XX wieku. Ekspansja tego pojęcia dotyczy zarówno sfer życia potocznego, jak i terenu nauki. Mitem przestała zajmować się już tylko etnologia czy religioznawstwo. Do swoich badań włączyła go też socjologia, psychologia, filozofia, nauka o polityce, literaturoznawstwo. Liczba teorii i publikacji na temat mitu, powstałych na polu wszystkich wymienionych dyscyplin, jest ogromna. Często koncepcje te zawierają wiele sprzecznych i wzajemnie wykluczających się wniosków. Ale dużo z nich zawiera wiele wspólnych elementów. Dlatego też we współczesnej humanistyce zaczyna zwyciężać pogląd mówiący raczej o komplementarności różnych kierunków metodologicznych niż ich przeciwstawności. Kiedy mit rozpatrywany był tylko w kontekście społeczeństw tradycyjnych, to można było mówić o pewnym konsensusie co do "odniesienia przedmiotowego" tego pojęcia. Tymczasem w odniesieniu do społeczeństw nowoczesnych zakres słowa "mit" zostaje znacznie poszerzony. Dlatego ważne jest zastanowienie się, czy w jakiś sposób odnosi się ono ciągle do mitów tradycyjnych. Najważniejsza jest kwestia, czy w nowoczesnym świecie powstają nowe mity i jaki charakter przybierają? Czy te tak różne rodzaje mitów należą do tego samego zjawiska, czy też nastąpiła tylko zmiana znaczenia słów i mit nowoczesny nie wykazuje związków z tradycyjnym? Żeby móc odpowiedzieć na te pytania niezbędną rzeczą będzie zaprezentowanie najważniejszych cech społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, co pozwoli osadzić samą analizę mitów w wymiarze społecznym, a jest to bardzo istotne. Rozróżnienia społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, a co za tym idzie, mitów tradycyjnych i nowoczesnych, dokonuję wyłącznie dla celów analitycznych, zdając sobie sprawę, że zapewne nie wyczerpuje ono typologicznych możliwości. Jako punkt wyjścia przyjmiemy teorię kultury J. Kmity (1985). W myśl ustaleń tego autora całość praktyki społecznej (czyli kulturę) w cywilizacji zachodnioeuropejskiej można podzielić na dwie główne sfery: �192 1. praktykę techniczno-użytkową (produkcji, wymiany, konsumpcji) 2. praktyki symboliczne, które dzielą się na: a) symboliczne w węższym sensie - tak zwane komunikacyjne (obyczaj, sztuka, język, nauka), b) światopoglądowe (magia, religia, przekazy świecko-światopoglądowe). Wszystkie te sfery (dziedziny) praktyki społecznej pełnią określone funkcje, są względnie autonomiczne, aczkolwiek w zasadniczy sposób na siebie oddziaływują. Odnosząc te ustalenia do społeczeństw pierwotnych (tradycyjnych) Anna Pałubicka (1984) mówi o ich synkretyzmie. W przeciwieństwie do kultury nowożytnoeuropejskiej, mamy tam do czynienia tylko z jedną dziedziną kultury. Najczęściej jest tak, że sens kulturowych działań składających się na jeden określony typ praktyki, wykracza poza jeden typ praktyki w kulturze nowoczesnej. Chodzi mianowicie o to, że te działania, które z punktu europejskiej logiki są "czystymi" działaniami techniczno-użytkowymi, dla członków kultury tradycyjnej są zarazem działaniami magicznymi, a więc należącymi do sfery światopoglądowej. Podobnie można by wydzielić "czyste" sądy magiczne (znów według Europejczyków), które są jednocześnie działaniami techniczno-użytkowymi dla człowieka tradycyjnego. Wszystkie sfery kultury, które można wyodrębnić dla nowoczesnej kultury Zachodu, w przypadku społeczeństw tradycyjnych tworzą jednolitą, nierozdzielną całość. Z tego względu wszystkie te różnorakie funkcje, które w nowoczesnej kulturze pełnią poszczególne jej dziedziny, w kulturze tradycyjnej są realizowane przez nią całościowo. Jakie więc miejsce w tej jednolitej tradycyjnej kulturze zajmuje mit? W tym układzie jest on jakby impliciate zawarty w całości kultury. Zarazem i jest i go nie ma, jest wszystkim i niczym. Mit i rzeczywistość są integralnie splecione, prawie nierozróżnialne. P. Ricoeur (1986) zaznacza, że już człowiek pierwotny zaczyna tracić integralność z otaczającym go światem. Swoją głęboką zgodność z całością bytu (ów totalny synkretyzm) może on odtworzyć tylko poprzez fabularyzacje mit lub rytuał. Mit jedynie intencjonalnie przywraca ową zgodność, powtarza ją i naśladuje. W tym sensie - dla francuskiego hermeneuty - mit staje się symbolicznym odtwarzaniem pierwotnej pełni bytu poprzez swoją narracyjną formę· Jak zatem należałoby mit określić? Według teorii P. Ricoeura, którą przyjmuję za podstawę dalszych rozważali, mitem określa się rodzaj symbolu rozwiniętego w formie opowieści, artykułującego się w czasie i przestrzeni, które nie są tożsame z czasem i przestrzenią w sensie historyczno-geograficznym (Ricoeur 1986, s. 21 i n.). Ricoeur mówiąc o micie jako symbolu odwołuje się do wcześniejszych ustaleń między innymi Freuda, Cassirera czy Levi-Straussa, mówiących o tym, że poznanie (myślenie) symboliczne jest �193 podstawową i powszechną formą poznawania (odbioru) rzeczywistości przez człowieka. Strukturaliści udowodnili, że niezależnie od miejsca i czasu, czy też kulturowych różnic, obowiązującym sposobem spostrzegania świata jest myślenie metonimiczne i metaforyczne (czyli symboliczne). W swej teorii autor Symboliki z/a podnosi wartość mitu wobec innych rodzajów symboli, uważając formę czyli opowieść za jego najbardziej konstytutywny element. Pisze on więc, że "zrozumienie mitu jako mitu to po prostu zrozumienie tego, co mit wraz ze swoim czasem, swoją przestrzenią, swymi zdarzeniami, postaciami wnosi do odkrywczej funkcji symboli pierwotnych" (Ricoeur, 1986, s. 154). W mitach poprzez opowieść następuje "wtłoczenie" ludzkości w historię przykładową, a zarazem nadanie jej określonego kierunku i toku, co zapewnia powszechność doświadczenia w nim wyrażonego. Mit - opowieść "wyznacza stosunek istoty człowieka do jego egzystencji historycznej" (Ricoeur, 1986, s. 155). Podobnie mówił R. Barthes, dla którego podstawową zasadą mitu jest to, że przekształca on kulturę w naturę. Stąd właśnie wynika owa przepełniona sacrum jedność i pełnia świata, która jest cechą społeczeństw tradycyjnych. Właśnie mity i rytuały (które w ten sam sposób opisują rzeczywistość, ale innym językiem nie werbalnie tylko gestycznie) stanowią podstawową zasadę, dzięki której kultury tradycyjne wykazują dużą odporność na zmiany. Swoją symboliczną funkcję mit spełnia za pośrednictwem opowiadania, gdyż to co ma do opowiedzenia jest dramatem. A ten podstawowy dramat otwiera i odkrywa ukryty sens ludzkich doświadczeń. Odbywa się to na zasadzie łagodzenia przeciwieństw wyrażonych w binarnych opozycjach jak dowiódł tego Levi-Strauss. Poprzez swoją budowę i funkcję - czyli symboliczną funkcję opowieści - mit może pełnić w tradycyjnych społeczeństwach nadrzędną rolę. Owa jednolitość tradycyjnej kultury, w której nie można wyodrębnić żadnych sfer w znaczeniu nowożytnoeuropejskim powoduje, że mitom można przypisywać wielorakie funkcje odpowiadające funkcjom poszczególnych sfer kultury nowoczesnej. Można zatem stwierdzić, że mity są zjawiskiem wyznaczającym i konstytuującym cały świat społeczeństw tradycyjnych, czyli takich, w których nie można wydzielić żadnej z dziedzin kultury w sensie nowoczesnym (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej). W tych społeczeństwach istnieje tylko jeden typ praktyki społecznej i jest on właśnie określany przez "prawdy" zawarte w mitach. Wielorakie znaczenia mitu są możliwe dzięki jego symbolicznej naturze, ujawniającej się zawsze w postaci opowiadania - dramatu. Dlatego też można przypisywać mitom - opisując je dla potrzeb nauki - różne znaczenia i funkcje z tych trzech sfer kultury w ujęciu nowoczesnym. Jest prawdą, że zawierają one elementy nauki, prawa, religii, literatury, sztuki, moralności, historii, wiedzy techniczno-użytkowej, pełniąc zarazem funkcje komunikacyjne i identyfikacyjne, czyli integrująco-różnicujące społecznie. 1.1 - Lud t. LXXV �194 W tej sytuacji wydaje się rzeczą oczywistą, że w kulturze nowoczesnej, w której doszło do rozdzielenia jednolitej kultury tradycyjnej na trzy sfery, musiały ulec też zmianie miejsce i funkcja mitów. Przemiany te związane były z główną cechą kultury cywilizacji zachodniej - mianowicie jej ciągłą zdolnością kwestionowania swoich własnych osiągnięć, co znalazło wyraz w nieustannym upowszechnianiu zmian w nauce, instytucjach społecznych, technologii, sztuce. Wynikały one z rozwoju charakterystycznych cech tej kultury: europejskiej logiki, racjonalności, analizy i tym podobnych. Ważną cechą jest także coraz powszechniejszy zanik większości wartości związanych z tradycyjnym sacrum. Naukowy obraz świata, w stosunku do myślenia mitycznego odznaczający się ogromną zmiennością i rozczłonowaniem na poszczególne dziedziny, coraz bardziej ingeruje w życie społeczne i kształtuje postrzeganie świata. W dzisiejszej cywilizacji następuje coraz większa specjalizacja jednostek naukowy język ekonomisty niezrozumiały jest dla fizyka i odwrotnie, nie mówiąc już o ludziach niewykształconych. Na dodatek tak zwana masa informacyjna zwiększa się tak dalece, że często nie może już być przyswajalna. Bardzo szybko dochodzi do dezaktualizacji określonej informacji, co wymusza pojawienie się następnych, zastępujących pierwszą. Następuje także rozpad wielkich ideologii na rzecz ideologii zupełnie indywidualnych. W tym ogromnym szumie informacyjnym, najczęściej operującym różnorodnymi "językami" odpowiednich dziedzin kultury, trudno jest doszukać się istnienia mitu, rozumianego tak jak w społeczeństwach tradycyjnych. Skąd w takim razie - w nowoczesnym świecie - tak wielka intensywność i powszechność występowania słowa "mit"? Wynika ona z trzech powodów. Po pierwsze, przechodzenie od społeczeństw tradycyjnych do nowoczesnych ciągle trwa. Często dawne symbole i mity są jeszcze przez współczesnych ludzi rozpoznawane. Nawet jeżeli nie mają już powszechnego znaczenia, to trwają w świadomości i mogą być wykorzystywane do różnych celów. Sam mit zaczyna także przenikać w toku kulturowych zmian do innych części kultury, zmieniać ich kształt, to ukrywając się, to znów objawiając swoje istnienie pod przeróżnymi przebraniami 1. Do dzisiejszych czasów relikty dawnych mitów istnieją także w folklorze - również coraz bardziej ulegającemu przeobrażeniom. Po drugie, jeżeli trwanie, a właściwie zakorzenienie w kulturze starych mitów wydaje się być zrozumiałe, to co powoduje, że zaczęto używać tego słowa w nowych znaczeniach, na przykład w politologii czy literaturze? Jest to inna płaszczyzna występowania słowa "mit". Wynika z faktu, że przy rozumie1 Taką analizę przemian starego mitu pokazał chociażby D. de Rougemont w pracy MilaN a świat kultury zachodniej. Analizując mit o Tristanie i Izoldzie odkrył jego ślady w wielu dziedzinach europejskiej kultury. �195 niu mitów tradycyjnych jako wszechogarniającego rzeczywistość universum, wszystkie sfery i dziedziny kultury nowoczesnej miały w mitach swój początek. Gdy wskutek przeobrażell kultury tradycyjnej w nowoczesną kulturę typu zachodniego doszło do rozdzielenia sfer kultury, także te wszechogarniające mitologie musiały się rozpaść. Ze względu na wielość znaczeń i funkcji mitów tradycyjnych jest oczywiste, że prawie w każdej dziedzinie nowoczesnej kultury można wskazać na elementy pochodzenia mitycznego. Wielu badaczy wskazywało na powiązania pomiędzy mitem a nauką (Kołakowski, Kmita), ideologią (Sorel, Eliade), literaturą (Baudkin, Frye, Levi-Strauss), muzyką (Langer, Levi-Strauss), sztuką (Eliade, Kępińska), teatrem (Sławińska, Barba, Grotowski). Sądzę, że nie ma takiej sfery życia w naszej cywilizacji, w której nie można by było wskazać na występowanie elementów charakterystycznych dla mitów tradycyjnych. Rozpoznawanie elementów mitycznych w poszczególnych dziedzinach kultury pozwala uchwycić samą ich istotę, wykazać ich historyczną ciągłość, wreszcie odkryć ich pochodzenie czy budowę. Czy wynika z tego, że etnografia powinna zrezygnować z zajmowania się mitem? Oczywiście, że nie, gdyż jest i tutaj pole zainteresowań dla etnografów, jak sądzę bardzo ważne i interesujące. Zdolność do symbołizowania, układania binarnych opozycji rozwijanych w opowiadaniu, nie mogła się zdezaktualizować. Przeciwnie, w nowoczesnym świecie, w którym powoli usuwa się wszystkie ślady sacrum, w świecie ciągle się zmieniającym, stale zaskakującym nowymi rozwiązaniami, a przez to niestałym, człowiek będąc coraz bardziej wyobcowany, właśnie w mitach i symbolach próbuje "ujarzmić" ten niezrozumiały świat. Ciągle toczy się walka pomiędzy myśleniem dyskursywnym, racjonalnym, krytycznym (charakterystycznym dla cywilizacji nowoczesnej), a myśleniem mitycznym. Pierwszy próbę teoretycznego ujęcia mitów nowoczesnych podjął R. Barthes. Jego propozycja stała się jedną z ważniejszych i bardziej dyskutowanych w humanistyce, jednakże zdecydowanie różni się ona od przyjętej w tym artykule za punkt wyjścia teorii Ricoeura. Dla Barthesa, który traktuje mit jako język, jako system semiologiczny, mitem może stać się wszystko co należy do mowy. "Mit jest słowem" - które nabiera znaczenia, gdyż jest systemem komunikacji. Może to być zarówno jakiekolwiek pojęcie, przedmiot, fotografia, artykuł w gazecie, widowisko i tym podobne. Barthes nie przykłada żadnej wagi do narracyjnej formy mitu, dlatego też zakres semantyczny mitu, w jego koncepcji, ulega ogromnemu rozszerzeniu. Analizy Barthesa (na przykład twarz Grety Garbo, strip-tease, nowy model Citroena - lub utrzymywane w podobnym tonie "mity ekonomiczne" A. Sauvy'ego czy też mit Paryża - R. Caillois'a) nazwałbym raczej analizami symboli (przed czym Barthes się broni), stereotypów bądź przedmiotów mitycznych. Czy można rozszerzyć tak bezkrytycznie pojęcie mitu na symbole i stereotypy? Przecież gdyby same symbole i stereotypy (w formie zdań) mogły opisać �196 rzeczywistość, to w społeczeństwach tradycyjnych nie musiałyby rozwijać się w opowiadanie. W opowiadaniu, z całym jego bagażem najdrobniejszych szczegółów i faktów, można wyrazić takie treści, których nie sposób wyrazić poprzez symbole czy stereotypy. Teoria Barthesa mocno oddziaływała na zakorzenienie się tego poszerzonego pojęcia mitu. Dlatego warto jednak zaznaczyć, że w gruncie rzeczy dotyczy ona symboli i stereotypów (niewątpliwie należących do myślenia mitycznego, ale stanowiących tylko bazę do powstania "prawdziwych" mitów). Naczelną zasadą mitów, według Barthesa, jest przekształcanie kultury w naturę. Ta zasada jest podstawową zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych. Jest to próba zatrzymania świata jako bliskiego sobie, obłaskawienia go, próba zrozumienia. Może się to dokonać tylko na płaszczyźnie mitu. To mit przekształca dziedziny kultury: społeczną, kulturalną, ideologiczną i historyczną w naturę. Doprowadza to - jak dowodzi Sauvy do pojawienia się różnic pomiędzy rzeczywistością i jej reprezentacją jaką posiadają ludzie, należącą do wyobrażeń potocznych (Sauvy, 1971, s. 228). Zatem znaczenie mitu dokonuje się w "nieustannych odwróceniach sensu, elementu znaczącego i jego formy, świadomości znaczącej i świadomości obrazowej" (Bart he s, 1970, s. 41). Autor Mitu dzisiaj uważał, że mit zniekształca rzeczywistość. Można by stwierdzić nawet, że mit tę rzeczywistość stwarza. Jak pisze Barthes w swoim ważnym eseju "Fundamenty całkiem przypadkowego oświadczenia stają się efektem odwrócenia mitycznego, pojawiają się jako obiektywny Porządek, Norma, Opinia Publiczna, jednym słowem "doxa" (laicki obraz świata, Barthes 1971, s. 613). Często to właśnie najzwyklejsza pomyłka narzuca swoje prawa obrazowi rzeczywistości, występującemu wśród ludzi. Dlatego też Sauvy dorzuca... "ignorancja będąc częścią natury ludzkiej jest uświęcona" (Sauvy, 1971, s. 229). Tak czasami dokonuje się przemiana kultury w naturę poprzez przypadek, błąd, przejęzyczenie, plotkę. W ten sposób ludzie narzucają swoje przeżycia, wyobrażenia i myśli rzeczywistości. W tym miejscu wypada zaznaczyć, że utrzymane w tym samym duchu rozważania na temat genezy mitów pierwszy zaproponował L. Aragon. Na podobieństwa pomiędzy surrealizmem a etnografią kilkakrotnie już wskazywano, ale nie zwrócono uwagi na tę zbieżność. Swoją teorię zaprezentował on w książce Wieśniak paryski z 1926 roku, będącej jednym z najbardziej klasycznych tekstów surrealizmu. W swoim założeniu była to próba ułożenia i odtworzenia atmosfery i wątków dawnych mitów, w nowej szacie surrealizmu. W rozdziale "Wstęp do nowoczesnej mitologii" Aragon proponuje, żeby nie powstrzymywać się od błędów w postrzeganiu świata, gdyż tylko w ten sposób można tego świata naprawdę doświadczyć. Właśnie wtedy powstają nowe mity, rodzące się z każdym krokiem i "przybierają tu swoją postać nieznani i zmienni bogowie". Już w latach dwudziestych autor Widniaka zdaje sobie sprawę z wyjątkowej sytuacji nowoczesnej kultury, zauważając, że "codziennie ulega �197 przemianie nowoczesne poczucie egzystencji. Cała mitologia zawiązuje się i rozwiązuje. Wiedza żywa, która budzi się do istnienia i ginie samobójczo" (Aragon 1971, s. 149). Nie będzie, myślę przesady w stwierdzeniu, że Barthes, a po nim inni w zasadzie powtarzają tylko główne wątki myśli francuskiego surrealisty. Jeszcze raz sztuka okazała się szybsza od nauki. Ale czy można - sumując to co zostało powiedziane - znaleźć we współczesnym świecie mity - opowiadania? Jest to niewątpliwie utrudnione, gdyż zmiany kulturowe i cywilizacyjne nie sprzyjają ich powstawaniu. Mity tradycyjne były pełne symboli i stereotypów. Obecnie symbole "nie mają czasu" rozwinąć się w formie opowiadania, gdyż bardzo szybko następuje ich dezaktualizacja. Stąd też ogromna różnorodność symboli i stereotypów, które zastępują mit - opowieść. Zauważa to Barthes pisząc, że mit współczesny nie jest ciągły, jest on głoszony nie w wielkich opowieściach tylko w przemówieniach, najwyżej układających się w zwroty i wyrażenia (stereotypy). Dlatego, że mit-opowieść zanika, na rzecz mitów stereotypów, jest on bardziej "podstępny" przez co trudniejszy do analizy (Barthes 1971, s. 613). To, że mit-opowieść zanika, związane jest z charakterystycznymi cechami zachodniej kultury. Natomiast myślenie potoczne nie zmieniło się. Nadal ludzie próbują opowiadać mity. Mit nowoczesny powstaje tylko na czas jakiś, niszczony przez naukę. Dlatego etnograf musi wyśledzić tworzącą się historię opowieść, uchwycić ją "in jlagranti", inaczej może ona zginąć bezpowrotnie. Może się tak zdarzyć, że gdy fragment jakiejś historii jest jeszcze rozpoznawany, żyje wśród ludzi, to inny fragment należący do tej samej historii już zanikł. Zadaniem etnografa byłoby rozpoznawanie tworzących się mitów, układanie ich fragmentów w określoną opowieść. Oczywiście odpowiednie części jakiejś historii mogą się różnić między sobą, często sobie nawet przeczyć, w zależności od czasu i miejsca występowania. Ale przecież i mity tradycyjne były pełne takich sprzeczności, różne wersje tego samego mitu opowiadały rzeczy diametralnie różne. Dopiero z tych różnorodnych wersji budował Levi-Strauss swoje analizy. Nie inaczej rzecz ma się z mitami nowoczesnymi. Największą ilość nowych mitów stanowią historie osnute wokół życia sławnych ludzi. To życie drugiego człowieka jest zawsze najbardziej interesujące dla innych. Poszczególne fragmenty takich mitów - opowieści, najczęściej występują w postaci plotki czy też pogłoski, przy tym nie ma jakościowej różnicy pomiędzy plotkami (czyli fragmentami mitów) na temat powszechnie znanych osób, artystów czy polityków, a plotkami o sąsiadach. Istnieje tylko różnica w zasięgu ich występowania i rozpowszechnienia. Natomiast w obydwóch rodzajach plotek można odkryć systemy wartości, opinie, poglądy tych ludzi, którzy je opowiadają. Mit - podobnie jak stereotyp, mówi o życiu tych, którzy się nim posługują, a nie tylko o tych, o których opowiada. Oczywiście nie każda plotka jest mitem. Jest ona bowiem tylko (jak symbol �198 czy stereotyp) zaczątkiem mitu. Gdyby nie swoiste cechy nowoczesnej kultury, następowałoby utrwalenie plotki (czy jak chce socjologia wiedzy - zestalenie), a nie jej zdyskredytowanie. W ten sposób powstałaby - dobudowując poszczególne fragmenty - opowieść. Jako pierwszy przykład spróbuję zaprezentować mit powstający wokół osoby Lecha Wałęsy. Jego życiorys wydaje się wyjątkowo podatny na mityzowanie. Wałęsa wywodzi się ze środowiska robotniczego, przez wiele lat pozostawał w centrum wydarzeń i zainteresowań całego polskiego społeczeństwa, a nawet świata; wyrażając przy tym za innych to, o czym sami bali się nawet myśleć, a co dopiero mówić. Wałęsa jest człowiekiem obdarzonym rzadko spotykaną, a wyczuwaną powszechnie charyzmą. W typologii polityków R. Caillois idealnie pasuje do analizowanej postaci Proroka, jako przeciwstawnego Prawnikowi (Caillois s. 1973, 226-285). Przypomnijmy, że w myśl ustaleń Caillois społeczeństwo wręcz poszukuje Proroków, którzy z samej swej natury przynależą do porządku mitycznego, czym różnią się zdecydowanie od Prawników związanych z porządkiem racjonalno-dyskursywnym. Przez ostatnie dziesięciolecie Wałęsa stał się niekwestionowanym symbolem walki o wyzwolenie Polski spod komunistycznego reżimu i symbolem mającej nadejść demokracji i dobrobytu. Mit Wałęsy można by zatytułować "Lecha Wałęsy życiorys na życzenie społeczeństwa". Na początku odwołam się do słów etnografa J. Olędzkiego zawartych w książce Murzynowo ... (1991). Otóż praca ta dotyczy i opiera się na materiale z ziemi dobrzyńskiej, regionu z którego Wałęsa pochodzi. Olędzki pisze, że z tego względu nie mogą dziwić specjalnie wybitne cechy charakteru Wałęsy, gdyż ludzie urodzeni na tej ziemi powszechnie wykazują podobne zalety (s. 431-432). Jest to rozumienie znane nam z kultur tradycyjnych. Bohater mityczny rodzi się w miejscu lub okolicznościach obdarzonych szczególnymi właściwościami. Jakby na potwierdzenie tych słów ukazał się w telewizji wywiad udzielony "Wiadomościom" przez burmistrza Lipna. Stwierdził on, że ludzie urodzeni w tych okolicach obdarzeni są specjalnymi cechami. Jako przykład wymienił Polę Negri (właściwie Apolonię Chałupiec), Wincentego Rapackiego i oczywiście Lecha Wałęsę. (W Lipnie urodził się także Leszek Balcerowicz!). Według mitu młodość Wałęsy miała przebieg dość burzliwy. Podobno dorastający Lech kilka lat spędził w poprawczaku, co zresztą - jak mówiono - nie przeszkodziło mu później zostać prezydentem. Inny epizod zakończył się jeszcze tragiczniej. Mianowicie w "czasie swojej pierwszej pracy w SKR Wałęsa ukradł jakieś części. Miał sprawę w sądzie i siedział w więzieniu". Później, żeby zmienić otoczenie przeprowadził się do Gdańska. Właściwie już jako dojrzały człowiek, odzyskał siłę korzystania z wrodzonych cech charakteru. Na początku lat siedemdziesiątych Wałęsa ożenił się w Gdańsku z wdową po swoim bracie, który został zamordowany przez milicję podczas wydarzeń na wybrzeżu w Grudniu 1970 roku. Dzieci pochodzące z tego pierwszego małżeństwa �199 Wałęsa zaadoptował. Mniej więcej w tym samym czasie postanowił usynowić także dziecko pewnego milicjanta, który zginął podczas tych samych co brat Wałęsy wypadków w Gdańsku. Jest to niewątpliwie jeden z najbardziej znamiennych momentów mitu, pokazujący wyjątkowość cech charakteru bohatera. Krótko przed wyborami prezydenckimi w 1989 roku pojawiła się opowieść mówiąca o tym, jak to w latach siedemdziesiątych Wałęsa "biegał po stoczni z jedną żarówką i nic nie robił, bo był taki leń i tylko mącił". Jakże to inna - z czasowego dystansu ocena początków społecznej działalności dzisiejszego prezydenta. W latach osiemdziesiątych, komuniści dążyli do zdyskredytowania wizerunku przywódcy "Solidarności" w oczach opinii społecznej. Być może to właśnie propaganda komunistyczna zainspirowała wyobrażenie, że Wałęsa zaczął nadrabiać braki w wykształceniu. Rozpoczął on naukę kilku języków obcych naraz oraz studiował zaocznie historię na KULu. Po wielu latach, gdy oficjalna propaganda ciągle próbowała pomniejszyć rangę Wałęsy, czy też w ogóle odsunąć go z życia publicznego, nastąpił tak oczekiwany upadek totalitarnego systemu. Było to wielkie zwycięstwo "Solidarności" - a głównym jego autorem był oczywiście jej przewodniczący. To właśnie Wałęsa - bohater mityczny - zniszczył komunizm. Po latach wrogich, często niewybrednych ataków, nastąpiły lata chwały. Wtedy też, paradoksalnie w potocznym wyobrażeniu tego wspaniałego portretu, po raz pierwszy pojawiły się opowieści pokazujące inną twarz Wałęsy. Ciekawie prezentuje się historia - już z ostatnich lat - gdy do Wałęsy przyjechali profesorowie z Uniwersytetu w Toruniu. Oświadczyli oni, że Senat ich uczelni przyjął uchwałę o nadaniu przewodniczącemu "Solidarności" doktoratu honoris causa. Na pytanie w zasadzie zwyczajowe - czy przyjmie tę godność, Wałęsa zapytał "a co za to chcecie?" Zresztą powiedzonka Wałęsy - rzeczywiste i wymyślone - zawsze skrupulatnie opowiadano. Język, którym posługuje się obecny prezydent wykazuje wiele cech mowy mitycznej. Jako przykład niech posłużą dwa cytaty z kampanii wyborczej: "Jestem silny waszą siłą, jestem mądry waszą mądrością", czy też najbardziej znany "nie chcę, ale muszę". Są to te same zwroty, ta sama "cudowna" retoryka jaką posługiwał się Prorok opisany przez R. Caillois. Na krótko przed ostatnią pielgrzymką Papieża do Polski tajemnicą publiczną stało się, że żona Wałęsy spodziewa się następnego dziecka. Miało się ono urodzić tuż przed przyjazdem Jana Pawła II do kraju. Dlatego też chrztu miał udzielić sam Papież w belwederskiej kaplicy. Do tej historii należy też dementi Wałęsy. Na pytanie dziennikarzy o owo spodziewane dziecko Wałęsa odpowiedział "ten warsztat już zawiesiłem na kołku", czym wywołał bardzo różnorodne reakcje - od pobłażliwości i krytyki do zachwytu części społeczeństwa. Dalszy ciąg mitu czeka na dopisanie. Idąc dalej tym tropem, można by dokonać mitycznej analizy ostatnich �200 wyborów prezydenckich w Polsce. Wielce znaczący jest fakt, że kandydat, który uzyskał drugie miejsce, także - i to w bardzo krótkim czasie - zdołał wytworzyć wokół siebie liczne opowieści mityczne. Zdaje się to dowodzić, jak wielką wartość społeczną mają temu podobne historie. Chodzi tutaj oczywiście o Stanisława (Stana) Tymińskiego, polskiego emigranta, któremu udało się zrobić "na Zachodzie" prawdziwą karierę. Nie jest przy tym ważne, że dużą część tych historii mitycznych opowiadali społeczeństwu dziennikarze (głównie telewizyjni i "Gazety Wyborczej"). Opowieści te miały być dyskredytujące, a przyczyniły się do zwiększenia popularności Tymińskiego. Mówiły one między innymi o tym, że Tymiński lecąc samolotem z Peru lub Kanady (w tych dwóch krajach mieszkał) do Polski, zawsze zatrzymywał się w Trypolisie - centrum światowego terroryzmu, co jednoznacznie miało pokazywać charakter autora Świętych psów. Właśnie ta książka stała się prawie "świętą księgą" licznych zwolenników Stana. We Wrocławiu otwarto nawet księgarnię imienia Stana Tymińskiego, w której można było kupić tylko tę jedną pozycJę· Podobną funkcję pełniła noszona przez Tymińskiego "czarna teczka", w której to miały znajdować się jakieś sensacyjne materiały. Teczka ta, będąc często jedyną odpowiedzią na niewygodne pytania, została obdarzona jakąś niewytłumaczalną czarodziejską mocą, wykazując wszelkie cechy przedmiotu mitycznego. Jednym z najciekawszych wątków jest wielokrotnie opowiadana także przez samego Tymińskiego, historia dotycząca jego mistycznych przeżyć podczas wprowadzania go w obrzędy peruwiańskich Indian w amazońskiej dżungli. Znów natykamy się na cudowne, święte miejsce! Apogeum tych opowieści były wyznania "prawej ręki" Tymińskiego - publicysty i pisarza Romana Samsela. Starał się on podtrzymać mistyczny obraz swojego przywódcy, mówiąc jak to pewnego razu dał się przez Tymińskiego ukrzyżować, w celu dostąpienia odkupienia. Istotnym jest, w szczególności dla etnografa, iż wynik wyborów wskazuje na znaczną moc oddziaływania tych mitów na wyobrażnię i postawę społeczną. Przyjrzyjmy się teraz kolejnemu mitowi prezydenta. Tym razem dotyczy on przywódcy Związku Radzieckiego - Michaiła Gorbaczowa. Jako pierwszy przywódca Kraju Rad, zaczął on reformować totalitarny system komunizmu, wprowadzając pieriestrojkę i głasnost. Ważne jest też, że pierwszy zaczął uprawiać zupełnie inny styl sprawowania władzy. Prawdopodobnie to właśnie wpłynęło na rozwój tych opowieści. Są one tym ciekawsze, że zaczynają przekraczać państwowe granice. Pierwsza część pochodzi z Polski. Głosi ona powołując się na bliżej nieokreślone przepowiednie - że ostatnim władcą (carem) Rosji będzie "człowiek ze znamieniem" - aluzja do znamienia na czole Gorbaczowa. W czasach jego panowania ma dojść do ukazania się nad Kremlem Matki Boskiej, co będzie oznaczało ostateczne wyzwolenie się przywódcy Rosji i rosyjskiego społeczeństwa od przymusowego ateizmu. �201 W swoim moskiewskim mieszkaniu matka Gorbaczowa żyje otoczona świętymi obrazami, gdyż jest kobietą bardzo religijną, codziennie modlącą się za swojego syna. O religijności Gorbaczowa mówi się także w samym Związku Radzieckim. Niech przykładem będzie tutaj opowieść Rozalii Schmidt z Kazachstanu dobrze odzwierciedlająca zmiany zachodzące w ZSRR i wyrażająca nadzieję na powodzenie pieriestrojki: "Oj Bożyczku, co nam robili ... A teraz tak dobrze, Bożyczku, jak dobrze teraz. Modlisz się, bojać się nie trza ... po telewizji pokazywali i mówili do Gorbaczowa, żeby on zrobił tak, jak wprzódy było ... Teraz nie ma nigdzie po oblastjach, jak z Polski przedali kartofli to oni te kartofli nie dali ludziom brać ... I mówili do Gorbaczowa uczyń tak jak było wprzód, a on mówi, ja nie będę tak robić, niechaj ja na krzyż pójdę za Panem Jezusem, no ja tak, nie będę robić nic. Tak Gorbaczow powiedział, już mnie mówiły kobiety, że tak w telewizji pokazywali"2. Interesujące byłoby przebadanie potocznego myślenia o Gorbaczowie w Zachodniej Europie, gdzie przecież cieszy się on ogromną popularnością. Zauważyć można, że nowe mity często odwołują się do sacrum. Być może jak sugerują niektórzy badacze - wynika to z psychologicznej potrzeby obcowania z sacrum, które we współczesnym świecie zostało dalece zredukowane. Znamienne jest również to, że najłatwiej odszukać mity narosłe wokół postaci polityków. Nasuwa się tu pewna analogia do mitycznych bohaterów społeczeństw tradycyjnych. To właśnie politycy, podobnie jak postacie mityczne, oddziałują przemożnie na losy ludzi i społeczności. Nie dziwi więc, że to życie osób wpływowych najbardziej porusza wyobraźnię ludzką. Następny mit współczesny związany jest z życiem Papieża - Jana Pawła II. Przynosi on nam między innymi takie informacje z jego biografii jak tę, że przed wstąpieniem do seminarium był zaręczony i miał się wkrótce ożenić, jednak zerwał zaręczyny i wstąpił do seminarium. Inna opowieść ma odzwierciedlać zaskoczenie Wojtyły, gdy został wybrany Papieżem. Głosi ona, że przed wyjazdem do konklawe do Rzymu, zostawił w Krakowie pędzel do golenia, gdyż myślał, że jego pobyt w Rzymie będzie bardzo krótki. Przeczy temu opowieść o tym, że gdy Wojtyła, jeszcze jako młody kapłan, odwiedził ojca Pio (znanego franciszkańskiego stygmatyka) ten ostatni przepowiedział jego wybór na Stolicę Apostolską. W czasie ostatniej papieskiej pielgrzymki do Polski, usłyszałem opowieść związaną z końcem świata. Głosi ona, że Papież Polak zginie w Polsce. Następnym i zarazem przedostatnim Papieżem ma być człowiek o ciemnej karnacji (może Murzyn ?). Ostatni Papież przybierze imię Piotra II i za jego pontyfikatu nastąpi koniec świata. Na dowód tej przepowiedni-mitu przy tacza2 Opowieść otrzyma/cm od prof. Z. Jasiewicza, któremu w tym miejscu bardzo dziękuję. Pochodzi ona z badań nad Polakami w Kazachstanie przeprowadzonych w listopadzie 1990 roku, we wsi Krasna Polana, Kokczetawskaja Ob/asI. �202 ny jest fakt, że w Watykanie, gdzie na jednej ze ścian wiszą portrety wszystkich papieży, po portrecie Jana Pawła II są jeszcze tylko dwa puste miejsca. Nieco innym typem opowieści są mity osnute wokół osób anonimowych, przez co jeszcze bardziej tajemnicze. Zalicza się do nich opowieści o UFO i Czarnej Wołdze. Na temat UFO jako mitu nowoczesnego pisał już Jung (1982). Przekazy o UFO stosunkowo łatwo jest zakwalifikować jako mity, gdyż najczęściej mamy do czynienia z gotowymi już, całkowitymi opowieściami. Były to zarówno opowieści o zasięgu lokalnym, jak i szerszym. Przypomnę tutaj chociażby opowieść rolnika z podlubelskiej wsi, który pod koniec lat siedemdziesiątych spotkał się bezpośrednio z przybyszami z kosmosu. Historia ta niewątpliwie zelektryzowała polską opinię publiczną. Nie ma tutaj oczywiście znaczenia, czy miała ona oparcie w faktach, czy też była całkowicie wymysłem dziennikarzy. Ważne jest to, że ludzie z całego kraju przyjęli ją jako swoją, zmieniając i dodając swoje własne treści. Wpływ czasu spowodował, iż po dziesięciu latach pozostały jedynie szczątki legendy. Po prostu myślenie racjonalne zdezawuowało wątki mityczne nie pozwalając im się utrwalić. Opowieści o "Czarnej Wołdze" w latach siedemdziesiątych dość powszechnie występowały w bardzo wielu regionach Polski. Szczególnie mocno oddziaływały na wyobraźnię dzieci. Oto treść jednej z wersji tego mitu, opowiedzianego przez W-letnią wtedy dziewczynkę 3: "Tutaj niedaleko mojego podwórka był telefoniczny automat i często my (to jest dzieci) chodziliśmy słuchać bajek przez telefon. Pewnego dnia we trójkę koleżanka i kolega - słuchaliśmy bajki, a ja miałam słuchawkę. I nagle automat był tuż przy ulicy - z piskiem zatrzymał się samochód, który zjechał z przeciwnego pasa. Wbrew przepisom podjechał pod ten telefon. Tak wyglądało jakby się spieszył. Wysiadł z niego bardzo gruby facet, podbiegł do tego telefonu i złapał mnie za rękę i coś zaczął wykrzykiwać. W tym momencie kolega i koleżanka uciekli i ja zostałam sama. Uciekając krzyczeli - "Czarna Wołga, Czarna Wołga". Ten facet się ze mną szamotał i groził, że mnie zabierze, ale po pewnym czasie jednak mnie puścił a ja szybko biegiem wróciłam do domu. Po drodze spotkałam kolegę, który prowadził na odsiecz dziadka, tłumacząc mu, że mnie zabrała "Czarna Wołga". Potem moja koleżanka, która uciekła do domu, a mieszkała obok telefonu, mówiła, że z okien doskonale widziała, że w samochodzie tym siedziała siostra zakonna i stały słoiki z krwią. Ona wysnuła przypuszczenie, że ten facet chciał mnie porwać, żeby zakonnica mogła wypić moją krew". Jak z tego widać mit może przybierać różne kształty, zataczać różne kręgi, zanikać, żeby potem w innej szacie się odrodzić, ale zawsze istnieje. 3 Opowieść uzyskałem od 29-letniej obecnie mieszkanki Torunia, wspominającej wydarzenie z dzieciństwa. �203 Mityczne opisywanie świata jest jedną z podstawowych form postrzegania rzeczywistości. Dzieje się tak zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych, choć - rzecz oczywista - na innych zasadach. W tych pierwszych myślenie mityczne jest powszechnie obowiązujące i w zasadzie jedyne. W kulturach tych mitologie tworzą zwarte systemy norm, wartości, sądów i wzorów zachowań akceptowanych przez uczestników danego społeczeństwa. W mitach odbija się obowiązujący powszechnie światopogląd, wierzenia, organizacja społeczna, system pokrewieństwa. Mity tradycyjne mają dla takich społeczeństw znaczenie podstawowe, objawiają się w nich najistotniejsze dla danej grupy cechy kulturowe. Najważniejszą z nich, która pozwala mitom pełnić tę główną rolę jest fakt, że przyjmują one zawsze formę opowiadania. Ten sposób przekazu stanowi wyjątkowo dogodne narzędzie komunikowania wielorakich treści. Doniosłość lub swoista wszechobecność mitu w kulturach tradycyjnych wypływa z totalności tych kultur. Sytuacja kulturowa nowoczesnych społeczeństw europejskich jest z gruntu odmienna. Od kiedy kultura podzieliła się na względnie autonomiczne dziedziny, mity tradycyjne nie mogły pełnić już swoistej roli. Jednakże wiele cech i funkcji mitów tradycyjnych przejęły odpowiednie sfery kultury nowoczesnej. W społeczeństwach typu nowoczesnego, klasyczne myślenie mityczne, które jest wypierane coraz bardziej przez myślenie dyskursywno-racjonalne, objawia się "podstępnie", jednak dostrzec je można w całej nowoczesnej kulturze. Etnografię interesuje cała dziedzina myślenia potocznego, to znaczy takiego, w którym najłatwiej i najczęściej do głosu dochodzi myślenie mityczne. Myślenie to implikuje kreacje symboli i stereotypów, które w szerokim rozumieniu Barthesa zwane są również mitami. Takie analizy stają się powoli jednym z wiodących tematów nowoczesnej antropologii. Podejście tego rodzaju prowadzi do zanegowania, bądź przynajmniej pomniejszenia znaczenia mitu jako opowieści. Przytaczane przykłady świadczą natomiast o tym, że i tego typu mity są wciąż żywe. Powtarzam raz jeszcze - za P. Ricoeurem - że tylko poprzez opowieść można oddać pewne treści związane z dramatem ludzkiego życia. Uważam, że etnografowie badający jakąkolwiek grupę kulturową powinni uwzględniać treści owych "zbiorowych wyobrażeń". Są one bardzo ważne dla zrozumienia wielu kulturowych zjawisk4. 4 Opowiadania i plotki stanowiące podstawę materiałową mmeJszego artykułu zostały pozyskane w latach 1987-1990, głównie w Poznaniu i woj. poznańskim. Wykorzystano w tym celu rozmowy z przypadkowymi osobami, a także informacje zasłyszane na ulicach, w środkach komunikacji, sklepach itp. �204 BIBLIOGRAFIA Aragon L. 1971 Hlieśniak paryski, Warsza wa. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. 1971 Changer l'objet lui - meme, "Esprit " nr 404, 1971. Caillois R. 1973 Żywiol i lad, Warszawa. Jung C. G. 1982 Nowoczesny mit. O rzeczach widzianych na niebie, Kraków. Kmita J. 1985 Kultura i poznanie, Warszawa. Olędzki J. 1991 Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślwlskiej XVIII-XX wieku, Warszawa. Pałubicka A. 1984 Przedteoretyczne postaci historyzmu, Poznań-Warszawa. Ricoeur P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Rougemont D. 1968 Milo.~ć a świat kultury zachodniej, Warszawa. Sauvy A. 1971 Mythologie de notre temps, Paris. Hubert Czachowski A CONTRIBUTION ERROR, GOSSIP, MYTH TO THE STUDIES ON CONTEMPORARY MYTHS (Summary) The main objective of this article is to provide an answer to the question whether in the contemporary Western culture there are any myths. The very word "myth" has become one of the most popular, but at the same time the least clear terms in the contemporary human sciences. To introduce order into the terminological chaos, an attempt was made to compare the contemporary myth with its equivalents known from traditional societies. This classification was based on the hermeneutical theory of Paul Ricoeur as the most comprehensive one, since it combines elements of other methodological disciplines (e.g. phenomenology and structuralism.) Ricoeur argued that myths might fulfill their basic functions only if they took the form of a story. Following this path, traces of such stories were tried to be found in the contemporary world. Roland Barthes and surrealists ahead of him noticed that the most important element in myth formation was error. In this way people impinge new meaning on reality. The same refers to gossip: when an ethnographer collects all gossips concerning one subject, a story is formed - a myth. As an example of the above may serve the collective image of the lives of well known public figures, e.g. Lech Wałęsa or John Paul II. However, due to specific features of the Western culture, such myths do not acquire permanence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b0f0a07440c6cfd057c89044055db3b.pdf 6cbc8fdd07ff7b58969f1b865afb2afa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2787 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2596 Title A name given to the resource Ćwiczenia z pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.71-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ćwiczenia z pamięci Rok 1949. Powstanie Państwowego Instytutu Sztuki Aleksander Jackowski Dokładnie przed półwiekiem powstał Państwowy Instytut Sztuki, a także - to już materiał na inną opowieść - Państwo­ wy Zespół Pieśni i Tańca „Mazowsze". Troche, później, w po­ czątku przyszłego roku, minie 50 lat od zamknięcia redakcji tygodnika „Odrodzenie". W każdej z tych instytucji pełniłem jakąś' funkcję, co mnie upoważnia do tego, by występować dziś w kostiumie kombatanta, świadka wydarzeń. Jak wiado­ mo, największą, jeśli nie jedyną zasługą kombatanta jest to, że jeszcze żyje. No, i że pamięta czasy, które - prawdę mówiąc - nikogo dziś nie obchodzą, poza innymi kombatan­ tami. A ci żyją przeszłością, można powiedzieć: żyją, by wspominać, opowiadać, co kiedyś widzieli, w czym uczestni­ czyli. Ale nawet wnuki nie chcą ich słuchać, co ich obchodzi jakiś Starzyński czy Sokorski. Jednak wspomnienia należą do rytuału jubileuszowych obchodów, więc trudno się dziwić, że i mnie poproszono o to, bym napisał o tym, jak powstał Insty­ tut Sztuki. Dobrze, napiszę, ale mam wątpliwości, czy się do tej roli nadaję. Znam siebie, palnę coś niepotrzebnego, jak gość na weselu, który nie umie się powstrzymać od komenta­ rza na temat prowadzenia panny młodej. Poza tym, czy moja relacja, w którą święcie wierzę, bę­ dzie prawdziwa, dokładna? Czy wywołując obraz przeszło­ ści, zdołam zachować sensowne proporcje, nie skrzywdzę ko­ goś, nie pomówię, wybiorę fakty rzeczywiście ważne. Jest to przecież niezależne od woli, pamięć ma własne życie, to cho­ wa, to wyrzuca trupa z szafy. Czy więc wspominając, nie konstruuję swojego życiorysu „od tyłu"? Umówmy się więc, że będzie to niesprawiedliwe, nie krę­ powane troską o to, by wyważyć proporcje poruszanych spraw. Wszystko się działo w określonym czasie. Schizofrenicz­ nym. To podkreślam. Bez wprowadzenia tego pojęcia trudno pojąć zachowania ludzi. Moi ówcześni koledzy w Minister­ stwie Spraw Zagranicznych dystansowali się wobec reżimu, ale zarazem działali z pełnym przekonaniem na rzecz uznania przez Zachód granicy na Odrze i Nysie. Powieka nam nie drgnęła, gdy się dowiadywaliśmy o wyrzucaniu Niemców z Ziem Zachodnich (wówczas nazywano je Odzyskanymi). Dziś dziwimy się Serbom, wtedy sami nie chcieliśmy sobie uświadomić, co to znaczą czystki etniczne. Zawsze istnieją wytłumaczenia: zasłużyli sobie; skoro nam zabrano Lwów i Wilno, to...; gdzie drwa rąbią...; nie czas żałować róż... Cie­ szyła odbudowa, a włączając się w nią „wysługiwało się wła­ dzy". Aby zrobić coś sensownego, i to nie tylko dla siebie, przyjmowano stanowiska, wstępowano do PPR. Prowadziło to do sytuacji dwuznacznych, konfliktowych. Miłosz napisał później o syndromie Ketmana: nie ujawniam swych prawdzi­ wych poglądów, udaję, by zrobić coś dobrego. Dla siebie, ro­ dziny, ale i dla kraju. Co jednak zrobić, kiedy ta postawa przynosi wymierne, całkiem prywatne, korzyści? Angażuję się w dobrej sprawie, ale przy tym zaspokajam swoje ambi­ cje, buduję karierę. Najpierw mówię, tak jak wiem, że powi­ nienem mówić, później już te słowa przyjmuję za swoje. Sło­ wa wypowiedziane zmieniają świadomość, wszak psychika dąży do zachowania równowagi. Nie każdy potrafi żyć jak szpieg Kukliński. Uczyliśmy się przystosowywać do rzeczywistości. Do te­ go nie były konieczne moralne uzasadnienia. Życie stawało się grą, kłamali „oni", więc i ja miałem prawo kłamać, uda­ wać. Ale nie czyni się tego bezkarnie. Wstępowano do partii nie tylko dlatego, że się wierzyło w jej program. Jednak bę­ dąc w partii „na niby" w jakiś sposób się naginało, ulegało presji propagandy, wchodziło w sytuacje moralnie dwuznacz­ ne, konfliktowe. W sierpniu 1949 r. Watykan wydał oświadczenie, grożąc ekskomuniką za przynależność do partii komunistycznych i robotniczych. A przecież wstępowano, wychowując dzieci w duchu katolickim, chrzcząc je, posyłając do komunii. Kraj się odbudowywał, każdy nowy dom cieszył. W tymże roku 22 lipca otwarto Trasę W-Z i most Śląsko-Dąbrowski. To była wielka radość. W dwa dni później uruchomiono radiostację w Raszynie. Ludzie bawili się na placach i ulicach miasta. Na Mariensztacie. A niepokorni, odważni, bezkompromisowi? Tych życie spychało na bok. Zarówno niechętnych wszystkiemu, jak i ta­ kich, którzy walczyli w konkretnych sprawach o swoje racje. Logika czasu powodowała, że ośrodkiem krystalizacyjnym postaw stawał się Kościół. Dlatego władze zwalczały go róż­ nymi sposobami, aresztami i próbami rozbicia (PAX). Po­ trzebna była odwaga i... wiara, by w najgorszym okresie oświadczyć, jak to uczynili Stanisław Stomma i Jerzy Turowicz: „Marksistami ani socjalistami nie jesteśmy. Widzimy w socjalizmie wiele stron dodatnich. Niemniej ideał socjali­ styczny nie jest naszym ideałem. Dlatego też nie możemy i nie powinniśmy przyjmować na siebie odpowiedzialności za realizację tego ideału w Polsce i na świecie". Za takie postawy się płaciło. Ale ludzie są tylko ludźmi, odczuwają strach - wiemy, że nie bezzasadnie! - troszczą się 0 najbliższych, nie chcą być odrzucani. Ci sami po latach nie umieją zrozumieć, jak mogli ulec „zaczadzeniu". A ulegali, 1 to kto? Znakomici pisarze, plastycy, w tym późniejsi boha­ terowie opozycji. Specjalistą od wytykania im tego stał się badacz twórczości Leśmiana - Zdzisław Najder. Nieraz trzeba było wybierać, i były to trudne decyzje. Człowiek, któremu kultura polska zawdzięcza więcej niż ko­ mukolwiek innemu, prof. Stanisław Lorentz w trosce o dobro narodowe nie zawahał się zawiadomić MSZ o tym, że wyjeż­ dżający z Polski ambasador pewnego kraju wywozi cenne za1 2 71 �bytki, dokumenty, regalia. W rezultacie „przypadkiem" ładu­ jąc skrzynie na statek opuszczono tę, o którą chodziło tak, że się rozbiła. Skandal zatuszowano, ambasador już nie wrócił, Muzeum Narodowe zyskało eksponaty. Tenże prof. Lorentz dla MSZ napisał, wydaną pod pseudonimem, książeczkę o ra­ towaniu zabytków. A ilu wybitnych, dalekich od akceptacji ustroju ludzi działało na rzecz powrotu do kraju dzieł zagra­ bionych przez Niemców w czasie wojny? Zadawano sobie nieraz pytanie, co robić? Co i w imię cze­ go poświęcić. Przypomina mi się pewien wieczór, to było w 1949 г., kiedy to niespodziewanie zjawiło się u mnie w do­ mu dwóch panów, szukając porady, a może nie tyle porady, co potwierdzenia swoich decyzji. Dodam, że należałem do PPR, panowie uważali zapewne, że jestem przyzwoity (tak np. informował w swym liście do Kenarów Czesław Miłosz) i więcej wiem o zamierzeniach władz (akurat!). Obaj byli dy­ rektorami w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Bohdan Urbano­ wicz kierował Departamentem Szkolnictwa Artystycznego, Juliusz Starzyński Biurem Współpracy Kulturalnej z Zagrani­ cą. Wezwał ich Włodzimierz Sokorski, wiceminister w resor­ cie kultury, ale faktycznie w nim rządzący, odpowiedzialny za front ideologiczny. Nie krył swej roli, wtedy w ogólnym systemie kłamstwa ministrem robiono kogoś bezpartyjnego, a rządził jego partyjny zastępca. Skoro już zabrnąłem w dygresję o systemie kłamstwa, do­ dam, że władza Sokorskiego też była ograniczona i w znacz­ nym stopniu pozorna. Sterowano nim z Wydziału Kultury КС (wówczas kierował nim Jerzy Albrecht), który z kolei otrzy­ mywał dyrektywy i cięgi z ambasady radzieckiej. Z niej zre­ sztą telefonowano, bywało że i po kilka razy dziennie, do mi­ nistra, wyrażając np. swoje niezadowolenie z wystawionej sztuki, wydanej książki. W tejże ambasadzie istniała iden­ tyczna jak w КС struktura stanowisk, odpowiadająca struktu­ rze rządu. Ale i ona, jak się później okazało, była kontrolowa­ na przez równoległe kanały informacyjne (i nie tylko) NKWD, partii, wojska. Nie wiem, jak liczna była wówczas służba ambasadzka, mówiono tylko, że w latach siedemdzie­ siątych ambasada i jej przybudówki liczyła ok. 8000 współ­ pracowników. Do tego doszła w tamtych latach równoległa siatka obserwacyjna enerdowskiej Stasi. wy - tak odpowiedziałem. (Tu dodam, że Sokorskiego zna­ łem jeszcze z wojska, 1 Dywizji im. Tadeusza Kościuszki, był wówczas zastępcą gen. Berlinga i przez pewien czas moim szefem.) Urbanowicz zrezygnował ze stanowiska, został profeso­ rem w Akademii Sztuk Pięknych. Natomiast Starzyńskiego udało się ministrowi pozyskać. W ramach tej „łapanki" wcią­ gnął zresztą więcej osób do partii. Starzyński nie krył, że za­ leży mu na tym, aby zrealizować swoje plany, w których mie­ ściła się koncepcja instytutu. Wiele razy o niej mówił, przez dobrych kilka miesięcy widywałem się z nim codziennie. Wymiana kulturalna wymagała decyzji MSZ. Podobnie jak naukowa. Miałem wówczas u szefów resortu na tyle mocną pozycję, że mogłem wnioskować o paszport, wyjazd i w za­ sadzie zawsze to realizowano. Nazwisko Starzyńskiego znałem sprzed wojny, był dyrek­ torem Instytutu Propagandy Sztuki. Poznałem go dzięki Józe­ fowi Czapskiemu, który miał w 1938 r. wystawę w lokalu IPS-u. Oczywiście, interesując się sztuką i zamierzając pójść w 1939 r. na historię sztuki, znałem dzieło Hamana, tłuma­ czone przez Walickiego i uzupełnione w części współczesnej przez Starzyńskiego. Dlatego ucieszyłem się, gdy któregoś dnia w 1970 roku przyszedł do mnie, do departamentu. Schudł, twarz miał nabrzmiałą, apoplektyczną, tym bardziej czerwoną, że nosił buraczkowy garnitur. Opowiadał o Murnau, Leonie Schillerze, z którym jeździł po Niemczech, w końcu zaproponował swą kandydaturę na attache kultural­ nego w Rzymie. Wyraziłem zdziwienie, przecież nie zna kra­ jowych realiów, jak więc miałby prezentować naszą kulturę. Powiedziałem, że jest oczywiście znakomitym kandydatem, chyba nie ma lepszego, ale niech rok - dwa pobędzie w kra­ ju, popracuje. Zmartwił się, ale uznał te racje. Zadzwoniłem wtedy do Sokorskiego i umówiłem na drugi dzień obu panów. Dodałem, że jak sądzę, będzie to znakomity dyrektor Biura Współpracy Kulturalnej z Zagranicą (pracował w nim wów­ czas krytyk i historyk literatury Kazimierz Czachowski). Sta­ rzyński spodobał się ministrowi, już następnego dnia przy­ szedł do mnie w swej nowej funkcji dyrektora Biura. W ten sposób stał się moim partnerem, i widywaliśmy się odtąd bardzo często. Ale wróćmy do jesiennego wieczoru. Obaj panowie, jeden wcześniej, drugi później, radzili się - co robić. Sokorski po­ wiedział każdemu z nich to samo: zaostrza się sytuacja mię­ dzynarodowa, krzepnie front ideologiczny, nie może więc tak być, by kierownicze stanowiska zajmowali ludzie nie należą­ cy do partii. Daje im, bodajże, 48 godzin na odpowiedź. Wstępują do PPR i zostają na swych stanowiskach, albo... Otóż Urbanowicza interesowało to „albo". Ultimatum kate­ gorycznie odrzucił, chciał jednak znać moje zdanie, do jakich granic może się takie „albo" posunąć. Słyszało się przecież ciągle o aresztowaniach, procesach. Np. w MSZ, w Departa­ mencie Prasy i Informacji (którym kierowałem), w niecały miesiąc po moim odejściu aresztowano bliską mi i kompe­ tentną osobę: Paulę Born. Aresztowano kilku dyrektorów de­ partamentów. Aresztowano w środowisku mnie bliskim: sio­ strę prof. Jana Białostockiego, Heddę Bartoszek, wkrótce po­ tem prof. Michała Walickiego. We wszystkich tych sprawach interweniowałem (wraz z prof. Starzyńskim) u Sokorskiego, a w sprawie Walickiego w Wydziale Kultury КС, gdzie Paweł Hoffman pokazał mi dwa tomy sfingowanych akt. Otóż Urbanowicz chciał znać moje zdanie, co będzie, je­ śli da Sokorskiemu odpowiedź odmowną. Przypuszczałem, że nic się nie stanie, Sokorski nic był ani złośliwy, ani mści­ Później w życiu zamieniliśmy role, petent stał się szefem. Poglądy mieliśmy chyba podobne, z tym że on dojrzewał do akceptacji ustroju, ja do jego negacji. Spotkaliśmy się nieja­ ko w środku. Podobnie jak duża część środowiska artystycz­ nego przed wojną, nie krył sympatii do lewicy. Mnie zaś ukształtowała lektura Conrada, Brzozowskiego i Żeromskie­ go, a do tego hece antysemickie, syberyjski łagier, wojsko, MSZ. Byłem naiwny, ale już wtedy, gdy się poznaliśmy - roz­ czarowany. Chciałem się wycofać z dygnitarstwa, kłamstw, zostać tym, kim powinienem był być - studentem, człowie­ kiem robiącym to, co chce, a nie to, co musi. Starzyński starał się widzieć dobre strony ustroju, wejść w tę rzeczywistość, znaleźć w niej miejsce dla swych ambi­ cji i możliwości. Sądzę, że mnie lubił, trochę interesownie, trochę po ojcowsku. Wiedział też dobrze, że mogę mu być przydatny, wyczuwał, że jestem przyzwoity (śmiesznie dziś brzmi to słowo), a przy tym wciąż dobrze widziany przez par­ tyjnych bonzów, których znałem z wojska i MSZ. Spotykaliśmy się, czasem o przedziwnej porze, o 6 rano, na śniadaniu. Ja jeszcze zaspany, śnięty, on już radosny, pro­ mieniejący energią. Wstawał o 5, długo parskał pod pryszni­ cem, potem zaczynał dzień, w którym nigdy mu się nie uda­ ło dotrzymać przewidywanych terminów. Ludzi umówionych 3 72 �na 11 przyjmował o 14 lub później, zawsze zdziwiony, że źle sobie wszystko zaplanował. Ale nigdy się nie spieszył, roz­ mowa to była rozmowa, a nie tylko - załatw sprawę i żegnaj. Paradoksalnie, jego niepunktualność wynikała z szacunku dla rozmówcy. Udawało się na ogół dotrzymać terminu z pierw­ szym, dlatego umawialis'my się o tak wczesnej godzinie. Do­ dam, że spał 3-3,5 godziny. Więcej nie potrzebował, dzięki czemu miał dużo czasu na pracę, lektury, spotkania. Oblicza­ łem, że moje dwa lata życia to był jego rok. Kiedy mu to po­ wiedziałem, zasępił się, powiedział: nie będę długo żyć, mój czas to pięćdziesiątka. Cała rodzina ze strony ojca umierała na serce, dawniej mówiono - na apopleksję. Praca, wykłady wciągały go. Jako dyrektor Biura był kompetentny, co należało do wyjątków w czasie, gdy z dnia na dzień awansowano agitatora na generała, robociarza na wojewodę, niedoszłego studenta na dyrektora w MSZ. Mar­ ksizm pociągał go swą socjologiczną perspektywą. Był nie tylko historykiem sztuki, ale i socjologiem kultury, sztuki. Dziwiono się, że chodzi na westerny i filmy, które pasjono­ wały młodzież. Ale on chciał je widzieć, znać, rozumieć czas, w którym żyje. Czy widział złe strony peerelowskiego życia. Oczywis'cie, doskonale je dostrzegał, ale nie odwracał oczu od dobrych. Inna rzecz, że stanowisko dyrektorskie tworzyło barierę. Ko­ ledzy plotkowali, opowiadano o rzeczach prawdziwych i zmys'lonych, ale szefa się bano, zresztą z racji urzędu nie miał czasu na takie rozmowy. W partii źle patrzono na ludzi, którzy dyskutują, chodzą do kawiarni, spotykają się z niezna­ nymi ludźmi. Do tego komuś, kto współpracował z „władzą" nie wszystko mówiono. Krąg przyjaciół Profesora był wów­ czas raczej wąski. Prof. Lorentz, Michałowski, z nimi się konsultował, pomagali sobie nawzajem Państwo Jaworscy. Kiedyś dowiedziałem się od profesora, że Sokorski chciałby powołać przy ministerstwie instytut zajmujący się sztuką. Było oczywiste, że jemu powierzy organizację. Ale był jeden szkopuł - Starzyński nie należał do partii, mimo że wcześniej zadeklarował chęć wstąpienia. Po prostu, aby być członkiem partii, trzeba było być do niej przyjętym. Należa­ ło więc mieć rekomendacje i zgodę podstawowej organizacji. Tymczasem POP Uniwersytetu nie chciało Profesora przyjąć. Zarzucano mu nieprawe pochodzenie - ziemiańskie, ciągoty piłsudczykowskie, mieszczańskie, poglądy nacjonalistyczne. Sokorski martwił się, ale jednak stawiał na Starzyńskiego. Musisz go wesprzeć, powiedział do mnie, inaczej nie prze­ pcham jego kandydatury. (Tak się stało, ale dopiero w insty­ tucie, kiedy to angażując partyjnych pracowników do admi­ nistracji, udało się skompletować podstawową organizację) Był koniec roku 1948. Udało mi się, korzystając z wyja­ zdu min. Modzelewskiego, zwolnić z MSZ. Urzędujący wiceminister był z PPS, a po Kongresie Zjednoczeniowym premier Cyrankiewicz chciał wprowadzić swoich ludzi do różnych instytucji, zwłaszcza do MSZ. Miałem w departa­ mencie zastępcę, Gustawa Gottesmana, mądrego, wykształ­ conego, no i członka PPS. Kiedy powiedziałem min. Leszczyckiemu, że chcę odejść, a Gottesman świetnie mnie za­ stąpi, nie kryjąc zadowolenia podpisał moje zwolnienie. Nie wpłynęło to na rozkład moich zajęć, chodziłem codziennie do redakcji „Odrodzenia", w której jako zastępca redaktora na­ czelnego Jerzego Borejszy zajmowałem się działem sztuki, kultury. Studiowałem przy tym socjologię u prof. Stanisława Ossowskiego, chodziłem na wykłady historii sztuki, pomaga­ łem Tadeuszowi Sygietyńskiemu w organizacji zespołu „Ma­ zowsze". Propozycję prof. Starzyńskiego, abym wraz z nim podjął się organizacji instytutu, przyjąłem z mieszanymi Rok 1951. Od lewej: p. Marciniak, kier. administracyjny; Mieczysław Harley (dyrektor administracyjny), prot. Juliusz Starzyński, Aleksander Jackowski, Irena Schillerowa (sekcja teatru) 73 �uczuciami. Nie miałem jeszcze magisterium, wchodziłem w sytuację, którą uważałem za kuriozalną - „nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera", ale widziałem w tym szansę dla siebie. Oczywiście zdawałem sobie sprawę z tego, że jedyną moją kwalifikacją na to stanowisko, pomijając za­ interesowania i szczere chęci, było to, że należałem do partii. W tamtym czasie okazało się to bardzo ważne. Wśród kandy­ datów na pracowników instytutu członków partii było mniej niż palców jednej ręki. Tak więc czerwona legitymacja stawa­ ła się jeśli nie jedynym, to najważniejszym moim atutem. Wstydliwym, ale ważnym w ówczesnej sytuacji. Przypomnę: mamy rok 1949; zaostrza się walka z tzw. podziemiem. Procesy, aresztowania, sowietyzacja armii. Marszałkiem zostaje Konstanty Rokossowski, nagle miano­ wany Polakiem, orłem rewolucji. Trwa wojna w Korei. W kraju likwiduje się drobną wytwórczość, podporządkowu­ je przemysł i gospodarkę centralom, którymi łatwiej kiero­ wać (mając do dyspozycji ograniczoną kadrę zaufanych lu­ dzi). W kulturze dokonuje się przyspieszony proces ideologi­ zacji, a nazywając to ściślej - sowietyzacji. Następuje ograni­ czenie, a po nim likwidacja dotychczas utrzymywanych swo­ bód, pozorów liberalizmu. Zwłaszcza w nauce i sztuce. Mini­ ster Sokorski, który jeszcze przed kilkoma tygodniami za­ pewniał, że marksizm-leninizm jest jedną z równorzędnych ideologii - nagle oświadcza, że w nauce tylko jedna metoda jest dopuszczalna - marksizm-leninizm, a w sztuce realizm socjalistyczny. Zaciska się obroża, następuje zakaz przywozu i kolporta­ żu wszelkich druków wydawanych za granicą, ogranicza się wyjazdy na Zachód, nawet stypendia. Partia oświadcza: „mu­ simy budzić odrazę do sztuki, która nosi ładunek formalistyczej bezideowości i cynizmu". Ostatnią manifestacją sztuki niezależnej była ostro kryty­ kowana w prasie I Wystawa Sztuki Nowoczesnej w Krakowie (grudzień - styczeń 1949). W lutym zamieściłem w „Odro­ dzeniu" recenzję z niej Janusza Boguckiego: „Mamy tu do czynienia z postawą życiową awangardowych schyłkowców, którzy buntują się przeciw mieszczuchowi i bezmyślnej real­ ności jego bytu, i nie umieją się przebić ku innej realności społecznej". Co wtedy myślałem? 20 stycznia następuje dymisja Gomułki, powstaje RWPG. Dwa dni później Sokorski przemawia na IV Walnym Zjeździe ZZLP w Szczecinie. „Tak jak nie istnieje żadna twórczość poza czasem i przestrzenią swojej epoki, tak nie istnieje neu­ tralna postawa pisarza, pomimo nieraz jego subiektywnej wo­ li". Starzyński proponuje Boguckiemu pracę w projektowa­ nym instytucie, ale ten woli nie wiązać się z żadną instytucją. Starzyński nie ma już wątpliwości. Przynajmniej na pozór. Po wizycie w Moskwie formułuje koncepcję instytutu: na wzór radzieckiej Akademii Sztuk ma łączyć różne dyscypliny. Po­ czątkowo w postaci zakładów: plastyki, muzyki, filmu, tea­ tru. Może i architektury? W perspektywie zakłady przeisto­ czą się w odrębne instytuty. Cechą charakterystyczną tej kon­ cepcji jest łączenie zadań: dokumentacyjnych, badawczych, krytyki artystycznej. Historia i współczesność. Monografie artystów, wstępne syntezy i publicystyka. „Postęp" w bada­ niach polega w takim ujęciu na równoległym traktowaniu tych członów. Monografie, badania historyczne mają dostar­ czać materiału dla syntez, te zaś wskażą kierunki, w jakich należy prowadzić badania, jakie zjawiska wyróżniać. Kryty­ ka zaś winna czuwać nad tym, aby i naukowcy, i artyści trzy­ mali się wiernie zasad estetyki marksistowskiej. 4 5 74 Trudno mi powiedzieć, w jakiej mierze Starzyński utożsa. miał się z tym programem. Faktem jest, że realizował go nie! konsekwentnie. Rozumiał, że po to, by stworzyć poważne za­ kłady i prowadzić badania nad przeszłością, ale i teraźniej* szością, musi zapłacić jakąś cenę. Jaką? Co uczynić, by zapa-i nować nad sytuacją i nie stać się biernym pionkiem w rękach Sokorskiego? Instytut, tak jak go kształtował, miał się stać placówką nadrzędną. Katedry uniwersyteckie były jeszcze słabe, ich! zadania z konieczności ograniczone, natomiast Państwowy) Instytut Sztuki miał zapewnione znaczne środki. Dzisiaj to się wydaje niewiarygodne, ale wówczas właściwie wszystko można było zrobić, oczywiście właściwie, czyli sprytnie uza­ sadniając. Chcecie dom na instytut? - proszę. Trzy domy proszę. Sto etatów? - nie ma sprawy. Jeszcze dziesięć? - to się załatwi. Pamiętajmy, jakie to były czasy i jaką rolę w nich odgrywała sfera ideologii. Mówiło się „front ideologiczny". Tu już nie chodzi o to, że prezydent i I sekretarz PPR, poja­ wiali się na premierach w teatrze czy na zjeździe architektów, że na zebraniach КС dyskutowano o nowych książkach, zwo­ ływano nadzwyczajne posiedzenia, ponieważ Adam Schaff coś nowego i niepokornego napisał. Jakub Berman - „numer 2" w państwie - do późnej nocy czytał przysłane mu przez wydawnictwa maszynopisy Konwickiego, Bratnego, Brandy­ sa, Stryjkowskiego, Rudnickiego. Na normalnym człowieku, a nawet na takim jak ja, robiło to niesamowite wrażenie. „Oni" rzeczywiście wierzyli w moc słowa drukowanego. Nie napisane, więc tego nie ma. Strach przed nieprawomyślnością, przekonanie, że od niej się zaczy­ nają wszelkie bunty, rewolucje. Cenzura śledziła kropki, przecinki, podpisy pod ilustracje. A wtedy zawsze się coś „strasznego" przemknie. W Encyklopedii PWN prorocze przeinaczenie w haśle „Dochód narodowy". Napisano „w okresie przejścia od socjalizmu do kapitalizmu"! a czyta­ ło kilku korektorów i 6 redaktorów! Oczywiście polecieli. Na gmachu PKO, 1 maja, zawisł transparent: „Precz z podżega­ czami wojennymi". Ale pod czym zawisł? Pod wielkimi por­ tretami Stalina, Bieruta i Rokossowskiego! Zgroza. Starzyński rozumiał, że za szansę sensownych badań trze­ ba coś dać władzy. Przejął Katalog Zabytków, zaangażował Jerzego Łozińskiego, Michała Walickiego, Andrzeja Ryszkiewicza, i dobrze wiedział, że musi im zapewnić spokój. Nato­ miast w krytyce współczesnej trzeba było za to zapłacić. Mówił rzeczy, w które chyba tylko trochę wierzył, jeśli w ogóle wierzył. A mówił bez demagogii, spokojnie, po profesorsku. Tyle że straszliwie długo. Zawikłanie, tak jakby mu się myśl jawiła pomalutku w procesie mówienia. Słuchacze omdlewali, ale nawykły do wykładów miał wewnętrzną mia­ rę - 45 minut. Jeśli je przekroczył, sprężynka przeskakiwała i znów mówił... następne 45 minut. W lutym na Zjeździe Plastyków w Nieborowie wygłosił referat o realizmie. Wsparł go Sokorski, któremu poprzednie­ go dnia wieczorem dałem broszurkę o formalizmie i o czymś jeszcze, co zaowocowało długim wystąpieniem. Powiedział w istocie to, co później wydrukował w „No­ wych Drogach" - że sztuka postępowa może być tylko i wy­ łącznie socrealistyczna „Każda inna jest nieświadomym sta­ czaniem się na pozycje wyrodniejącej sztuki ginącego świa­ ta". Nastąpiła seria ogólnopolskich zjazdów, na których za­ wsze referaty programowe wygłaszał Sokorski. W ciągu kil­ ku miesięcy odbyły się programowe narady: związku muzy­ ków i kompozytorów, plastyków, architektów (z udziałem �prezydenta, premiera itp.), aktorów, szkół artystycznych, fil­ mowców, historyków sztuki. Ministra bawiło otwieranie róż­ nych zamków jednym wytrychem, cieszył się swoją inteli­ gencją i sprytem. Świntuszył, kochał kobiety, i już to go bro­ niło przed dogmatyzmem. Kiedy mógł - pomagał. W trud­ nych sytuacjach nie wahał się jednak powiedzieć cos', w co nie wierzył. Mówiono, że jest cyniczny. Był, i kto wie, czy w pewnych sytuacjach cynizm nie był wówczas ludzką ce­ chą, której dogmatycy nie znali. W wielu sytuacjach ratowa­ ło go poczucie humoru, także dotyczące własnej osoby. Wy­ konywał polecenia, których będąc ministrem, nie mógł zlek­ ceważyć. Bito go w życiu za różne odchylenia, spadał w dół i znów się piął do góry. Przeżył więzienie na Łubiance. W wojsku Berlinga, z funkcji zastępcy dowódcy i stopnia pułkownika zdegradowano go, aby po latach uczynić preze­ sem ZBOWiD-u. Znał Związek Radziecki i to wiele tłuma­ czy. Ale Starzyński? Dlaczego dał się wówczas wciągnąć w politykę? Trudno to dziś zrozumieć, jednak wiem, iż miał wówczas sto razy trudniejszą sytuację ode mnie, czy np. od Andrzeja Ryszkiewicza. My nie musieliśmy, ale on musiał uczestniczyć w tym nawracaniu artystów, czy ściślej mówiąc deprawowaniu, jeśli chciał stworzyć instytut i być jego dyrek­ torem. Na ile się angażował naprawdę? Wydaje mi się, że czasem wierzył w to, co mówi, chciał wierzyć, później złościł się, normalniał. Jednak nie angażował się w sprawy podejrza­ ne, personalne. Dziś, kiedy o nim (ale i o sobie) myślę, trud­ no się wczuć w tamtą sytuację, gdy nic nie wskazywało na to, żeby coś się mogło zmienić. Jeśli, to na gorsze. Kiedy się raz znalazło w trybach, trzeba było bardzo uważać, aby nie zo­ stać przez nie zmiażdżonym. A on się znalazł. To była cena kariery, ale i powstania instytutu. Młodemu czytelnikowi powiem jeszcze o sprawie bardzo ważnej. Nie mogliśmy nawet przypuścić w marzeniach, że za naszego życia rozsypie się Związek Radziecki, a Armia Czer­ wona wyjdzie z Polski. Czy można było przewdzieć, że Sta­ lin (leczony... pijawkami) umrze za kilka lat i wszystko po­ woli zacznie normalnieć? Trzeba więc było podjąć reguły gry, jeśli się chciało kierować instytutem, publikować, istnieć publicznie. Starzyński zazdrościł Białostockiemu, że robi ka­ rierę nie angażując się w działalność organizacyjną. Uważał jego postawę za ucieczkę w naukę, sam bowiem angażował się, świadom tego, że w ten sposób chroni innych, daje im komfort swobodnych badań. W listopadzie 1949 roku sche­ mat instytutu był już nakreślony, pracownicy zaangażowani, nazwa nadana: Państwowy Instytut Sztuki. Formalnie, 30 l i ­ stopada, jeszcze w pomieszczeniach Ministerstwa Kultury i Sztuki, rozpoczął działalność. W kilkanaście dni później, w czasie plenarnych obrad Ra­ dy Głównej do Spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego zapo­ wiedziano „czystki" w Wyższych Uczelniach. Usunięto z ka­ tedr wybitnych naukowców, że wymienię tylko prof. prof. Władysława Tatarkiewicza, Kazimierza Ajdukiewicza, Hen­ ryka Elzenberga, Stanisława Ossowskiego, Konrada Górskie­ go, Jana Czekanowskiego, Edwarda Lipińskiego, Adama Krzyżanowskiego. Partia przeszła do ofensywy, likwidowano placówki nau­ kowe, redakcje, stowarzyszenia. Niektóre całkowicie, np. „Ruch Muzyczny", w którym Sokorskiego doprowadzał do szału Stefan Kisielewski (a cudownie to umiał robić). Hasło walki z formalizmem i agenturami zgniłego Zachodu zwal­ niało od merytorycznej dyskusji i oceny. Państwowy Instytut Sztuki, przez lata zwany PIS-em, wchłonął także wrogie bądź niepewne placówki, „roztaczając nad nimi opiekę". Sokorski przerzucał odpowiedzialność na Starzyńskiego, na kierowni­ ków zakładów, sekcji. Tam, gdzie partyjna obsada zawodziła, wzmacniano działania instytutu wspierając go partyjnymi krytykami i naukowcami z zewnątrz. Tak sprawy muzyki znalazły się w polu działania Zofii Lissy, teatru - Edwarda Csato, do czasu aż podjął je Leon Schiller, wyrzucony przez Sokorskiego z Teatru Polskiego za realizacje romantycznych, rewolucyjnych sztuk radzieckich. Schiller był wielką posta­ cią, jego się obawiano najbardziej, wiadome było, że będzie lansował wielki repertuar narodowy, Dziady, Wesele, Nieboską. Pamiętam spotkanie z Sokorskim. Starzyński, chciał mieć świadka rozmowy, więc chodziliśmy do ministra razem. So­ korski stękał, rozkładał ręce, tłumaczył, jak wielki mają kło­ pot z Schillerem i jak się „towarzysze" w КС denerwują. Za­ kończył: musicie tego niedźwiedzia wziąć do siebie, niech będzie w tym mateczniku. To znaczy w PIS-ie. Byliśmy za­ żenowani, Starzyński nie mógł słowa wykrztusić. Ale Sokor­ ski sądził, że i tak ratuje Schillera (zdziwił się, kiedy w dzie­ siątą rocznicę śmierci Schillera bardzo go chłodno przyjęto na wieczorze poświęconym pamięci Artysty, przecież zawsze tak go cenił... Wyobrażam sobie, że gdyby mu kazano asysto­ wać przy egzekucji, serdecznie by się uśmiechał do skazań­ ca). Schiller z gorzkim poczuciem humoru skomentował swój upadek. „Myśmy mnie wyrzucili z teatru". Wymarzył sobie ten ustrój, chciał się z nim identyfikować, należał do partii, wierzył, że będzie sztuce polskiej potrzebny - zawód, jaki przeżył, musiał być straszny. Ale dzięki niemu powstał „Pa­ miętnik Teatralny", zaczęły się badania nad dziejami teatru, a do instytutu przyszedł Zbigniew Raszewski, którego późniejszych zasług dla teatrologii nie sposób przecenić. Je­ den z kilku ludzi, dzięki którym instytut stał się wybitną pla­ cówką w naszym życiu naukowym i kulturalnym. Starzyński najmocniej się angażował w sprawy plastyki współczesnej. Ściągnął z Krakowa Mieczysława Porębskie­ go, którego praca Dwa programy - jeszcze magisterska - zro­ biła furorę. Porębski, co zbliżało go do Starzyńskiego, łączył umysł historyka sztuki z wielką wrażliwością artystyczną. A to się zdarzało nieczęsto. Drugim, doskonałym nabytkiem, był Andrzej Jakimowicz. Wrażliwy, mądry, uczciwy. Poręb­ ski umiał stworzyć sobie dystans do świata, Andrzej tego dy­ stansu nie miał, a za to się gorzko płaciło. Także inni człon­ kowie zakładu nie zawiedli zaufania Starzyńskiego. Ryszard Stanisławski, po kilku latach pracy przeszedł do Łodzi, gdzie objął dyrekcję Muzeum Sztuki. Aleksander Wojciechowski, autor wielu monografii i twórca monumentalnego dzieła Pol­ skie Życie Artystyczne w latach..., został uhonorowany nagro­ dą im. Jurzykowskiego. Władysława Jaworska napisała sze­ reg kapitalnych monografii, została przewodniczącą Między­ narodowego Stowarzyszenia Sztuki AICA. Zakład Filmu, to Jerzy Toeplitz, człowiek znakomicie zor­ ganizowany, nie poddający się emocjom. Świetny organiza­ tor, krytyk, historyk filmu. Zdecydowanie górował nad pozo­ stałymi członkami zespołu, dopiero później znalazł ciekawe dopełnienie - pełnego entuzjazmu i dynamiki Aleksandra Jackiewicza, krytyka a zarazem pisarza, człowieka o duszy artysty, niekonwencjonalnego. Wreszcie sprawy, które okazały mi się wkrótce najbliższe, związane ze sztuką ludową. W 1947 roku historyk sztuki, znawca rzeźby i malarstwa dr Józef Grabowski stworzył Pań­ stwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej. Podjął w nim ba­ dania pomyślane szeroko. Architektura, strój, rzemiosła, zdobnictwo, plastyka figuralna. Organem Instytutu stało się 75 �pismo „Polska Sztuka Ludowa", początkowo miesięcznik, później dwumiesięcznik. Redakcji pisma poświęcał Grabow­ ski najwięcej uwagi. Nie był etnografem, nie interesowała go problematyka historyczna, socjologiczna, antropologiczna. Krocząc siadem Aloisa Riegla, analizował przedmioty, syste­ matyzował je, opisywał. Robił to pracowicie, z dużą staran­ nością, ale przedmiot wyrwany ze swego kulturowego konte­ kstu stawał się muzealnym eksponatem. Oko miał świetne, znakomicie wiedział, która rzeźba czy który obraz jest wart pokazania, a kochając sztukę ludową, chciał ją przybliżyć czytelnikom, przekonać ojej wartości. Ustrój był mu bliski, poglądy miał wyraźnie lewicowe, drażniły go herby na bra­ mie pałacu, jadł i mieszkał skromnie, i gdyby to zależało od niego, taki model życia by wszędzie wprowadził. Niestety nie przewidział, że publikując świątki, narazi się władzy, dopro­ wadzi do awantury, którą wyżej stojący w partyjnej hierarchii towarzysze urządzili Sokorskiemu. Ich nic obchodziła uroda rzeźb, obrazów i drzeworytów, widzieli tylko święte postaci, religianctwo i zacofanie. Grabowskiego wyrzucono z dnia na dzień, instytut zlikwidowano, zachowując tylko dział rzemio­ sła i stroju, którym kierował dr Roman Reinfuss. Jemu po­ wierzono redakcję pisma. Krzywda wyrządzona Grabowskiemu była bolesna, do końca swego życia nie mógł pojąć motywów decyzji. Uwa­ żał, że w końcu ktoś mądry „na górze" zapyta: a gdzie Gra­ bowski? Upomni się o niego, a wtedy minister go przeprosi, odda mu, jeśli już nie cały instytut, to pismo. Bardzo mi było żal Grabowskiego. Starałem się mu poma­ gać, podrzucając pieniądze na jakieś opracowania (m.in. na maszynopis monografii malarstwa na szkle). To było dla nie­ go ważne, żył jak nędzarz, chodził w starym ubraniu, kulejąc (męczyła go róża czy wilk na nodze). Ciułał właśnie każdy grosz po to, by ratować życie ukochanej córki. Malowała, pi­ sała wiersze, żyła sztuką, delikatna, utalentowana - ciągle na granicy życia i śmierci. Miała rzadką chorobę, trzeba ją było nieustannie podgrzewać, chłód prowadził do zapaści, śmier­ ci. Wysłał ją, upokarzając się, błagając o pomoc, do Egiptu, ale tam nie chciano jej przyjąć do pracy w ambasadzie czy konsulacie. Musiał jej posyłać pieniądze na życie, a skąd je brać? Całymi godzinami pracował w warsztacie ślusarskim, produkując kłódki, tak dorabiając do niewielkiej pensji w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Ale same pienią­ dze to było mało, należało je wymienić na dolary, przesiać... Pomagał mu od czasu do czasu premier Cyrankiewicz. Proponowałem Grabowskiemu, by pisał do „Polskiej Sztuki Ludowej". Spojrzał na mnie smutno. Nie, nie może. Powiedział, że mnie szanuje i dużo zrobi, jeśli naprawdę bę­ dę tego potrzebował, ale niech go zrozumiem - jeśli napisze, ktoś (kto? Bierut?) pomyśli, że wszystko jest w porządku, nie upomni się o jego krzywdę. Rozmawialiśmy w sali Zachęty, łzy mi się cisnęły do oczu. Biedny, naiwny, nieszczęsny, wiel­ ki znawca ludowej sztuki, organizator kilku ważnych wystaw, także przed wojną. Umarł zapomniany, pozostawił po sobie cenną monogra­ fię obrazów na szkle i kilka innych książek, niestety wątpli­ wej wartości, najeżonych błędami. Reinfuss, który nie miał wrażliwości na sztukę Grabow­ skiego, kochał ją jednak. Była mu bliska i droga, poświęcił dla niej życie. Skończył prawo i aplikował w Tarnowie u ja­ kiegoś adwokata. Nudziła go praca, natomiast frapowały stro­ je chłopów, którzy przychodzili do kancelarii. Szkicował je, zbierał garnki, próbki materiałów. Postanowił, że zostanie et­ nografem, poczynił nawet starania, by się doktoryzować 76 u prof. Kazimierza Moszyńskiego. Ale wybuchła wojna, i . . . Reinfuss został dozorcą na Wawelu, by czuwać nad skrzynia­ mi, w których Tadeusz Seweryn ukrył przed Niemcami naj­ cenniejsze eksponaty z krakowskiego Muzeum Etnograficz­ nego. Opiekował się nimi, a po wojnie podjął studia, wędru­ jąc po Łemkowszczyźnie i Bojkowszczyźnie. Świetna praca, którą napisał, jest chyba najlepsza w jego dorobku. Dostrze­ ga w niej aspekty historyczne, socjologiczne, uważny na wszystko, co wyróżniało te grupy etniczne. Później już nie miał na to czasu, podjął zadanie ogromne, ponad siły, wymagające rozbudowanego aparatu wykonaw­ czego, a talentu organizacyjnego nie miał. Potrzebował wy­ kwalifikowanej grupy etnografów, sprawnych w badaniach terenowych, a mógł liczyć na jednostki. Talentu pedagogicz­ nego też nie miał. Dawał z siebie bardzo dużo, ale prowadził swych uczniów i pracowników „za rączkę", jak to bywało w galicyjskich szkołach. Albo więc odchodzili z jego pracow­ ni, albo tracili inicjatywę, odwagę do samodzielnego działa­ nia. Miał przy tym swoje tragiczne racje. Racje patrioty. Uży­ ję tego słowa, choć przedtem nie przychodziło mi do głowy ale taki był czas, ruiny, gruzy, kraj zniszczony, miał więc świadomość, że trzeba przede wszystkim ratować, co można. Pracować dla Polski, a nie budować własną karierę. To rozu­ miało, czuło wielu ludzi. Pamiętam, jak wiele razy mi to mówił Starzyński: jesteśmy jak nawóz dla przyszłych poko­ leń, jesteśmy straconym pokoleniem. W innych krajach, w in­ nych warunkach można było zasłonić okno firanką, usiąść przy biurku, pisać. Ale wtedy, gdy się weszło w wir odbudo­ wy, tworzenia nowych struktur, ocalania ginących wartości, postawa „czystego" naukowca mogła się wydawać ucieczką, pięknoduchostwem. Tak patrzył Starzyński na Białostockie­ go, zazdroszcząc mu i powtarzając - ktoś musi tę brudną ro­ botę zrobić, gruz uprzątnąć, dom zbudować. No i dosłownie uprzątaliśmy gruzy na ulicy Miodowej, budowali swoje war­ sztaty pracy. Ale Reinfuss wiedział, że los wybrał jego, by ratował, do­ kumentował ginący świat kultury ludowej. Ginący przeraźli­ wie szybko, dosłownie z dnia na dzień. Wiedział, że nikt in­ ny nie podejmie tej pracy. Wymagała kompetencji, wyobraźni i poświęcenia. Całkowitego. Reinfuss bywał niecierpliwy, wymagający, ale każdy, kto z nim pracował, widział, że jest taki przede wszystkim w stosunku do siebie. Wiem, że dziś trudno zrozumieć taką postawę, trudno wytłumaczyć, dlacze­ go badacz świadomie ogranicza pole swych zainteresowań, rezygnuje z kwestionariuszy terenowych, dokumentując sztu­ kę ludową. Ale on widział, że świat dawnej kultury ginie i trzeba działać jak straż ogniowa. Zadanie postawił przed so­ bą ogromne: uchwycenie obrazu sztuki ludowej na całym ob­ szarze kraju, teraz, kiedy jeszcze jest co sfotografować, co opisać, z kim przeprowadzić wywiad. Był to program imponujący, gigantyczny, ale i szalony. Zwłaszcza gdy się miało do dyspozycji jeden, nie najlepszy, samochód, 3-5 stałych współpracowników, jednego fotogra­ fa! Przy tym Reinfuss pracował zawsze sam, nie szukał moż­ liwości współdziałania z innymi ośrodkami. Można w tym widzieć cechę osobowości, wadę, ślad urazów, ale prawda jest też taka, że nikt inny by tego zadania nie podjął, a jeśli, to tylko na wąskim obszarze swego regionu. Środowisko by­ ło zawistne. Oczywiście z całą dekoracją racjonalnych uzasa­ dnień. Wystarczy powiedzieć, że nie zdołało stworzyć wspól­ nej placówki, instytutu etnografii. Poznań chciał, by u nich powstała, Warszawa - u siebie, Śląsk miał też ambicje - blo­ kowano się nawzajem. Znałem te sytuacje, uważano mnie za 6 �kogoś nie z branży, wobec tego łatwego do przeciągnięcia na swoją stronę. Jedni mówili niedobre rzeczy o drugich. Reinfuss drażnił ich, przede wszystkim tym, że nie uczestniczył w tym maglu, nie pojawiał się na zebraniach, i co najgorsze pracował. Chciał tylko, by mu nie przeszkadzano. Dlatego też, gdy Grabowski tworzył swój instytut, uznał, że będzie to najlepsze miejsce. Później, mimo różnych propozycji, wolał przejść do Państwowego Instytutu Sztuki. To dawało nieza­ leżność. Pracownię, różnie to się nazywało, umieścił w swo­ im mieszkaniu, co oczywiście później okazało się bardzo nie­ wygodne dla wszystkich, pracowników i rodziny Profesora, ale w tamtych latach intensywnej pracy terenowej trudno so­ bie było nawet wyobrazić placówkę w oderwaniu od osoby Reinfussa. To była jego pracownia, jego pasja, jego dorobek. Starzyński chętnie się zgodził na włączenie problematyki sztuki ludowej do programu instytutu. Była ona dobrze wi­ dziana przez władzę, która ludowość przeciwstawiała forma­ lizmowi i kosmopolityzmowi. Oczywiście Starzyński wi­ dział problem inaczej, głębiej, w kontekście dążeń do sztuki narodowej i w nawiązaniu do osiągnięć sztuki użytkowej lat trzydziestych. Uważał, że w całościowym obrazie kultury nie powinno zabraknąć tego obszaru. Zarówno on sam, jak i prof. Ksawery Piwocki, doceniali wartość artystyczną sztuki ludo­ wej. Ale ich widzenie różniło się od koncepcji Reinfussa. Sta­ rzyńskiego interesowała sztuka ludowa, jej wpływ na kulturę artystyczną schyłku XIX wieku i pierwszej ćwierci XX, pro­ blem inspiracji: Reinfussa - szybkie i z konieczności pobież­ ne zarejestrowanie jej aktualnego obrazu, dotarcie do war­ sztatów tkackich, garncarskich, określenie granic i zasięgów form. Szybko więc stracił zainteresowanie dla krakowskiej placówki i powierzył ją mojej opiece. Obaj panowie nie kry­ li wzajemnej niechęci, nie rozumieli się, spotkania denerwo­ wały Reinfussa, drażniły szefa. Ja byłem w środku. Rozumia­ łem racje obu, pomagałem Reinfussowi, ale nie na ile mnie było stać, tylko na ile on umiał taką pomoc przyjąć. W koń­ cu nie były to sprawy trudne. Etaty? - mówił, że musi mieć, że chce. Dobrze, odpowiadał Starzyński, proszę o wnioski. Ale tu się okazywało, że Reinfuss nie miał kandydatów. Po­ zostawał jednak w przekonaniu, że mu odmówiono, groził, że już więcej nie pojedzie do Warszawy. 7 Ja, nie widząc dla siebie szans w Zakładzie Plastyki, po kilku niepowodzeniach w krytyce artystycznej (odrzucono mi teksty, uznając je za formalistyczne itp.) zająłem się sztuką ludową. Uznałem to wtedy za bezpieczną niszę. Prawdę mówiąc wierzyłem, że coś się zmieni, wrócę do sztuki, ale rzeczywistość okazała się inna. Utonąłem w tej sztuce ludo­ wej, po latach już nie było jak się wycofać, zaczęły się przy­ gody z ludźmi, ciekawe, takie, w których nie tylko oni mnie, ale i ja im coś dawałem. Zdobyłem, nie czując jak i kiedy, pewną pozycję w środowisku. Chyba dlatego, że nie dawałem się nigdzie zaszufladkować, pozostawałem na pograniczach dyscyplin, zainteresowań, kompetencji. Starzyńskiego martwiła degrengolada „Polskiej Sztuki Ludowej". Pierwsze numery Grabowskiego zostały doskona­ le przyjęte, ukazywały urodę sztuki, do której pokolenie pla­ styków, ukształtowane przed wojną, miało sympatię. U wielu malarzy, grafików, rzeźbiarzy (nie mówiąc o dentystach...) widziałem na stole egzemplarze. Zwłaszcza numer o świąt­ kach. Ten naprawdę zrobił furorę. Ale pismo, przejęte przez Reinfussa, wycofało się nie tylko z tematyki religijnej, ale w ogóle z obszaru sztuki, zagadnień estetycznych. Nowa re­ dakcja potraktowała „Polską Sztukę Ludową" jako przybu­ dówkę do programu badań pracowni. Pismo miało publiko­ wać nadesłane bądź zamówione materiały, uzupełniając ba­ dania prowadzone przez własnych pracowników. Nie było te­ go wiele, objętość zmalała, nakład spadł, coraz trudniej było zmontować numer. Nie pomagało powołanie kolegium, rady redakcyjnej, zresztą każdy wiedział, że to są fikcje. Najgorzej wyglądała sytuacja w 1950 r. Udało się z trudem wydać dwa numery w ciągu roku. Mojego dyrektora bardzo to niepokoi­ ło. Pisma stanowiły forpocztę ideologiczną instytutu, jego broń ofensywną, ale i obronną, ochronę wartości, które repre­ zentował. Na zewnątrz, na pokaz były pisma, a więc krytyka artystyczna, publicystyka zgodna z nakazem chwili, w zakła­ dach zaś prowadzono działalność naukową, o bezsprzecznej, ponadczasowej wartości. Wymienię tu choćby bibliografię, katalog zabytków, studia historyczne, prace z zakresu historii teatru, muzyki, filmu. Cały obszar, którym kierował wicedy­ rektor Andrzej Ryszkiewicz. Kompetentnie, mądrze. Istniejący układ personalny zapewniał w pewnym stopniu parasol ochronny (to ja), ciągłość pracy podstawowej, wolnej od koniunkturalizmu (to Ryszkiewicz), udział w życiu arty­ stycznym, co w tamtym okresie wiązało się z rolą tarana ide­ ologicznego. Tę rolę musiał firmować prof. Starzyński. Nie bardzo się do niej nadawał - koneser, wrażliwy widz i czytel­ nik, autor naprawdę dobrych „skamandryckich" wierszy, sztuki teatralnej, niegdyś aktor z zespołu Reduty, znawca sztuki francuskiej XIX i XX wieku, erudyta, człowiek obda­ rzony urokiem, do tego przyzwoity, lojalny. Ale cóż było ro­ bić. Skoro wszedł w pakt z Sokorskim, przyjął na siebe cudzy kostium, musiał płacić za swoje i nie swoje grzechy. Ustawił instytut tak, że gdy zelżał ucisk ideologiczny i po śmierci Sta­ lina poszerzył się zakres swobody, dosłownie z numeru na numer zmieniło się oblicze sztandarowego pisma instytutu „Materiałów do Studiów i Dyskusji", odpadły różne przy­ czółki ideologiczne lub zostały zmarginalizowane. Przypomnę, w 1950 roku Państwowy Instytut Sztuki prze­ jął „Przegląd Artystyczny", „Polską Sztukę Ludową", powo­ łał redakcje „Kwartalnika Filmowego", „Muzyki", nieco później „Pamiętnika Teatralnego". Na użytek propagandy po­ wstały wspomniane wyżej „Materiały...". Taran socrealizmu. Na szczęście taran niezbyt szczelny, mało groźny. Dziś biorąc do ręki wydane numery, dosłownie niczego w nich nie widzę wartego przeczytania. Nawet mojego tekstu, wydanego z okazji I Konferencji Nauk o Sztuce, który zorganizował in­ stytut w Krakowie, na Wawelu. Tekst, chwała Bogu, niekompromitujący, raczej napuszenie naiwny. Narada krakowska zakończyła pierwszy etap budowy in­ stytutu. Pokazał się on jako organizator i koordynator badań naukowych. Zebrania poszczególnych sekcji prezentowały, stan badań i wiedzy w danej dziedzinie, zarysowując program badawczy, wskazując najbardziej dotkliwe luki. Szef był zadowolony, konferencja potwierdziła kierowni­ czą rolę PIS-u. Równoległą do budowanej (po trupach Aka­ demii Umiejętności) struktury Polskiej Akademii Nauk. Ale trzymanie się przez Starzyńskiego resortu nie wynikało tylko z przesłanek ambicyjnych, choć i one odegrały niemałą rolę w jego polityce. W Ministerstwie Kultury i Sztuki nasz insty­ tut był szanowany, ceniony. Oczko w głowie. Mógł liczyć na pomoc, środki. W Akademii Nauk należałby do grona licz­ nych instytutów humanistycznych, z tym że ideologicznie ważniejsze były instytuty socjologii, filozofii, prawa. Ale i tak humanistyka nie mogła liczyć na szczególne przywileje, którymi nęciła przynależność do resortu kultury. Dodać tu na­ leży, że jeszcze nie okrzepły katedry na wyższych uczelniach i jeśli pewien zakres prac PIS-u pokrywał się z nimi, to bez77 �sprzecznie zadania dokumentacyjne, archiwistyka, badania terenowe były możliwe jedynie w odrębnym instytucie. Nie wykluczam, że na decyzję Profesora mogło wpłynąć także to, iż w instytucie przejmował rząd dusz wśród history­ ków sztuki, należąc do młodego pokolenia (dopiero co się ha­ bilitował). Konferencja na Wawelu zbiegła się w moim przypadku z innymi wydarzeniami, które silnie zakotwiczyły mnie w problematyce ludowej kultury artystycznej. Wymienię tu tylko fakty, starając się ich nie komentować: - Zlikwidowano „Odrodzenie" i „Kuźnicę", tworząc z części obu zespołów redakcyjnych „Nową Kulturę"; której ster objął Paweł Hoffman. Ja, podobnie jak mój szef, Jerzy Borejsza, zostaliśmy uznani za „rewizjonistów" i nie zapro­ szono nas do nowej redakcji. - Na uniwersytecie kończyłem studia socjologiczne pod kierunkiem prof. Stanisława Ossowskiego. Pracę pisałem z zakresu socjologii kultury ludowej. - Współpracowałem z Tadeuszem Sygietyńskim przy organizacji zespołu „Mazowsze". Jeździliśmy na Kurpie i do wsi opoczyńskich, wyszukując zdolną młodzież i doku­ mentując folklor. To były moje pierwsze terenowe inicjacje. Pomagałem mu w koncepcjach repertuaru, dał mi nawet le­ gitymację stwierdzającą funkcje kierownika artystycznego, co było oczywiście fikcją, miało tylko ułatwić załatwianie różnych spraw. Z „Mazowszem" pojechałem na Festiwal Młodzieży do Berlina (NRD) w roku 1951. Uciekł solista, przeszedł przez ulicę na drugą stronę i nie wrócił, Sokorski powiedział mi po powrocie - wiesz, nie gniewaj się na mnie, ale musiałem z tego jakieś konsekwencje wyciągnąć. Miry i Tadeusza chcę bronić, zwolnię więc ciebie. Dobrze? Kiwnąłem głową, że rozumiem. Dalszą konsekwencją było przejście w PIS-ie na stanowisko kierownika Zakładu Sztu­ ki Ludowej, a wkrótce i folkloru, jako że minister na moją prośbę zgodził się stworzyć Akcję Zbierania Folkloru, i mianował mnie swym pełnomocnikiem w tej sprawie. Zor­ ganizowałem wówczas Akcję, powierzając kierownictwo merytoryczne państwu Sobieskim, którzy przedtem mieli odrębną placówkę w ramach Instytutu Grabowskiego, wchłoniętą - jak inne - przez PIS. Miałem nadzór nad eki­ pami terenowymi. Dodam, że akcję wymyślił dyrektor Polskiego Radia Wilhelm Billig, ofiarowując swoją pomoc w ludziach i sprzę­ cie. Inicjatywę podjąłem, w efekcie nagrano, nie zawsze kompetentnie, ok. 65 000 pieśni. (Dopiero wtedy powstał prawdziwy problem - transkrypcji, zabezpieczenia - przegry­ wania taśm.) Zakończę te wspomnienia jeszcze jednym faktem, który zaważył na moim życiu i sprawił, że obok różnych jubileuszy mam też swój, malutki - 50-lecia pracy w charakterze redak­ tora. Otóż gdzieś na początku 1952 г., po wawelskiej konfe­ rencji, poprosił mnie do siebie prof. Starzyński. Pytał, jak wi­ dzę „Polską Sztukę Ludową". Miałem nad nią pieczę, ale ra­ czej cenzorską niż redakcyjną, otrzymywałem gotowe nume­ ry do druku. - Dlaczego pyta? Powiedział, że takiego pisma dłużej firmować nie może. Rozmawiał z prof. Ksawerym Piwockim, z prof. Bohdanem Urbanowiczem. Sugerują, aby pi­ smo oddać Wandzie Telakowskiej, do Instytutu Wzornictwa Przemysłowego. Szkoda je zlikwidować, wiem przecież, jak trudno jest uzyskać zgodę na wydawanie pisma. Wiedziałem, więc potwierdziłem, że szkoda oddać je z instytutu. Wtedy Starzyński spojrzał na mnie chytrze i zapytał niewinnie: A weźmie Pan redakcję? Nie myślałem o tym, ale bez zasta­ nowienia powiedziałem - wezmę! Żal byłoby coś oddać z in­ stytutu. I tak, niespodzianie dla siebie, objąłem redakcję. Znalazłem się w sytuacji niezręcznej, nie chciałem robić przykrości Reinfussowi, wchodzić z nim w sytuacje konflik­ towe, a jednocześnie rozumiałem, że jest to nieuchronne. Wi­ działem kulturę ludową inaczej niż on. Sztuka ludowa intere­ sowała mnie jako fenomen, który należy widzieć w kontek­ ście kultury wysokiej. Nie miałem (i nie mam) do niej stosun­ ku bałwochwalczego, podziwiam jej szczytowe osiągnięcia, interesuje mnie mechanizm ludowej kultury, przekazu trady­ cji, szlifowania form. Było więc oczywiste, że między mną i Profesorem powstawały, z trudem skrywane, napięcia. Pro­ wadziły do coraz większego oddalania się pisma od Jego pra­ cowni. Zaczęło żyć własnym życiem. A ja rozszerzałem ob­ szar swych zainteresowań, pozostając sztuce ludowej wierny, choć zainteresowany głównie jej kontekstami. Tak też brzmi nazwa pisma powstałego z „Polskiej Sztuki Ludowej". To był mój dom. To było, jak to się mówi - ukochanie. Ale to już in­ ny wątek historii... Kończę te refleksje i czuję niedosyt. Piszę o szkielecie in­ stytutu, o polityce, w czym tkwiłem, ale co jest mi obce i da­ lekie. Pomijam też to, co było w moim życiu, także instytu­ towym, najważniejsze, dzięki czemu stałem się tym, kim je­ stem. Wspominając to życie, musiałbym mówić o ludziach wspaniałych, z którymi los mnie zetknął, o Jerzym Łoziń­ skim, Zbigniewie Raszewskim, Mieczysławie Porębskim, Zbigniewie Benedyktowiczu, Michale Bristigierze; o lu­ dziach bardzo mi bliskich i drogich, zwłaszcza o Jadwidze Jarnuszkiewiczowej, Janku Swiderskim, Staszku Hiżu, Ani Kunczyńskiej-Irackiej. O nich tu nie piszę. Ale właśnie o nich coraz częściej myślę. PISY ' Katolicy w Pubie Ludowej, „Tygodnik Powszechny", 10.12.1 У50 Witold Wirpsza w dyskusji na X I X Sesji Rady Kultury i Sztuki py­ tał „Dlaczego jedliśmy tę żabę?". Wierzyliśmy, mówi, że „(...) jak b ę ­ dziemy mieli socjalizm, to wszyscy ludzie staną, się normalni, bo inaczej być nie może. (...) Oto w jaki sposób następowało zlikwidowanie niepo­ kojów. A nade wszystko baliśmy się (...) sami zostać żabami, które by ktoś" pożarł." Cyt. za Marta Fik, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944-1981", nota 5.04.1956 2 3 To była metoda. Premierem był Edward Osóbka-Morawski, ale fak­ tycznie rządził mój szef w MSZ Jakub Berman. Pclnil on obowiązki wicepremiera, i jednocześnie wiceministra spraw zagranicznych (figurantem był w nim min. Rzymowski, publicyta, przedwojenny bohater skan­ dalu z plagiatem. W Ministerstwie Kultury i Sztuki takim llgurantcr.i był człowiek b. przyzwoity, Stefan Dybowski. Ludowiec, nikomu nieznany w środowisku ludzi kultury, brat miernego dramaturga, też mało komu 78 znanego. Stąd fraszka Janusza Minkiewicza: „Osoba ministra wreszcie rozpoznana, po prostu brat grafomana". Rezolucja narady partyjnej КС w sprawie kultury, 30.05.1949 Cytowane dalej materiały pochodzą ze wspomnianej już książki Marty Fik. ' Zespół tworzyli przede wszystkim: Ewa Fryś-Pietraszkowa, Olga Mulkiewicz, Maria Przezdziecka, fotografik Stefan Deptuszewski (później Jan Świderski). Ludowość stanowiła parawan skrywający proces sowietyzacji kultury, swoiste alibi. Powstałe w 1949 r. „Cepelia" i „Mazowsze" mia­ ły sprzyjać legitymizacji ustroju. W muzyce propagowano ludowość (Fe­ stiwal Polskiej Muzyki Ludowej, maj 1949 г.). Jadwiga Siekierska pisa­ ła („Kuźnica" nr 24). o potrzebie „powrotu muzyki do źródeł ludowych". A dalej: .Zwalczamy w walce z bogoojczyźnianym kosmopolityzmem niewolnicze i ślepo formalistyczne tendencje w muzyce". 4 5 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cd71495c5b0ac132943ec892c08e745.pdf 1e77164bc72fe0d1b9bead8010818dee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2595 Title A name given to the resource Nowe przestrzenie antropologii wizualnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.68-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowe przestrzenie antropologii wizualnej Sławomir S i k o r a Rethinking Visual Anthropology, red. Marcus Banks i Howard Morphy, Yale University Press, New Haven and London 1997 Chociaż termin „antropologia wizualna" nie zadomowił się jeszcze na dobre w języku polskim, a może nawet w mys'leniu samych etnologów (a sądzę - nieskromnie - że „Kon­ teksty" mogą się uznać za lidera w dziedzinie jego propago­ wania w Polsce, poświęcając numery specjalne temu zaga­ dnieniu - 3-4/1992 i 3-4/1997, jak również „rozrzucone" na przestrzeni lat pojedyncze teksty), a oto termin ów pojawia się już odbity w kolejnym lustrze autorefleksji w postaci książki Rethinking Visual Anthropology. Chyba od czasów sławnej książki Leacha - Rethinking Anthropology (1961) kiedy to termin rethinking prawdopodobnie po raz pierwszy pojawiał się w tytule dzieła etnograficznego, od czasu do cza­ su gości on tam ponownie, sugerując już nie tylko powtórne przemyślenie jakichś' zagadnień, lecz raczej przemyślenie głębsze, sięgające podstaw dziedziny, przemyślenie osadzone w nowym czasie. Takie ambicje niesie również i ta nowa książka wydana przez Yale University Press, wydawnictwo, które można uznać za zasłużone na polu antropologii wizual­ nej: kilka lat temu opublikowało ono bowiem inną znaczącą książkę z tego zakresu - Anthropology and Photography 1860-1920 (pod redakcją Elizabeth Edwards, 1992), którą „synekdochicznie", w postaci przedrukowanego tekstu Terence'a Wrighta Fotografia: teorie realizmu i konwencji, gościlis'my na łamach naszego pisma (nr 3-4/1997). Wprawdzie, jak powiada Jay Ruby (nieobecny w książce), antropologia wizualna narodziła się z prostego faktu, że kul­ tura manifestuje się poprzez widzialne symbole, to jednak od pomysłu ukazania na wystawie w Antropological Hall na World's Columbian Exposition w 1893 roku (współorganizo­ wanej przez Franza Boasa) czternastu Kwakiutlów, czy też sprowadzenia do Paryża Senegalczyków, aby w czasie Expo­ sition Ethnographique de l'Afrique Occidentale pływali w fontannie (1895), do czasu kiedy antropologia zaczęła wi­ dzieć nie tylko to, co znajduje się po drugiej stronie lustra, lecz także zwracać pilniejszą uwagę na samo lustro i własne w nim odbicie (a jednym z pierwszych poważnie „gnębio­ nych" problemem reprezentacji miał - wedle Jamesa Clifforda - być Michel Leiris), upłynęło nieco czasu. Owa relacja zwrotnos'ci, odejs'cia od włas'ciwej aparatowi fotograficznemu „jasnos'ci widzenia", została, jak sądzę, nieźle sportretowana w ostatnim, przed długim milczeniem, filmie Antonioniego, w Zawodzie reporter. Pojawia się tam mianowicie scena roz­ mowy, którą reporter stara się przeprowadzić z miejscowym kacykiem, przywódcą rebelii w Afryce: „Locke: Wczoraj, kiedy filmowaliśmy pana w wiosce, jak rozumiem, przywołano pana jako czarownika. Czy nie jest to niezwykłe, zważywszy na fakt, że spędził pan kilka lat we 68 Francji i Jugosławii? Czy nie zmieniło to pana nastawienia do pewnych plemiennych zwyczajów? Czy nie uderzają pana one teraz jako fałszywe, a może nawet złe dla plemienia? Tubylec: Panie Locke. Istnieję doskonałe odpowiedzi na pańskie pytania. Ale nie sądzę, aby pan zrozumiał, jak mało może się pan z nich dowiedzieć. Pańskie pytania zdecydowa­ nie bardziej odsłaniają pana, niż moje odpowiedzi traktowa­ łyby o mnie. Locke: Zadałem je szczerze. Tubylec: Panie Locke. Możemy porozmawiać, ale tylko pod warunkiem, że będzie w tym nie tylko to, co pan uzna za szczere, lecz także to, co ja uznam za uczciwe. Locke: Oczywiście..." Przywódca rebelii odwraca kamerę - w centrum obrazu pojawia się obecnie Locke. „Tubylec: Teraz możemy rozmawiać. Może pan zadać te same co poprzednio pytania." W tej nowej roli reporter czuje się już mniej pewnie. Z owego nieco już trudniejszego położenia zdają sobie także sprawę autorzy omawianego tomu. Redaktorzy zbioru wyznają, że choć antropologia wizual­ na jest już dziedziną całkiem nieźle zinstytucjonalizowaną, to stale kłopocze się z podobnymi jak i cała antropologia pro­ blemami, m.in. problemem zdefiniowania własnego zakresu i własnych granic. Antropologia zajmuje się prawie wszyst­ kim i ma wielką skłonność, by niczego nie pozostawiać poza obrębem własnych zainteresowań. Takie interdyscyplinarne ciągoty antropologii sprawiają, że istnieje w niej stałe napię­ cie między tendencjami odśrodkowymi i dośrodkowymi. A wśród zalewu tematów i subdyscyplin nieustająco pojawia się pytanie, czy to, co robimy stale, jest jeszcze antropologią. I choć można sądzić, że miejsce w centrum nie zapewnia peł­ nego komfortu, to być może właśnie - jak chcą tego autorzy wstępu, Howard Morphy i Marcus Banks - powrót do cen­ trum, do ogólniejszych pojęć dyscypliny, stanowi o jej zwar­ tości. Owa otwartość dyscypliny u jednych wzbudza niepo­ kój, innych zaś najwyraźniej przyciąga: słowa Margaret Mead - że w antropologii istnieje rodzaj wolności, można robić cokolwiek i nazywać to antropologią - miały sprawić, że Clifford Geerz wkroczył na antropologiczne ścieżki. (Na marginesie warto zauważyć, że na tę skłonność dyscypliny do poruszania się po peryferiach, granicach dyscypliny - margi­ nalnych tematach i tematach z marginesu zwracał już uwagę w ogłoszonej niegdyś w niniejszym piśmie ankiecie Zbi­ gniew Benedyktowicz [nr 2/1981].) Rzeczywiście omawiany tom mieści w sobie bardzo róż­ norodne wątki: znajdujemy tam m.in. zagadnienia z pograni- �cza antropologii wizualnej i antropologii rytuału, świata me­ diów, antropologii krajobrazu, antropologii sztuki. Oto kilka tytułów kolejnych rozdziałów, które winny zaświadczyć o szerokości przedsięwzięcia: First exits from observational realism: narrative experiments in recent ethnographic films (P. Loizos), Burlesquing knowledge: Japanese quize shows and models of knowledge (D. P. Martinez), Computer softwa­ re as a medium: textuality, orality and sociality in an artifi­ cial intelligence research culture (G. Born), To see and not to see: looking as an object of exchange in the New Guinea Highlands (G. Gillison). Czymże jest zatem antropologia wizualna? Antropologia wizualna podąża dwoma nurtami: z jednaj strony zajmuje się (z czym czasem ją się przede wszystkim łączy) środkami, które antropolog mógł wykorzystać w bada­ niach innych kultur - głównie fotografią, filmem i wideo (prawdopodobnie pierwszą poważną książką na ten temat by­ ła Visual Anthropology: Photography as a Research Method, wydana pierwotnie w 1967 r. przez Johna Colliera, Jr., a w poszerzonej wersji wraz z Malcolmem Collier w 1986 ro­ ku, oraz zredagowany przez Paula Hockingsa zbiór artyku­ łów Principles of Visual Anthropology [1975]), z drugiej stro­ ny (i wydaje się to późniejszym, choć obecnie - także w oma­ wianym tomie - wysuwającym się na pierwszy plan pomy­ słem, obejmującym również tzw. indigenous media) wiąże się z badaniem systemów wizualnych i „widzialnej kultury". Jeśli zważymy na fakt, że większość działań człowieka ma swój aspekt wizualny, to przywołane przez autorów wstępu słowa Iry Jacknis: „W rzeczywistości wielu antropologów uprawia antropologię wizualną, nie zdając sobie z tego spra­ wy" - brzmią zasadnie, i choć u jednych być może zasieją za­ męt, to innym dodadzą zapewne otuchy. Warto jednak pamię­ tać, że antropologia wizualna zdecydowanie nie ogranicza się do zwykłego badania tego, co widzialne. Zainteresowana jest problematyzowaniem tego, co widzialne w odniesieniu do procesów kulturowych, w celu zrozumienia istoty przedsta­ wień wizualnych i sposobów, w jakie widzenie i to, co wi­ dzialne, staje się częścią konceptualnego świata ludzi. W nie­ których tekstach obserwujemy np. subtelną grę tego, co wi­ dzialne i niewidzialne, nałożoną na to, co materialne i niema­ terialne, „rzeczywiste" i „nierzeczywiste". do zbierania danych etnograficznych (które dopiero później miały być analizowane), co odróżniało ją od Gregory Batsona, który pojmował aparat/kamerę jako narzędzie eksploracji - zwraca na to uwagę David MacDougall (współautor tomu). Niemniej nie przeszkodziło to wspomnianym autorom stwo­ rzyć jedną z pierwszych prac z antropologii wizualnej Balinese Character, gdzie zestawienia fotografii miały przekazy­ wać prawdę niemożliwą do przekazania samym słowem. Za­ rysowana powyżej rozbieżność wydaje się pobrzmiewać bli­ źniaczo wobec zdania Jaya Ruby'ego, że zamiast filmów o antropologii należy robić filmy antropologiczne. Można się zastanawiać, dlaczego fotografia zniknęła w znacznym stopniu z prac etnograficznych. Jednego z powo­ dów należy upatrywać w nadmiernej teoretyzacji dyscypliny, która sprawia, że fotografie z terenu mogą spokojnie egzysto­ wać w muzeum, jednak na ścianach założonego przez Radcliffe-Browna Institute of Social Anthropology znajdują już miejsce członkowie antropologicznego establishmentu. Foto­ grafie zaczęto utożsamiać z muzeum, kulturą materialną, dawnymi metodami, a tym samym paradoksalnie z „antropo­ logią na odległość". Poglądowi Kirsten Hastrup, że film i fo­ tografia antropologiczna, w odróżnieniu od prac pisanych, wiąże się z „opisem rozrzedzonym", towarzyszy mniemanie Maurice'a Blocha - iż antropologowie, którzy poświęcają zbyt wiele czasu filmowi antropologicznemu, „tracą ufność do swych własnych idei" (przytaczane przez MacDougalla). To ostatnie zdanie wyrwane z kontekstu może nieść nawet pozytywne konotacje, ale nie o to chyba Blochowi chodziło. W pracy pojawia się ciekawa kwestia paralelizmu (bądź też jego braku) pomiędzy podejściem do materiału wizualne- Pośród celów, jakie stawiają przed sobą redaktorzy tomu, znajdują się między innymi: „powtórne przemyślenie miejsca antropologii wizualnej w obrębie całej dyscypliny, jak rów­ nież powtórne przemyślenie samej subdyscypliny. A w szcze­ gólności mamy na celu rozwikłanie związków pomiędzy an­ tropologią wizualną, filmem i fotografią". Zauważając słu­ sznie, że film (i rozważania o nim) zdominował antropologię wizualną, autorzy wstępu przestrzegają przed łatwymi roz­ wiązaniami: „Można postrzegać antropologię wizualną jako przedmiot łatwy w nauczania antropologii - wystarczy jedy­ nie stworzyć program filmów etnograficznych. (...) wyświe­ tlać po prostu filmy etnograficzne w celu dostarczenia łatwo strawnej etnograficznej karmy. Taki program (...) z łatwością może odwieść studentów od antropologii w stronę tworzenia filmów dla nich samych." W najgorszym zaś razie może pro­ wadzić do tego, że film etnograficzny pojawi się w roli babysittera, który zastąpi zapracowanych nauczycieli. To, że nie ma jedności w podejściu do spraw wizualności, uwidacznia się już w rozbieżności w podejściu do wykorzy­ stania aparatu fotograficznego i kamery. Nawet tak zasłużona dla popularyzacji antropologii wizualnej osoba jak Margaret Mead skłaniała się, by pojmować aparat i kamerę jako środki 69 �go i panującymi aktualnie modelami teoretycznymi. Taką rozbieżność zauważają autorzy wstępu już u Spencera i Gillena: ich podejście do fotografii miało w sobie więcej z ducha obserwacji uczestniczącej w stylu Malinowskiego niż z podejścia ewolucjonistycznego. Temat ten pojawia się rów­ nież w znaczący sposób w tekście Anny Grimshaw (The eye in the door: anthropology, fdm and the exploration of interior space). Choć jej tekst koncentruje się na zestawieniu W. H. R. Riversa, antropologa i psychologa, z filmowcami D. W. Griffithem i Dżigą Wiertowem, to jednak zwraca ona także uwa­ gę na uderzającą symetrię pierwszych czterech dziesięcioleci rozwoju filmu i antropologii kończącą się ustanowieniem „naukowej etnografii" i „filmu dokumentalnego" w latach 30. Wyróżnia trzy pary postaci zaświadczające o tym paralelizmie:А. C. Haddon (organizator etnograficznej wyprawy do Cieśniny Torresa, 1898) i Louis Lumiere (1895, rejestracja scen z życia codziennego), Malinowski (1922 - publikacja Argonautów Zachodniego Pacyfiku) i Flaherty (1922 - Nanook of the North) - w obu przypadkach autorka wskazuje na podobne wizje świata, statyczne spojrzenie „pojedynczego" oka; choć Flaherty'emu można by przypisać szeroko rozu­ mianą funkcjonalistyczną perspektywę, to jednak ten amator, badacz i goszczony w Hollywood filmowiec reprezentował wszystko, co budziło zagrożenie u Malinowskiego; ostatnia para to Radcliffe-Brown i John Grierson. Autorka postuluje zmianę perspektywy - „zwizualizowanie" antropologii po­ ciągałoby za sobą umieszczenie jej nie tyle w kontekście lite­ ratury (co się ostatnio powszechnie robi), ile sztuk wizual­ nych. Cytując zdanie Malinowskiego „Rivers jest Riderem Haggardem antropologii; ja będę jej Conradem", paradoksal­ nie łączy Malinowskiego ze zdecydowanie bardziej zacho­ wawczą perspektywą - śledzącym okiem, które widzi, lecz nie jest widziane, postawą renesansowego artysty, który szczegółowo analizuje to, co obserwowalne („nacisk położo­ ny został na miejsce człowieka w świecie, harmonię, holizm i integrację"); stanowisko Riversa, odmiennie, łączyłoby się bardziej z wewnętrznym okiem wyobraźni (mind's eye), zde­ cydowanie większą refleksyjnością podejścia, które próbuje łączyć perspektywę zewnętrzną i wewnętrzną; Rivers mie­ ściłby się - jej zdaniem - bliżej tego, co za Johnem Bergerem można by nazwać przełomem kubistycznym, momentem przekształcenia w naszym rozumieniu koncepcji świata: gdzie nie ma już pojedynczego punktu widzenia, z którego patrzy się na znajdujący się na zewnątrz obraz, lecz raczej wielość spojrzeń i perspektyw. „Przez krótki twórczy mo­ ment kubiści odkryli sposób na zsyntetyzowanie całości i części, struktury i procesu, przedmiotu i podmiotu." „Kubi­ ści - twierdzi Berger - zdali sobie sprawę, że świadomość jest częścią natury." W antropologii wizualnej zawsze sporo mówiło się o pro­ blemie rozróżnienia między sztuką i nauką. Zazwyczaj jed­ nak dyskusje owe koncentrowały się na tym, jak oddzielić, zarysować jasną, widoczną dla wszystkich linię, która odróż­ ni naukę od reszty (tzn. sztuki). Wedle autorów wstępu zbyt często film etnograficzny pojmowany bywa w naiwnie reali­ stycznej, dokumentalnej perspektywie, jako pragnienie udo­ kumentowania tego, co widzialne (w takiej też formie trafia do studentów). Jednocześnie przeoczony zostaje fakt, że przedstawia on wówczas najczęściej sposoby widzenia sa­ mych twórców, którzy nie zdają sobie nawet z tego sprawy. Nie wszystkie rzeczy dadzą się również w takiej manierze sportretować. W podejmowanych (przede wszystkim daw­ niej) staraniach dyskryminowania (w sensie odróżnienia, ale 70 w konsekwencji także dyskredytacji) tego, co można uznać za sztukę (znamienne jest zastrzeżenie Batesona w rozmowie z Mead: „...artists is not a term of abuse in my vocabulary"), dostrzec można jasną analogię do zarysowanego przez Clifforda Geertza problemu wyrzeczenia się jednego z rodziców, zatajania literackiego przodka antropologii na rzecz nauko­ wego („mamy skłonność - podobnie jak pewien północnoafrykański muł, który mówił zawsze o bracie swojej matki, koniu, nigdy zaś o własnym ojcu, ośle - zatajać z korzyścią dla tych rzekomo bardziej godnych szacunku." Dzieło i ty­ cie. Antropolog jako autor - w druku, Wydawnictwo KR). Kwestii tej w ciekawy sposób dotyka tekst Elizabeth Edwards Beyond the Boundary: a consideration of the expressive in photography and anthropology, który stara się wykazać użyteczność fotografii w antropologii i pomyślany jest raczej jako zamierzenie badawcze i propozycja do dysku­ sji niż przedstawienie jakiegokolwiek jasno określonego mo­ delu. „Polaryzacji twórczości wizualnej nie należy koniecz­ nie odczytywać w kategoriach opozycji: realistyczny versus ekspresyjny, dokument versus sztuka, lecz jako powiązane i dialektycznie wzajemnie ze sobą zależne zjawiska." Autor­ ka, odwołując się zresztą do Kracauera, powiada także: „Fo­ tografia może komunikować na temat kultury, życia ludzi, doświadczeń i wierzeń nie na poziomie powierzchniowego opisu, lecz jako wizualna metafora, która łączy przestrzeń te­ go, co widzialne i niewidzialne, która komunikuje nie tyle przez paradygmat realistyczny, ile przez liryczny wyraz." Tym samym może ona odsłaniać głębsze znaczenia i metafo­ ry kulturowego istnienia. Co ciekawe, autorka eksplorując przestrzeń między antropologią a sztuką, wybiera przykłady wykraczające poza antropologię (wykorzystanie realistycz­ nego dokumentalnego obrazu antropologicznego w kulturze popularnej, turystyce; fotografie z pogranicza dokumentu et­ nograficznego i ekspresji estetycznej współczesnej artystki oraz wykorzystanie dokumentów antropologicznych w sztu­ kach wizualnych, reklamie). Badając tę pośrednią przestrzeń (opozycja fakt-dokument/fikcja-alegoria - przynajmniej od czasu wystąpienia w tej sprawie Clifforda i Asada - nie po­ krywa się z opozycją prawda/fałsz), postuluje, że można ją pojmować jako pokrewną temu, co w psychoanalizie David Winnicott nazwał „paradoksalną trzecią przestrzenią", która nie znajduje się ani w świecie fantazji (ekspresji), ani też w zewnętrznym wspólnym świecie rzeczywistym. Mieści się niejako w obu naraz. Nie pierwszy to przykład szukania wyj­ ścia poza sztywną dychotomię, by wspomnieć tylko o trze­ cim znaczeniu Barthes'a czy piśmie pod znamiennym tytu­ łem „Third text". Kończąc to z konieczności krótkie i wybiórcze omówie­ nie, warto podkreślić, że autorzy tomu zdecydowanie wy­ kraczają poza etnografię postulatywną, która zastanawiała­ by się przede wszystkim nad tym, jaka antropologia być winna. Znajdujemy tam twórcze analizy, które ukazują nam antropologię wizualną taką, jaka ona być może, jaka w rze­ czy samej jest. Wprawdzie po przeczytaniu zredagowanego przez Banksa i Morphy'ego wyboru tekstów nadal pewnie nie mamy w głowie jasno zdefiniowanego, otoczonego flan­ kami terytorium, jakie zajmuje antropologia wizualna, to jednak w kontekście przywołanego na początku istnienia odśrodkowych i dośrodkowych sił w antropologii, warto przypomnieć metaforę „wycieczki" jaką Barthes rozwija w Wykładzie - wzbogaceni o dary, jakie może ona ze sobą nieść, wiemy zdecydowanie więcej o krainie, przez którą przyszło nam wędrować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a544192b82b145c337b97148a93ccd1.pdf 84cfa51d16aaf01d59ebf867affc7602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2785 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2594 Title A name given to the resource Oui, j'en crois / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Oui, j'en crois J a c e k Olędzki Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik, Warszawa 1998 Książki Ryszarda Kapuścińskiego to klucz do poznania dzisiejszych czasów. Wypowiedź Andrzeja Wajdy w filmie Filipa Bajona, „Poszukiwany Ryszard Coś związanego z religią, z siłami nadprzyrodzonymi, ze światem obrzędu i ducha, z czymś, czego nie można zobaczyć ani dotknąć, ale co przecież istnieje, i to istnieje bardziej re­ alnie niż wszelka uzewnętrzniona materialność - wywołuje tu natychmiastową reakcję szacunku, powagi, respektu i trochę - lęku. To fragment Leniwej rzeki w zbiorze 30 reportaży z Afryki Ryszarda Kapuścińskiego, Heban. Posłuchajmy dal­ szych uwag znakomitego pisarza na temat kardynalnego za­ gadnienia we wszelkich kulturach, które zachowały wiele ze swej postaci pierwotnej. Wiadomo zas', że kraje współczesnej Afryki, taką postać kultury pielęgnują i z prawdziwą życzli­ wością użyczają obcym. Wiemy, jak kończy się wszelkie igra­ nie z czymś wyższym a tajemnym, panującym a nieodgadnionym - kończy się zawsze źle. W istocie jednak chodzi o coś więcej. Rzecz dotyczy bowiem pytania o źródło i istotę bytu. Myślenie Afrykańczyków, tych z którymi się latami stykałem, jest głęboko religijne. - Croyez - vous en Dieu, monsieur? (Czy wierzy Pan w Boga?). Zawsze czekałem na to pytunie, bo wiedziałem, że padnie, bo mi je zadawano tyle już razy I wiedziałem, że ten, kto mi to pytanie stawia, będzie się w ta­ kim momencie uważnie we mnie wpatrywać, śledzić każde drgnienie na mojej twarzy. Zdawałem sobie sprawę z powagi tej chwili, z sensu, jaki w sobie niesie. I przeczuwałem, że sposób, w jaki odpowiem, rozstrzygnie o naszych wzajemnych stosunkach, a już na pewno o stosunku pytającego do mnie. I kiedy mówiłem: Oui, j'en crois (Tak wierzę) - widziałem po jego twarzy, jaką to przynosi mu ulgę, jak rozładowuje w nim towarzyszące tej scenie napięcie i trwogę, jak go to ze mną brata, pozwala przełamać bariery koloru skóry, statusu i wie­ ku. Afrykanie cenili sobie i lubili łączyć się z drugim na tej wyższej, duchowej płaszczyźnie kontaktu, która często nie da­ wała się zwerbalizować i zdefiniować ale której istnienie i wartość każdy przeczuwał istynktownie i spontanicznie. Na ogół nie musiał to być żaden konkretny Bóg. Taki, którego można by nazwać, a jego wygląd czy cechy jakoś opi­ sać. Chodziło raczej o co innego, o niezłomną wiarę w istnie­ nie Istoty Najwyższej, tej która stwarza i panuje, a także prze­ poją człowieka substancją duchową wynoszącą go ponad świat bezrozumnych zwierząt i rzeczy martwych. Ta pokorna i żarliwa wiara w Istotę Najwyższą sprawia, że jej wysłanni­ ków i ziemskich przedstawicieli również otacza szczególne po­ ważanie i pełna rewerencji akceptacja. Przywilej ten rozciąga się zresztą na całą liczną tu, warstwę duchownych najprze­ różniejszych wyznań, wiar, Kościołów i zgromadzeń, której mi­ sjonarze katoliccy stanowią tylko niewielki procent. Niezliczo­ ne są bowiem w Afryce rzesze mułlów i marabutów islamskich, ministrów setek sekt i odłamów chrześcijańskich, a także ka­ płanów afrykańskich bogów i kultów. Mimo pewnej konkuren­ Kapuściński". cji tolerancja w tym środowisku jest zdumiewająca, a uznanie wśród prostych łudzi - powszechne. (Heban, s. 276-277) W pisarstwie Ryszarda Kapuścińskiego, ten rodzaj refle­ ksyjnej relacji, i zarazem - jak wspomniałem - która doty­ czy kardynalnego zagadnienia w kulturach, cenię sobie naj­ wyżej. Jako niegdysiejszy badacz Afryki, również Kameru­ nu, do którego odnosi się bezpośrednio cytowany tekst z He­ banu, dobrze wiem jak niebywałego doświadczenia, wiedzy, zdolności empatycznych, a najważniejsze talentu literackie­ go trzeba mieć w sobie, aby powstał ów poruszający do ży­ wego przekaz. Przekaz głęboki, poznawczo najwyższej wa­ gi. Ujmuje on nas jeszcze jedną cechą, tą mianowicie, że występuje w nim warstwa osobista, stały zabieg formalny w książkach Kapuścińskiego. Obok ważnych spostrzeżeń, dodajmy uchodzących uwadze nawet wytrawnych antropo­ logów (choćby na temat chodzenia Afrykanów gęsiego), ist­ nieje zawsze kontekst mówiący o samym Autorze, o jego lo­ sie, o okolicznościach gromadzenia przedstawianych wiado­ mości. Dzięki temu, kształtuje się wyrazista dramaturgia w poszczególnych relacjach, a sam Autor staje się bohate­ rem kolejnych zdarzeń. Wiadomo zaś, jakie są najczęstsze zdarzenia w reportażach „korespondenta wojennego"... Lu­ bimy, niestety krwawe opowieści. Stąd też czyta się Kapu­ ścińskiego jednym tchem. I dopiero po zakończonej lektu­ rze, po pewnym czasie, przychodzi moment zastanowienia i uwolnienia się od czarodziejskiej magii dobrej literatury, wartkiej narracji, mocnych rytmów zwięzłych zdań, a także równie silnie uderzających czytelnika słów. W Hebanie taki­ mi słowami są, najczęstsze dwa: piekło oraz panika. Niewąt­ pliwie u wielu, szczególnie tych, którym nie dane było prze­ bywać w Afryce, albo będąc już w niej unikali zbliżenia się do niebezpieczeństw tego kontynentu łatwo jest wywołać zamierzone stany przerażenia i grozy. Ale ujmujący nas cza­ rodziej, bywa że - chcąc nie chcąc - powoduje proste i szczere zadziwienie. Jak to, przestraszyłeś się kobry, która, jak ty nasz bohaterze, schroniła się w opuszczonej przez pa­ sterzy - koczowników lepiance? Przecież, można było ją by­ le czym przegonić! Wydaje się jednak, że Autor chyba wie­ dział o owym najskuteczniejszym i zarazem bezpiecznym pozbyciu się gada. Jednakże skorzystał z ukazania błahego epizodu w taki sposób, by jedni się lękiem napawali, a inni przeżyli wzruszenie, może nawet współczucie skierowane na osobę pisarza. Spotkanie z jadowitym wężem, uśmierza­ nie go za pomocą blaszanego kanistra itd. (fragment repor­ tażu Serce kobry) posłużył wydawcy, szacownemu Czytelni­ kowi do przyozdobienia tylnej okładki, pięknie, w najlep­ szym guście wydanej książki. Przypuszczam więc, że w tym wszystkim kryje się wysokiego kunsztu sprawdzona prakty65 �Tanzania, Masajka reperująca dach domu ulepionego z krowiego łajna. Fot. J. Olędzki ka, jak można i należy zdobywać czytelnika. W Polsce nie mającej najlepszej orientacji o Czarnym Lądzie, a o Murzy­ nach pogłębionej wiedzy, z góry można założyć, że pomysł z jadowitymi stworzeniami chwyci. Natomiast w krajach za­ hartowanych w podbojach kolonialnych opisy przygód z ko­ brami czy skorpionami, może nie byłyby przyjęte jak u nas. Coś o tym wiem. Obserwowałem młodych Anglików i Fran­ cuzów wędrujących przez Afrykę. Zachowywali się tak jak­ by podróżowali po własnym kraju. Byli zaskakująco obojęt­ ni na wszystko to, co dla nas wciąż jest groźne i niezwykłe. Na widok skorpiona reagowali tak jakby widzieli biedronkę lub jakąś liszkę. I zapewne walorem pisarstwa Kapuściń­ skiego jest owa żywa, szczera, zabarwiona grozą reakcja na osobliwości przyrodnicze Afryki. Najwyraziściej ujawnia Autor tę postawę w opisach klimatu, skwaru (piekielnego), piekła duchoty czy wyładowań atmosferycznych, które ma­ ją postać nie znaną Europejczykom: (...). Afrykanin cały czas czuje się zagrożony. Na tym kontynencie natura przy­ biera tak monstrualne i agresywne postacie, nakłada tak mściwe i budzące trwogę maski, takie zastawia na człowie­ ka pułapki i zasadzki, że żyje on w poczuciu niepewności ju­ tra, w lęku i trwodze. Wszystko występuje tu w formie zwie­ lokrotnionej, rozpasanej, histerycznie przesadzonej. Jeżeli jest burza - pioruny wstrząsają całą planetą, a błyskawice rozrywają niebo na strzępy, jeżeli ulewa - z nieba wali się li­ ta ściana wody, która za chwilę zatopi nas i wgniecie w zie­ mię, jeżeli susza - to taka, która nie zostawia kropli wody i umieramy z pragnienia. W stosunkach natura - człowiek nie ma tu nic, co by je łagodziło - żadnych kompromisów, stanów pośrednich, gradacji. Cały czas tylko zmaganie, wal­ ka, bój na śmierć i życie. Afrykanin to człowiek, który od urodzenia do śmierci przebywa na froncie, walcząc z wyjąt­ kowo nieprzychylną naturą swojego kontynentu, i już sam fakt, że żyje i potrafi przetrwać, jest jego największym zwy­ cięstwem. (Heban s. 333, ostatni rozdział, W cieniu drzewa, w Afryce). To przepiękny, poetycki opis odrębności afrykań­ skiej natury. Autor dużą wagę przywiązuje do tych natural­ nych uwarunkowań i nie omija ich w wywiadzie, jakiego udzielił Gabrieli Łęckiej POLITYKA, nr 9 (2182), 27 lutego 1999, s. 46-48, Opisuję stany ducha: (...). I ciągle się boi (Afrykanin, JO), i ma rację, że się boi, bo bez przerwy mu coś zagraża. Kiedy przychodzi burza tropikalna, gdy trza­ 66 skają pioruny, to te w Europie przypominają, w porównaniu z nimi, małe iskierki. To wspaniałe porównania, przepiękny język wieloletniego korespondenta PAP, Ryszarda Kapuścińskiego. Sugestywność tego języka, głęboko emocjonalny stosunek Autora do ukazywanej rzeczywistości, sprawia, że Cesarza czy Heban „się połyka", czytając z niesłabnącym zainteresowaniem od pierwszej do ostatniej stronicy. Ale przyjrzyjmy się dokła­ dniej piorunom w Afryce i Europie, a raczej w obszarze Eu­ roazjatyckim. Owe pioruny zajmują mnie od niepamiętnych czasów, albowiem stanowią w kulturach pierwotnych, ale również w świadomości co wrażliwszych reprezentantów formacji kulturowych naszych czasów, najbardziej komuni­ katywny, a często również wiarygodny i niepodważalny do­ wód o istnieniu Najwyższej Istoty. Jak Bóg grzmi na niebiesie, jak włada gromami, to bezcenne dane, pozwalające lu­ dziom kultur pierwotnych na kształtowanie swych wierzeń, a najważniejsze, wyobrażeń o naturze samego Boga. Według Kapuścińskiego pioruny tropikalne w Afryce wstrząsają całą planetą. W porównaniu z nimi, wyładowania atmosferyczne w Europie, to małe iskierki. Jednakże, to właśnie one - jako najczęstsze, wyładowania pionowe - zabijają ludzi, zwierzę­ ta, wzniecają pożary od których płonęły lasy, całe wsie, a tak­ że kościoły. W strefie tego rodzaju wyładowań - najstraszliw­ szych w obszarze stepów azjatyckich - od zarania tworzyli ludzie obraz Boga bezwzględnego, niemiłosiernego i nielitościwego... Katolicyzm powołał Matkę Boską Gromniczną oraz dwoje świętych Agatę i Floriana, aby ich opiekuńcza po­ winność chronienia od piorunów, ognia z niebios, łagodziła wyobrażenia o Bogu. Natomiast, w tropikalnej Afryce, pioruny wstrząsające całą planetą mają najczęściej charakter wyładowań pozio­ mych, na znacznych wysokościach, takich, które nie sięgają ziemi, a więc nie zabijają ludzi i zwierząt, a także, nie powo­ dują najgroźniejszych pożarów. Masajowie, kiedy pioruny wstrząsają całą planetą, nie kryją się ze strachu w swoich, bezpiecznych, lepionych z łajna krowiego domostwach! Roz­ radowani stają naprzeciw tych piorunów, wznoszą ramiona do niebios dziękując Najwyższemu za deszcz, za wszystko. Goryle w tym czasie tańczą w dżungli. Zatem, powody do lęku, strachu, przerażenia - bania się w czasie burzy - o czym pisze sugestywnie Kapuściński - �w większej mierze mógł mieć chłop europejski, pasterz ze stepów azjatyckich, aniżeli mieszkaniec Afryki w strefie tro­ pikalnej. Przyjmując taką ocenę strachu, „słusznego bania się", na­ rzuca się wcześniej już sygnalizowany wniosek. Można by tak go sformułować. W kulturach pierwotnych (w Europie chłopskich) różny jest wizerunek Istoty Najwyższej. O tym wizerunku decydują - między innymi - śmiercionośne i nieśmiercionośne wyładowania w czasie burz, pioruny. Ludy pierwotne wyraziściej, pełniej i z przekonaniem swą ufność do Pana Niebios wyrażają właśnie tam, gdzie burze chociaż mają charakter „kosmiczny" ale nie powodują śmiertelnych ofiar wśród ludzi oraz ich żywego mienia, stad zwierząt. Tam też - jak się wydaje - aspekt miłosierdzia i litości w obrazie Najwyższego Boga sam się narzuca. I wydaje się również, że tam, gdzie pojawiają się zabici i zgliszcza od piorunów, ów obraz Istoty Najwyższej kształtuje się inaczej, rodzi się pe­ wien dystans religijny, a także zjawisko oszukiwania Boga... Można więc, w naturze nieśmiercionośnych piorunów odna­ leźć pewne, chociaż tylko rudymentarne, wyjaśnienie owej żywej, przepojonej ufnością religijności, o której mówi Ka­ puściński w cytacie od jakiego rozpocząłem mówienie o bar­ dzo ważnej książce. Niekwestionowaną, w pełni odkrywczą metodą w Heba­ nie przedstawiania natury jest to, co można by nazwać cał­ kowitym odejściem od adoracji jej uroków. Nie ma więc w tej książce estetyzujących opisów przyrody, tak częstych w beletrystyce. Kapuściński - chyba jak nikt wcześniej, albo może mało kto pośród największych - odsłania nam bodaj najważniejszą stronę tejże natury. Jest nią złowrogi charak­ ter żywiołów, klimatu czy osobliwy związek między dniem i nocą. Jak wiadomo, w Afryce, im bliżej równika, nikną po­ ranne brzaski i wieczorne jutrznie. Słońce pojawia się i zni­ ka nagle. Nastaje noc, która w Hebanie często, a nieraz tak­ że zawsze jest ciemna, że oko wykol. I oczywiście, taka noc potęguje lęki, a nawet wielki strach. Sprzyja taka noc rodze­ niu się widmowych wierzeń i demonicznych wyobrażeń. Ale wiemy wszak, że nad Saharą i Kalahari, chociaż nie tylko, świecą gwiazdy i księżyc jaskrawością w Europie nieznaną. To, między innymi dzięki tej jaskrawości, głębi widzenia otchłani nieba, mieszkańcy płaskowyża w okolicach Wagadugu, Dogonowie z Górnej Wolty, zdobyli wiedzę astrono­ miczną, która wciąż zdumiewa i stanowi przedmiot niewy­ czerpanych, uczonych interpretacji, jak również fantastycz­ nych spekulacji. * Brak miejsca nie pozwala, aby dalej prowadzić zapropo­ nowaną, uważną analizę frapującej książki. Pozostaje piszą­ cemu te słowa tylko zasygnalizować bogactwo i rozmaitość ważnych kwestii i wciąż aktualnych problemów. Oto niektóre z nich: pochłaniające setki tysięcy ofiar wojny międzyplemienne (autor z wielkim znawstwem historii odległej i naj­ nowszej dostarcza danych, pozwalających zrozumieć feno­ men afrykańskiego Homo necans). Paradygmat być i mieć. Dramat istnienia we współczesnej Afryce. Europejski wy­ miar czasu obiektywnego i afrykański czas subiektywny, kul­ turowe konsekwencje tych odrębności. Pułapki otwartej i nie­ kontrolowanej przestrzeni. Afrykański Homo viator. Miasta złudnych nadziei. Autor z właściwym sobie darem wnikliwej obserwacji drobiazgów oraz poetyckim ich waloryzowaniu, wprowadza pomiędzy owe pryncypialne kwestie i problemy współcze­ snej Afryki niewielkie szkice. Mogą one dotyczyć zniszczo­ nej koszuli (s. 172) i ósmego cudu świata, jedenastu wyku­ tych w litych skałach kościołów (Lalibela '75, s. 144), walki jaszczurek z moskitami na suficie (s. 98) i promieni słońca uderzających z siłą noża (s. 129), adorowania proroctw Jere­ miasza w Kościele Apostolskim (s. 304-305) kiczowatych malowidłach pełnych fantazji (s. 19). Oczywiście, są w Heba­ nie nowe dane na temat cmentarzy słoni (s. 67). Dzięki tym „drobiazgom" pisarstwo Kapuścińskiego zyskuje walory cie­ pła, bezpośredniości, zbliżenia. Opisem godnego zachowania Ducha Afryki - słonia przy... stole wigilijnym, kończy Ryszard Kapuściński swoją kolejną arcyciekawą relację o rzeczywistości mistycznej, odkrywanej nieopodal nas, obecnie. Nigeria, Zaria. Dom mieszkalny z cegieł. Fot. J Olędzki 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d70144b6577a34ee225cdce4bb05296.pdf 2ca368fca80d1b9c84f27197c9eec65a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4977 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.344-353 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Summary of articles Anna Beata Bohdziewicz, Photographs from a Journey The author registered her journey to Afghanistan, India and Nepal, made years ago, by means of "mundane" notes and n the most detailed diary. On Memory and the Threats Facing It. A n Interview with Ryszard Kapuściński The conversation with the outstanding Polish reporter Ryszard Kapuściński broached several motifs and themes associated with memory. The opening reflections concern memories of the birthplace and the first remembered images, sounds and words. Kapuściński, who was born i n the provincial town of Pińsk (the Polesie region), recalled moments spent in his home town and reconstructed the phenomenon of private memory. He went on to consider biographic memory and, while discussing the book Podróże z Herodotem (Travels w i t h Herodotus), indicated the important role played i n his writings by Herodotus and his writings. The third theme pertains to threats encroaching on memory. Here, Kapuściński pointed out three basic sources existing i n the Western world: the appearance of mechanical carriers of memory, the excess of information in contemporary reality, and the acceleration of the historical process - each of those issues is subjected to a thorough analysis. Franklin R . Ankersmit, The Sublime Dissociation of the Past: or how to Be(come) what One Is no Longer Forgetting has rarely been investigated i n historical theory. Insofar as it attracted the attention of theorist at all, forgetting has ordinarily been considered to be a defect i n our relationship to the past that should be overcome in one way or another. The only exception is Nietzche who so provocatively sung the praises of forgetting i n his On the Use and Abuse of History (1874). But Nietzsche's conception is the easy victim of a consistent historicism and therefore i n need of correction. four types of forgetting are identified i n this essay. central in the essay's argument is the fourth type. This is the kind of forgetting taking place when a civilisation "commits suicide" by exchanging a previous identity for a new one. hegel's moving account of the conflict between Socrates and Athenian state is presented as the paradigmatic example of this kind of forgetting . Two conclusions follow from the analysis of this type of forgetting. First, we can now understand what should be recognized as a civilisation's historical sublime and how the notions of the historical sublime and of collective trauma are related. second, it follows that myth and (scientific) history do not exclude each other; on the contrary, (scientific) history creates myth. This should not be taken to be a defect of history, for this is precisely how it should be. Kerwin Lee Klein On the Emergence of Memory in Historical Discours. This article comes from: "Representations" winter 2000, N o 69 344 Katarzyna Kaniowska Memory and Anthropology Interest i n memory appeared i n anthropology together with a special auto-reflection whose outcome assumed the form of a change of the paradigm. The emergence of such transformations, reinforced by the powerful impact of hermeneutic, became the reason why reflections on knowledge and cognition, borrowed from the adherents of hermeneutic, inclined anthropology to resign from the effort of building successive theories of culture for the sake of a more in-depth self-knowledge, well aware of the specificity of anthropological cognition. It now became necessary to discuss anew the old problems of the objectivity of cognition, the object and the subject, sources, interpretations and the perception of the significance of such components of cognition which the old paradigm did not recognise or outright neglected. The text, rhetoric and narration, treated as important elements of the procedure of cognition, generated interest i n the determinants of the dialogue, the discourse, and the specificity of anthropological knowledge. Performed from the perspective of the new paradigm, the analysis of the processes of cognition i n anthropology disclosed that the heretofore applied manners of explanation must be reconstructed and expanded. If the purpose of the explanation is to consist of comprehension then one should permit those elements which up to now have been seen as extra-logical, to participate i n the explanation. In this instance, the author would be inclined to recognise the inclusion into cognition of extra-logical elements of cognition, and the granting of equal rank to subjectivism, envisaged as one of the most important features of contemporary anthropology. The recognition of subjectivism as an additional value and the process of noticing that this value appears i n a dialogue which builds the knowledge of both its participants is prominent, since by doing so one notices that anthropological knowledge stems from a subjective experience, interpretation and understanding of the world by the persons under examination, as well from the subjective experience and interpretation (and sometimes understanding) of the world by the researcher - both his own world and examined reality. It is the different manner of thinking about anthropological cognition and knowledge which stirred the anthropologistsO interest i n memory (primarily semantic). The discussions about memory conducted i n contemporary anthropology demonstrate clearly its assorted interpretations. The author would like to draw attention to three manners of comprehending memory, fundamental i n his opinion, which come to the fore i n such discussions, and to indicate the ensuing problems. Those three manners of analysing memory and its role i n cognition appear i n present-day anthropology i n accordance with one of the following convictions: memory as the source of anthropological knowledge; memory as the object of the knowledge possessed by anthropologists; and memory as a tool of cognition. Czesław Robotycki Remembrance of People's Poland - an Anthropologist and the Experiences of the Past of Own Culture Once the epoch of the People's Republic of Poland receded into the distant past there emerged differentiated stands vis a vis this historical fact, together w i t h attempted descriptions and a documentation of the systemic reality of bygone days. The author maintains that there exist two levels of description - one which appears i n official censored publications, wherein the criterion of the selection �SUMMARY OF ARTICLES of facts lay i n the class aspect, and a second one, suggesting the swiftest possible riddance of this legacy, which either entails remembering it as part of history or the obliteration and liquidation of all traces of the infamous past. C. Robotycki dealt with the nature of such history and its authors, and analysed the historical, ethnological and sociological perception of the phenomenon of People's Poland, based on multiple publications, scientific studies and reminiscences. genealogical link between the two works, but with the ideological bond. The "adventure" described by Barthes, i . e. seeing a photograph of his deceased mother, could be treated as a not entirely successful "experiment" of repeating the experiment w i t h involuntary memory, described by Proust. In this respect, the "ritual" presented in Smoke, which consists of an encounter with a photograph of the deceased wife, appears to be much more complete and successful. Dariusz Czaja, The Black Box. On the Idea of Absolute Memory Can one remember everything? W h a t does it mean to "remember everything", and what is the sense of such an activity? Upon the example of two literary texts, the author of the article tried to resolve those questions - by resorting to All the Names by Jose Saramago he delved into the concept of the Archive, and by alluding to the Encyclopaedia of the Dead by Manilo Kis he tried to disclose the idea of the omniscient Encyclopaedia. Both those institutions harbour the ambition of recording the existence of every human creature, and are overwhelmed by a desire not to ignore a single one. By referring these literary creations to St. Augustine's brilliant reflections about memory (Confessiones) the author inquired about the conditions for a possible emergence of the idea of absolute memory. He tried to answer a question about such a manner of constructing of the human intellect which would make possible the emergence of this essentially metaphysical idea. Marcin Brocki The Semiosis of Memory in Ethnograph In recent years, auto-narration (various "remembered texts") i n ethnography has been transferred from its former role of evidence to that of ethnographic material. I n this fashion, memory has been treated as a tool for a semiosis of the past which, i n addition, operates on both sides of research-interpretation, i . e. the researched and the researcher. I n thus conceived memory, authenticity, envisaged as the expression of truth, becomes a challenge. Accepting the initial thesis maintaining that ethnography consists of the creation of texts about texts, one may observe the mechanisms of an autobiographical reconstruction of the past, those "remembered texts", perceived as the manners of its textualisation (and thus operationalisation), i n order to disclose the creation of the world depicted in the research praxis of ethnography. I n contemporary anthropology the memory of researchers and, hence, proof of that which "is really taking place on the spot", became the same sort of data as all others. A t the same time, the investigators had lost the power to proclaim that i n those instances where personal experience and memory participate i n a slight degree i n the construction of data we obtain superior data, as well as to make a contrary statement, namely, that we achieve such data i n those cases when we permit personal experience and memory (also native) to speak independently (which is not a only naive, but also an erroneous belief). Waldemar Kuligowski On History, Literature, the Present and Other Forms of Forgetting The point of departure for the reasoning presented by the author is that culture is, first and foremost, memory, the mechanism of storing and recreating certain models and experiences as well as assorted types of knowledge. Today, this situation is undergoing a profound change. Research conducted by historians has shown that historical consciousness expresses not so much familiarity with facts as their interpretations; subjective visions of reality include contemporary literature (at least from the time of Proust) and photography. Moreover, the social sciences describe present-day society as "nowist", "generation n o w " or "generation X", distinctly indicating the severance of ties with history, continuum and cultural memory. The author concludes that social life - the media, production, politics and love - are governed by temporariness and sometimes by outright disposability. Memory has become an embarrassing, provincial and old fashioned feature, neither fashionable nor trendy. Sławomir Sikora, "Memory: the Space in Which Events Recur". On Photography Smoke by Paul Auster and Wayne Wang (1995) apparently embarks upon a theme similar to Roland Barthes' Camera Lucida (1980), and tackles it anew, an approach that could be concurrent with Auster's opinion, which has served as the title of the essay. The author tried to prove that the photographic m o t i f which does not appear i n the foreground in Smoke, is actually essential for this film. Moreover, it could be treated as a sui generis creative expansion of certain experiences described by Barthes i n Camera Lucida (the existence of such a relation is also indicated by several motifs i n Barthes' biography). The essay, however, is not concerned merely with following the 345 Magdalena Sztandara On the "Ethnographic Quality" of Photography The "ethnographic quality" of photography consists not only of the effort of documenting details of everyday life, but also of the fact that, on the one had, photography appears to recreate the relations between man and the word and, on the other hand, it records emotions. The author of the article is interested i n photography which documents the outline of the departing world and registers the assorted manners of viewing it and its conceptualisation. The ethnographic aspect is also a task for the spectator, a game which he could conduct with an unknown world. Our memory stores photographic stills which we use to construct an image of the past. Photography urges that it may survive, so that it could perpetually revive a bygone world. Marcin A . Kafar On the Essence of the A leg to Stand on by Oliver Sacks and To jest wasze życie (This is Your Life) by Małgorzata Baranowska A n analysis of two examples of the so-called literature of malady, namely. by the American neurologist Oliver Sacks and To jest wasze życie by the Polish poetess Małgorzata Baranowska. Both books are interpreted as autobiographical testimony of the lives of the authors, who translated their own experiences of a lengthy illness (Małgorzata Baranowska) and suffering caused by a grave accident (Oliver Sacks) into literary imagery. �SUMMARY OF ARTICLES Marcin A . Kafar focused his attention primarily on indicating and defining the role played by literature and the Word as such, which i n the face of an illness proved to be a significant heuristic measure (and contributed, i . a. to constructing knowledge about the illness) as well as a therapeutic and cathartic medium. In a wider context it is possible to connect them with art motifs encountered i n situations of individual and social crises, which - i n the opinion of the author of the article could indicate the existence of a sui generis pattern of symbolic activity, revealed at the moment of man's opening to a different reality, whose distinct examples include illness Dipesh Chakrabarty Who Speak for "Indian'Pastsl The problem of rewriting the history of the once colonial countries is one of the main concerns of the Subaltern Studies Group. Dipesh Chakrabarty, Professor of South Asian Studies and History at the University of Chicago and member of this group recalls at the beginning of his article an opinion that owing to the project of Subaltern Studies, "perhaps for the first time since colonization Indians are showing sustained signs of reappropriating the capacity to represent themselves [within the discipline of history]" . However, being a historian himself, he adds that although he finds the congratulation gratifying, it is premature. The main problem, according to Chakrabarty, is the perception of the academic discourse of history, which almost always treats "Europe" as "the sovereign, theoretical subject of all histories, including the ones we call 'Indian,' 'Chinese,' 'Kenyan,' and so on." The "other" histories somehow seem to belong to the "history of Europe" and thus are always in the position of subalternity. However, it is interesting to notice that Chakrabarty treats "Europe" (in his article "Europe" is always put i n inverted commas) as some sort of abstract, "hyperreal" figure, "whose geographical referent remain[s] somewhat indeterminate." But it is this "Europe" that is often perceived as the cradle of ideas such as the nation state, citizenship or capital. 2 Apart from being i n the position of subalternity, the history and self-representation of the postcolonial countries had to face another problem. Imperialist and expansive Europe constructed certain metanarratives, i n which the world was divided into the centre (Europe) and its peripheries. The centre celebrated the idea of the nation state, and as its influence on colonies lasted for centuries, the peripheral countries had to accept the view that the nation state is the most desirable form of political community. So if we consider the "Indian nation," for example, we will notice that it was divided into peasantry and "modern" elite. The desire to be "modern" resulted in, as H o m i Bhabha justly called i t , "mimicry" of European lifestyle, behaviour, fashion, but also of trends i n literature and the subject of history. Thus "Indian" history, as Dipesh Chakrabarty put it, "even i n the most dedicated socialist or nationalist hands, remains a mimicry of certain 'modern' subject of 'European' history and is bound to represent a sad figure of lack and failure." The author of the article, i n his attempt to undermine the candour of the "universal" history, asks questions which for most Europeans may seem to be absurd: " W h y is history a compulsory part of education of the modern person i n all countries today including those that did quite comfortably without it until as late as the eighteen century? W h y should children all over the world today have to come to terms with a subject called 'history' when we know that this 346 compulsion is neither natural nor ancient?" The reason for such an attitude lies i n the very nature of history, which became an excellent tool i n the hands of European imperialism. Making an impression of objective and unbiased science based on the analysis of historical facts, the "European" history created certain metanarrative in which Europe was always presented i n an idealised way. This narrative, however, was nothing but "a piece fiction told to the colonized by the colnizer i n the very process of fabricating colonial domination." Dipesh Chakrabarty does not confine himself to the criticism of using history for colonial practices. I n his project of "provincializing Europe" Chakrabarty claims that the "universal" history should be devoid of elements celebrating the idea nation state or citizenship and instead include chapters describing all the ambivalences, contradictions, the use of force, the tragedies and the ironies that have always attended it. The author realises that such a history will attempt an impossible, as it requires the academic discourse of history turn against itself. Nevertheless, he is convinced that the dream about history that is free from all the themes of citizenship and the nation state will last until these motives stop dominating the narratives of historical transition. Peter Martyn - Return to India This text amounts to a recollective account of the opening stages of one man's journey to the Indian Subcontinent some six months before the international terrorist attack on selected commercial and governmental establishments i n the United States. Determination to follow the path of a traveller and avoid the most stereotypical behaviour and practices of western or westernised holiday-makers, fun seekers, ersatz spiritualists and hedonists entailed a heated baptism of being more solidly down and out than superficially 'hip' and 'with-it' i n Delhi. While resorting to the fundamental abilities to observe, experience and describe, and thus discarding i n the face of India's utter vastness the conventional methods of academic research, the visitor drew on the world-weary commentary to Louis Malle's documentary film of 1969 and the demonic writings of a non-resident Bombayite as principal sources of inspiration and insight. After four days of encountering the still overwhelmingly traditional Moslem, as opposed to modernising Hindu, way of life i n the Indian state capital, the traveller took advantage of the fabled British legacy of the impressively updated railway network to journey to the Punjab, which, alongside Kashmir and Bengal-Bangladesh, lies at the very core of the post-independence Hindu-Muslim Partition. Having made use of the mercifully uncommercialised Punjabi H i n d u - S i k h and inevitably subdued Moslem ethno-cultural melange surviving i n Amritsar as a watering hole before crossing the only open border check-point into Pakistan, the itinerant experienced something of a revelation i n the Muslim Republic's second, but historically, culturally and intellectually its primary, urban centre: Lahore. The delayed adoption of 'new-age' capitalism and comparative underdevelopment of tourism as an industry left the wayfarer somewhat suspended i n time between a world strongly reminiscent of so many of his forefathers and the new epoch of high-tech, internationalised 'economics' and globalite smash-and-grab trend setters. I n view of the commitment made to journey around the main part of the subcontinetal delta during the month available to him, the traveller could remain no �SUMMARY OF ARTICLES longer than five days i n the city - a perfect time, nevertheless, to keep malaise, disenchantment or disillusionment well at bay - before recrossing the post-1947 Divide into Hindustan. The moral to this part of the adventure might be that some of the last remaining anthropologically and socially less tainted parts of the world are those which have managed to preserve something of their cultural identity by maintaining maximum distance and some form of constant resistance to what was once termed westernisation and is currently most typically defined as globalisation. The delayed sequel to this part of the story would have to end in the summer of 2003 in London, where, as a result of the virtual collapse of organised professional travel in Pakistan, the visitor's individual guide to Lahore is currently seeking work in any commercial enterprise that will employ him. Jo Harper Which Blair? This paper is a shorthand summary of various ways in which the language politicians choose to use alters the symbolic terrain key political actors choose and are able to inhabitat. It looks at how by reworking language, politicians alter perceptions and even recollections of the past. It deals, if only i n outline, with how (re) constructed political identity can reshape political action and possibly also political outcomes. The paper looks at the ways i n which the British Labour Party under Tony Blair has since the mid-1990s sought, and largely succeeded, i n reinventing the party's collective symbolic recollections, those parts of the collective political memory that defined what is was/is to be 'of Labour' and by so doing shifted the ideological debate, in so far as it stood, thus laying the ground for a fundamental realignment of British politics. Tomasz Sikora The Bwiti Initiation Rite The author attempts to bring the reader closer to the impact which may be made upon cultural memory and inter-generational transmission by traditional initiation rites applying hallucinogenic substances and mirrors. The presented analysis refers to the rites of admittance to the secret Bwiti society among the Fang people i n Gabon: myths concerning the origin of the hallucinogen (taberbathe iboga) and its psychopharmacological properties, as well the techniques of employing mirrors i n ritual practices. Ewelina Pawlus, Adjugated Elements. Earth and Fire in the Oeuvre of "Władysław Hasior Author discusses a heretofore insufficiently examined the range of Hasior's works associated w i t h the use of unconventional artistic substance, such as energy, earth and fire. The example of St. Sebastian, In Memoriam of Hostages Shot in Nowy Sącz (Golgotha), Fiery Pieta and Sun Chariot forms a basis for a presentation of the artist's pioneering approach: earth i n Hasior's endeavours assumed the character of a casting mold and substance. I n its structure, the artist carved an outline of the shape of the planned sculpture, reinforced the emergent form with iron rods, and poured cement, another substance with earth connotations. The obtained cast produced the effect of the "excavation-like and rough texture of the natural foundation from which it had been extracted". Into the indentations of the set cement mass the artist poured an inflammable substance thanks to which, after ignition, the sculptures attained their ultimate shape. Hasior discovered the inspiration for the technique of casting cement 347 sculptures i n the soil while visiting an abandoned cemetery in Aix-en-Provance which contains stone, man-shaped sepulchres dating from the Roman period. By resorting to such a drastic defiguration of the human figure, negating the canons of the beauty of man conceived as a perfect creature, Hasior referred to the events of the second world war and i n particular to the execution of hostages i n Nowy Sącz. I n this fashion, his "land sculptures" became, i n the opinion of the author of the article, tantamount to the raw art of Dubuffet and Wols, and especially the Hostages cycle by Fautrier (this thesis opposes the opinions voiced by certain critics who accentuated Hasior's precursory role i n land art). The sculptures are a three-dimensional consequence of confrontations with the structure of the paintings by the aforementioned artists; they are also a statement about the human condition i n the face of wartime atrocities, the voice of a generation which reached down to the "eschatological stratum connected with existential moods originating from the war - Tadeusz Brzozowski, Jan Lebenstein and Tadeusz Kantor, whose artistic declarations are reflected in the poetry of Tadeusz Różewicz, another representative of this generation. The analysis of the symbolic of the earth and fire elements embarks upon an attempt at interpreting the sculptures. It must be noted that only the Sun Chariot group remains distant from wartime events, and becomes, i n the light of the suggested interpretation, a joyful work celebrating revitalisation, fertility and the life-giving forces of earth and fire. Jerzy S. Wasilewski The Travelling Ethnologist (4). Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc? An Attempted Anthropology of Conventional Behaviour A n attempt at an anthropological reflection on the customary greetings exchanged by tourists hiking i n the high mountains. How are we to interpret the tradition of saying bonjour, Grźss Gott or hello, so common along Alpine trails? Is it the symptom of an authentic feeling of a certain community i n the conditions of a perilous wilderness, which must have been experienced by the first explorers? Or are we dealing with some sort of a cultural compulsion of creating if only a semblance of a perfect and friendly human community i n an ideal paradise, as i n the case of national parks? Or is this a case of hyper-civilised behaviour enforced by the all-prevailing elegance, as i n the Swiss Alps? The most magnificent Alpine peaks become a backdrop for a new iconosphere (ÓshrinesÓ - the works of modern sacral or metaphysical art, advertisements, omnipresent icons of consumerism, etc.), which outright endowed even the most exquisite mountains w i t h additional sophistication, forcing us to retain conventional forms. Piotr Szacki, To Remember The presented text deals with "memory" and remembrance within the formula of a museum exhibition. Originally it was intended as a diptych, whose only realised fragment was "to have", devoted to testimonies of possession within the collections of an ethnographic museum. The autonomous topic of "memory" involves the category of time, and is associated with the phenomenon of OpossessionÓ. The meaning of commemoration may be discovered within the interpretation of objects and beyond the sphere of the commonplace interests of collectors. The article cites examples of carriers of information which constitute the �SUMMARY OF ARTICLES message of the devised exhibition. They include photographs, especially family and of ceremonial groups, personal belongings, likenesses described as "portraits", inscriptions and signs displayed on everyday objects, monuments and terminological registers. Such a survey of material testimony reflects the intentions which brought them to life: the construction of a myth, the creation of evidence, the experiencing of an awareness of a "generalised" past, and the process of rendering precise the identity of an individual by placing it i n time. Iwona Święch Chest A spotted chest i n the collection of the Museum of the Region of Kujawy and Dobrzyń - the only piece of furniture of its sort originating from this terrain - inspired the author to pursue new tracks and meanings i n an attempt at discovering something long forgotten. The history of objects, which demonstrates the extent to which memory is an act of the imagination, can be enthralling. Stephanie West, Aristeas According to Herodotus Aristeas was an Early Greek epic poet and an extremely mysterious figure, until recently regarded as a traveller and a "shaman". He was the author of the lost Arimaspea, used by Herodotus i n his description of Scythia and neighbouring regions (book I V ) . Herodotus also told the story about the strange circumstances of Aristeas disappearance, his return six years later, yet another disappearance and rematerialisation after 240 years. S. West conducted a detailed analysis of the pertinent fragment from Herodotus, and upon its example demonstrated his methodology, which consists of a rationalisation and demythologisation of legends and tales. The ensuing conclusion made it possible to suggest theses relating to the character of Aristeas work conceived as a prototype of the utopian voyage genre. Jean-Pierre Vernant, The Mythical Aspects of Memory This article, already a classic, by one of the most acclaimed French Hellenists comes from the oft reissued Mythe et Pensée chez les Grecs. David R . Lachterman, Noos and Nostos : The Odyssey and Sources of Greek Philosophy Linguistic research has demonstrated a semantic link in archaic Greek between the words noos (intellect) and nostos (return). The author explores the presence of this connection i n Homer's Odyssey and, at the same time, reveals its significance for the philosophical and literary notion of "the beginning". Wojciech Michera, Lathestai. On the Temptation of Oblivion The poetic word - whose persuasive impact brings to mind erotic temptation or narcotics - buries i n "oblivion" the anxiety and anguish of painful contemporaneity : this is one of the prominent themes of archaic and classical Greek culture. The author presented it upon the example of the prologue to Theogony by Hesiod and selected motifs from Homer's Odyssey , concentrating predominantly on the complex and ambiguous relations between the categories of "oblivion" and "memory" as well as "truth" and "lies" i n the domain of poetical praxis. "The Reality of the Gods". A Conversation about Pani na żurawiach (Lady of the Cranes), a Book by Wiesław Juszczak (Warsaw) The discussion about the latest publication by Professor Wiesław Juszczak, the author of numerous books and dissertations on the history and philosophy of art, was attended by Włodzimierz Lengauer, a Hellenist, Henryk Paprocki, an Orthodox theologian, Bohdan Kos, a historian of cabalistic thought, and the anthropologists Zbigniew Benedyktowicz, Wojciech Michera and Dariusz Czaja. The speakers stressed the importance and originality of Juszczak's book not only within the context of Hellenistic studies but also for fundamental reflections concerning the relations between religion, culture and art. The participants of the discussion also indicated the fact that the author tackled a problem basic for Greek culture as a whole, namely, the conception of the deity and his relation towards the world. First and foremost, they noted that the examined dissertation introduced a new paradigm into studies dealing with Greek religion and religiosity, and that by avoiding positivistic simplification the author transferred deliberations on the reality of gods onto a metaphysical basis. Polemical opinions pertained not so much to the fundamental thesis of the book as to the possibility of a contemporary reconstruction of the spiritual world of Greek antiquity. "Not All Is Lost..." Fragments of a Discussion Accompanying the Promotion of Pani na żurawiach (Lady of the Cranes) a Book by Wiesław Juszczak i n The Galery "Bunkier Sztuki" (Kraków), 29 May 2003 The discussion about the book by Professor Juszczak, held i n Cracow, attracted Ireneusz Kania, an outstanding essayist and translator, Father Jan Andrzej Kłoczowski, a Catholic theologian, Lech Trzcionkowski, a classical philologist, Mieczysław Porębski, an historian of art, and Cezary Wodziński, a philosopher. The speakers underlined the unique boldness and originality of the proposed interpretation of Greek theology. They also indicated the excellent philological and philosophical expertise of the author, accentuating the extensive perspective (linguistic, theological and cultural) and creative reference to Walter Friedrich Otto's slightly forgotten study work about Greek gods, relegated to the margin. The participants of the discussion declared i n unison that the publication by Professor Juszczak initiates a totally novel approach to Greek religiosity and compels the reader to revise wellenrooted views. A reexamination of the relations between Greek theology and the Christian world appears to be particularly intriguing. Wiesław Juszczak, The Myth. An Introduction A methodological introduction to yet another book by Wiesław Juszczak, published i n the wake of his Realność bogów (The Reality of the Gods) which dealt with Greek antiquity. The author proposed more precise characterisations of the definition of the myth and mythical qualities i n writings and statements by J. R. R. Tolkien, and examined the relations between myth and such categories as poetry, tale, legend and fable, whose meaning remains close to the former. W. Juszczak concluded that the element most essential from the vantage point of the language of the myth eludes our cognitive instruments. The myth cannot be defined: "Seemingly, we have beset only this particular thing; our snares are insufficiently effective and our nets are not thick enough to capture that which is most important". Andrzej Peńkos - "The Seat of Art" of Johann Michael Bossard - a Total Place of Creation Kunstaette 348 Bossard near Jesteburg-L (llau is not an �SUMMARY OF ARTICLES artist's home i n the universally accepted meaning of the term. From 1912, J. M . Bossard, i n 1907-1944 a professor of sculpture i n Hamburg, was engaged i n the realisation of the idea of the Gesamtkunstwerk in nearby Jesteburg. He erected a house whose form, designed by him, evoked N o r t h German brick architecture. Together with his wife, Jutta Krul, Bossard devised the outfitting and the transformation of the house and the studio located within. In 1926, he began erecting a Kunsttempel (temple of art). L (llau was a site and object of creativity; i t time, it absorbed Bossard's entire oeuvre. The artist referred to O l d Germanic sagas and myths as well as motifs from Greek and Indian culture, contemporary theosophy and the philosophy of Nietzsche. His residence changed into a monument of art, a painted and sculpted treatise (or an "immense sketch", as Bossard himself described it) about the great truths of life and death, destruction and creation. The uneven artistic level of the entity is a feature characteristic probably for all attempts at Gesamtkunstwerk realisations. N o t having found a suitable place i n the history of twentieth-century art, Bossard's Kunstaette still awaits a more insightful anthropological interpretation. A n Interview Held by Katarzyna Górska with Małgorzata Baranowska. I Went to Town The fundamental function of the illustrated postcard is to provide testimony of a certain locality. My collection contains also personal postcards made especially for me. I have a postcard by the painter Kajetan Sosnowski and letters from Wisława Szymborska, which are always written on postcards executed by her. Postcards, however, achieve importance simply by the fact that they are part of a collection. Each collector has his own perception of the world and selects a suitable context. The existing multitude of postcards means that, as a rule, the collectors concentrate on a given theme. A t the outset each envisages a certain ideal collection, but is never capable of amassing it. It is simply impossible to have a complete set of postcards, not only because there are so many of them but due to the fact that they are a living thing which takes place between assorted people. Similarly to a sense of humour, postcards testify about the specificity of a certain country although today they are becoming increasingly uniformised. The postcard is a child of a developed industry, to a considerable degree ousted by the cinema; today, it wages a losing battle with the internet and the mobile phone. Zbigniew Osiński, Osterwa and the Reduta Theatre in Notes by Limanowski During the 1990s researchers gained access to numerous new material about the Reduta Theatre, one of the most important being the heretofore unpublished Notatniki (Notes) and other sources by Mieczysław Limanowski, entrusted by his heiress to the Earth Museum at the Polish Academy of Sciences i n Warsaw. 349 Notatniki are actually a quasi-diary tale, whose characteristic features include an effort to overcome circumstances disintegrating the author's personality and decomposing his tattered biography. The notes are composed primarily of texts-biographical events, composed of incidents, plots, anecdotes, ideas, and portraits, presented in fragments, fractions of situations and silva particles. Cited today, they could comprise a historical example of writing focused not on "rhetorics", "calligraphy" or polished texts, but "writing a life", something which several decades later students of literature described as "contemporary silva rerum". The author did not attach prime importance to problems or eventual theoretical order. Limanowski envisaged his memos as a rough copy and notes of a more or less intimate character, which predominantly supplied material for planned reminiscences, and which as an on-the-spot record were to exercise the memory. Their existing form was not intended for publication. Tadeusz Byrski described the Reduta Theatre as the "antechamber of the theatre", writing that: "[...] I discerned in this a confirmation that actually everything is a theatre, and that we always should keep i n mind this impaired form". Sometimes, this "impaired form", recognised by its contemporaries as marginal, becomes a centre and the most prominent space. This fact is also demonstrated by Limanowski's Notatniki, and the Reduta self-reflection contained therein, which can be noticed much more distinctly from our perspective. A n examination of the material provides important data for reflections on the way i n which, by conducting a lively dialogue w i t h our ancestors, we do not have to succumb to the temptations of Zeitgeist, such as cynicism and pragmatism, together with all of their consequences. Krzysztof Lenartowicz, The Architecture of Fear Can contemporary architecture be a medium for representing the Holocaust ? The Jewish Museum i n Berlin, designed by Daniel Liebeskind, brings the viewer closer to the perspective of a Holocaust victim. Abstract forms: corrections of the perspective, operating w i t h lights, changes i n the heights of interiors, deviations from the vertical and horizontal, and altered qualities of acoustic space influence emotions, evoke visions, and render "unspeakable absence" tangible. Bogusław Jędruszczak, A Father's Memory After his discharge from a Soviet camp, Mieczysław Jędruszczak, a Home Army soldier arrested by the N K V D in 1944, reconstructed and documented wartime reality. He became renowned primarily as the"guard of the wall" - once he realised that a fragment of the Warsaw Ghetto wall survived i n the courtyard of the house i n which he lived since 1950, he devoted part of his life to commemorating this particular trace of the Holocaust. �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T 2002, Vol.LVI No 3-4 (262-263). Index 369403. ISSN 1230-6142. Price 24 zl INSTITUTE OF A R T POLISH A C A D E M Y OF SCIENCES, CULTURE F U N D A T I O N Contents No 3/4 MIKOŁAJ G I M I L O W A N N A BEATA B O H D Z I E W I C Z RYSZARD KAPUŚCIŃSKI F R A N K L I N R. A N K E R S M I T H K E R W I N LEE KLEIN 2003 Memory, transl. Jan Gondowicz Photographs from a Journey O n Memory [Interwiew with Ryszardem Kapuściński by Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja] The Sublime Dissociation of the Past or How to BE(COME) What One Is N o Longer, transl. Joanna Benedyktowicz, Maciej Bańkowski O n the Emergence of Memory i n Historical Discourse transl. Maciej Bańkowski COLLOQUIA ETHNOLOGICA MEMORY AS A C U L T U R A L A N D COGNITIVE CATEGORY KATARZYNA KANIOWSKA CZESŁAW ROBOTYCKI DARIUSZ CZAJA WALDEMAR KULIGOWSKI SŁAWOMIR SIKORA M A R C I N BROCKI MAGDALENA SZTANDARA M A R C I N KAFAR DANIEL VOGEL DIPESH C H A K R A B A R T Y PETER M A R T Y N JO HARPER T O M A S Z SIKORA E W E L I N A PAWLUS JERZY S. WASILEWSKI PIOTR SZACKI I W O N A ŚWIĘCH Memory and Anthropology Remembrance of People's Poland - an Anthropologist and the Experiences of the Past of O w n Culture The Black Box. O n the Idea of Absolute Memory History, Literature, the Present and Other Forms of Forgetting "Memory: the Space i n W h i c h Events Recur". O n Photography The Semiosis of Memory i n Ethnography O n the "Ethnographic" Quality of Photography O n the Essence of the A Leg to Stand on by Oliver Sacks and To jest wasze życie (This is your life) by Małgorzata Baranowska India's Past - or Europe's? W h o speaks for "Indian" Pasts? A Return to India W h i c h Blair Project? Memory as a Political Justification Tool - the "New Labour Party" The Bwiti Initiation Rite Adjugated Elements Ethnologist Underway (4). W h o Tells W h o m Bonjour? A n Attempt to Anthropologize Casual Behaviour Remembering Chests GREEK REMEMBRANCE STEPHANIE WEST JEAN PIERRE V E R N A N T DAVID LACHTERMAN WOJCIECH MICHERA WŁODZIMIERZ LENGAUER Aristheas and Herodotus, transl. Wiesław Juszczak The Mythical Aspects of Memory Noos and Nostos: The Odyssey and Sources of Greek Philosophy [transl. Wojciech Michera].... Lathestai. O n The Temptation of Oblivion Do the Greek Gods still live? 350 �SUMMARY OF ARTICLES ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, DARIUSZ CZAJA, M A R I U S Z D O B K O W S K I , B O H D A N KOS, WIESŁAW JUSZCZAK, WOJCIECH M I C H E R A , HENRYK PAPROCKI, ROBERT PAWLIK, LECH ROBAKIEWICZ CZESŁAW ROBOTYCKI, LECH SOKÓŁ, WŁODZIMIERZ S T A N I E W S K I LECH SOKÓŁ WIESŁAW JUSZCZAK T O M A S Z W I T SZERSZEŃ ANDRZEJ PIEŃKOS K A T A R Z Y N A GÓRSKA, ZBIGNIEW OSIŃSKI The Reality of the Gods • debate on Wiesław Juszczak's book Lady of the Cranes Great Journey to the Source. A Voice i n the this Disussion on the Reality of the Gods The Language of M y t h The Town and Photography „The Seat of A r t " of Johann Michael Bossard - A Total Place of Creation I Am Collecting the Spirit of Postcards -Interview with Małgorzata Baranowska Osterwa and the Reduta Ensemble i n Limanowski's Notes REVIEWS B A R B A R A MAJOR M A R I A POPRZĘCKA Renata Rogozinska's Passion-Play Inspirations Conterporary Religious A r t i n Poland MEMORY ENCLAVES KRZYSZTOF L E N A R T O W I C Z BOGUSłAW JĘDRUSZCZAK The Architecture of Fear A Father's memory Contents No 1/2 W I K T O R ZBOROWSKI H A N N A FARYNA-PASZKIEWICZ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ DARIUSZ CZAJA M A R I A POPRZĘCKA JULIA H A R T W I G GEORGE STEINER PAUL RICOEUR YOSEF H A Y I M Y E R U S H A L M I I V A N G. M A R C U S MAŁGORZATA NAŁĘCKA B O H D A N KOS WOJCIECH M I C H E R A JACEK ZIEMEK R U T H ELLEN GRUBER 2003 Bidding Farewell to Piotr Paszkiewicz To Be as Rich as Forsythe Memory Map Paradoxes of Memory. Some Doubts Instead of Introduction The Image Concealed by Our Eyelids Beautiful Sisters, Blame Grammars of Creativity, transl. Jerzy Łoziński The Abuses of Natural Memory: Restrained Memory, Manipulated Memory, Imposed Memory, transl. Wojciech Bohkowski Biblical and Rabbinic Foundations. Meaning i n History, Memory and the Writing of History, transl. Dariusz Czaja Nutrition, Magic and Mnemonic Gestures, trans. Amelia Franas Cursed Blessing Memory and Time-space i n a Search for a Whole. Several Remarks about the Renaissance Theatre of Memory and the Charms of Cosmology Obliviscere. O n the Temptation of Oblivion and the Dilemmas of Representation Memento. Do You Remember This? Then Look Cities without Jews, transl. Agnieszka Nowakowska 351 �SUMMARY OF ARTICLES M A R C I N SWIETLICKI A N N A BOLECKA ANTONI KROH A M E L I A FRANAS JOANNA ZDANOWSKA STEFANIE PETER GERDIEN VERSCHOOR JAN GONDOWICZ LEV LOSIEV WOJCIECH BOŃKOWSKI DARIUSZ CZAJA EWA MALEC B O H D A N KOS MAŁGORZATA DZIEWULSKA, PIOTR KŁOCZOWSKI H A N N A BALTYN PIOTR SOMMER A L E K S A N D R A MELBECHOWSKA-LUTY M O N I K A RUDAŚ-GRODZKA MARIA JANION MICHAŁ O T O R O W S K I MAŁGORZATA B A R A N O W S K A D A N U T A KUŹNICKA CZESŁAW RZOŃCA STANISŁAW TABISZ My Little Diary Memory and Childhood The O l d River Valley. The Brass, A Dog Called Puk, Typewriters Execution of Memory Bargeld's Couch, or O n the Manner of Describing a Spectator Kogel Mogel as the "Polish madeleine"? The Destroyer-Romanticist Blixa Bargeld Recollects Poland, transl. Maciej Bańkowski Whiskers - Polish Reminiscences, transl. Ella Osuch, Dorota van den Bercken Memory Palace Josif Brodski's Venice, trans. Dymitr Romanowski Twelve Pigs Examine Their Reflection i n a Mirror. O n the Venetian Legend O n the Way to Venice. Imaginary Journeys The M y t h of Venice. The Production of Memory Poems A Remembered Conversation: I would not like to aay too much Drawerlandia Summer Monuments -"Figures" of Deceptive Memory Slavdom. Memory and Oblivion i n the Parisian Lectures by A . Mickiewicz and Novels by J. I . Kraszewski Uncanny Slavdom The Memory of Conspirators Postcards. A n Unideal Collection (3). Remember Me! Grzegorzewski's Gombrowicz Zbysław Marek Maciejewski (1946 - 1999) A Conversation with Zbysław Maciejewski Notes on the Authors Summary of Articles KONTEKSTY można przeczytać i kupić w barze kawowym green coffee Warszawa ul. Marszałkowska 84/92 tel. +22 629 83 73 zapraszamy codziennie od 7:00 do 23: 00 GREEN COFFEE - CAŁA N A D Z I E J A W K A W I E 352 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a68479e4b66299a526c29f3a8fbb4f05.pdf 955fdb37ba22fec0ed85bab921c7a08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2635 Title A name given to the resource The Eye Witness- Malinowski's Kiriwina=Naoczny świadek- Kiriwina Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.158-167 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sławomir Sikora • T H E E Y E WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI S Ł A W O M I R SIKORA The Eye Witness - Malinowski's Kiriwina N aturally, it is not true that so far we have been unfamiliar with photographs by Bronisław Malinowski. Each of his more significant ethnographic monographs contains at least several score of them (Argonauts of the Western Pacific - 66, The Sexual Life of Savages - 92, Coral Gardens and Their Magic - 116), but only after the publication of the album by Michael Young (Malinowski's Kiriwina. Fieldwork Photography 1915-1918) do we perceive them differently. The primary issue at stake is probably their size. Until now, we have dealt (almost exclusively, with the obvious exception of illustrations published since the beginning of 1999 in Konteksty) with small-format photographs of inferior quality (a trait particularly marked, although not solely, in Polish editions). They did not encourage the reader towards studying them more closely, and sometimes even outright hampered such examination. Upon occasions, the enclosed descriptions made it possible to ascertain only the fact that what we should be seeing is almost invisible. Furthermore, photographs in books are unavoidably doomed (almost without exception) to act as sheer illustrations, and to play a subordinate (or separate) part in relation to the text. It is difficult to overcome this order of reading or seeing, even in those books whose task consists of transcending this rule (vide the recently published in Polish LEmpire des signes by Roland Barthes). This habit was not surmounted also in publications by Malinowski, although in the majority of cases references made in the text to illustrations arranged in blocks, and vice versa - references made in illustrations to the text, incline towards parallel reading and looking. The Michael Young album not so much reverses the relation of the text towards the photographs (it would be difficult to maintain such an opinion in view of the copiousness of the written word: a very interesting and competent introduction, * A review of Malinowski's 1915-1918 Kiriwina. Fieldwork Photography by Michael W. Young, T h e University of Chicago Press, Chicago and London 1998 comments to particular categories of photographs and every illustration, appendices) as balances it. It was Young's intention to 'take on the conception devised by Malinowski', who was to have contemplated the creation of an album version of his photographs. We are presented, therefore, with an image of Kiriwina Island (the Trobriands), one of the most 'sacral' and 'legendary places' in ethnography, seen 'through the eyes' of Malinowski. In this way, we have been offered a certain version of 1-witnessing, to refer to the metaphorical and ambiguous formulation proposed by Clifford Geertz ("I-Witnessing. Malinowski's Children" in: Works and Lives. The Anthropologist as an Author). The presented album contains 190 photographs selected from an overall number of about 1100 deposited in the archive of the London School of Economics, and omits photographs published earlier by Malinowski in his works (some 270 illustrations, not counting repetitions). Half of the photographs not used by Malinowski suffer from insufficient clearness or other technical faults; consequently, we have received presumably almost half of the 'good' and heretofore mostly unknown photographs taken by the Ethnographer. In a concise, albeit exhaustive manner Young discusses the persons who influenced Malinowski-the photographer, and characterises his photography. Alongside Seligman and Witkacy (the latter's impact has already been described for example by Terence Wright in "The Anthropologist as an Artist: Malinowski's Trobriand Photographs"), the author of the album lists Nina Stirling (the youngest daughter of Sir Edward Stirling, director of the South Australia Museum), a talented and enthusiastic amateur photographer, who for a certain time was emotionally close to Malinowski (1915): "She probably fanned Malinowski's fickle interest in photography, if only because he needed to prove himself to her" [p. 10]. Mention is made also of Bill Hancock, a local pearl trader and friend, whose influence could have been the most significant (Malinowski used several of Hancock's photographs in his own publications). Young is more skeptical (than Wright, for instance) about the supposed impact exerted by Witkacy (who was to have acted as photographer and draughtsman during the expedition) upon the photographs and perception skills of his friend: "The importance of Witkiewicz's influence on Malinowski's photography is, I suggest, not for what he might have taught him (which in any case cannot be determined), but what, in contrast to Witkiewicz's, Malinowski's photography is not" [p. 13]. Similarly to their lifestyles, the photographs taken by the two men are diametrically different: "Malinowski appears to have resisted the experimental, art nouveau trends indulged by Witkiewicz. If Witkiewicz's photography leaned 158 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO O czywiście nie jest prawdą, że nie znaliśmy do­ tychczas fotografii Bronisława Malinowskiego. Każda z jego poważniejszych monografii etno­ graficznych mieściła przynajmniej kilkadziesiąt zdjęć (Ar­ gonauci Zachodniego Pacyfiku - 66, Zycie seksualne dzikich - 9 1 , Ogrody koralowe i ich magia - 116), a jednak wraz z pojawieniem się albumu Michaela Younga, Malinow­ ski's Kiriwina. Fieldwork Photography 1915-1918, zaczyna­ my na nie patrzeć odmiennie. Pierwszą sprawą, o którą może chodzić, jest pewnie wielkość. Dotychczas fotogra­ fie Malinowskiego oglądaliśmy (prawie wyłącznie - pomi­ jam tu oczywiście zdjęcia Malinowskiego, które od po­ czątku 1999 publikujemy w „Kontekstach") w małych fotmatach i (co dotyczy szczególnie, choć nie tylko, wy­ dań polskich) były one kiepskiej jakości. Nie zachęcały do uważnego studiowania, a nawet go nie umożliwiały. Czasem dołączone opisy pozwalały jedynie stwierdzić fakt, że to, co winniśmy widzieć, jest właśnie niewidocz­ ne. Ponadto fotografie w książkach w sposób nieuniknio­ ny skazane są (prawie bez wyjątku) na ilustracyjność. Peł­ nią podrzędną (lub odrębną) wobec tekstu rolę. Taki po­ rządek czytania bądź oglądania trudno przełamać nawet w książkach, których zadaniem jest właśnie ową regułę przekraczać (vide dopiero teraz wydane Imperium znaków Rolanada Barthesa). Tego obyczaju książki Malinowskie­ go również nie przełamywały, choć w większości przypad­ ków odsyłacze z tekstu do zblokowanych ilustracji i od­ wrotnie - od ilustracji do tekstu - skłaniają do patalelnego czytania i oglądania. I oto pojawia się album Michae­ la Younga, który nie tyle sprawę relacji tekstu do zdjęć odwraca (twierdzenie takie trudno byłoby utrzymywać wobec obfitości słowa pisanego: ciekawego i kompetent­ nego wstępu, wprowadzenia do poszczególnych kategorii fotografii, bogatych komentarzy przy każdym zdjęciu, apendyksów), ile relację tę równoważy. Young swym zamierzeniem „podejmuje pomysł Mali­ nowskiego", który sam miał przemyśliwać nad stworze­ niem albumowej wersji własnych fotografii. Otrzymujemy zatem obraz Kiriwina (Wyspy Trobrianda) - jednego z najbardziej „sakralnych" i obrośniętych legendą „miejsc w etnografii" - postrzegany „oczyma" Malinowskiego. Otrzymujemy tym samym pewną wersję I-witnessing, by skorzystać z metaforycznego i dwuznacznego sformułowa­ nia Clifforda Geertza (Zaświadczające Ja. Dzieci Malinow­ skiego, w: Dzieh i życie. Antropolog jako autor, Wydawnic­ two KR, pierwodruk „Konteksty" 1/1998). Album Younga mieści 190 fotografii wybranych z ogólnej liczby około 1100 znajdujących się w depozycie w archiwum London School of Economics z pominięciem zdjęć opublikowanych wcześniej przez Malinowskiego we własnych pracach (około 270 fotografii nie licząc po­ wtórzeń). Połowa niewykorzystanych przez Malinowskie­ go zdjęć cierpi na niedostatki ostrości bądź też z powodu innych technicznych usterek, można więc sądzić, że otrzy- S Ł A W O M I R S I K O R A Naoczny świadek - Kiriwina Malinowskiego* maliśmy prawie połowę z „dobrych" a nieznanych zdjęć Etnografa. Young w zwięzły lecz wyczerpujący sposób omawia po­ staci, które wpłynęły na Malinowskiego jako fotografa, jak również charakteryzuje jego fotografię. Poza Seligmanem i Witkacym (wpływ tego ostatniego doczekał się już omówienia np. przez Terence'a Wrighta, m.in. w Antropo­ log jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, „Konteksty" 1-2/1997 oraz w niniejszym numerze) twór­ ca albumu wymienia także Ninę Stirling (najmłodszą cór­ kę Sir Edwarda Stirlinga, dyrektora South Australia M u ­ seum), zdolną i zapaloną amatorkę fotografii, z którą przez pewien czas Malinowskiego łączyły uczucia (rok 1915): „Prawdopodobnie podsyciła ona u Malinowskiego chybotliwe zainteresowanie fotografią, choćby dlatego, że musiał się on przed nią sprawdzić." [s. 10] Wymienia rów­ nież Billa Hancocka, miejscowego handlarza pereł i przy­ jaciela Etnografa, którego wpływ był być może najbardziej znaczący (Malinowski wykorzystał zresztą kilka jego foto­ grafii w swych publikacjach). Young jest bardziej scep­ tyczny (od Wrighta na przykład) w sprawie domniemane­ go wpływu Witkacego - który miał być fotografem i ry­ sownikiem w czasie ich wyprawy - tak na fotografię jak i zdolności percepcyjne przyjaciela. „Sugerowałbym, że waga wpływu Witkiewicza na fotogtafię Malinowskiego, polega nie tyle na tym, czego mógł on nauczyć tego ostat­ niego (a co w każdym razie trudno określić), ile na tym, czym fotografia Malinowskiego w przeciwieństwie do Witkacego nie jest." [s. 13] Fotografie obu ówczesnych przyjaciół, podobnie zresztą jak style ich życia, są diame­ tralnie różne. „Malinowski zdaje się opierać eksperymen­ talnym, związanym z nową sztuką trendom, którym ulega Witkiewicz. O ile fotografia Witkiewicza skłania się ku surrealizmowi, o tyle u Malinowskiego byłaby ona gwa­ rancją jego przykładnego realizmu. Podczas gdy Witkie- * Recenzja z M i c h a e l W. Young, Malinowski's dwork Photography 1915-1918, Chicago and L o n d o n 1998 159 Kiriwina. Fiel­ T h e University of Chicago Press, �Siauiomir Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI toward surrealism, then Malinowski would ensure that his own exemplified realism. Whereas Witkiewicz treated photography as an expressive art form to be explored, Malinowski treated it purely as a visual aid to his science" [p. 13]. Young claims that if Witkacy's journey had not been interrupted, his presence could have resulted in revolutionising anthropology, not only due to a different view of the Other, but also because his works could have served as evidence of the difficult situation of the European in the tropics. Photographs taken by Witkacy "would have focused on the bizarre, cultivated the alien, visually enhancing the savagery; one might even imagine him creating a photographic version of Heart of Darkness" [p. 13]. (The difficulties experienced by the white man, the 'European', stemming from his uncomfortable position of eternally 'not belonging', and assorted attempts at 'solving' this question are discussed with great insight by James Clifford in Predicament of Culture). Fascinated by fragmentation, disintegration, and the adorned masks, Witkacy was also interested in the game played within inconsistent identity, a problem which appeared, at least in ethnology, much later. Naturally, we could deliberate on the outcome of strongly individualised portraits from the Other World, and ask whether they would not have caused an earlier undermining of the perception of the alien in general categories, predominantly as a representative of another culture. The expansive use to which Malinowski put photography is a historical precedence, although at the same time his attitude towards it appeared to be decidedly ambiguous. O n the one hand, he regarded photography as important - expenses associated with it remained relatively high (about 10% of the general costs, according to Young); on the other hand, Malinowski blamed himself for insufficiently exploiting this invention (and even mentioned "deadly sin" in this particular context): "Perhaps if you compare my books with other field-work accounts you will not realise how badly mine are documented in their pictorial outfit. (...) I treated photography as a secondary occupation and a somewhat unimportant way of collecting evidence. This was a serious mistake. In writing up my material on gardens I find that the control of my fieldnotes by means of photographs has let me to reformulate my statement on innumerable points (...) In particular, I went by the principle of, roughly speaking, picturesqueness and accessibility (...) I put photography on the same level as the collecting of curios - almost as an accessory relaxation of field-work. (...) A general source of inadequacies in all my material, whether photographic or linguistic or descriptive, consist in the fact that, like every ethnographer, I was lured by the dramatic, exceptional and sensational. (...) In photography my failure to snap a group of men sitting in front of a hut because they just looked like an everyday group of men sitting before a hut is an example of this. It was also a deadly sin against the functional method, the main point of which is that form matters less than function. Twelve people sitting round a mat in front of a house, because they came there by accident and stayed gossiping, have the same 'form' as the same twelve people collected on important garden business." (Coral Gardens and Their Magic, p. 461-62) The last mentioned issue entitles us to declare that Malinowski was perfectly aware of a certain difficulty associated with photography and its employment, namely, of the fact that photographs "depicting form" (form versus function) experience considerable problems with rendering meaning indelible and with transmitting sense; i . e. with that which Kirsten Hastrup labelled as the incapability of conveying a "thick description" (an opinion with which I cannot fully agree, as I have tried to show in the past) .The fact that Malinowski was aware of the ambivalent significance of photography could be testified also by the use of the same photographs in assorted contexts and for the purpose of illustrating various issues. Although, on the one hand, Malinowski criticised himself, for example, for not taking photographs of all the phases of a given ritual, and, on the other hand, blamed himself for treating photography "almost as relaxation during fieldwork", we may presume that sometimes he actually conceived photography more as an obligation than a pleasure (a stance which could be related to the manner in which he approached scientific activity). He chided himself, not only in his Diary, for forgetting to take the camera or to load it, as well as for unsuccessful photographs, which produced his anger and impatience. Originally, Young planned a chronological arrangement of the photographs. In view of the scant descriptions of the illustrations or their absence he resigned from this project. Instead, we have been presented with an album containing fourteen blocks of illustrations, which Young described as "photo-essays" (Samarai, "Gate to the Field"; Picturing the Ethnographer; Touluwa, Chief of Omarakana; Coral Gardens and Their Harvests; Dancing at Milarnala; "Physical Types" and "Personalities"; Magic; Fishing and Canoes of the Lagoon; "Village Scenes"; Women's Domain; "The Children's Republic"; Mortuary Rites and Exchanges; Masawa Canoes and Kula Quest; "Black and White"), categories borrowed partially from the classification proposed by Malinowski himself, who grouped his photographs in 31 classes. The blocks of illustrations are preceded by an introduction, and each of the photographs is accompanied by an in-depth commentary. The caption for photograph 9, showing 160 ��������Statek "Borda". 28 lutego 1920 "Barda" ship. February 28, 1920 Marni Masson (siostra Elsie Masson) żegna odpływającą "Bordę"; Austarlia. 28 lutego 1920 Marni Masson (Elsie Massons sister) having farewell to the "Borda". Australia, Ze zbiorów Heleny Wayne The collection of Helena Wayne February 28, 1920 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO wicz traktował fotografię jako formę sztuki ekspresyjnej, którą należy badać, to Malinowski traktował ją jedynie jako wizualną pomoc dla swojej nauki." [s. 13] Young utrzymuje, że gdyby podróż Witkacego nie została prze­ rwana, mogłoby to prowadzić do zrewolucjonizowania antropologii. I idzie nie tylko o inne spojtzenie na Inne­ go, lecz także o to, że prace takie mogłyby dać świadec­ two trudnego położenia Eutopejczyka w tropikach, w świecie ciemnoskórych ludzi (Bzik tropikalny). Fotogtafie Witkacego „Ogniskowałyby się na tym, co dziwaczne, na kultywowaniu obcości, wizualnym podkreśleniu dzi­ kości; można by sobie nawet wyobrażać, że stworzyłby on fotograficzną wersję jądra ciemności." [s. 13]. (O trudno­ ściach jakie dla białego człowieka, „Europejczyka" wyni­ kają z tego kłopotliwego położenia, bycia zawsze „nie na miejscu" oraz różnych próbach „rozwiązania" tej kwestii wnikliwie pisze James Clifford w Kłopotach z kulturą.) Za­ interesowany fragmentacją, dezintegracją, przywdziewa­ nymi maskami Witkacy, tym samym zainteresowany był również grą w obrębie niespójnej tożsamości, proble­ mem, który przynajmniej w etnologii pojawił się zdecy­ dowanie później. Można się rzeczywiście zastanawiać co dałyby silnie zindywidualizowane portrety postaci z Inne­ go Świata, czy nie spowodowałoby one wcześniejszego podważenia postrzegania obcego w kategoriach ogól­ nych, przede wszystkim jako przedstawiciela innej kultu­ ry czy tasy. Rozległość wykorzystania fotografii przez Malinow­ skiego jest historycznym precedensem, choć jednocze­ śnie jego stosunek do niej wydaje się zdecydowanie nie­ jednoznaczny. Z jednej strony można uznać, że fotografia jest dla niego ważna - wydatki na związane z nią sprawy są względnie duże (około 10 procent ogólnych kosztów według Younga), ale także Malinowski obwinia się (poja­ wia się w tym kontekście nawet sformułowanie „grzech śmiertelny") o niedostateczne wykorzystanie tego wyna­ lazku: „Gdy czytelnik porównuje moje prace z innymi re­ lacjami z badań terenowych, być może nie uświadomi so­ bie, jak uboga jest dokumentacja fotograficzna moich prac. (...) Fotografię ttaktowałem jako drugorzędne zaję­ cie i jako niezbyt ważny sposób zbierania informacji. Był to poważny błąd. Sprawdzanie notatek terenowych z za­ stosowaniem fotografii w czasie opracowania materiałów dotyczących ogrodów skłoniło mnie do przeformułowania moich twierdzeń w licznych punktach. (...) Szczegól­ ny błąd polegał na tym, że stosowałem tu, z grubsza bio­ rąc, zasadę malowniczości i dostępności. (...) Fotografo­ wałem to, co było miłe dla oka i doskonale nadawało się do sfotografowania. (...) fotografowanie potraktowałem na równi ze zbieraniem ciekawostek - niemalże jako re­ laks w pracy terenowej. (...) Głównym źródłem braków we wszystkich moich materiałach, czy to fotograficz­ nych, czy lingwistycznych, czy też opisowych jest fakt, że, jak każdego etnografa, nęciły mnie wydarzenia drama­ tyczne, wyjątkowe i sensacyjne. (...) W fotografowaniu przykładem tego jest sytuacja, w której nie utrwaliłem na zdjęciu grupy ludzi siedzących przed chatą, ponieważ w ich wyglądzie nie było nic nadzwyczajnego. Był to rów­ nież grzech śmiertelny przeciw metodzie funkcjonalnej, której istota polega gównie na tym, że forma ma mniej­ sze znaczenie niż funkcja. Grupa złożona z dwunastu osób siedzących wokół maty przed domem, które przyszły tam przypadkowo i pozostały, aby poplotkować, posiada taką samą 'formę', jak grupa złożona z tych samych dwu­ nastu osób, które uczestniczą w doniosłej ceremonii ogrodniczej." (Ogrody koralowe i ich magia, s. 661-663) Ostatnia z poruszonych kwestii pozwala twierdzić, że Malinowski doskonale zdawał sobie sprawę z pewnej trudności jaką niesie fotografia i jej wykorzystanie, a mianowicie z faktu, iż zdjęcia „ukazując formy" (forma versus funkcja) mają duży kłopot z utrwalaniem znacze­ nia, z przekazaniem sensu, z tym, co Kirsten Hastrup określiła jako niezdolność fotografii do przekazania „opi­ su gęstego" (z czym zresztą nie w pełni mogę się zgodzić, czemu starałem się dać już wyraz). O rym, że Malinowski miał świadomość ambiwalentnego znaczenia fotografii może świadczyć także fakt wykorzystania tych samych zdjęć w różnych kontekstach dla zilustrowania różnych zagadnień. Chociaż Malinowski z jednej strony gani sie­ bie, na przykład, za nie wykonanie zdjęć wszystkich faz danego obrzędu, z drugiej zaś obwinia, iż fotografowanie traktuje „niemalże jako relaks w pracy terenowej", to jednak czasem można by mniemać, że faktycznie postrze­ ga fotografowanie zdecydowanie bardziej jako powin­ ność, obowiązek niż jako przyjemność (co może pokrew­ ne jest sposobowi w jaki podchodzi do działalności nau­ kowej). Nie tylko w Dziennikach karci się za nie zabranie aparatu, zapomnienie załadowania go, niepowodzenia w wykonaniu zdjęć, a niepowodzenia owe budzą jego zniecierpliwienie i złość. Pierwotnie Young planował chronologiczny układ fo­ tografii w albumie. Jednak wobec skąpych opisów zdjęć, bądź też ich braku, odstąpił od tego zamierzenia. Osta­ tecznie otrzymaliśmy album składający się z czternastu bloków iłusttacji, „foto-esejów" - jak nazywa je Young (Samarai, „Gate to the Field"; Picturing the Ethnogra­ pher; Touluwa, Chief of Omarakana; Coral Gardens and Their Harvests; Dancing at Milamala; ..Physical Types" and ..Personalities"; Magic; Fishing and Canoes of the Lagoon; ..Village Scenes"; Women's Domain; „The Chil­ dren's Republic"; Mortuary Rites and Exchanges; Masawa Canoes and Kula Quest; „Black and White"), kate­ gorii zaczerpniętych częściowo z klasyfikacji samego Ma­ linowskiego, który zgrupował własne fotografie w 31 kla­ sach. Bloki ilustracji poprzedzone są wstępem, a każde ze zdjęć opatrzone wnikliwym komentarzem. Pod ilustra­ cją 9., ukazują tubylców zgromadzonych przed namiotem Etnografa, czytamy: 161 �Sławomir Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI natives gathered in front of the Ethnographer's tent, says: "This photograph of Malinowski's tent in Omarakana is distinguished by the absence of the ethnographer, whose seated, silhouetted profile appears in its companion image, reproduced by George Stocking as an 'ironic icon' of Malinowski's 'ethnographic method and anthropological (cum colonial) authority'." [The photograph, reproduced by Stocking, was issued in Konteksty no.1-2/1997, p. 152]. „The group outside the tent, Stocking suggests, are 'observing their momentarily non-participant observed self-absorbed in the work of representing them'. (Malinowski was equally likely, of course to have been writing to his fiancee.) The observer standing stiffly in front of the tent is Malinowski's 'favourite informant' and 'best friend', Tokulubakiki, the son of Molubabeba, a member of the chiefly Tabulu subclan. The roof of Bagidou's house can be seen behind him, a house that was built in 1917 and therefore dates the photograph to Malinowski's second sojourn in Omarakana. His camp bed is clearly visible, as is his table of patent medicines to the right. O n 7 June 1918, the day he arrived in Omarakana, Malinowski wrote to Elsie Masson, 'Then I supervised the erecting of my tent, which was put up quickly and well... Then up my favourite Tokulabakiki turned, a decent, honest, straightforward man, as far as they make them here. There were of course all the guya'us [chiefs]: Toulu[wa], cadging [tobacco] right out. There was Bagido'u, his kadala (sister's son) and heir apparent... I am writing this about 9 P M . ... The bulk of my friends have dispersed after energetic requests. A few select ones are still here, perched on my boxes, all round my table, looking at my writing and from time to time passing some remark sotto voice about some of my things'." Apparently, Young found his way about easily both among Malinowski's legacy and the literature about him, and often added explanations to photographs borrowed from publications, letters, and the Diary. Moreover, he did something even more interesting - he inserted commentaries by Linus Digim'Rina, a young anthropologist - the only one academically qualified native from the Trobriands, as well as remarks (amassed by the latter) about photographs of contemporary inhabitants of several villages on Kiriwina, including Omarakana, the village where Malinowski had lived. (The natives commemorated the site of the Ethnographer's pitched tent with a knee-high "phallic monument", composed of a stalactite broken off a cave ceiling). These commentaries make it possible to date some of the photographs (to describe the time of year and sometimes the given sojourn with which they are connected, etc.); upon certain occasions, they allow the recreation of the chronological order of the illustrations as well as describe and explain the depicted activities in detail. Many of the figures can be identified, and some of them are recognised as the "anthropologically alien" residents of other islands:" 'These men are not from Kiriwina. Perhaps they are from Sanaroa, Tewara, or the Amphletts. [...]. I've never seen anything like those pigtails with shells at the end.' [...] Chief Pulayasi identified the woven hairpiece of the man on the left as sesai [...]. 'Only Muyuwa (Woodlark) and Kitava men wore sesai. The other man could be from Dobu'." [p. 113] In a word, the photographs are "enriched" with information indecipherable, or almost so, for a white anthropologist. Young placed strong emphasis on the fact that numerous aspects of the photographs became obvious only after the addition of observations and comments by Linus and othet residents of Kiriwina. We find out, among others, that none of the photographs taken by Malinowski produce negative connotations among the natives, even those illustrations that could be associated with the rather infrequent objectifying approach, which today is universally criticised. In his comments Young reconstructed Malinowski's opinions. A comparison of published and unpublished photographs enabled him to propose suppositions concerning the views and preferences of the Ethnographer: the relatively rare presence of white people and the exclusion of artifacts indicating borrowings from white man's culture. Malinowski also avoided photographs which would demonstrate the impact of that culture upon the natives - there are, for example, no depictions of cricket, which already at that time the Trobriand islanders had adapted, altering its principles. Malinowski almost never took portraits and avoided close-ups; he decidedly pteferred middle distance, which always situates figures (objects) within a wider context. Almost all the photographs were taken horizontally (a format facilitated, but not determined by the camera). This preference sometimes inclined Young to question the authorship of certain 'vertical' photographs (as in the case of some close-ups and portraits: "The posed figures against a backcloth strongly suggest that this photograph was not taken by Malinowski" [p. 113]). The Ethnographer rarely posed the photographs which he used in publications, even in those cases when such a procedure would have enhanced their aesthetic merits; his approach seems to suggest a determined rejection of so-called aesthetics, and the fact that, despite declarations, Malinowski did not share the "principle of picturesqueness". Young expressed such suppositions outright: " I suggest, then, that Malinowski saw his own 162 �Skiwomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO „Ta fotografia namiotu Malinowskiego w Omarakana wyróżnia się nieobecnością Etnografa, którego siedząca uchwycona z profilu postać pojawia się na towarzyszącej jej, a reprodukowanej przez George'a Stockinga, ilustra­ cji, jako 'ironiczny obraz' 'etnograficznej metody i antro­ pologicznego (i kolonialnego) autorytetu' Malinowskie­ go [Reprodukowane u Stockinga zdjęcie zamieściliśmy w „Kontekstach" nr 1-2/1997, s. 152]. Grupa postaci na zewnątrz namiotu, jak sugeruje Stocking, 'obserwuje swego chwilowo nie-uczestniczącego obserwatora zajęte­ go pracą nad ich przedstawieniem.' (Malinowski, co wy­ daje się równie prawdopodobne, mógł oczywiście pisać wówczas do swojej narzeczonej.) Obserwator, który stoi sztywno przed namiotem, to 'ulubiony informator' i 'najlepszy przyjaciel' Malinow­ skiego, Tokulubakiki, syn Molubabeba, członek główne­ go subklanu Tabalu. Za jego plecami widać dach zbudo­ wanego w 1917 roku domu Bagidou, co datuje fotografię Malinowskiego na okres jego drugiego pobytu w Omara­ kana. Wyraźnie widać łóżko polowe i stojący po prawej stronie stolik z medykamentami. 7 czerwca 1918 roku, w dniu w którym przybył do Omarakana, Malinowski napisał do Elsie Masson; 'Po­ tem nadzorowałem rozstawienie mojego namiotu, który został rozbity szybko i sprawnie (...) Później pojawił się mój ulubiony Tokulubakiki, skromny, uczciwy i prostoli­ nijny człowiek, na tyle na ile kategorie te można tu w ogóle stosować. Byli tam oczywiście wszyscy owi guya'us [wodzowie]: Toulufwa] żebrzący otwarcie [o ty­ toń] . Był tam także jego kadala (syn siostry) i prawowity następca (...). Piszę to około 9 wieczorem. (...) Więk­ szość mych przyjaciół rozeszła się na skutek mojej usilnej prośby. Kilku wybrańców pozostało jednak, ulokowawszy się na skrzyniach, wokół stołu, przyglądając się mojemu pisaniu, od czasu do czasu rzucając uwagę sotto voce na temat niektórych moich rzeczy." Jak widać Young z łatwością porusza się tak po spuściźnie samego Malinowskiego, jak i po literaturze na jego temat. Fotografie często zaopatruje w objaśnienia pocho­ dzące z dzieł, listów i Dzienników. Ale Young robi rzecz jeszcze ciekawszą: zamieszcza mianowicie komentarze do zdjęć młodego, jedynego pochodzącego z Trobriandów antropologa, swego byłego współpracownika, Linusa Digim'Rina, jak również (zebrane przez tegoż ostatniego) uwagi na temat fotografii współczesnych mieszkańców kilku wiosek na Kiriwina, w tym również Omarakana, wioski, w której zamieszkiwał Malinowski. (W miejscu, gdzie rozbity był namiot Etnografa mieszkańcy na pa­ miątkę ustawili wysoki do kolan „falliczny pomnik", odlamany od stropu jaskini koralowej stalaktyt.) Komentarze te pozwalają datować część fotografii (określić pory roku, czasem, z którym pobytem Malinow­ skiego się one wiążą itd.), niekiedy pozwalają na odtwo­ rzenie chronologicznego porządku zdjęć, dokładnie określają i wyjaśniają zobrazowane czynności. Wiele po­ staci zostaje rozpoznanych, a niektóre spośród nich zi­ dentyfikowane jako „antropologicznie obce", jako mie­ szkańcy innych wysp. Linus: „Ci mężczyźni nie pochodzą z Kiriwina. Być może są z Sanaroa, Tewara czy Ampheletts. (...) Nigdy nie widziałem nic, co przypominałoby taki mysi ogonek [pigtail] z muszelkami na końcach (...)", wódz Palayasi zidentyfikował zaś splecione warko­ czyki jako sesai: „Tylko Muyuwa [Woodlark] i mężczyźni z Kitava noszą sesai. Drugi mężczyzna może być z Dobu." [s. 113] Jednym słowem fotografie zostają „wzbogacone" 0 informacje niemożliwe, bądź prawie niemożliwe do od­ czytania przez białego antropologa. Young silnie podkre­ śla fakt, że wiele aspektów zdjęć uwidoczniło się dla nie­ go dopiero po spostrzeżeniach i komentarzach Linusa 1 innych Kiriwinian. Dowiadujemy się też m.in., że żadne z wykonanych przez Malinowskiego zdjęć nie wzbudza negatywnych ko­ notacji u tubylców, nawet te, które kojarzyć się mogą z powszechnie dziś krytykowanymi uprzedmiotowiającymi ujęciami (których jest zresztą niewiele). Komentując zdjęcia Young rekonstruuje przy okazji poglądy Malinowskiego. Porównanie opublikowanych zdjęć z nieopublikowanymi pozwala mu snuć domniema­ nia na temat zapatrywań i preferencji Etnografa: stosun­ kowo rzadko na fotografiach pojawiają się biali, Mali­ nowski wyklucza artefakty, które wskazują na zapożycze­ nia z kultury białych; unikał też prezentacji zdjęć, które ukazywałyby wpływ kultury białych na tubylców - brak jest np. jakiejkolwiek ilustracji gry w krykieta, którą to grę z upodobaniem przyswoili już sobie w owym czasie Trobriandczycy, zmieniając zresztą zdecydowanie jej za­ sady. Malinowski prawie nie robił portretów, unikał zbli­ żeń, zdecydowanie preferował średni dystans, który za­ wsze lokuje postaci (obiekty) w szerszym kontekście. Prawie wszystkie fotografie wykonane są w poziomie (ta­ ki format ułatwiał, choć nie determinował używany przez niego aparat fotograficzny). Ta preferencja Malinowskie­ go wiedzie czasem Younga do zakwestionowania autor­ stwa pewnych „pionowych" fotografii (podobnie rzecz się przedstawia w przypadku pewnych zbliżeń i portretów: „Pozujące na tle ekranu postaci silnie sugerują, że foto­ grafia ta nie została wykonana przez Malinowskiego." [s. 113]). Etnograf rzadko kadrował zdjęcia, które wykorzy­ stał w publikacjach, nawet wtedy, kiedy podniosłoby to ich walor estetyczny: sugeruje to raczej zdecydowane od­ cinanie się od spraw tzw. estetyki oraz że „zasada malowniczości", wbrew oświadczeniom, nie była mu aż tak bli­ ska. Takie domniemania Young wyraża zresztą expressis verbis: „Sugeruję zatem, że Malinowski postrzegał własne fotografie jako chwytanie (czy też w stopniu w jakim by­ ły pozowane, jako przedstawianie) ulotnych chwil życia 163 �Sławomir Sikora • T H E E Y E WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI И. 150 w albumie Michaela Younga. Podpis Malinowskiego na odwrocie: „Jedzenie świni w czasie sagali w O b u r a k u . Plate 150 in Michael Young's album. Malinowski's caption on the reverse: "Pig-eating during sagali in photographs as capturing (or to the degree that they were posed, as representing) ephemeral moments of social life, visual analogues or equally ephemeral verbal utterances. Both could be {should be, according to his later functionalist theory) analyzed in forms of 'concrete documentation'. Photographs which excluded or deliberately erased context were worthless as ethnographic documents; they could neither illuminate nor explain". This assumption must have also been a derivative, as I have mentioned, of a comprehension of wavering significance in photogtaphy. Aloofness instead of a "face to face" encounter with the native, "to grasp the native point of view, his relation to life, to realise his vision of his world" (Argonauts..., p. 57) suggests rather the maintenance of distance and the "observing eye", and shows an objectivised world portrayed in the manner in which Malinowski saw it. Chatacteristically, the "fieldwork" photographs (at least those known to me) do not contain an en face likeness of Malinowski; he always posed showing his profile, either while 'discussing' some problem with the natives, examining an artifact, or preparing himself for taking a photograph (which could be regarded as a 'mask' of en face contact). In this respect, his photographs clearly contrast with, for example, the later depictions of Matgaret Mead, who preferred to be seen decidedly closet to the natives, and sometimes even in a friendly embrace. Young mentions the narrative nature of the Oburaku photographs in Malinowski's books. The same feature is sttessed by Wright, who wrote about an almost "journalistic" approach, discernible, for instance, in a sequence of photographs "capturing" the process of building a house. It appears to me, however, that such narrative qualities are not all that frequent i n Young's album, a fact which partially stems from the 'actual state of things', i . e. the nature of the existing photographs, and partly from the premise accepted by Young, namely, of not reproducing photographs published earlier in monographic studies by the Ethnographer, a view which carries also a more 'scientific' approach to the whole enterprise: you shall see unknown photographs... The enrichment of the album by means of certain familiat photographs would have, i n my opinion, made it possible to render the whole 'spectacle' more dramatic. Science, classification, and cognition decidedly win in this ever-present opposition between science and art, which continues to be so difficult to overcome... Although the following comparison does not appear to be fully legitimate I would like to recall Suadades do Brasil, an album published several years ago and prepared by Claude Levi-Strauss upon the basis of his photographs from a journey to Brazil (Plon 1992; some of the illustrations have appeared already in Tristes Tropiques). The suggested comparison seems to be unjustified primarily because the twenty years separating the photographs taken by Malinowski and Levi-Strauss 164 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO społecznego, jako wizualne analogie równie ulotnych wyrażeń słownych. Zarówno jedne, jak i drugie mogłyby być (powinny być, zgodnie z jego późniejszą teorią funk­ cjonalną) analizowane w kategoriach 'kontekstu sytua­ cyjnego'; podobnie oba typy miały być wykorzystywane jako formy faktycznej dokumentacji'. Fotografie, które wykluczały czy rozmyślnie zacierały kontekst były pozba­ wione wartości jako dokumenty etnograficzne; nie mogły rzucać światła na dane zagadnienie ani go wyjaśniać." [s. 19] Takie mniemanie musiało też być pochodną - o czym już wspominałem - zrozumienia kwestii chybotliwości znaczenia w fotografii. Levi-Straussa znaczyło wiele w rozwoju fotografii, jak i samego sprzętu, jego poręczności i technicznych możli­ wości (Lćvi-Strauss powiada, że dysponował już między innymi małoobrazkową Leicą, ale także aparatem z obiektywem Hugo Meyera, trudnym w użyciu ze wzglę­ du na wagę, który jednak umożliwiał robienie doskona­ łych portretów). Przywołanie Levi-Straussa wydaje się jednak ciekawe, również dlatego, że oto „mistrz klasyfi­ kacji" konstruuje swobodnie biegnącą, niespieszną opo­ wieść o własnej „podróży do tropików", a opowieść owa (w przeciwieństwie do albumu ze zdjęciami Malinow­ skiego) dzieli się jedynie na kolejne etapy podróży: Pre­ miers regards sur Brćsil, Des Caduveo аих Воюю, Le Mon­ de des Nambikwara, En Amazonie... Otrzymujemy bogaty zestaw portretów, pojedynczych, grupowych i rodzin­ nych, ciekawych ujęć i kadrów śmiało „tnących ciała" (które u Malinowskiego są wielką rzadkością - por. np. ilustrację 150) w celu zbliżenia się, skoncentrowania na danym zjawisku, z krótkimi informacyjnymi komentarza­ mi. Pod ciekawym kadrem śpiącej na ziemi i matach gru­ py postaci w podpisie czytamy: „Nambikwarowie, co sta­ nowi wyjątek wśród Indian Południowo-amerykańskich (którzy wynaleźli hamak), śpią na ziemi" [s. 119]. Czuje­ my, że rzeczywiście jesteśmy tam. Poznajemy ciekawych Indian, pewne aspekty ich kultury oraz innego LeviStraussa. (I gdzie ta demonstrowana na pierwszych stro­ nach Smutku tropików niechęć do podróży, podróżników, albumów, pokazów ze slajdami?) Ale to późne zamierze­ nie można odczytać jako kontrapunkt wobec słów wień­ czących poświęcony francuskiemu antropologowi esej Geertza: Ale takie chłodne oddalenie miast spotkania z tubyl­ cem „twarzą w twarz", „uchwyceni[a] tubylczego punktu widzenia, stosunku krajowca do życia, zrozumienia jego poglądu na jego świat" (Argonauci..., s. 57) sugeruje ra­ czej postawę dystansu i „obserwującego oka", ukazuje zo­ biektywizowany świat przedstawiony w taki sposób w ja­ ki postrzegał go Malinowski. Charakterystyczne, że nie ma (wśród znanych mi) żadnego „terenowego" zdjęcia Malinowskiego en face: zawsze pozuje on z profilu, „dys­ kutując" właśnie jakiś problem z tubylcami, oglądając ja­ kiś artefakt czy przygotowując się do zrobienia zdjęcia (co można uznać właśnie za „maskę" kontaktu en face). Pod tym względem jego fotografie jawnie kontrastują na przykład z (późniejszym) obrazem Margaret Mead, która wolała ukazywać się w zdecydowanie większej zażyłości z tubylcami, czasem na przykład obejmując ich po przy­ jacielsku. Young pisze o narracyjności umieszczonych w książ­ kach Malinowskiego fotografii. To samo podkreśla Wri­ ght, pisząc o niemalże „reporterskim" podejściu np. w se­ kwencji zdjęć „chwytających" budowę domu. Ale - jak mi się wydaje - taka narracyjność nie za często pojawia się w albumie Younga, co po części wynika ze „stanu fak­ tycznego" - takich a nie innych istniejących fotografii, ale po części także z przyjętego przez Younga założenia, np. nie reprodukowania zdjęć opublikowanych wcześniej w monografiach Etnografa, co niesie w sobie (również) przesłanie bardziej „naukowego" podejścia do przedsię­ wzięcia: zobaczycie fotografie, których jeszcze nie zna­ cie... Wzbogacenie albumu o pewne znane już zdjęcia pozwoliłoby, jak sądzę, udramatyzować całe „widowisko". Nauka, klasyfikacja, poznanie zdecydowanie zwyciężają w tej trudnej do przezwyciężenia - stale obecnej - opo­ zycji nauki i sztuki... Choć zestawienie takie nie wydaje się (w pełni) uza­ sadnione, to chciałbym dla porównania przywołać przy­ kład wydanego kilka lat temu ułożonego przez Claude'a Levi-Straussa albumu z jego fotografii z podróży do Brazylii Saudades do Brasil (Plon 1994; część z tych zdjęć znamy już ze Smutku tropików). Zestawienie takie wydaje się nieuzasadnione przede wszystkim dlatego, że dwa­ dzieścia lat, które dzielą fotografie Malinowskiego od „I to doprowadza nas, w końcu i nareszcie, do wyróż­ niającej właściwości całego dzieła Levi-Straussa, na którą prędzej czy później każdy, kto zajmuje się nim zwróci uwagę: uzmysławia nam niezwykłą atmosferę ab­ strakcyjnej rezerwy i samowystarczalności. 'Z oddali', 'za­ mknięty', 'zimny', 'duszny', 'mózgowy' - wszystkie okre­ ślenia, które gromadzą się wokół każdego rodzaju absolu­ tyzmu literackiego, gromadzą się również wokół jego dzieła. A n i obrazowanie życia ani przywoływanie go, ani interpretowanie ani wyjaśnianie, lecz raczej aranżowanie i rearanżowanie materiałów, które życie pozostawia w pe­ wien sposób za sobą, w formalne systemy korespondencji - jego książki zdają się istnieć za szkłem, zapieczętowane przez siebie same dyskursy, w których jaguary, nasienie i gnijące mięso przyjmowane są jako opozycje, inwersje, izomorfizmy. Ostatnie przesłanie Smutku tropików, i oeuvre, które się z niego wywodzi, polega na tym, że teksty antropolo­ giczne, podobnie jak mity i pamiętniki, istnieją w mniej­ szym stopniu dla świata, aniżeli świat istnieje dla nich." (C. Geertz, Świat w tekście. Jak czytać „Smutek tropików" (w:) Dzklo i życie, s. 71) Pozwala ono także domniemywać, że gdy Geertz ko- 165 �Shwomh Sikora • T H E EYE WITNESS - KIRIWINA A C C O R D I N G T O MALINOWSKI meant a lot in the development of photography and equipment - its functionality and technical potential (Levi-Strauss tecounted that he had at his disposal a Leica as well as a camera with a Hugo Meyer lens, difficult to use owing to its weight, but most suitable for taking excellent portraits). The reference to Levi-Strauss appears to be interesting also because this 'master of classification' construed a flowing, unhurried tale about his own 'journey to the tropics', which, in contrast to the Malinowski album, is divided only into consecutive stages of the journey: Premiers regards sur Brasil, Des Caduveo aux Bororo, he Monde des Nambikwara , En Amazonie... We are dealing with a rich collection of individual, group and family portraits, as well as intriguing takes and shots boldly 'slicing bodies' (a great rarity in Malinowski's photographs - cf., e. g. plate 150) for the purposes of attaining greater proximity and concentrating on a given phenomenon, accompanied by brief comments. Benedth an interesting shot of a group of persons sleeping on the ground and on mats we read: "The Nambikwaras sleep on the ground, an exception among South American Indians, the inventors of the hammock" [p. 119]. The reader has the impression of actually 'being there'. He is introduced to fascinating Indians, certain aspects of their culture, and an entirely different Levi-Strauss. (Where has all that hostility towatds journeys, travellers, albums and slide shows, demonstrated in the opening pages of Tristes Tropiques, gone?). O n the other hand, this late endeavour could be deciphered as a counterpoint to the essay by Geertz, who wrote about the French anthropologist: "And this brings us, at last and at length, to the marking characteristic of all of Levi-Strauss's work, one upon which almost everyone who deals with it sooner or later remarks: its extraordinary air of abstracted selfcontainment. A l o o f , 'closed', 'cold', 'airless', 'cerebral' all the epithets that collect around any sort of literary absolutism collect around it. Neither picturing lives nor evoking them, neither interpreting them nor explaining them, but rather arranging and rearranging the materials the lives have somehow left behind into formal systems of correspondences - his books seem to exist behind glass, self-sealing discourses into which jaguars, semen, and rotting meat are admitted to become oppositions, inversions, isomorphisms. The final message of Tristes Tropiques, and of the oewre that unfolds from it, is that anthropological texts, like myths and memoirs, exist less for the world than the world exists for them" (C. Geertz, "The World in a Text. How to Read Tristes Tropiques", in: Works and Lives). This approach permits us to assume that Geertz took Levi-Strauss much too literally while commenting on the opinion voiced in Tristes Tropiques about the impossibility of 'reaching' the natives after finding oneself amongst them... Apparently, Geertz did not want to understand that the doubts harboured by the French ethnologist concern a deeper ontological-existential level of comprehending another person... The purpose of my closing remarks as well as the cited counter-example of the Levi-Strauss album is not by any means a deprecation of Young's intentions. I was concerned primarily with presenting a certain difficult aspect of classification: Levi-Strauss, the master of 'distancing himself (according to Geertz) came close to 'his natives', while Malinowski, the propagator of proximity, retains (in photographs) his "aloof (English?), although certainly not ironic, distance. (It should be stressed that his photographs include many excellent takes). The endeavours pursued by Young can only be admired, and the discussed albums can serve as an example of the contradiction of poetics. O n the other hand, it is worth noting that Young's undertaking is as if inscribed into some of the conclusions drawn by Clifford, and connected with Malinowski's writings: "Malinowski is a complex transitional case. His ethnographies reflect the incomplete coalescence of the modern monograph. If he was centrally responsible for the welding of theory and description into the authority of the professional fieldworker, Malinowski nonetheless included material that did not directly support his own all-too-ck ir interpretive slant. In the many dictated myths and spells that fill his books, he published much data that he admittedly did not understand. The result was an open text subject to multiple reinterpretations. It is worth comparing such older competidiums with t/ie recent model ethnography, which cites evidence to support a focused interpretation but little else. In the modern, authoritative monograph there are, in effect, no strong voices present except that of the writer; but in Argonauts (1922) and Coral Gardens (1935) we read page after page of magical spells, none in any essential sense in the ethnographer's words. These dictated texts in all but their physical inscription are written by specific unnamed Trobrianders. Indeed, any continuous ethnographic routinely folds into itself a diversity of descriptions, transcriptions, and interpretations by a variety of indigenous 'authors'. How should these authorial presences be made manifest?" (J. Clifford, "On ethnographic authority", in Predicament of Culture (my emphasis - S.S.). Translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska 166 �Sławomir Sikora • NAOCZNY ŚWIADEK - KIRIWINA MALINOWSKIEGO mentuje słowa Levi-Straussa ze Smutku tropików, o nie­ możności „dosięgnięcia" tubylców, kiedy w końcu znalazł się pośród nich, to czyta Levi-Straussa nazbyt literalnie... Nie chce - jak się wydaje - zrozumieć, że wątpienie fran­ cuskiego etnologa dotyczy głębszego ontologiczno-egzystencjalnego poziomu rozumienia drugiego człowieka... Moje końcowe uwagi, jak i przywołany kontr-przykład, album Levi-Straussa, nie mają w żadnym razie na celu deprecjacji zamierzenia Younga. Chodziło mi przede wszystkim o ukazanie pewnej trudności w klasyfikacji: oto Levi-Strauss mistrz „oddalenia" (wg Geertza) zbliża się do „swoich tubylców", a propagator zbliżenia, Mali­ nowski, zachowuje (w fotografii) „chłodny" (angielski. , choć na pewno nie ironiczny) dystans. (Trzeba też moc­ no podkreślić, że wśród zdjęć tego ostatniego spotykamy wiele świetnych kadrów.) Przedsięwzięcie Younga może wzbudzać jedynie podziw. Zaś omawiane albumy mogą być przykładem kontradykcji poetyk. Ale warto również zauważyć, że zamierzenie Younga wpisuje się niejako w pewne konkluzje Clifforda związane z pisanymi dzieła­ mi Malinowskiego: „Malinowski jest złożonym przypad­ kiem przejściowym. Jego pisane etnografie odzwiercie­ dlają niepełną fuzję współczesnej monografii. Choć Ma­ linowski w przeważającej mierze przyczynił się do ukucia autorytetu profesjonalnego badacza terenowego, opiera­ 7 jącego się na teorii i opisie, to jednak włączał także ma­ teriał, który nie popierał bezpośrednio jego cokolwiek nazbyt jasno interpretacyjnego nastawienia. Wśród licz­ nych podyktowanych mitów i zaklęć, które wypełniają jego książki, opublikował wiele niezrozumiałych dla sie­ bie danych - co otwarcie przyznawał. W rezultacie po­ wstał tekst otwarty, podlegający ponownym interpretacjom. Warto porównać takie starsze zbiory ze współczesnym mode­ lem pisanej etnografii, w którym podaje się dowody na popar­ cie ukierunkowanej interpretacji i już niewiele więcej. W no­ woczesnej, autorytatywnej monografii nie ma praktycznie Żadnych istotnych głosów poza głosem autora; ale w Argo­ nautach (1922) i Ogrodach koralowych (1935) kartka za kartką czytamy magiczne zaklęcia, z których żadne nie ma - według słów etnografa - istotnego znaczenia. Te podyktowane teksty są w całości, poza fizycznym zapi­ sem, napisane przez konkretnych, choć nienazwanych Trobriandczyków. W rzeczy samej, każde etnograficzne przedstawienie obejmuje rozmaite opisy, transkrypcje i interpretacje podane przez różnych miejscowych 'auto­ rów'. W jaki sposób te autorskie obecności winny być uwidocznione?" (J. Clifford, O autorytecie etnograficznym, „Konteksty" 3-4/1995, s. 27, także: Kbpoty z kulturą, kursywa dodana.) 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47962db5492db848573e678b26d86697.pdf a65fd06b5954eae0eea5f01c3be7a4fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2145 Title A name given to the resource Antoni Taborowicz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i ANTONI TOBOROWICZ Mówią, że jest „ludowy". Rzeźbił figurki w drewnie - więc zgoda - jest ludowy. Ale czy tylko? A jak nazwać dowcipne, wspaniałe „djabły", wywodzące się z urzeczenia Hasiorem. Ludowe? Amatorskie? A drzeworyty? Porzućmy określenia, które nawet nie porządkują, a tylko odwracają uwagę od osobowości artysty, jego dzieła i jego świadomych wyborów. Gdybym miał określić go najkrócej, powiedziałbym: artysta, człowiek o wyjątkowej wrażliwości i to nie tylko estetycznej, samotnik wychylony ku ludziom, mądrze i pięknie reagujący na niesprawiedliwość, kłamstwo, bezmyśl­ ność. Wycinał drzeworyty, przeważnie o tematyce religijnej, eksponujące pierwiastek ekspresyjny. Gdyby to słowo nie było tak skompromitowane - powiedziałbym - zaangażowane, wynik­ łe z przeżycia ewangelicznych treści. Gdy ogłoszono stan wojen­ ny zareagował natychmiast. Jak mógł i umiał - serią grafik, celnych w swym sarkazmie, ostrych w krytyce nienawistnego systemu, znakomitych. Czy się bał? Pewnie, ale uważał, że rozsyłając do różnych osób odbitki tych drzeworytów, robi to, co może. Co mu dyktuje sumienie. Później zauważył, że wśród kamieni, z których wybudowano podwórze w Żarnowcu są fragmenty macew, nagrobków ka­ miennych z pobliskiego cmentarza żydowskiego. Nagrobków, których nie miał już kto ocalić, obronić, uszanować. Zrobił to więc on. Wykopał z drogi, oczyścił, zachował - i przed kilkoma miesiącami widziałem je w Krakowie, wyeksponowane w piękny i wzruszający sposób na wystawie poświęconej pamięci Żydów i ich kulturyZnalazłem wśród nich kamienny krąg z wyborowaną w środku dziurą, służący jakiemuś gospodarzowi za osełkę. Toborowicz odkupił ją, przywiózł do Krakowa. Pokazał na wystawie także swoje rzeźby - figurki Żydów. Takie właśnie „ludowe". Ten przykład wskazuje na świadomość artysty, który gdy tego chce - posługuje się formą ludowo-podobną, ale potrafi też połączyć hubę, korę, wiklinową plecionkę z drewnem, by stwo­ rzyć cykle rzeźb bliższych z ducha Szkole Kenara niż wiejskiej tradycji. Cykl religijnych rzeźb artysty wystawiono w kościele przy ul. Żytniej w Warszawie. Zajęły całą salę. Powiedzmy teraz, kim jest Toborowicz. Urodził się 1 grudnia 1941 r. w Woli Libertowskiej, w rodzinie chłopskiej. Mieszka na wsi, i jest to wybór świadomy, podjęty po latach wędrówek i poszukiwań. Różni się od otoczenia i nawet wtedy, gdy postanawiał sobie, że będzie twórcą ludowym, była to decyzja artysty, który zmęczony zgiełkiem i brudem tego świata chce wrócić do źródeł. Odrzucił życie w mieście, luksusy cywilizacji. „Współczesne wytwory ludzkie są nieludzkie - pisał. Ludzie upodobniają się do rzeczy i stają się coraz gorsi. Konieczne jest stworzenie sobie własnego świata". Stwarza go. W rzeźbach, obrazach na szkle, drzeworytach, w stylu życia, wyborze warto­ ści. Otoczenie może w nim najbardziej drażnić właśnie to, że jest inny, że nie dąży do robienia pieniędzy, że w rzeźbach widzi nie towar do sprzedania, ale cząstkę siebie. Te, które lubi, zachowuje. „Wiem, pisał w liście, że nie są doskonałe, jest w nich jednak coś, może wsłuchanie się w przyrodę?" Ważne jest dla niego to, co prawdziwe, co wynika z własnych przemyśleń i emocji. Nie fascynują go wzory, nawet najlepsze, lecz właśnie poszukiwania w kontakcie z przyrodą, ze śladami przeszłości. Nie ucieka jednak od ludzi, od problemów tego świata. Z daleka lepiej widać - mówi. Droga twórcza Toborowicza nie była prosta. Kiedy coś osiągał, odchodził - aby szukać gdzie indziej. Jest to przy tym droga trudna. Żyje przecież z rzeźb, które sprzedaje, a status jego bynajmniej nie jest jednoznaczny. W istocie jest rzeźbiarzem 2 profesjonalnym, ale łatwiej mu działać jako twórcy ludowemu. Przeżył fazy inspiracji ludowymi świątkami, ale także ikoną bizantyjską, snycerką łemkowską, sztuką sakralną, współczesną, murzyńską, meksykańską. Przeżył fascynacje przyrodą bieszcza­ dzką, śladami kultury Łemków. Mieszkał przez rok w Biesz­ czadach, próbował nawet stworzyć „styl bieszczadzki", ale gdy miał już ciekawe osiągnięcia zauważył, że wpada w rutynę. Zwrócił się więc w inną stronę. Zawsze czegoś szukał. Zdolności plastyczne przejawiał już jako dziecko, strugał w dre­ wnie, rzeźbił w marglu. Widząc zamiłowanie chłopca rodzice wysłali go po ukończeniu szkoły podstawowej do Technikum Przemysłu Kamieniarskiego i Budowlanego w Krakowie, lecz uczelnia ta nie odpowiadała mu, przez 2 1/2 roku uczęszczał do Zasadniczej Szkoły Metalowo-Drzewnej w Krynicy, ale naukę przerwał, nie interesowało go bowiem robienie kasetek, lasek i piórników. Nie chciał być rzemieślnikiem, jak o tym marzyli jego rodzice. Zaczął malować pejzaże i portrety, w których dążył do możliwie wiernego odtworzenia stanu psychicznego modela. Znów szukał. Rok przebywał w Seminarium Duchownym, tam poznał ikonografię sakralną. Próbował dostać się w Bielsku do Liceum Plastycznego, a gdy się to nie udało zaczął malować w Ognisku Plastycznym. Cały czas musiał zarabiać, wykonywał więc różne prace. W 1960 r. przeniósł się do Katowic, został górnikiem w kopalni węgla. W tym czasie ukończył korespondencyjne liceum ogól­ nokształcące. Miał różne projekty - studiów na ASP w Krakowie, pójścia na Wydział Matematyczny. W końcu ożenił się, pojechał do Chwałowic gdzie otrzymał pracę instruktora kulturalno-oświatowego w Domu Górnika. Zaczął rzeźbić w węglu. Nawiązała z nim wówczas kontakt Cepelia i do niej dostarczał swoje rzeźbki z węgla. Miękkie tworzywo nie dawało jednak satysfakcji, wolał rzeźbić w drewnie. Zwrócił się ku sztuce ludowej i to z kilku powodów: świątki najlepiej „szły", struganie ich dawało mu uspokojenie i satysfak­ cję, a przy tym sztuka ludowa była mu coraz bliższa emocjonalnie 57 �Antoni Toborowicz, Djabeł, z cyklu „Djabty bieszczadzkie" wykonywanych w latach 1969-1970. Rzeźby ustawiane były w ogrodzie artysty 58 �i artystycznie. Zauważył jednak, że się powtarza, zerwał więc z Cepelią, wyjechał ze Śląska, wtedy to miał miejsce wspomniany już epizod bieszczadzki, wtedy powstały pierwsze rzeźby monu­ mentalne. Później postanowił być, z wyboru „twórcą ludowym", wrócił więc do rodzinnej wsi, osiadł na gospodarce i odtąd rzeźbi, pracując jednocześnie na roli. „Urządza na nowo mieszkanie, pisał w 1971 r. Andrzej Krasnowolski , stawia piece z polnych kamieni, usuwa zakupione dawniej meble „na wysoki połysk" 3 i zastępuje je meblami wyrabianymi własnoręcznie, o oryginalnej, przemyślanej formie". Stworzył otoczenie na miarę swoich po­ trzeb. Tam, na wsi, rzeźbi eksperymentując, ale też i musi zarabiać sprzedając ludowo-podobne figurki. Jego dorobek wciąż się powiększa. Powstają monumentalne diabły, figury, które stawia na polu, powstają cykle drzeworytów, których ukoronowaniem jest grafika stanu wojennego. Powstają także obrazy. Artysta ciągle tworzy, nie wystarcza mu to, czego dokonał. Tworzy, wciąż mało znany , gdzieś na marginesie sztuki wielkiej, ludowej, nieprofesjonalnej. Na marginesie? 4 PRZYPISY 1 Chevra, Galeria Camelot (Weroniki Łodzińskiej) kwiecień - m a j 1990 r. Wystawa w ramach II Festiwalu Kultury Żydowskiej. Projekt environement: Andrzej Majewski, wstęp do katalogu: A. Jackowski, Rzeźba: A. Toborowicz, A. Zegadło, J. Zganiacz, malarstwo: A. Słowiński. Etnograf, który odwiedził go przed laty w sezonie turystycz­ nym, opowiadał że przed domem zastał dzieci, brudne, w byle jakich ubrankach. Jak się chce być ludowym, mówił, to trzeba odpowiadać wyobrażeniu, jakie turyści mają o „ludowym artyś­ cie". Toborowicz, kiedy się go widzi po raz pierwszy, przy zajęciach gospodarskich, wyobrażenie takie zda się potwierdzać. A. Krasnowolski, Antoni Toborowicz a sztuka ludowa, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1971 nr 4 Toborowicz miał wystawy indywidualne w Baligrodzie 2 3 4 (1970), Olkuszu (1970), Warszawie (1971 - Galeria Uniwer­ sytetu Warszawskiego), Wrocławiu (1972 - Klub Związków Twórczych), Sanoku (1970, 1975), Krakowie (1975, 1989, 1990), Katowicach (1989 - Muzeum Śląskie). Prace jego wystawiono w okresie stanu wojennego w koś­ ciołach (m.in. w Warszawie, w kościele przy ul. Żytniej w 1982 г.). Uczestniczył w wystawach zbiorowych, m.in. w blisko 30 organizowanych w kraju i zagranicą przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu, w I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, Szczecin 1976. Kolekcje rzeźb artysty zakupiły Muzeum Śląskie w Katowicach oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Rzeźby i drzeworyty w wielu kolekcjach prywatnych (zwł. Jacka Łodzińskiego w Kra­ kowie). Fragment listu Antoniego Toborowicza z 23 września 1990 [...] Stan wojenny - co miesiąc spotkania na Żytniej. Dużo modlitwy. Diabły wszystkie wywiezione z domu do Łęczycy na konkurs i do sprzedania, by ich już w domu nie było. W rzeźbie przeważnie temat Maryjny albo Ukrzyżowanie. Do kościoła na Żytniej projekty konfesjonałów, ławek, klęczników, ołtarza. Co on tu szuka? To dobre, ale do kościoła na wieś. Z wystawy na Żytniej zostały rzeźby, których nie rozkradli. Jak je odebrać? 1 Łodziński wiele razy ratował mnie w biedzie. Wyremontował samochód, pożyczył namiot. Pojechaliśmy na wakacje z dziećmi pod namiot. Przyjechał na komunię córki, robił zdjęcia. Z tej jego dobroci powstał cykl „Żydzi". W sąsiedniej wsi Porębie Dzierżnej walił się stary drewniany dworek w otoczeniu pięknych drzew i stawów. Starania o naby­ cie dworku idą początkowo pomyślnie. Kupuję materiał budow­ lany. Dworek bierze jednak prawowita właścicielka a ja z kupio­ nego materiału buduję dom: bielony, kryty gontami . Niedaleko szlak turystyczny, będą noclegi dla turystów. Córki jak ukończą ASP będą mieć pracownie. Przedsięwzięcie okazało się za kosztowne. Prace trwają całe lato 89 do późnej jesieni. Sam muruję z kamieni polnych, do roboty zaprzągnięta cała rodzina. Mści się to, czego nigdy nie zauważałem, a co widział etnograf - „dzieci brudne, ubrane w byle co". Odchodzą - jedna, a potem druga - najstarsze córki. W 1990 drożyzna. Na budowie zostaję sam, bo nie ma 2 pieniędzy na majstrów. Już prawie miesiąc leje. Leje więc można by coś zarobić rzeźbami, ale to się nie da na zawołanie. Chciałoby się z tego koszmaru obudzić. Ale może jutro będzie cieplej. Może przybędzie sił. Ostatnie moje fascynacje to baśnie. Wierzę, że to wszystko się odmieni, stanie się jakiś cud. Na budowę przylatują różne ptaszki, nietoperze, przychodzą koty i myszy. W nocy pełno straszydeł. Kilka z nich wyrzeźbiłem. Nie podobają się ludziom, ale mnie są bardzo bliskie. Leżę w łóżku chory, bo w deszczu zbierałem ziemniaki. Pasowało by je sprzedać. Boję się handlarzy, bo się ze mnie wyśmiewają. Przeważnie pijani, jacyś groźni. Pies Łapa żałośnie na mnie patrzy i chciałby powiedzieć - oj ciężkie to życie. Takie już jest. Pasowałoby się ubrać, pojeść sobie, czasem posprzątać a na to nie ma czasu, bo wiecznie coś ważniejszego. Dzieci, te młodsze, takie miłe. Już tak dawno im nic nie kupiłem. Tego lata nigdzie z nimi nie byłem. Już drugi rok budowa i budowa. Nie jest to tak szlachetnie jak Pan pisze , bardziej obłąkanie i żałośnie. Jak jest trochę ludzkiego ciepła i sprzyjającej pory to powstają rzeźby, ale to się dzieje samo. Życzę Panu dużo zdrowia i wszystkiego dobrego Antoni Toborowicz 3 4 PRZYPISY 1 Jacek Łodziński, kolekcjoner krakowski, mecenas sztuki, właściciel kramu, także ze sztuką ludową w Sukiennicach. Zorganizował w okresie II Festiwalu Kultury Żydowskiej wystawę „Chevra" w galerii „Camelot" przy ul. Św. Jana. Znalazły się na niej m.in. rzeźby w drzewie Toborowicza oraz wykopane przez niego macewy żydowskie. W scenerii Andrzeja Majewskiego, obok jego obrazów i „Wozu Żyda-Wiecznego Tułacza" stanowiły przejmujący symbol losu zamordowanego narodu. Jacek Łodziński zorganizował w 1977 r. w krakowskim M u ­ zeum Etnograficznym wystawę obrazów Katarzyny Gawłowej, którą się przez wiele lat opiekował. Wernisaż wystawy był wydarzeniem artystycznym w Krakowie, najpiękniejszą prezenta­ cją twórcy i jego dzieła, jakie zdarzyło mi się widzieć. Ostatnio, 15 grudnia rozstrzygnięto w Krakowie I Ogólnopolski Konkurs Szopek Ludowych. Zorganizował go, jak i wystawę w Sukien­ nicach, Jacek Łodziński. On też ufundował nagrody, a w okresie świątecznym zapraszał do Krakowa zespoły Kolędnicze. Zamówił też u Józefa Zganiacza z Fałkowa wielkie figury szopkowe, które ustawiono na Rynku w specjalnie zbudowanej z drewna kaplicy. Dom jest piękny w proporcjach, niekonwencjonalny, za­ projektowany przez Toborowicza. Architekt rozwinął i skon­ kretyzował myśl twórcy i zarazem wykonawcy. Gdy byłem u Toborowicza, wraz z ekipą filmową, w październiku 1990 г., stawiał krokwie. Łapa jest dobrym, szlachetnym psem, kocha dzieci, nie wie, że ludzie mogą być źli. Na to, że obroni - nie można liczyć. Swój tekst posłałem Toborowiczowi z prośbą o uzupełnienie dat i weryfikację. Odesłał mi wraz z listem, którego część ogólną przytaczam. 2 3 4 59 �4 60 5 �61 �62 �Fragment listu z grudnia: (...) Przyswajanie sobie zdobyczy technik szło mi zawsze opornie. Nigdy nie lubiłem robić koło motoru, samochodu a nawet roweru. Jestem za słaby by żyć tak jak dawniej ludzie żyli. W dawnych czasach widzę wiele piękna i dobroci. Współczesne wytwory ludzkie są nieludzkie, nieprzyjazne, śmierdzą, są trujące. Ludzie upodabniają się do rzeczy i stają się coraz gorsi. Konieczne jest stworzenie sobie własnego świata, oazy w której można się skryć przed ludźmi, którzy mnie nie cierpią za to, że widzę rzeczy nie takimi jak inni, że słyszę dziwną muzykę. Mam nadzieję, że kiedyś swoją robotą przekonam ludzi, że najgłośniejszy jest pokorny zachwyt nad światem, że zachwycę swoją robotą, a oglądać moje rzeźby będzie bardzo przyjemnie. Ciekawe jest stałe odkrywanie świata. Przyroda w swym corocznym rytmie pokazuje tyle różności, że można godzinami zachwyconym stać, z gębą rozdziawioną. To zapatrzenie i ten pokorny zachwyt należy się tylko przyrodzie. Wytwory ludzkie mniej mnie obchodzą, mimo biegłości rzemieślniczej i przeżyć osobistych, które nie zawsze możemy zrozumieć. Są to sprawy bardzo osobiste, dlatego nie wolno się wzorować na nikim. Popełniło się w życiu trochę błędów i zapatrzeń na byle kogo. Dziś wstydzę się za rzeźby zrobione „pod wpływem" (bardzo tych rzeźb nie lubię). Powoli nabieram pewności siebie. Coraz rzadziej wzoruję się na czyjejś robocie. Tylko gdy mnie czasem coś zachwyci u kogoś, uważam że robię to jeszcze lepiej. Najleoszym wzorem jest przyroda, kształty kwiatów, kłosów, gałęzi, grzybów, zbocza Doliny Kościeliskiej, pagórki koło Zagórza. Stare kapliczki, świątki, chałupy, narzędzia drewniane rzeźbione przez artystę i przez czas. Wiele piękna jest w ludziach i ich opowieściach. Rozmawiając z nimi można się tak naładować, że jest co robić przez wiele dni. Rozmawiając z ludźmi o swej robocie nie pytam ich jak mam robić. Jak — to ja sam pomyślę, w tym cała przyjemność. Chodzi o to, co robić. Obawiam się, że i tego mi nikt nie powie. Pewnie to tylko tęsknota do ludzi. Zarzucają mi, że wszystko co robię jest od Sasa do łasa. Dlaczego to nie ma stylu, jest takie różnorodne? Chwytanie wszystkich srok za ogony, meble, świątki, drzeworyty i pszczoły, szafki i owce, płaskorzeźby, maski i zwierzaki, malarstwo na szkle i ule rzeźbione, kapliczki i laski, piece i co tam jeszcze. Wszystko to jest jednak podobne do siebie i podobnie robione. Podobny jest ul rzeźbiony i kapliczka, szafka i kominek, meble i zwierzaki, kompozycja rzeźby i drzeworytu. Rzeźby moje nabierają wartości w miarę upływu czasu. Nie można określić na czym polega ich wartość. Pozornie mają tyle błędów i niby łatwo udowodnić, że są mało warte. Jest w nich jednak coś, może wsłuchanie się w przyrodę? Są nie jak żywe, ale są żywe. Żyją sobie na strychu. Gdy mi jest smutno albo źle wychodzę na górę i tam nie ważne są sprawy doczesne. Niekonieczne są pieniądze, ubranie, czy żarcie. Antoni Toborowicz Fot.: Andrzej Krasnowolski — il. 2; J a n Swiderski — 3 do 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb7bfb76f7ff7b0fd982a54c2f170d2a.pdf 99ac497e7968b5952cb3a7c74bea6546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2146 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF K a t a r z y n a K a n i o w s k a , SURREALISM AND ETHNOG­ RAPHY The task of the article is to show connections between ethnology (through French ethnology) and surrealism. The begining of the structural ethnology is put up in twentieth. In these days the intelectual atmosphere of France was dominated by surrealism. Ethnology of that period, like surrealism, treated the domain of culture as a mental reality and the best way to study it was rather linked with intellectual treatment than with the knowledge of experience. There was the same area of interest for ethnologists and poets: myth, dream, sacrum. M. Leiris insisted on the fact, that situation of research is always cocreated by researchers therefore describing experiences one is to notice the reality (a person) being examined and the reality of the research worker as well. There was also underlined the meaning of the inner experience. (G. Bataille and autobiography as a source). A ban and its transgressions were the main rule of culture for ethnology and for surrealists. Surrealism also consolidated in ethnology the bias to operate the model of culture (model a priori -created on special, universal rules which govern the domain of culture). M o n i k a S z n a j d e r m a n , ON ETHNOGRAPHICAL SURREALISM The article is a summary of James Clifford ideas concerning ethnographical surrealism expounded in his book The Predica­ ment of Culture. Twentieth-century ethnography, literature and art, specially in the chapter On Ethnographic Surrealism. L u d w i k S t o m m a , CHARM OF ONE'S MISTAKE The author is konwn to the readers of our periodical for his interest in the presence of myth in history (France) seen with the eyes of an anthropologist. The present article concerns three famous tourist attractions, that is the Tour of Eiffel, the Triumphal Arch, and the Basilica of Sacre Coeur. The author tries to explain why the Tour of Eiffel has become a symbol of freedom, mostly sexual (primarily symbol of progress and industrial thought - change of the subject in ideology), the Triumphal Arch - of tolerance (was conceivable as an edifice to glorify Revolution and Empire - change of ideology itself), and why the Basilica of Sacre Coeur is generally associated by tourists with impres­ sionists (the idea to build a basilica - a testimony of conservatism of the new power - was linked with the thought of concilation for ,,disgraceful days of the Paris Commune" - chronological con­ fusion). Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , A SPECTRE OF THE CENTRE OF THE UNIVERSUM. A CONTRIBUTION TO THE ANTH­ ROPOLOGY OF MODERN TIMES The author concentrates his attention on the Joseph Stalin Palace of Culture and Sciences. A gift of the Soviet Union and a monument of the Social Realism, the skyscraper is 230 metres high and situated in the very centre of the city. Its construction in the city destryed and ruined by the Nazis started in 1952. Completed in 1955, the Palace of Culture houses numerous cultural institutions, theatres, cinemas, an auditorium where the congreses of the then Communist Party took place, and the site of the Polish Academy of Sciences. The myth and the anti-myth of the Palace of Culture is analyzed on the grounds of the records kept at the Palace's archives, press reports, annual reports of its construction, panegyrics, and propaganda texts. Moreover, deep symbolic structures, particularly the motifs of the symbolicism of the centre, the „centrę of the w o r l d " (motif of the column of Heaven Axis Mundi) are presented. The author analyzes the evolution of the motifs of contemporary literature that contribute to the creation of the myth of the Palace of Culture, emphasizing the impact and significance of the Palace as a symbol of contemporary artistic culture and its manifestations, an inter­ mediary symbol between the synchrony of the text and the memory of culture. The contemporary myth of the Palace of Culture comprizes the ideas referring to the archaic symbols of the centre of the world (the constant point enabling the transition between the three levels of reality: heaven - earth - depths of the earth) and the elements accentuating its unreal, Utopian, blurred and spectral character. 64 ARTICLES J a c e k O l ę d z k i , GESTURES OF HOPE The author wants to pay his attention for the negligent subject in Poland - gestures research. The clasp of this article is the analysis of sport gestures (or rather gestures manifested by sportsmen during the games). The article begins with the precise analysis of the modification of the meaning of „Kozakiewicz gesture", the winner of pole vault during the Olympic Games in Moscow in 1980. After the winning jump Kozakiewicz had shown the irritated, whistling audience, cheering their competitor "a gesture" - putting one of the forearms on the other bent in elbow - this gesture has become not vulgar anymore but generally aproved symbol of the resistance and objection against soviet political domination. It has achieved in Poland almost the meaning of Churchill gesture during the war (raising hand with two fingers showing - " V " ) . The author writes that though sometimes one can say about the individual influence in creating gestures, usually there are anony­ mous, colective, relative and conventional (it would be useful to write a gesture dictionary for different cultures). Supporting his constatations he quoted patterns from many cultures. He thinks that one of the most important classification is repartition for affirmative gestures and denying gestures (gestures of friend­ liness and aversion). He hints the poverty of gestures in a traditio­ nal rural society (observations first of all from Ziemia Dobrzyńska countryside). The article's last part concerns the describing of joy, triumph and thankful gestures observed during World Football Championship in Italy in 1990. A n t o n i K r o h , B a r b a r a M a g i e r o w a , THE PRIVATE LEXI­ CON OF CONTEMPORARY POLISH (AN INTRODUCTION AND SAMPLES OF ENTRIES) We publish excerpts from the lexicon which is preparated to print. The lexicon contains about 30000 entries: words, expres­ sions, catch words, clap-traps, proverbs, etc. which one can find out in contemporary polish language in Poland. Lexicon contains entries (or their new meanings) which can not be find in other lexicons or dictionaries of Polish. This lexicon is documentation and testimony of the expresions often use from time to time and regionally but which are meaningful in some times. It deals with Polish of the last 45 years. L u c j a n G r a j n y , AN EXHIBITION OF ŻYWIEC FOLK SCULP­ TURE MADE OF STONE The report on exhibition of sculpture made of stone is pretext to treat of a contemporary development of the sculpture in Żywiec area. Region of Żywiec has its long lasting and rich traditions of sculptures made of stone (presented at the exhibition as well). The open centres of stone-work have existed over there until the thirties of this century. Recently these traditions were brought back to life by Ryszard Biel who his passion for collecting folk art transformed to his own artistic activity conciously tied with folk art tradition. In the beginning he created using different tech­ niques to approach at last sculpture made of stone. From the eighties he started his work at the Club in Wieprz where he established atelier of sculpture of stone. This sculpture atelier was left by many young talented sculptors. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ANTONI TOBOROWICZ It is difficult to say Toborowicz is a folk artist though traditional folk sculpture made a great impression on him and his produc­ tions are related to it. The great consciousness of self, of his creative way is characteristic for Toborowicz. Different stages of his life are connected with different dwellingplaces and different creative techniques. Finally, he had chosen life in countryside and its creative tradition was nearest to him. His openness to values is very characteristic, he is not routinist in any meaning even having chance for material profits. Nowadays he creates figures of stone (big and small, using sometimes different materials) and wood engravings. A letter from the artist to the author of the article is added. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed5d0e4698d9aa5e1fc63b492e246d3f.pdf a2f925f9a3742d0a4d3b25e049c7e02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2631 Title A name given to the resource On Ethnographic Authority [in:] Predicament of culture=O autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.106-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC AUTHORITY JAMES Ceremonial Act of the Kula." A shell necklace is being offered to a Trobriand chief, who stands at the door of his dwelling. Behind the man presenting the necklace is a row of six bowing youths, one of them sounding a conch. A l l the figures stand in profile, their attention apparently concentrated on the rite of exchange, a real event of Melanesian life. But on closer inspection one of the bowing Trobrianders may be seen to be looking at the camera. C L I F F O R D O n Ethnographic Authority [in:] Predicament of culture Lafitau's allegory is the less familiar: his author transcribes rather than originates. Unlike Malinowski's photo, the engraving makes no reference to ethnographic experience-despite Lafitau's five years of research among the Mohawks, research that has earned him a respected place among the fieldworkers of any generation. His account is presented not as the product of firsthand observation but of writing, in a crowded workshop. The frontispiece from Argonauts, like all photographs, asserts presence-that of the scene before the lens; it also suggests another presence-that of the ethnographer actively composing this fragment of Trobriand reality. Kula exchange, the subject of Malinowski's book, has been made perfectly visible, centered in the perceptual frame, while a participant's glance redirects our attention to the observational standpoint we share, as readers, with the ethnographer and his camera. The predominant mode of modern fieldwork authority is signaled: "You are there. . . because I was there." (Fragment) T he 1724 frontispiece of Father Lafitau's Moeurs des sauvages ameriquains portrays the ethnographer as a young woman sitting at a writing table amid artifacts from the New World and from classical Greece and Egypt. The author is accompanied by two cherubs who assist in the task of comparison and by the bearded figurę of Time, who points toward a tableau representing the ultimate source of the truths issuing from the writer's pen. The image toward which the young woman lifts her gaze is a bank of clouds where Adam, Eve, and the serpent appear. Above them stand the redeemed man and woman of the Apocalypse, on either side of a radiant triangle bearing the Hebrew script for Yahweh. The frontispiece for Malinowski's Argonauts of the western Pacific is a photograph with the caption "A Uroczysty akt obrzędu Kula A Ceremonial Act of the Kula 106 �James Clifford • O AUTORYTECIE ETNOGRAFICZNYM JAMES C L I F F O R D O autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą (Fragment) wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za męż­ czyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w muszlę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyra­ źniej skoncentrowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyj­ rzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. Frontyspis dzieła ojca Lafitau, Paris 1724, Oryginał w zbiorach Biblioteki Narodowej Pałacu Krasińskich Frontyspis of Father Lafitau "Moeurs des sauvages 1724, the collection of the National Library ameriąuains", in Warsaw F rontyspis dzieła ojca Lafitau z 1724 roku Moettrs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zada­ niu porównania, oraz brodata postać wyobrażająca Czas, która wskazuje na obraz, przedstawiający ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej ko­ biety przedstawia obłoki, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. Stoją oni po dwu stronach promieniejącego u góry trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrajsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bro­ nisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uroczysty A k t obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyjnika muszel Trobriandzkiemu Alegoria Lafitau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek i two­ rzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do do­ świadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafitau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy bada­ czami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale tak­ że sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywisto­ ści. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinow­ skiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przed­ stawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego ka­ merze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współcze­ snych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam....ponieważ ja tam byłem" przełożył Zbigniew Benedyktowicz (por. „Konteksty" nr 3-4/1992 s.3) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4b2b0171ebf856f4eb3adba1e99fba8.pdf 1c2d456017da3d90d81ddc0edbe17ed6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4721 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4382 Title A name given to the resource Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.107-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik TWÓRCZOŚĆ LUDOWA KURPIÓW Notatki, które poniżej zamieszczam, oparte są na moich obserwacjach i badaniach dawnych. Rzuca­ ją one trochę światła na stan sztuki kurpiowskiej, zwłaszcza w latach poprzedzających pierwszą w o j n ę światową, kiedy to jeszcze wiele obyczajów było ż y ­ wych a i niejedno cenne dzieło rzeźby, budownictwa, snycerki czy zdobnictwa w n ę t r z m o ż n a było zanoto­ wać. Niestety, z wielkiego Zbioru fotografii, rysun­ ków, o d r y s ó w i zapisek, jakie m i a ł e m z tych lat, oca­ lało niewiele. Przekazuję je dziś Czytelnikowi tak jak się zachowały i jak je m o g ł e m zrekonstruować. Przyjmując takie założenie, zrezygnowałem z uzu­ pełnienia artykułu wynikami nowszych badań i pu­ blikacji innych autorów. Niech p o k a ż e obraz dawnych czasów, tak jak widziałem je w latach przed i po pierwszej wojnie. Sztuka kurpiowska w wielu wypadkach jest po­ trzebą ż y c i o w ą tego ludu, który w y ł a d o w u j e w niej wrodzone zdolności twórcze i tworzy od dawna wszystko to na co mu pozwoli czas wolny, materiał jaki jest pod ręką, narzędzie jakim rozporządza, po­ m y s ł jaki mu przyjdzie do głowy. Wieś kurpiowska tworzy do dziś, choć w znacznie już mniejszym stop­ niu; sztuką zajmują s i ę kobiety i mężczyźni, dorośli i dzieci, biedniejsi i zamożniejsi. Rzadziej jednak wybija się ktoś ze swymi zdol­ nościami na dłuższy okres, a jeszcze rzadziej zdol­ ności swe pogłębiał dawniej przez odpowiednie wy­ U. 1. Grupa Kurpiów z zachodniej części W DZIEDZINIE SZTUKI szkolenie, zwiedzanie wystaw sztuki, w ę d r ó w k i ba­ dawcze po terenie itip. Zwykle tworzą ci, którzy w i ę ­ cej mają czasu, a w i ę c dzieci, młodzież obojga płci, kobiety w czasie zimy, ojcowie m a j ą c y „wyrękę" w gospodarstwie z s y n ó w , czy dziadkowie żyjący na dożywociu u dzieci. Twórczość poszczególnych arty­ stów trwa niekiedy krótko, to z n ó w odnawia s i ę lub wzmaga przy różnych uroczystościach, obrzędach do­ rocznych, świętach uroczystych (odpusty) itd. Nie­ kiedy K u r p starszy tworzy dla dzieci i w n u k ó w , na podarunki dla znajomych lub osób k t ó r y m coś za­ wdzięcza, dla wsi lub kościoła, często bezpłatnie, a jeśli dla zarobku, to przeważnie z w i e l k ą niechęcią. Teraz to się u wielu zmieniło. Kiedy nie ma własnej ochoty, z trudem da się n a m ó w i ć na w y s i ł e k fizyczny lub u m y s ł o w y w dziedzinie sztuki. Przymus w tej dzie­ dzinie stosowali Niemcy-okupanci, nie zawsze z od­ powiednim skutkiem, a w czasie nieszczęść ogólnej wagi — twórczość artystyczna na pewien okres pra­ wie zamierała, chyba że ktoś mieszkał w takim za­ kątku, że w ogóle o świecie mało wiedział, czuł się bezpieczniej, a czasem swoim rozporządzał. W różnych kierunkach rozwijała się twórczość ludowa kurpiow­ ska. Zawsze związana była z puszczańskim życiem, z miejscową przyrodą, z ziemią i w ł a s n y m — po­ wiedzmy — zakątkiem, regionem, z upodobaniami wsi, z barwami, przeważającymi w okolicy, z materiałem, jakim można było rozporządzać, z tym wszystkim co parafii kadzidlańskiej w strojach z lat 1890—1905. 107 �najwięcej oddziaływało bezpośrednio na wyobraźnię ludu, na jego pamięć w z r o k o w ą itd. Rzeczy i motywy importowane, jeżeli przychodziły, to znacznie później, kiedy K u r p wyjrzał z lasów na pola, wyjechał do miast lub za morza. Poniżej podajemy krótki przegląd monograficzny twórczości artystycznej na Kurpiach, tej na którą oddziaływało najbliższe otoczenie, przyroda martwa, ż y w a i ożywiona, gdzie się dany twórca urodził i od­ chował. Zaczniemy od twórczości najprostszych, od tworzących już dzieci. Pierwociny sztuki na murawach i piaskach. Piachu białego czy nawet kolorowego na Kurpiach nie bra­ kuje, toteż wykorzystywany on jest nieraz bezwiednie w celaoh zdobniczych. Już m a ł e dzieci usypują z pia­ sku, przy pomocy posuwania prawej nogi (bosej) do nogi lewej (czasem odwrotnie), różne „stecki" czyli dróżki i ścieżki, węże, koła, spirale, obory, ogródki itp. Robią to niekiedy wprost na ulicach i drogach w i e j ­ skich, oczywiście niebrukowanych. Niekiedy tak usy­ pane wzory b y w a ł y dość pomysłowe, zajmując na pewien czas u w a g ę dzieci, uczyły ich symetrii i pew­ nego rodzaju rysunku (il. 2). Wzory te usypują za­ równo dziewczęta, jak i chłopcy. Podobnie wśród dzieci, na murawach nadrzecz­ nych, z piaskiem w pobliżu, m o ż n a było zobaczyć usypywane z piasku na zielonym paśniku różne po­ m y s ł o w e nieraz ornamenty. W tym wypadku częściej donoszą piasek w czapkach lub skorupach chłopcy, a usypują wzorki dziewczęta. A na niedziele i święta podczas lata dziewczęta już starsze „usypują" piachem białym podwórza i przedsienia, często też w różne wzory miejscowych p o m y s ł ó w , jak kółka, serca, gwiazdy i różne „zygza­ ki", faliste linie (il. 3). Są to pierwociny zdobnicze, których początek m o ż e sięgać czasów, kiedy innych kobierców i d y w a n ó w ludność tych (a pewnie i innych) stron jeszcze nie znała. Kolorowy piach (obok białego) znajduje się często nad rzekami (czerwony lub żółty), a zabarwie­ nie jego powstało przez domieszki żelazistomineralne, występujące w niektórych okolicach nad Narwią. Do podobnych celów zdobniczych, w stanie często rozcieńczonym, służyła znajdująca się gdzie indziej biała glinka, którą bielono mieszkania od w e w n ą t r z . W okresie świąt dorocznych glinką tą malowano kwiaty i palmy na ścianach licowych tych chałup, w których były panny na wydaniu. Dziś ten zwyczaj prawie zamarł. Zdobnictwo nad wodami. Nad brzegami rzek i je­ zior obszaru kurpiowskiego znajduje się m n ó s t w o muszelek (skorupek) po różnych słodkowodnych błot­ niarkach, zatoczkach, małżach i innych ś l i m a k o w a tych tworach. Dziewczynki przekłuwają zebrane i umyte skorupki szydłem i nawlekają na nitki, two­ rząc w ten sposób oryginalne naszyjniki, które rade Pierwociny sztuki na piaskach i murawach: II. 2. — na piaskach. II. 3. — ornamenty z piasku na mura­ wie. II. 4. — wzory wycinane na wysokiej murawie. 108 �II. 5. a, b — ozdoby układane z patyczków („choinki", „jeglijki"), c, d — szczyty „choinki", „jeglijki", naj­ częściej stosowane przy budowlach. Wzory z lat 1900—1910. II. 6. Naszyjniki z muszelek i grzybienia. II. 7. Kurpiowskie naczynia gliniane. Wł. Muz. Nowo­ gród. Szafkę wyk. Konstanty Chojnowski, JankowoMłodzianowo, pow. Łomża. zawieszają na swoich szyjach. Robią to przeważnie z muszelek drobnych, a niekiedy przeplatają je w i ę k ­ szymi dla urozmaicenia. Wisiorki („mentale") do tych korali robią z większych skorup opróżnionych po m a ł ­ żach, błyszczących niekiedy od strony w e w n ę t r z n e j perłową masą. Przypomina to częściowo podobne ozdoby, wyrabiane przez ludność nad brzegami mórz (il. 6). Z niektórych muszli chłopcy robią gwiazdki, bawią się nimi w różne gry, płacąc przegrane również m u ­ szelkami. Z różnego kształtu i koloru muszelek star­ si majsterkowie składają i lepią różne ozdoby do w a z o n ó w kwiatowych, podstawki do lamp oraz inną galanterię o manierach bardziej współczesnych. Spo­ tykało się te wyroby przeważnie po miastach i osa­ dach nadrzecznych, dziś ludzie nie mają na nie ani czasu, ani cierpliwości. Z różnokolorowych małych otoczaków, zbieranych w wodzie, przeważnie kwarcytów, starano się przy pomocy cementu układać i prasować różnego rodzaju ciekawą mozaikę, stosowaną np. w zdobnictwie wnętrz nowszych k o ś c i o ł ó w . Z łodygi rzecznego grzy­ bienia (z żółtym, pachnącym silnie kwiatem) za po­ mocą odpowiedniego nadłamania grubej łodygi, po­ siadającej mocny naskórek, przytrzymujący otrzyma­ ne z nadłamania tzw. „kolanka", dziewczęta robią sobie na poczekaniu oryginalne zielone naszyjniki, ze zwieszającym się na łodydze kwiatem pośrodku. Trzymają się one na szyi bez żadnych nici czy innych wiązadeł. Dziewczęta wracając od rzeki są w podobny sposób gromadnie przystrojone. 1 Wyroby zdobnicze z bogactw puszczańskich. O wy­ robach tych piszę w różnych odcinkach niniejszej pracy. Do wielu pomysłów, związanych ze sztuką, potrzebne jest najpierw drewno. Umieją je też wy­ szukiwać sobie do różnych potrzeb; sosna jest tu na pierwszym miejscu, za nią brzoza, lipa, jałowiec i inne. Najpierwszym materiałem zdobniczym są kwiaty: sa­ sanki, konwalie, niezapominajki, goździki, czeremcha. Wianki z tych kwiatów, równianki, zaplatarski we włosy są „przystrojem" młodych dziewcząt. Starsze — dodają barwne kiście jagód jarzębiny, kaliny. „Kora­ le" i różne wisiorki robią dziewczęta z jagód jarzę­ biny, żołędzi itp. Wyroby z szyszek sosnowych (sta­ re to „kokoszki") i ś w i e r k o w y c h były znane po­ wszechnie. Zabawy dzieci w „kokoszki" ze starych rozszczepionych szyszek, „łapanki" z nich w powietrzu (kamyków tu w ogóle brak), „rzucanki" nimi do ce­ lu — wszystko to było znane. Dziecinne zabawki to wisiorki na sznurkach, ozdoby choinkowe (farbowane lub złocone). Z suchych szyszek, rozmaicie barwio­ nych, układano na okrągłych podstawkach z desek i naklejano różne ornamenty. W środku zostawiano miejsce (plac) na świecznik lub l a m p ę naftową i sta­ wiano je na stołach w leśniczówkach. Do ciekawych w y r o b ó w tego rodzaju należą jelenie (il. 33) i orły (godło państwowe), układane z łusek szyszek świerkowych, naszywanych na grube płótno czy tekturę. Zajmują się tym przeważnie dziewczęta. �... - , . . • . Wyroby te zawiesza się na ścianach obok wycinanek. Tego rodzaju sztuka może się rozwijać tylko w pusz­ czy. Z w y r o b ó w zdobniczych z rogów i kości pozostały już tylko resztki w ostatnich dziesiątkach lat. Z róż­ nych znalezionych r o g ó w wyrabiano rękojeści do l a ­ sek, rogi do prochu, śrutu i kul (proehownice), rogi do picia (il. 9), z w i ę k s z y c h zaś okazów trąbki pastu­ sze i rogi m y ś l i w s k i e do trąbienia. Z rozgałęzionych r o g ó w jelenia robiono wieszadła do sprzętu ł o w i e c ­ kiego (w leśniczówkach) oraz świeczniki i oryginalne żyrandole (w starych kościołach). Rogi do prochu, do picia, a dawniej też różne obsady do nożów czy r ę k o ­ jeści były niekiedy bogato zdobione, rżniętym i cię­ tym ornamentem. Do powyższych w y r o b ó w używano tylko wierzch­ niej twardej powłoki rogowej, którą po wygotowaniu rogu we w r z ą t k u oddzielano od środkowego rdzenia przez tłuczenie go drewnem. Ozdoby rogowe — jak np. rękojeści do lasek — b y ł y starannie gładzone i przytwierdzane do mocnych dębczaków lub sękaczy jałowcowych. Nadto z rogów i kości robiono guzy do ubrań, różne ozdobne zapinki, tabakierki (il. 8), sprzączki do p a s ó w ftp. Do w y r o b ó w powyższych grubsze kości (np. wołowe) moczono przez dłuższy czas w wodzie i bielono miesiącami na letnim słońcu. Z części rogo­ wych (odrostków) jelenia i piszczeli kościanych wy­ rabiano różne gwiazdki, wafoiki myśliwskie, piszczałki pastusze itp. Wyrobami tyimi zajmowali się najczęściej pastuszkowie na paśnikach lub myśliwi. Bądź oo bądź wyroby powyższe — to pozostałości z życia paster­ skiego i łowieckiego, jakie na Kurpiach u nas przed okresem rolniczym panowało. Ceramika ozdobna w y s t ę p u j e na całym obszarze Kurpiowszczyzny zarówno północnej (nad Narwią środkową), jak i południowej (nad dolnym Bugiem), oczywiście tam, gdzie znajduje się odpowiednia do w y r o b ó w ceramicznych glina. Naczynia toczono na znanych powszechnie krążkach garncarskich piono­ 110 II. 8. Tabakierka z rogu, 1870 r., wym. 4 X 6 cm. Wł. Muz. Łomża. II. 9. Róg do picia, 1913 r. II. 10, 11. Różne części okuć żelaznych z dawnych wasągów, wyroby z miejscowego żelaza. Dobry Las, pow. Kolno. wych, jednoosiowych, z gliny czerwonej, żółtej lub siwej (ta ostatnia przeważnie z domieszką części żelazistych). Naczynia po wysuszeniu wypalano drzewem w piecach polowych, gdzieś w pobliżu lasu. Z na­ czyń wyrabiano przeważnie: miski, kubki, dzbanki różnej wielkości, garnki do żywności branej w pole, bańki do wody, oleju czy nafty, tłuczki do wyrobu masła, podkurzacze dla pszczelarzy itp., wreszcie le­ piono i wypalano fajki, kielichy, zabawki (piłki, lal­ ki, fiukacze, zwierzęta i ptaki), a nawet „Pasyje" (wi­ zerunki Chrystusa z gliny) oraz wytłaczane w formie płaskorzeźby obrazy z gliny (nip. M. B. Częstochow­ ska, św. Florian) i kropielniczki, zawieszane przy drzwiach. Na garnkach, miskach, dzbankach, naczy­ niach do mleka i innych naczyniach były ozdoby z kresek prostych'lub falistych, rysowane na wilgot­ nej glinie patyczkami. Bogatsza i bardziej efektowna ornamentyka znaj­ duje się na naczyniach Kurpiowszczyzny południowej (okolice Pułtuska, Wyszkowa, Broku). Bardzo ciekawe i w a r t o ś c i o w e pod w z g l ę d e m zdobnictwa są też wy­ roby znad Narwi (okolice Ostrołęki, Łomży, M y s z y ń ­ ca, Kolna). Znamienne jest, że zdobnictwo w s p ó ł c z e s ­ ne na naczyniach z gliny jest niemal identyczne jak zdobnictwo garncarzy sprzed tysiąca i więcej lat, o czym świadczą szczątki miejscowej ceramiki grodzislkowej wczesnohistorycznej i przedhistorycznej. Publikowano je nieraz jako typowe zdobnictwo k u l ­ tury łużyckiej czy wczesnohistorycznej, np. w dzie­ łach prof. J . Kostrzewskiego. Na naczyniach współczesnych z pocz. X X w. (il. 7) przeważa polewa zielona, żółta, biała lub ciemnobrą­ zowa; w gruzach dawnych pieców garncarskich, prócz powyższych, widzimy p o l e w ę w kwiaty, liście i orna­ menty czerwone lub niebieskie, dziś niespotykane. Wypalane świątki z gliny miały również p o l e w ę kolorową. Kafle ozdobne do pieców wypalano dawniej w Myszyńcu. Ze zwierząt lepionych z gliny i wypalanych naj­ w i ę k s z y m popytem cieszyły się jelenie (do 1939 r. w Wyszkowie) i koguty („kury"). �Bursztyn w miejscowej sztuce ludowej nad Nar­ wią zajął niepoślednie miejsce. Kopalina ta powsta­ ła — jak wiadomo — z ż y w i c y olbrzymich l a s ó w sosny bursztynowej (dziś nieistniejącej), rosnącej w okresie wczesnym trzeciorzędowym, znajduje s i ę w różnych miejscach Europy, a w większej ilości nad B a ł t y k i e m <w Samfoii pod Królewcem) i częściowo nad Narwią. Po bursztyn (jantar) już przed Chrystu­ sem prowadziły szlaki z Grecji i Rzymu, a z czasem i z Arabii, a pieniądze greckie i rzymskie z brązu i srebra, znajdowane nad Narwią i w okolicach Ełku, świadczyły, że i (tutaj [był prowadzony handel bur­ sztynem. 2 Bursztyn nadnarwiański kopano na niższych miej­ scach, niekiedy bagienno-torfiastych, znajdowano go nad brzegami Narwi i d o p ł y w ó w , zbierano przy re­ gulacji d o p ł y w ó w , kapaniu studzien i r o w ó w . B u r ­ sztyn ten, w y s t ę p u j ą c y w różnych odmianach i ga­ tunkach, był twardy i nadawał się do obróbki. O sztu­ ce bursztyniarskiej nad Narwią czytamy w y r a ź n e już wzmianki od X V I I I w. Siady są jednak o wiele dawniejsze (o czym kiedy indziej) . Kopano w kilkudziesięciu miejscowościach, a w niektórych wsiach (np. Wolkowe pod Myszyńcem) lud­ ność w latach 1860—1880 więcej zajmowała się poszu­ kiwaniem i kopaniem bursztynu aniżeli rolnictwem. Z kopanego bursztynu toczono na miejscu „korale" dla dziewcząt, robiono różne wisiorki z płaskorzeźbą Chrystusa na krzyżu, serca itp. Nadto wyrabiano f a j ­ ki, cygarniczki, tabakierki, łyżki ozdobne, rączki do lasek, guzy, spinki do kapeluszy kurpiowskich. Wszyst­ kie te wyroby należały do ludowej sztuki miejscowej, 3 11 10 wyrabiano je ręcznie lub na prymitywnych warszta­ tach i tokarkach, prostymi narzędziami. Korale (pa­ ciorki) bursztynowe były p r z e w a ż n i e płaskie, większe na środku sznura, a mniejsze bliżej końców; b y ł y n a j ­ częściej toczone na gładko, a niekiedy rżnięte w kan­ ty („graniaste"). Zupełnie podobne znajdują się na starych cmentarzach, gdzie chowano Kurpianki w bursztynach (z X V I I — X I X w.). Co do barwy, to na miejscu najwięcej były uży­ wane bursztyny czerwone i koloru „miodowego". K o ­ loru kości, białe, „kapuściaki" w stanie surowym szły na eksport. Warsztaty bursztyniarskie nad N a r w i ą znane były w Ostrołęce, Myszyńcu, Nowogrodzie oraz w niektó­ rych miejscowościach pow. przasnyskiego, na uboczu zaś rdzennej Kurpiowszczyzny — w Łomży. Zdobnictwo w żelazie. Wyroby żelazne były na Kurpiach dość rozpowszechnione, czemu sprzyjało ż e ­ lazo miejscowe otrzymywane w piecach hutniczych, tzw. kuźnicach, przy pomocy w ę g l a drzewnego z l i monitu lub rudy darniowej, której nie b r a k o w a ł o na tutejszych zakwaszonych łąkach i bagnach. Na do­ bywanie i wytapianie rudy nadawano specjalne przy­ wileje królewskie, co do których akta z X V I — X V I I w. przechowały się w odpisach i dawnych drukach. b 111 �II. 12. Wycinanka kurpiowska, 1930 r., wys. 21 cm. Story My­ szyniec, pow. Ostrołęka. Wł. A. Chętnik. II. 13. Wycinankarka z Kadzidła, Rozalia Po­ lak w latach młodości. U. 14. Szlaczek — wycinanka, wym. 5 X 13,5 cm. Wyk. 1948 r. Ro­ zalia Polak, Kadzidło, pow. Ostrołęka. Wł. A. Chętnik. Ił. 15. Dzbanki na jagody ple­ cione z preparowanych korzerzeni sosnowych. Tatary, pow. Ostrołęka: a, b — wyk. 1932 r., Kaczyński (ojciec), c — wyk. 1924 r., Sobiech (dziadek). II. 16. Pas pleciony z jednego ka­ wałka rzemienia. II. 17. Krze­ sło kurpiowskie, wyplatane z powróseł, z lat 1870—1900. II. 18. Półćwiartek pleciony z ko­ rzeni sosnowych. Wyk. po 1947 r. Aleksander Kaczyński, Tatary. Wl. Muz. Łomża. ii �Mając swoje żelazo, Kurpie zajęli się kowalstwem. Lubili to rzemiosło i doprowadzili je w wielu w y ­ padkach do w y ż y n sztuki miejscowej {ii. 10, 11). Kuźnic było dziesiątki w tych stronach, a z żelaza kowale wyrabiali narzędzia domowe, rolnicze, rybac­ kie, gwoździe, rusznice i pistolety, zamki wszelkiego rodzaju (skoble, zasuwy, kłódki, zatrzaski), okucia sań, w o z ó w i bryczek (kolas, wasągów). Specjalną różno­ rodnością rysunku i zdobnictwa odznaczały się tzw. koruny — zakończenia żelazne figur drewnianych, kościółków i kapliczek z motywami roślinnymi i in­ nymi, będące dawniej ozdobą wiosek. Było ich setki w tych stronach, a k a ż d y inny, choć niektóre motywy powtarzają się stale. W czasie wojen wiele ich prze­ padło. Artystyczne ich wykonanie polegało przede wszystkim na zastosowaniu żelaza kutego w moty­ wach roślinnych lub zwierzęcych (np. koguty) lub w takich jak słońce i księżyc. Ozdobnie wykonane były również okucia bryczek (kolas) oraz niektóre zamki. Do nadzwyczajnych w y r o b ó w tutejszych ko­ wali zaliczyć można było piszczałki i flety do grania (z rur żelaznych lub mosiężnych), olbrzymie zegary kute na wieże niektórych dawniejszych kościołów (np. w Myszyńcu, Ostrołęce). Sztuka kurpiowska w żelazie rozwijała się znako­ micie w X V I I I i pocz. X I X w., zaczęła zamierać ok. 1860 r., gdy zamykano kuźnice wskutek zarzucenia terenu żelazem fabrycznym z sąsiednich P r u s . 4 Wycinanki. Do najpierwszych można by zaliczyć wycinanki robione nożem, nadłamaną łyżką lub ostrą skorupą m a ł ż ó w wprost na murawie lub paśniku przez pasących dobytek chłopców i dziewczęta. Mając dużo wolnego czasu, wycinali oni na wystrzyżonej przez dobytek murawie rozmaite wzory w formie szlaków, koronek, gwiazd itp. (il. 4). Co do techniki, nie mają one nic wspólnego np. z wycinankami papie­ rowymi, niemniej przez same dzieci nazywane są czę­ sto „wycinankami" lub „wcinankami", bo wcinają się nożem w głąb murawy, -pod ostrym kątem. Takie same lub mniej w i ę c e j podobne wzory po­ wtarzają się w drewnie, wycinane przez cieślów na belkach szczytowych chałup, odrzwiach, belkach pod 18 �pułapami (tramach, stomach ibp.), wycięte tam topo­ rem lub dłutem ciesielskim i(il. 5). Na dawnych wy­ robach rogowych, na grubej skórze p a s ó w i torb myśliwskich, na korze drzew i laskach pasterskich powtarzają się podobne ornamenty zdobnicze. Ostat­ nie wycinanki z kolorowego papieru (poprzedzone wycinankami z kolorowego 'płótna do p o ł o w y X I X w.) przewyższyły w wykonaniu i pomysłach wszystkie po­ przednie, robione na murawie, korze drzew, drewnie, skórze i płótnie. Można powiedzieć, że zawierają one wzory, ornamenty i p o m y s ł y skondensowane tu ze wszystkich rodzajów stosowanej sztuki ludowej miej­ scowej. Wystrzygane są zwykle przez dziewczęta (cza­ sami i przez chłopców) nożyczkami od strzyżenia owiec, przy odpowiednim składaniu papieru dwu- lub kilkakrotnym, od razu bez rysunku. Do ważniejszych należą „leluje" {palemki, gałązki, kwiaty) oraz kółecz­ ka i gwiazdy, ślicznie nieraz stylizowane, w kolor jeden lub parę nakładanych (il. 12, 14). Sposób wy­ cinania motywu zdobniczego też ma swoje nazwy, a w i ę c wycinanki są cięte w „szczyty", „kulasy", „drabki", „ząbki", „liście", „kwiaty", „kłosy", „ko­ pytka" itd. Sztuka wycinankowa na Kurpiach jest w pełni rozwoju i, jak m ó w i ą znawcy, 'bardzo nadaje się do przenoszenia jej na drewno czy metal lub też tkaniny. Kurp czerpie przede wszystkim wzory z otaczającej przyrody. Choinki, gałązki, kwiaty, ptaki itp. są tu w dalszym ciągu bezwiednym natchnieniem do dal­ szych p o m y s ł ó w w tej dziedzinie sztuki. Falsyfikaty, naśladownictwa i w p ł y w y obce m o ż n a odróżnić. Plecionkarstwo różnych t y p ó w rozwijało się tu od dawna, czemu sprzyjała obfitość wszelkiego mate­ riału przydatnego do tego rodzaju przemysłu i sztuki miejscowej. Materiałem tym b y ł y : korzenie sosnowe długie, niełamliwe i mocne, wszelkiego rodzaju w i k l i ­ na („mlekicina", „rokiecina", „szeluga" itp.), jałowiec, łyko drzewne, sitowie („sitkorz"), słoma. Z korzeni sosnowych długich często na kilka i więcej m e t r ó w (łupanych, dartych wzdłuż na pół) wyplatano wszel­ kiego rodzaju kosze, koszyki, koszałki, miary i miarki (il. 15, 18), opałki do karmienia koni, czasem obuwie i kapelusze. Dawnymi laty (do ipocz. X I X w.) z korzeni wyplatano miski do ciał sypkich i płynnych oraz m i ­ sternie plecione dzbanki, naczynia do ziarna, jagód, wody czy piwa. Jeden ze starszych koszykarzy uplótł sobie za życia t r u m n ę (z korzeni), którą trzymał na poddaszu swej chałupy do samej śmierci. Ostatnio oplatano korzeniami butelki i bańki, ochraniając je w ten sposób od stłuczenia, górne części lasek podróż­ nych itp. Prawdziwie artystyczne i trudne do wykonania by­ ły dzbanki, różne w formie, plecione zręcznie i bardzo szczelnie; odpowiednio preparowane od w e w n ą t r z nie przepuszczały wcale płynów, do których b y ł y dawniej używane, a nie tłukły się nigdy, służyły przez kilka pokoleń. Dzbanki takie trudno wykonać, a przeciętny koszykarz wikliniarski takiej pracy wcale się nie po­ dejmie. Dziś tylko nieliczni m o g ą taki dzbanek upleść. Z wikliny odpowiednio preparowanej pleciono również kosze i koszałki, wyplatane bryczki (kolasy), „baduły" i „wiersze" na ryby, robiono opałki, ale do w y r o b ó w artystycznych n a d a w a ł y się przede wszyst­ kim korzenie. Z łyka lipowego (wiązowego, wierzbo­ wego) pleciono dawniej zgrabne i lekkie obuwie, „chodacki" na nogi, oplatane naczynia i biczyska batogów. Biczyska z wikliny lub przeciętych wzdłuż p r ę t ó w dębowych pleciono nie tylko na okrągło, ale bardzo misternie na cztery kanty, co już uważano za pew­ nego rodzaju sztukę. Pałąki i żebra do koszów, moc­ niejsze części do kolas robiono z prętów jałowcowych, młodej dębiny itp. Z sitowia pleciono koszyki i maty, ale dział ten nie rozwinął się do granic sztuki. Ze słomy, wiążąc ją na okrętkę wikliną lub korzeniami, wykonywano (wiązano) słomianki, małe i duże naczynia (w formie beczek) do zboża. Natomiast wyplatanie słomą owsia­ ną stołków i krzeseł było już pewnego rodzaju sztuką*, którą m a ł o kto potrafił. S ł o m ę trzeba było specjalnie spreparować we wrzątku. Sprzęty takie wykonywano dawniej w okolicach Myszyńca (il. 18), a dziś koło Kadzidła. Wyplatano podobne stołki z korzeni r ó w ­ nież w okolicach Pułtuska. Ze słomy pleciono jeszcze kapelusze letnie na swój osobisty użytek, obuwie na mrozy, maty dla pszczół na zimę, zasłony na okna itd. Sztuka plecionkarska na Kurpiach po wojnach nie podnosi się, raczej upada. Sztuka w budownictwie drzewnym. Mieszkając w lasach ludność puszczańska, czy to nad środkową Narwią (w Puszczy Zielonej), czy też nad dolnym Bugiem (w Puszczy Białej) miała możność rozwinąć u siebie budownictwo drzewne. W obu puszczach na rozwój budownictwa w p ł y w a ł y jednakowe czynniki: 11. 19, 20. Ozdoby snycerskie domu. �II. 21. Dawna drewniana chata kurpiowska materiał i człowiek-rękodzielnik, toteż budownictwo na c a ł y m omawianym obszarze jest niemal jednako­ we. Materiałem budowlanym od w i e k ó w było tu drze­ wo i to w y ł ą c z n i e sosna. Z niej budowano chaty (cha­ łupy) i zagrody. Ś w i e r k o w i n y na ściany nie używa się tu w ogóle. Do budowli używano do niedawna tylko sośniny ciosanej z obu boków, dziś s i ę sztuki przepoławia piłą. Zasadniczą cechą chałupy kurpiow­ skiej jest budowanie jej stroną szczytową do ulicy; przed domem — pas ziemi na ogródek, za domem — sadek w i ś n i o w y lub jakaś drzewina z pasieką, drzwi w ścianie podłużnej od podwórza, niekiedy dobudowywano stajnię przy ścianie szczytowej (dla bezpie­ czeństwa przed wilkami i złodziejami), naprzeciw w ł a s n a studnia, dalej obora i stodoła, wszystko razem ogrodzone w p e w n ą harmonijną całość. Zadrzewienie liściaste lub iglaste. Swego czasu J . Karłowicz zaliczał chatę kurpiowską do typowego budownictwa pol­ skiego. 5 W starych chatach kurpiowskich, a często i w now­ szych, sztuka budownicza i zdobnictwo drzewne rzuca się nam wyraźnie w oczy. Budowa w węgieł, szczyt prostokątny, wymiar w płaszczyźnie zawsze prawie równej 5 X 4 lub 6 X 4 (dawniej w sążniach polskich). Dach kryty gontem, częściej słomą, przytrzymany „koźlinami" z drążków. Najważniejszy jednak jest tu licowy szczyt chałupy: u góry widzimy charakterystyezne zakończenie szczytu w postaci rogów, łbów ptasich, końskich, siekier itp. Wyrzynanki te, charak­ z ozdobnym szczytem, 1840 r. Kadzidło. terystyczne dla tutejszego budownictwa, są zakończe­ niami bocznych łat — wiatrówek, chroniących strze­ chę. Noszą one różne nazwy, jak np. „śparogi", „rogi", „rogale", „narożniki". Ściana szczytowa ma zwykle dwa okna (w starych domach jedno mniejsze od a l ­ kierza), nad oknami różne ozdobne wyrzynanki z de­ sek („korony") z motywami roślinnymi, ptakami itp. Najpiękniej zwykle przedstawia się sam szczyt: belka szczytowa oraz tzw. szczytówka (do której przybija się deski szczytowe) są zwykle nacinane i drążone ozdobnie w odpowiedni ornament, często w tzw. schodki. Dawniej w i d a ć to b y ł o w każdej chałupie. Szczyt ubijany z deseczek „do kantu", w przyjęte tu od dawien dawna zasadnicze typy ornamentów, mia­ nowicie podług starych nazw w „choinki" (sosenki), w „jeglijki" (rzadziej) oraz przy połączeniu obu w tzw. ornament „łamany" i wreszcie „ze słonkiem". Takie przede wszystkim szczyty spotykamy na obu obsza­ rach Kurpiowszczyzny, niekiedy z niewielkimi zmia­ nami lub odchyleniami (il. 19, 20). Zasięg chat tego typu jest dość rozległy, o b e j m u j ą c y całe dorzecze Narwi środkowej (największe nasilenie), dolny Bug i Mazowsze pruskie (zaludnione dawniej przez K u r ­ piów i w ogóle — Mazurów nadnarwiańskich), w k r a ­ cza też nad górną Narew i na Suwalszczyznę, Podla­ sie i Mazowsze warszawskie sięgając aż po Opoczyń­ skie, dość daleko wrzyna się ten typ chaty między chałupy o dachach czterospadowych, naczółkowych itp., co widać jeszcze w powiecie warszawskim i gar- 115 �II. 22. Kościół drewniany, 1. pol. XIX w. Łyse, pow. Kolno. II. 23. Brama cmentarna. Baranowo, pow. Przasnysz. II. 24. Dawna brama drewniana (obec­ nie nie istniejąca). Zalas, pow. Kolno .11. 25. Kościół drewniany. Lemian, gm. Turośl, pow. Kolno. te resztki jakby kurpiowskich chałup do budownictwa typu s ł o w i a ń s k i e g o . Sztuka budownicza kurpiowska pomału zanika lub się wypacza, ale ma jeszcze dość siły, by w y w i e r a ć duży w p ł y w na dalsze, północne Mazowsze. W sztuce budownictwa kurpiowskiego osobne miejsce zajmują bramy wejściowe, budowane z drze­ wa przy dawnych leśniczówkach, kościołach, cmenta­ rzach i innych miejscach zasługujących na w y r ó ż n i e ­ nie. Na rysunkach widzimy dwie: a) brama w e j ś c i o w a przy kościele w Zalasie (pow. ostrołęcki), ozdobiona siedzącymi na słupach gołąbkami, a na wierzchu ko­ gutem („kurem") (il. 24), b) brama kryta gontem, z drzwiami wejściowymi w łamany ornament, znaj­ dująca się przy cmentarzu w Baranowie (pow. przas­ nyski) (il. 23); obie wykonane przez wiejskich cieślów miejscowych. 6 Można jeszcze wspomnieć o studniach dawnych, u których górna c z ę ś ć żurawia była często ciosana i rzezana ozdobnie. Wnętrze chaty kurpiowskiej (sień, komora, izba gościnna z sieni na lewo, alkierz) przedstawiała daw­ niej piękną, harmonijną całość. Drzwi prowadzące do sieni są .zwykle wykonane ozdobnie, w ornamenty, gwiazdy czy kółka rzeźbione, słońce wschodzące itp. Podobnie nieraz drzwi wiodą z sieni do gościnnej izby. Izba ta, dość obszerna, u góry pod belkami miała wielką mocną belkę, tzw. tran lub tram, ozdobio­ ną na środku ornamentami wycinanymi w drzewie, niekiedy z datą postawienia budynku. Naprzeciw, w lewym kącie — stół z ołtarzykiem (najczęściej Pan Jezus Frasobliwy), obok — palmy z k w i a t ó w sztucz­ nych, pod pułapem cała galeria obrazów świętych, ozdobionych wycinankami z bibułki, firaneczkami, wolińskim oraz w stronach Mazowsza płockiego. Naj­ częściej ozdobna jest górna część szczytu domu, dol­ na zaś ubita jest pionowo (niekiedy cały szczyt ubity jest w ornament „łamany"). Ciekawe, że — jak w i ­ dzimy z niektórych dzieł niemieckich — resztki bu­ downictwa typu, powiedzmy, kurpiowsko-mazurskiego spotykamy na Pomorzu od Gdańska po Kołobrzeg i Szczecin, wśród niedobitków słowiańskich, otoczo­ nych morzem niemieckim. Niemieccy uczeni zaliczali 116 �490«'.*' niżej, po obu stronach — wycinanki kolorowe z papie­ ru, na stole przykrytym obruskiem lnianym — chleb i nóż. W tym kącie, pod pułapem, wisi zwykle pająk z kolorowego papieru albo „kierec" z ciętych sło­ mek i bibułek na nitkach (nieraz z fasoli lub nawet z bursztynu). Pod ścianami — ławy, z prawej strony w kącie — łóżko rozsuwane, niekiedy w kwiaty ma­ lowane, a obok — skrzynia na kółkach, również ma­ lowana ozdobnie w kwiaty i ornamenty. W oknach — zwykle firanki misternie cięte z bibułki, przy drzwiach szafka do misek i talerzy ozdobnie wykonana (il. 7), również często ozdobne, różnego rodzaju stołki i zyd­ le. Nade drzwiami, na ścianie — od środka wycinano z papieru „kury", a z prawej strony — piec bielony, farbką niebieską w górnej części w różne upiększe­ nia podmalowany, a pod nim ł a w y na zimowe wie­ czory, gdzie starsi opowiadają różne historie z daw­ nych czasów lub bajki dla dzieci: miały w i ę c i zna­ czenie społeczne. Inne „izbedki" są już bez ozdób, chyba tylko jakiś zydel czy krosna w nich pomieszczone. Bo były i krosna ozdobne snycerką. Sztukę budowlaną widzimy w starych kościołach i kapliczkach drewnianych, budowanych przez miej­ scowych cieśli (il. 22, 25); wnętrzom tych kościołów dawano ozdoby stolarskie i malarskie. Ciekawe i ory­ ginalnie wykonane były obrazy do noszenia w procesji (feretrony) w ozdobnych, rzeźbionych na miejscu r a ­ mach, których resztki widzimy do dziś w starych kościołach. B y ł y kościoły z żyrandolami i innymi ozdobami z bursztynu miejscowego. Dawnych kościo­ łów z drzewa dochowało się na Kurpiach kilka (Dą­ brówka, Łyse, Brodowe Łąki, Turośl i in.). Wyrzynanki i wycinanki z drzewa są jakby dal­ szym ciągiem zdobnictwa ludowego w sztuce budow­ lanej na Kurpiach. Wyrzynanki z cieńszych desek ro­ bili piłkami cieśle i stolarze przy chałupach, bramach, parkanach, kapliczkach i krzyżach przydrożnych. Wy­ rzynanki robiono w deskach pod szczytami (obecnie zamiast wycinanek w drzewie); wyrzynano też wia­ trówki przy strzechach, pod oknami, u ganeczków w nowszych chatach. Ozdabiano wyrzynankami i wy­ cinankami drzwi w e j ś c i o w e do chałup, śpichlerków, kościołów drewnianych; ozdabiano nimi solniczki, maglownice, kadłubki drewniane itp. Jako narzędzia do tych prac służyły: piłka wąska (z pałączkiem), dłuto szerokie, młotek drewniany, nóż ostry i mocny. Solniczki z jednego kawałka drewna (np. olszowego) ozdabiano niekiedy bardzo starannie wycinankami w formie różnych, dość skromnych ornamentów; podob­ nie stołki i skrzynie. Wielka jest ilość odmian wyrzynanek przy budynkach mieszkalnych. Każdy maj­ ster starał się, by zdobnictwo chałup nie było zbyt monotonne, również konkurencja między majstrami odgrywała tu p e w n ą rolę. 7 Sztuka ciesielska w bartnictwie. Obok innych za­ jęć, związanych ściśle z terenem, na Kurpiach (w Puszczy zarówno Zielonej, jak i Białej) rozwinęło się znakomicie bartnictwo, czyli pszczelarstwo. Pszczoły hodowano tu od w i e k ó w na wysokich sosnach, tzw. barciach, w których na kilkumetrowej wysokości dłu- bano („dziano") odpowiednie otwory („dzianki"), gdzie obsadzano roje pszczół. Ciekawa to była, niepodobna do dzisiejszej gospodarka. Przede wszystkim bartnik musiał umieć dostać się do pszczół, co robił przy pomocy specjalnej liny bartnej z deseczką („leziwem") do siedzenia, a wdrapanie się do „dziaraka" wymagało dużo siły i zręczności. Przeciętny bartnik posiadał cały „bór", czyli 60 barci z pszczołami, inni mieli „półborki", a inni i po parę „borów". Dla od­ różnienia barcie poszczególnych właścicieli miały wy­ cięte w korze i drzewie na pewnej wysokości odpo­ wiednie znaki (znamiona, klejma, godła), odróżniające barcie i bory poszczególnych bartników. Takie godła miały różne nazwy („strzałki", „oście", „grabki", „ostrewki" itp.), a wycięcie ich w drzewie na pewnej wysokości było swego rodzaju sztuką, którą nie każdy umiał i potrafił wykonać. Trzeba było wleźć na barć przy pomocy wspomnianej liny i tam odpowiednimi narzędziami ciesielsko-bartniczymi wyrąbać i w y c i ą ć znaki bartne ustalone przez bartniczą starszyznę w puszczy (Kurpie-bartnicy mieli swoje „prawa bartne", sądy, starostę bartnego, pisarza, ł a w n i k ó w itp.). Z n a ­ ków takich było setki nad Narwią i Bugiem. Sztuką wycinania na drzewach znamion bartniczych zajmo­ wali się niektórzy uzdolnieni artystycznie Kurpie„bartodzieje". Prócz znamion na barciach, znane było również zdobnictwo sprzętu pszczelarskiego i rzeza­ no specjalne kadłubki (wierzbowe, lipowe) do miodu oraz skrzynie do przechowywania akt bartnych. Okazy takie były do 1914 r. w Muzeum Kurpiow- 117 �skim w Nowogrodzie oraz w Muzeum Etnograficz­ nym w Warszawie (kadłubki-„rąezki", „pudlaki" itp.). Bartnictwo puszczańskie w p o w y ż s z e j formie prze­ trwało na Kurpiach do lat 1836—40, kiedy to ó w c z e s n e władze l e ś n e kazały bartnikom uprzątać barcie z puszczy. Wraz ze starym bartnictwem upadła i oma­ wiana gałąź sztuki bartniczej. Podobne bartnictwo, choć nieco odmienne, istniało w puszczach: Piskiej i Tucholskiej, w Puszczy Białowieskiej. Najdłużej przetrwało na Polesiu. Znane też było w innych l e ś ­ nych odcinkach Europy. Snycerstwo, czyli rzeźba w drzewie była i jest tu dość bogata, a ludzie zdolni, rzeźbiarze ludowi znaj­ dują s i ę w różnych wioskach. Snycerz (tak się tu niekiedy nazywają rzeźbiarze) wiejski rzeźbił jedynie ostrym nożem, żadnych innych narzędzi (prócz jeszcze toporka) nie uznawał, choćby je otrzymał — nie umiał i nie chciał nimi pracować. Rzeźbił zwykle na pamięć, wprost na oko, zaczynając z grubsza to­ porkiem. Jako materiału używano najchętniej lipy, czasami wierzby, brzozy, a nawet twardej gruszy lub dębu. Snycerze rzeźbili z drzewa raczej figurki do­ tyczące kultu religijnego a w i ę c „Pasyje" (w których krzyż malowany był niekiedy kolorową farbą w kwiatki i szlaczki), świątki (m. in. Chrystus Frasobli­ wy, Pieta, Święci Patronowie miejscowi, specjalnie popularni na danym terenie — 11. 26, 27, 28). W k o ś ­ ciele myszynieckim w okresie Bożego Narodzenia po­ kazywano „jasełkę",w których figurki pasterzy w y s t ę ­ p o w a ł y w ubiorach kurpiowskich. Rzeźbili też snycerze kurpiowscy laski z jałowca z g ł o w a m i ptaków, w ę ż ó w , koników itp. (il. 30, 31). Wyrabiali całe ołtarzyki na stoły i do kapliczek czy kościołów, rzeźbione ramy, feretrony, skrzynki, opar­ cia do zydlów, rączki do skrzypiec i basetli, czółenka ozdobne do krosien, kijanki (il. 29) dla narzeczonych na upominki itp. Niektóre miały osobliwy w y g l ą d i m ó w i ł y o wielkich zdolnościach domorosłego snycerza-samouka. Kolby („karpy") do broni palnej ozdo- 26 bione b y ł y dość często rzeźbą w kształcie ornamen­ tów, ł b ó w dzikich zwierząt, k w i a t ó w itp. Przedmioty te przepadły w czasie wojny. Sztuka rzeźbiarska na Kurpiach ż y j e do dziś. Zabawkarstwo (i inne wyroby ozdobne na K u r ­ piach) nie rozwinęło się szerzej, istniało tylko na uży­ tek miejscowy. Gier i zabaw miejscowych było r ó w ­ nież sporo, a niektóre z przyrządami. Różne .zabawy w „kozła", „kręgi", „podrzutkę", „derkacza" nie obesz­ ł y się bez pomocy odpowiednich dodatków, robionych z drzewa. Z drzewa też, odpowiednio dobranego, w y ­ rabiano dla dzieci stołeczki, koniki na biegunach (il. 32), wózki, zwierzęta na kijach, smoki, wiszące „bąki", ptaszki (il. 32). Strugano i rozmaicie wycinano z miękkiego drzewa „bierki". Służyły one do gry (za­ miast kart), było ich sztuk kilkadziesiąt o różnych nazwach, których już nie pamiętam. Bierki służyły jednak nie tylko do zabawy, za ich p o m o c ą oznaczano przędzę o d d a w a n ą do farbowania przez specjalistówfarbiarzy („farbarzy"). P o ł o w ę rozłupanej ręcznie bierki wiązano u przędzy, drugą połowę zabierał właściciel. Gdy odbierał ufarfoowaną przędzę, spraw­ dzano czy obie połówki bierek pasują do siebie i tak ustalano który towar do kogo należy. Zwyczaj ten zachował się tak długo, jak istniało ręczne tkactwo. Sporządzali też zabawki dla dzieci drwale, rozłu­ pując na drobne szczypki smolne drzewo. Długie szczypki przeplatano m i ę d z y sobą w różne ornamenty („kulasy", „gzygzaki", „wiatraczki" itp.). Kilkuletnie dzieci lubiły te zabawki. Z gliny (gdzie była) lepiono różne lalki i zwierzęta miejscowe (dzikie czy domowe), podobnie lalki z drze­ wa i szmat; były zabawki z szyszek, rogów, burszty­ nu. Zabawki pieczone z ciasta (lalki, zwierzęta) zwyk­ le nie trwają długo, gdyż zaraz po nabyciu ich na jarmarkach i odpustach są przez dzieci zjadane. Z a ­ bawkarstwo jarmarczne prawie że w y r u g o w a ł o w tej dziedzinie p o m y s ł y miejscowe. Z innych w y r o b ó w ozdobnych znane były fajki z czeczotki brzozowej okuwane mosiądzem oraz tabakierki, p u d e ł k a do ta­ baki i tytoniu z mosiężnymi kutymi zawiaskami, ha­ czykami czy zamkami. Malarstwo ludowe na Kurpiach znane było od dawna, malowano na murze, glinie, drzewie, blasze, szkle, płótnie, papierze. Malowali zwykle domorośli malarze, używając farb olejnych, wodnych, klejowych, białkowych. Olej (pokost) gotowali sami, farby roz­ cierali na płaskich, gładkich kamieniach lub blasze. Byli w ę d r o w n i malarze, którzy chodząc po parafiach malowali na blasze lub papierze obrazy ś w i ę t y c h , naj­ częściej Matki Boskiej, Pana Jezusa i patronów danej parafii. Obrazy były dość prymitywne w wykonaniu, barwne, z kwiatami dokoła lub w górnej części obok głowy. B y ł y i obrazy na płótnie, bez nazwisk i dat. Farby do papierów ucierane były podobno z białkiem jajkowym, po stu latach zachowały świeżość barwy. Na piecach malowano dawniej ozdoby z kresek, kółek, kropek, przecinków i spirali, przeważnie farbą wodną na białym tle (niebieską lub czerwoną), podobnie na bielonych ścianach zamiast lub obok wycinanek. Obrazy olejne na blasze ustawiano w przydrożnych �II. 26. Pieta z kapliczki, polichr., wys. 85 cm. Dłużewo, pow. Kolno. II. 27. Chrystus Frasobliwy, po­ lichr., wys. 38 cm. Wyk. Konstanty Chojnowski, Jonkowo Młodzianowo, pow. Łomża. II. 28. Ukrzy­ żowany, ok. 1900 r., wys. 21 cm. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Łom­ ża. 27 kapliczkach, na sosnach itp. Na drewnie malowano farbą olejną, z podkładem klejowym lub naklejonym płótnem lnianym (ściany w kościołach drewnianych). Na ścianach dawnych leśniczówek malowano ongiś strzelców (myśliwych), sceny z polowań na jelenie, dziki itp. Podobne sceny malowane zobaczyć można na zewnętrznych ścianach domów, na okiennicach, na skrzyniach wiejskich s a ń . Skrzyń u wozów, malowa­ nych w barwne kwiaty (jak to widziałem np. w B u ł ­ garii) w stronach tych nie ma. Na okiennicach malo­ wano często bukiety i wazony k w i a t ó w (róże, chabry, nagietki itp.). 8 Obrazów na szkle dochowało się nawet do okresu przed I wojną niewiele, ale były jednak tu i ówdzie w kapliczkach oraz kilka sztuk w miejscowych mu­ zeach. Najczęściej były to obrazy z Matką Boską Częstochowską na tle klasztoru, św. Agaty, Barbary (tutaj patronki s p ł a w n i k ó w na rzekach), św. Mikołaja (patrona od wilków), Rocha, Floriana. Malowane b y ł y w latach ok. 1800—1850, dobrze zachowane jeszcze ok. 1920 r. Z czasem i obrazów, i w y k o n a w c ó w tej sztuki już więcej nie stało. Malowanie na glinie łączo­ no z wypalaniem naczyń i inych wyrobów. Przewa­ żały tu kwiaty, ptaki itp. Tkactwo i strój kurpiowski. Tkactwo rozwijało się dzięki temu, iż gospodarze uprawiali len w każdym niemal gospodarstwie i hodowali dużo owiec, wypasa­ jących się znakomicie na suchych, leśnych pastwi­ skach. P o n i e w a ż ludność ubierała się jedynie w sa­ modziały, w i ę c warsztat tkaoki był niemal w każdej chacie, a każda gospodyni umiała tkać potrzebną ilość materiału. Prócz z w y k ł y c h płócien i sukna zaczęto tkać artystycznie wykonane, barwne okrycia na łóżka (pościele, buronki), początkowo z barwnej przędzy 28 lnianej, czasem z w e ł n y grube dywany i kilimy, pa­ siaste lub tkane w „kostkę" czy „kratkę" z frędzlami. Najdłużej trzymały się w wyrobach kolory: zielony, czerwony, ceglasty, żółty (pomarańczowy), niebieski i niekiedy trochę czarnego. B a r w n i k ó w używano roś­ linnych. W podobnych kolorach tkano pasiaste „kitle" kobiece (spódnice o pionowym układzie barwnych wzorów). Najstarsze znane „kilimy"-pasiaki kurpiow­ skie, które się dochowały, pochodzą z lat 1800—1860. Już w latach 1880—90 Kurpianki brały nagrody w du­ żych miastach za swoje artystyczne wyroby tkackie, a za swoje kolorowe płócienka i dywany zaliczane były do Zdolniejszych tkaczek w Polsce. Różnych od­ mian tych ślicznych przeważnie tkanin liczono na setki. Przed w o j n ą tkaniny z warsztatów tkackich w Myszyńcu (Ostrołęckie) i Lipnikach (Kolneńskie) szły do Ameryki. Ostatnio, na życzenie miast, zaczęto tkać na Kurpiach chodniki, firanki, portiery itp. Sztuka ludowa dawna zaczęła zatracać swój cha­ rakter, a po obu wojnach zmalała niepomiernie. Brak odpowiedniej przędzy i b a r w n i k ó w w p ł y n ą ł na zaha­ mowanie twórczości tkackiej, a tańsze wyroby fa­ bryczne rugują również wyroby miejscowe. Tkactwem zarobkowym opiekują się pomyślnie spółdzielnie C P L i A , starając się podtrzymać i inny przemysł artystyczny ludowy. Warsztaty i składnice tych wy­ robów są w Kadzidle, Myszyńcu, Łysych i in. Wiązano również dawniej na klockach barwne męskie pasy, wyrabiane z samodziałowej przędzy. P a ­ sy takie noszono do sukman, które były używane obok sprowadzanych gdańskich. Wiązano je przepasu­ jąc kilkakrotnie, z boku zwisały końce z kolorowymi frędzlami. Niewiele różniły się od takich pasów szale męskie, również dość długie, parokrotnie owijane wo­ kół szyi. Podobne paski kolorowe do fartuchów ko­ li 0 �biecych „burych" (na plecy), spodni i zapasek wyra­ biały miejscowe kobiety jeszcze przed paru dziesiąt­ kami lat, były one szerokie na kilka centymetrów (3 — 4 cm). Dziś widzieć je można tylko przy starych fartuchach. „Czółka" na głowę, wyrabiane obecnie przeważnie z tektury obciągniętej aksamitem, dawniej sporządza­ no z „łubów" zdartych z drzew (świerków). Gdy się z wierzchu oczyściło korę, można w niej było rzeźbić wzory. Wyrabiali te łuby pastuszkowie i oni też wy­ cinali na nich wzory. Niekiedy przystrajano czółka wycinankami z płót­ na zwyczajnego lub barwnego (w formie gwiazdek, czy figur kolistych przypominających jakby schema­ tycznie narysowany na płasko kwiat stokrotki itd.). Wycinankami takimi strojono niekiedy i pasy, ale częściej używano do tego celu wycinanek ze skóry. Tkactwo kurpiowskie nad Narwią czy nad Bugiem rozwijało się znakomicie do I Wojny Ś w i a t o w e j . „Dy­ wany" — wełniaki spod Myszyńca czy Wyszkowa bu­ dziły zachwyt i stanowiły cenny dorobek wsi w tych stronach. Płócienka kolorowe ze stron ostrołęckich czy pułtuskich nie miały równych sobie w Polsce, a strój ludowy kobiet w tych stronach należał do najbarw­ niejszych. Jeżeli był wykonany umiejętnie i starannie, to był prawdziwą sztuką, że trudno było od niego oczy oderwać. Obecnie magazynowany jest w muze­ ach, częściowo tylko opracowany w odpowiednich monografiach. 3 Hafty i koronki. Jeszcze przed laty kilkudziesięciu dziewczęta i kobiety a nawet mężczyźni nosili ko­ 120 szule samodziałowe z cienkiego płótna białego, z koł­ nierzami i mankietami ozdobionymi misternym haf­ tem. Szczególnie bogaty był haft na koszulach ko­ biecych, wykonany igłą, najczęściej czerwonym „gurem". Delikatny i bardzo pracowity był haft u K u r pianek północnych, robiony w „kulasy", „łańcuszek", „łapki", „gwiazdki", „panienki", „drabki", „palemki" itp., bogatszy i okazalszy, do najwyższego artyzmu posunięty — u Kurpianek pułtuskich (okolice Pniewa). Trudno wyjść nieraz z podziwu, jak bez specjalnej szkoły i nauki kobiety i dziewczęta wiejskie tworzą arcydzieła przy pomocy igły, szydełek i drutów („ku­ lasów", „haczyków"). Hafty, prócz koszul, zdobiły jeszcze fartuchy, ręczniki („ucieraki"), obrusy na stoły. Piękne i pracowite były również koronki z białych lub barwnych nici, które służyły do ozdoby fartuchów i serwet. Robiono nawet całe białe fartuchy koronko­ we („zapaski"), noszone przez dziewczęta i teraz (My­ szyniec, Kadzidło itd.). W haftach i koronkach prze­ ważały wzory i motywy roślinne, niekiedy wycinan­ kowe lub pisankowe, na ręcznikach haftowano koguty (il. 34—36). O pracy przy haftach m ó w i o n o , że „na Kurpiach z Puszczy Zielonej pracują oczy, a w Pusz­ czy Białej — palce". Prace powyższe w y k o n y w a ł y tylko kobiety, praw­ dziwe mistrzynie w tej gałęzi sztuki miejscowej. Haf­ ty z Puszczy Białej doskonale i w całej okazałości są przedstawione w art. M. Ż y w i r s k i e j . Misterne hafty z Puszczy Zielonej podane są w cytowanym w y ż e j Stroju kurpiowskim, oraz artykule E . F r a n ­ kowskiego. 10 1 1 �Zdobnictwo obrzędowe. W całej sztuce kurpiow­ skiej zajmuje ono bardzo p o w a ż n e miejsce, a różni się tym od opisywanych powyżej w y t w o r ó w sztuki regionalnej, że stosowane jest tylko w pewnych oko­ licznościach, związanych czy to z dorocznymi czy ro­ dzinnymi obchodami. P o m ó w i m y tu tylko o n i e k t ó ­ rych. I tak w okresie Świąt Bożego Narodzenia chłop­ cy i młodzież chodzą z gwiazdami, „turoniem" czy „kozą" (mowa tu o latach do 1958—60), przedstawiają króla Heroda z orszakiem itp. (il. 39). We wszystko to w k ł a d a się p e w n ą dozę pracy, umiejętności i sztu­ ki. Od Bożego Narodzenia zawieszano dawniej w izbie gościnnej u pułapu (tuż nad stołem i wycinankami) maie drzewko — „choinkę" (sosenkę), czasem świerk, ubrane kolorowymi kwiatkami, jemiołą, jabłuszkami i orzechami. Nazywano to „ n o w y m latkiem", a wisiało do Trzech Króli lub nawet cały rok do nowego. Nie­ kiedy dolna część drzewka osadzona była w kółku, lepionym i pieczonym z ciasta, obstawionym dokoła również z ciasta lepionymi zwierzątkami. Takie „no­ we latka" można było spotkać jeszcze w niektórych starych chałupach jako „choinki". Z czasem u puła­ pów zawieszano tylko część dolną z ciasta, ozdobioną różnymi zwierzątkami, nazywając to również „ n o w y m latkiem", a ostatnio n a z w ę tę posiadały też kule wycinane i lepione z kolorowych opłatków, wieszane na nitce w tym samym miejscu. Sztuka plastyczna przejawia się tutaj w lepieniu zwierzątek z pieczonego ciasta (najczęściej z żytniej mąki pytlowanej). W tym­ że czasie, na Nowy Rok do Trzech Króli, babki pieką swoim wnuczkom (lub matki dzieciom) lepione z cia­ sta różne „dźwerzęta" i ptaki: byśki, baranki, zającz­ ki, jelenie, gołąbki, kurki itp. 13 II. 29. Kijanka. Wyk. Konstanty Chojnowski, Jankowo-Mlodzianowo, pow. Łomża. II. 30. Rzeźbione ozdo­ by lasek z lat 1925—1949. II. 31. Laska. Wyk. Kon­ stanty Kamiński, Kupiski Nowe, pow. Łomża. Wl. Muz. Łomża. II. 32. Koń na biegunach. Tatary, pow. Ostrołęka. Wl. Muz. Łomża. Mi 121 �Najpospolitsze b y ł y jelenie, którym oczy wprawiano z pieprzu, a rogi w y d ł u ż a n o palcami z tego ciasta. Podobnie dużą wartość artystyczną posiadały też chleby weselne, „korowaje" i inne pieczywo ś w i ą teczno-obrzędowe (il. 37). Pisanki wielkanocne są w a ż n y m elementem rodzimej sztuki kurpiowskiej, znanej jeszcze na całym terenie {il. 41)." Dawniejsze pisanki pisane woskiem (z klejem pszczelim) lub pącz­ kami brzozowymi (gotowane na czarno lub niebiesko) b y ł y nieraz prawdziwymi dziełami sztuki. Czytamy o nich już w dawnych rocznikach „Wisły", a technika ich pisania nie zmieniła się do dziś. Przybyły tylko pisanki drapane w różne wzorki s z k ł e m lub nożykiem, na przygotowanym wcześniej obgotowanym koloro­ wym tle. N a j w i ę c e j pisanek robiły baibki swoim wnuczkom, niekiedy po paręset sztuk. Pisanki robiono niekiedy przed świętami, a również w drugie lub trzecie święto Wielkanocy. „Korowaje" (pieczywo obrzędowe weselne) b y ł y nieraz prawdziwymi dziełami sztuki, g d y ż cały placek ubrany b y ł nie tylko lepionymi ornamentami z ciasta, ale również posiadał często na sobie cały zwierzyniec puszczański, lepiony z ciasta i pieczony, na placku odpowiednio ustawiony. Jeszcze oryginalniejsza była dawna „koruna" z ciasta dla panny młodej, lepiona najpierw na misce, której zachowała postać, dokoła obstawiona zwierzątkami i ptaszkami, zwróconymi do środka, gdzie stała ulepiona z ciasta tańcząca lalka (prawdziwa boginka leśna). Koronę taką po oczepi­ nach wkładano na g ł o w ę panny młodej i śpiewano odpowiednie piosenki, wreszcie rozdawano ją dzieciom do zjedzenia. Znany był ten zwyczaj jeszcze w oko­ licy Łysych, Dębów, Lipnik i in. (pow. Kolno) ok. lat 1880—1900. Na św. Rocha (patron od zarazy i po­ moru bydła) w sierpniu ludność przynosi do kościoła świece woskowe swego wyrobu (wotywne) z przyle­ pionymi do nich figurkami zwierząt domowych (il. 38), urobionymi również z w o s k u . W lepieniu zwierzą­ tek widać również artyzm. 14 Po wojnach, zwyczaje powyższe ulegają zasadni­ czym zmianom. W wielu miejscowościach już za­ marły. Pewien rodzaj sztuki stanowiło t a k ż e pieczywo jarmarczne i odpustowe, sprzedawane dzieciom jako 33 122 łakocie. Wyobraża ono również baranki, zajączki, je­ lenie, koguty, lalki itp. Pieczywo to widzimy na stra­ ganach odpustowych do ostatnich czasów (1948—52). Instrumenty muzyczne. L u d kurpiowski jest na ogół umuzykalniony, śpiewają jednak w i ę c e j kobiety i dziewczęta, grają zaś tylko mężczyźni. Od najmłod­ szych lat m ł o d y chłopiec puszczański, obcując prawie stale z przyrodą, stara się ją naśladować. A w i ę c po­ gwizduje jak wicher jesienny, jak wiatr po trzcinach, kuka jak puszczyk, kracze jak wrona, naśladuje k u ­ kułkę. Z czasem nauczył się naśladownictwa nie tylko głosu koguta (kura) domowego, ale również słowika, przy pomocy tzw. „brzostu" — cienkiej i mocnej b ł o ­ ny, znajdującej się pod korą w młodej brzozie. Ze znanych mi puszczaków robił to najlepiej A. Stefens ze wsi Łączki, pow. Kolno. Prócz tego chłopcy umieją w y g r y w a ć na tataraku, na źdźbłach trawy lub m ł o ­ dego żyta (runi), na trzcinie, na liściach, muszlach i robią różne „fdukacze" z piór gęsich i innych, z m ł o ­ dych p r ę t ó w wierzbowych (z kory), wreszcie robią różne „kurki" i „bekaeze" z wierzby czy słomy m ł o ­ dego żyta, oraz „trukają" w zwiniętą dłoń lub robią „trukacze" z kory olchowej na w i o s n ę (np. W. Dep­ tuła z Surowego, pow. Ostrołęka). Z czasów paster­ skich i łowieckich znane były różnego rodzaju rogi do grania i różki, rogi m y ś l i w s k i e , rogi-wabiki, ligawki z kory itp. Instrumenty dawne z rogów wyrabiał i g r y w a ł na nich R. Swiderski z Nowogrodu. Piszczał­ ki z m ł o d e j wierzby, dudki z bzu czarnego, fujarki i flety z drzewa lub żelaznych rur, trąby i k r z y w u ł y z gałęzi wierzbowych i korzeni ś w i e r k o w y c h czy i n ­ nych — były dalszym ciągiem instrumentów dętych. Z trębaczy niezrównany był Jan Chętnik z Nowogro­ du. Robiono jeszcze klarnety z bzu i gęsiego pióra, „siałamaje", z trzciny grubej, powiązanej w rząd — „multanki", a także różne „fiukacze" z gliny (od­ pustowe); nie obce b y ł y dawnym puszczakom „du­ dy" z koziej skóry, a nawet liry (kręcone korbą). Skrzypki robiono z lipy lub wierzby. Dłubano je z jednego k a w a ł k a drewna z naklejoną wierzchnią deską, nazywano je „dłubanki" albo „korytka", bo m i a ł y dawniej taki kształt. Basetle, „maryny", basy podobne do skrzypiec, parokrotnie większe, boki mia­ ły wyginane z łubów. „Diable skrzypki" (dziadowskie) był to oryginalny instrument jednostrunowy, tony zmieniano nakręcając strunę kołkiem. Do muzyki nieodzownym dodatkiem b y ł y bębenki (z brzękadłami), a dawniej „gruchawki" (pęcherz suchy z gro­ chem osadzony na kiju). Z czasem przybyły klarnety na wzór tyrolskich i harmonie warszawskie „półtonówki". Zespół muzyczny dawny (do lat 1880—90) składał się z dwojga skrzypiec, basetli, klarnetu i b ę ­ benka. Późniejszy był już z harmonią, a dziś widzi­ my akordeony, które w ł a ś c i w i e rugują ostatecznie m u z y k ę l u d o w ą samouków, bo potrzebują nut. Przy muzeum kurpiowskim (skansenie) w Nowogrodzie był m. in. do 1939 r. zespół pięcio-, sześcioosobowy grajków miejscowych z zespołem ś p i e w a c z o - w i d o w i skowym. Pierwsza współczesna orkiestra dęta istnia­ ła w Myszyńcu ok. lat 1875—80, druga w Kadzidle (Ostrołęckie) ok. 1910 r. Dziś zespołów i kapel l u ­ dowych (w znaczeniu ściśle regionalnym) jest kilka, �inne kuleją, a orkiestry albo są mocno zdezelowane, albo przepadły w czasach wojennych . l s Śpiew, muzyka i tańce u Kurpiów. Ś p i e w na Kurpiach b y ł niemal potrzebą duchową. Ś p i e w a n o we wszystkich okolicznościach ż y c i o w y c h : w radości i smutku, przy pracy i zabawach, przy obrzędach do­ mowych, zwyczajach dorocznych w polu i w lesie, na paśniku i wodzie — wszędzie dawniej rozlegał się oryginalny śpiew kurpiowski, z charakterystycznym „o-la, o-la" i oryginalnym przedłużaniem k o ń c o w y c h zwrotek. Ś p i e w a ł y przeważnie Kurpianki i tylko unisono, ś p i e w a ł y nie jak na sali, ale jak w lesie, na wolnej przestrzeni, nie żałując swych płuc i gardziołek. N a j w i ę c e j było pieśni weselnych i innych obrzędowych, potem — okolicznościowych, zalotnych, w e s o ł y c h i smutnych. Większość jest w tonie mino­ rowym. Zebrał ich setki O. Kolberg i ks. W. Skierkowski ( z nutami), prof. M. Sobieski i inni, ale wszystkich nie wyzbierano. Piosenki swe Kurpianki komponują na poczekaniu, okolicznościowe, wesołe i satyryczne przyśpiewki. Znane były wojny „na prześpiewanie", kiedy dwie grupy z różnych wsi czy okolic starały s i ę godzinami prześpiewać nawzajem, wobec gromady słuchaczy z całej w i o s k i . Ze śpie­ w ó w męsikich znane były przeważnie historyczne, od wojen szwedzkich, w których Kurpiowie (strzelcy) brali czynny udział, poprzez dalsze walki po rozbio­ rach Polski. Poza tym każdy głośniejszy wypadek i zdarzenie na Puszczy m i a ł y swój odpowiednik w śpiewie. 18 Dość pierwotne, o charakterze ogólnosłowiańskim, b y ł y dawne „kółka", „kołeoka", różne „korowody" (pląsy łańcuchowe) i inne; o d b y w a ł y się one przy ogólnym śpiewie pląsających lub w i d z ó w z klaska­ niem dłoni do taktu. Pląsy były tylko dla dziewcząt, a korowody — łącznie z chłopcami. Znane b y ł y dobrze ok. lat 1900—1910. Dziś nie wszędzie słuch o nich pozostał. Z k o r o w o d ó w popularny był „konik", do którego i melodie, i teksty do dziś tu i ówdzie do­ brze pamiętają. Tego rodzaju pląsy i korowody zna­ ne są u S ł o w i a n bałkańskich (np. hora, raczenica itp. przed wojną były jeszcze tam powszechne) . Do po­ pisowych pląsów młodych, przeważnie dziewcząt, na­ leżał „zajączek", znany dobrze koło Nowogrodu, pow. Łomża i dalej na Kurpiach, także na całym północ­ nym Mazowszu i wszędzie tam, gdzie Mazur (czy m a ­ zurski Kurp) zawędrował. W „zajączku" zgrabna, młoda dziewczyna skacze solo w takt ś p i e w u lub muzyki, mając pod nogami dwa kije złożone na krzyż, których w tańcu nie wolno nóżkami dotknąć. Typo­ wym kurpiowskim tańcem, znanym do dziś (parzy­ stym) jest ,^powolniak", tańczony na dwa pas przy muzyce i śpiewie, dość szybko, przy półobrotach na pięcie (teraz przy zmianie obuwia przeważnie na palcach), równiutko bez żadnych podskoków, niekiedy z przyklękiwaniem chłopca. Znany jest na całym ob­ szarze Kurpiowszczyzny. Pod Myszyńcem tańczą „starą babę" i „olendra" (z czasów imigracji Holend­ rów w te strony). Wiele t a ń c ó w brało swój początek od ruchów zwierząt leśnych czy domowych i tak był w i ę c znany „żuraw", „wilk", „kozioł", „baran" itp. Dziś je czasem powtarzają, ale w formie zmanierowa- 35 II. 33. Jelonki z łusek świerkowych. Wg daw­ nych wzorów wyk. Marianna Burgula, Kuzie, pow. Kolno. Wł. Muz. Łomża. II. 34. Koronka szydełkowa „w pajączki". Kurpie, pow. Ostro­ łęka. Wł. Muz. Łomża. II. 35. Koronka ręczna od jartucha. Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 36. Haft czerwony na mankiecie koszuli kobiecej. Rząśnik, pow. Pułtusk. 17 36 123 �nej lub zniekształconej. O „zajączku" pisał już w 1830 r. Ł. Gołębiowski, a o „gonionym" (tańczonym jeszcze w Lipnikach ok. 1930 r.) pisał J . Kochanowski. 0 „chmielu", który dawniej był nie tylko śpiewem, ale i tańcem, pisał Z . Gloger i inni. B y ł y i tańce za­ wodowe: „strzelec" (zwany też „kurpiem", przypo­ minający trochę „zbójnickiego"), „kowal" i inne. Pol­ ka „magierka", tańczona przez o r y l i - s p ł a w n i k ó w na tratwach, grana jest i u Kaszubów, co słyszałem przez radio; „szet", przyniesiony zę Szkocji przez w ę d r o w n y c h kramarzy, tańczony b y ł tu ok. lat 1830—1900 (tańczony do dziś z powodzeniem w Szwecji, co m o g ł e m stwierdzić ok. 1930 r . ) . Mimo naleciałości, tańce ściśle miejscowe łatwo odróżnić, obcy jednak badacz w tym labiryncie, mocno dziś zachwaszczonym, z trudem albo i wcale się nie po­ łapie. Mogę tylko dodać, że różnych tańców regional­ nych na Kurpiach znano kilkadziesiąt. I8 Grajków kurpiowskich starej daty prawie dziś nie widać. Byli między nimi ludzie zdolni, bardzo umuzykalnieni i zamiłowani w muzyce. Pamięć mu­ zyczną mieli nadzwyczajną, grali oczywiście bez nut. Niektórzy byli nie tylko prawdziwymi artystami l u ­ dowymi, ale i sztukmistrzami w swoim zawodzie. Skrzypek Łukasz Serafin (ze wsi Baliki pod Nowo­ grodem) popisywał się trzymając skrzypki na głowie lub plecach. Są jeszcze zdolni trębacze na ligawkach, ale po innych pozostały tylko wspomnienia. Kwiaciarstwo sztuczne. Mężczyźni na Kurpiach mało się tym działem interesowali, natomiast kobiety 1 dziewczęta bardzo lubiły i lubią kwiaty. Przed do­ mami na Kurpiach, w m a ł y c h ogródkach i kwietni­ kach od strony ulicy, rosły od dawna nagietki, r u ­ mianki, powójki, babie lata, piwonie, tuzia trawa, piżmo, czasem georginie („orgeńje") lub drobne róże krzaczaste, pod ścianami malwy, a w doniczkach okiennych mirta, róża, aloes (do leków) i inne. Po­ nieważ w ciągu zimy i wczesną wiosną o kwiaty trudno, zaczęto robić sztuczne, z kolorowego papie­ ru i bibułki. Takie też robione przez kobiety i dziew­ częta znane są od dziesiątków lat. Robią z nich pal­ my na stół w izbie gościnnej, używają ich do przystroju obrazów kościelnych (feretronów), obrazów domowych, kapliczek itp. Największy ruch z tego rodzaju kwiatami panuje około Świąt Wielkanocnych i częściowo na Boże Narodzenie. Po osadach i naj­ bliższych miastach w tym czasie sprzedają kobiety 37 całe masy kwiatów, wykonanych nieraz ze znajo­ mością przyrody i artyzmem; kwiaty sztuczne do złudzenia przypominają prawdziwe. Początkowo wy­ rabiano przeważnie kwiaty znane na miejscu w ogródkach, lesie lub na łąkach. Teraz Tobią wyszuka­ ne bukiety z k w i a t ó w i roślin, jakie są w ogrodach miejskich. Specjalnie robią wązanki k w i a t ó w drob­ nych, kolorowych, potrzebnych do przystroju czółek obrzędowych, noszonych od święta i do ślubu przez młode Kur]jianki. Do wyrobu ich nie zawsze jest na miejscu odpowiedni materiał. W Kadzidle po I I woj­ nie był kurs, na którym między innymi uczono robić te kwiaty czyli wianki („zionki"). Sztuka ludowa w rusznikarstwie. Rusznikarstwo miejscowe, przeważnie w kuźniach u zdolnych ko­ wali, istniało przez całe wieki, a zakończyło się osta­ tecznie po 1863 r., kiedy ulepszona broń palna po­ trzebowała i ulepszonych narzędzi, i warsztatów. W dawnych latach nie tylko naprawiano tu broń goto­ wą, ale również robiono prostsze rusznice i pistolety skałkowe („krzemieniówki"). Niektóre sztuki b y ł y wykonane ozdobnie, szczególnie bogato zdobiono obsa­ dy strzelb („karpy"), rzeźbione nieraz starannie przez m y ś l i w y c h - s n y c e r z y ; karpy pistoletów były nieraz na­ bijane ćwieczkami z mosiądzu, ozdobami z mosiądzu i srebra. Część ich była w zbiorach Stacji NaukowoBadawczej w Nowogrodzie pod Łomżą. Do w y r o b ó w broni palnej trzeba zaliczyć odle­ wanie moździerzy wiwatowych z miejscowego ż e l a - �ła kuźnica we wsi Przystań (pow. makowski). Z a daw­ ną granicą pruską (za Myszyńcem), w kuźnicy W ą dołek, obok w y r o b ó w użytku domowego odlewano krzyże i figury Chrystusa (z żelaza) na cmentarze. Próbowano tu i ówdzie o d l e w a ć figurki oraz dzwony z o ł o w i u i cynku, z różnego rodzaju sprowadzanego szmelcu oraz z mosiądzu, ale z braku metalu na miejscu sztuka dalej nie rozwinęła się. Sztuka kamieniarska ma swoje tradycje tam, gdzie był na miejscu odpowiedni materiał. Głazy na­ rzutowe i resztki moreny polodowcowej na północnowschodniej części puszczy (pow. kolneński), nad Nar­ wią (pow. łomżyński i ostrołęcki) oraz w okolicy wsi Lipniki, między borami, n a d a w a ł y się do obróbki k a ­ mieniarskiej. Z granitu polnego, gruboziarnistego wy­ rabiano na miejscu różne żarna do ręcznego miele­ nia, ale próbowano również i osobliwych dzieł sztu­ ki. Od 1916 r. we wspomnianych Lipnikach (pow. ostrołęcki) wykopano na wysokim w z g ó r k u wycio­ saną z kamienia „babę", posąg, który jednak znisz­ czono. Pod wsią Parzychy (pow. Kolno, gm. Gawrychy) stalą jedyna w tych stronach figura kamienna Chrystusa Frasobliwego, która zginęła w czasie I wojny. W Małym Płocku tuż przed I I w o j n ą próbo­ wał ks. Ciborowski robić piękne mozaiki ze zbie­ ranych na polach różnobarwnych k a m y k ó w i cemen­ tu; płyty gładzono i polerowano. 39 za w kuźniach (hutach leśnych) w miejscowościach: Przystań (pow. makowski), Lelis i Olszewka (pow. ostrołęcki), Nowogród i Rudka (pow. łomżyński) i paru innych. Wyroby takie znane były już w X V I I wieku, a przetrwały do czasu wojny 1914 roku. Z moździerzy miejscowej roboty strzelano w różne uroczystości narodowe i kościelne, a zawsze prawie w czasie rezurekcji wielkanocnej. Niektóre moździe­ rze starano się w y k o n a ć ozdobnie, nad modelem pra­ cował zdolniejszy majster (przeważnie tokarz), wy­ sokie były od kilkunastu do 30, 40 cm. Po 1816 r. (po skasowaniu oddziałów bractw strzeleckich) kurpiow­ skich i po 1860 r. (po upadku kuźnic) odlewanie m o ź ­ dzierzy kurpiowskich poszło w niepamięć, a sztuka zdobnicza w tym dziale upadła. Odlewnictwo metalowe było rozwinięte w okresie istnienia kuźnic żelaznych, przerabiających miejsco­ w ą rudę darniową. Z żelaza próbowano odlewać miejscowe „świątki", np. figurkę św. Jana Nepomu­ cena (patrona od w y p a d k ó w na wodzie), którą sta­ wiano przy mostach i przeprawach. Figura św. Jana z żelaza wysokości ok. 80 cm stała jeszcze w 1914 r. pod wsią Jeglijewiec (przy drodze od wsi Kadzidło do Baranowa) oraz w paru miejscowościach pow. makowskiego. Modele drewniane do o d l e w ó w robili miejscowi rzeźbiarze. Prócz figur odlewano części dolne krzyży, kule w e w n ą t r z puste, służące za pod­ stawy do krzyży żelaznych na kościołach i kaplicz­ kach. W wyrobach powyższych (obok innych) celowa­ Pewnego też rodzaju sztuką kamieniarską było dawniej obrabianie kamieni granicznych: a) między wioskami kamienie z w y k u t ą podobizną stopy ludz­ kiej, b) między gruntami kościelnymi czy klasztorny­ mi a wioskowymi — kamienie z wykutym krzyżem (il. 42) . W okolicy Szczepankowa (pow. Łomża) był wielki głaz z wykutym godłem bartników. Pod Ostro­ łęką (z lewej strony Narwi w pobliżu wsi Dzbenin), na olbrzymimi głazie leżącym w dawnej puszczy, były wykute rogi jelenia na pamiątkę przygody ł o ­ wieckiej króla Batorego, który tu polował (jak g ł o ­ szą opowieści) na jelenie ze swoją drużyną. Z k a ­ mienia też próbowano w y k u w a ć ozdobne kropielnice do niektórych kościołów. 19 Tak w i ę c niarskiej. w Puszczy są ślady sztuki kamie­ II. 37. Korowaj kurpiowski, 1928 r. Łyse. II. 38. Wo­ skowe świece wotywne na św. Rocha, J926 r. Lipniki, pow. Kolno. II. 39. „Król Herod" {Anioł, Ułan, Adiu­ tant, Śmierć z kosą), 1909 r. Nowogród, pow. Łomża. II. 40. Pieczywo odpustowe, 1947 r., wys. ok. 20 cm. Nowogród, pow. Łomża. II. 41. Pisanki: a, b •— rys. żółtym woskiem na czarnym tle. Puszcza Zielona, c, d — dekorowane rdzeniem z sitowia. Puszcza Biała. 125 �Zakończenie. Cała sztuka i twórczość kurpiowska obracała się w o k ó ł materiału, jaki posiadał dany teren puszczański, w o k ó ł m o t y w ó w zdobniczych, jakie podsuwała miejscowym twórcom przyroda, w grani­ cach >potrzeb, zainteresowań duchowych i zdolności przyrodzonych. Najmocniej rozwinęła się sztuka, dla której materiałem jest drewno puszczańskie, później tkactwo, bo przecież len i barwniki roślinne były również na miejscu, barwniki zaś wyrabiano z kory dębowej, olszowej i in., a również z jagód czarnych. Surowcem puszczańskim było też żelazo (ruda dar­ niowa), jantar, glina itp. Sztuka taka kończy się, gdy kończy się materiał — surowiec, wzbogacający region kurpiowski. Również na obcym gruncie, nieprzysto­ sowany do nowych warunków, puszczak-Kurp zatraca dotychczasowe zdolności twórcze i — jak dało się stwierdzić — przestaje b y ć sobą w dziedzinie sztu­ ki. Brak mu podpory z Puszczy i w ł a s n e j ziemi, na której wyrósł i z której czerpał swe twórcze soki dla sztuki, która w Polsce Luldowej winna znaleźć opar­ cie, dla sztuki w skali ogólnonarodowej i ogólno­ ludzkiej. Tak się przedstawia w skrócie całokształt sztuki kurpiowskiej, w wielu wypadkach jeszcze ż y w e j , wy­ wierającej silny w p ł y w na tereny sąsiednie. PRZYPISY 1 Wiele zdobień tego rodzaju znajdowało się w kościele w M a ł y m P ł o c k u (pow. łomżyński) za cza­ sów probostwa ks. Ciborowskiego, tj. do 1939 r. Czytamy o tym u J . N. Sadowskiego, Drogi handlowe greckie i rzymskie, K r a k ó w 1876 oraz u Szczęsnego Morawskiego, Po jantar (bursztyn), wy­ prawa rzymska do ujścia Wisły z rozkazu cesarza Ne­ rona, K r a k ó w 1894. O jantarze pisałem wielokrotnie, bibliografię tych prac podaję w a r t : Polski jantar, „Przegląd Ge­ ologiczny" 1961, Nr 5, s. 253. Pracę o wyrobach arty­ stycznych z jantaru opublikuję w jednym z najbliż­ szych n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej". Pisze o żelazie również J . Olędzki, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Szczegóły podaję w swej pracy: Chata kurpiow­ ska opracowana podług materiałów zebranych na miejscu, Warszawa 1915. Dokładniejsze informacje podaję w pracy: Ma­ zurzy pruscy na płaszczyźnie mazowieckiej, Olsztyn 1947. Liczne ilustracje zamieszczam w cytowanej pra­ cy: Chata kurpiowska opracowana podług materiałów zebranych na miejscu, wyd. cyt. Wszystkie sanie zostały zarekwirowane w cza­ sie okupacji przez N i e m c ó w . W 1961 r. ukazała się moja praca: Strój kur­ piowski Puszczy Zielonej, „Atlas polskich strojów l u ­ dowych", Wrocław 1961. O tkactwie pisze m. in. J . Grabowski w rozdziale pracy zbiorowej: Tkanina polska, Warszawa 1959. 2 3 4 5 8 7 8 9 Fot.: Adam Chętnik — il. 13; Stefan il. 36; Franciszek Malinowski — il. 1; Rys.: Adam Chętnik — il. 42; Jerzy wg fotografii Adama Chętnika — il. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 8 19 Deptuszewski — il. 29; Z. Duda — il. 34, 35; Eugeniusz Frankowski — Jan Swiderski — il. 7, 8, 12, 14, 16, 17, 26—28, 31, 32. Chętnik, wg fotografii Adama Chętnika — il. 38, 40; Józef Deptuła; 21—25, 30, 37, 39. II. 42. Kamień graniczny bartników z b. Puszczy No­ wogrodzkiej z wykutym znamieniem i datą 1749. 126 1 0 M. Żywinska, Hafty kurpiowskie Puszczy Bia­ łej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 2 oraz tejże: Tiulowe czepce kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 9/10. E . Frankowski, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 6. Obszerniej piszę o tym w książce: Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodo­ we, „Prace Komisji Etnograficznej", K r a k ó w 1936, Nr 16. O wypiekach z ciasta pisał w ostatnich latach J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe północnowschodniej Polski, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 1. O pisankach patrz m ó j art.: Sztuko kurpiow­ ska w okresie wielkanocnym, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1948, Nr 2. Opis zwyczaju wot woskowych podaje J . Olędz­ ki: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ włoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, Nr 1 oraz Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, Nr 4. W czasie wojny Niemcy w y w i e ź l i niemal wszystkie instrumenty dęte. Niektóre teksty podaję w przygotowanym do druku maszynopisie 2 części książki Z kurpiow­ skich borów. " Mogłem to stwierdzić naocznie w 1926 i 1927 r. O tańcach polskich w Szwecji por.: A. Zaręba, Tańce ludowe w Szwecji, ,;Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 3. K a m i e ń ten znajduje się obecnie w Muzeum w Nowogrodzie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e884e3b1277337a491f18be1e695c69a.pdf f6b38c34f550c0397e58b8d35aaced9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource meble ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3758 Title A name given to the resource Meble Józefa Gibuły / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 97-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. Ewa E W B maju Badania J 1960 roku Plastyki ekipa Ludowej oraz M u z e u m L u b e l s k i e g o tracyjne na terenie łania wojenne, które czenie w y t w o r ó w również zwłaszcza Fragment PAN badania Na spowodowały nas badań dzia­ bionych sprzętów, i a w krzesła. wnętrza. meblarstwo kawszych ozdobne tradycji. w tej okolicy wywiadów, nie miało cie­ meble — poza niami m a l o w a n y m i w b a r w n e w z o r y — występowały tu s t o s u n k o w o zasługuje Gibułę, Zdobione rzadko. zespół zdobionych do czasów wioskach w Toteż mebli, snycerką, obecnych w które Zaborzu pow. Opole i rolny w n i e d a l e k i c h Słotwinach 8 morgów był z nych c h w i l a c h chętnie wykonywał n a własny wienia W sąsiadów. sprzętów własnej domu roboty: kredens, jakiej główków jest poziomym nie tle. różnią się ze dekoracja Krzesła od powszechnie względu Na — się z a z w y c z a j p o d względem na ryte rzadko zresztą rzucają się w oczy łóżko, 6 szereg krzeseł, w deko­ ogóle m e b l a r s t w i e l u d o w y m t e j o k o l i c y . P o śmierci w Józefa jąca się 6 krzeseł biało n a zasługują — skupia oglądającemu. Natomiast są także ( m o ż e n a w e t z w i ę k s z ą d b a ­ poniżej siedzenia. przeznaczone a w jednym t j . deska Pomimo że wy­ znajdu­ wszystkie były d o j e d n e g o wnętrza, n a zinwentaryzowane, z d o b i n y dość s i l n i e różnią się m i ę d z y sobą. są na krzesłach o p a r c i a , które n a j b a r ­ c z t e r e c h , które zostały o d s z u k a n e i nie także na wsi, dotychczas występująca na poprzeczkach tutaj ozdobione zdobiny spotykanych za­ żłobio­ kształtu używanych „carga", drobny szlakiem n y c h k o n c e n t r y c z n y c h kółek, p o m a l o w a n y c h czarnym oparcia, posiadał nie spotykamy ozdobiona beleczki oraz ramę d o o b r a z u ; w s z y s t k i e o z d o b i ł bogatą snycerską, stereotypo­ przednia i terenie interesująco t y l k o zewnętrzna pionowe n a zamó­ na i k o l o n i a Rzeczyca). strona którym również meble krzesła w formie, łością) wol­ obecnie zdo­ 4 wej padku zamiłowania łóżko, najmniej ziemi użytek o r a z swym mebli Lub.) i t a m i chociaż n i g d y n i e uczył się t e g o rzemiosła, w sprzęt g o s p o d a r s k i są wspom­ się łóżko o zupełnie p r o s t e j , omówienie. Kębło- rozproszone czasie t y l k o część mianowicie wymienionych dziej z dworu w (pow. Opole Stolarzem Z jednak się spuściznę. W się odnaleźć a (miał i k r e w n i rozdzielili przedstawia Józefa pobliskich udało które uwagę zachowały kilku wie — za uciułane pieniądze kupił się n a stałe. przez Lubelskie. Józef Gibuła — r o b o t n i k osiedlił skrzy­ n a szczególną wykonanych kredens, pozostałą U 1943 l u b 1944 r o k u 3 w s i (Słotwiny, k o l o n i a Z a b o r z e sztuki, wyposażenia Jak można sądzić z p r z e p r o w a d z o n y c h i siebie w 70 l a t ) , s y n o w i e między znisz­ zabytków nastąpiła nianych ludowej, budownictwa która pene- poważne kultury Gibuły, wówczas ponad obsza­ 1944 d ł u g o t r w a ł e tradycyjnej zakresu Sekcji Sztuki Lubelskiego. roku B pracowników prowadziła interesujących z O Instytutu Powiśla rach t y c h toczyły się w racją Gibuła: Fryś-Pietraszkowa M tym 1. Józef to symetryczne, sztywne w Przeważ­ układzie gałązki z l i s t k a m i , o s a d z o n e w k w a d r a t o w y m w a z o n i k u ( i l . 3, 4). D o d a t k o w y e l e m e n t z d o b n i c z y stanowią kółka — kon­ centryczne pror stymi l u b wypełnione kreskami. W dwóch przecinającymi wypadkach się występują .97 ��II. 3, 4. Józef poza t y m z a b a w n e „ l u d z i k i " ( i l . 1). Z p r o s t e g o głowy i rysów t w a r z y o r a z postacie te przypominają mentalne b r a k u ogólnych nieco potraktowanie ujęcia proporcji r y s u n k i dzieci. tułowia świadczy Orna­ jednak o tym, że a u t o r c e l o w o i ś w i a d o m i e upraszczał wane postacie, podciągając ogólny c h a r a k t e r t y p o w o Najbardziej kompozycyjnych (il. 2). Składa Gibuły on kredens pod kompozycji. przykładem jest z ryzo­ konsekwentnie dekoracyjnej efektownym się je Gibuła: umiejętności jego jednodrzwiowej z zamaskowaną szufladą o r a z d w u d r z w i o w e j roboty podstawy nastawy Fragmenty o 6 profilowanych ogranicza nych krzesła. polach się t u d o k i l k u listków, kół zdobniczych. Dekoracja zaledwie elementów: koncentrycznych lub owal­ dzielonych wewnątrz p r o s t y m i kreskami, podobnych j a k n a krze­ słach, o r a z Z tych kompozycji się strefowo wzoru. ptaszka elementów w powstaje rodzaju w ramach Snycerkę tle listki szereg kwiatonów, flakonika. symetrycznych które poszczególnych podkreśla W oszczędnej g a m i e wym ( i l . 6) i niekształtnego powtarzają kondygnacji polichromia, utrzymana kolorystycznej. Na jasnym, ugro- i łodygi pociągnięte są n a przemian .9.9 �Józef ment Gibuła: II. kredensu. bielą i r ó ż e m i n d y j s k i m , czym najwięcej 5. Krzesło. II. 6. Frag­ k a r m i n e m l u b czernią, b i e l i występuje w górnych przy partiach dekoracji. N i e udało się n i e s t e t y uzyskać żadnych i n f o r m a c j i na t e m a t kolejności tów. Wiadomo około r o k u powstawania jedynie, że zdobionych sprzę­ wykonany został kredens 1935. B r a k r ó w n i e ż wiadomości o p b d n i e - t a c h , które skłoniły G i b u ł ę d o t a k o r y g i n a l n e j czości artystycznej. Według zapewnień twór­ synów Gi- buły, p o z a w y r o b e m o p i s a n y c h p o w y ż e j sprzętów n i e p r z e j a w i a ł o n żadnej i n n e j działalności plastycznej. Twórczość Gibuły, m i m o bezpośrednich p o w i ą z a ń w swoim ludowa. ogólnym Analizując że n i e posiada z ludową charakterze sztuką jest poszczególne jak motywy, żadnych tradycyjną, najbardziej można by znaleźć p e w n e a n a l o g i e n p . w ś r ó d r a d o m s k i c h przęśl i c , c z y góralskich f o r m n a s e r k i . Fot. Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a024849d26fb8bca58a718aed6e52dcc.pdf ba2e3111837b95fabed9d04df030fc40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3755 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.161 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A W Y S T A W A POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W KIJOWIE Prasa Ukrainy Radzieckiej poświęca wiele uwagi wysta­ wie polskiej sztuki ludowej w Kijowie. «Wystawa ta stała się jeszcze jednym ogniwem, łączącym bratnie na­ rody słowiańskie — pisze Ł. Władicz w artykule p. t. «Twórczość wyzwolonego narodu» zamieszczonym w pi­ śmie «Radjanskie mustectwo» z dnia 25. 5. 1949 r. Autor artykułu podkreśla, że zawsze bogata sztuka ludowa w Polsce dopiero obecnie dojdzie do szczytu swego roz­ woju, Polska Ludowa bowiem otacza najtroskliwszą opieką ludzi utalentowanych. Starannie przygotowana wystawa — pisze dalej autor obrazuje wszystkie gałęzie polskiej sztuki ludowej i przemysłu artystycznego, podkreśla też ścisłe więzy, łączące polską sztukę ludową z ukraińską. Fakt pozwala stwierdzić, jak bliskie są duchowo oba narody słowiań­ skie. «Prawda Ukramy» z dnia 22. 5. br. poświęca wystawie kijowskiej 2 artykuły. Pierwszy, podając przebieg otwar­ cia wystawy, zwraca uwagę na jej znaczenie kulturalne i polityczne. Drugi, pisany przez A. Krzyżyckiego p. t. «Twórczość bratniego narodu polskiego», poświęcony jest merytorycznej stronie wystawy. Autor przeprowa­ dza dokładną ocenę poszczególnych eksponatów, pod­ nosząc ich wartość artystyczną i specyfikę narodową. Na szczególną uwagę — podkreśla autor — zasługuje fakt, że większość eksponatów pochodzi z okresu powo­ jennego. Fakt ten świadczy dobitnie o bujnym rozwoju sztuki ludowej i przemysłu artystycznego w Polsce De­ mokratycznej. 160 Reprodukcje na sir. 137, 138, 139 i fotografie na str. 156, 157, 158, 159 wykonał St. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/842d92cb715187d92ea71ba0422ffeef.pdf 694524bd9a7ef54434499791dfb2a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3752 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.V/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.137-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE CZĘŚĆ V WITOLD J eżeli przedstawiony układ pionowy wymienimy na po­ ziomy, to znaczy jeżeli proces narastania paraleli cywi­ lizacyjnych zechcemy prześledzić nie tylko w czasie lecz również i w przestrzeni, to się okaże, że już od naj­ dawniejszych czasów w środowiskach kulturalnych, obję­ tych wpływami Zachodu, istniała zupełnie specjalna atmosfera dla przemian cywilizacyjnych. Dla badacza, interesującego się przebiegiem procesów kaptażu kultu­ rowego, jednym z najbardziej fascynujących zjawisk będzie niewątpliwie łatwość, z jaką szerzyły się wartości kulturowe i całe ich zespoły wywodzące się z kręgu t. zw. cywilizacji zachodniej. Co więcej, dzięki łatwości przenikania, w wielu wypadkach na fali ekspansji za­ chodniej (a więc via Zachód) szerzyły się także wartości zrodzone w kręgu dawnych kultur śródziemnomorskich. Chodzi tu przede wszystkim o opanowywanie obszarów północnej i północno-wschodniej Europy przez całe wieki prawie że niedostępnych dla penetracji wpływów daw­ nych ognisk cywilizacji południa, nawet w okresach ich największej aktywności. Wiele przemawia za tym, że w pewnych okresach szybszej popularyzacji dóbr za­ chodnich sprzyjały warunki natury politycznej i ekono­ micznej. Zarysy bowiem śmiałych koncepcji, dążących do scalenia pod jedną władzę dyspozycyjną centrów zachod­ nich z rozległymi obszarami północnej, wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Europy, występują już u Gotów na początkach ery Chrystusowej. Dążenia te realizowane nie z mniejszą siłą i być może nawet dla kultury europej­ skiej bardziej brzemienne w skutkach, cechują także o kilka stuleci później ekspansję Normanów. Podobne 1. Ozdoby na ścianie szczytowej domu w Górnej Hessji N i e d e r w e i m a r . P o d ł u g K. R u m p f a. 2. Malowidło Niemcy, na skrzyni. p o ł o w a 18 w. LUDOWEJ Uг а с h Podług klNeustadt. B o s s e r t a DYNÓW SKI �5. Fragment polichromii szafy z 1766 r. Stein — Szwajcaria (Kanton Appenzefl) wg. Bosserta 3. Przęślica z Rugen (wyspa Rugia) wg. K. Rumpfa 4. Drzwi do Czechosłowacja r szafy. Kyjow, wg. Morawy — Bosserta cele przyświecały również ekspansjom politycznym i ekonomicznym czasów późniejszych. Po za tym w ja­ kimś stopniu (i to niewątpliwie znacznym), na rozszerze­ nie horyzontów penetracji dóbr zachodnich wpłynęła także akcja szerzenia nauki i kościoła, prowadzona w róż­ nych czasach pod różnymi postaciami. Ale nie były to przyczyny wyłączne. Jak się zdaje głębsze tkwiły gdzie indziej — w swoistej atrakcyjności kultury zachodu, wyrażającej się między innymi także w narastającym postępie technicznym. Podchodząc do przeobrażeń kultury materialnej od strony udoskonaleń narzędzi pracy, wynalazczości w dziedzinie obróbki surowców i t. d., wypadnie stwier­ dzić, że ludy, które skolonizowały zachód Europy w sto­ sunkowo krótkim czasie, zdołały wspólnym wysiłkiem znacznie przekształcić i rozbudować zespół «rodzimych», jak i zapożyczonych wiadomości technicznych. To też przy zetknięciu się z bliższymi i dalszymi sąsiadami, o mniejszym bądź jednostronnym doświadczeniu tech­ nicznym, występowały one niejako w charakterze szerzycieli dóbr wyższego rzędu. Wpływ przebłysków po­ stępu technicznego na kulturę najszerszych mas ludo­ wych od wieków ujawniał się przede wszystkim w szer­ szym upowszechnieniu nowych, dotychczas nieznanych, sposobów i narzędzi obróbki surowców. Gotowe wytwory przemysłu odgrywały tu zawsze drugorzędną rolę (jeżeli chodzi o stosunki polskie to taki stan rzeczy naogół utrzy­ mał się aż do drugiej połowy ubiegłego stulecia). Od­ mienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich ob­ róbki, czy też udoskonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadzenie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicz­ nej, posiadały łatwiejszy dostęp. �в. Malowidło Czechosłowacja na skrzyni. 19 w. Cekancic k. Blatny. Podług Bosseria И С Т О Р И Ч Н О С Т Ь В 7. Fragment polichromii skrzyni z 19 w. Czechy. Siluvky k. Iwanćic (Morawy) wg. Bosseria Н А Р О Д Н О М И С К У С С Т В Е Процесс нарастания цинилизационных параллелей можно проследить также в географической плоскости. В этом случае пора­ жает та удивительная легкость, с какой распространялись культурные ценности и целые их комплексы, происходящие из сферы так называемой западной цивилизации. Наряду с другими обстоятельствами многое говорит за то, что причины этою явления нужно усматривать также в возра­ стающем техническом прогрессе. Влияние проблесков технического прогресса на культуру наиболее широких народных масс н течении ряда веков проявлялось прежде всего в широком распространении новых, неизвестных раньше способов и орудий обработки сырья. Готовые промышленные издельп всегда играли здесь второстепенную роль. Поэтому распространение более совершенных орудий труда и усвоение принципов новой тохвикп обработки сырья в области так называемой народной культуры следует принять как бы за катализатор для большинства культурных преобразований и за наиболее существенный фактор в формировании цивилизациопных параллелей. L ' H I S T O R I C I S M E D A N S L ' A R T P O P U L A I R E On peut observer le proces de la formation stratitiee des paralleles de civilisation sur le plan geographique egalement. Dans ce cas la ce qui frappe d'etonnement, e'est la grande facilite de diffusion des valeurs de culture et de leurs groupes entiers provenant de ce qu'on nomme habituellement le cercie de la civilisation occidentale. A cote d'autres circontances, il у a plus d'une raison d'expliquer ce phenomene par le progres technique incessant. II у a des siecles que l'influence des a coups de progres technique sur la culture des masses populaires les plus considerables se manifestait surtout par la large diffusion de moyens precedemment inconnus et d'instruments ser­ vant a travailler les matieres premieres. Les produits d'industrie acheves n'ont joue ici qu'un role secondaire. Par consequent, il faut considerer que dans le cercie de la culture dite populaire, la diffusion des instruments de travail perfectionnes et la maitrise d'une nouvelle technique pour travailler les matieres premieres ont joue un role de catalisateur dans la majorite des cas de transformation de culture, et celui d'element principal dans la forma­ tion des paralleles de civilisation. H 1 S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T The process of the stratified growth of parallels of civilisation can be also observed on the geographical plane. In this instrance it is astonishing to observe the facility of diffusion of cultural values and of their whole sets, originating from the circle of the so-called Western Civilisation. Besides other circumstances, much can be said in support of the statement that the cause of this phonomenom is to be found also in the growth of technical prog­ ress. The influence of the outbursts of technical progress on the culture of the largest popular masses has been manifested since centuries mostly by a wider diffusion of new, formely unknown, means and instruments for wor­ king on raw-stuffs. The ready product of Industry has always played here a secondary part. In the circle of the so-called popular culture the diffusion of more perfectioned instruments of work and the mastery of a new technique of working on raw-stuffs can be considered as a catalisator for most of the cultural transfor­ mations and as the principle element in the formation of parallels of civilisation. 139 �Rye. 1. Dzbany biała na całej kryta napisami. K R A K O CERAMIKA W S K z Zalasu, glinka powierzchni po­ Fot. R. Reinfuss A LUDOWA IRENA BOJARSKA MUZEUM PRZEMYSŁU ARTYSTYCZNEGO zbiór zaś jest dostatecznie liczny, aby na jego IM. ADRIANA BARANIECKIEGO W KRAKO ­ podstawie pokusić się na chara :!;erystykę po­ 1 140 I WIE posiada zbiór ceramiki, liczący około 3 i pół tysiąca okazów, z czego mniej więcej po­ łowę stanowią wyroby garncarstwa ludowego. Znaczenie tej kolekcji potęguje fakt, że okres jej gromadzenia przypada na drugą połowę ub. stulecia, a więc na czasy, kiedy garncarstwo ludowe osiąga szczyt swego rozwoju zacho­ wując jeszcze czystość tradycyjnych form i zdobnictwa. Zasięg terytorialny zbioru obej­ muje obszary od Wisły po Dniepr. Tematem niniejszej pracy jest opis ceramiki ludowej pochodzącej z samego Krakowa, jak i z terenów województwa krakowskiego (zwła­ szcza jego części zachodniej), w oparciu o ma­ teriały znajdujące się w wyżej wspomnianych zbiorach. Ceramika ludowa krakowska z Muz. Przem. Art. w Krakowie pochodzi głównie z zakupów, dokonywanych na targach w la­ tach 1877—1880. Przeważnie są to naczynia nowe o powierzchni nietkniętej zniszczeniem, szczególnych ośrodków produkcji zarówno pod względem występujących tam form, jak i spo­ sobów dekoracji. Na wstępie muszę zaznaczyć, że do opisu pod­ chodzę zasadniczo jako plastyk, delektujący się przede wszystkim indywidualną różnicą kształtów i ornamentów oraz malowniczą róż­ nością barwnych czerepów wykonywanych przez garncarzy, którzy, idąc instynktownie za logicznym prawem konstrukcji naczynia, czu­ jącą ręką formując je z bezkształtnej masy, rozwiązywali artystyczne problemy swego rze­ miosła. Przegląd ceramiki krakowskiej zacznijmy od К w а с z a ł y, ośrodka garncarskiego położo­ nego na zachód od Krakowa. W wyrobach tamtejszych, reprezentowanych przez 15 oka­ zów, na plan pierwszy wysuwają się trzy duże garnki odbiegające swymi proporcjami od po­ spolitego typu (ryc. 8). Wysokie na około �30 cm, smukłe, posiadają u wylewu cylin­ dryczny kołnierz, wykończony dołem i górą charakterystycznym wałeczkiem. Powierzchnia zewnętrzna garnków «czesana» jest w lekkie, ukośnie biegnące, prążki. Garnki, wypalone na kolor czerwony, są pokryte od wewnątrz przej­ rzystą polewą, która zewnątrz obejmuje tylko górną część brzuśca i ucho tworząc poniżej dolnego przyczepu ucha do brzuśca po 3 po­ trójne koła, względnie linie zwojowe. Prócz garnków spotykamy też wśród wyrobów z Kwaczały niewielkie garnuszki tzw. «babeczki», bardziej szerokie niż wysokie, zaopa­ trzone w ucho, oraz rynki w proporcjach zbli­ żone do wyżej wspomnianych, ale zaopatrzone z boku w odstającą rączkę do trzymania. Z Kwaczały pochodzą również cztery okazy ceramiki, wykonane z prawie białej, różowawo wypalającej się, glinki i pokryte żółtą przej­ rzystą polewą. Znajdują się wśród nich dwa garnuszki (z tych jeden wybitnie udany, pę­ katy, z wywiniętym brzegiem) oraz dwie maselniczki w postaci owalnych miseczek ze sto­ jącym brzegiem. Odbiegający od poprzednich naczyń z Kwaczały kolor wypału wyjaśnia na­ pis wyryty na dnie każdego z naczyń: «Glina z Poręby». Chodzi tu o pobliską Porębę-Żegoty, która posiada pokłady glinki ogniotrwałej, wypalającej się na kolor prawie biały z cie­ płym różowym odcieniem. Nie wiadomo, czy na podstawie podobieństwa materiału, czy może na podstawie informacji ofiarodawcy przypisuje metryka pochodzenie z Kwaczały imbryków, o czerepie z glinki różowawej (jak w wyrobach z surowca pocho­ dzącego z Poręby) polewanej ciemnozłocistą glazurą. Imbryk ten, o kształcie prawie kuli­ stym, posiada brzeg otworu utrzymujący na­ krywkę, wyciągnięty w górę w formie korony o dużych zębach i ażurowych dziurkach. Brzusiec i nasadę «korony» zdobią odciskane sze­ regi podwójnych trójkącików, w których ze­ brana glazura przybiera piękny ton ciemno­ brązowy. Ponad dziobkiem przylepiony j,est wypukły klasycyzujacy medalion wypełniony maską kobiecą (może zabłąkana kamea?). Do­ okoła medalionu obiega napis: «Dnia 3/11 — Roku 1875 Łyknył Krzyknył — Przewrócił oczyma, już go nima», a niżej podpis «W. Kowalik». Ucho ozdobione szeregiem guzików, a brzegami pasmem wycisków. Pokrywka imbryka posiada piękny uchwyt o formie po­ średniej między wysoką rogatywką, a podha­ lańskim «pazdurem». Na pónocny-wschód od Kwaczały znajdujesię A l w e r n i a , której wyroby są reprezen- Ryc. 2. pokryły Czajnik jasno wykonany żółtą w Brodtach polewą. Fot. R у с. 3. Miska z A l w e r n i i , j a s n o p o l e w a n a . Fot. z białej glini R. R ei n fu s b i a ł a g l i n k i R. R e i n f u s ; �towane przez 9 sztuk naczyń wykonanych przez garncarza Franciszka Minkieńskiego, znaczonych albo jego podpisem wykonanym na dnie naczynia, albo pieczątką. Ceramika Minkieńskiego, zakupiona w Krakowie na Wy­ stawie Krajowej w r. 1877, zdradza wpływy promieniujące spoza środowiska wiejskiego, które do pewnego stopnia zniekształcają czy­ ste poczucie formy garncarskiej. Spotyka się tu m. in. naczynia naśladujące kształt beczki, miski o brzegach falisto powyginanych czy tzw. «kiełkownice» wyrabiane dla klienteli miejskiej. Z zespołu tego wyróżniają się dwa dzbany w formie szerokiej elipsoidy. Większy z nich posiada szyjkę lekko wklęsłą (ryc. na okładce), mniejszy zaś krótszą, cylindryczną, przypominającą tzw. «bańki» pochodzące z Po­ dola. W obu dzbanach największy wysiłek de­ koracyjny skupia się, na uchu. Ucha te, wyko­ nane z płaskiej taśmy, posiadają dekorację pla­ styczną z szeregiem guzków biegnących środ­ kiem. Na otm krawędziach ucha nalepiono wa­ łeczek, tworzący poniżej dolnego przyczepu ucha wywinięte na zewnątrz wąsy. «Kiełkownica» składa się z żółto polewanej miski o szerokim dnie i brzegach falisto wy­ gniatanych. Na jej dnie znajduje się krążek z gliny niepolewanej, posiadającej na powierz­ chni szereg zagłębień na każde ziarno z oso­ bna. Całość przykrywa kopulasta przykrywka z otworem w szczycie. Wyroby z Alwerni to­ czone są z gliny prawie białej z drobnymi ziarnami porfiru, który po wypaleniu daje ciemne punkty rozsiane na powierzchni. Po­ lewa jest żółta, lśniąca, przejrzysta niekiedy z naciekami złotobrązowymi. Na wszystkich naczyniach spotykamy dekorację plastyczną, rytą bardzo dyskretnie rytmicznymi kreseczkami, składającymi się na proste w rysunku gałązki i linie faliste. Motywy te są rozmie­ szczone w miejscach, podkreślających formę, a więc na brzegach, wzdłuż największej wy­ pukłości brzuśca itp. Na wielkiej misie-miednicy z umieszczoną na brzegu miseczką na mydło, występuje ponadto na środku dna mo­ tyw ośrodkowy w formie rytej ręcznie gwia­ zdy sześciopromiennej, złożonej jak gdyby z soczewek. Dalej ku wschodowi znajduje się Z a 1 a s, stary ośrodek garncarski, gdzie podobnie jak Ryc. 4. Dzban jako „pamiątka wona, ciemno z Andrychowa z Kalwarii",l p o l e w n y. Fot. wykonany glina czer­ R. Rein fuss �i Ryc. 5. 1 a l e r z e g l i n i a n e wykon a n e w Kwaczale używano dwu gatunków gliny: czerwonej i białej, kopanej niedaleko zamku w Tenczynku. Wyroby tego ośrodka w zbio­ rach Muz. Przemysłu Art. reprezentuje pięć naczyń niezdobionych z czerwonej gliny brą­ zowo polewanej a mianowicie: garnek w for­ mie «babki», makutra w obręczach z wikliny, dwa «szybkowary» i brytfanka, szósty jest kaganek oliwny. Mało dziś znane «szybkowary» są to niskie, pękate dzbanki o silnie rozszerzającej się szyi, posiadające w pobliżu dna otwory do wysypywania żaru, oraz dla odprowadzania dymu. Szyję zamyka trwale po­ przeczna ścianka gliniana z licznymi otworami, na której stawiało się naczynie przeznaczone do grzania. Według metryk naczynia te wyko­ nywali Kazimierz Tatarczuch i Szymon Ślusar­ czyk, ten ostatni mieszkał w Zalasie pod nr. 247. Drugi rodzaj wyrobów z Zalasu stanowią na­ czynia o czerepie białokremowym w formie smukłych dzbanków (ryc. 1) lub cylindrycz­ nych puszek, służących do przechowywania tytoniu. Według wyrytego napisu na dnach: «Wyrobca tej puszki Wawrzyn Dudziewicz ur. 1822 we wsi Ptoki w okręgu Wolnego Nie­ podległego i ściśle Neutralnego miasta Krakowa» był w czasie «rewolucji krakowskiej» w r. 1846 uczniem uniwersytetu krakowskiego, następnie nauczycielem publicznym przez lat w K r a k o w i e . Fol. R. R e i n f u s s 1 14 w okolicy Krakowa ). Wykonane przez siebie naczynia polewał Dudziewicz jasnożółtą polewą, zaś puszki na tytoń miały ściany zu­ pełnie pozbawione glazury. Oryginalną «ozdobą» naczyń Dudziewicza były ryte napisy, po­ krywające bez reszty całą zewnętrzną po­ wierzchnię nie wyłączając ucha i dna. Prócz napisów spotyka się też różne emblematy, jak np. orła polskiego, herb miasta Krakowa, ko­ ronę cierniową z palmą i złamanym krzyżem. Treść napisów stanowią zazwyczaj dedykacje skierowane do osoby, dla której puszka zo­ stała wykonana, sentencje treści patriotycz­ nej, lub zaprawione humorem maksymy wspo­ minające lulkę, dziewczynę, kochanie, zaś na dzbanach — polski miód. Wyroby te musiały znajdować wdzięcznych odbiorców skoro na jednej z puszek znajdujemy wyryty numer ko­ lejny 398. Na północ od Zalasu położone są P a c z o l t o w i с e, gdzie do wyrobów ceramicznych używano gliny białej. 3 wyrobów tamtejszych, pochodzących z r. 1870, muzeum posiada dzba­ nek owalny o szerokiej, cylindrycznej szyjce, na brzegu której, podobnie jak i na brzuścu, biegną ryte równoległe rowki, tworzące pas wzbogacony nakreśloną z rozmachem linia fa­ listą. Ponadto jest tam garnek i dwie duże mi­ ski o wąskim dnie i brzegu pionowo wywinię­ tym. Wszystkie wymienione naczynia pokryte 143 �Ryc. 6. s k i с h :.\v., Misy wykonane g a r n c a r z y . Fot. przez R. k r a k o R e i n f u są ciemnozłotą glazurą, czasem nierówną w ko­ lorze i posiadającą odcień zielonawy. Wyroby z M i r o w a położonego na południe od Zalasu reprezentują zaledwie dwa garnu­ szki, pochodzące z r. 1879. Wykonano je, we­ dług metryki, «z glinki ogniotrwałej nr. 3», prawie białej. Jeden z nich owalny z rozchy­ lonym brzeżkiem i maleńkim dziobkiem, dru­ gi — cylindryczny, górą lekko wybrzuszony. Garnki te, wewnątrz żółte, posiadają zewnątrz polewę ciemniejszą w kolorze brązowo-złotawym. Jedyną ozdobą gładkich, lśniących po­ wierzchni jest ryta linia w połowie wysokości brzuśca. Niedaleko od Mikowa leżą В r o d ł a, duży ośrodek garncarski, eksploatujący złoża gliny dającej wypał czerwony. Naczynia z Brodeł polewane są przejrzystą, lśniącą polewą w róż­ nych odcieniach. Pochodzące z tego ośrodka dwie małe miski, dwa garnuszki oraz szereg naczyń-zabawek w formach swych powtarzają kształty opisane już poprzednio. Nie posia­ dają też żadnych ozdób. Według metryki, wy­ roby te pochodzą z pracowni Jana Biela (r. 1877). W Brodłach wykonano też imponujących roz­ miarów imbryk z białej żółto polewanej gliny (ryc. 2). Kształt imbryka jest prawie kulisty, otwór górny o ścianach zupełnie pionowych zakończony jest w formie korony. Na brzuścu, �po obu stronach fasetowanego dziobka, znaj­ dują się dwa ryte, naiwne w rysunku drzewka przypominające jodełkę. Napis wykonany nie­ udolną ręką zawiera życzenie: «Kto cherbatę pije niechaj sto lat żyje» oraz datę: «Brodła Dnia 15. 2. 1902». Podobny imbryk, ale bar­ dziej ozdobny, posiada muzeum również wśród ceramiki pochodzącej z Kwaczały. Należący do Ziemi Krakowskiej powiat wa­ dowicki reprezentuje ogromnie efektowna ce­ ramika z A n d r y c h o w a . Z ośrodka tego jest ogółem 12 okazów w tym 8 dzbanów róż­ nej wielkości, począwszy od wysokich na 60 cm (ryc. 4) aż do tak małych, które ledwo docho­ dzą do 10 cm. Czerep naczynia jest wypalony na kolor czerwony aż do szarobrązowego, po­ lewa bardzo ciemna, lśniąca zasadniczo w od­ cieniu brunatnym, czasem ciemnozielona. Pięć, spośród opisywanych dzbanków, stanowi je­ den typ (ryc. 4, 10, 11, 12). Pod ciemną polewą posiadają one nalepianą dekorację plastyczną z płatków gliny wytłaczanych z formy. Kom­ pozycja zdobnicza każdego dzbana jest zbu­ dowana na pionowej osi symetrii, prowadzo­ nej wzdłuż ściany leżącej naprzeciw ucha. Punkt centralny tej kompozycji stanowi figu­ ralny medalion w stylowych ramkach z kwia­ tów, przewijanych wstążką. Zawiera on wize­ runki Matki Boskiej Częstochowskiej, albo Matki Boskiej w całej postaci i odzianej w szty­ wną nakładaną sukienkę, niekiedy postać klę­ czącego anioła z krzyżem w ręku, lub tarczę z orłem polskim, czy kobiecą maseczką. Doo­ koła tego medalionu rozkładają się symetrycz­ nie po obu stronach dekoracyjnie rozwiązane lancetowate liście i wpisane w koło kwiaty, tak, że całość robi wrażenie rośliny. Poszcze­ gólne motywy są jednakże słabo ze sobą zwią­ zane. Najgorzej pod względem kompozycyj­ nym przedstawia się dekoracja największego z dzbanów. Prócz środkowej kompozycji «roślinnej», rozwijającej się dookoła medalionu z aniołem, dla uzupełnienia boków, wprowa­ dzono motyw ośrodkowy złożony z ciężkich liści, który przygłusza swą centryczną, silną budową nawet środkowy medalion z aniołem. Wśród luźno rozrzuconych liści, czy rozet, wy­ pełniających puste przestrzenie, nie widać ża­ dnej logiki w układzie. Dekoracja plastyczna, nalepiona na powierzchni dzbana, nie liczy się z delikatnym, rytym, czy wytłaczanym orna­ mentem w formie falistej gałązki o subtelnych listkach, która wije się dookoła brzuśca. Pla­ styczne ozdoby, nalepiane na dzbanach andrychowskich, posiadają typ wybitnie snycerski, jaki się spotyka w dekoracyjnych piernikach, �ш Ryc. 8. Garnek es о w ale ozdoby Ryc. 9. largu z Kwaczały, z polewy. Garnek trój n o ż n y w D o b c z y c a c h . Fol. glina Fol. R. czerwona, Reinfuss zakupiony na R. R e i n f u s s czy owczych serkach góralskich, Każdy z dzba­ nów posiada rysunkowo odmienny rodzaj or­ namentu na liściach, tak jakby każdy z nich był dziełem innej ręki. Na jednym z dzbanów widzimy odciśniętą szarfę z napisem: «Pamiątka z Kalwarii», z czego wniosek, że andrychowską ceramikę obwożono również po od­ leglejszych jarmarkach i miejscach odpusto­ wych. Ciemnozielony dzbanek z pobliskiego Rychwałdu, zarówno plastyczną dekoracją jak i ogólną formą bardzo przypomina dzbanki andrychowskie. Stosunkowo słabo w omawianych zbiorach jest reprezentowana ceramika z ośrodków garncarskich, położonych na wschód, względ­ nie na południe od Krakowa. Z pogranicza krakowsko-góralskiego pochodzi zakupiony w Dobczycach pękaty garnek na 3 nóżkach (ryc. 9) z czerwonej gliny polewany w środku i zewnątrz w górnej połowie jasnobrązową po­ lewą. Tak poważny ośrodek garncarski, jakim są B r a t u c i c e w powiecie bocheńskim, repre­ zentują tylko dwa bliźniaczo pod względem formy podobne dzbanki, różniące się nieco wymiarami. Sylwetka ich jest smukła, czerep jasny szaroczerwony. Polewa ciemnobrązowa pokrywa wnętrze a z wierzchu górną połowę. Dolna granica polewy jest nierówna i rozma­ zana. Dosyć bogata jest ceramika ludowa z samego Krakowa, który jeszcze pod koniec ub. stule­ cia posiadał warsztaty garncarskie, produku­ jące naczynia gliniane i pretensjonalne nie­ kiedy ozdoby ceramiczne. Wśród naczyń jest dzbanek polewany zielono, mały owalny garnuszek z wierzchu prawie czarny, wewnątrz polewany na jaskrawy kolor zielony. Wartościowymi okazami sztuki garn­ carskiej są misy, wykonane w pracowni mi­ strza Teofila Michalskiego ok. r. 1885. Toczono je ze starannie przygotowanej gliny o czerwo­ nym wypale, zdobiąc pobiałką i zieloną po­ lewą. Miski te nie różnią się kształtem od po­ spolitych misek garncarzy wiejskich. Orna­ ment, wypełniający wnętrze, komponowano ze zrozumieniem kształtów naczynia i umie­ jętnością zestawienia Unijnych elementów techniki rożkowej (ryc. 6). Charakter całości wybitnie ludowy. Z pracowni Michalskiego wy­ szły również kafle, z których jedną reproduku­ jemy na str. 130. Zarówno techniką wykonania, jak i charakterem zdobin, naśladują one wyraź­ nie odnośne wyroby ceramiki huculskiej. Pobiałkowane powierzchnie kafli zdobią motywy roślinne w formie kwiatonów wyrastających �z małego dwuusznego dzbanuszka. Kontury podkreślone są rytą kreską. Do wypełnienia konturów rysunku użyta jest soczysta barwa zielona i żółta, obok nich zaś mniejszą rolę gra clemnofioletowa i niebieska, nie bardzo zresztą harmonizująca z całością. Jeden z kafli posiada cały ornament wykonany jedną tylko barwą niebieską. Kafle Michalskiego nie dorównują świeżością ujęcia ceramice pokuckiej, reprezentowanej np. przez wyroby Bachmińskiego, są raczej reminiscencją wzorów rozpowszechnionych w kręgu działania szkoły garncarskiej w Kołomyji. Z pracowni Michalskiego wyszła również duża, naturalistycznie potraktowana głowa orła, służąca niegdyś prawdopodobnie jako motyw dekoracyjny pieca kaflowego. Nie po­ siada ona zresztą wartości artystycznej. Współcześnie z Michalskim pracował na tere­ nie Krakowa zdun Kwiatkowski, w którego warsztacie wykonano dwie wielkie, dekora­ cyjne misy (ryc. 5) o szerokim dnie i wąskich, lekko skośnych, brzegach. Tło mis pokryte w całości pobiałką; na dnie wykonane tech­ niką pędzlową motywy kwiatowe posiadające na ogół mało charakteru i wdzięku. Formy łu­ kowate, zdobiące brzeg jednej z mis, robią wrażenie, jakby prawzorem dla nich były kun­ sztowne tapicerskie, "czy krawieckie festony z lat osiemdziesiątych ub. stulecia. Zbiory ceramiki ludowej znajdujące się w kra­ kowskim Muzeum Przemysłu Art., mimo iż niewątpliwie nie wyczerpują dorobku wszyst­ kich ośrodków garncarskich Ziemi Krakow­ skiej, pozwalają na sformułowanie paru uwag ogólnych. Widzimy np. że do wyrobu naczyń używa się bądź zwykłej gliny żelazistej dają­ cej wypał czerwony, bądź białej. Wśród form ceramicznych nie ma zbyt wielkiej różnorod­ ności. Misy o wąskim lub szerokim dnie, uko­ śnych brzegach, czasem w połowie wysokości załamanych, wykończone są pionowo stojącym zgrubionym kołnierzem. Dzbanki o kształtach raczej smukłych, z brzuścem owalnym, prze­ Rycina na okładce: Dzban z Alwerni, biała ważnie lekko opadniętym i szerokiej dość krótkiej szyjce, czasem rozszerzającej się nieco ku górze, albo lekko wklęsłej, z maleń­ kim dziobkiem wyrobionym z brzegu. Garnki, średnica których przekracza zwykle wysokość są szerokie, krępe, o dużych podstawach i ob­ szernych wylewach. Małe garnuszki natomiast mają brzusiec owalny, silnie wydłużony, o brzegu górą wyraźnie rozchylonym, są smu­ kłe i zgrabne. Ceramika krakowska z różnych ośrodków, ob­ serwowana w masie, robi wrażenie bardzo barwnej. Złudzenie to pochodzi z zastosowa­ nia różnych odcieni polewy co w połączeniu z własną barwą wypalonego czerepu daje roz­ ległą skalę, począwszy od koloru prawie bia­ łego poprzez różne odmiany kremowego, żół­ tego, czerwonego aż po ciemnobrązowy. W ceramice krakowskiej (poza wyrobami, po­ chodzącymi z pracowni czynnych niegdyś na terenie samego Krakowa) uderza zupełny brak ozdób barwnych, które w zupełności za­ stępują dekoracje plastyczne wypukłe, lub wklęsłe. Dekoracje te występują również w formie bardzo dyskretnej, jedynie w naczy­ niach andrychowskich spostrzega się większe bogactwo, z którym, jak wiemy z poprzednich opisów, nie idzie niestety w parze umiejęt­ ność osiągnięcia trafnych rozwiązań kompo­ zycyjnych. Na tle ceramiki krakowskiej wyroby warszta­ tów czynnych w samym mieście wyróżniają się przede wszystkim barwnością zdobiącego naczynie ornamentu. Ściśle ludowy charakter zachowały tu jednak tylko misy toczone w pra­ cowni Michalskiego (ryc. 6). Reszta wyrobów miejskich garncarzy krakowskich, podobnie zresztą, jak i wyroby Minkieńskiego z Alwer­ nii, to nie są już, ściśle biorąc, wyroby ludowe. Widać, że pracownie te odeszły już w swym rzemiośle od tego prostego, często instynkto­ wnego, stosunku do piękna, wynikającego ze zrozumienia możliwości materiału, właściwego użycia narzędzi pracy, słowem piękna tech­ nicznych możliwości, o którym mówi Norwid, że «wchodzi nieproszone bramą». glinka jasno polewana. Fot. R. Reinfuss PRZYPISY x ) Garść szczegółów biograficznych w nr. 115. odnoszących się do osoby Dudziewicza, podaje krakowski «Czas» z r. 1861 �OŚRODKI GARNCARSKIE W KRAKOWSKIM omówione w pracy I. Bojarskiej. TRZEBINIA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. O 3 1 2 Э o Э Kwaczała Alwernia Zalas Paczułtowice Brodło Mirów Andrychów Bratucice KRAKÓW BOCHNIA O Wyłącznie glina biała ф (J КРАКОВСКАЯ МУЗЕЯ czerwona jedna i druga НАРОДНАЯ КЕРАМИКА ХУДОЖЕСТВЕННОЙ В В СОБРАНИЯХ ПРОМЫШЛЕННОСТИ КРАКОВЕ Во второй половине прошлого столетия и западной части Краковском области имелось еще несколько гончарских пунктов, продуцирующих глиняную посуду с прекрасными украшениями, употребляемую в окрестных селах. В настоящее время эти пункты частично уже перестали работать, а оставшиеся выделывают посуду, не представляющую собой художественной ценности. Старую краковскую керамику мы находим уже только в Музее художественной промышленности в Кракове, где отдгльвые гончарные центры представлены богато. Основываясь на материалах сказанного выше Музея, в своей статье автор по порядку характеризует изделья отдельных гончарских центров. В качестве сырья в Краковской области употреблялась светлая глина, выжи­ гаемая в кремовый цвет, пли темно серая глина, дающая красную скорлупу. Среди выделываемой посуды имеются миски, кувшины, горшки. Некоторые из них, как например белые кувшины из Альверни (рис. 2) отличаются большим благо­ родством формы. Менее удачны большие с темной глазурью кувшины из Андрыхова (рис. 6 и 7); они хороши в частностях, но перегружены ими и проявляют большие недостатки в композиции. Сверху и в середине посуда облита ясной гла­ зурью, прозрачной или бронзовой разных оттенков. Разноцветная поливка на краковской посуде не встречается. Зато она выступает в керамических изделиях, изготовленных в конце прошлого столетия в гончарных мастерских самого города Кракова. В качестве примера здесь могут служить весколько мисок с цветной обливкой (рис. 10), глиняные тарелки и кафли. 148 Изделия гончаров, работающих в самом городе Кракове, на фоне общей краков­ ской керамики отличаются красочностью орнамента. Однако, как можно убедиться на тарелках (рпс. 12) и кафлях (рис. 11) эти изделия не всегда выдержаны в стиле народного примитива. Ryc. 10. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss. �LA POTERIE POPULAIRE CRACOVIENNE DANS L E S COLLECTIONS DU MUSEE DE L'INDUSTRIELE ARTISTIQUE A CRACOV1E Dans la partie Ouest de la Province de Cracovie il reslait encore vers la fin du siecle passe quelques centres de poterie produisant de beaux vases d'argile a l'usage des villages d'alentour. Ces centres chóment aujourdhui, ou bien ne produisent que des objets depourvus de valeur artistique. On ne trouve plus l'ancienne poterie cracavienne que dans le Musee de l'Industrie Artistique a Cracovie ou les divers centres de poterie sont genereusement representes. Dans son article, l'auteur caracterise successivement les differents produits des centres de poterie singuliers, se basant sur le materiel du Musee susnomme. Dans la Province de Cracovie on employait comme matiere premiere ou bien l'argile blanche qui devenait creme apres la cuisson, ou bien une argile ferrugineuse donnant une surface rouge. Parmi les objets fabriques .1 у avait des ścuelles, des seaux et des pots. Certains vases, par exemple les cruches blanches d'Alverne (fig. 2) se distinguaient par une grandę no­ blesse de formes. Moins reussies etaient les grandes cruches a l'email fonce d'Andrychow (dessin 6 et 7) correctes dans le deteil, mais surchargees et manquant de composition. Le dehors et l'interieur des cruches est revetu d'un email clair et translucide, soit brun de differentes nuances. Les vases cracoviens n'ont pas d'email polychrome. En revanche on trouve l'email de plusieurs couleurs dans les vases exe­ cutes vers la fin du siecle passe dans les ateliers des potiers citadins, a Cra­ covie, par exemple quelques ecuelles polychromes (Fig. 10), quelques asiettes et quelques carreaux de faience. Ryc. 11. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss Les produits des potiers citadins se distinguent par la couleur de leur ornementation, mais ils ne sont pas toujours dans le style primitif populaire. C R A C O V I A N P O P U L A R P O T T E R Y IN T H E C O L L E C T I O N S O F T H E M U S E U M OF ARTISTIC I N D U S T R Y IN CRACOW Ryc. 12. Dzban z Andrychowa, czerwona glina biało polewana. Fot. R. Reinfuss In the West part of the Cracow Provinces there were still towards the end of the past century a few centres of pottery which producedt finely decora­ ted earthen-ware vessels for the use of the adjoining villages. These centres are now stopped or produce earthen-ware without arti stic value. Old Cracow pottery is to be found only in the Museum of Artistic Industry in the town of Cracow and there the various pottery cent­ res are fairly well represented. In her article, the author gives the characteristics of the singular centres of pottery, taking for basis the material available in the afore mentioned Museum. The raw-stuff used in the Province of Cracow was either white clay which becomes cream-coloured in the baking, or a ferruginous one which gives a brown crust. Among the vessels produced there are basins, pitchers and pots. Some of them, for example the white pitchers of Alvernia (fig. 2) have a very fine form. Less pleasing are the big darkly glazed pitchers from Andrychów (fig. 6 and 7) which have fine details but are over-loaded, and shew faults of composition. The exterior and the interior of the vessels have either a light pellucid glazing or a brown one in many shades. Polychrome glazing is not to be found in Cracow pottery, but it appears at the end of the past century on the vessels produced by potters in work­ shops situated in the town of Cracow. A few specimens of basins with a coloured glazing (fig. 10) earthen-ware plates and tiles can be taken for an example. Compared to the pottery of the Cracow Province, the products of the town-work-shops distinguish themselves by the colouring of their ornament. Still, one remarks when considering the plates (fig. 12), and the tiles fig. 11) that they do not always conform to the style of the popular primitives. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24e3ddb6369ef8d8db098a34645356d.pdf 6a3faad563b625ff7dab37ac94d19780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4010 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3750 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.5 ; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART P O P U L A I R E P O L O N A I S Revue mensuelle P O L I S H P E A S A N T Monthly revue R Włodzimierz ludowej E A R T S Sokorski — O właściwy stosunek do sztuki A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C Z N E Dynowski Witold — Historycyzm w sztuce ludowej cz. V O P R A C O W A N I A ; Bojarska Irena — Krakowska ceramika ludowa w zbiorach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie. R O K III D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Kolago Władysława piowskiej. Kronika — Konkurs na wnętrze chaty kur­ M A J 1 9 4 ( 9 , v i » 5^ W L^C) ^ Г. Л) O . ' ' Reinfuss Roman — Przyczynek do ikonografii obrazów janosikowycb na szkle malowanych w «- u ^ [j^J/ytył SX-'ttU-k^ Nr 5 �Kafel wykonany przez krakowskiego garncarza Teofila Michalskiego. Fot. R. Reinfus � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96ef29daf4e29dc5c55897f2d7e93032.pdf d2a56359ac5594d11bb3ab9f4e78968e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6550 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historiografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6122 Title A name given to the resource Guzik z historii? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA m o l o g i c z n y c h kwestii współczesnej historiografii. Już nawet kartkując t y l k o pobieżnie książkę, można mieć pewność, że żadne ważne pytanie z katalogu historiograficznych wątpliwości nie zostało t u pominięte. H a ­ Guzik z historii? Dylematy współczesnej historiografii słowo można je ująć tak: jak pisać historię po ostat­ n i c h r e w o l u c j a c h w humanistycznej epistemologii? k i m w tej sytuacji staje się historyk? czy w swojej pra­ cy m a o n kierować się obowiązkami etycznymi, czy względami estetycznymi? jak ma się zapis pamięci do historycznego konstruktu? po co n a m jeszcze historia po ogłoszonym jakiś czas t e m u „końcu historii"? jeśli historia tak naprawdę niczego nie uczy, to do czego P a m i ę ć , etyka i historia. A n g l o - a m e r y k a ń s k a może n a m się jeszcze przydać? teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. Trzy wyraźnie wyodrębnione części dobrze d o k u ­ (Antologia przekładów) m e n t u j ą tego rodzaju wybór tematów d o k o n a n y przez Red. E w a Domańska, Poznań 2002 autorkę a n t o l o g i i . Patrząc z perspektywy antropologicznej na te pyta­ nia, t r u d n o uciec o d przekonania, że podobne wątpli­ wości nawiedzają o d pewnego czasu i myśl a n t r o p o l o ­ giczną. Można nawet odnieść wrażenie, że dzieje się to ostatnio ze wzmożoną intensywnością. I z tego też po­ N w o d u moja l e k t u r a zbioru Pamięć, ajpierw konieczne u s p r a w i e d l i w i e n i e . Parę znawcze zaprzyjaźnionej dyscypliny, ale każe m i przyj­ zdań o... h i s t o r i i tej recenzji. Pierwotnie miała rzeć się baczniej także używanym przez nas narzę­ ona wejść do jednego z dwóch g r u b y c h n u m e ­ dziom. Redagując przed laty n u m e r „Kontekstów" po­ rów naszego pisma dotyczących pamięci, związków h i ­ święcony związkom wzajemnym h i s t o r i i i antropologii, storii i pamięci, i t y m p o d o b n y c h problemów. Zdawa­ traktowaliśmy jako p e w n i k zdanie, że pytania i wątpli­ ło się b o w i e m , nie bez racji, że t a m będzie najstosow­ wości poznawcze o b y d w u dyscyplin - c h o ć nie tożsa­ niejsze miejsce dla tej recenzji, że t a m wśród oświetla­ me - to są bardzo sobie bliskie. Czytając teraz antolo­ jących ją z różnych stron, tak właśnie: kontekstów - gię przekładów zmagających się ze skomplikowaną będzie jej najlepiej. Jednakże, z powodów najbardziej materią m e t o d o l o g i i historii, m a m cały czas poczucie, prozaicznych z możliwych - n a d m i a r tekstów bieżą­ że jestem u siebie. Ze h i s t o r y k i a n t r o p o l o g jadą na c y c h i t y c h „na wczoraj" - publikacja tej recenzji o d ­ t y m samym - c h y b o t l i w y m i t r u d n y m w prowadzeniu wlekła się m o c n o w czasie. A l e nie m a tego złego... — epistemologicznym wózku. W r a c a m więc n i e m a l po r o k u rozłąki do książki, N i e sposób w krótkiej recenzji powiedzieć wyczer­ o której miałem kiedyś pisać. I m a m dziwne poczucie, pująco o wszystkich tekstach, toteż poniższe uwagi ko­ że książka, którą czytam teraz, to już jest nieco i n n a rzystają ze zrozumiałej w t y m kontekście strategii wy­ książka niż ta, której ślad zachował się n a „trzech stro­ b o r u . T e n zaś p o d y k t o w a n y jest po części wagą p o r u ­ n a c h " kiedyś rozpoczętej recenzji. T r u d n o ukrywać, że Pamięć, szanych w artykułach problemów, ale również - nie ma etyka i historia - bo o niej t u cały czas m o w a - p o w o d u tego ukrywać - całkiem p r y w a t n y m i zaintere­ niezwykle intrygująca antologia przekładów tekstów sowaniami. Z żalem pozostawiam więc na b o k u k i l k a teoretycznych dotyczących sposobu uprawiania histo­ ważnych myślowo artykułów (zwłaszcza H a y d e n W h i ­ r i i dzisiaj, po lekturze w i e l u artykułów z naszych dwóch tołstych żurnalow t e ! ) , m a j ą c wszakże świadomość, że mówić po t r o c h u zgłębiających zagadki pamię­ o wszystkim, to w istocie mówić po t r o c h u o niczym. c i i zapomnienia prezentuje m i się dzisiaj inaczej niż Przejdźmy już teraz do szczegółów. r o k t e m u . O związkach i pokrewieństwach między n i ­ m i za chwilę, powiedzmy jednak najpierw parę zdań Rozważny, romantyczny i jeszcze... o samej książce. S k o m p o n o w a n a przez Ewę D o m a ń s k ą z wyraźną Jeśli jest jakieś ważne metodologicznie odkrycie starannością i wielce t r a f n y m d o b o r e m tekstów a n t o ­ o s t a t n i c h lat, to chyba t o , że wizja n a u k i - m a m t u na logia przekładów anglo-amerykańskiej teorii h i s t o r i o ­ myśli, rzecz jasna, Geisteswissenschaften grafii jest pozycją wyjątkową. Świadczy o t y m , z jednej myślowego skansenu. To, że zdarza się spotykać o d n i c h F r a n k l i n A n k e r s m i t , H a y d e n W h i t e czy D o m i - czasu do czasu jeszcze osobników konserwujących na­ n i c k LaCapra - co chyba wystarczy za rekomendację, k i l k u najistotniejszych i najbardziej drażliwych episte- - z pozytywi­ stycznych rojeń odesłana została w znacznej mierze do strony, reprezentatywny wybór autorów - a są wśród z drugiej zaś - jakość samych rozpraw, dotykających etyka i historia nie jest t y l k o spojrzeniem „z zewnątrz" na kłopoty po­ miętnie p r a g n i e n i a o wiedzy p e w n e j , prawdziwej I i o b i e k t y w n e j , w n i c z y m nie zmienia f a k t u , że tworzą 58 �Danusi Czaja • G U Z I K Z H I S T O R I I ? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I oni - powiedzmy bezpieczniej: zaczynają tworzyć - już każdym tazem coraz i n a c z e j ? Pytanie to pozosta­ tylko malowniczy margines h u m a n i s t y k i , a i c h teksty w i a m w zawieszeniu. pozwalają się zorientować jedynie w t y m „jak to drze­ W myśleniu Topolskiego o h i s t o r i i , przy p e w n y c h wiej bywało". wątpliwościach, ostatecznie jednak zwycięża n a u k o ­ wiec. Z k o l e i F e r d i n a n d Sanchez-Marcos A l e co to bliżej oznacza dla historyka? A przede próbuje wszystkim, co realnie oznacza rozbrat z pojęciem na­ przyjrzeć się bliżej figurze historyka jako tłumacza. uki r o z u m i a n y m na sposób pozytywistyczny? Przypomina t r u d n y d o zgryzienia również dla history­ Dość przejrzystą odpowiedź na tak postawione ka włoski kalambur traduttore, tradittore i pyta, czy wątpliwości daje Jerzy Topolski. Jego głos jest o tyle i n ­ w przeszłości historycy byli raczej tłumaczami, czy też teresujący, że z jednej strony uznaje o n status quo h i ­ może zdrajcami. Przyswajali realnie coś z „innego storii po postmodernistycznej rewolcie, nie b r o n i nie- świata", czy w p r o j e k t o w y w a l i weń własne przekona­ pottzebnie spraw przegranych i nie trzyma się kurczo­ nia? Mówili prawdę, czy kłamali? wo dogmatów klasycznej historiografii, z drugiej zaś, nie jest na p e w n o z w o l e n n i k i e m k o n c e p c j i W s w o i m artykule Sanchez-Marcos najbardziej anything może ze wszystkich autorów zbioru zbliża się do opisa­ goes, stara się m i m o wszystko uratować zręby h i s t o r i i nia n a t u r y poznania historycznego j a k o strategii b l i ­ pojmowanej (jednak!) n a u k o w o . Jak to rozumieć? To­ skiej w i s t o t n y c h p u n k t a c h b a d a n i u antropologa, polski wyraźnie podkreśla, że pora rozstać się z naiw­ a więc tego, który stara się - mówiąc najkrócej - w n i ­ nym przekonaniem historyków o całkowitej mimezie kać w „ o b c e " światy, przełamywać liczne bariery i n n o ­ świata, o którym piszą, czy może lepiej: który powołu­ ści. Przypomina o n spopularyzowaną przez D a v i d a L o - ją do istnienia. Można mieć różne zdania na t e m a t re­ w e n t h a l a frazę „przeszłość to obcy k r a j " (w istocie jest alnych skutków fali postmodernistycznej w h i s t o r i o ­ to pierwsze zdanie z powieści Leslie P H a r t l e y a - grafii, t r u d n o jednak, pisze Topolski, trzymać się dalej Go-Between), realistycznej t e o t i i korespondencji między narracją h i ­ ność, odmienność m i n i o n e g o świata o d tego, w któ­ storyczną a przeszłością samą w sobie. W świetle tego r y m f u n k c j o n u j e h i s t o r y k . Jego zadanie j a w i się w tej kryzysu przedstawienia trzeba przeformułować zadania sytuacji jako zadanie translatorskie: zrozumieć na tyle, nauki. Jeśli w istocie nie do utrzymania jest prosto­ na ile się da „obcy" świat i przeszczepić jego rozumie­ duszna wiara w jedną prawdę czy uchylanie związku nie na „własny" g r u n t . Przełamywanie obcości, znosze­ między sposobem prezentacji przeszłości a nią samą, t o nie barier między o b c y m i światami to główne zadanie nie oznacza to całkowitego porzucenia p e w n y c h ele­ historyka. Zastanawia się autor n a d interesującą k w e ­ mentarnych wymogów naukowości. T o p o l s k i zalicza stią: jak się mają ograniczenia w r o z u m i e n i u ludzi tej do nich: ścisłość i precyzję badawczą, procedury ide- samej kultury, ale żyjących w i n n y c h epokach, d o The kładąc nacisk właśnie na obcość, i n ­ alizacyjne, czyli k o n s t r u o w a n i e m o d e l i , nacisk na ob­ trudności w r o z u m i e n i u ludzi żyjących w t y m samym serwację świata bez względu na twierdzenia o dostępie czasie, ale należących do różnych kultur? Czy na przy­ bądź braku dostępu do niego i wreszcie: postęp w ba­ kład łatwiej n a m , Europejczykom, zrozumieć człowie­ daniach historycznych. ka e p o k i Oświecenia, czy żyjącego obecnie Hindusa? Która obcość jest n a m bliższa, którą łatwiej przyswoić? Tekst Topolskiego jest zbyt krótki i zbyt ogólny, by Intrygujące to zagadki. z nim dyskutować. Jest taczej listą haseł i zaleceń (mo­ że czasem: ptagnień) niż dogłębną analizą sytuacji h i ­ N a t u r a l n i e , takie rozumienie poznania historycz­ storiografii „po p o t o p i e " . Formułowany t u p r o g r a m nego łączy się ze wszystkimi zagrożeniami i iluzjami, pozytywny jest na tyle ogólnikowy i oczywisty, że w za­ które napotyka tłumacz w swojej pracy translatorskiej. sadzie (poza może tezą o postępie) t r u d n o się z n i m nie A u t o r nawiązuje wyraźnie w swojej propozycji do k o n ­ zgodzić. K t o będzie dyskutował z tezą, że myślenie po­ cepcji winno być raczej ścisłe niż niechlujne? G o d n e wszak­ i h e r m e n e u t y k i twórczego przyswojenia Paula Ricoeu- że odnotowania jest t o , że w tej wypowiedzi tak wyraź­ ra. I , co ważne, podkreśla o n za w s p o m n i a n y m i auto­ nie ściera się „nowe" ze „starym". T o p o l s k i przyjmuje r a m i wyraźny kontekst etyczny takiego podejścia do pewne rozwiązania postmodernistycznej historiografii, przeszłości. C h o d z i już nie t y l k o o t o , by wyjaśniać fuzji horyzontów Hansa-Georga Gadamera ale najwyraźniej nie chce wylać dziecka z kąpielą i po­ „jak było naprawdę", ale by m ó c wejść w owocny dia­ stuluje - m i m o wszystko - w a r u n k o w e utrzymanie te­ log ze światem, który się bada. Oczywiście, myśl jest zy o naukowym (przy nieco rozluźnionych rygorach) szlachetna, ale w praktyce badawczej n i c nie jest pro­ statusie historii. Dyskusyjna jest natomiast dla m n i e ste i oczywiste. Bywa, że próby przełamywania obcości teza, czy tzeczywiście można mówić o a k u m u l a c j i wie­ stają się źródłem napięcia raczej niż porozumienia, dzy historycznej, czy wraz z rosnącą górą i n f o r m a c j i bardziej iluzji niż owocnego dialogu. N i e m n i e j jednak o przeszłości, Sanchez-Marcos postrzega tę hermeneutyczną prakty­ rzeczywiście wiemy o niej coraz w i ę c e j . Skoro, jak chciał B u r c k h a r d t , historia jest kę historyczną jako j e d n o z ważniejszych „zapisem tego, co jeden w i e k uznaje za godny o d n o t o ­ współczesności. Możliwe, że jest o n o u t o p i j n e w swo­ wania w i n n y m " , to może jest raczej tak, że nie tyle i c h dalekosiężnych celach, ale przynajmniej nie w y ­ wiemy o m i n i o n y c h światach więcej, ile po prostu za zbywa się pewnej dozy odpowiedzialności za świat - co 1 59 wyzwań �Danusi Czaja • G U Z I K Z H I S T O R I I . ' D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I w słowach n a d m i e r n i e może patetycznych stara się tetycznego nie zaś epistemologicznego rozumienia re­ wyrazić autor w p o d s u m o w a n i u swoich uwag. prezentacji. Z rozważań n a d kłopotami z pojmowa­ W stronę nieco podobnie r o z u m i a n y c h konse­ n i e m reprezentacji wynikają trzy, brzemienne w s k u t k i k w e n c j i etycznych pracy historyka zmierza myśl Fran­ w n i o s k i . Po pierwsze: w b r e w tradycyjnemu stanowisku ka A n k e r s m i t a , c h o ć co innego jest dominantą jego epistemologicznemu, w przypadku reprezentacji histo­ rozważań. W m o i m przekonaniu jest t o jeden z n a j ­ rycznej nie porównujemy języka i rzeczy, ale „rzeczy" ważniejszych tekstów całego zbioru. Tezy A n k e r s m i t a , z „rzeczami", ocenianie więc tekstu historycznego pod jak zwykle, nowatorskie i świetnie uargumentowane, kątem fotograficznej dokładności zupełnie mija się wyrywają z epistemologicznej d r z e m k i i zmuszają d o z celem. Po drugie: n a solidnie rozpracowanym przy­ g r u n t o w n e g o przemyślenia rzekomo niewzruszonych kładzie k o n c e p t u „ruchu robotniczego" (pytanie, co pewników. realnie o d p o w i a d a t e m u pojęciu?) dowodzi autor, że A n k e r s m i t rozważa o d różnych s t r o n t a k m o c n o nie m a rzeczy bez reprezentacji, że przeszłość o d m a l o ­ krytykowaną w t r a d y c y j n y m m o d e l u obiektywistycz- wywana przez historyka jest nie m n i e j uzależniona o d nej historiografii kwestię subiektywności badacza. H i ­ sposobu jej przedstawienia niż „obiekt" przedstawienia storyk, j a k dobrze wiemy, w i n i e n być w swej pracy cał­ w malarstwie p o r t r e t o w y m . Po trzecie: dokładność, kowicie bezstronnym sędzią, w i n i e n unikać wszelkiej rozumiana jako ścisła odpowiedniość słów i rzeczy jest tendencyjności, odsuwać własne poglądy n a bezpiecz­ niemożliwa d o osiągnięcia, i dotyczy t o zarówno repre­ ną odległość i p o prostu skrupulatnie i uczciwie korzy­ zentacji artystycznej, j a k i historiograficznej. Jest t a k stając z materiału źródłowego opowiadać o t y m , co się dlatego, ponieważ n i e dysponujemy a b s o l u t n y m i kry­ wydarzyło. W t a k formułowanym programie pozytyw­ t e r i a m i , które mogłyby n a m pokazać jakie relacje p o ­ n y m szczególnie podkreślano, że badacz - jeśli nie w i n n y łączyć słowa z rzeczami. chce pogwałcić obowiązujących w k o n f r a t e r n i history­ Najciekawsza jest konkluzja t y c h wywodów. Otóż, ków reguł gry - p o w i n i e n przede wszystkim zrezygno­ nie traktuje A n k e r s m i t powyższych konstatacji jako wać z u j a w n i a n i a swoich sympatii p o l i t y c z n y c h i prze­ ułomności poznania historycznego, nie rozumie i c h ja­ konań m o r a l n y c h . D o w o d z i A n k e r s m i t , że z nieja­ ko epistemologicznych defektów. Przeciwnie: pokazuje snych (a może właśnie: nazbyt jasnych) powodów, język reprezentacji, jego tworzenie, wyłanianie się jako z reguły kiedy mówiono o subiektywności tekstu histo­ sferę wolności: „nieokreśloność relacji między słowem rycznego rzadko zwracano uwagę n a t a k łatwo a przedmiotem nie jest wadą, lecz największą zaletą u c h w y t n e jego cechy j a k : specyficzny styl pisarski czy wszelkich reprezentacji językowych. C i historycy, któ­ przynależność d o jakiejś szkoły badawczej, natomiast r y m w i c h własnej dziedzinie przeszkadza brak precyzji, zawsze zarzut subiektywności kojarzono z wartościami okazują względem niej nieufność spowodowaną t y m , p o l i t y c z n y m i i m o r a l n y m i . Dlaczego t a k się dzieje? co w istocie stanowi jej największą wartość i najcie­ A n k e r s m i t przekonuje, że n i e dlatego, by były one su­ kawsze wyzwanie. Tutaj b o w i e m język dopiero się rodzi, b i e k t y w n e , ale właśnie dlatego, że obydwa te światy wyłania się z tego, co językiem jeszcze riie jest", (s. 66- wartości - inaczej niż styl pisarski czy orientacja m e t o ­ 67) Historyczne reprezentacje danego w y c i n k a prze­ dologiczna - należą d o sfery o b i e k t y w n e j . M a ł o tego, szłości, to i n n y m i słowy p r o p o z y c j e konstruktów wbrew naszym r u t y n o w y m przyzwyczajeniom, są one językowych najlepiej odpowiadających rzeczywistości, niezwykle blisko powiązane z wartością, której głów­ którą opisują. Z t y m idzie w parze m o c n o podbudowa­ nie chce służyć h i s t o r y k - prawdą: „być może w war­ ne przekonanie, że - logicznie rzecz biorąc - w ocenie tościach p o l i t y c z n y c h i m o r a l n y c h dostrzega się t a k reprezentacji historycznych kryteria estetyczne wyprze­ wielkie zagrożenie d l a prawdy historycznej n i e dlate­ dzają kryteria dyskursu poznawczego i normatywnego. go, że są one o d niej nieskończenie odległe i należą d o Te pierwsze pozwalają n a m dopiero ocenić wartości po­ zupełnie innego świata, ale właśnie dlatego, że są zbyt znawcze i n o r m a t y w n e tekstu. Jeśli b o w i e m , reprezen­ blisko niej i ze t r u d n o te światy rozdzielić. Wartości tacja historyczna zawsze jest (musi być) w y b o r e m spo­ moralne i polityczne należą bardziej d o świata przed­ śród k i l k u możliwości, t o w efekcie stopień jej trafności m i o t u niż p o d m i o t u , a zatem h i s t o r y k określany jako (udatności) badamy n i e poprzez porównanie narracji 'subiektywny' pozostaje wierny domenie z samą przeszłością, ale poprzez porównanie narracji przedmiotu (zgodnie z w y m o g a m i o b i e k t y w i z m u ) , nie zaś w sferze własnej podmiotowości między sobą. i osobistych doświadczeń. I n n y ­ Jak te uwagi o reprezentacji wiążą się z kwestią war­ m i słowy, istota p r o b l e m u może polegać n a t y m , że tości? Postuluje A n k e r s m i t twierdzenie zgodnie z któ­ prawda historyczna przejawia się niekiedy w w a r t o ­ r y m , u w a r u n k o w a n i a polityczne i moralne tekstu h i ­ ściach p o l i t y c z n y c h i m o r a l n y c h i vice versa", (s. 57) storycznego t o - w b r e w zdroworozsądkowym przeko­ drobiazgowo dyskutuje standardowe n a n i o m - nie przeszkoda w d o t a r c i u do prawdy, ale argumenty obiektywistyczne, szczególną jednak uwagę przeciwnie, to jej w a r u n e k ! Najbardziej zaskakująca poświęca kwestii reprezentacji historycznej i jej nie­ konkluzja brzmi t a k : „dyskurs narracyjny bądź histo­ bezpiecznym związkom z wartościami, o których była ryczny jest najlepszym p u n k t e m odniesienia, gdy cho­ m o w a . Jego myślenie w tej kwestii zmierza w stronę es­ dzi o wybór najwłaściwszych n o r m politycznych i m o - Ankersmit 60 �Darius? Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I ralnych. Inaczej mówiąc, wybór określonego działania rzeczywistości. Dzisiaj historycy muszą wiedzieć, że politycznego l u b etycznego może zasadzać się na wcze­ w t e n czy i n n y sposób konstruują tę rzeczywistość, śniejszym ustaleniu, które reprezentacje historyczne bądź, j a k to ujął b r u t a l n i e G o l o M a n n , zmyślają ją. uważamy za najlepsze i jakie n o r m y polityczne i m o r a l ­ Oczywiście, kiedy mówi o n o zmyślaniu, to nie ma na ne są w n i c h eksponowane. Zgodnie z tą metodą po­ myśli zwykłego kłamstwa, ale konieczność uzupełnia­ winniśmy wybierać te wartości polityczne i moralne, nia, wypełniania „pustych" miejsc w obrazach prze­ któte stały się źródłem najbardziej u d a n y c h i wyrazi­ szłości: „Historycy (...) zmyślali o d czasu, kiedy T u k i ­ stych reprezentacji przeszłości" (s. 78). Przykładowo: dydes wprowadził d o swojego dzieła mowy, dramatycz­ niemal wszyscy zgadzamy się co do tego, że obraz rewo­ ne dialogi, co do których przyznawał, że wprawdzie nie lucji francuskiej w dziele Tocqueville'a przewyższa w i ­ w i a d o m o , czy tak zostały wygłoszone, ale p o w i n n y być zję Micheleta, co z kolei może być p u n k t e m wyjścia do tak wygłoszone. Nowoczesne porównania wartości politycznych wchodzących w grę stwo nie zaniechało tej m e t o d y t a k całkowicie jak się w obu przypadkach, kulminującego we wniosku o wyż­ sądzi. B o w i e m jeśli nawet z reguły wystrzega się o n o szości wartości liberalnego indywidualizmu (Tocqueville) wkładania w usta s w o i m b o h a t e r o m słowa mówione­ nad indywidualizmem z l e w i c o w y m o d c h y l e n i e m ( M i - go, to odgaduje myśli, jakie zostały pomyślane tak al­ chelet). A zatem, reprezentacja historyczna czytana bo inaczej; w t e n sposób k o n s t r u u j e przecież poglądy, n a u k o w e dziejopisar­ nie tylko z czysto poznawczego, ale też z pragmatyczne­ przyczyny, związki, których rzeczywistości i oddziały­ go p u n k t u widzenia, może być d o b r y m źródłem wybo­ wania nie może dowieść, a którym jednak i właśnie i m ru właściwych (przekonujących, najlepiej uzasadnio­ zawdzięcza sens swego przedsięwzięcia". nych) wartości politycznych i moralnych. 3 Jednakże różnica między Tukidydesem a współczesnymi history­ k a m i jest - w o l n o sądzić - taka, że c i o s t a t n i wiedzą, W p u b l i k o w a n y m kiedyś w „Kontekstach" wywia­ co robią (w każdym razie wiedzieć p o w i n n i ) i są świa­ dzie A n k e r s m i t mówił o konieczności p o w r o t u „prze- d o m i k o n s e k w e n c j i stosowanych przez siebie „kon­ naukowionego" pisarstwa historycznego do r o m a n ­ s t r u k c y j n y c h " procedur. tycznych korzeni, do n a r r a c j i z wyraźnym stemplem jednostkowego stylu i autorskiej sygnatury. Mówiąc W „nowej" historiografii anglo-amerykańskiej za­ o nowym romantyzmie j a k o atrakcyjnej dla historyka miast jałowego o p t y m i z m u pozbawionego pytań d o m i ­ propozycji, przeciwstawiał się w t e d y h i s t o r i i pisanej nuje raczej m o c n e poczucie ułomności naszych m e t o d przez „całkowicie odczłowieczone, abstrakcyjne j e d ­ docierania do przeszłości i świadomość, j a k wiele zale­ nostki, które po prostu orzekają o prawdziwości jakie­ ży o d samego historyka, jak wielka t y m samym spoczy­ goś fragmentu przeszłości". W p r e z e n t o w a n y m tek­ wa na n i m odpowiedzialność za p r o p o n o w a n y czytel­ ście rozwija tę myśl i wzmacnia, ale t y m razem czyni n i k o m obraz światów m i n i o n y c h . By być w i a r y g o d n y m tak, nie w obronie żywego, pojedynczego doświadcze­ i słuchanym, m u s i o n teraz odgrywać wiele ról. I to nie nia, ale - paradoksalnie - w obronie wartości obiek­ z osobna, ale najlepiej jednocześnie. Teraz już nie w y ­ tywnych, tych, które tworzą rzeczywisty świat każdej starczy m u d o epistemologicznego szczęścia i sukcesu historycznie i k u l t u r o w o określonej wspólnoty. czytelniczego solidna krytyka źródeł. Dzisiaj m u s i być 2 i „rozważny", i „romantyczny". A także „etyczny" i „es­ K t o więc, w świetle powyższych propozycji, pisze teraz historię? K i m jest - bądź: k i m być p o w i n i e n tetyczny". Dobrze też, by miał jeszcze pisarski talent. - współczesny historyk? Współczesny, a więc t e n , który Nieproste wymagania... lata poznawczej niewinności i naiwności ma już za so­ Pamięć, żałoba i melancholia bą. K i m zatem? Kładącym wciąż nade wszystko nacisk na solidny warsztat i precyzyjne i n s t r u m e n t a r i u m po­ jęciowe Naukowcem? Wyrozumiałym, słuchającym, niwelującym historyczne odmienności Tłumaczem? Wspomniałem wcześniej o dwóch s o l i d n y c h t o ­ m a c h „Kontekstów" (nr 1-3 i 3-4: 2003) poświęco­ Niewyrzekającym się e m o c j i i osobistego zaangażowa­ n y c h różnym aspektom pamięci i i c h oświecającej r o l i nia noworomantycznym Pisarzem? w mojej p o n o w i o n e j lekturze zbioru Pamięć, Pewnie każdym z n i c h po t r o c h u . C h y b a żadna ge- etyka i hi­ storia. D w a słowa o t y m . Pośród w i e l u tekstów z n u m e ­ neralizacja nie jest t u możliwa. A przecież wymieniłem r u 1-2 dotykających s k o m p l i k o w a n y c h relacji pamięci tu ledwie trzy opcje. M i m o że zdają się one dość repre­ i h i s t o r i i dwa zdają m i się wielce symptomatyczne. zentatywne, nie wyczerpują, co jasne, wszystkich moż­ W pierwszym artykule h i s t o r y k Żydów Yosef H a y i m liwości. Przy wszystkich różnicach ról p r o p o n o w a n y c h Yerushalmi pisze o t r u d n y m do zrozumienia dla naszej historykom wyraźna teza, jaka płynie z recenzowanego zhistoryzowanej świadomości fakcie p r y m a t u , j a k i j u ­ tomu, jest taka: nie m a już raczej p o w r o t u do pozyty­ daizm przydawał żywej pamięci n a d zainteresowaniem wistycznej wizji historii, do h i s t o r i i z i n d u k c y j n y m na- faktografią, a więc historią, w znaczeniu w j a k i m rozu­ nizywaniem faktów na przyczynowo-skutkowy sznu- m i e m y ją dzisiaj. Pamięć pielęgnująca wiedzę o bo­ tek, z przezroczystymi semantycznie źródłami, z k o n ­ skich wtargnięciach w empiryczny świat ostatecznie cepcją jednej Prawdy i h i s t o r y k i e m - s u m i e n n y m ar­ okazywała się dla wrażliwości żydowskiej chiwistą, który ma n i e k o n f l i k t o w y dostęp do m i n i o n e j mocniejszą 4 61 rzeczywistością niż znacznie zanotowane przez �Dańusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L I <VTY WSPÓ1CZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I skrybów „prawdziwe" wydarzenia, co dość paradoksal­ uzależnienia o d przeszłości, narcystycznej identyfikacji ne, zważywszy na silne podkreślanie przez j u d a i z m h i - z u t r a c o n y m o b i e k t e m miłości. Inaczej - żałoba. Może storyczności Boskiego objawienia. D r u g i tekst, autor­ ona skutecznie przeciwdziałać melancholijnej depresji. stwa Paula Ricoeura Umożliwia rozpoznanie Innego jako Innego, rozluźnia 5 pokazuje na w i e l u i n s t r u k t y w - n y c h przykładach różnorakie formy zagrożenia pamię­ t y m samym gorset c i . A n a l i z u j e niezwykle precyzyjnie zjawiska pamięci istotnej dla m e l a n c h o l i i . W żałobie człowiek ma pełną narcystycznej identyfikacji, tak powstrzymywanej, pamięci m a n i p u l o w a n e j i pamięci świadomość straty, lecz z czasem potrafi się o d niej narzuconej, przedstawiając sposoby nadużywania pa­ odłączyć, opuścić „kraj" przeszłości i stanąć po stronie mięci n a t u r a l n e j i k o n s e k w e n c j i społecznych, jakie teraźniejszego życia. Pamięta o n i szanuje zmarłego, ale z t y c h nadużyć wynikają. W pierwszym tekście pamięć nie identyfikuje się z n i m . Żałoba podtrzymuje korzyst­ jest zdecydowanie silniejsza o d h i s t o r i i , w d r u g i m oka­ ną dla życia różnicę. A b y żałoba była skuteczna, musi zuje się ona bardzo kruchą instancją, władzą podatną mieć wsparcie we wspólnocie. na liczne nadużycia. Jak przenieść te uwagi na myślenie o pisaniu histo­ I jeszcze jeden o g r o m n i e ważny tekst zamieszczony rii? Operując zręcznie o b y d w o m a pojęciami, dołącza w t o m i e d r u g i m pisma: bogato egzemplifikowana roz­ do n i c h autor jeszcze dwa i n n e , f u n d a m e n t a l n e Freu­ prawa autorstwa K e r w i n a Lee K l e i n a . N i e dziwi, że dowskie a u t o r k a a n t o l o g i i w s p o m i n a z entuzjazmem w swoim zwłaszcza t e m u o s t a t n i e m u przydając ogromną wagę. wstępie t e n właśnie artykuł. To właśnie K l e i n jako je­ Przepracowanie przeszłości jest - d e n z pierwszych poddał analizie zastanawiający feno­ i bolesną - n i e m n i e j j e d n a k konieczną próbą uporania m e n świata zachodniego: pojawienie się stosunkowo się z przeszłością. LaCapra postuluje wyciągnięcie ka­ n i e d a w n o (lata 80.) pamięci w dyskursie publicznym, tegorii przepracowania z k o n t e k s t u terapeutycznego a zwłaszcza n a u k o w y m . Powołuje się o n przy t y m na i odniesienie go do rozważań natury etycznej i poli­ 6 pojęcia: przeniesienia i przepracowania, ogromnie trudną prekursorskie w tej m a t e r i i prace Pierre'a N o r a i wła­ tycznej. W jego r o z u m i e n i u przepracowanie jest bo­ śnie na książkę Zakhor Yerushalmiego, z której p o c h o ­ w i e m w dużej mierze procesem etycznym. Transferując dzi przypomniany przed chwilą rozdział. K l e i n zwraca Freudowski dyskurs kliniczny na kwestie pisarstwa h i ­ uwagę na to, że tak m o c n a o b e c n o ś ć pamięci w na­ storycznego, La Capra k o n k l u d u j e : szym myśleniu jest reakcją na rozczarowanie dyskur­ „Wiele spraw związanych z H o l o c a u s t e m i i n n y m i sem historycznym, powiada też, że pamięć bywa często 'katastrofami' historycznymi można i s t o t n y m uzupełnieniem, o ile nie alternatywą dla te­ i pamiętać, trudność zaś polega na t y m , aby nie trwać go dyskursu. obsesyjnie przy urazie j a k o doświadczeniu zrekonstruować niczyim, które sprawia, że, paradoksalnie, jest się świadkiem za­ Te trzy pobudzające myślowo eseje tworzą owocne tło d l a rozpraw łamania możliwości świadectwa, lecz by wypracować z części drugiej naszej antologii, zwłaszcza dla tekstów relację między pamięcią a rekonstrukcją, w której bę­ D o m i n i c k a LaCapry i Franka A n k e r s m i t a , na które dą się one wzajemnie wzbogacać oraz krytycznie kwe­ teraz szczególnie chciałbym zwrócić uwagę. O b y d w a stionować i która będzie uwrażliwiała na zagadnienie poznawczo i wyjątkowo stosowne dotyczą wydarzeń, o których E m m a n u e l Levinas pisał, urazu psychicznego" (s. 130). I nieco dalej: „Histo­ że „rozdzierają swoją własną o s ł o n ę " . ryczne s t u d i u m zdarzenia granicznego może pomóc 7 LaCapra, autor szeregu p u b l i k a c j i drążących bole­ wytworzyć gotowość do odczuwania lęku w d a w k a c h sny i t r u d n y p r o b l e m historiografii H o l o c a u s t u , jak nieparanoidalnych, która da lepszy p u n k t wyjścia po­ i możliwości pisarskiego udźwignięcia wydarzeń gra­ myślenia możliwości 'tego, czego nie da się pomyśleć' nicznych, w s w o i m artykule rozważa zagadnienie trau- oraz przeciwstawienia się w a r u n k o m sprzyjającym wy­ m y j a k o kategorii interpretacyjnej. Szkoda, że jest to stępowaniu zdarzeń pourazowych; takie s t u d i u m może tekst wyraźnie przegadany, idący nierzadko w różnych, zatem sprawić, że powiedzenie 'ostrzeżony - uzbrojo­ często rozbieżnych k i e r u n k a c h , a miejscami po prostu n y ' zyska n o w y wydźwięk" (s. 133). Tekst t a k i może mętny. N i e zmienia to f a k t u , że p r o b l e m , z którym się być o d p o w i e d n i k i e m jednostkowego zmaga, jest ogromnie ważny. nia", może wyposażyć zbiorowość w narzędzia do upo­ „przepracowa­ rania się z n i e c h c i a n y m i e l e m e n t a m i P u n k t e m wyjścia artykułu jest pochodzące o d Freu­ przeszłości. Oczywiście, jest to możliwe tylko przy założeniu, że da psychoanalityczne i n s t r u m e n t a r i u m pojęciowe. La­ „przepracowanie" jest procesem pożądanym i że roz­ Capra stara się uczynić z niego użyteczne narzędzie ba­ ważania natury etycznej przynoszą - mniej lub bardziej dawcze. D w a przywoływane przezeń i analizowane zrealizowany - ale w efekcie potrzebny skutek. w tekście pojęcia to — wspominane również przez R i ­ coeura w c y t o w a n y m artykule - żałoba i melancholia. Budując zręby swojej t e o r i i krytycznej, LaCapra M e l a n c h o l i a m a charakter ambiwalentny, może być postuluje bardzo m o c n o konieczność etycznego zwro­ w a r u n k i e m żałoby, ale też może skutecznie blokować t u w analizach wypadków granicznych. W i d z i koniecz­ jej proces. M e l a n c h o l i a jest doświadczeniem izolują­ ność wyjścia badacza poza m u r y akademii, złączenia c y m , zamykającym jednostkę w stanie rozpaczy. W wy­ myślenia z wartościami, a n a l i t y k i z etyką. Czym wszak­ kładni Freuda melancholia to stan fantazmatycznego że jest ów postulowany przez LaCaprę zwrot etyczny 62 �Dariusz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓ1CZESNEJ HISTORIOGRAFII w badaniu historycznym? Powiada o n d o b i t n i e : „zwrot Jasną rzeczą jest, że LaCapra rysując m o d e l owego etyczny czy n o r m a t y w n y jest konieczny, lecz n i e w y ­ „zwrotu etycznego" w historiografii, podkreśla przy starczający przy próbie przepracowania problemów, t y m pozytywy takiego podejścia, a w m i n i m a l n y m zwłaszcza jeśli p o j m u j e się go w kategoriach j e d n o s t k i , s t o p n i u eksponuje jej zrozumienia siebie i zachowania. A b y odgrywał ja­ p r a k t y k a j e d n a k swoje. N i e w i e m , czy t a k łatwo, j a k t o kąś rolę społeczną, m u s i być o n połączony z zagadnie­ sugeruje autor, można wyminąć napięcie słabe jego strony. Teoria swoje, pomiędzy niami politycznymi. Podejmowanie t a k i c h zagadnień „czystą" myślą a „brudną" polityką? Czy etycyzacja wymaga połączenia ról czy też statusów p o d m i o t o ­ myślenia historycznego - wych uczonego i krytycznego i n t e l e k t u a l i s t y ; połącze­ (nie wszyscy podzielamy te same wartości) - nie może nia, które nie odrzuca skrupulatnej pracy n a u k o w e j prowadzić do nadużyć? Czy t y m samym nie może się ani nie m y l i refleksji krytycznej ze stronniczą propa­ zdarzyć, że zamienimy epistemologię dyskursu histo­ gandą, lecz umożliwia czy wręcz p o c h w a l a sposoby rycznego na sentymentalizm g o r z k i c h żalów? A u t o r myślenia często n i e a k c e p t o w a n e powiada, że nie m a się czego b a ć , z n a k i zapytania m i ­ (podkr. D C ) w obrębie a k a d e m i i " (s. 156). n i e j a k o „z n a t u r y rzeczy" m o wszystko pozostają. Przy wszystkich j e d n a k zgło­ szonych t u wątpliwościach przekonany jestem, że p o ­ To bardzo ważne, co podkreśla L a C a p r a . D o m i ­ nanta etyczna pisarstwa historycznego nie zwalnia stulat LaCapry - j a k o idea r e g u l a t y w n a - jest jak n a j ­ w żaden sposób z obowiązku krytycznego myślenia. bardziej słuszny i cenny poznawczo. Jak j e d n a k będzie Związek myśli i wartości nie może zamienić h i s t o r i i się o n przekładał na praktykę, t o już i n n a h i s t o r i a . w propagandową tubę. I co najważniejsze, kładzie o n Czytając rozważania LaCapry, próbowałem o d ­ nacisk na t o , że m o r a l n y akcent h i s t o r i o g r a f i i nie m o ­ nieść je do bliskiego n a m polskiego k o n t e k s t u . Jeden że być mylony z p r o s t a c k i m m o r a l i z o w a n i e m . T u nie t y l k o wyrazisty historiograficznie k o n k r e t . O t o po lek­ chodzi o prezentowanie m o r a l n e j wyższości, ale o t o , turze LaCapry w nieco i n n y m świetle j a w i n a m się na by mocno powiązać sferę myślenia ze sferą działania. przykład dysputa publicystyczna i historyczna wokół Aby w swoich rozważaniach wyjść - w różnych zna­ książki Jana T. Grossa Sąsiedzi- czeniach tego czasownika - poza cieplarniane i bez­ skiego miasteczka pieczne mury u n i w e r s y t e t u . Przy czym, j a k gdyby czu­ dyskusji historycznej o s t a t n i c h lat, j a k jąc podskórnie opór k o n s e r w a t y w n y c h z n a t u r y aka­ nieustającemu przemieszaniu ulegały wątki poznaw­ demików, demonstruje też drobiazgowo na k i l k u w y ­ cze, etyczne, ideologiczne i polityczne. Jak w soczewce branych przykładach, p o w o d y dla których tego rodza­ skupiły się w niej liczne p r o b l e m y związane z historycz­ ju propozycje natrafiają w myśleniu n a u k o w y m n ą reprezentacją wydarzeń granicznych, z pisaniem h i ­ na sptzeciw. Historia zagłady żydow­ (Sejny 2 0 0 0 ) . W tej najważniejszej pamiętamy, storii dzisiaj, jak i z r o z u m i e n i e m jej zadań. T y m , k t ó ­ LaCapra m o c n o akcentuje fakt, że badanie h i s t o ­ rzy łapią się już za głowę, mówiąc: z n o w u Jedwabne?! ryczne wypadków granicznych nie może być czysto p o ­ o d p o w i a d a m bez namysłu: j a k najbardziej, z n o w u ! znawcze, ale że m u s i o b e j m o w a ć w sobie m o m e n t M a m b o w i e m nieodparte wrażenie, że w powodzi na­ etyczny, chce o n t y m samym zbliżyć naukę do życia: miętności - skądinąd zrozumiałych - jakie wzbudziła „Tak pojęty dyskurs obejmowałby wzajemnie p r o w o k a ­ ta książka, zniknęła szansa na poważną dyskusję m e t o ­ cyjną intetakcję między kwestionującą teorią a bada­ dologiczną: o ograniczeniach tradycyjnej historiografii niami naukowymi mającymi w y m i a r empiryczny i h i ­ wobec rozumienia e p o k i pieców, czy też o etycznym storyczny. Impuls etyczny tego podejścia w y m u s i też imperatywie p o s t u l o w a n y m przez „nowe" podejścia do być może przemyślenie na n o w o samego znaczenia pisania h i s t o r i i . A była wyjątkowa po t e m u okazja. etyki oraz jej stosunku do p o l i t y k i : e t y k i o t w a r t e j na Może właśnie dopiero teraz - kiedy stopniały już niezwykle istotną interakcję między pracą i zabawą emocje, kiedy a n t y s e m i c k i szlam oblepiający o d po­ (...) oraz p o l i t y k i rozumianej nie t y l k o j a k o władza, czątku tę dyskusję już opadł, k i e d y poważni historycy lecz jako regulowane n o r m a m i współżycie. Rozumiane przestali już mnożyć w i r t u a l n e ciężarówki z N i e m c a m i w sensie etycznopolitycznym zainteresowanie kwestią krążące jakoby w czasie z b r o d n i po ptzeniesienia w badaniach n a u k o w y c h nie m u s i wcale i uznali podstawowe rozpoznanie autora za prawdziwe, prowadzić do sesji psychoterapeutycznych a n i n a w e t kiedy śledztwo I P N - u zostało zakończone - mchu ku autobiografii (...). Badacze, którzy bezpo­ (i w a r t o ) , już sine ira, zastanowić się n a d paroma k w e ­ średnio doświadczyli zdarzeń urazowych. M o g ą oczy­ stiami, t a k rzadko przewijającymi się w p o l s k i c h spo­ wiście wykorzystywać to doświadczenie w s w o i m pisar­ r a c h o Jedwabne. stwie naukowym, i często takie pisarstwo czy dyskurs Łomżyńskiem można O t , choćby n a d sprawą strategii retorycznej książki ma zasadnicze znaczenie w próbie poradzenia sobie Grossa, czy też zamieszczonej t a m sugestii „nowego po­ z przeszłością. A l e jest również t a k , że uwikłanie bada­ dejścia do źródeł", które odnoszą się do ofiar H o l o c a u ­ cza w pewien zbiór problemów istnieje i może być zgłę­ stu. Czy ktoś zadał sobie na przykład pytanie, dlaczego biane dlatego, iż badacz jest w nierozdzielny sposób książka Sąsiedzi uczonym, działaczem etycznym i o b y w a t e l e m l u b isto­ wywarła na ogromnej liczbie czytelni­ ków t a k porażające wrażenie? Czy stało się t a k t y l k o tą polityczną" (s. 162). z p o w o d u samej i n f o r m a c j i o zbrodni jedwabiń- 63 �Dariusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I skiej, czy też może i z i n n y c h - by tak rzec: k o n s t r u k - n y c h , o tyle A n k e r s m i t premiuje raczej estetykę. Teza cyjno-retorycznych - powodów? Czy ktoś zastanowił na pierwszy rzut oka dziwna, a zdaje się t y m bardziej się, dlaczego wydana n i e m a l w t y m samym czasie książ­ obrazoburcza, że odnosi się przecież do sposobu poj­ ka Tomasza Szaroty V progu zagłady (Warszawa 2000), m o w a n i a H o l o c a u s t u : „Każda dyskusja o Holocauście klasyczne s t u d i u m historyczne, solidnie przecież udo­ niesie ze sobą niebezpieczeństwo uwikłania się w błęd­ k u m e n t o w a n e - rzecz traktująca o antyżydowskich po­ ne koło nieporozumień i niemoralności. W t y m wy­ gromach w okupowanej Europie, a więc mająca za te­ padku t y l k o kategoria estetyczna, to znaczy zasadniczo mat wydarzenia równie odrażające jak te opisane w Są­ estetyczna kategoria stosowności pomoże n a m ominąć siadach - miała tak relatywnie n i e w i e l k i odzew? C o tak ślepe uliczki, w których poszukiwania jedynej prawdy naprawdę oznacza powtarzana często teza, że Gross i etycznego dobra mogłyby się zagubić. Jeżeli staniemy „napisał złą książkę historyczną, która jednak spełniła przed tak t r u d n y m w y z w a n i e m jak p r o b l e m H o l o c a u ­ ważną rolę"? Dlaczego w r o l i źródła znalazły się w niej stu, to właśnie do estetyki, a nie do kategorii faktycz­ nie tylko tradycyjne d o k u m e n t y „pisane", ale także śla­ nej prawdy i moralnego dobra p o w i n n a odwoływać się dy ludzkiej pamięci? Czy wyrzucanie przez niektórych historia. Ostatecznym w y z w a n i e m zarówno dla pisar­ historyków a u t o r o w i Sąsiadów b r a k u elementarnego stwa historycznego, jak i dla samego historyka jest nie warsztatu historycznego można rozumieć tylko jako wyzwanie faktograficzne czy etyczne, lecz estetyczne" wyraz troski o intelektualną rzetelność? A może także (s. 163). jako znak metodologicznej bezradności i w gruncie rze­ Jak to bliżej rozumieć? Pisząc o kłopotach z repre­ czy jako przyznanie się d o trudności wyjścia poza kre­ zentacją H o l o c a u s t u , A n k e r s m i t pokazuje ograniczo­ dowe koło archaicznych przyzwyczajeń? Czy powtarza­ ną rolę języka, pisarstwa historycznego, które z n a t u r y na przez n i c h rytualna m a n t r a o obowiązującym histo­ rzeczy metaforyzuje rzeczywistość minioną (nieznane, ryka „bezwzględnym o b i e k t y w i z m i e " nie wymaga jed­ obce poznaje za p o m o c ą tego, co znane i swojskie). nak pewnej rewizji? I t d . , i t p . . . . Przekonuje, że w tej szczególnej sytuacji pisarstwo za­ 8 wsze będzie osłabiać i zniekształcać prawdę tamtego To ledwie k i l k a pytań do dawnej - co nie znaczy przedawnionej - dyskusji o książce Grossa, świata. Zwraca się więc w stronę sztuki, w stronę zja-. kilka wisk operujących m e t o n i m i a , a zatem t y c h , które nie z t y c h , które przychodzą m i do głowy po lekturze tek­ stu L a C a p r y . Z pewnością dałoby się sformułować i c h tyle przybliżają „obcą" rzeczywistość w zawsze kula­ więcej. Jego rozważania, nie może być t u chyba żad­ w y c h i n i e a d e k w a t n y c h t e r m i n a c h , ale które operują n y c h wątpliwości, pozwalają na tego rodzaju pytania wieloznacznym wskaźnikiem, są raczej drogowskazem spojrzeć z n o w e j , odświeżającej perspektywy. N i k o g o do przeszłości, niż zastępują ją. W ł a ś n i e sztuka, a d o ­ nie pouczają, niczego nie nakazują, ale sugerują, by kładniej p o m n i k — i jego możliwości „poznawcze" - przez pryzmat powinności etycznych spojrzeć na teksty stają się głównym o b i e k t e m analizy A n k e r s m i t a . 9 historyczne traktujące o zdarzeniach, które nie tylko By uprawomocnić swoją tezg, bierze p o d lupę dwa filozofom nie mogły się przyśnić. przykłady. D w a różne p o m n i k i znajdujące się w Yad Vashem: M a u z o l e u m Pamięci i p o m n i k Dzieci. Każdy W przeciwieństwie do pokrętnej stylistyki artykułu LaCapry, kolejny zamieszczony w a n t o l o g i i tekst A n - z n i c h w o d m i e n n y sposób powraca w przeszłość, każ­ kersmita odznacza się krystaliczną jasnością. Jednak dy inaczej realizuje swoją funkcję reprezentowania, o g r o m n y ciężar rozważań autora History and „przypominania" przeszłości. Memory A/ter Auschwitz pozostaje i t u w dalszym ciągu t e n M a u z o l e u m Pamięci „zbudowane" jest z umiesz­ sam. C o ciekawe, i w uwagach A n k e r s m i t a powracają czonych na posadzce 22 nazw największych obozów - bardzo precyzyjnie zdefiniowane - Freudowskie ka­ k o n c e n t r a c y j n y c h , w rogu, p o d gołym n i e b e m migocze tegorie żałoby i m e l a n c h o l i i , niezwykle przy t y m n o w a ­ wieczny płomień. Za n i m biała, granitowa płyta osła­ torsko odniesione do p r o b l e m u i n t e r p r e t a c j i reprezen­ niająca dół z p r o c h a m i zamordowanych w obozach tacji historycznej. T u również powraca poważny pro­ śmierci. Komentarz A n k e r s m i t a : „jak soczewka ogni­ b l e m najstosowniejszego języka, którym p o w i n n o się skuje światło, tak p o m n i k skupia nasze uczucia, skoja­ „opowiadać" H o l o c a u s t . I t u przypomniany zostaje rzenia i wiedzę o Holocauście w m o m e n c i e , kiedy f u n d a m e n t a l n y dylemat pisarstwa historycznego: co uświadamia n a m jego zaistnienie i przybliża nas do je­ lepsze? Bezstronny i obiektywistyczny język n a u k i , czy go rzeczywistości tak, j a k t o tylko możliwe. I to wła­ apodyktyczny, zainfekowany subiektywnością język śnie przemienia M a u z o l e u m Pamięci w rodzaj p o m n i ­ powieści? N a u k a czy sztuka? Czysty opis i świadectwo ka H o l o c a u s t u najstosowniejszego dla pokolenia, któ­ czy i c h artystyczne przetworzenie? Czy w ogóle wobec re jest nadal blisko H o l o c a u s t u " (s. 173). P o m n i k jest t y c h zdarzeń wypadających poza ludzką wyobraźnię, t u czymś w rodzaju i n t e r w e n c j i we wspomnienia, przy­ wobec tej czerni bez dna, istnieć może jakiś język, któ­ wołuje t y l k o (?!) poprzez nazwy grozę m i n i o n e g o świa­ ry mógłby unieść jej ciężar? ta, zakłada przy t y m uprzednią wiedzę o t y m świecie, bez niej byłby jedynie zbiorem pustych nazw. Przy p e w n y c h podobieństwach tematycznych oby­ d w u tekstów powiedzieć trzeba o d razu, że o ile LaCa- I n n y rodzaj strategii upamiętnienia, i n n y rodzaj i n ­ pra akcentował p r y m a t e t y k i w badaniach historycz­ deksu pamięci prezentuje p o m n i k Dzieci. „W p o m n i k u 64 �Dańmz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓICZESNEJ HISTORIOGRAFII tym można wyróżnić trzy poziomy. N a zewnątrz t e n memoriał nie jest doświadczeniem przeszłości (expe­ (pierwszy poziom) s t o i blisko dwadzieścia k w a d r a t o ­ rience of the past), wych słupów o różnej wysokości i ściętych czubkach. tywacji, jakie wywołują takie p o m n i k i , jak M a u z o l e u m t o znaczy doświadczeniem jego reak­ Niewątpliwą i n t e n c j ą artysty było pokazanie w t e n Pamięci, ale doświadczeniem sposób nagle przerwanego życia dzieci zabitych w get­ about the past). Jako takie zaś, doświadczenie wywoła­ tach i obozach, podczas gdy biel samych słupów sym­ ne przez p o m n i k i przez jego szczególną zdolność do bolizuje i c h niewinność. (...) D r u g i p o z i o m odnajduje­ głębokiego poruszania naszych emocji, może osiągnąć my w przedsionku p o m n i k a , gdzie wystawione są trój­ najwyższy stopień doświadczenia wymiarowe zdjęcia k i l k o r g a z dzieci, których los upa­ Dzieci nie d o t y k a w pełni rzeczywistości, można p o ­ miętnia p o m n i k . A l e p r a w d z i w y m sercem p o m n i k a wiedzieć, że jest jakoś nierzeczywisty (co w b r e w oczy­ jest poziom trzeci. Z przedsionka, po k i l k u k r o k a c h , wistości jest właśnie jego a t u t e m ) , nie jest zatem i nie schodzimy niżej w zaciemniony, wąski, aczkolwiek w y ­ może być związany z żałobą, „świat", który przywołuje, soki, ośmiokątny korytarz, otaczający ośmiokątny cen­ nigdy więc nie stanie się bliski n a m , nie będzie przez tralny filar. O b i e strony korytarza są p o k r y t e l u s t r a m i nas oswojony. Będzie dla nas i dla t y c h , co przyjdą po za pleksiglasem. Jedyne oświetlenie daje pięć ner ne- nas j a k o t w a r t a , niedająca się zagoić rana. I na t y m shama, czyli świec żałobnych; lustra sprawiają, że o d b i ­ właśnie polega pozytywny aspekt tej p o m n i k o w e j me­ cia świec zwielokrotniają się nieskończenie w galakty­ l a n c h o l i i . Koszmar, który ów p o m n i k przywołuje kę świateł, z przodu, z tyłu, n a d i poniżej, t a k że każde t r w a . Bo m a trwać. z nich symbolizuje duszę jednego z dzieci" (s. 174). o przeszłości (experience o" (s. 183). P o m n i k - W n i k l i w y i inspirujący tekst A n k e r s m i t a powraca W swoim k o m e n t a r z u zwraca A n k e r s m i t uwagę, że po raz k o l e j n y d o p r o b l e m u historycznej reprezentacji wtażenie, jakie wywołuje na oglądających t e n p o m n i k , H o l o c a u s t u , kontynuując w tej mierze świetne studia jest oszałamiające. A co ważniejsze, gdy porównać je­ Berela Langa czy Lawrence'a L . Langera, a jest o n go działanie z M a u z o l e u m , t o po t o , by odczuć jego ważny, bo p y t a n i a , które podejmuje, będą wciąż p o n a ­ moc, nie m u s i m y wcześniej n i c wiedzieć na temat H o ­ wiane przy każdej nowej próbie sprostania w y z w a n i u locaustu, ta wiedza zjawia się ad oculos przed n a m i , przedstawienia tego upiornego świata i wciąż trzeba przeszywa nas i p o r u s z a . będzie się z n i m i mierzyć. M i m o że jego adresatem są 10 Po interesujących, acz r y z y k o w n y c h uwagach na przede wszystkim historycy ( i n a t u r a l n i e historycy temat kiczu i sztuki, „kiczowatości" (przy p e w n y m , sztuki), może być p o m o c n y także dla antropologa za­ dość szczególnym, r o z u m i e n i u tej kategorii) sztuki interesowanego w ogóle, przechodzi autor do p u e n t y swoich wywodów. m i f o r m a m i reprezentacji H o l o c a u s t u . By wymienić Pytanie zasadnicze jest t a k i e : który z t y c h dwóch p o ­ c h o ć b y budzącą różne reakcje wystawę Mirroring mników lepiej, a d e k w a t n i e j , m o c n i e j zdaje sprawę otwartą 17.03.2002 w Jewish M u s e u m w N o w y m Jor­ z niewyobrażalnej grozy H o l o c a u s t u . A n k e r s m i t o p o ­ k u . Bez wątpienia samo t o zjawisko może być ogląda­ wiada się za p o m n i k i e m D z i e c i . By zrozumieć, dlacze­ ne z różnych s t r o n : ale bardziej może n a w e t niż dla h i ­ go, trzeba przywołać znane już z tekstu LaCapry Freu­ storyka, t o głównie p r o b l e m dla badacza mentalności dowskie kategorie żałoby i m e l a n c h o l i i . Porównując ze czy dla antropologa wizualności. 11 różnymi współczesnymi k u l t u r o w y ­ Evil, sobą te dwie reakcje n a śmierć bliskiej osoby, powiada on, że żałoba jest „zdrową" formą przezwyciężenia stra­ ty, ttudną, ale jednak akceptacją stanu istniejącego, Po co nam historia? ptoces żałoby pozwala cierpiącej osobie żyć w stanie nieokaleczonym przez tę stratę. W reakcji m e l a n c h o ­ D a w n o , d a w n o t e m u , bo w r o k u 1874, F r i e d r i c h lijnej cierpiąca osoba n i e zostaje u w o l n i o n a o d zmar­ Nietzsche obwieszczał w sławnym tekście O łego obiektu swoich uczuć, rana po stracie pozostaje i szkodliwości wciąż niezagojona, poza t y m w reakcji tej m e l a n c h o l i k histońi dla życia pewnością: „nadmiar h i s t o r i i szkodzi życiu". uttzymuje się w stanie ciągłego niezadowolenia z wła­ pożytkach z niezmąconą niczym 12 W po­ tężnej diatrybie wytoczonej przeciwko X I X - w i e c z n e - snej osoby, mało tego: ma o n poczucie n i e n a p r a w i a l - m u n i e m i e c k i e m u historyzmowi, w sposób m n i e j lub nej winy wobec utraconej osoby. bardziej dorzeczny, dowodził tezy, iż historia jest gar­ To rozpoznanie staje się podstawą k w a l i f i k a c j i oby­ b e m społeczeństw. Ze c i , którzy wstecz j e n o spogląda­ dwu pomników. Pozwala zrozumieć, dlaczego p o m n i k ją, konserwują świat ułudy i nierzeczywistości. Ze znie­ Pamięci jest t a k i m rodzajem p o m n i k a H o l o c a u s t u , czulają się na widzenie w prawdzie rzeczywistości. Ze który w najlepszej możliwej f o r m i e spełnia dla przy­ są w istocie p i e w c a m i m a r t w o t y , a nie realnego życia. szłych pokoleń swoje podstawowe zadanie: upamięt­ Toteż „zdrożna wybujałość zmysłu h i s t o r y c z n e g o " nienia. Otóż, M a u z o l e u m Pamięci wywołuje reakcje w i n n a zostać poważnie ograniczona. N i e idzie o t o , by 13 przypominające kategorię „żałoby", podczas gdy p o ­ uciec o d h i s t o r i i , bo t o niemożliwe, ale by zneutralizo­ mnik Dzieci przyprawia o reakcje m e l a n c h o l i j n e : w y ­ wać jej szkodliwe działanie. wołuje cierpienie, r a n i , nie pozwala zapomnieć. Jak re­ asumuje A n k e r s m i t : „doświadczenie wywołane przez Bez względu n a t o , czy generalnie Nietzsche miał I rację - 65 a raczej n i e m i a ł , by d a ć j e d e n przykład: �Darius? Q a j a • G U Z I K Z H I S T O R I I ? D Y L E M A T Y WSPÓtCZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I wątpliwa i ryzykowna w kontekście XX-wiecznej h i ­ który być może pozwoli stworzyć n o w e koncepcje za­ storii apoteoza zapomnienia, przy jednoczesnej dys­ stosowania wiedzy historycznej" (s. 196). W tej sytu­ kredytacji pamięci - p r o b l e m postawiony przez niego acji p o d s t a w o w y m p y t a n i e m nie będzie już kwestia, co jest wciąż aktualny. Dzisiaj przyjmuje taką c h o ć b y po­ zrobić z naszą wiedzą historyczną, bo w i a d o m o , że na stać: co n a m z tej przyrastającej wciąż wiedzy o histo­ wiele się n a m ona nie przyda, ale co - jaka potrzeba - r i i , skoro i t a k się z niej niewiele, jak widać, uczymy. Historia skłania nas k u m i n i o n y m światom, bez względu na to, magistra vitae, powiada stara łacińska senten­ jakie cele praktyczne chcemy uzyskać. cja. Szlachetna bardzo. I nieprawdziwa bardzo. Bo czy M a rację G u m b r e c h t , twierdząc, że nie m a m y prze­ rzeczywiście historia t o dobra nauczycielka życia? Przy konujących racjonalizacji wiedzy o przeszłości. W jego bliższym wglądzie okazuje się raczej, że jest t o p a n i w y ­ propozycji t y m „czymś" jest „pragnienie przeniknięcia jątkowo tępa i bez p o l o t u ; w b r e w t e m u , co czasem granicy, która oddziela nasze życie o d czasu poprzedza­ 0 niej myślimy, uczyć tak naprawdę nie p o t r a f i . Po p r o ­ jącego nasze narodziny. C h c e m y znać światy, które ist­ stu: dydaktyczne zero. Współczesny h i s t o r y k , jeśli niały przed naszym urodzeniem i bezpośrednio i c h d o ­ chce być wobec siebie uczciwy, m u s i zmierzyć się z t y m świadczyć" (s. 198). I co ciekawe, zwraca o n uwagę na to, że o w o „bezpośrednie doświadczenie" obejmowało­ paradoksem. W ł a ś n i e do tego, nieprzyjemnego dla badacza h i ­ by możliwości nade wszystko zmysłowe: d o t y k a n i a , storii, schizmatycznego uczucia nawiązuje w swym wąchania i smakowania m i n i o n y c h światów poprzez tekście H a n s U l r i c h G u m b r e c h t , otwierając trzecią artefakty, które je tworzyły. Koncepcja ta kładzie na­ część a n t o l o g i i . Pomijając obecne w niej jeszcze i n t e ­ cisk na n i e d o c e n i a n ą stronę zmysłową doświadczenia resujące kwestie referencjalności podejmowane przez historycznego. To rzadkie i niezwykle cenne zwrócenie Joan Scott, ponowoczesne do bólu uwagi o końcu h i ­ uwagi na zmysłowy aspekt doświadczania przeszłości. storii K e i t h a Jenkinsa, czy daleko m n i e j zajmujące Podkreśla G u m b r e c h t , że takie dowartościowanie problemy fallocentryczne, z którymi mocuje się Rita sfery zmysłowej nie m u s i prowadzić do Felski, c h c ę n a koniec skupić się jedynie n a ważnym przeszłości. N i e ma t u m o w y o j a k i m k o l w i e k uwznio- artykule G u m b r e c h t a , ponieważ w jego rozważaniach ślaniu przeszłości: „Przeszłość dotknięta, powąchana estetyzacji dochodzi z dużą m o c ą do próby odpowiedzi n a n a j ­ i posmakowana nie staje się b o w i e m o d razu a n i pięk­ prostsze z możliwych pytań: po co w ogóle się historią na, a n i wzniosła" (s. 198). A l e to bezpośrednie d o ­ zajmować? Pytanie przecież f u n d a m e n t a l n e , a tak świadczenie jest niezwykle ważne. Zapewne mało k t o rzadko - może właśnie z p o w o d u owej f u n d a m e n t a l - z historyków wypowiedziałby otwarcie takie o t o zda­ ności — zadawane. nie: „Dla w i e l u uczonych liczy się raczej dotykanie G u m b r e c h t przypomina po części rzeczy oczywiste oryginalnego rękopisu tekstu, którego dokładna treść 1 znane, ale istotne. C h o ć b y to, że ważny d l a zachod­ byłaby łatwiej dostępna w wydaniu krytycznym" (s. 198). niej d y d a k t y k i pomysł, by uczyć się n a przykładach, A zatem h i s t o r y k niewiele różniłby się w t y m względzie legł generalnie w gruzach. A l e co ważniejsze, zwraca o d zwykłego amatora historii, który chciałby zobaczyć, uwagę na rozplenienie się przekonania, że nie „uczymy dotknąć, powąchać, posmakować „ślady" przeszłości. się o d h i s t o r i i " , ale że „tworzymy historię". Pisze też Bo może t y l k o one naprawdę są. o złowrogich konsekwencjach przekształcenia się h i ­ W wypowiedzi G u m b r e c h t a d o c h o d z i do głosu storiografii w literaturę: kontestuje zwłaszcza dogmat znany n a m już wątek 0 subiektywizmie historycznym (a raczej pewną jego wzbogacony o nowe parametry: „Jakiż sens miałoby konstruowania historii, ale skrajną p o s t a ć ) , wedle którego nie istnieje rzeczywi­ tak m o c n e podkreślanie suplementarności i nieobec­ stość, ale jedynie pragnienie dotarcia do n i e j . W za­ ności (...), gdyby nie był to przejaw n i e p o h a m o w a n e ­ m i a n za t o G u m b r e c h t proponuje, by przekształcić go pragnienia obecności? I czymże byłoby u w y p u k l a ­ dość jałowe pytanie: co możemy zrobić z naszą wiedzą nie nieredukowalnego dystansu, j a k i dzieli nas o d m i ­ historyczną, w bardziej intrygujące pytanie: co nas n i o n y c h światów, jeśli nie p r a g n i e n i e m ponownego skłania dlaczego i c h uobecnienia (...) - przywrócenia i c h obecności? chcemy i c h „dotknąć"? Pisze: „Szukając odpowiedzi, K u l t u r a historyczna żyje n i e u c h r o n n i e między dąże­ dobrze byłoby wziąć najpierw w nawias aspekt n o r m a ­ n i e m do zaspokojenia pragnienia obecności a świado­ t y w n y i wychowawczy tego pytania ('Co powinniśmy mością, iż stawia przed sobą zadanie niemożliwe do zrobić?') i skupić się po prostu na t y m , iż o w a wiedza spełnienia. Jeśli więc chce ona zachować tożsamość wzbudza trwałą fascynację. I n n y m i słowy, proponuję i pozostać formą doświadczenia innego niż doświad­ skupić się (zarówno z perspektywy k o n k r e t n y c h badań czenia f i k c j i , m u s i starać się 'wyczarować' rzeczywi­ historycznych, jak i teorii historii) n a zasadniczym stość światów m i n i o n y c h , nie porównując się naiwnie ku minionym rzeczywistościom, 'pragnieniu rzeczywistości historycznej', które zdaje się z magią, lecz zdając sobie sprawę z n i e u c h r o n n i e su­ tkwić u podstaw wszystkich z m i e n n y c h racjonalizacji biektywnego c h a r a k t e r u każdej t a k skonstruowanej 1 uprawomocnień historiografii oraz h i s t o r i i j a k o dzie­ inności historycznej. Lecz gdy t y l k o k u l t u r a historycz­ na otwarcie opowie się za pragnieniem ponownego dziny wiedzy. Dzięki t a k i e m u posunięciu zyskamy dy­ stans d o jałowych dyskusji i dyskursów - uobecnienia (które nie jest dane z góry), m u s i stać się dystans, 66 �Dariusz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓ1CZESNEJ HISTORIOGRAFII kulturą ironiczną, gdyż uobecnia wówczas przeszłość w i e k w praktyce. W świecie pieniącej się o d jakiegoś jako 'rzeczywistość', c h o ć czasu humanistycznej metarefleksji, która nierzadko w i e , że każde p o n o w n e uobecnienie t o s y m u l a k r u m " (s. 204). staje się sztuką dla sztuki, nie jest t o , przyznajmy, wąt­ Tak więc źle i t a k niedobrze, a m e d i a c j i między t y ­ pliwość całkiem bez znaczenia. Po odpowiedź udałem mi rozwiązaniami nie widać. G u m b r e c h t m o c n o wska­ się raz jeszcze do mądrego G o l o M a n n a , świetnego h i ­ zuje przy t y m na f a k t , że t o pragnienie obecności bywa storyka i świetnego filozofa. Mistrza historycznych m o ­ często tłumione przez badaczy, że wydaje i m się, że nografii i przenikliwego k r y t y k a historycznych rozpraw. „obiektywny" ogląd rzeczywistości możliwy jest t y l k o Z w o l e n n i k a uprawiania p i s a r s t w a historycznego, wówczas, gdy oczyścimy nasz stosunek do przeszłości, autora, który jeszcze w czasach przednarratywistycz- kiedy w y e l i m i n u j e m y pragnienie bezpośredniości. Przy n y c h m o c n o i odważnie głosił tezę o konieczności po­ czym t o dążenie do obiektywnego dystansu może przy­ w r o t u do o p o w i a d a n i a historii, jako przeciwwa­ słonić n a m pragnienie bezpośredniego doświadczenia gi dla t w a r d y c h , scjentyficznych jej ujęć. Wreszcie, en­ rzeczywistości. Pytanie, które stawia sobie autor, jest tuzjastycznego wyznawcy formuły Paula Veyne'a, we­ takie: czy książka historyczna może dostarczyć owego dług której historia t o „prawdziwa powieść z l u k a m i " . Barthesowskiego „wrażenia realności", czy dotknięcie W szkicu p o d z n a m i e n n y m tytułem: Czy historii po­ ptzeszlości w tekście nie zamieni się w obiektywizują­ trzebna jest teoria , dość obcesowo o d n o s i się o n do cy fakt historycznego dyskursu? Pyta o n - myśląc wszelkich prób przeteoretyzowanego pisania h i s t o r i i . o swojej pracy, ale kwestia jest ogólniejszej n a t u r y - C o raz zapytuje retorycznie: a gdzie jest teoria w arcy­ czy książka historyczna może w ogóle dostarczyć czy­ dziele M a r c a telnikom bezpośredniego doświadczenia przeszłości? a gdzie teoria w t y m czy w t a m t y m studium? Przywo­ A zatem, jeśli nie możemy już nauczyć się niczego łując szereg przykładów, przekonuje, że posiadanie 0 ptzeszłości, t o przynajmniej spróbujmy d o t k n ą ć owej t e o r i i nie jest w a r u n k i e m sine qua non u p r a w i a n i a h i ­ 7 Blocha o społeczeństwie feudalnym, kształcie. storii. W zakończeniu swojego tekstu pisze t a k : „Zu­ Zbliżmy się do smaku i zapachu przeszłości. Poczujmy pełnie nie wierzę w t o , że dziejopisarstwo cierpi na n i e ­ jej „dotknięcie" na sobie. dostatek ptzeszłości w jej dojmująco zmysłowym W późnej twórczości Zbigniewa H e r b e r t a pojawia się ptzejmujący wiersz Guziki. Wiersz t e n , co ważne, teorii. Dziejopisarstwo jest sztuką, która opiera się na wiedzy. (...) Zarzut jest m i znany: k t o p o d c h o d z i do p r z e d m i o t u historycznego bez świado­ Herberta, mie przyjętej t e o r i i , t e n nieświadomie przemyci taką, rozstrzelanego w Lesie Katyńskim, co przydaje m u w a ­ której następnie nie p o t r a f i obronić właśnie dlatego, gi osobistego świadectwa. M a ł o chyba k t o dostrzegł że przyjął ją nieświadomie. O t ó ż sądzę, że j e d n a k p o ­ w nim oprócz traumatycznej rodzinnej pamiątki, głę­ t r a f i . Tak zwana t u teoria nie jest n i c z y m i n n y m , jak boką „historiograficzną" refleksję: sumą l u d z k i c h doświadczeń o b e c n y c h już w l u d z k i m jest dedykowany pamięci kapitana Edwarda umyśle. Doświadczeń jego własnej e p o k i i własnego życia, bez którego chyba żaden w i e l k i historyk nie o p i ­ „Tylko guziki nieugięte przetrwały śmierć świadkowie z b r o d n i z głębin wychodzą na powierzchnię sał dziejów, następnie doświadczeń, jakie wyłoniły się już ze studiów n a d i n n y m i p r z e d m i o t a m i i i n n y m i epo­ jedyny p o m n i k na i c h grobie kami". tylko guziki nieugięte r a n t y z m u . M a n n nie mówi t u przecież, żeby się nie potężny głos zamilkłych chórów uczyć, nie studiować, nie być k r y t y c z n y m i t p . Jak r o ­ (...) 1 5 N i e sądzę, żeby t o wyznanie było pochwałą obsku­ z u m i e m , powiada raczej tyle, że wszelkie aprioryczne tylko guziki nieugięte guziki z płaszczy i m u n d u r ó w " . 14 k o n s t r u k c j e w p o d c h o d z e n i u do badania h i s t o r i i i t a k biorą w łeb w s p o t k a n i u z empirią, że obojętnie j a k i c h Co nam zostaje z lekcji historii? Czasem t y l k o zwy­ w y r a f i n o w a n y c h teoretycznie instrumentów historyk czajny guzik. Guzik, który wprawdzie niczego nas nie by się imał, n i c nie zastąpi jego własnej biografii a n i je­ uczy i nauczyć nie może, ale m a w sobie tę zadziwiają­ go cą moc ewokacji świata, który już umarł. Leży przed o p o w i e d z e n i a h i s t o r i i , a żadna teoria m u nie nami jak artykuł prawdy. Przypomina ledwie u c h y l o n e pomoże, jeśli b r a k n i e m u zmysłu e m p a t i i albo jeśli nie drzwi do zattzaśniętej na zawsze rzeczywistości. będzie umiał dobrze pisać. talentów. Nikt nie zwolni go z konieczności Paradoks tego bez mała m a n i f e s t u antyteoretycznego na t y m wszakże polega, że m a m n i e m a l pewność, Teoria. A praktyka? że zgodziliby się z n i m prawie wszyscy autorzy recenzo­ wanej a n t o l o g i i . O n i też nie m a j ą przecież wątpliwo­ Po lektutze t o m u Pamięć, etyka i historia, po tej so­ lidnej dawce teoretycznych rozpraw, ktoś mógłby zapy­ tać nie bez tacji, czy w istocie refleksje na temat kłopo1 tów metodologicznych h i s t o r i i przydają się na c o k o l ­ ści, że dziejopisarstwo „jest sztuką, która opiera się na wiedzy". �Dariusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I Przypisy winę za czyny swych przodków, lecz dlatego, że w ograniczonym J. Burckhardt, judgements on History and on Historians, b. m. w, stopniu są odpowiedzialni za konsekwencje tych czynów (na 1959, s. 158, cyt. za: E. H . Carr, Historia. Czym jest, przel. R Kuś, przykład to, że ktoś mieszka w domu odebranym Żydowi); mo­ Poznań 1999, s. 72 gą przepracowywać (mniej lub bardziej nieuzasadnione) poczu­ Pochwala narratywizmu. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, cie winy lub niejasnej dezorientacji i dążyć do krytycznego dy­ „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. 90 stansu (lub podstawowego rozróżnienia w sferze wartości i emo­ G. Mann, Dziejopisarstwo jako literatura, w: tegoż, Ludzie myśli, cji) wobec ideologii i motywacji, które spowodowały czyny ludzie władzy, historia, przel. E. Paczkowska-Łagowska, Kraków oprawców", (s. 147-148) 1997, s. 10 Wedle zwiedzających podobne wrażenie robi tzw. Wieża Holo­ Y. H . Yerushalmi, Znaczenie w historii, pamięć i pisanie historii. Po­ caustu w zaprojektowanym przez Daniela Libeskinda Muzeum stawy biblijne i rabiniczne, przel. D. Czaja, „Konteksty" nr 1-2: Żydowskim w Berlinie, w tej kwestii por. też uwagi J. K. Lenar­ towicza, Architektura trwogi, „Konteksty" nr 3-4: 2003, s. 321- 2003, s. 55-67 P. Ricoeur, Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć 330 powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, przel. W. Bońkowski, O niejednoznacznych próbach zmierzenia się z przedstawieniem „Konteksty" nr 1-2: 2003, s. 41-54 Holocaustu przy wykorzystaniu form odwołujących się do per­ K. L. Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie spektywy dziecka i dziecięcej wrażliwości (powieść I . Kertesza historycznym, przel. M . Bańkowski, „Konteksty" nr 3-4, s. 42-56 Los utracony, film R. Benigniego Zycie jest piękne, komiks A. E. Levinas, Trudna wolność. Eseje o judaizmie, Gdynia 1991 Spiegelmana Maus, praca-zabawka Z. Libery L E G O . Obo'z kon­ Jednym z niewielu głosów, które uznały za stosowne odnieść się centracyjny) piszę w tekście Jak to powiedzieć? Jak TO powiedzieć? do niektórych z wymienionych kwestii, byl ważny tekst - co cie­ Strategie dziecięce (w druku) kawe antropologa, a nie historyka - Joanny Tokarskiej-Bakir F. Nietzsche, O pożytkach i szkodliwości historii dla życia, w: te­ Obsesja niewinności, „Gazeta Wyborcza", 13-14.01.2001 goż, Niewczesne rozważania, Nawiasem mówiąc, wielu mieszkańców dzisiejszego Jedwabne­ Michalski, Kraków 1996, s. 95 go (jak i niezłomnych obrońców ich dobrego imienia) mogłoby Tamże, s. 158 np. skorzystać z mądrej i dalekiej od taniego moralizowania Z. Herbert, Guziki, w: tegoż Rovigo, Wrocław 1992, s. 21 uwagi LaCapry: „Potomkowie oprawców mogą - zapewne po­ G. M a n n , Czy historii potrzebna jest teoria!, w: tegoż, dz- cyt., winni - podjąć pracę pamięci i żałoby nie dlatego, iż ponoszą s. 70-71 Aldona Mickiewicz - Stłuczki, 1988, olej na płótnie, 40x50 68 przeł. M . Łukasiewicz, posłowie K. �