24 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/009b7d4d35858373df66ac963e810bcc.jpg 6bd81b3634636b6342d1a5b766064df4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kapliczka z rzeźbą Jezusa Ukrzyżowanego / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczyrk (woj. śląskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kapliczkę skrzynkową na słupie; w tle widać fragment zagrody. W kapliczce widoczna rzeźba Jezusa Ukrzyżowanego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource ok. 1965 r. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_21.36.X_F.3.9.2_01 Chrystus ukrzyżowany kapliczka kapliczka skrzynkowa mała architektura sakralna okolice Bielska-Białej religijność ludowa rzeźba sakralna Szczyrk https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b2275b0466c59fcec372e331590915a.jpg 45f3b6e25e44bff1b9380aa505110494 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99dc815f3b6149710a5c767d1f8792b9.jpg 558582425001bc88e9b9f7ea981dd04f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kapliczka z rzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają kapliczkę z kamienną figurą Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.18.2_01 PAE_FNK_29.37.XII_O.5.18.3_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej kult świętych Łemkowszczyzna mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa rzeźba sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f89fefe84c41d2432cd4426285c93e2.jpg 19f7c1871644da5c137e433b7f8d24dd https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f623e49c8c14e41c29b6ff4c17f5c9a9.jpg 661823fc42228971d1d7f1c0cdc739c6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/280a26693f846d5f42c1fd95ef48af21.jpg eab2641f8da30ddd2840398fee33fcb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kapliczka z rzeźbą św. Rodziny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia kapliczki z kamienną rzeźbą św. Rodziny. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.17.2_01 PAE_FNK_29.37.XII_O.5.17.3_01 PAE_FNK_29.37.XII_O.5.17.4_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej kult świętych Łemkowszczyzna mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa rzeźba sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea604c91ed74beac39d84ce4a6cc54a4.jpg 7b58398236e6d2c8faaf80417d472e4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kapliczka z rzeźbą św. Rodziny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; kult świętych ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kamienną kapliczka z rzeźbą św. Rodziny. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.17.5_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej kult świętych Łemkowszczyzna mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa rzeźba sakralna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a38b801ea72a3e9812e647f5bd8d2bf.pdf aaa0db43e4674e4f31d3208441d04bd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2776 Title A name given to the resource Kapłan czy błazen? O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text [ Kapłan czy błazen? O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki Monika Sznajderman W s z y s t k o , co mówił, brzmiało tak, j a k g d y b y miato tajemniczy ukryty sens, k t ó r e g o o d g a d n i ę c i e p o z o s t a w i a ł i n n y m z j a k b y diabelska intencja w y k r a c z a j ą c ą d a l e k o p o z a W zamieszczonym w numerze 3/4 (1992) „Kontekstów: polskiej Sztuki Ludowej" szkicu Stary Gringo: Motyw Don Kichota w filmie i literaturze pisałam o problemie „prawdy j kłamstwa w znaczeniu kulturowym" - tak, jak ów problem widzi James Clifford - w kontekście powieści Ćarlosa Fuentesa i filmu Luisa Puenzo Stary Gringo. Nazwałam ów tekst podróżą Don Kichota (podróżą z Don Kichotem) - w przebraniu artysty, pisarza, wreszcie etnologa - we współczesność. Problem „prawdy i kłamstwa w znaczeniu kulturowym" pojawi się również w opisie dwóch innych symbolicznych podróży z Don Kichotem - podróży, odzwierciedlających dwudziestowieczne doświadczenie Tomasza Manna i Fran za Kafki. Zatrzymajmy się zatem jeszcze przez chwilę przy roz­ ważaniach Clifforda. W kontekście refleksji nad względnością prawdy i kłamstwa szczególnie inspirujący jest Clifford wów­ czas, gdy zestawia ze sobą dwa dzieła Bronisława Malinow­ skiego: jego Dziennik i Argonautów Zachodniego Pacyfiku. uderzająco do siebie niepodobne. Dziennik, pisany głównie po polsku i nie przeznaczony do publikacji zbulwersował an­ tropologiczną opinię. Z całą jaskrawością odsłaniał bowiem kulisy pracy etnologa w terenie, jego - łagodnie mówiąc - ambiwalentne odczucia w stosunku do tubylczych infor­ matorów, jego lęki, fobie, erotyczne pokusy, wściekłość i znie­ cierpliwienie. Można zatem uznać Dziennik, pisze Clifford, za ,nagą p r a w d ę " , „nagą r z e c z y w i s t o ś ć " . W zestawieniu z nim Argonauci... jawią się, dowodzi amerykański antropolog, jako „ocalająca fikcja" Malinows­ kiego, jego ocalające, zbawienne kłamstwo, które rodzi „zbyt wiarygodne opisy" etnograficznej rzeczywistości. I nie tylko rzeczywistości: Argonauci zarówno kreują kulturową fikcję, jak też ogłaszają pojawienie się postaci obdarzonej autorytetem: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym s t y l u " . Buduje bowiem Malinowski w Argonautach... fikcję swojej własnej spójnej tożsamości, swego „ja'' wyzwolonego wreszcie "d widocznych w Dzienniku udręk etnograficznego rzemiosła, °d depresji i rozczarowań, od erotycznych urojeń, hipochond­ rycznych lęków i nienawiści do krajowców, wśród których przyszło mu żyć. W miejsce uderzającego w Dzienniku gniewu irytacji, manifestuje tutaj Malinowski życzliwą, rozumiejącą Postawę wzorowego etnografa. Na analogiczne - prawdziwe bądź pozorne - dysonanse 'ocknięcia napotykamy również w twórczości Tomasza Manna. Bardzo podobna dysharmonia uderzyła mnie na przykład Podczas lektury kluczowego dla naszych rozważań eseju ~ wspomnienia Podróż przez ocean z ,,Don Kichotem". Na Pierwszy rzut oka bowiem zupełnie do siebie nie przystają *arte w nim wyznania Manna - szczerego miłośnika ładu 'konwencji, i Manna - równie szczerego admiratora don'"tiiotowskiego szaleństwa. A jednak ten właśnie dysonans ~ hoć uderzający - jest, jak postaram się pokazać, najzupełniej P°zorny i bardzo dobrze wyraża istotę Mannowskiej metafory ^Cdnego rycerza. Prawdziwą dysharmonię dostrzec możemy °P>ero pomiędzy tym esejem a innymi dziełami niemieckiego P'sarz.a, na których tle opis transatlantyckiej podróży jawi się utwór wyjątkowy i pełniący - niczym Argonauci... w cało­ 2 1 a c 0 habitus ironii.' ści dzieła Malinowskiego - rolę zbawiennej, ocalającej fikcji. Ten drugi, prawdziwy j u ż dysonans, rysując dla Mannowskiej egzegezy postaci Don Kichota szersze tło rzuca nań jeszcze jaśniejsze światło. Światło, które pozwala pokusić się o praw­ dziwe zrozumienie tej bardzo specyficznej interpretacji jaką, w oparciu o dzieło Cervanlesa, ale przede wszystkim o swe własne doświadczenie współczesnego świata buduje niemiecki pisarz. Pozwoli to nam zarazem od nowa zdefiniować i przewar­ tościować tak, zdawałoby się jasne i stabilne, kategorie błazeńs­ twa i kapłaństwa w XX-wieeznym kontekście historycznym, politycznym i filozoficznym. Malinowski Don Kichot nie będzie bowiem odosobniony w tej wędrówce przez dzisiejszą rzeczywistość. Obok niego wracają przecież do domu inni Don Kichotowie, a wśród nich jeden szczególnie dla naszych czasów charakterystyczny: Don Kichot jako bohater Kafki, Don Kichot jako mierniczy, Don Kichot jako myśliwy Grakchus. którego łódź, „dzięki chwili nieuwagi p r z e w o ź n i k a " , skazana jest na wieczną wędrówkę... Don Kichot Tomasza Manna j a w i się w tym kontekście jako sprzeciw, jako wyraźna riposta na Don Kichota Franza Kafki. Ci dwaj Don Kichotowie wyznaczają w pewnym sensie dwie przeciwległe granice doświadczenia współczesnego świata; sytuują się na dwu jego biegunach. Szaleństwu obnażającemu błazeńskie szaleństwo świata, będą­ cemu jego doskonałym odzwierciedleniem, przeciwstawia się szaleństwo, będące w istocie przejściem na pozycje kapłańskie, szaleństwo stojące na straży dawnego porządku: utopijne szaleństwo Tomasza Manna i jego Don Kichota. Drugą inspiracją dla napisania tego szkicu stał się esej Theodora W. Adorno Glosa do portretu Tomasza Manna. Adorno, omijając „co napisano w baedekerze", stara się zrozumieć dwoistość natury niemieckiego pisarza i przeniknąć poza jego nakładane dla współczesnych i potomnych maski. Stara się, jak sam pisze, pokazać „jak bardzo różnił się od autoportretu, który sugeruje jego proza" . Nie przypadkiem też chyba jedną z wielu możliwych masek, jakie się w tym kontekście pojawiają jest maska pierrota, Pierrota Lunaire... Esej Adorno sytuuje się na pograniczu całej masy naukowych dysertacji na lemat twórczości Manna i , jak pisze jego autor, celem było wywołanie „poczucia lekkiego dyskomfortu". W doskonałym portrecie pisarza mnoży Adorno jego filozoficz­ ne, artystyczne i czysto ludzkie tożsamości. Psychologizuje, ale nie do końca. Pisze przecież: „Ja zaś sądzę, że z zawartością dzieła sztuki zaczynamy dopiero tam mieć do czynienia, gdzie ustaje intencja autorska; ona wygasa w z a w a r t o ś c i . " Psycho­ logia nakładanych przez pisarza masek przekształca się zatem, w rozważaniach Adorno, w projekt ciekawego szkicu na temat archetypu artysty w różnych epokach. Jak bowiem zauważa niemiecki filozof, motywy nakładania przez artystów masek od co najmniej końca X V I I I wieku nie były natury osobistej; przeciwnie, były wyrazem społecznego raczej niż psycho­ logicznego zapotrzebowania. „Około połowy X I X wieku ob­ noszono geniusz jak kostium. G ł o w a Rembrandta, aksamit i beret, krótko mówiąc archetyp artysty, przemieniły się w zinterioryzowaną cząstkę jego r u c h o m o ś c i . " Marcel Proust, zauważa Adorno, grał rolę operetkowego dandysa z laseczką 3 4 5 6 63 �i w cylindrze, a Kafka - najzwyklejszego urzędnika ubez­ pieczeniowego. „Ten impuls żywy byl również w Tomaszu Mannie: impuls niepozorności - pisze Adorno. Obok zatem „ducha ciążenia, pokrewnego melancholii, skłonnego do przemyśliwań, zatapiania się w sobie"" dostrzega Adorno w Mannie także duszę mieszczanina, ukrytą pod maską chłodnego i wyniosłego syna senatora z Lubeki. „Klisza dekadenta komplementarna jest z kliszą m i e s z c z a n i n a ' - pisze w końcowej części swego studium. A w innym miejscu: „Przy całej sile jego Ja jego tożsamość wcale nie miała ostatniego słowa: nie darmo pisał dwa w najwyższym stopniu odbiegające od siebie rękopisy, które potem znów stapiały się w jedno." " Znowu wracamy do Clifforda. Nie sposób oddzielać od siebie masek, tak samo, jak nie sposób oddzielać rękopisów, choćby jeden z nich całkowicie negował drugi. Dopiero bowiem wzięte razem składają się one na całość dzieła. Do takich właśnie wniosków doszedł, w kontekście twórczości Malinowskiego. James Clifford. Kłamstwo, ocalające kulturowe kłamstwo jest równorzędnym wyrazem rzeczywistości, co tzw. naga prawda. Dzieło, by było pełne, powinno być polifoniczne; powinno zawierać w sobie wiele różnych dyskursów. Dzieło Tomasza Manna, za którym skrywa się jego osoba, jest właśnie takie. W mieszczańskiej duszy przegląda się cygan; w duszy kapłana - błazen. Swymi maskami grał Mann nieustannie z całym światem, z towarzystwem w salonie, z czytelnikami i ze śmiercią. To, że śmierć była przedmiotem fascynacji w wielu jego utworach tłumaczy Adorno pewną, powiedzmy nawet ludową, chytrością i przebiegłością, służącą temu, by „ciągle przywoływaną i nakłanianą właśnie przez to trzymać z. daleka i z a ż e g n y w a ć " " . Zmieniał maski jedną po drugiej lak, by nawet śmierć go nie poznała. Przywołując j ą maską dekadenta, zażegnywał zarazem magicznie. Kto wie, może w łudząco bezpiecznym stroju mieszczanina był jej, paradoskalnie, bliższy? „Jego oczy były niebieskie lub szaroniebieskie, w chwilach jednakże, kiedy stawał się świadomy siebie, rozbłyskiwały czarno i z brazylijska, jak gdyby w głębokim pogrążeniu tliło się coś, co tylko czekało, aby wybuchnąć płomieniem; jak gdyby pod brzemieniem zbierało się tworzywo, które oto pochwycił, by w zwarciu z nim mierzyć swe s i ł y . " ' Tę właśnie niezmożoną mimetyczność, zabarwione swoistą kokieterią zmienianie ma­ sek, nieustanne, ironiczne mierzenie się ze światem wyraził w swoich refleksjach Adorno znamienną metaforą: „W obrazie odtwarzanym we wspomnieniu jego własna twarz przyjmuje coś z pierrota" . A więc Tomasz Mann pierrot? Mieszczanin i Cygan jedno­ cześnie, miłośnik ładu i szaleństwa w jednej postaci? Błazen, którego maskarada obejmuje także i maski kapłańskie? A może raczej kapłan w zwodniczej, przewrotnej masce błazna? Trudno o jednoznaczną odpowiedź. Zapytajmy zatem inaczej: kim dzisiaj t r z e b a być, kapłanem czy błaznem? Strażnikiem przeszłości czy współuczestnikiem teraźniejszości? I kim jest niemiecki pisarz w świetle tylu różnych jego tożsamości? Gdzie w jego twórczości szukać prawdy, a gdzie ucieczki? I , wreszcie, kim jest dla niego Don Kichot - staroświecką, bezpieczną przystanią czy ucieleśnieniem współczesności? Na tak właśnie postawione pytanie zdaje się Mann od­ powiadać całą swoją twórczością, a zwłaszcza zawartą w eseju Podróż przez ocean z ,,Don Kichotem'' egzegezą dzieła Cervantesa. Zadziwiające jest przy tym i to, że właśnie do Don Kichota porównał ojca syn Tomasza Manna, Klaus: „Ojcowskie oblicze, zapamiętane z tej epoki, nie ma w sobie ani dobroci, ani ironii, przynależnych wszak substancjalnie do jego charakteru. Twarz, która wyłania się przede mną, jest pełna napięcia i surowa. Wrażliwe, nerwowe czoło z delikatnymi skroniami, zamglone spojrzenie, nos, mocno zarysowany i wydatny przy zapad­ niętych policzkach. Dziwne, ale jest to twarz brodata, długi znękany owal, okolony twardą, kolącą brodą (...). Ojciec czasu wojny jest brodaty. W rysach, jednocześnie dumnych i umęczo­ nych, przypomina hiszpańskiego rycerza i marzyciela, Don Kichota."" 1 : 13 W swym eseju - wspomnieniu, a właściwie podróżniczy,,, dzienniku, niemiecki pisarz przeciwstawia otwarty, nieograuj czony świat wypraw Don Kichota, symbolizowany tutaj ргг żywioł oceanu, światu na wskroś nowoczesnemu, zorganizowa nemu wokół utartych i bezpiecznych szlaków komunikacyj. nych, które dbałością otaczają rozmaite towarzystwa podróż nicze. To świat turystyki, naukowych i artystycznych pieb. rzymek do świętej ziemi, ale też świat uchodźców wojennych i wszelkich pozbawionych ojczyzny wygnańców. Pamiętnika:, ski esej Manna z całą pewnością potraktować można jako wypowiedź, rządzącą się regułami tekstu mitycznego. Zmetaforyzowaniu uległy tutaj pojęcia przygody i podróży. Kichot, arcydzieło literatury światowej - pisze Mann - j akurat czymś odpowiednim w czasie podróży przez taki szmat świata. Napisanie tego arcydzieła było wielką przygodą twórczą i odbiorcza przygoda, j a k ą jest jego przeczytanie, ma w tej sytuacji taką samą w i e l k o ś ć . " Zmetaforyzowanie to nie jest rzeczą przypadkową i po. zbawioną znaczenia, bowiem we współczesnym języku pojęcia przygody i wędrówki zyskały w dużej mierze wymiar symbolu i doświadczane są na takiej właśnie płaszczyźnie - zwłaszcza w opisie doświadczenia artystycznego. „Struktura przygody jest identyczna ze strukturą dzieła sztuki""' - pisał w swoich esejach Bolesław Miciński, omawiając zbieżności pomiędzy człowie­ kiem przygody i artystą. A Gaston Bachelard, analizując swoją własną egzegezę Opowieści Artura Gordona Рута z Nantucket pisze tak: „Zrozumiałem wówczas, że ta przygoda, która pozornie rozgrywa się na dwu oceanach, w rzeczywistości jest przygodą podświadomości, która dokonuje się w zakamarkach duszy." Kategorie podróży, przygody, wędrówki - zinterioryzowane i zmetaforyzowane - są zatem tymi kategoriami, które po­ zwalają Mannowi przybliżyć się do doświadczenia Don Kichota - arcydzieła literatury i postaci. Nie bez kulturowego znaczenia pozostaje fakt, że podróż Manna jest podróżą morską - woda nadaje jej wymiar najgłębszy i ostateczny. Mitologia wody z dawien dawna kojarzyła jej materię ze śmiercią, i - z drugiej strony - wiązała ze śmiercią motyw podróży. „Schodziwszy ziemię, przeszedłszy przez ogień, dusza powędruje na brzeg wody - pisał Bachelard. - Wyobraźnia głębinna, wyobraźnia materialna domaga się, aby w o d a miała swój udział w śmie­ rci; potrzebuje wody, dzięki której śmierć zachowałaby charak­ ter podróży." * Na pokład barki Charona wstępuje Tornad Mann, by pożeglować ku Tamtemu Brzegowi. On jednak nadal wierzy w sterowność swej łodzi i nieomylność przewoźnika... Ameryka jawi się niemieckiemu pisarzowi jako przerażająca, barbarzyńska „ziemia wygnania". „Przede m n ą debiut w po­ dróży transatlantyckiej - pisze na pokładzie statku Mann - pierwsze spotkanie i znajomość z. morzem oddzielającym stary świat od nowego, a tam, po drugiej stronie krzywizny ziemskiej, wypełnionej bezmiarem wód, oczekuje nas Now* Amsterdam, miasto - gigant. Jest takich cztery czy pięć i tworzą one osobną, monstrualną odmianę miejskości. w przesadnym stylu, przy czym wykraczają także poza klasę wielkich miast, podobnie jak w świecie przyrody i pejzażu kategoria tworów pierwotnych i elementarnych, pustynie, szczyty góskie i morza, jest wyodrębniona od reszty w sposób potworny." ' 1. w opozy­ cji do tej infernalnej wizji: „Ja wychowałem się nad Bałtykt** nad morzem prowincjonalnym, w tradycji ukształtowanej pr? miasta stare i średnicii rozmiarów, w cywilizacji umiarkowanejw której ironiczna wyobraźnia czuje wobec żywiołu К połączony z czcią - oraz ironiczny o p ó r . " " U kresu zaś poda". pisze Mann: „Przede m n ą z porannej mgły wolno wynurzają* drapacze chmur Manhattanu, fantastyczny pejzaż kolonial.; spiętrzone miasto g i g a n t ó w . " Zaiste, demoniczna to Zauważmy na marginesie, że, podobnie, jako przestrzeń władnioną przez upadek wiary religijnej", widzi Amerykę' ••, przybysz ze Starego Świata, Czesław Miłosz. „Jest to P \T, nie poddająca się woli - pisze on - , bezużyteczna, bezsenso ег e s t 15 17 11 1 w 2 21 rzeSl a więc przede wszystkim jałowizny wielkich miast, śmie' place pokryte odpadkami, zarosłe pokrzywą, rodzaj otc» którą niegdyś miały zamieszkiwać dusze nic znające don zła." 22 64 1 1 r �Nic zatem dziwnego, wziąwszy pod uwagę piekielny charak­ ter powszechnie związanych z Nowym Światem wyobrażeń, iż bohater Ameryki Kafki, mały Karl Rossman uważa, że „Pierw­ sze dni Europejczyków w Ameryce można by porównać do rodzin i gdyby się nawet ktoś tutaj, niechże się tylko Karl niepotrzebnie nie obawia, przyzwyczaił wcześniej, niż jakby p zyszedł z innego świata, to musi jednak mieć na uwadze, że pierwszy sąd oparty jest zawsze na niepewnych podstawach."-' Wśród wielu świadectw, przemawiających za całkowitą inno­ ścią, wręcz infernalnością Nowego Świata i zmityzowanym, idyllicznym charakterem Starego, tylko nieliczne starają się ten wizerunek odmityzować. lecz pełnią one raczej rolę potwier­ dzających regułę wyjątków. Bo leż tylko taki piewca zwyczaj­ nej codzienności, jak Miron Białoszewski, mógł powiedzieć: |e w Ameryce /prędko zwyczajnieje/ wszystko"; mógł napi­ sać: „Jak w P r z a s n y s z u " , „ A więc swojsko",„jak w Warszawie na Nalewkach" . Infernalny charakter amerykańskiej wizji Miłosza i Manna zbudowany został na opozycji do zmityzowanego wizerunku Starego Kraju i Europy. Jej symbolem i zarazem ostatnim szańcem staje się stary statek, którego powolność i ociężałość są dla Manna wyrazem tego, co najnaturalniejsze i najzdrowsze w przeciwieństwie do „rozdygotanej żądzy r e k o r d ó w " . Euro­ pejski jest kelner w białych rękawiczkach i nieskazitelnie białej marynarce podczas najsroższej burzy, europejska jest sala koncertowa i etykieta przy stole. Podobnie, jak w opowiadaniu Wąż morski Carlosa Fuentesa. gdzie okrętowe salony także były w rzeczywistości „tylko transpozycją brytyjskiego pojęcia wygody, a home away from home"'''. Pomiędzy Europą i Ameryką, pomiędzy brzegiem życia i brzegiem śmierci przepływa ocean. Mann. ten, jak sam się określał - „spadkobierca wypraw Kolumba" - bał się oceanicz­ nego żywiołu. „Przcstronność oceanu ma w sobie coś kosmicz­ nego - pisał - statki giną w nim jak gwiazdy w otchłaniach niebieskich i przypadek rzado pozwala spotkać się jednemu /.drugim."" Uznawał jedynie morze - swojski Bałtyk, prze­ strzeń „ u c z ł o w i e c z o n ą " , okoloną znajomymi, bezpiecznymi brzegami, nad którym leżało tyle dobrych, starych kupieckich miast: Lubeka, Brema, Hamburg, Rostok... Morze - symbol szaleństwa okiełznanego i w swoim zamknięciu oswojonego. W tym eseju o transoceanicznej podróży, oceanowi poświęcone są nieliczne tylko fragmenty. „Teraz wszystko zostaje od­ czarowane, co się chyba tłumaczy zredukowaniem żywiołu do trasy komunikacyjnej, do gościńca, wskutek czego morze nie jest juz kontemplowanym kształtem, wizją, ideą. spojrzeniem ducha sondującego wieczność, lecz jedynie t ł e m . " ' " Możemy zatem słusznie podejrzewać, że esej niemieckiego pisarza nie tyle o podróży traktuje, ile o pozostaniu; nie tyle 0 wolnej, otwartej przestrzeni wędrówki, ile o zamknięciu. Opisowi zacisznych zakamarków statku poświęcono tu wiele miejsca. Labirynt schodów, schodków, pokładów, „rozkołysana elegancja s a l o n u " , w y ś c i e ł a n e kanapy w barze „przytulnym jak muszla" i fotel, będący „transpozycją wspaniałego leżaka Hansa Castorpa" - to wszystko przeciwstawione zostało bez­ miarowi wód. „Okręt może być szyfrem odjazdu; jednak głębiej № szyfrem zamknięcia - pisał w eseju ..Nautilus" i Statek Щапу Roland Barthes. - Zamiłowanie do statków oznacza zawsze radość doskonałego zamknięcia, posiadania pod ręką Możliwie dużej ilości przedmiotów, dysponowania przestrzenią ' lutnie skończoną. Kto kocha statki, kocha nie tyle dalekie, tyeninicze odjazdy, ile raczej jakiś naddom. dom nieodwołalnie ryknięty; statek jest najpierw miejscem zamieszkania, później *>P'ero środkiem lokomocji." " 1 takiej perspektywy nawet wodny żywioł zdawać się musi Piecz.ny. przyjazny i doskonale oswojony. „Dość bowiem Bajh ' ' J zamieszkania człowieka - pisze dalej es - by ten począł się natychmiast rozkoszować krągłym, ?ladk'm światem, jaki wokół siebie stwarza: cała żeglarska ralność widzi w człowieku boga. pana i właściciela owego ' ('pierwszy po Bogu' itp.).' „Uspokajająco działa myśl г at jakby w odpowiedzi na te refleksje Tomasz Mann - że spotkanie z dziką naturą przeżyjemy w sojuszu z cywilizaP°d jej osłoną na tym solidnym statku, którego pokłady. na r a 24 25 M| 2 z S , a t e a , a < / a m e s c e lakierowane korytarze prowadzące do kabin, salony i pokryte dywanami schody obrzuciliśmy przd chwilą pierwszym spoj­ rzeniem i którego dzielni oficerowie oraz podległa im załoga nie uczyła się niczego innego, oprócz panowania nad ż y w i o ł e m . " Przeciwieństwem statku-zamknięcia, statku-symbolu przewagi człowieka nad naturą, statku Julesa Verne'a jest przywoływany przez Barthesa Statek Pijany Artura Rimbaud, „ten statek, który mówi ' j a ' i wyzwolony ze swej wklęsłości pozwala człowiekowi przejść od psychoanalizy jaskini do prawdziwej poetyki po­ dróży i poznania" . Ale gdzie we współczesnym świecie, we współczesnym doświadczeniu odnaleźć tę „prawdziwą poetykę podróży i po­ znania"? „A wie pan, profesorze, mnie też w młodości, niech skonam, marzyło się odkryć wyspę, małpę czy inny w i r u s ' ' " - wspomina z nostalgią XX-wieczny Kolumb z wiersza Josifa Brodskiego Nowy Jules Verne. C ó ż , kiedy dzisiaj nawet klasyczna łódź szaleńców z Lotu nad kukułczym gniazdem, obrazująca w tym filmie przemożne pragnienie wolności zawirowała tylko na wodzie i zawróciła do portu... Esej Manna skonstruowany jest bardzo wyraźnie na zasadzie opozycji: otwarte zamknięte podróż zamieszkiwanie ocean statek szaleństwo bezpieczeństwo Ameryka Europa obcość swojskość Gdzie zatem w tym dychotomicznym świecie miejsce dla mitu Don Kichota, tej apologii szaleństwa, swobody, inności i ekstrawagancji? Gdzie, którędy przemyca w swej twórczości Tomasz Mann tych wędrowców bez domu, ojczyzny i paszpor­ tu, XX-wiecznych poszukiwaczy Graala, dzisiejszych błędnych rycerzy? Esej o podróży przez ocean, będący zarazem refleksją nad dziełem Cervantesa, jest przecież wyrazem głęboko mitycz­ nego marzenia - marzenia o domu, ojczyźnie, zamieszkiwaniu, marzenia o schronieniu, o pozostaniu. Po przeciwnej stronie tego doświadczenia sytuuje się lęk i doświadczenie bohatera Ameryki, Karla. „ B o gdzieżby musiał zamieszkać, gdyby wysiadł na ląd jako biedny, mały imigrant.' - pyta Kafka. - (...) Ba - może by go w ogóle, co wuj na podstawie swej znajomości ustaw imigracyjnych uważał nawet za bardzo prawdopodobne, nie wpuszczono do Stanów Zjed­ noczonych, lecz odesłano do domu, nie troszcząc się o to, że nie miałby j u ż wtedy żadnej ojczyzny." I taki jest przecież ostatecznie, wyjąwszy może fragment pt. Teatr Ocklahomy, los małego czeskiego podróżnika; los, który powiela wszak jedynie los tysiąca innych, poddanych władzy swego przeznaczenia i urzędów imigracyjnych, wiecznie krążących pomiędzy roz­ maitymi ziemiami, z których żadna nie jest ich domem; los wędrowców mimo woli. Los ludzi, którym wyjęto z ręki ster; błędnych wędrowców spod znaku myśliwego Grakchusa, które­ go łódź. dzięki „fałszywemu obrotowi steru, chwili nieuwagi p r z e w o ź n i k a " wędruje odtąd bez końca po ziemskich wodach. Tomasz Mann broni się przed doświadczeniem Kalki. Jego esej nazwać by można, parafrazując określenie Ericha Fromma, ucieczką od wszelkiej wolności bądź jakiejkolwiek formy konieczności ku iluzji bezpieczeństwa i ładu. Warto więc zapytać raz jeszcze, gdzie miejsce dla Don Kichota w świecie niemieckiego pisarza, który oznajmia przecież, że jego stosunek do szalonego rycerza pełen jest „bólu, miłości, uczucia i bez­ granicznego szacunku" . Do deklaracji tych zupełnie jednak nie przystaje codzienna praktyka. Wszak nawet swoich współ­ towarzyszy podróży dzieli Mann nieustannie na swoich i ob­ cych, tych drugich zdecydowanie nie tolerując. Swoi to ci, którzy podróżują statecznie, sensownie, w jasno określonym celu - j a k on sam. Inni - ci „podróżują sobie czasem bez sensu". Innym na pokładzie statku jest na przykład szczególnie irytujący pisarz ..enfant terrible naszego podróżnego towarzystwa: jest to kościsty Jankes z ustami wystającymi po anglosasku jak u ryby (...), jego samotność drażni, współpasażerowie nie lubią go (...). Coś w nim jest niewyraźnego, wszyscy to czują. Człowiek nie powinien odgradzać się w ten sposób od innych ( . . . ) " . ! dalej: 31 12 34 35 36 65 �,,Każdy powinien wiedzieć, do jakiej sfery należy. Trzeba się trzymać s w o i c h . " ' Tomasz Mann nadaje wciąż, jakby powiedział Ludwik Stomma, ten sam komunikat, który jest komunikatem zdecydo­ wanie kapłańskim (w odniesieniu do klasycznej już. opozycji „kapłan-błazen"): ,,a) jestem poważny i stateczny swojak, b) wiem, po co tu przyszedłem, c) akceptuję porządek rzeczy"-"*. W Tomaszu Mannie nie ma na pozró nic, co upodobniałoby go do szaleńca Don Kichota i usprawiedliwiało jego sympatię dla hiszpańskiego rycerza. Posądzając się o tęsknoty do „prymity­ wizmu, żywiołowości, do egzystencji niepewnej, improwizo­ wanej jak na wojnie i awanturniczej", odkrywając w sobie jakieś podejrzane „pożądanie irracjonalności" broni się przed tymi uczuciami, „powodowany europejską sympatią dla rozu­ mu i rozsądku. Parafrazując więc raz jeszcze to, co James Clifford napisał o Dzienniku Malinowskiego w zestawieniu z jego Argonauta­ mi..., możemy zasadnie powiedzieć, że filozoficzne i światopo­ glądowe deklaracje Manna wydają się zostawiać niewiele miejsca dla jego pozytywnego stosunku do Don Kichota. Być może jednak porównanie z innymi dziełami niemieckiego pisarza rzuci trochę więcej światła na tę zagadkową dysharmonię i pozwoli zrozumieć tę bardzo specyficzną wizję szalone­ go hiszpańskiego rycerza, którego maskę Tomasz Mann w is­ tocie nieustannie sobie przykłada. 7 „Poszedł drogą, którą iść musiał, szedł trochę niedbale i nierówno, z głową na bok przechyloną, patrząc w dal, a jeśli błądził to dlatego, że dla niektórych ludzi nic ma w ogóle właściwych d r ó g . " " Tytułowy bohater opowiadania Tonio Kroger opuszcza „ciasne miasto ojczyste", a wraz z wyost­ rzonym spojrzeniem na świat przychodzi dojmujące poczucie osamotnienia. W trakcie swoich wędrówek po wielkich mias­ tach „Co za bezdroże! - myślał niekiedy. - Jak to być mogło, że wpadłem w takie dzikie awantury. Przecież nie jestem z po­ chodzenia Cyganem na zielonym wozie." „Jest pan miesz­ czuchem na manowcach... mieszczuchem z b ł ą k a n y m " - mó­ wi do Tonią jego rosyjska przyjaciółka. Bohaterowie Manna błądzą lak często, jak podróżują, choć zazwyczaj podróże te zapowiadają się nad wyraz rozsądnie, planowo i nobliwie. Ich wędrówki po Europie, po jej wielkich miastach, sanatoriach i kąpieliskach odbywają się z. całym ceremoniałem, właściwym osobom dobrze urodzonym. Co skłania ich do tych wypraw? Troska o zdrowie, nuda, ale też czasem, jak Gustawa von Aschenbacha. uczucie, że „coś rozpiera mu piersi, jakiś nieuchwytny niepokój, młodzieńcza tęsknota za dalą, uczucie tak żywe, tak nowe, albo też tak j u ż niezwyczajne i zapomniane (...). Była to chęć podróży, nic więcej, ale przyszła jak atak, urastała w namiętność i h a l u c y n a c j ę . " ' Pokusa, która nim owładnęła, zapanowała nad jego. jak pisze Mann. „europejską d u s z ą " , nad nawykiem traktowania podróży wyłącznie lub przede wszystkim jako środka higienicznego. A przemożne owo uczucie zrodziło się, jak pamiętamy, pod wpływem spotkania z pewnym niezwykłym cudzoziemcem, którego spotyka później bohater w samym centrum weneckiej zarazy w postaci złowie­ szczego błazna - komedianta, zwiastuna i zarazem symbolu śmierci. Od chwili tego pierwszego, monachijskiego spotkania Aschenbach nie potrafi j u ż zapanować nad swoim życiem. Jeszcze próbuje okiełznać żywioł: „A więc p o d r ó ż - d o b r z e . Nie bardzo daleko, nie gdzieś aż do tygrysów. Jedna noc w sypial­ nym wagonie i sjesta dwu- trzytygodniowa w jakiejś uczęszcza­ nej miejscowości na przemiłym p o ł u d n i u . " Gustaw von Aschenbach mylił się jednak bardzo. Doświadczenie Hansa Castorpa, Mann dzielił z nim osobiś­ cie. To właśnie przeżycie ucieczki z Czarodziejskiej góry było właściwym źródłem powieści, która w założeniu miała być tylko humorystycznym odpowiednikiem Śmierci w Wenecji. T y m pierwszym, zasadniczym doświadczeniem, na jakie zwra­ ca uwagę pisarz, jest uczucie pułapki, która wciąga i zamienia pierwotne trzy tygodnie w „siedem baśniowych l a t " . Z a r ó w n o 4 42 4 44 66 w Śmierci w Wenecji, jak i w Czarodziejskiej górze niezwykle ezwykJe ważnym wątkiem jest fascynacja śmiercią i magiczną potęgą nieuleczalnej choroby; obie te opowieści mówią w istocie 0 uwiedzeniu. Jednym z ich ważniejszych tropów jest także wątek inicjacyj­ ny. Omawiając napisaną przez uczonego z Harvardu książkę poświęconą przede wszystkim Czarodziejskiej górze pis7 ' Mann: „Autor umieszcza The Magic Mountain i jej prostego bohatera w kręgu wielkiej tradycji - nie tylko niemieckiej, ale 1 światowej; w ł ą c z a j ą do pewnego typu literatury, która nazywa się The Quester Legend i sięga daleko wstecz w piśmiennictwie różnych n a r o d ó w " ; literatury, która zasięgiem swym obej­ muje zarówno Fausta Goethego, jak też utwory znane p j nazwą Sangraal albo też Holy Grail Romances. Poszukującym pytającym bohaterem tej literatury jest również, między innymi Hans Castorp, porównywany z Pcrcevalem, Galahadem czy Gawainem, ze wszystkimi tymi klasycznymi graal—ąuesterami, prostymi, naiwnymi, dziecięcymi. „Jednym s ł o w e m - p o d sumowuje Mann tę amerykańską egzegezę własnej twórczości - Czarodziejska góra stanowi odmianę świątyni wtajemnicze­ nia, miejsce niebezpiecznych badań tajemnicy życia, a Hans Castorp, 'poszukiwacz wiedzy' ma szlachetnych, mistyczno-rycerskich przodków; jest to typowy, w najwznioślejszym tego słowa znaczeniu zachłannie ciekawy neofita, który dobrowol­ nie, aż nazbyt dobrowolnie, wpada w objęcia choroby i śmie­ rci.'"" O t ó ż l o właśnie! Dobrowolnie, aż nazbyt dobrowolnie - pisze Mann. C ó ż jednak może znaczyć, zapytajmy, owa nadmierna dobrowolność, z jaką człowiek - neofita - poszukiwacz czeka na nadejście swej Przygody, swej Wiedzy, swego Spełnienia.' Czy dobrowolność rzeczywiście ma prawo być nadmierna? A może opisuje wówczas w istocie doświadczenie wręcz przeciwne - doświadczenie przymusu? Z przymusem, który przybiera różne formy i postaci, stykają się wszyscy protagoniści Kafki. Przypomnijmy początek jego symbolicznej przypowieści pod tytułem Sternik. ..'Czy nie jestem sternikiem?' - krzyknąłem. 'Ty?' - zapytał ciemny, rosły mężczyzna i przesunął ręką po oczach jakby odpędzał sen. Stałem przy sterze ciemną nocą. nad głową świeciła słabo latarnia, a oto przyszedł ten człowiek i chciał mnie o d s u n ą ć . " W dzisiejszych czasach, mówi nam Kafka, nikt nie jest już sternikiem swego losu. Nie wiemy, co decyduje: „chwila nieuwagi p r z e w o ź n i k a " , czy może wyrok, który już dawno został wydany i który za chwilę ogłoszą wysłannicy sądu. Przygoda, sugeruje Milan Kundera. „ten pierwszy wielki temat p o w i e ś c i " , s t a ł a się dzisiaj swoją własną parodią i dlatego Don Kichot wraca do swojej wioski po czterech wiekach węd­ rowania właśnie w stroju mierniczego. „Opuścił ją niegdyś żądny przygód, a teraz w tej wiosce u stóp zamku nie ma już wyboru, jego przygoda została mu n a k a z a n a (...). Co się więc stało, po czterech wiekach, z przygodą? Czyżby stalą się swoją własną parodia?" - pyta Kundera. Bohaterem Kafki jest człowiek, będący z pozoru zupełnym przeciwieństwem bohatera Tomasza Manna. Człowiek skazanj na wędrówkę, a nie wyruszający w drogę, skazany na przygodę i trudną wiedzę, a nie poszukujący ich. Skazany na samotnos „Bohater Kafki - pisze Max Brod - którego nazywa on autobiograficznie po prostu ' K ' , kroczy samotnie przez żyert Jest to element s a m o t n o ś c i w nas. który powieść ukazuję z. przerażającą, nadnaturalną wyrazistością. Chodzi tu jed przy tym o pewien ściśle określony odcień samotności (•• X jest mianowicie w pełni człowiekiem dobrej woli, nie p r a g n i e s a m o t n o ś c i i nic j^cst z niej dumny, *JJ?" przeciwnie, jest mu ona narzucona." '' Bardzo podobnie okres sytuację K . Albert Camus: „Chce pracy, domu. życia norffl* nego człowieka. Nie może już. znieść swego szaleństwa. Cne być rozsądny. Chce uwolnić się od klątwy obcości." Bohaterowie Tomasza Manna wyruszają na swe wyprawy, n a z b y t , jak j u ż napisałam, aż podejrzanie dobrowolnie ich pociąga i prowadzi, coś ich ogarnia przemożnego, nad czy zupełnie nie potrafią zapanować. W postaciach swoich " ' ^ j . czuchów z b ł ą k a n y c h " , „mieszczuchów na manowcach' P^ e 45 oc 47 4,t 4 1 n 1 l 0 �wa nam Mann współczesną wersję mitu o błędnych rycerzach, fascynacja śmiercią, owe btazeńskie ..ciągoty do kultu śmiej ' . cyrografy podpisywane z Nieprzyjacielem Ludzkości, nakty i mocami podziemi - jakżesz to ironicznie współgra \ wizerunkiem „zbłąkanego mieszczucha"! Świat Manna jest jednak na wskroś ironiczny. Jego bohaterowie, jakkolwiek nie licowałoby to z ich pozycją, urodzeniem, upodobaniami i nawy­ kami zostają uwiedzeni. Na swoje inicjacyjne wędrówki wyru­ szają nieświadomi zrazu ich wagi i sensu. Cel odsłania się im po drodze. Droga ta jest nieustannym błądzeniem, błądzenie zaś I yniboliczną równoważnością poszukiwania. Pomimo zatem pozornych różnic istnieje głębokie podobień­ stwo pomiędzy losami bohaterów Manna i Kafki. W gruncie rzeczy i jedni i drudzy poddani są konieczności, na którą nie mają wpływu, absurdalnej i tragicznej. I jedni i drudzy nie mają żadnego wyboru, tak jak Cervantesowski szalony rycerz słucha­ ją ołosu przemawiającego z góry, słuchają wezwania, napotyka­ ją na znaki. Lecz czyjego słuchają wezwania, czyjego głosu? Kim są ci dwaj panowie - pisze o wysłannikach sądu Procesie Jan Kott - i kto ich wysłał? Stary Jahve czy flrkegaard? 'Urodziłeś się. a więc jesteś winien'. Władza czy podziemie?"'" „ W świecie Kafki - pisze Kott w innym eseju -istnieje głód na pokarm z nieba. Ale ikonami tego metafizycz­ nego głodu jest głodomór w cyrkowej klatce i pies przykucnięty ma dwóch łapach z otwartym pyskiem. W świecie Kalki nie ma Boga i nie ma biblijnego Abrahama. Z Abrahama pozostał tylko niemal zawsze obecny groźny cień mściwego Ojca. Nie ma Synaju i góry Moriah. nie ma powołanych, są tylko poświęceni. Z biblijnego Arche pozostał tylko Izaak, Izaak bez Boga i bez Abrahama. Izaak zamordowany 'nożem wepchniętym w serce i dwukrotnie w nim o b r ó c o n y m ' . I dlatego Kalka oczylywany jest przez wielu jako zapowiedź holocaustu."'' Bohaterowie Kalki są poświęceni, gdyż ciąży nad nimi klątwa: klątwa wybrania, obcości i szaleństwa, klątwa wiecznej wędrówki i wiecznego poszukiwania. Takim bohaterem jest przypo­ mniany przez Broda Odradck ze szkicu Die Sorge des Haasiaters (Troska ojca rodziny), Odradek o znaczącym, brzemien­ nym tyloma symbolicznymi znaczeniami imieniu: „pobrzmie­ wa w tym cała skala słowiańskich słów, oznaczających 'odszczepieńców', tych. co odeszli z rodu. od boskiego zamysłu Stworzenia" . Takimi Odradkami są wszyscy poszukujący i błądzący, wszyscy, którzy nie poruszają się w linii prostej, wszyscy przemienieni w „rzecz bezużyteczną (...), w szpulę nici. która jako 'troska Ojca niebieskiego' niespokojnie wędruje schodami w górę i w d ó ł " . Utwory Kałki, podobnie jak dzieła Tomasza Manna, zdają się należeć do kategorii „powieści p o s z u k i w a ń " - dotyczy to zwłaszcza Zamku. K. jest prostaczkiem, podobnym do Hansa Castorpa, podobnym do Parsifala. „(...) a ty jesteś albo błaznem, albo dzieckiem, albo bardzo złym i niebezpiecznym człowie­ kiem"* - mówi do K. zarządczyni gospody. Przynależysz, powiedziałaby, gdyby była antropologiem, do kategorii obcych, kategorii odszczepieńców. Odradków. Jesteś tym, który • niczym błazen, dziecko, albo „bardzo zły i niebezpieczny /bwiek" - przekreśla „boski zamysł stworzenia" i paktuje 'silami podziemi. Jesteś „rzeczą b e z u ż y t e c z n ą " , c z ł o w i e k i e m *ędnym. Jesteś tym. który zamknięty jest w przestrzeni "w.enia i dla którego błądzenie jest jedynym sposobem 4drówki. W przestrzeni błądzenia zamknięci są także bohaterowie "anna. Jakże inne są złowrogie labirynty jego krain śmierci 'nicjaeji od, wykreowanego w eseju Podróż przez ocean •fion Kichotem" zacisznego labiryntu kabin, schodków, *k>nów i bawialni statku - tego bezpiecznego „ n a d d o m u " . podobne do onirycznych, labiryntowych przestrzeni Kątki: do symbolicznej topografii Schronu, plątaniny którymi błąka się wokół Zamku K „ czy wreszcie labiryntu °d, po których pływa błędna barka myśliwego Grakchusa. Do ys,tkich tych przestrzeni ślepego losu, absurdalnego przypa- wyższej - poddanej jakiejś niewiadomej instancji - konie^ości. Omawiając inicjacyjne wątki w twórczości Manna i Kątki acano zazwyczaj uwagę na różnice pomiędzy losami ich sU , 5 i f C s 1 1 54 5 5 1 1 z u r bohaterów, na fakt, że podczas gdy bohaterowie Manna zwycię­ sko przechodzą inicjacyjne próby, protagoniści Kafki, o w i wybrańcy a rebours, a właściwie ludzie poświęceni, nad którymi ciąży „specjalna k l ą t w a " zawsze zmierzają do celu nadaremnie. A jednak zamknięci w labiryncie sennych kąpielisk i sanatoriów bohaterowie niemieckiego pisarza zanurzają się w bardzo podobnym w istocie świecie, co K„ Józef K. czy Karl Rossman. Świat Manna, pomimo wiary pisarza w ład i wszystkie inne uświęcone wartości europejskiej cywilizacji jest równie gorzki i szyderczy, jak świat Kafki. Człowiek Manna, poddany nadludzkiej sile, staje się igraszką Wielkiego Błazna. Bo świat Manna jest błazeński. Ludzie, mity i pragnienia odbijają się w nim jak w krzywym zwierciadle. Odpowiedzią na marzenie Tonio Krógera o powrocie do domu była czysta, iście kafkowska ironia zdarzeń. Kiedy bowiem dotarł on wreszcie, „drogą o k ó l n ą " , n a miejsce, zarówno miasto, jak i sam dom oraz jego mieszkańcy przyjęli go jak kogoś obcego. Do tego stopnia, że posądzono go o bycie „kimś zupełnie innym, indywiduum, które, pochodząc od niewiadomych rodziców i będąc nie­ znanego pochodzenia, ścigane jest wskutek rozmaitych oszustw i innych przestępstw przez policję monachijską. Miałże położyć kres całej sprawie, dając się poznać, oświadczając panu Seehaase, że nie jest szalbierzem nieokreślonej przynależności, nie jest Cyganem na zielonym wozie, tylko synem konsula Krógera z rodu K r ó g e r ó w ? N i e , nie miał ochoty. I czyż ci przedstawiciele ładu społecznego nie mieli w gruncie rzeczy trochę słuszności? Poniekąd zgadzał się z n i m i . . . " Tak właśnie może zdarzyć się u Kalki i w nocnych koszmarach. W twórczości Tomasza Manna nie ma dobrych, wesołych błaznów. Są błazny nieszczęśliwe, a nawet tragiczne, ale przede wszystkim są błazny złe. Jak choćby demoniczny komediant w Śmierci w Wenecji. Albo złowrogi cavaliere Cipolla - „węd­ rowny wirtuoz, sztukmistrz, forzatore, illusionista i prestidigitatore (...)" - Czarodziej z opowiadania Mario i czarodziej. Jest on symbolem współczesnej kondycji świata, w którym człowiek poddany jest nieznanym, hipnotyzującym siłom, a zarazem bardzo symptomatycznym błaznem naszych czasów. Nowela opisuje dośwadczenie okresu hitlerowskiego, ale czyż nie jest w istocie głębszą i pojemniejszą metaforą? Z dwudziestowiecznej perspektywy Manna, perspektywy historycznej i artystycznej, a także czysto osobistej szaleństwo i błazeństwo stanowią żywioł, przed którym trzeba się bronić, żywioł groźny ale i fascynujący zarazem. Świat oszalał, świat stał się błazeński - rządzi nim przecież Wielki Kpiarz. Błędni rycerze naszych czasów są nimi mimo woli - tak, jak na przykład dzisiejszy Parsifal, mały Parry z filmu Terry'ego Gilliama The Fisher King, który oszalał na skutek czyjegoś szaleństwa, będącego tylko prostym odbiciem szaleństwa całe­ go świata. Słoneczne, nadmorskie kąpieliska, elegancki świat weneckich hoteli odsłaniają swe odmienne oblicze, przekształ­ cając się w złowrogi labirynt przestrzeni idealnie wyizolowanej. Podróż, przygoda stały się pułapkami. Człowiek nie ma już żadnego wyboru, lecz nie ponosi też. żadnej winy. I , jak myśliwy Grakchus, może tylko powiedzieć: „Jestem tutaj, nic więcej nie wiem, nic więcej nie mogę uczynić. Moja łódź jest bez steru, płynie z wiatrem, który wieje w najgłębszych regionach śmierci." '' Z szaleństwa świata doskonale zdaje sprawę zarówno współ­ czesna literatura jak i film, potwierdzając wcześniejsze nieco przypuszczenia i przeczucia Tomasza Manna i Franza Kalki. Szaleństwo stało się w pewnym sensie dominantą naszej rzeczywistości, j e d n ą z podstawowych kategorii dla jej definio­ wania. „Żyjemy w szalonym świecie - cytuje Dorosz Mikołaja Bierdiajewa, który pisał te zdumiewająco dziś aktualne słowa w latach 30. - Nie zauważyliśmy, że człowiek stał się istotą niespełna rozumu. Na skutek żądzy życiami umiłowania świata człowiek stracił psychiczną r ó w n o w a g ę . Świat ponownie zna­ lazł się pod panowaniem polidemonizmu, z którego niegdyś wyzwoliło go chrześcijaństwo. Dechrystianizacja doprowadziła do dehumanizacji, dehumanizacja zaś do szaleństwa, ponieważ obraz człowieczeństwa uległ zaciemnieniu.""" Nie jest przypad­ kiem, że omawiając literaturę drugiej połowy naszego stulecia, a ściślej mówiąc amerykańską literaturę lat 60., Daniel Bell 57 5I< 5 67 �pisze: „Czytając pisarzy reprezentatywnych dla tego okresu dochodzi się do wniosku, żc głównym przedmiotem ich zainte­ resowania było ' s z a l e ń s t w o ' . ' " ' Sytuacje, na których skupia się zainteresowanie omawianych przez Bella pisarzy, określa on jako „absurdalne, nihilistyczne",fabułę ich książek jako „zwa­ riowaną i figlarną",.styl jako „zimny, groteskowy, b ł a z e ń s k i " . „Jednostkę przedstawiano niezmiennie niczym piłeczkę miota­ ną w różne strony przez bezmyślne, wielkie, bezosobowe instytucje." W literaturze tej - u J. Hellera, K. Vonneguta, B.J. Friedmana czy T. Pynchona - tropi Bell klasyczne figury i motywy szaleństwa. Możemy zaryzykować twierdzenie, że - pod tym przynajmniej względem - zrodziła się ona z sennych koszmarów Kafki, a także, choć na pierwszy rzut oka nie jest to takje oczywiste - Manna. Świat znowu, podobnie jak w renesansie, stał się sceną szaleńców. Powraca stara metafora. Ale to szaleństwo jest j u ż zupełnie inne - nieprzychylne człowiekowi, groźne, nieoblicza­ lne. Do dziejów szaleństwa w kulturze współczesność dopisała nowe wyobrażenia, nowe figury. Jedną z nich jest metaforyczna figura błazna, której rysy rozpoznajemy w rozmaitych przeja­ wach dzisiejszej myśli i kultury. W eseju Morrisa Dicksteina Czarny humor a historia jego autor zwraca uwagę na rolę owego humoru w nowej literaturze amerykańskiej lat 60., na charak­ terystyczną dla tej literatury, przejętą z literatury żydowskiej, postać szlemiela, a także na innego bliskiego kuzyna szlemicla - pikarejskiego anlybohalera. U Vonneguta w Rzeźni numer 5jest to święty prostaczek, alegorycznie nazwany Billy Pilgrim, w Paragrafie 22 Hellera - Yossarian. Ci współcześni potom­ kowie Petera Schlemihla, niewinni i naiwni outsiderzy, nie­ świadomi rządzących nimi Wielkich Mechanizmów, nieznisz­ czalni „specjaliści od p o r a ż e k " stają się doskonałą maskotką w ręku Wielkiego Błazna, Kpiarza, Losu, którego opowieść układa się paradoksalnie zgodnie z regułami czarnego humoru. Czarny humor obnaża naszą bezradność i niszczy resztki kulturowych tabu. „Czarny humor - pisze Dickstein - z reguły odgrywa rolę Falstaffa wobec Hotspura czy księcia Hala konwencjonalnej p o w i e ś c i . " Powieściowy czarny humor staje się zatem dzisiejszym literackim odpowiednikiem postaci błazna. Błazna, który jest częścią i emblematem otaczającej nas rzeczywistości, definio­ wanej przez Dicksteina takimi znamiennymi stówami: „Świat oszalał, protagonista uwikłany jest w to szaleństwo i stara się z niego wyrwać na swój własny, nieco szalony s p o s ó b . " Odpowiada to, według niego, realiom politycznym: „Kiedy cynicy i paranoicy, jakby rodem z Celine'a, zamieszkiwali w Białym Domu, szary człowiek stał się jeszcze większym cynikiem i paranoikiem. Paranoja ta ma zresztą pewne uzasad­ nienie, ponieważ w wysoce spolaryzowanym społeczeństwie, gdzie odrzucono dobrowolne ograniczenia nakładane przez tradycję i cywilizację, trudno wykluczyć fakt, że ktoś rzeczywi­ ście zechce nas zniszczyć przy użyciu wszystkich, bardziej lub mniej przyzwoitych ś r o d k ó w . " Powróćmy do omawianego eseju. Czasy Verne'a, które pragnął w nim znów przywołać niemiecki pisarz, dawno odeszły. Wiedział o tym dobrze Josif Brodski, kiedy pisał swego Nowego Jules Verne 'a - w wierszu tym brzmią już zupełnie inne nuty. 62 63 64 65 „Morze na pozór jest martwe, ale naprawdę to nie tak: potwornego życia pełne są jego tonie: przekonać się o tym można dopiero, gdy się tonie" - pisał poeta, dodając: „W oceanie wszystko zdarza się nagle. Lecz potem długo jeszcze wirują w fal walcu deski, koła ratunkowe, strzępy żagli ze zmytymi odciskami p a l c ó w . " Wyobrażenie statku, jakie napotykamy w tym nowym micie, zupełnie inne jest od wyobrażenia Nautilusa czy statku Tomasza Manna. Nie ma tu j u ż opisów ciepłych i miłych, a przede wszystkim szczelnych zakątków. Przez każdą szczelinę tego nieszczelnego statku wdziera się pełne tajemnic, zimne życie; najbezpieczniejsze i najprzytulniejsze okazuje się w końcu wnętrze olbrzymiej ośmiornicy. 68 „Jeszcze jedno zwycięstwo wody w zapasach z l ą d e m " " - pisze poeta. 7 Bo u niego, zupełnie inaczej niż u Verne'a, statki w y g l ą d a „zarazem jak drzewo i jak albatros którym spod nóg wymknęła się ziemia"" . 11 Ikona takiego właśnie statku, który w wielu „wysokich" i popularnych przedstawieniach zadziwiająco przypomi w dodatku stary motyw statku - widma, statku śmierci polującej na człowieka w przestworzach oceanu pułapki przywodzi także na myśl najkrótszy spośród aforyzmów Kafkj„Klatka poszła szukać ptaka''"''. Aforyzm ten Jan Kott przekłada na realia jego utworów. Bo to właśnie „Klatka, która 'szuka' ptaka, klatka w ruchu, klatka aktywna, klatka z góry przyg t . wana (a to 'z góry' ma także podwójne znaczenie)" przyszła pewnego ranka do Józefa K . jak „Śmierć do grzesznika w największym arcydziele średniowiecznego dramatu 'Every, man' " ; jak los, dodajmy, w przebraniu Przygody, do dzisiej­ szych podróżników, poszukiwaczy prawdy i wiedzy tajemnej do dzisiejszych Don Kichotów. Woda i zatopione w niej współczesne statki śmierci mogą być trafną metaforą szaleństwa, zagrażającego dzisiaj każdej, po­ zornie najbezpieczniejszej przetrzeni. Zarówno woda, jak i statek ujawniają teraz, w czasach 'Nowego Jules Verne'a'swą zapomnianą nieco, pełną ambiwalencji naturę, której tak bardzo nie chciał dostrzegać Tomasz Mann. Tę właśnie głęboką dwoistość widzimy na przykład we wspomnianym już opowia­ daniu Carlosa Fuentesa, bo choć statek zaprojektowano tak, by udawał a home away from home, „dla Izabeli kretonowe firanki, głębokie fotele i obrazy przedstawiające sceny morskie, sofy obite wzorzystym płótnem, ściany i podłogi z jasnych desek, zaczęły wkrótce przeobrażać się w symbole czegoś obcego i oślepiającego" . A czyż podobnej transformacji życia w śmierć, bezpieczeństwa we wrogość i szaleństwo, swojskości w obcość, tej samej gwałtownej erupcji najgłębszej ambiwalen­ cji zarówno natury statku jak i wody nie doświadczył na własnej skórze jeden z wielu znanych nam podróżników do kresu nocy - Ferdynand z powieści L.-F. Celine'a? We współczesnym filmie, zwłaszcza z kręgu thrillerów, horrorów i science-fiction, równie często zwraca uwagę motyw statku, jachtu, nowoczesnej platformy badawczej, które przechodzą stopniową lub gwałtow­ ną metamorfozę. Ze statków podobnych temu, na którym płynął Mann, statków, dla których wzorem miał być Vernc'owski Nautilus - przestrzeń doskonale zamknięta i w tym zamknięciu bezpieczna, przestrzeń, która realizować miała mit domu i azylu - przekształcają się w pełne szczelin statki - więzienia, na które zło może się wedrzeć, ale z których nie sposób uciec; w labirynt podobny onirycznym labiryntom Kafki czy. ukrytym pod pozorami bezpieczeństwa i luksusu, złowrogim labiryntom Manna. Pryska więc złuda bezpieczeństwa. Zło grozi dzisiaj każdemu i wszędzie. Nie o takich podróżach marzyli niegdysiejsi podróżnicy, wierzący w bezwzględną przewagę człowiel naturą i w sterowność swych łodzi. Stary Nautilus przerdzewiał i powoli nasiąka wodą. Nastały czasy Nowego Jules Verne о które tak celnie oddała poetycka intuicja Josifa Brodskiego Oprócz motywu zamknięcia w labiryncie pojawia się tu równiet motyw otwarcia, ale nie takie otwarcie nazywa Roland ВаЛг^ „prawdziwą poetyką podróży i poznania".Nie o takie otwarcie chodziło Arturowi Rimbaud, kiedy pisał swój Statek Pijain' °' to nowe otwarcie jest w istocie otwarciem na szaleństwo i zło;" błazeńską nieprzewidywalność otaczającego nas świata. Powróćmy do Manna. Trudno inaczej zrozumieć jego P° dróżniczy esej aniżeli poprzez zestawienie go zarówno z innyn" utworami pisarza, jak też z innymi świadectwami naszej epoK przede wszystkim dziełami Kafki. Trudno też nie rozważa^ г w kategoriach mitycznych, jako obrony przed błazens*' totalitaryzmem świata i skazaniem nań człowieka. Kapłana - powiedzmy to jasno i wyraźnie - postawę niemiecka pisarza wobec świata i literatury trzeba zrozumieć jako opo • dzenie się po stronie pewnego „podstawowego kanonu pf na O 0 7 0 3 tt 3 �72 j reguł" , jak określa go Leszek Kołakowski; kanonu, z za­ grożenia którego pisarz zdaje sobie doskonale sprawę. Tak jak, ^brew temu, co pisze w swoim eseju, zdaje sobie sprawę kruchości i ułudy swego poczucia bezpieczeństwa na statku; je świadomości tej wystarczająco jasno zdają sprawę inne jego utwory. Mann wie, że każda łódź jest w istocie barką Charona, a każda podróż może być tą, z której się j u ż nie wraca - choćby była tylko oficjalną wycieczką powszechnie szanowanego literata na zamorski uniwersytet z opłaconym biletem powrot­ em w kieszeni. Możemy tu mówić o znaczących przewartościowaniach, a nawet zamianie miejsc. W dwudziestowiecznej optyce błazeńwo nabrało zupełnie nowego, negatywnego znaczenia i rozu­ miane jest jako szaleństwo, które stało się udziałem dzisiejszego świata'- wielu niegdysiejszych błaznów przeszło zatem na pozycje kapłańskie. W świetle swojego eseju okazuje się Mann kapłanem - ortodoksem w znaczeniu, jakie pojęciu temu nadaje Ryszard Legutko" - w znaczeniu strażnika mitu, uświęconych mitycznych wartości, tradycji wreszcie. I to właśnie najbardziej upodabnia pisarza do bohatera jego eseju Don Kichota: błazna, który tym się przecież wyróżniał spośród wiciu innych błaznów, żenię łamał tradycji, a, wręcz przeciwnie, z heroicznym uporem walczył o jej przetrwanie. Szalony hiszpański rycerz nie jest już. odosobniony w tej walce o przestrzeganie praw, reguł i nakazów ksiąg, walce o respektowanie norm przeszłości, które wydawać się mogą całkiem anachroniczne. Podróż przez ocean z „Don Kichotem" jest, moim zdaniem, wyrazem głębokiej niezgody na tę realność świata, której wizja rysuje się w innych dziełach autora Buddenbrooków. Dlatego właśnie nazwałam ó w esej zbawienną, ocalającą fikcją w twórczości Tomasza Manna, jego ocalającym kłamstwem w znaczeniu, jakie nadaje temu pojęciu James Clifford. Warto tu wspomnieć także i o tym, że jeżeli etnologowie sięgają dzisiaj po maskę Don Kichota, to przynaj­ mniej jeden z nich czyni to z tego właśnie względu. Claude Levi-Strauss, który przyznaje się, że całe jego dzieło ożywia „jakaś maniera donkichotyzmu" mówi, odrzucając wszelkie z st słownikowe definicje tego zjawiska: „Donkichotyzm, jak mi się zdaje, to w istocie uporczywe pragnienie odnalezienia przeszło­ ści za teraźniejszością. Tomasz Mann kocha szlachetnego D o n Kichota i dlatego egzegezą swoją nie wykracza poza czasy Cervantesa; czasy, kiedy obłęd był jeszcze zarówno wzniosły, jak też swojski, poczciwy i znajomy. Człowiek współczesny skazany jest na los błędnego rycerza i wyzwanie to staje się przekleństwem. Zza horyzontu wyłania się nowa łódź szaleńców. Czas podróży jest jednak czasem szczególnym. Tutaj, z dala od lądu i jego rzeczywistości można zawiesić swoje doświadczenie współ­ czesności i powrócić do mitycznego illud tempus, do czystego, szalonego świata Don Kichota. Pokład transatlantyku jest przestrzenią symboliczną. „Dla większości czas podróży na statku się 'nie liczy' - pisał Józef Czapski. - Jest poza odpowiedzialnością, poza j a k ą ś ciągłością." M o ż e dlatego też esej o Don Kichocie rozpięty w „kosmicznej (choć luksusowo urządzonej) próżni między kontynentami" i w baśniowym czasie podróży jest w twórczości autora Czarodziejskiej góry czymś niezwykłym. Jest chwilą wytchnienia od szaleństwa świata. Jest wypowiedzią mityczną, a mit niszczy wszak czas, nie uznaje jego wpływu, unieważnia go. Dlatego właśnie może Mann zatrzymać się przy tej egzegezie doświadczenia Don Kichota, która nie wykracza poza X V I wiek, dlatego opowiada się po stronie czystości pierwowzoru hiszpańskiego arcydzieła przeciwko jego kontynuacjom i późniejszym „ h e r e t y c k i m " wersjom. A także przeciwko upływowi czasu, który zmienia jego sens i wzbogaca go o sens kolejnych epok, wtapiając w końcu sylwetkę Don Kichota w złowrogi, niełaskawy pejzaż X X wieku. Mann dobrze wie, k i m jest współczesny błędny rycerz, w sferze mitu jednak nie zmieni on dla niego swej kondycji wzruszającego, szlachetnego, a jednocześnie śmiesz­ nie anachronicznego wędrowca, którego szaleństwo tak zupeł­ nie nie przypomina szaleństwa, będącego doświadczeniem i maską współczesnego świata. PRZY PISY T.W. Adorno, Glosa do portretu Tomasza Manna. (w:t Sztuka i szjuki. Wybór " T aesejów, m ż e . s. 305—30*1 i 324 Warszawa IWO. pr/cl. K . Krzcmicń-Ojak, s. 325 Por. L . Stomma, Wariat czy geniusz.... maszynopis 1УХ1 J. Clifford, On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad atut Malinowski, " (w:) T . Mann. ThePodróż... s. 329—330 twtiatmenl oj Culture Twentienth-Centitry Ethnography, Literaturę atut *" An. T . Mann. Cambridge, Tonio Kroger, w: Nowele. Warszawa 1956. przcl. L . Staff, s. 141 Mass an London I9XX, s. I III " T a m ż e . s. 143 Por. F. Kalita. Myśliwy Grukchus. przcl. R. Karsl. iw.) Nowele i miniatury. Cidvnia 1991.8. T a m ż e . s. 15fi 73 T . Mann. Śmieie w Wenecji, w: Nowele, op. cit., s. 243 ' T.W, Adorno. np. t i r , s. 322 T a m ż e . s. 24fi Tamże * T . Mann. Wstepdo..Czarodziejskiejgóry", przcł. I.E. Naganowscy. w: E\eje. op. cii., s. 396 " Tamże. s. 39X ' Tamże, s. 323 " Por. F . Kafka. Sternik przcl. R. Karsl, w: Nowele, op. cit., s. 281 Tam/c M. Kundcra, A jeśli powieść naprawdę zniknie. „ Z e s z y ł y Literackie" nr X, 19X4. przcł A . Tam/c, s. 324 Danilowicz-Grudzińska. s. 112 ' Tamzc. s. 3 2 » M. Bród. Franz Kafka. Opowieść biografii zna. Warszawa 19X2. przcl. T . Zahludowskj. s. "Tamże. s. 325 24fi " Tamże. s. 32X * A. Camus. Eseje. Warszawa 1974. przcł. J. Guze. s. 205 " Tamże. s. 325 Por. L Stomma, op. cii. "Tam/c. s. 3 2 » J. Kolt,... może innej apokalipsy nie będzie, w: Kamienny Potok. Eseje, Londyn 19X6. s. 152 K. Mann, Punkt zwrotny. Warszawa 199.3. przcl. M. Wydmuch, s. fil J. Kott. Klatka szuka ptaka, w: op. cit., s. 40 T Mann. Podróż przez ocean z ..Don Kichotem", przcl. M. Żurowski, w: Eseje, Warszawa I'M. s. 293 M. Brod. op. cit.. s. 177 Miciński. O prz.ygodz.ie i топи, w: Pisma. Eseje, artykuły, lixly, Kraków 1970, " Tamże, s. 94 s. 176 G. Bachclaru . Woda i marzenia, przcl. A . Talarkiewicz. w: Wyobraźnia poetycka. F. Kalita. Zamek. Warszawa 19X6, tłumacz nic podany, s. 376 "ttzawa 1975. s. 131 Т. Mann. Tonio.... s. 166 Tamże. s. 14 T . Mann, Mario i czarodziej, w: Nowele, op. cit.. s. 457 j T Mann. Pmlróż... s. 2X9 " l'. Kalłca, Myśliwy.... s. 75 , Tam/e К. Dorosz. Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala. w: Maski Prometeusza. Eseje Tamże, s. .344 konserwatywne. Londyn 19X9. s. 143 ' Miłosz. Widzenia nad Zatoką San Francisco. Kraków 19X9. s. 55 D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu. Warszawa 1994, przcł. S. Amsterdamski, s. ' J Kafka. Ameryka, Warszawa 19X9. przcl. J . Kydryński, s. .33 173 M Białoszewski. Na rzymskich równoleżnika i AAAmeryka. W' Obiiial>ywunieTamże Europy. •™**<ТЗ*И. Ostatnie wiersze. Warszawa I9XX. ss. I2X.fi5i 69 M. Dickslcin, Czarny humor a historia, przcł. J . Anders, w: Nowa proza amerykańska. Eseje » - Mann. Podróż... s. 2XX krytyczne. Warszawa 19X3. s. 177 Ul Facnlcs. Wąż morski, przcl. K. Wojciechowska, w: Pieśń Henrów. Warszawa 1979. s. " T a m ż e . s. 1X9 ''' Tamże, s. 194 Л- Mann. PtHlniż.... s. 309 "• J. Brodski, op. cii., s. 16.3 Tamże. s. 295 " T a m ż e . s. 165 R. Barlhes. ..Nautilus" i ..Siatek Pijany" pr/cl. J Błoński, w: Mil i znak. Warszawa 1970.s " T a m ż e . s. 161 "' C v i za: J . Koti, Klatka... s. 37 „ Tamże "' Tamże „T. Mann. Podróż.... s. 291) " С Fuenlcs. op. cii., s, 155 „"-Barihcs. op. cii., s. 74 ' Por. R. LcguUco, Podzwonne dla błazna, w: Bez gniewu i uprzedzenia. Szkice o książkach, Nowy Jules Verne, przcl. S. Barańczak, w: N2 wiersze i poematy. Kraków 19X9. s. ludziach i ideach, Paryż 19X9, s. 35 «I " T a m ż e . s. 26-10 " Por. C. Lcvi-Strauss. D . Eribon. Z bliska i z oddali. Lodź. 1994, przcl. K . Kocjan, s. 114 •e Ameryka.... s. 32 >!,' Kalka. Myśliwy... s. 73 " 1. Czapski. Tumult i widma, w: Czytając Kraków 1990. s. 235 M a n n , Podróż... s. 344 " T . Mann. Podróż...., s. 292 1 и 1 1 4 i 4 4 4 4 ł 4 4 4X 1 4-ł 4 ra ( V1 1 M я M ш 1 h : w T 9 7 r 69 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45dad1173f45acd066c831dcfe1c5afd.pdf 2c54d80650155fd5ece70c059d96b442 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2803 Title A name given to the resource Kara opatrzności jako cud / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.51-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rak, Joanna; Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kara opatrzności jako cud Joanna Rak Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek W większości materiały przedstawione w tej pracy zostały tak: Ty nigdy nie będziesz miała swoich dzieci. Motyw kary bo­ zebrane w trakcie rozmów z katolikami, w grupie wiekowej 60żej jest także podkreślany przez rozmówców w historiach biblij­ 80 lat, w Widzach i najbliższej okolicy (w przeciwnym wypadku nych: Tak [Bóg] nakazał węża, że on teraz pełza po całym świe­ dodajemy informację przy cytacie). Należy zauważyć, iż na tę cie. Ty wężu przeklęty, będziesz pełzał się po całym świecie. Za to społeczność mogły wywrzeć wpływ wierzenia staroobrzędow­ on nie ma ni nóg, ni nic takie (Karasino). ców. To, że odczucie cudowności kary bożej okazało się tak po­ Występki przeciw sacrum. Ateusze wszechne w badanej społeczności, może mieć związek z funk­ cjonującą wśród nich wizją rzeczywistości. Świat - w opini sta­ Spróbujmy zbliżyć się do rzeczywistości badanej społeczno­ roobrzędowców - jest światem zepsutym, którym rządzi Anty­ ści, aby sytuacja stała się bardziej jasna. Najczęściej spotykany chryst, a czasy zbliżają się ku końcowi lub wręcz określane są ja­ związek wydarzeń: wykroczenie - ingerencja boska - cudowna ko czasy apokaliptyczne. Na pytanie, czy diabeł może przeszka­ kara objawiał się w sytuacji niszczenia przez komunistów kapli­ dzać Bogu, jedna z rozmówczyń odpowiada: Przeszkadzał, pewczek, figur i ogólnie profanowania miejsc świętych: Kapliczka... nol Dlaczego On [Chrystus], dzietka, krzyż niesie... Sam dla a była, taka ładna, Pan Jezus był tam i tak cementem była wyla­ siebie na Jego krzyż nałożony. Toż to kto na Jego krzyż nałożył? na. I jeden pentle na głowę Pana Jezusa narzucił, a drugi traktor Toi diabeł nałożył. Jak u nas kościoły były zakryte, toż musi dia­ przyprowadził i oni jego rozrzucili, pobili. Rozrzucali, rozrzuca­ beł silniejszy za Boga. [...] A skąd diabeł, musi pierwszy za Bo­ li i wywieźli, no i co... I minęły trzy, cztery lata. Jeden poszedł na ga, wziąwszy na świecie. [...] Diabeł pierwszy przed Boga, ja li­ pracę i jemu taka bełka po głowie dała... ło dobrze, ło dobrze. czę, wziąwszysja. W świecie, którym rządzi diabeł, często spoty­ A drugi powiesił się i teraz my mówim, o dobrze, dobrze. Na te­ ka się obrazoburczych niewiernych, którzy zasługują na boski go belka spadła, ten powiesił się i dobrze, i ich nie ma. Tak jak gniew, wyrażony w postaci cudownej kary. chodzisz tam koło cmentarza, tam gdzie kapliczka była, to wspo­ minasz, o dobrze, oni tak zrobili, a im Pan Bóg na kaniec więk­ Wymierzony w grzesznika palec boży oznacza swojego ro­ szą szkodę zrobił. dzaju cud i to cud jakże wielofunkcyjny. Zawiera on wszystkie Taka interpretacja zdarzeń pozwala na wyładowanie elementy tego typu zdarzenia. Przejawia się w formie swojego nagromadzonej społecznej nienawiści. Ciągłe łamanie podsta­ rodzaju hierofanii. Bóg ukazuje w akcie zniszczenia grzesznika wowych zasad gruntujących światopogląd mieszkańców mogło swoją obecność. Oto przykładowe wypowiedzi: A wot cud Pan Bóg pokarał. [...] No to Uczę, że Pan Bóg wielka siła ma (Opsa); spowodować załamanie, brak wiary w sprawiedliwość jakąkol­ A tu i na tym świecie nakazuji, żeby ludzie zrozumieli, co jest ka­ wiek. Istnieje także pewna potrzeba ciągłego podtrzymywania ra. Tak [myślą] niet Boga, niet jego. A ot Pan Bóg pokazuji, co wiary w niezaprzeczalną boską sprawiedliwość. Tak rozumiana cudowna kara, potwierdzając boski porządek świata, jednocze­ jest. śnie sankcjonuje porządek ziemski, wyjaśnia go, ponownie okre­ Związek między dokonanym przestępstwem a karą jest tak śla. silny, że w świadomości większości rozmówców fakt ingerencji boskiej nie podlega żadnej wątpliwości. Podkreśla to zasada Takie wyjaśnienie wydaje się jednak zbyt proste i na pewno podobieństwa kary do popełnionego przestępstwa. I tak niemota nie sięga sedna sprawy. Należy się jeszcze raz zastanowić, za ja­ jest karą za wyrwanie pisklętom języków: Ja słyszała, tak mówi­ kie przewinienia wszechmogący Bóg zsyła na ludzi nieszczęścia. li ludzie, że oni kiedy byłi młode, tam paśli bydło i widzieli jak Oto przykłady najczęstszych wypadków, w których rozmówcy ptaszka złapie i tedy języczek wytnie. Ptaszkom języczki wycina­ dopatrywali się kary opatrzności: U nas też jeden piłował krzyż, ły. Toż za toż to mówio te trzy nieme. I całe życie nieme (Opsa). a potem jego słupem zabiło (Karasino); A tedy kaplicę, koło mo­ Była męka Pana Jezusa i Pan Jezus był tak do krzyża przybity, gił ruskich stała kaplica. Tam dużo komu gadali, żeby kaplica ta i jeden stał na drabinie i chciał oderwać, i dało mu to w wargę zwrócić [zniszczyć]. Nikt nie zgłosił sie, a jeden Moskal [staroo­ i teraz zagoić się nie może - rak, ot tak. brzędowiec] zgłosił się. Zgłosił się i kaplice ta wzioł traktor po­ pędził i trosem zarzucił. No i on rozwalił. Ałie pod tros jego palOczywisty jest związek metaforyczny: rozbicie kapliczki cy papadli, ło tak wszystko, ręka i palcy zostalisia. [...]! wot po­ zawalenie się słupa, odcięcie figurze ręki - ucięcie ręki winowaj­ tem oślepiał. Ślepy zrobił się. Tak a wtenczas powiesiłsja. cy itd. Takie cudy są znakiem boskiej sprawiedliwości już tu na ziemi i stanowią rekompensatę za doznawane krzywdy i upoko­ Matka Bosko stała. I sawiety przyszły pośle wojny. [...] i oni rzenia. zniszczyli to wszystko, rozebrali, Matko Bosko, Pana Jezusa zdję­ Interpretacja poruszających społeczność wydarzeń odbywa li z krzyża, tam rzucili pod Marugo, to wodo, jezioro Marugo na­ się często według schematów zawartych w popularnych legen­ zywali. [...]! grzmot jak dało, tak od razu go zabiło. [...JA drugi dach apokryficznych. Przytoczoną wyżej historię o ptasich ję­ też— po prostu szedł, jemu drenie [źle] zrobiło się i padł. Tak zyczkach notuje Federowski już w XIX wieku (1897:12). mówią ot cud, to cud Pan Bóg zrobił (1. 91, N. Wieś). Również historie apokryficzne zawierają liczne wątki doty­ Narzucają się tu dwie cechy opisywanych wydarzeń: uderze­ czące kary bożej. Charakterystyczne są opowieści o zwierzętach nie bezpośrednio w osobę Boską, bo tak odczuwana jest profana­ ukaranych za nieposłuszeństwo lub brak lojalności: Mówili, że cja figur i kapliczek, oraz wywyższanie się człowieka ponad Bo­ powiedzieli koniowi, co tam trzeba zrobić i łon nie zachciał. To ga lub całkowite kwestionowanie Jego istnienia. Pierwsza cecha Pan Bóg jego przeklął, że on żre i żre bez przerwy. może wiązać się w pewnym stopniu z obecnym w badanej spo­ łeczności sensualizmem religijnym, pozwalającym na utożsa­ Nad nim leciała kukułka i wszystko ku, ku, tu, tu, dawała znak, że tu Pan Jezus przechodzi. No i tedy Pan Jezus powiedział mienie wizerunku, figury osoby świętej, najczęściej Chrystusa 57 �lub Matki Boskiej, z jego przedmiotem. Dlatego ugodzenie w ten wizerunek jest na tyle groźne z religijnego punktu widzenia, że wymaga w świadomości społecznej automatycznej sankcji - ka­ ry, która jednocześnie ma wymowę cudu. Dochodzi bowiem do objawienia mocy boskiej, która pod względem przyczynowo-skutkowym jest spójna, niekwestionowana i opzywista. Istnieją więc takie przewinienia, które są odbierane jako wyjątkowe przestępstwo, albowiem negują one podstawowe założenie ist­ nienia Boga, uderzają bezpośrednio w to, co otoczone najwięk­ szą czcią i ludziom najdroższe. Rozpatrzmy teraz jeszcze jedną z pozoru dość niewiele zna­ czącą, opowieść o człowieku, który wspinał się na wieżę kościel­ ną: Pijany był. [...] Ali tak mówili, co on naszedł na wieżę wyso­ ko i też jego pokarał Pan Bóg. [...] Czy on zlieciał, nie, nie zlieciał. Czy jego zastrzelili gdzieś... mnie zdaje się zastrzelili. I tak ot wszystkie. Ot na wieżę szedł, to jego nie ma już żywego tego człowieka. [...] On na wieże wlezie, gdzie krzyż ten. On [krzyż] zda się ma­ lutki, no on wielki. On tak stanie, nogami krzyż obejmie, tak o, ręce wo [rozłoży] i stoi. Ten epizod wspominany był nadzwyczaj często, choć opisywano go dość pobieżnie. Wszyscy znali tę hi­ storię. Co może być tak strasznego w wejściu na wieżę kościel­ ną? Według jednej z rozmówczyń chodziło o człowieka, który stwierdził, że krzyż umieszczony na kościele widzkim jest tak mały, że może go objąć rękoma. Ów mężczyzna po wspięciu się prawie na szczyt wieży miał z niej spaść bądź - według innej we­ rsji - zostać zestrzelonym. Jakie straszne przewinienie owego człowieka sprawiło, że opowieść ta była tak nośna, tak często powtarzana? Chodzi tu zapewne o jeden z największych grze­ chów, w przekonaniu naszych rozmówców karany automatycz­ nie. Sądzimy, że można tę widzką opowieść porównać do histo­ rii wieży Babel, często przytaczanej w rozmowach na temat kar biblijnych: Mówili, ludzie zrobili się już takie niedobre i wtedy zaczął już wieże budować, i poleził on już do Boga. Już kamandować i tam może dobierzy się. Nu i wtedy Pan Bóg już pokarał i patop ten zrobił. Kiedy na oczach naszych rozmówców łamano wszelkie prawa, występowano przeciw religii i - co najbardziej haniebne, drwiono z niej, ta historia stała się im potrzebna. W ten sposób interpretowane cudowne kary, cudy negatyw­ ne, są społecznie akceptowane, a wręcz pożądane. Krążą więc opowieści kończące się zazwyczaj słowami A wot cud, Pan Bóg pokarał... Naturalnie ich bohaterami są zazwyczaj miejscowi ko­ muniści, a więc ci, co niszczyli wiarę i tradycję, uderzając w odwieczny porządek rzeczy. Nie tylko pycha i ateizm, objawiające się drastycznie w ak­ tach profanacji, wywoływały aktywną reakcję opatrzności. W kołchozowej społeczności widzkiej wypełnianie powinności obrzędowych jest wciąż uważane za bardzo istotny aspekt życia społecznego i religijnego. Tak więc wierzący człowiek czci dni święte, które zostały mu dane od Boga. Znaczącym przekroczeniem porządku społecznego i religijnego było więc nieprzestrzeganie zakazu pracy w niedziele i święta (pomimo długich lat przymusowej pracy w te dni). A:[...] Dużo co było, ot na Wielkanoc mąż tej poszed strych kryć, wiatr nachwacił i jego ze strychem rzuciło. [...] A on poszed, wot komunista. M: Toż to święto... (Opsa). Był to widoczny i na tyle drastyczny sprzeciw wobec boskiego porządku rzeczy, że także wymagał bezpośre­ dniej sankcji. Żydzi. Mit ofiary Interesowało nas także, w jaki sposób (i czy w ogóle) kara opatrzności doświadcza innowierców. Ponieważ w Widzach przez wieki ugruntowała się tradycja zróżnicowania kulturowego i religijnego, ich mieszkańcy raczej niechętnie lub nawet wcale nie przytaczali opowieści o tym, jak Bóg pokarał starowiera lub Tatara. Ile tu było Żydzi w Brasławiu. Ich jak męczyli, aj Boże mi­ 52 ły! Ale to trzeba. Już tak opowiadało się, takie stare ludzie, to oni już przepowiadali, że to będzie tak. Na Żydzi przyjdzie taka bie­ da. Żydzi będą niszczyć. Za to, że oni męczyli Pana Jezusa. Do krzyża przybili. Według naszych rozmówców Żydów spotkała kara, ponie­ waż niegdyś przyjęli na siebie winę za ukrzyżowanie Chrystusa. Większość przedstawicieli tej nacji została okrutnie wymordo­ wana przez hitlerowców na oczach widzkiej społeczności. Holo­ caust jest co prawda zdarzeniem realnym, historycznym, ale roz- I mówcy opowiadali o nim jak o zdarzeniu mitycznym. W zupeł­ nie inny sposób mówili o Żydach pamiętanych przez nich sprzed wojny, o ich zachowaniu, wyglądzie, o sklepikach, które prowa­ dzili. Ci znajomi Żydzi nigdy nie pojawiali się w opowieściach 0 rozstrzeliwaniach z czasów wojny. Zamiast jednostek wystę­ puje wtedy zbiorowość: No żesz, że mówi, niech popadnie na nas | 1 na noszy dzieci. To jak o, przy Niemcach, to żesz Żydzi bardzo strzelali, no już niektóre Żydzi mówili, że to padała na nas. Raz tylko pojawia się inna wersja kary: A teraz, wo, tam [w Izraelu] się wojują. Tak my nieraz mówim, może za to, że Pana Jezusa ukrzyżowali. Żydzi biją się i biją się. Kara boża może spaść na większą liczbę ludzi. Ukarana mo­ że zostać dana osada, okolica lub też w ogóle cała ludzkość. Ta­ kie kary łączą się często z niezwykłymi zjawiskami meteorolo­ gicznymi. Zresztą zjawiska te są zwykle interpretowane jako kara od Boga: A teraz to ot, nie koniec świata, takie deszcze? Zbo­ że, siano wszystek gnije, zboże wszystek żółknieji... No i co? Ko- I niec świata, głód. Jeść nie będzie co, to koniec świata. Specyficz­ ną karą związaną z odpowiedzialnością zbiorową jest rozproszę- I nie - jak w przypadku Żydów - które spadło na komunistów: 1 Wot i rozwalajo się po trochu... O teraz były u nas [rozmówczy­ ni ma na myśli Rosję] we środę wybory i będzie prezydent od de­ mokratów, eto Jelcyn nasz. (...) IBóg karze, rozsypio się, trzymać się nie będą, tak wot. Czarownicy Jako cudowną karę interpretuje się także zjawisko, które za- * zwyczaj w widzkiej społeczności było określane jako drena, czy­ li zła śmierć: U nas jedna kobieta takoje, jak ona umierała, ona nie mogła skończyć, to jak to powiedzieć, strych musieli roi łamać, żeby dusza poleciała. Taka ona była drenna [zła]. 0 tak, ot idzie krowa, to ona z tego kopyta bierze ziemię i cóś to ni sie do domu, ja już nie wiem co ona tam robi. I na jutro kro mleka daje z krowią [krwią]... Tacy ludzie ciężko, ciężko, bard: ciężko [umierają]. U nas też rozpowiadała tedy, że jedna była tu sąsiadka, ni daleko żyła staruszka. To ona, jak tylko święta roczne, ona d' nym zajmowała się, ot drenym, krowom robiła coś, może dre go, dla ludzi może ona nie umiała, może dla krow, dla bydła, b [...] ona nie zmarła swojej śmierci. A ona zmarła tak, że ona za paliła się. Chata została się cała, jak cud jaki Pan Bóg dał. Cha ta cała, a ona wszystko do orzeszka spaliła sia. No tak. My mówi liśmy, że to c ud taki. Taka leżała, że jak węgieliczek, taka cza na. I ręce takie skręcone, i nogi takie skręcone. To jej tak pok rai Pan Bóg, bo ona robiła drene mocno ludziom. (...)ludzie mówili, że książka [czarna księga, której czarów" cy mieli używać do przywoływania diabłów] on miał i naczytał tych złych duchowi przez to jemu ti ciężko było umierać i wszystko on porozrzucał, te obrazki świeji rozrzucał i różaniec zerwał i rzucił, że mnie to niepotrzebne, ol co. I to mówili tak, że znaleźli ta książka u niego i spalili (Opsa). Człowiek, który ciężko i długo umiera, już tu na ziemi odpowiada za złe czyny. Taka śmierć - w opinii rozmówców zawsze spotykała ludzi posądzanych o czarnoksięstwo. Ci, co za­ mawiali na złe, szkodzili społeczności, umierali w męczamiac bez Boga, otoczeni przez diabły, które wcześniej sami przyw li. �doświadcza także ludzi dobrych? Jest to pytanie o obecność pro­ Przekonanie o związku drenej śmierci ze złym życiem często blemu Hioba w tej kulturze. W badanej społeczności najczęściej działało jako twierdzenie zwrotne: O kobita tu, onaż tak Bogu wierzyła, do kościoła chodziła, a pięć lat na pościeli leżała.[...] spotykałyśmy się z przekonaniem, że niepowodzenia są znakiem Jest takie historie. Musi Pan Bóg nakarał. Trzeba było pokuto­potępienia. Ludzie źli, aspołeczni, nieusłużni, skąpi często doświadczali nie „gromu z nieba", lecz po prostu szeregu wać. Może cokolwiek zgrzeszyła (1. 91). cierpień, niepowodzeń: Sąsiadka tu, łona też mało do kościoła Jeżeli więc ktoś umiera śmiercią dreną, może to być trakto­ chodziła, wódkę pije dobrze, lubi wódkę pić. Chora, ledwo co wane jako dowód, że ma na swoim sumieniu jakieś nieznane wygrzebała sie, operacje dwie żołądka miała[...] Syn rozszedł się przewinienia. Naszym rozmówcom, zwłaszcza tym nie związa­ [...] Toż wszystko jest kara. Kara (Opsa). nym bezpośrednio z umierającym, trudno było osądzić postępo­ Czy Bóg może więc doświadczać ludzi dobrych? Tu sytuacja wanie doczesne danej osoby, tak że czasami podejrzewano, że ta­ ki rodzaj śmierci jest konsekwencją popełnionych grzechów: Wi­ jest nieco bardziej skomplikowana. Sama historia Hioba była te dzietka kochana, my możem nie wiedzieć, w jaki czas i kie­ znana niewielu naszym rozmówcom i funkcjonowała raczej na poziomie werbalnym niż mentalnym, jednak niektórzy cytowali dy na kogo. A tylko wiemy, że ot, mówio, Bogu nie wierzy i drenażyje, i jemu da śmierci będzie drenie (1. 91). Choć ta opinia ją i wyciągnali pewne wnioski: Jak kiedy jedno za drugim, jakieś niepowodzenie czy tam co, przeważała, można było spotkać twierdzenia odwrotne. Ciężka to jakby przeklęty człowiek, jak klątwa padła. A jak księży mówią śmierć czasami interpretowana była jako pokuta za grzechy in­ odwrotnie też. Jak święty lob i jego Pan Bóg opuścił i wszystko nych lub własne, i w tym wypadku uwalniała od przebywania u niego, i bydło zniszczył, i dzieci poumierali, jego Pan Bóg ka­ w czyśćcu. Uogólniając można przytoczyć stwierdzenie jednej rał i karał, ale on nie odstępował, on wszystko jedno zgadzał sie z rozmówczyń „jakie życie, taka śmierć", rozumiane bardzo do­ ze wszystkim i wytrzymał. A potem wszystko jemu wróciło się słownie. i wszystko tak było dobrze. Nauki to takie, że to nie można przyj­ Dziedziczność kary mować, że szystko zło to przekleństwo (Opsa). Znakomita większość wiązała jednak ciężkie, usiane nie­ W społeczności widzkiej funkcjonuje wierzenie, iż kara za szczęściami życie z jakąś formą pokuty lub kary za grzechy. Cią­ grzechy rodziców może dotykać ich dzieci, przenosić się z poko­ lenia na pokolenie: O ten w Palkowie on taki był zły, ludzi oszu­ gle pojawiało się przekonanie, że ludzie nie są w stanie osądzić kiwał i wszystko[...]Wot a jego syn, co koło niego jego siostra własnego postępowania. W związku z tym można cierpieć za chodziła, miedsiostra [pielęgniarka] była i ta umarła, a syn pił, przewinienia, których się nie jest świadomym. Odnajdywałyśmy pił, zrobił się pijanica taki, no i wzioł powiesił się. I tak cała ro­ więc nieliczne, ale dość drastyczne dowody, iż według nie­ dzina wot tak poszła. Wot taki ojciec był, to i na dzieci poszło których rozmówców - podobnie jak w opinii przyjaciół Hioba cierpienie dowodzi złego życia. Jeżeli cierpisz, to znaczy, że (Opsa). Różnie, różnie pokara. I śmiercio, i na dzieciach może poka­ grzeszysz [...] Zośki chata spalona piorunom. Dał piorun, ale rać... Jeżeli ja winna i mnie coś zrobiło się[...] To ja nic nie wi­ nie wiem w co on tam dał. Wszystko co spaliło się. A może to i też dzę. Tam na tamtym świecie może co. A jak dzieci, ot cokolwiekkara Boża ? Oni byli kiedyś we Francji, a we Francji w Boga nie zdzieciami, tak ot patrzysz na dzieci i męczą się. Ło, to kara sa­ wierzyli dużo byli. Siostra Zosia, ona wierzyła w Boga i w ogóle wszystko, a szwagier, świętej pamięci Staś, on mało kiedy do ma lepsza. kościoła chodził. Może to znaczy, że wszystko za grzechy Potępienie doczesne może więc - według rozmówców - się­ rodzina... To wszystko jest kara Boża. [...] Kiedy ja była zła, to gać dużo dalej niż na jedno pokolenie, podobnie jak w przypad­ odpokutuję za to. Człowiek choruje... Teraz ja, dajmy na to ku Żydów. Jest to zapewne związane z poczuciem silnej więzi chora, nie mogę tak wychodzić nigdzie. To może Pan Bóg karze rodzinnej, przy jednoczesnym ograniczeniu samodzielnego bytu mnie za grzechy? (Opsa). jednostki. Koncepcja kary pokoleniowej wywodzi się z tradycji biblij­ W związku z problematyką kary opatrzności ujawnia się nej. Konsekwencje grzechu Adama i Ewy spadły, jak wiadomo, rozróżnienie pomiędzy tym, co mówione, wyrażane, opisywane, na całą ludzkość. Było to wygnanie z raju, choroby, ciężka pra­ a tym, co „myślane". Opisywany ewangeliczny Bóg jest ca i rozmnażanie: [Bóg] pokarał ich i powiedział, Adamie strącę cię z raju na ziemię, będziesz pracował w pocie czoła, i my za miłosierny, pragnie zbawienia grzeszników ponad wszystko, nim chorujem, męczym się. A może my wszystkie byliby w raju, daje szansę poprawy, nie objawia się jednak w rzeczywistości gdyby Adam i Ewa nie zdradzili. A teraz będziesz rozmnażać się ludziom, funkcjonuje raczej jako odległa idea zakorzeniona w sposób mniej lub bardziej sztuczny. Bóg, który się objawia, jest i będziesz pracować w pocie czoła (Opsa). przede wszystkim Sędzią Sprawiedliwym i tak jest postrzegany. Obecny stan świata i człowieka w świecie jest wynikiem ka­ Jego królestwo jest tak samo ziemskie jak niebiańskie. ry bożej. Chodzi tu zarówno o kondycję cielesną (silniejsi byli, Ten dualizm objawia się na płaszczyźnie praktycznej zdrowsze byli, rostem większe. Teraz wot już pokolenie za poko­ leniem idzie, już ludzie nie takie rodzo się), jak i społeczną (mu­ przejęciem funkcji miłosiernego Boga przez Matkę Boską, lub sieli pracować, jak i my teraz pracujemy), czy duchową (stali się czasem, choć wydaje nam się, że akurat w tej społeczności teraz grzesznymi ludziami). Bycie grzesznym jest zarówno kon­ rzadko - Chrystusa. W ten sposób podwójna i pozornie wewnętrznie sprzeczna idea znajduje swoich podwójnych sekwencją grzechu, jak rodzajem kary. Nie sposób oddzielić realizatorów i może w praktyce doskonale funkcjonować. Mamy (w wypowiedziach rozmówców) podatności na grzech od braku więc sprawiedliwego, odległego Boga Stwórcę oraz bliską i laski. Podobnie wielopokoleniowe konsekwencje miał grzech Kaina: Tak i za to teraz i ludzie od Kaina i Abla pochodzą. Że od miłosierną (zazwyczaj) Matkę Boską. Kaina te, co zabijają jeden drugiego (Karasino). Tak pojmowana kara opatrzności dominuje w Widzach nad cudem jako bezpośrednim bożym objawieniem. Może stanowić Problem Hioba ona skuteczne antidotum na skażoną rzeczywistość, spajać wewnętrznie wspólnotę wierzących przeciwko niewiernym i Poza omówionymi ciężkimi karami istnieje jeszcze wszech­ grzesznym. Ci często - na przykład profanując miejsca święte obecne ludzkie cierpienie, którego widzka społeczność doświad­ nie tylko występują przeciw Bogu, ale również przeciw tym czyła w nadmiarze. Pojawia się więc kwestia zasadnicza: czy wszystkim, którzy w Niego wierzą. Cudowna kara ma więc cierpienia są zawsze zsyłane przez Boga, a jeśli tak, czy jest to także, a może przede wszystkim, charakter sankcji społecznej. kara za złe postępowanie czy też - w opinii rozmówców - Bóg s 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/655a00ebe4cfe22d00b8ab4d078c668c.pdf aa25c827b10b07637a93428c3da443e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5411 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5029 Title A name given to the resource Karmienie zmarłego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.153-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prosińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text formuły zawieszone w czerni nocy na granicy tego co ludzkie i boskie. Jej ruchy wypracowane do perfekcji przeobrażają przestrzeń - zwykłe otoczenie glinianej chaty na wzgórzu staje się niezwykłe. Tej nocy w świetle pochodni uczestnicy misterium mają kontakt ze światem bogów, duchów i dusz przodków. Jest to opowieść o pieśniarce then, która dokonuje heroicznych czynów dla dobra ludu Tajów i o armii duchów then, które pod jej dowództwem uczestniczą w bataliach. G esty i oscylują Pieśniarka then Przyjechałam do dystryktu Van Quan w prowincji Lang Son w północno-wschodnim Wietnamie na staż w wietnamskiej organizacji zajmującej się rozwojem terenów górskich. Miałam nadzieję swobodnie poruszać się po okolicy i poznać kulturę Tajów zamieszkujących region. Ale zarówno program projektu, jak i mój czas wolny ograniczone zostały do krótkich wizytacji pod czujnym okiem opiekunów z komitetu ludowego. Tłumaczyli to niebezpieczeństwem ze strony miejscowych, którzy są na niskim poziomie rozwoju. Pilnowali, bym poznała oficjalną wersję kultury wietnamskich mniejszości etnicznych promowanej przez ministerstwo informacji. Po kilku tygodniach rygoru zaczęłam "nielegalnie" wymykać się z hotelu na piesze wyprawy w góry. Podczas jednej z nich dotarłam do domostwa Kit, tradycyjnej uzdrowicielki, tajskiej szamanki, czyli pieśniarki then. Jest ładną kobietą o dziwnie błyszczących, nieobecnych oczach i bladej cerze, co jest naturalne u osoby, która nie w pełni należy do świata ludzi i ma konszachty z umarłymi. Młoda jak na ważną pozycję zajmowaną wśród szamanek w prowincji Lang Son opowiada o tajemnicach swojego ginącego zawodu. Wła­ dza tępi szamanizm jako oznakę zacofania i zepsucia społecznego. Nazywa go społecznym diabłem. W Van Quan o ołtarz przodków, który znajduje się w reprezentacyjnym pomieszczeniu tajskiego domu na palach, dbają kobiety. Tajki są strażniczkami tradycji i życia religijnego. Ale nie każda może zostać wybranką bogów, która śpiewając pieśń then nawiązuje z nimi kontakt. O powołaniu można dowiedzieć się ze snu lub tajemniczej choroby, na którą nie pomagają leki. Kiedy przyjdzie czas powołania przodkowie then wchodzą w ciało wybranki i łapią duszę . Nie można od tego uciec; bogowie karzą brak pokory wobec przeznaczenia ślepotą lub szaleństwem. Mianowana przez bogów na pośredniczkę między światem ludzkim i boskim Kit musi odchować dzieci i zająć się nauką. Uczą ją przodkowie then w snach. Asystuje również swojej mistrzyni, która przekazuje jej tajemną wiedzę . Rytuał Lau Then jest inicjacją, podczas której zostaje oficjalnie uznana przez przod- MAGDALENA PROSIŃSKA Karmienie zmarłego ków then, bogów, inne szamanki i społeczność, która odtąd korzysta z jej usług. Składa przysięgę, że nie bę­ dzie popełniać wykroczeń wobec rodziny i społeczno­ ści, dotykać rytualnie nieczystych przedmiotów, jak zwierzęce odchody, zabijać zwierząt, jeść mięsa. Zła­ manie tych zakazów mogłoby być ukarane obłędem lub szalonym tańcem, którego nie mogłaby powstrzymać. Otrzymuje nakrycie głowy z pięcioma wiszącymi pasami. W miarę zdobywania doświadczenia Kit otrzymuje od przodków then coraz więcej pasów. Dziś ma ich trzynaście, co jest rzadkością. Ma również coraz więcej pomocnic. Zaliczają się do nich dzieci, które wyleczyła z choroby lub kalectwa. Powiększa się też jej armia duchów then. Pieśniarka nabiera mocy. Wzywana do wiosek rozsianych w dystrykcie Kit wiecznie wędruje. Trudno jest jej godzić życie rodzinne z pracą. W czasie, gdy jest zwykłą kobietą, żoną i matką, musi zadbać o rodzinę i gospodarstwo. Wspomina, że mężczyźni boją się pieśniarek then, bo mają one kontakt ze światem ponadnaturalnym i widzą to, czego inni dostrzec nie potrafią- przeszłość, teraźniej­ szość i przyszłość. I są wykształcone . Niektóre z koleżanek Kit nie wyszły za mąż, co jest nieczęste wśród kobiet tajskich. Tajowie mówią, że pieśniarkę then można odróżnić po "dziecinnie lekkiej duszy". Szanowana pieśniarka oprócz wiedzy medycznej i umiejętności odprawiania rytuałów odznacza się łagodnym charakterem i uczciwością finansową. Musi być uzdolniona aktorsko, pięk­ nie śpiewać i ruszać się. Podkreślają, że od perfekcji wykonania ceremonii zależy pomyślność mieszkańców wioski. Ale ceremonie są również rozrywką w społecz­ ności, która nie ma dostępu do teatru, kina i telewizji. U Tajów bogowie, przodkowie i duchy są uczestnikami życia rodziny, asystują, radzą, karzą. Aby zachować dobrobyt i bezpieczeństwo, ludzie żyją w harmonii z porządkiem stworzonym i rządzonym przez siły ponadnaturalne. Kto naruszy pokojowe stosunki i porzą­ dek rzeczy, podpali las, zabrudzi rzekę, nie okaże respektu lub naruszy normy społeczne, sprowadza nieszczęście na siebie i swoich najbliższych. Na przykład kazirodztwo lub pozamałżeńska ciąża mogą być ukarane suszą lub powodziami, które mają zgubne skutki dla całej społeczności. W takich sytuacjach wzywana jest Kit, która ma moc pertraktowania z mieszkańcami zaświatów. W Nowy Rok Kit wędruje po domostwach �i odprawia rytuał zapewniający zdrowy i bogaty przyszły rok. Podczas uroczystości, przed posianiem ryżu, zaprasza Matkę Księżyc, by prosić ją o deszcz. Przed żniwami prosi o bogate zbiory i ochronę przed szkodnikami. Tajawie wierzą, że niektóre okresy życia są niebezpieczne. Kit wzywana jest więc, by przeprowadzić rytuał chroniący przez zgubnymi siłami kosmicznymi lub odwrócić nieszczęście zapisane w gwiazdach. Podróżuje również w zaświaty, by odszukać czyjąś duszę, która uszła z ciała, kogoś, kto został przestraszony, wędrował podczas snu i zgubił drogę powrotną lub został porwany przez demony. Sprowadza też do ciała duszę zgubioną podczas wędrówki po lesie. Odłączenie się jednej z dusz od ciała objawia się chorobą. Kit wraz ze swoją armią duchów walczy i pertraktuje z nimi o powrót duszy, czyli przywrócenie zdrowia. Jest również zapraszana przez ludzi, którzy chcą odnaleźć zgubione przedmioty lub zrozumieć przyszłość zapisaną w snach. ,,Wszystko przedstawia się tak, jak gdyby istniał jawedle którego każda rzecz musi przybyć na swoje miejsce w swoim czasie i którego przestrzeganie jest nad wyraz ważne. Podważa go każ­ de gwałtowne zjawisko, głównie zaś przejścia między tym a drugim światem, które mogą naruszyć równowagę, doprowadzić do niekontrolowanego wybuchu zgubnych energii, do niebezpiecznego zmieszania tego, co powinno pozostać oddzielone. Dlatego porody i agonie wzbudzają taki strach i wymagają tylu zabezpieczeń. Zakłócają bowiem ustalony porządek" - pisze francuski badacz mitologii Roger Caillois w książce Człowiek i Sacrum. Jednym z obowiązków Kit, która zna geografię zaświatów, jest odprowadzanie zmarłych do Krainy Przodków podczas rytuału nazywanego karmieniem zmarłego. Kit zaprasza mnie i Daniela, etnografa z Freiburga, byśmy wzięli udział w ceremonii, kiś porządek świata, którą opisuję poniżej. Wędrówka przez góry Van Quan Dwie wysłanniczki idą przez góry dystryktu Van Quan. Mieszkają w oddalonej o 10 kilometrów wiosce Chu Tuc Huyen, gdzie dziś w nocy zostanie odprowadzona do Krainy Przodków dusza zmarłego przed stoma dniami pana Tuana. Punktualnie o ósmej rano docierają do domu szamanki Kit, aby zabrać ją do wioski zmarłego. Wesoło witają się i pytają o zdrowie domowników. Cichy mężczyzna jak cień przemyka z kuchni, aby obsłużyć nowo przybyłe. One zmęczone piją zieloną herbatę, żartując i śmiejąc się. Szamanka siada ze skrzyżowanymi nogami przed ołtarzem i zapala kadzidła. Zasłania twarz purpurowym wachlarzem z papieru. Monotonnym głosem w języku Tajów prosi bogów o oczyszczenie jej i przedmiotów leżących na ołtarzu. Opowiada przodkowi pieśniarek then o swoich planach, pyta o pozwolenie na mobilizację armii duchów then. Prosi o wsparcie podczas dzisiejszej nocy. Następnie wzywa swą armię . Zaopatrza w zbroje, strzelby, naboje, sztylety, stożkowe nakrycia głowy, sztandary z wyszytym słońcem, księży­ cem i gwiezdnymi konstelacjami. Kit pakuje rytualne szaty, haftowane serwetki, kadzidła, sztylet, dzwonek o płaskim kielichu i wiązkę łańcuszków z okrągłymi dzwonkami do ręcznie wyszywanej, czerwonej, płóciennej torby z frędzlami w kolorze zielonym. Trzystrunową drewnianą lutnię dan tinh o kulistym pudle rezonansowym i smukłej szyjce owija materiałem. Przedmioty staną się instrumentem komunikacji z mieszkańcami zaświatów, batutą dyrygują­ cą armią then, orężem walki z demonami. Kit jest ubrana w codzienne ubranie - szerokie, czarne spodnie z jedwabiu i białą, bawełnianą bluzkę. Rytualne stroje będzie nakładała dopiero podczas ceremonii; są z nimi związane siły ponadnaturalne. Na czarne, aksamitne nakrycie głowy, charakterystyczne dla kobiet tajskich, Kit zakłada słomkowy kapelusz w kształcie stożka chroniący przed żarem słońca. Wyruszając z domu, trzykrotnie wstrząsa prawą ręką- z gracją nie do opisania, z hukiem otwiera i zamyka purpurowy wachlarz. Armia duchów then rusza z nią w drogę. Pomimo upału wędrujemy bez zatrzymania. Ogrody pachną bananami i grejpfrutami. Mijamy drewniane domy na palach o dwuspadowym dachu, galerii biegnącej dookoła i obszernej platformie dobudowanej od frontu, gdzie suszy się ziarno, a kobiety wykonują domowe roboty. Za nami, w bezpiecznej odległości, biegnie tłum dzieci zainteresowanych białą kobietą i dwumetrowym mężczyzną z brodą i w okularach. Z piskiem uciekają, gdy on odwraca się w ich stronę. Wysłanniczki dźwigają torbę i lutnię. Rozmawiamy o urodzie mężczyzn z wioski, do której idziemy. Gdy szamanka dowiaduje się, że jestem niezamężna, żarto­ bliwie oferuje pożyczeniem na wieczór bransoletki z jadeitu. Kobiety zapewniają, że czarodziejskiej biżuterii nie oprze się żaden mężczyzna. Mam szczęście, że jestem kobietą. Dzisiejsze obchody organizowane są przez kobiety, i to one będą jego głównymi aktorkami. Ale jest z nami Daniel. Speszony, gdyż nie czuje się w tym towarzystwie na miejscu. Tajki śmiało zerkają w jego stronę, a ich nastrój świadczy o tym, że "dobre maniery" dziś nie obowiązują. Proszą Daniela o pokazanie członka. Śmiejąc się do rozpuku, zastanawiają się nad możliwościami seksualnymi Daniela. Ale ile można dyskutować o męskim członku? Po kilku godzinach niekończącej się rozmowy o seksie, zaczynam się zastanawiać czy rozwiązłość nie jest rytualną częścią święta. W szale nadchodzącej nocy, podczas której dokona się przemiana surowego życia codziennego w czas odświętny, wszystkie wybryki i nadużycia będą dozwolone. Daniel coraz częściej spogląda w moją stronę, szukając wsparcia. Ja też się cieszę, że nie idę w nieznane sama. Oboje czujemy, że te tajskie żarty wcale nie są żartami. 154 �Magdalena Prosińska • KARMIENIE Przechodzimy przez przełęcz; po drugiej stronie zielona dolina. Szczyty gór o obłych kształtach są miękko porośnięte dżunglą. Dolne partie zamienione w tarasowe pola ryżowe i ogrody. Chaty na palach kryją się w bananowych zagajnikach. Zbliżamy się do wioski. Mimo że Kit udziela nam kilku informacji na temat rytuału, zaraz po rozpoczęciu ceremonii zrozumiałam, że i tak nie mam szans pojąć tego, co widzę. Gdyż każ­ dy gest jest ważny, każdy ruch wachlarza i lutni, każdy dźwięk. A podczas ceremonii z mistrzynią nie ma kontaktu. Nie wolno jej dotykać, nie wolno do niej mówić. Zresztą i tak nie usłyszy. Jest daleko, w podróży. Jeszcze z nami żartuje, ale jest coraz bardziej skupiona i nieobecna. Coraz bardziej wydaje się iść wyznaczonym szlakiem, poboczem drogi. Przeistacza się w mistrzynię rytuału. Zwalnia. Już za nami nie nadąża. Zaczyna stąpać inaczej. Jak gdyby tańczy. Unosi stopę w górę . Czubkiem pantofelka wywija w powietrzu. Zapala kadzidło. Rysuje nim w powietrzu chiński znak. Pałeczkę kadzidła wsadza za ucho. Twarz zasłania wachlarzem. Mówi zza niego niskim głosem. Czynności powtarza kilkakrotnie jak rytmiczny takt. Przygotowuje się na batalię dzisiejszej nocy. Buduje strefę ochronną, wyznacza ścieżkę w góry; "most", którym zmarły odejdzie do Krainy Przodków. Wspinamy się na wzgórze labiryntem ścieżek przez tarasowe pola. Chatka, w której spędzimy noc, ma gliniane ściany. Jest zbudowana bezpośrednio na ziemi. Oszczędność drewna świadczy o biedzie mieszkańców domu. Mam wątpliwości, jak odebrana będzie nasza wizyta w tak ważnym momencie. Pani domu wita nas serdecznie mimo spuchniętych od płaczu powiek. Niezapowiedziani goście wpisują się w scenariusz dnia, dodając mu niezwykłości. Ponadkulturowy refleks, stosunek do gościa, zaproszenie na czarkę zielonej herbaty i kieliszek wina domowej roboty pozwala nam znaleźć wspólny symboliczny język, mimo że należymy do innych światów. O godzinie czwartej po południu rozpocznie się ceremonia. Szamanka pomoże panu Tuanowi bezpiecznie dotrzeć i osiedlić się w Krainie Przodków. Będzie pertraktowała z bóstwami w sprawie pomocy w trakcie niebezpieczeństw wyprawy i przekonywała innych zmarłych, aby wpuścili pana Tuana. Kit sprawi, aby dusza zmarłego nie wyrządzała krzywd rodzinie, opiekowała się nią, była ambasadorem jej spraw w świecie bogów. Zmarły osiągnie spokój. Dla rodziny jest to wyjątkowy dzień. Jej członkowie, będą mogli poprzez medium z nim porozmawiać. Już od kilku dni w domu pana Tuana panuje zamęt. Kobiety z wioski pomagają wdowie w przygotowaniach do święta. W chacie na podłodze zbudowane jest miniaturowe miasto. Z kolorowej bibuły i bambusowych patyków. Domki, rynek. Na rynku miniaturowe stragany z jedzeniem, miseczkami, mebelkami, ubraniami. Różowy koń z różową grzywą z bibuły na ZMARŁEGO czterech sztywnych nogach z patyków. Wszystko ozdobne, zrobione starannie. Tajki siedzą grupkami na podłodze i cały czas wycinają. Miniaturowe żółte ludziki, które szamanka będzie rzucała w ogień demonom na pożarcie. Stosy papierowych pieniędzy, które weźmie pan Tuan na dostatnie życie wieczne i którymi Kit przekupi bogów, aby przepuścili ich dziś w nocy przez niebiańskie bramy. Papierowe łańcuchy, które ułatwią żywym kontakt ze zmarłymi. Mężczyźni konstruują drewniany podest, na którym odbędzie się ceremonia. Kit krąży dookoła swoim dziwnym krokiem. Mruczy. Fortyfikuje. Pani domu przynosi posiłek. Nasza tłumaczka Hay nie tyka jedzenia ani wina. Gdy zmarli są blisko, nie wolno jeść. Można zachorować. Wołanie duszy zmarłego Zmrok w tropiku zapada szybko. Nagle robi się czarno i spada temperatura. Stoimy przed chatą. Pod nami zatopiona w ciemności dolina. Nad głową niebo usiane gwiazdami i płaska twarz księżyca. Wokół góry. Podwórze rozświetlone jest pochodniami. Na ziemi rozłożone są tace z jedzeniem dla zmarłego i dla armii duchów then. Czarki z ryżem i mięsem. Ucięta głowa bawołu. Rodzina zmarłego wychodzi z domu ubrana w dłu­ gie szaty z białej gazy, z kapturami opadającymi na twarze. Wyglądają jak zmory. Rzucają się na ziemię. Dla okazania zmarłemu żalu płaczą. Lamentują. Lament odbity górskim echem powraca przed chatę, gdzie stoją mistrzyni wraz z dwoma uczennicami w krwawoczerwonych szatach i w rytualnych nakryciach głowy. Gotowe do rozpoczęcia wołania duszy zmarłego. Szamanka stoi w rozkroku. Asystentka po lewej stronie mistrzyni trzyma sztylet o szerokim ostrzu gotowa do zadania ciosu. Odstrasza demony, które mogą przyjść podczas wołania duszy. Z tłumu wychodzi przygarbiona staruszka. Poprzez nią przyjdzie pan Tuan. Mężczyźni ucinają giętkie drzewko. Na nim zawieszają ozdobny pojemiczek, w który wejdzie dusza. Wręczają go staruszce. Rodzina tarza się po ziemi i wyje. Włosy stoją na głowie. Wstrząsają mną dreszcze. Kit gra na lutni i śpiewa pieśń then. Zapala pałecz­ kę kadzidła. Pisze chiński znak w powietrzu. Zawieszony w przestrzeni błyszczy podświetlony pochodnią. Dym stopniowo unosi się . Znika. Przechodzi do tamtego świata; prowadzi pieśniarkę w podróż. Kit przestaje grać, wsadza kadziclełka za ucho. Następnie gwałtownie trzykrotnie z hukiem otwiera purpurowy wachlarz. Wzywa duszę do siebie. Osłania twarz wachlarzem. Rozmawia z duchem. Widać tylko jej pięk­ ne oczy. Zapada cisza. Kit wyjmuje dzwonek o płaskim kielichu i uderza w niego trzykrotnie metalową pałeczką. �Dźwięk niesie się po dolinie; drzewko w rękach starej kobiety zaczyna się wyginać. Staruszka zaczyna szarpać się jak oszalała. Wytrzeszcza oczy i szczerzy zęby. Podskakuje na dwóch nogach w kierunku domu. Czterech mężczyzn łapie ją i wprowadza do chałupy. Dusza pana Tuana uchodzi ze starej kobiety do pojemniczka. Podróż do Krainy Przodków Narracja misterium oscyluje na granicy tego i tamtego świata. Uczestnicy słuchają zawartych w słowach pieśni then wiadomości z dalekich krajów, siedząc wokół ołtarza. To, co rozgrywa się w niewidzialnej dla śmiertelników rzeczywistości, ma wpływ na ich życie. Szamanka niesiona pieśnią then i dymem z kadzideł podróżuje z towarzyszami niebezpieczeństw po niebiańskich terenach i napotyka nieludzkie postacie. Jednocześnie jej ciało jest wśród ludzi. Kit siedzi na podeście przed ołtarzem ku czci przodków. Dyryguje armią then, wykonując ruchy końcem szyjki lutni. Gdy wskazuje przed siebie, armia przekracza bramę. Gdy lutnia ustawiona jest pod kątem, armia przemierza równinę lub przekracza rzekę albo ocean. Również wachlarz jest instrumentem komunikacji. Otwierany z hukiem jest rozkazem dla armii, by podążać za przywódcą. Przy przekraczaniu rzek wachlarz służy za wiosło. Gdy szamanka udaje się z petycją do któregoś z bogów, zasłania wachlarzem twarz. Przed przejściem z jednego boskiego departamentu do następnego rozmawia z bogami. Opowiada o życiu pana Tuana. Płaci im, paląc papierowe pieniądze. Następnie nabiera na koniuszek wachlarza ryż i zsypuje go na ziemię. Ryż opada lekko i rozpryskuje się. Czynność powtarza trzykrotnie, żeby zmarły nie był głodny zgodnie z zasadą - jeśli masz ryż, nie jesteś głodny. Pieśń then opowiada o tym, że Kit i zmarły podróżu­ ją konno; armia then na koniach o różowych grzywach i na słoniach. Najpierw muszą przekroczyć Niebezpieczną Bramę. Wysłannicy pod dowództwem Najwyż­ szego Mandaryna zostają wysłani na zwiady. Mają sprawdzić trasę przejazdu i powrócić do Kit z raportem. dzwonkami przez cztery pomocnice siedzące w rogach podestu. Kit wybiera mnie na jedną z nich. Wiele godzin uderzam łańcuszkami w kwadratową, wyszywaną w tajemne symbole serwetkę, którą Kit rozłożyła u moich stóp. Szybko udaje mi się wyczuć rytm koń­ skich kopyt; bardzo specjalny ruch prawej ręki. Powoli wchodę w trans. W momencie przekraczania wrót jednego z królestw raptem pomiędzy nas na ołtarz wdziera się syczą­ ca kobieta z wyszczerzonymi zębami. Wstąpił w nią demon! Zamiast oddać demonowi duszę pana Tuana, Kit przekupuje go, paląc stertę żółte ludziki. Uciekamy po równinie waląc łańcuchami w rytm nadawany przez pieśń then. W takich momentach od cwału wierzchowców może zależeć pomyślność wyprawy. Krwawe ślady po łańcuszkach na palcach mojej prawej ręki wyryte podczas momentów galopu zaatakowanej armii, pozostały namacalnym dowodem, że to wszystko mi się nie przyśniło. Na pieśń then składają się setki wersetów śpiewa­ nych bądź recytowanych w różnych etapach podróży. Zaświaty obejmują bezkresne przestrzenie, a królestwa różnią się od siebie. Zamieszkane są przez najróżniejsze węże o nieziemskich rozmiarach i duchy o wielkich paszczach. Pojawiają się nazwy takie jak: Most Przeznaczenia, Ocean, Dżungla, Las Cykad, Kłaniający się Las Bambusowy. Wędrowcy składają ofiary w Królestwie Jadeitowego Cesarza, Boga Ziemi, Boga Matki, Boga Kuchni, Boga Nieszczęścia, Niebiańskich Generałów, Buddy Avalokitesvary. Na swej drodze mijają Trzy Dziwne Wioski - Bezdomnych, Upośledzonych i Hermafrodytów, Wioski Wdów i Wdowców, Tereny Bezchmurnego Nieba, Księżycowy Pałac, gdzie mieszka Księżycowa Królowa i piękne nimfy, które tańczą i śpiewają. Podróżnicy zatrzymują się, aby zaśpiewać miłosne pieśni i zarecytować wiersz. Szamanka, używając magii, musi pokonywać przeszkody. Przekroczyć morze, które chroni dostępu do najwyższego poziomu Niebios. Moja armia i koń docierają nad brzeg wody. Moje konie docierają na brzeg morza, Na morzu zawsze panuje burza. Najwyżsi Mandaryni Wykształceni wyruszają tłumnie. Mandaryni jadą na koniach o różowych grzywach. Szamanka jedzie na dużym, wysokim koniu. Nie używać Nie używać liści Idę do wioski na górze, aby nauczyć się magii. drzewa sosny do budowy szerokiej do budowy Otwórzcie drzwi natychmiast by wyruszyć na czas! Nauczyłam się magii przekraczania rzeki, Mam dekret Króla Niebios. Nauczyłam się magii przekraczania wody. Aby wypełnić złoty Poprzez przedzielenie wody na dwie dekret królewski, przemierzyć Duże trzy światy. konie i słonie wyruszają imponująco. Są tam Są tam węże wielkie jak pale domu. węże wielkie jak drzwi, Then wydaje uroczyste oświadczenia do armii duchów. Używam magii przekraczania, Wraz z armią w podróż by ofiarować czarki. Używam magii by Przemieszczają się z królestwa do królestwa w takt wystukiwany łańcuszkami z umocowanymi do nich części, buduję ścieżkę, Na brzegu burzliwego morza. Pierwsza mowa jest modlitwą do bogów, Aby łodzi, łodzi, przejść przez morze. W jednym z pierwszych etapów podróży oddział dociera do mitycznego targu, który został symbolicznie 156 �Magdalena Prosińska • KARMIENIE odtworzony w chacie. Pieśń then opowiada o miejscu pełnym wszelakich dóbr. Kit zabiera pana Tuana i swych rycerzy na zakupy. Kupują wszystko, czego bę­ dą potrzebowali w podróży i w Krainie Przodków. Pan Tuan zaznaje bogactwa, którego nie doświadczył podczas życia na ziemi. Zakupione na miniaturowym targu przedmioty zostają spalone. Z dymem przechodzą do niewidzialnego świata. Pod koniec ceremonii całe misternie zbudowane miasteczko, a także łóżko pana Tuana zostają z dymem wysłane w zaświaty. Pomiędzy kolejnymi etapami podróży Kit wycień­ czona posila się cukrem z przygotowanej na ołtarzu cukiernicy. Żona częstuje pana Tuana herbatą, którą nalewa do malutkiej czarki i podaje szamance na oł­ tarz. Wokół ołtarza siedzi tłum kobiet. Żujemy orzechy betelu z tytoniem. Krwawoczerwonymi resztkami spluwamy do specjalnej metalowej spluwaczki. Mię­ śnie rozluźniają się przyjemnie. Dym z kadzideł, po. chodni i lamp oliwnych gryzie w oczy. Pod glinianymi ścianami, w półmroku piją ryżowy alkohol mężczyźni. Przez cały czas kobiety próbują mnie namówić, bym wyszła za chatę z jednym z młodzieńców. Wykonują gesty kopulacji. Pokazują na migi ogromne rozmiary członka chłopaka. W miarę upływu nocy są coraz bardziej natrętne. W pewnym momencie próbują wycią­ gnąć mnie z chaty siłą. Boję się pójść do toalety. Nasza tłumaczka wróciła z podbitym okiem. Cudem udało jej się uniknąć gwałtu. Ale czy naprawdę gwałtu? Czy nie jest oczywiste, że kto włóczy się po ogrodzie w taką noc, szuka miłosnych przygód? Gdy w końcu wychodzę w ciemność, w poszukiwaniu toalety, rusza za mną dwóch chłopaków. Ukrywam się w bananowym zagajniku. Na szczęście po chwili chłopcy dają spokój poszukiwaniom. Również Daniel ma powodzenie. Grupa kobiet siedzi dookoła niego i daje znaki gotowości wyjścia w mrok. On jednak trzyma się męskie­ go towarzystwa, co oznacza picie ogromnych ilości ryżowego wina. Również szamanka znów rozlewa alkohol. Mam szczęście, że Europejki mają mocniejszą gło­ wę od Azjatek. Pornocnicy szamanki i gościowi z daleka znów nie wypada odmówić. Naszej tłumaczce Hay, która kierując się przestrogami matki, przez długi czas nie piła, tym razem nie udaje się wykręcić. Po wypiciu odrobiny wina zwala się na podłogę. Trudno mi uwierzyć w to, co widzę. Początkowo posądzam Hay o to, że udaje. Ale Hay naprawdę leży nieprzytomna, sina na twarzy. Czyżby aż tak zasugerowała się tym, przed czym ostrzegała ją matka? Kobiety zaczynają ją masować, delikatnie uderzać po policzkach. Ale to nic nie daje. Jej stan pogarsza się. Ogarnia mnie panika. Co ja zrobię w tej głuszy, gdzie nie ma lekarza. Przenoszą ją na łóżko, otulają ciepło, masują. Mówię do niej, staram się ją obudzić. Po półgodzinie zamieszanie przyciąga uwagę Kit. Kobiety coś jej w pośpiechu tłumaczą. Moje przerażenie wzrasta, gdy widzę szamankę na wpół ogarniętą transem zbliżającą się z igłą w palcach. Co ona chce zro- ZMARŁEGO bić?! Nie wiem, czy zaufać czy odgonić ją od łóżka? Ale co wtedy? Najbliższy lekarz mieszka 20 kilometrów stąd, a z Hay jest naprawdę źle. Kit podchodzi do głowy Hay. Dotyka ją palcem między oczami i szybko wbija między oczy igłę. Masuje palcami skronie. Hay odzyskuje przytomność. Na zaokrąglonych szczytach gór pojawiają się pierwsze promienie słońca. Szamanka i jej pomocnice tańczą. Na podwórzu słychać kwik zabijanych w ofierze świń i kur. Zaraz zaczną je gotować. Armia i pan Tuan posilą się po raz ostatni. Kit i jej towarzysze podróży docierają nad brzeg Drogi Mlecznej, wielkiej rzeki z czarującą scenerią. Oddział then musi siłą rekrutować przewoźnika, aby przekroczyć rzekę. Delikatne ruchy wachlarza naśladują wiosło. Rozżarzone kamienie pani domu polewa roztworem z ziół. W chacie robi się parno jak w łaźni. Pachnie ziołami. Oczyszczający prysznic na granicy następnego królestwa. Zaczynają się pertraktacje ze zmarłymi w sprawie "wizy" do Krainy Przodków. Duchy dostają ubrania; liliowe koszulki z bibuły zostają spalone. Po długiej, niebezpiecznej podróży pan Tuan zostaje doprowadzony do celu. Jego rodzina może być spokojna. Kit zatrzymuje oddział. Rozbraja, nakazuje uwolnić konie i słonie, które odważnie niosły ich na swoich grzbietach. Armia otrzymuje trzeci posiłek przed powrotem do kwatery głównej pieśniarki then. Tamta noc była dla mnie przeżyciem duchowym i estetycznym. Ceremonialność, oprawa plastyczna i muzyczna, mieszanina gestów, dźwięków, smaków, zapachów, emocji złożyły się na arcydzieło. Wspominam i mam przed oczami ubogą chatę na wzgórzu i wdowę, która rozmawia ze zmarłym mężem i której żal zostaje przynajmniej po trosze ukojony. Widzę twarze ludzi uczestniczących w misterium. Jest ono dla nich oknem na świat boski. Z jednej strony się go boją. Dlatego wzywają Kit i jej armię do pomocy zmarłemu w drodze przez zaświaty. Z drugiej pragną go poznać, naśladować, zbliżyć się do niego. Jest nierozłączną częścią ich życia. Słowa pieśni then pokazują bogatą wyobraźnię Tajów. Bogactwo, które podobnie jak dziedzictwo pozostałych 53 grup etnicznych Wietnamu, niechronione, niepielę­ gnowane, znika bezpowrotnie dzięki polityce komunistycznej, a także współczesnym zjawiskom globalizacji. A przecież to niezastąpione źródło pięknych historii, niezeksplorowane, mimo że mamy wiek XXI, mogłoby na przykład zainspirować niejednego współczesnego pisarza lub filmowca. Tak jak mitologie i eposy nordyckie i celtyckie, które były zawsze śpiewane bądź recytowane, zainspirowały J.R.R. Tolkiena, autora Władcy pierścieni. Narrację tej bogatej w przygody wojenne opowieści snutej na 1500 stronicach czyta się w tempie dziejących się wydarzeń. Słuchanie czytanej na głos wydaje się idealne do poznania przygód grupy bohaterów przemierzających nieznane krainy. Tak jak słuchałam relacji z wydarzeń mających miejsce w zaświatach otulacjących góry Van Quan. �l. Wysłanniczki, uczennica i Kit (druga od prawej strony) wędrują przez góry do wioski Chu Tuc Huyen na rytuał karmienia zma rł ego. 2. Krajobraz Van Quan, zaokrągl one szczyty gó r miękko porośnięte dżunglą. 158 �3. Rodzina zma rl ego ubrana w szaty z białej gazy. Fot. Daniel Apolinarski 4. Portret kobiety z wioski. 5. Rodzina nung 6. Mijany dom grupy etnicznej Nung. Chłopcy stoją przy sratu le psa, zwierzęci a czczonego przez Nungów, strzegącego wejścia do domostwa. 7. Ciekawskie dzieci przyglądają się przybyszom z daleka. �8. Gliniana chata wdowy po panu Tuanie, w której odbył się rytuał karmienia zmarłego. 9. Portret Kit w rytualnym stroju. lO. Kit i jej uczennica. Przygotowania do rytuału. 11. Uczennica Kit przed ołtarzem w swoim domu. 160 �Magdalena 12. Łóżko zmarłego, na nim tymczasowy o łtarzyk ze zdjęciem pana Tuana. Po prawej stronie widoczny ozdobny pojemniczek, w który zosta ła złapana dusza zma rłego. 13. Szamanka Kit i jej uczennice w trakcie odprawiania rytuału. Fot. Daniel Apolinarski Prosińska • KARMIENIE ZMARŁEGO �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239a6f45ee66e998a504c2750104c55e.pdf 9b1f8882c98584e32ac9a1fa576d9166 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2694 Title A name given to the resource Karnawał. Zycie i literatura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowkz • KARNAWAŁ. ŻYCIE I LITERATURA W karnawałowym przepychu kolorów i wzorów zalśnij jak egzotyczny ptak. Pysznią się bogactwem złoto, koronki, a egzotyka brata się z kratką i tiulem. Do tej szalonej mieszanki stylów idealnie pasuje orientalna biżu­ teria. - tak zachęca i zapewnia swe czytelniczki, w bogato ilu­ strowanym dziale mody, tuż przed sylwestrem na przełomie 2002 i 2003 roku współczesne pismo kobiece, choć ścisłości tego ostatniego określenia nie można być zbyt pewnym, bo w końcu podtytuł tego pisma brzmi: „Co tydzień bliżej gwiazd" (Maskarada, w: „Gala" 30 grudnia 2002 s. 46-49). To, co na pierwszy rzut oka w proponowanych „szalonych" strojach pięknych modelek (poza oczywiście urodą dziew­ czyn) uderza nie tylko antropologa, i co dochodzi do głosu w podpisach, to przede wszystkim tak istotna dla karnawału - bez czego nie byłby sobą - e g z o t y k a . Czy też swoiste, z pomieszanej materii, na miarę współczesnej kultury i tego gatunku pisma szyte, „współczesne" wyobrażenie egzotyki: „Wdzianko z piór ozdobione wstążkami, wełniany wzorzysty płaszczyk, atłasowe spodnie w chińskie motywy i pełen fan­ tazji kapelusz z tiulu - tej nocy możesz pozwolić sobie na ty­ le, na ile podpowie ci fantazja." (s. 46) „Głęboki dekolt wy­ pełnia olbrzymi naszyjnik iskrzący się sztrasem. Całość przy­ wodzi na myśl kreację z Baśni tysiąca i jednej nocy" (s. 48) „Fragmenty materiałów, z których uszyta jest patchworkowa suknia mają jeden wspólny mianownik - cekiny." Zaś „Krót­ kie wdzianko z tybetańskim rodowodem i zwoje indyjskich naszyjników, oto modny Orient w zwariowanym ale bardzo efektownym wydaniu."(tamże). „Konteksty", jak wiadomo, nigdy przesadnie nie goniły ani nie ścigały się za aktualnością. Gdzież zresztą kwartalni­ kowi, wydawanemu czasem w podwójnych - jak ten - pół­ rocznych, a niekiedy, jak już bywało w poczwórnych, roczni­ kowych numerach, do tygodnika czy miesięcznika. To pismo z natury rzeczy, czy przedmiotu i obszarów, którymi się zajmu­ je (o czym z kolei mowa w jego podtytule) - powiedziałby ktoś - raczej konserwatywne, zwrócone ku temu co dawniej­ sze, rządzące się własnymi prawami i kryteriami aktualności, przyczyniające się do specyficznego (antropologicznego) ro­ zumienia i kształtowania tego, co aktualne (mam nadzieję, że także i w antropologii). Tymczasem za sprawą Wojciecha Du­ dzika, prowadzącego od trzech lat w Instytucie Kultury Pol­ skiej konwersatorium na temat karnawału, autora wyboru tekstów poświęconych karnawałom w kulturze, które stano­ wią wiodący temat w tym numerze, a także za sprawą lekkie­ go poślizgu poligraficznego mamy oto okazję wstrzelić się w sam środek czasu karnawałowego i stać się w tym praso­ wym wymiarze pismem aktualnym, jak najbardziej na czasie. I chociaż dążenie do ukazania tego, co aktualne jest znaczą­ cym elementem w strukturze tego numeru i w istotny sposób przyczyniło się do jego budowania, to przecież, a zwłaszcza w odniesieniu do tych najnowszych porad karnawałowych „Gali" i lansowanego w niej modnego „Orientu", obrazów „Orientu", można by zadać pytanie - czymże w ogóle jest ta „aktualność"?! Na czym miałaby ona polegać? - „Myślenie zawczasu o strojach to przyjemna rozrywka dla pięknych dam. - pisał Adam Słomczyński w swoim zbiorze esejów War­ szawskie to i owo (1978), rekonstruując z ogłoszeń, doniesień i wiadomości prasowych obrazy życia miasta (w tym i karna­ wału) 'mniej więcej z połowy XIX wieku' - Oto Pani Maria Pajer (Krakowskie Przedmieście 409) ma honor polecać nie tylko nieodzowne różnej formy gorsety, lecz i «wielki wybór ubiorów i galanterii na bale i teatra, których gust nowy, uży3 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Karnawał Zycie i literatura czany odaliskom Wschodu, wcisnął się z zupełnym powodze­ niem w najwykwintniejsze miasta Еигору.» (...) Zamówić czy wynająć było można, i to w wielkim wyborze, zawsze w naj­ nowszym guście, u Kracińskiego na Krakowskim Przedmie­ ściu kostiumy karnawałowe, domina aksamitne, atłasowe lub mantynowe. Podobnie polecali się F. Car i S. Dziechciński. Krakowskie zaś wielce ozdobne kierezje znajdowały się u Ele­ onory Jasińskiej czy A. Berendy. (...) Zacznijmy od maskarad (...) Odbywały się one tradycyjnie w soboty, w Salach Redu­ towych wzniesionego przez Corraziego gmachu teatrów Roz­ maitości i Wielkiego, z którymi - dzięki odpowiednim przej­ ściom - miały one wygodne połączenie. Uczestnicy maska­ rad, opłaciwszy bilet w cenie jednego rubla, mogli tamtędy przechodzić dla oglądania odbywających się tam przedsta­ wień. Na maskarady przybywało zwykle wiele osób. Prócz wielu różnokolorowych domin było wśród nich sporo pomy­ słowych przebierańców, jak na przykład świętoszek modlący się z wielkiej księgi, diabeł wyglądający mu z kołnierza lub Diogenes szukający z latarką człowieka. Można też tam było spotkać przybysza z Berlina z mizernym węzełkiem, w lichym kaftaniku, nankinowych pluderkach, w sandałach i z fają w zębach. Towarzyszyła mu figura przedstawiająca tegoż, już jednak wyjeżdżającego berlińczyka, ze szkiełkiem w oku, we fraku z szapoklakiem, ze zwisającymi z wypukłego brzuszka, opiętego wytworną kamizelką, brzęczącymi łańcuszkami i grubą złotą dewizką od zegarka itp. modnymi, dorobkiewiczowskimi utensyliami.(...) Licznie grasowali wśród udominowanych gości straszliwi bandyci budzący swymi zaczepka­ mi piski zamaskowanych dam, węgierscy husarzy o sztywno wyszwarcowanych wąsach, cyganie, druciarze górale i krako­ wiacy. Złośliwy jakiś reporter zanotował kiedyś: «Bawiono się doskonale, deptano się wybornie, popychano cudownie. Bu­ fety były przepełnione, szampan pukał, papierosy wygryzały oczy... słowem niczego nie brakowało»". Można by drążyć ten wątek aktualności i w innym wymia­ rze. Można by pytać o aktualność samego tematu karnawału w odniesieniu do współczesnej kultury. I wtedy rodzą się wąt­ pliwości. Mianowicie - czy ten solenny zbiór tekstów o karna­ wale, opatrzonych wprowadzeniem Wojciecha Dudzika, pre­ zentujących karnawał z wielu stron i punktów widzenia w jego poważnych sakralnych ramach, i analizowany w świetle rozma­ itych teorii, i w rozmaitych kontekstach kulturowych in concre­ te, jakby zgodnie z myślą powiedzenia Igbów -Nie stoi się w jed­ nym miejscu, aby obserwować maskaradę, w odniesieniu do kul­ tury współczesnej nie wyda się już czymś anachronicznym. A nasza początkowa, związana z tym radość bycia na czasie i en vogue, nie okaże się przedwczesna i nie mniej wątpliwa? Bo skoro przyjąć tezy i diagnozy o współczesnej kulturze jako na­ cechowanej swoistym hedonizmem i spektakularnością, nasy­ conej pogonią za „szaleństwem", luzem, maskaradą, ustawicz­ ną grą i zabawą, przekraczaniem, norm reguł i zakazów, odwra- �Zbigniew Benedyktowicz • KARNAWAŁ. ZYCIE I LITERATURA caniem ról i hierarchii, kulturze, która wydaje się być nieustan­ nym spektaklem, „show" odgrywanym na publicznym rynku i poddanym prawom rynku, co najlepiej widać w mass mediach, gdzie - jak pisze Umberto Eco (Komizm -„wolność" - karnawał) „preferuje się przede wszystkim to, co zabawne, co inaczej śmieszne, a zatem nieustanną karnawalizację życia - i gdzie Nic nie wspiera świata biznesu lepiej niż show biznes." W kul­ turze i współczesności, w której wystarczy wyjrzeć za okno, czy włączyć telewizor, by zobaczyć (co raczej ze smutkiem trzeba przyznać: także w wymiarach życia społecznego i politycznego) nieustannie trwający festiwal i nieustanne „Święto głupców", gdzie wszystko niemal wydaje się Karnawałem: „światem na opak", pełnym karykatury, chaosu, groteski i maskarady, nie wyłączając manifestacji tzw. „dołu" ludowego. Skoro wszystko na co dzień i bez żadnych ram i ograniczeń czasowych, każde­ go dnia wydaje się, i może być (rozciągniętym na cały rok) kar­ nawałem, to czy sens jest jeszcze o nim mówić. Inaczej jeszcze rzecz ujmując i trawestując pamiętną refleksję i sentencję Lesz­ ka Kołakowskiego z jego eseju o odwecie sacrum we współcze­ snej kulturze - „jeżeli, wszystko może być lub jest sacrum, to już nie ma nic świętego, nic nie jest święte." - czyż nie jest tak i w naszej sytuacji: jeśli powiedzieć, że wszystko jest karnawa­ łem, to już nic nie jest karnawałem. Jeśli nie różni się on od co­ dziennego życia i jego głównego tonu, to czy można mówić o karnawale? Nie ma już karnawału. Oto pytania, właściwe zdawałoby się na dzisiaj: czy w ogóle, i jak możliwy jest karna­ wał karnawału? (Dokładniej por. Odwet sacrum w kulturze świeckiej - gdzie autor tak pisze: „Otóż zuniwersalizować sa­ crum, to je unicestwić. Powiedzieć, że wszystko jest sakrałne, to tyle, co powiedzieć, że nic nie jest sakralne, jako że obie te ja­ kości sacrum i profanum - zrozumiale są tylko w przeciwstawie­ niu wzajemnym, i każdą z nich można uchwycić tylko w opo­ zycji do drugiej (...) Kiedy sens sakralny ulatuje z kultury, sens tout court ulatuje także.). O tym także dają do myślenia i mó­ wią zgromadzone tu teksty o karnawale. może nadużywanej) formuły, zachęty, zaklęć innych autorów kolegów w antropologicznym fachu - wzywających do postawy antropologicznego zdziwienia, sam sobie pozycję taką na wstę­ pie rezerwuje: „Uwagi poniższe wyrastają z dziecinnego, być może zdziwienia, że nie jedyna to droga - [idzie tu o stanowi­ sko (m. in. semiotyki kultury), w którym powiada się, że „Ro­ zumieć zjawisko kultury, to zrekonstruować (...) reguły nada­ wania sensu rzeczywistości." - przypomnienie moje ZB; por s. 6]. - zajmowania się światem ludzkich znaczeń..." Gdzie, jak gdzie, ale na tych łamach Dariusz Czaja, od lat przecież współ­ tworzący kształt tego pisma nie powinien takich rzeczy pisać, nie zająknąwszy się nawet ani jednym słowem, (Panie Darku, choćby jedno słowo, jeden przypis!), że kwestie owej nie jedy­ nej to drogi zajmowania się światem ludzkich znaczeń, i że pro­ blematyka styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki od z górą dziesięciu lat znajdują się w centrum zagadnień tego pi­ sma. Naprawdę nie wypada udawać zagubionego dziecka we mgle. Sam, przyznaję, miałbym z tym trudności, co i w jakiej kolejności tu wymieniać: czy Mit - literatura - antropologia kul­ tury (Nr 3-4/1995), a może: Antropologia poza antropologią: to jest wasze życie (Nrl/1995), lub biedne przedmioty „ostentacyj­ nie wyjęte z codzienności, najlepiej, z życia ludzi ubogich i lek­ ceważonych", z teatru Kantora (Nr 1-2/1999), podróże pod­ miejską kolejką do Otwocka: Świetlica. Rzecz o dwóch króle­ stwach; czy Pekaesem do Ostnwca i z powrotem; Nieistniejący film, nieistniejące miasto. Propedeutyka wędrówki poza słownik; Krzesb szkic do portretu; Podróż.: Pod osłoną nieba; (tamże), Taj­ na historia przedmiotów; Rower, narty, buty; Ten, który wędruje. Historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu rzecz o walkmenie (Nr 3-4/1998); Tajemnica butów, czyli po­ chwala muzeum (Nr 1/1993), O symbolicznym dotykaniu rzeczy­ wistości (1-2/1994), Kamień przeznaczenia (Nr 1-2/1997), czy numer filmowy: Moje życie w kinie; Pocztówka masowa i fotogra­ fia uczuć; Film i prawdziwy obraz rzeczy; Dzieło a „granica sensu"; Konstrukcja istnienia; ociekające zdjęcia..."; Przeżyć fikcję-^ An­ tropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek (Nr3-4/1992). Świa­ Drugim wiodącym tematem w tym numerze - tym razem domie pomijam tu ostatnie, najbliższe i środkowe roczniki te­ za sprawą tekstu Dariusza Czai (Zycie czyli nieprzejrzystość. Po­ go dziesięciolecia, a przecież można by cofać się jeszcze bardziej za antropologię kultury) - jest życie. I tu także architektem po­ w głąb, wspomnieć o tekstach o Pałacu Kultury, Wieży Eiffeła niekąd i po trosze tej części numeru stalą się reguła i potrzeba i Łuku Triumfalnym - o Widrrde środka świata... i o Urodzie aktualności. Ten z zamierzenia prowokujący tekst - w pewnym ludzkiej pomyłki (Nr 1/1991), nie mówiąc już o portretach-biomiejscu autor wręcz pisze i ujawnia całkowicie swój zamiar: grafiach artystów i twórców sztuki naiwnej, kreślonych ręką „prowokacji nigdy za mało" - domaga się reakcji i odzewu. Aleksandra Jackowskiego, (por. Sylwetka dziewięćdziesiąta dru­ Szkoda by było, by ewentualne uwagi, wypowiedzi, polemiki a taki jest rytm życia naszego kwartalnika, wydawanego, czę­ ga - Nr 3-4/1995), by choćby idąc „po łebkach", w ten pobież­ ny, wielce skrótowy sposób wykazać, że wspomniany problem stokroć w postaci pól-rocznika, czy rocznika - miały się dopie­ styku życia-antropologii kultury-literatury/sztuki był i jest tu ro ukazać najwcześniej za pól roku. Powołaliśmy zatem siły stale obecny. Nie wspominając już o tajemnicy. Inaczej: czy szybkiego reagowania - w końcu sprawa to nie bagatelna, gdy trzeba by spisywać cale roczniki, żeby dostrzec to wreszcie wy­ o życie chodzi - by rozmowę wokół tego tekstu i zawartych raźnie, że „Konteksty" to przecież w końcu - kawał w nim kwestii rozpocząć, już teraz w tym numerze, nie odkła­ ż у с i a (o które tak upomina się Czaja) i to życia nie pozba­ dać na później. Sięgając do tej metody i praktyki znanej i sto­ wionego tajemnicy. Czyż trzeba na dowód przytaczać znów, sowanej w wielu, w tym i znaczących antropologicznych, pi­ brzmiące już niemal jak mantra, słowa, na które wskazywali­ smach, zapraszamy tym samym wszystkich chętnych do wzię­ śmy nieraz na tych lamach, zmagając się i borykając z tym sa­ cia w niej udziału w następnych numerach. Grunt został przy­ mym problemem przez lata, o którym tak wyraziście pisał Gegotowany. Jeśli będą i inne głosy sam z chęcią dołączyłbym do niej, sygnalizując tu zaledwie, na ile miejsce pozwala, niektóre ertz: „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących, w realnych czasach, w real­ punkty takiej wypowiedzi. - Autor zachowując się anachro­ nicznie - przywołując ją za Diltheyem - stawia oto w centrum nych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśłi ma być nadal intelektualną silą swych rozważań i przed naszymi oczami zapoznaną (?) katego­ rię życia, odsyłając nas do literackiego wzorca (książki Pereca), we współczesnej kulturze." I dalej: 'Problemem nadal pozosta­ który ukazać ma nam, czym mogłaby być prawdziwa antropo­ je to samo: - «jak słowa przystają do tego świata, opisy do do­ świadczenia, książki do życia?» (por. Nr 3-4/1995 s. 4). Być logia. I tu pierwszy punkt niezgody. Ba, - rozgoryczenia. Autor Życia, czyli nieprzejrzystości... pokpiwając z (przyznać trzeba, może autor nie wspominając o tym wciąż obecnym na tych ła4 �Zbigniew Benedyktowie? • KARNAWAŁ. ŻYCIE I L I T E R A T U R A szowi Czai, który z przenikliwością, odwagą i w bezkompromi­ sowy sposób stawia ten problem przed nami. I dobrze się stało, że te dwa wątki podnoszące na różny sposób tajemnicę życia - pierwszy, starający się odrzucić gorset nauki i uciec od kategorii kultury, drugi pozostający w jej krę­ gu i nie rezygnując z niej wcale - wątki Życia i Karnawału mo­ gły spotkać się w tym numerze. Skonfrontować się ze sobą, ujawnić cokolwiek z pełnego tajemnicy - życia. Pośród innych aktualności w stosownym dziale poświę­ camy uwagę dwu wydarzeniom z jesieni: wystawie Jacka Sempolińskiego A me stesso w warszawskiej galerii „Zachęta" i ukazaniu się nowej książki Aleksandra Jackowskiego Polska Sztuka Ludowa. Rozpoczynamy druk (chętnie nazwałbym to etnograficzno - antropologiczną prozą, gdyby autor nie mial nic przeciw­ ko temu) fragmentów prozy Antoniego Kroha Starorzecze. I tu w zadziwiający sposób dochodzi do głosu znowu ży­ cie. Zadziwiające jest to, jak w wielu zgromadzonych tu tek­ stach, na różny sposób się o nim myśli i jak dochodzi ono do głosu. „Zycie jest gdzie indziej" mówi antropolog (Czaja) w ucieczce od nauki i kategorii kultury w kierunku życia i li­ teratury. W książce Jackowskiego, która stroni od surowości naukowego kanonu autor wprowadza do tekstu swej mono­ grafii fragment z prozy Tadeusza Różewicza Matka odchodzi. U etnologa w podróży (Jerzego. S. Wasilewskiego) widzimy zwrot ku zwykłym ludziom, obok takich określeń, jak „ludzie tajgi", „ludzie rena" ważni są tu po prostu ludzie (just people). Dla artysty malarza - Jacka Sempolińskiego ważniejsze jest życie niż sztuka. W rozmowie na początek wieku wyzna­ je: „... teraz wiem: życie stoi wyżej niż sztuka." Wsłuchajmy się na koniec w fragmet tej rozmowy: - Gdzie bije źródło twórczości, gdzie w naszym życiu jest to miejsce pierwotne i czy artysta, aby tworzyć musi się w nim zanurzyć? - Ludzie młodzi mają w sobie świeżą pamięć tego źródła, jeszcze ich potoczne życie od niego nie oddaliło. Stąd ich na­ turalne emocje i naturalne skłonności. Są blisko tego źródła, a to, co najdawniejsze i to, co najważniejsze - to przecież jedno i to samo. - Więc wystarczy zanurzyć się w życiu? Ale mimo tego nieznośnie małostkowego - przyznaję! - Wystarczy. Nie jest to łatwe, bo dojrzałość i kultura są si­ zaprawionego jadem goryczy upominania się w kółko o swo­ lami, które nas od życia oddzielają. Kultura może być jednak je - o przypis, które w gruncie rzeczy jest przecież upomina­ źródłem nie zatrutym, jeśli podchodzimy do niej z odczuciem, niem się i o innych (wymienione powyżej pobieżnie teksty, że coś poza nią istnieje, a ona jest tylko odblaskiem. Są dzieła to zaledwie czubek góry lodowej), o rozmowę, o dialog, któ­ kultury, w których jest obecne echo pierwotnej nicości, chaosu ry byłby uprawiany przez każdego z nas nie tylko z samym so­ i wtedy owo praźródło z nich emanuje. Dlatego napisałem tekst bą (dlatego niezwykle bliska mi jest wypowiedź w tej sprawie pt. Zwątpierńe dla „Tygodnika Powszechnego". Wątpię w możli­ Wiesława Szpilki), nadal uważam tekst Dariusza Czai za nie­ wość rozwiązania tego zagadnienia. Poszczególni artyści przybli­ zwykle ważny, cenny, potrzebny, wartościowy i inspirujący. żają się do węzła sprzeczności: między źródłem życia a kulturą, Jak widać jest to temat ważny, niepokojący także dla same­ źródłem życia i twórczością, źródłem życia i sztuką. Wchodzimy go autora, i pojawia się u niego nie po raz pierwszy - pamię­ tu w splot sprzeczności nie do rozwiązania. I dlatego od zawsze tamy choćby odkrywanie przed nami antropologicznych wy­ mówiono, że uprawianie sztuki jest katorgą. Mówi się tak nie miarów w prezentacji prozy Zapisków z nocnych dyżurów Jac­ dlatego, że trudno jest dobrze narysować rękę lub twarz - tego ka Baczaka, gdzie na życie spogląda się w kontekście ciała, się można nauczyć. Ale nie można wejść w środek tych sprzecz­ ciała umierającego, śmierci (i gdzie wspomina się zapisy do­ ności i je rozwiązać, aczkolwiek wielu miało odwagę ażeby się świadczenia życia, jakie pojawiają się w prozie Małgorzaty do nich zbliżyć i uchylić rąbka tajemnicy."* Baranowskiej, Jolanty Brach-Czainy, Anny Nasiłowskiej por. Twarze, twarze, twarze... Nr 1-2/1996) mach wątku i „życiowym" wymiarze „Kontekstów", uznał go po prostu za oczywisty i ułożył swój tekst i swoją wypowiedź, jak ów ksiądz z góralskiej anegdoty, który zwykł był po każdym swoim kazaniu dodawać: „Mówię to oczywiście nie do Was, którzy tu jesteście, ale do tych, których tu nie ma." Ale nawet i w takim wypadku jego diagnoza o stanie naszej współczesnej antropologii kultury, jej możliwościach i osiągnięciach nie wy­ daje mi się do końca trafna, zwłaszcza osąd jej dokonań jest zbyt surowy. Absolutnie nie mogę również zgodzić się, co do takich sformułowań, jak to: ,W kulturze bowiem nie ma miej­ sca na tajemnicę...", ani co do oceny późno wychodzącego z objęć sejentyzmu, semiotycznego Łotmana. To przecież, o pa­ radoksie, właśnie na gruncie semiotyki stworzył on niezwykle głęboka, dynamiczną, otwartą, niedomkniętą, pełną „nieja­ sności" (to znaczy: subtelności) koncepcję rozumienia symbo­ lu. Dialogiczną, „definicję symbolu". Jakże bliską rozumieniu symbolu u innych hermeneutów: w którym „Treść jedynie mi­ goce przez wyrażenie, a wyrażenie jedynie aluzyjne wskazuje na treść."(Na innym miejscu pisze Łotman, iż „treść irracjonalnie migoce poprzez wyrażenie i odgrywa rolę jak gdyby mostu ze świata racjonalnego do świata mistycznego"; „symbol przyby­ wa do pamięci pisarza z głębin pamięci kultury i ożywa w no­ wym tekście jak ziarno, które trafiło do nowej gleby [por. Nr 3/1988 s. 151-154]) i jakże bliskie jest to rozumienie symbolu, z tym, które znajdujemy u Borysa Pasternaka, gdzie „... prawda objaśniana jest światłem codzienności. U podstawy tego leży myśl, że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne, ponieważ jest znaczące." [por. Nr 3-4/1992 s. 81]. A, że Łotman nazywa ów symbol „kondensatorem pamię­ ci kulturowej"; „kondensatorem wszystkich zasad znakowości, który zarazem wykracza poza ramy znakowości" - to, być mo­ że ze względu na moją ubogą wiedzę techniczną: nigdy mi to nie przeszkadzało (nigdy nie widziałem kondensatora, i nie wiem jak to wygląda) zawsze rozumiałem to metaforycznie, właśnie jak, owo ziarno, w którym skondensowana jest pamięć kultury, padające na nową glebę. Wszystko okazuje się, zależy od naszej wiedzy, wyobraźni i słuchu. U Dariusza Czai budzą niechęć i odrazę „semiotyczne szczypczyki", nie przeszkadza mu natomiast, u Pereca, wycinanie puzzli z dykty (brr) laubze­ gą. (No cóż, trzeba będzie przeczytać dokładnie tego Pereca). Jest więc coś na rzeczy i na czasie z wywołanym przez Da­ riusza Czaję problemem życia. Widzimy - piszę o tym dalej jak jego głębokie studium zbiega się z głosami, intuicjami, do­ świadczeniami innych. Dlatego możemy być wdzięczni Dariu­ * [Katarzyna Janowska i Piotr Mucharski - Z Jackiem Sempolińskim o źródłach twórczości rozmawiają [w:] Tychże, Rozmowy na nowy wiek, Kra­ ków 2001, cytuję za: Jacek Sempoliński, Władztwo i służba. Wybór, opraco­ wanie, wprowadzenie Małgorzata Kitowska - Łysiak, Lublin 2001] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3176b7f2b10e028e0d47c1d84d95db83.pdf 3bdb441234f9cf6c32aa2cb520f16c7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2904 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2708 Title A name given to the resource Karnawały - święta, zabawy, widowiska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.98-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzik, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text dopiero następującą po niej niedzielę Quadragesima. Cztery dni dodano w Vłl wieku w miejsce wliczanych wcześniej do ogólnego rachunku wielkopostnych nie­ dziel - by w ten sposób zachować przepisową liczbę czterdziestu dni postu. W akcie opata Georgiusa ter­ min camelevare określałby więc wtorek poprzedzający Popielec - bo dopiero w następnych wiekach mięso­ pust rozciągał się stopniowo, głównie z powodów go­ spodarczych, także na poprzedzające wtorek dni, aż do Tłustego Czwartku włącznie. W kontekście kalenda­ rza liturgicznego można jeszcze wspomnieć o trzytygo­ dniowym „przedpościu", wprowadzonym przejściowo w Kościele przez papieża Grzegorza I Wielkiego (ok. 540-604), a złagodzonym przez Innocentego I V w 1248, w wyniku czego już przed Wielkim Postem, a więc jeszcze w karnawale, obowiązywało wiernych poniechanie potraw mięsnych. Camefevare oznaczało­ by więc wtedy nie tylko przygotowanie, wigilię postu, ale już sam fakt aktywnego poszczenia. KARNAWAŁY W K U L T U R Z E WOJCIECH DUDZIK 3 Karnawały - święta, zabawy, widowiska 4 G dyby świat, jaki jest, był najlepszym ze światów, ludzie nie potrzebowaliby karnawału. Tak daw­ niej, jak i dzisiaj, świat jednak mało kogo zado­ wala (ł). Ludzie chcą go więc zmienić. Czasami im się to udaje poprzez rewolucję. Jeśli nie chcą lub nie mogą wzniecić rewolty, zmieniają świat „na niby", wywracając go okresowo do góry nogami. Ich czynem jest karnawał. Historia karnawału europejskiego zaczyna się naj­ pewniej w chrześcijańskim średniowieczu. Historia udo­ kumentowana - na pewno. Najstarsza wzmianka, jaką dotąd udało się odnaleźć uczonym, pochodzi z roku 965 (a więc jeszcze sprzed chrztu Mieszka, kiedy w Polsce mało kto w ogóle umiał pisać) z Włoch. Słowo „karna­ wał" wystąpiło w akcie wydanym przez opata Georgiusa z Subacio (w Lacjum) na określenie terminu wypełnie­ nia powinności czynszowych, rozłożonych na trzy raty: unum in Nativitatem Domini et alium in Camelewre [podkr. W. D.], tertium in Sanctum Pascha. Musiała to już być wówczas dobrze ugruntowana w kalendarzu data, skoro występowała jako równoważna największym świę­ tom: Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Godna odnoto­ wania i zainteresowania jest w tym kontekście także ran­ ga świąteczna owego terminu. Samo słowo camelevare jest w etymologicznym kształtowaniu się pojęcia „karna­ wał" formą niejako pośrednią i pochodzi od łacińskiego carnekvamen (camem ievare) oraz camisprivium, co ozna­ cza usunięcie (z jadłospisu) mięsa. Karnawał to zatem nic innego jak wigilia Wielkiego Postu, przygotowanie do powszechnej wstrzemięźliwości, także cielesnej, bo łacińskie caro to nie tylko „mięso", ale również „ciało". Rymował na ten temat w Krakowie około roku 1622 warto wspomnieć na marginesie - autor Maszkar miesopustrrych., Stanisław Serafin Jagodyński: Etymologia wydaje się jednoznaczna. Dalsze prze­ kształcenia - bez wchodzenia w filologiczne szczegóły - przyniosły najpierw zmianę końcówki, z camelevare na camelevale, a potem uproszczenie do camevale. Z włoskiego termin trafił najpierw, w X V I wieku, do Francji, a stamtąd do innych części Europy i innych ję­ zyków. W angielskim na przykład słowo carnival poja­ wiło się w 1550, w niemieckim (Kameval) w 1699 ro­ ku, w polskim bardzo wcześnie, bo już w połowie X V I wieku, ale na zasadzie incydentalnego przytoczenia włoskiego terminu - w znanej Komedyi o mięsopuście: Po łacinie carnis p r i v i , Iż już nie j e ś ć , j e d n o ryby, A po włosku karnawały, 1 C o się z mięsem pożegnały. Później zaś, we właściwym spolszczeniu, dopiero w końcu X V I I I wieku. We wszystkich językach istnia­ ły wcześniej, oczywiście, rodzime odpowiedniki łaciń­ skiego terminu wyjściowego - bo istniało przecież sa­ mo święto. Niemieckiego słowa Fastnacht , poświad­ czonego od początku X I I I wieku, używa się na przy­ kład w wielu rejonach południowo-zachodnich Nie­ miec i północnej Szwajcarii do dzisiaj, podobnie jak we Francji careme-prenant. Najstarsza polska forma mięsopust - będąca słowotwórczo także łacińską kal­ ką - odeszła już w zapomnienie, ale synonimiczne za­ pusty (według Lindego „zapuszczać" = zaczynać post ) bywają jeszcze na wsi używane. Co ważne, mięsopust występował w polszczyźnie od początku w takim sa­ mym, kalendarzowym znaczeniu, jak we Włoszech (i w innych krajach). W dawnych księgach sądowych i ziemskich zachowało się wiele wzmianek o terminie spłaty długów „na mięsopusty"; najwcześniejsze po­ chodzą z drugiej dekady X V wieku. Była to więc i w Polsce niewątpliwie ważna i wyrazista w cyklu rocz­ nym data. 6 7 W mięsopust mięso ludzkie nabarziej pustuje, K i e d y się ciało z c i a ł e m łączyć usiłuje. 5 2 W X wieku - powracając do dokumentu z Subacio - przedwielkanocny post ustalony był już w Kościele (od dawna, bo od I V wieku) na 40 dni, a za jego po­ czątek uważano Środę Popielcową, a nie, jak dawniej, 8 98 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA �Wnjócch Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA 3. Postacie karnawału tyrolskiego w Imst ( A u s t r i a ) . 4. Karnawałowy „spływ" p o t o k i e m , tzw. B a c h - n a - F a h r e n , w S c h r a m b e r g u w górach S z w a r c w a l d u (płd.-zach. Niemcy). 5. D o r o c z n e „odkurzanie masek" w Ś w i ę t o O b j a w i e n i a Pańskiego, 6. stycznia. R o t t w e i l (płd.-zach. N i e m c y ) . 100 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA, Omawiane dotąd ślady - zarówno obce, jak i pol­ skie - dotyczą na razie jedynie czasu, lokalizacji kalen­ darzowej zapustnych świąt. By dowiedzieć się czego­ kolwiek o formie ich obchodów, trzeba sięgnąć do in­ nych źródeł, na przykład do średniowiecznych postyl­ li. Między innymi w Bibliotece Jagiellońskiej i w Bi­ bliotece oo. Paulinów na Jasnej Górze zachowało się kilka kazań przeznaczonych na ostatnią niedzielę przed Popielcem (czyli Dominica Quinquagesima), któ­ re można uznać za pierwsze - pośrednie - opisy karna­ wału w Polsce. Streszczenie jednego z takich „opi­ sów" - nie najwcześniejszego, ale dosyć rozbudowane­ go i ciekawego - nieznanego kaznodziei, z łacińskiej homilii przepisanej w roku 1464 przez Piotra z Miłosłowia, przytaczam za Jerzym Wolnym: 9 W* prothema autor kazania przedstawia słuchaczom na­ strój, jaki panuje wśród ludzi w ostatnich dniach karnawału, tuż przed Popielcem. Duchownym wypomina, że skracają nabożeństwa; rzemieślnikom, że opuszczają warsztaty pracy i w pożądliwościach swoich służą ciału i diabłu, a przez to sprowadzają wielu ludzi do rozmaitych upadków. W tym cza­ sie diabeł-artysta usidla tysiącami pokus. Śpiew rozmaitych pieśni, obżarstwo przy stole, grzeszne zabawy, którym towa­ rzyszą zabójstwa, kłótnie, pijaństwo, oto kalejdoskop wyda­ rzeń, które dzieją się na ułicach, w karczmach pod wodzą diabła i jego sług, flecistów, cytrzystów, błaznów i śpiewaków. W drugiej części kazania [...] autor przeprowadza porów­ nanie między zwyczajami kościelnymi przy sprowadzeniu re­ likwii świętego do nowego miejsca kultu a zwyczajami kar- nawałowymi. W praktyce kościelnej najpierw ogłaszają imię świętego, następnie fundują nowemu patronowi kościół, konsekrują ku jego czci wzniesione ołtarze, malują obraz i desygnują kapłanów, kantorów i kaznodziejów, aby w officjach liturgicznych śpiewali i czytali jego cuda. Podobnie się dzieje w ostatnie dni karnawałowe na cześć bożka karnawa­ łu, Carnisprivium. Jego imię, Carnisprivium, oznacza utratę życia wiecznego z powodu przyjemności cielesnych. Jego świątynią jest każdy dom, w którym odbywają się uczty kar­ nawałowe; ołtarzem, na którym składają ofiary temu bożko­ wi, jest brzuch i ciało każdego człowieka, uczestniczącego w zabawach karnawałowych; obrazem jest przewrotna ko­ bieta. Owa niewiasta ubrana w kolorowe szaty z koroną na głowie i berłem w ręce siedzi na wozie, który ciągną cztery lwy, oznaczające cztery słabości rozbawionych ludzi, miano­ wicie: niepamięć na Boga, niewdzięczność za dobrodziejstwa boże, wzgardę dla przykazań bożych, pychę. Za przykładem tej niewiasty mężczyźni przebierają się w kolorowe szaty nie­ wiast i odwrotnie. Owa niewiasta trzyma w ręce pawia. Ow bóg Carnisprivium ma także własne sługi, kapłanów i lewi­ tów, są nimi błazny, fleciści, igrce itd. Cuda, które sprawia ów bóg, są przeciwne cudom Chrystusa. 10 Opis zapustnych uciech jest tu jeszcze bardzo ogól­ ny i nie zlokalizowany geograficznie (istnieją jednak również źródła odsyłające do konkretu historycznego, np. statuty synodalne biskupa poznańskiego Andrzeja Łaskarza z 1420 roku nakazują proboszczom, by napo­ minali mężczyzn, iż nie powinni przebierać się w szaty niewieście ), zbliżony za to do innych europejskich przekazów i wyobrażeń, ze znanym, o blisko sto lat późniejszym, obrazem Bruegla włącznie. Nie miejsce tu na dokładne studia historyczne i porównawcze. Warto jednak zwrócić uwagę, że w cytowanym opisie występują wszystkie najbardziej charakterystyczne ce­ chy karnawału: folgowanie sobie w jedzeniu i piciu, tańce, muzyka, rozwiązłość seksualna (czyli zabawy), pochody przebierańców przemierzające miasta, wy­ stawne uczty (czyli widowiska), mężczyźni przebierają­ cy się za niewiasty i odwrotnie, kolorowe szaty itp. (czyli role), wreszcie zaś oddawanie czci - w przeno­ śnym, całościowym rozumieniu - bożkowi karnawału (czyli święto). Jak wszędzie w Europie, także te pierw­ sze polskie źródła przynoszą opisy niejako a rebours: przedstawiają zachowania postrzegane przez kazno­ dziejów jako negatywne i grzeszne (należy się więc ich wystrzegać) albo zawierają zakazy wykonywania kar­ nawałowych praktyk (np. przebierania się). Ich kon­ tekst jest zatem kontekstem teologicznym. Nieprzy­ padkowo też pierwsze wizerunki błaznów (tj. sług boż­ ka Carnisprivium) znaleźć można nie gdzie indziej jak w starych psałterzach - jako iluminacje inicjalne psal­ mu 53, zaczynającego się od słów Non est Deus: 11 Obsceniczny malunek na karnawałowym kostiumie z Rottweil (płd.-zach. Niemcy), XIX wiek. Obecnie w zbiorach Herrenkramersclier Fundus w Rottweil. 101 Mówi głupi w swoim sercu: «Nie ma Boga». Oni są zepsuci, ohydne rzeczy popełniają, nie ma takiego, co dobrze czyni. 12 �Wojciech Dudzik * KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA lendarz liturgiczny, bez którego karnawał w ogóle jest nie do pomyślenia. W sposób najbardziej radykalny i zwięzły rekapituluje te poglądy Dietz-Riidiger Moser w swoich Jedenastu tezach o karnawale , czuję się więc zwolniony z bardziej szczegółowego referowania tej koncepcji. Nie jest też moim zamiarem relacjonowanie dość burzliwych dyskusji religioznawców, etnografów i folklorystów toczonych w Europie (szczególnie w Niemczech i we Francji), głównie w latach osiem­ dziesiątych, na temat wiarygodności i zasadności tych teorii. Chcę natomiast zwrócić uwagę na istnienie wielu koncepcji dotyczących pochodzenia, kategorii i form karnawału, o czym w Polsce ze względu na brak tłumaczeń i poważniejszego jak dotąd zainteresowania tematem na ogół się nie pamięta. Oprócz wymienio­ nych można przecież jeszcze przypomnieć dziewiętna­ stowieczne teorie, zbudowane na fundamentach Herderowskiej interpretacji pojęcia Voiksgeist i niemieckiej mitologii braci Grimm, traktujące karnawał jako prze­ jaw ludowej magii agrarnej i wegetacyjnej czy współ­ czesne koncepcje karnawału jako pozostałości jakiejś prehistorycznej religii, praktykowanej w całym świecie indoeuropejskim lub inaczej - jako zespołu obrzędów uświęcających powrót wiosny względnie wiosenne uwolnienie dusz. Żywo dyskutowane w Niemczech były też prace Hansa Mosera, sytuujące karnawał wy­ łącznie w kręgu świeckich świąt mieszczańskich oraz teza Emmanuela Le Roy Ladurie'go o nierównościach społeczno-ekonomicznych i związanych z nimi rebelianckich nastrojach ludu jako podłożu karnawału, oparta na przykładzie francuskiego miasta Romans. To tylko wybrane przykłady; pełniejszy przegląd naj­ ważniejszych stanowisk teoretycznych pióra szwajcar­ skiej autorki, Suzanne Chappaz-Wirthner publikuje­ my w tym zeszycie „Kontekstów". 15 16 Współczesna w a l u t a karnawałowa z R o t t e n b u r g a n a d N e c k a r e m w płd.-zach. N i e m c z e c h . Z b i o r y W o j c i e c h a Dudzika. Można więc uznać - do czego zmierzał dotychcza­ sowy historyczny wywód - że podłoże pierwszych teo­ rii o pogańskim pochodzeniu karnawału jest podłożem teologicznym. Mówię o podłożu teologicznym, gdyż teorie łączące genezę zwyczajów karnawałowych z czasami przed­ chrześcijańskimi, uznające za koronny argument for­ malne podobieństwa do np. rzymskich Satumaliów czy Luperkaliów, oparte były na tym łatwo tłumaczą­ cym wszystko przeciwstawieniu: chrześcijańskiego do­ bra i pogańskiego zła. Pogański musiał być więc także wartościowany negatywnie bożek karnawału, Carnisprivium, z cytowanego wyżej piętnastowiecznego ka­ zania, a tym samym cały karnawał i wszystkie jego ob­ rzędy - jako pozostałości dawnego, gorszego świata. Ten rozpowszechniony pogląd dominuje po dzień dzisiejszy - i chociaż teologiczny kontekst jego źródeł uległ zatarciu, to tradycyjne, diachroniczne widzenie historii ciągle go tatwo uzasadnia. W ostatnim czasie coraz więcej stronników zyskuje jednak teoria przeciwstawna: uznająca karnawał za święto chrześcijańskie sensu stńcto. Kościół przez wieki przyzwalał przecież - głoszą jej zwolennicy - na insce­ nizowanie diabelskiego świata karnawału, ba, sam przejawiał aktywność w tych inscenizacjach , by zy­ skać lepszy punkt odniesienia dla swych nauk moral­ nych. Dopiero w ciągu X V wieku (z tego czasu pocho­ dzi większość zachowanych źródeł), w epoce napięć re­ ligijnych, które doprowadziły do rozłamu w Kościele, problematyka świąt i zabaw stała się żywo dyskutowa­ na przez teologów, czego efektem było usztywnienie negatywnego stanowiska wobec karnawału. Warto jed­ nak pamiętać, że Kościół katolicki tolerował cały czas, również w następnych wiekach, zapustne rozrywki, na­ tomiast protestanci jednoznacznie je potępili i potępia­ ją do dnia dzisiejszego. W celu uzyskania bardziej przekonujących dowodów zwolennicy teorii o chrześci­ jańskim pochodzeniu karnawału przeprowadzają do­ głębne analizy tych fragmentów Pisma Świętego, które od wieków przeznaczane były na niedzielę zapustną, powołują się na idee wyrażone w Państwie Bożym św. Augustyna i , oczywiście, studiują wszechstronnie ka­ 13 14 102 17 18 19 20 21 Tymczasem u nas karnawał bywa jak dotąd tradycyj­ nie przedmiotem zainteresowania etnografów, dostrze­ gających w nim przede wszystkim pogańskie przeżytki i relikty magicznych praktyk wegetacyjnych (co wywo­ dzi się w pewnym sensie jeszcze z ideologii romantycz­ nej) , opisujących - wzorem Oskara Kolberga i Zygmun­ ta Glogera - współczesne pozostałości ginących coraz szyb­ ciej ludowych obrzędów karnawałowych , oraz pośred­ nio - od czasu opublikowania polskich przekładów Problemów poetyki Dostojewskiego (1970) i Twórczości Franciszka Rabelais'go... (1975) Michaiła Bachtina - literaturoznawców, zafascynowanych sformułowaną w tych dziełach teorią karnawalizacji (a nie karnawału!). Po­ między etnografią i literaturoznawstwem istota karna­ wału gubi się zaś mniej więcej tak samo, jak pomiędzy wspomnianymi wyżej dwoma nurtami europejskiej folk­ lorystyki, gdzie przerzucanie się cytatami z Biblii oraz spory o podłożu teologiczno-liturgicznym przesłaniają dawną i współczesną praktykę społeczną, więcej się tam bowiem dyskutuje o tym, co miałoby się dziać w głowach ludzi niż o tym, co rzeczywiście działo/dzieje się - i dlaczego! - na ulicach i placach. 22 23 �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY - ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA Etnografia, ze swoim wąskim, opisowym podej­ ściem, także nie umie zobaczyć w karnawale czegoś więcej niż wiejskich obrzędów z cyklu dorocznego; zo­ rientowane „bachtinologicznie" literaturoznawstwo traktuje z kolei pojęcie karnawału zbyt szeroko, jako synonim każdego masowego święta spontanicznego, zdeformalizowanego, radosnego, aktywnego współbycia ludzi ze sobą - używając przy tym zręcznego termi­ nu „świat na opak" najczęściej (choć nie zawsze zdając sobie z tego sprawę) w ogólnym znaczeniu Turnerowskiej antystruktury , a nie tylko jako nazwy general­ nej zasady rządzącej karnawałowymi manifestacjami. 24 Refleksja nad karnawałem może być tymczasem po­ ważną refleksją nad społeczeństwem, które okresowo inscenizuje swe zbiorowe zachowania, dowodząc w ten sposób, że wszystko mogłoby się toczyć trochę inaczej. Powinna też prowokować do stawiania pytań, w jaki sposób to okresowe wywracanie „na opak" codzien­ nych zachowań oddziałuje na porządek społeczny i świadomość uczestników wydarzeń. Interesujący ka­ talog takich pytań zestawił przywoływany powyżej Norbert Schindler: Czy r a d y k a l n a rzeczywistość karnawału, b ę d ą c a s w o i s t y m „wentylem społecznym" l u b też rodzajem „rytuału r e b e l i i " , służy jedynie samostabilizacji porządku społecznego? Czy wysuwające się n a pierwszy p l a n podważanie wszelkich h i e ­ r a r c h i i , które ta rzeczywistość preferuje, jest więc t y l k o radykalnością pozorną, uzyskanym ex negative d o w o d e m n a t o , że świat t a k i , j a k i jest, jest w porządku? Czy może j e d n a k w przeżytej u t o p i i „świata n a o p a k " tkwią również jakieś u k r y w a n e i t ł u m i o n e n a co dzień doświadczenia, które są możliwym p o t e n c j a ł e m z m i a n i które w Ś r o d ę Popielcową b y n a j m n i e j nie przeminą? Jak ścisły jest związek karnawału z rewoltą społeczną, ujawniający się w niektórych przypad­ k a c h z t a k uderzającą siłą i skąd ta potrzeba, b y o d czasu d o czasu wszystko wywrócić d o góry nogami? J a k i m społecznym i h i s t o r y c z n y m u w a r u n k o w a n i o m podporządkowane jest t o okresowe p o f o l g o w a n i e potrzebie k o n t e s t a c j i i n a ile jest o n o w stanie p o k o n a ć owe u w a r u n k o w a n i a i t y m s a m y m wznieść się p o n a d piękny, ale złudny pozór karnawałowej w o l n o ś c i ? 25 Można do tego dołączyć następne: jakie konse­ kwencje dla życia społecznego w danym kraju ma obecność bądź nieobecność idei i praktyk karnawału? Czym tłumaczyć wzrastające w ostatnich latach na świecie zainteresowanie czynnym praktykowaniem tra­ dycji karnawałowych (niedostrzegalne może w Polsce, gdzie stopniowo wygasają ostatnie autentyczne obrzę­ dy, podtrzymywane gdzieniegdzie przez etnografów i animatorów kultury lokalnej w formie przeglądów czy konkursów , ale na przykład na terenach szwabsko-alemańskich w Niemczech stale rośnie liczba oddolnie powoływanych stowarzyszeń karnawałowych, nawiązu­ jących do lokalnych tradycji i bardzo aktywnych w zorganizowany sposób - w ostatkowe dni na ulicach niemal wszystkich katolickich, a czasami nawet i pro­ testanckich, miasteczek i wsi )? Czy niezmienność 26 27 103 i podobieństwo głównych motywów, form zachowań i postaci karnawałowych, choć pod różnymi szeroko­ ściami geograficznymi wypełnianych różnymi treścia­ mi, należy tłumaczyć tylko wspólną genezą, czy uni­ wersalnością funkcji kulturowej karnawału? Czy owa funkcja rzeczywiście przez wieki nie ulegała zmianie? Może to tylko formy zastygły w przedziwny sposób, a funkcje podlegały zmianie? Czy istnieje zależność po­ między stopniem zinstytucjonalizowania i sformalizo­ wania kultury a bogactwem i intensywnością karnawa­ łu? Dlaczego wreszcie współczesna Polska - choć prze­ cież nieprotestancka! - nie jest krajem karnawało­ wym? O tym, że nie zawsze tak było, przekonują nas choćby dawne opisy literackie, w których wszakże zwraca uwagę rozdzielność stanowa staropolskich kar­ nawałów: chłopi chodzili z kozą albo niedźwiedziem, a w karczmie baby skakały na wysoki len, szlachta pę­ dziła od dworu do dworu kuligiem, arystokracja zaś urządzała reduty i maskarady. Niezależnie od tych róż­ nic, w dzisiejszej Polsce karnawał ewidentnie - by tak się wyrazić - „zdziecinniał" i został sprowadzony do to­ warzyskiej potańcówki przy pączkach... Samo postawienie tych wszystkich pytań obrazuje już wagę refleksji „karnawałologicznej" i konieczność przekroczenia przez nią dotychczasowych ram teolo­ gicznych, etnograficznych czy literaturoznawczych. W obliczu wymienionych kwestii drugorzędna staje się genetyczna opozycja: pogańskie-chrześcijańskie. Można by za to stworzyć rodzaj kontinuum świąt kar­ nawałowych od uroczystości ku czci egipskiej bogini Izydy, poprzez greckie Dionizje, rzymskie Bachanalia, Saturnalia i Luperkalia, średniowieczne Święta Głup­ ców, wreszcie zaś właściwe zapusty, po niektóre współ­ czesne święta skamawalizowane - pod warunkiem, że powtarzają się regularnie w dorocznym cyklu i mają strukturę święta, a nie po prostu masowej imprezy roz­ rywkowej - i badać je tymi samymi narzędziami, a wte­ dy mielibyśmy może szansę dowiedzieć się czegoś waż­ nego o nas i o naszej kulturze. Wydaje się, że w cało­ ściowym badaniu karnawału najbardziej przydatny byłby aparat pojęciowy wywodzący się z teorii święta (m.in. Durkheim, Eliade, Caillois), teorii zabawy (m.in. Huizinga, Caillois, Schechner) i teorii wido­ wisk (m.in. Schechner, Turner). Ale tylko łącznie! Karnawał jest bowiem zjawiskiem totalnym, wykra­ czającym poza granice każdej z nich. Człowiek karna­ wału - karnawałowicz - to przecież równocześnie ho­ mo festivus, homo ludens i homo theatralis. Trzeba więc sięgnąć po nowe perspektywy, by uchwycić całą tę zło­ żoność - w zakresie działań, ich skutków społecznych i funkcji kulturowych. Trzeba wyjść poza dotychczaso­ we ujęcia etnograficzne i folklorystyczne, by w przy­ szłości nie tylko stawiać nowe pytania, ale także pró­ bować na nie odpowiadać. Nie sposób rozwijać tu szerzej przedstawionego po­ wyżej stanowiska. Autor tych słów ma zresztą zamiar �Wojciech Dudzik • KARNAWAŁY -ŚWIĘTA, ZABAWY, WIDOWISKA uczynić to w innym miejscu. Dość powiedzieć, że ten punkt widzenia towarzyszy! powoływaniu w 1999 roku w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszaw­ skiego konwersatorium pod nazwą „Karnawały w kul­ turze". Prezentowany obecnie w „Kontekstach" blok materiałów, zebranych pod tym samym wspólnym ty­ tułem, jest próbą pierwszego podsumowania trzylet­ niej pracy seminaryjnej oraz wskazania przykładowych - bo, rzecz jasna, nie wszystkich - problemów, jakie zajmowały uwagę uczestników cotygodniowych spot­ kań. Większość publikowanych na dalszych stronach tekstów została dobrana w ten sposób, by ukazywały możliwie szerokie zjawiska na konkretnych przykła­ dach, by odnosiły się do funkcjonujących w nauce ujęć teoretycznych oraz by - przede wszystkim - wyko­ rzystywały nowe perspektywy badawcze, mogące i n ­ spirować do dalszych studiów. 11 Zob. ibidem, s. 86, przyp. 38 12 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych (Biblia Tysiąclecia), wyd. IV, Poznań-Warszawa 1989, s. 616 13 Por. Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, przeł. Grażyna Majcher, Warszawa 1995 14 w 1983 r o J ; misja ewangelicka we Fryburgu Bryzgowijskim wy­ u drukowała i rozkolportowała wśród mieszkańców dwieście tysięcy ulotek z hasłem „Karneval - nein danke". Informację podaję za: Dietz-Riidiger Moser, Ein Babylon der verkehrten Welt, liber Idee, System und Gestaltung der Fastnachtsbrauche (w:) Fas(t)nocht in Geschichte, Kunst und Literatur, hrsg. von Horst Sund, Konstanz 1984, s. 12 15 Zob. w tym numerze „Kontekstów". 16 Najważniejsze wypowiedzi w tej dyskusji zestawia Norbert Schin­ dler w swoim polemicznym artykule Kameval, Kirche und die verkehrte Welt. Zur Funktion der Lachkultur im 16. ]ahrhundert, „Jahrbuch fur Volkskunde" nr 7/1984 17 Por. np. Wilhelm Mannhardt, Wold- und Feldkulte (1875). 18 Pot. Claude Gaignebet, Le carnaval: essai de mythologie populaire, 19 Pot. Hans Moset, Stadtische Fasnacht des Mitteialters^ Tubingen 2 0 Pot. Emmanuel Le Roy Ladurie, Le Carnaval de Romans: de la 2 1 Jest to fragment książki Le Turc, le Fol et le Dragon, op. cit. Por. przyp. 1 Paris 1974 Przypisy 1 1967 Cyt. za: Suzanne Chappaz-Wirthnet, Le Turc, le Fol et le Dragon. Figures du carnaval haut-valaisan, Ncuchatel-Paris 1995, Przekład fragmentu pt. Z dziejów badań nad karnawałem s. 4- Chandeleur au Mercredi des Cendres 1579-1580, Paris 1979 w tym zeszycie „Kontekstów". 2 2 2 Maszkary mięsopustne у powszechne... (w:) Karol Badecki, Literatu­ ra mieszczańska w Polsce w XVII wieku. Monografia bibliograficzna, rańcach zapustnych na północno-zachodnim i słowem wstępnym Aleksandra Brucknera, Lwów-Warszawa-Kra- wyraz w praktykowaniu karnawałowych obrzędów. przy okazji hipoteza wywodząca znaczenie polskiego słowa „za­ pust" z botaniki lasu nie wydaje się jednak przekonująca. 2 3 Por. Werner Mezger, Narrenidee und Fastnachtsbrauch: Studien zum wicz i Edward Kasperski, Warszawa 1983. Osratnio ukazał się tak­ 1991. W polskim przekładzie ukazał się fragment tej książki pt. że wartościowy tom Teoria kamawalizacji. Konteksty i interpretacje, Obyczaje karnawałowe i filozofia błazeństwa, przeł. Wojciech D u ­ pod red. Andrzeja Stoffa i Anny Skubaczewskiej-Pniewskiej, To­ dzik, „Dialog" nr 3/2001 Komedyja o mięsopuście ruń 2000 (w:) Teatr polskiego renesatisu. Antologia, 2 4 oprać. Julian Lewański, Warszawa 1988, s. 111 6 Fasten = post, Nacht = noc, zatem Fastnacht to „noc przed po­ 2 5 Norbert Schindler, Kameval, Kirche und die verkehrte Welt, op. cir., 2 6 Np. Regionalny Przegląd Zespołów Przebierańców Zapustnych s. 9-10 Por. Samuel Bogumił Linde, Słownik języka polskiego, wyd. III fotooffsetowe, t. V I , Warszawa 1951, s. 867 8 „Mazowieckie Zapusty" w Ciechanowskiem albo Kujawskie Za­ Por. Sfowntk staropolski, red. nacz. Stanisław Urbańczyk, t. IV, pusty we Włocławku. Wrocław-Warszawa-Kraków 1963-1965, s. 249 ('mięsopusty') oraz 2 7 t. XI, Kraków 1997, s. 176 ('zapust'). 9 Według statystyk w latach siedemdziesiątych w południowo-zachodniej części Niemiec działało 350 stowarzyszeń (Narrenzunfte), Zob. Jerzy Wolny, Materiały do historii wagantów w Polsce średnio­ w końcu lat osiemdziesiątych - ok. 600, a dzisiaj co najmniej 1200! wiecznej, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej" R. XIX, nr 1-2/1969 Por. Werner Mezger, Dos grofle Buch der schwabisch-alemannischen oraz Maria Kowalczykówna, Tańce i zabawy w świetle rękopisów śre­ Fasnet. Urspriinge, Entwicklungen und Erscheinungsformen organisier- dniowiecznych Biblioteki Jagiellońskiej, „Biuletyn Biblioteki Jagiel­ ter Narretei in Sudwestdeutschland, Srurrgarr 1999, s. 42 lońskiej" R. XXXIV-XXXV, nr 1-2/1984-1985 10 Por. Victor Turner, The Ritual Process: Structure and Anti-structu­ re, New York 1969 stem", wigilia postu. Źródłosłów jest więc taki sam jak w łacinie. 7 Wybór i zesrawienie prac bachtinologicznych zgromadzono w to­ mie Bachtin. Dialog - język — literatura, red. Eugeniusz Czapleje- Fordeben des Mitteialters in der europdischen Festkultur, Konsranz 5 Warszawa badań i klasyczną europejską literarurę przedmioru. Posrawiona Niedziela Quadragesima pozostała przy rym w świadomości wier­ nych jako tzw. stare zapusty, co do dzisiaj znajduje gdzieniegdzie 4 Mazowszu, 1999 z inreresującym rozdziałem wsrępnym przywołującym sran ków 1925, s. 192 3 Z nowszych prac warto wymienić opartą na badaniach tereno­ wych książkę Tadeusza Baraniuka Prześmiewanie świata. O przebie­ Wg: Jerzy Wolny, op. cit., s. 84-85. Rękopis w Bibliotece oo. Pau­ linów w Częstochowie. 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1517d7aab2a718446fec2fb9ee90d35f.pdf ceb52a2c4318440eecd596d282e6b972 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1578 Title A name given to the resource Kartki z dziejów prawosławnej parafii św. Aleksandra w Stanisławowie koło Modlina / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.183-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa K A R T K I Z DZIEJÓW P R A W O S Ł A W N E J P A R A F I I ŚW. A L E K S A N D R Y W STANISŁAWOWIE KOŁO M O D L I N A 1. W centrum p o ł o ż o n e j m i ę d z y N o w y m M o d l i n e m a Pomiechowem wsi S t a n i s ł a w o w o prześwitują w ś r ó d zieleni białe ściany b u d y n k ó w parafialnej cerkwi p o d wezwaniem św. Aleksandry i otwartego przed dziesięciu laty Pra­ w o s ł a w n e g o D o m u Opieki „ B e t a n i a " . Parafia w Stanisławowie jest j e d y n ą w dekanacie warszawskim i w ś r o d k o w e j Polsce wiejską p a r a f i ą p r a w o s ł a w n ą . N a temat cerkwi św. Aleksandry pisano w okresie powojennym, aż do lat dziewięćdziesiątych, niewiele, z przyczyn - j a k się wydaje - wyłącznie pozanau­ kowych. W s p o m i n a j ą o niej niektórzy autorzy p r z e w o d n i k ó w turystycznych, ale ich informacje są p r z e w a ż n i e bardzo zwięzłe i niezbyt ścisłe (Plewczyński, Wagner 1980, s. 110; Herz 1995, s. 260). P a r ę interesujących w i a d o m o ś c i na temat stanisławowskiej cerkwi, k t ó r e warto przytoczyć t u w całości, p o d a j ą Izabella Galicka i Hanna Sygietyńska, autorki poświęconego Nowemu D w o r o w i Mazowieckiemu i jego okolicom zeszytu Katalogu zabytków sztuki w Polsce: „Cerkiew p r a w o s ł a w n a pw św. Aleksandry. Poprzednia zbudowana 1844 w daw­ nej k o l o n i i A l e k s a n d r ó w k o ł o P o m i e c h ó w k a , w g projektu arch. Jana Jakuba Gaya. Rozebrana 1937 (z wyjątkiem filarów wewnętrznych). Z części m a t e r i a ł u r o z b i ó r k o w e g o wzniesiono 1938-9 d r u g ą , znacznie mniejszą. Ikonostas po p o ł . X I X w., przeniesiony z rozebranej cerkwi na terenie twierdzy m o d l i ń s k i e j . I k o n y z w . X I X m . i n . M B Nieustającej Pomocy, Trójcy św. M B Smoleńskiej, krzyż procesyjny w . X I X " (Galicka, Sygietyńska 1987, s. 59). P o p r a w n i e j s z ą , p i e r w o t n ą n a z w ę S t a n i s ł a w o w a - kolonia Aleksandryjska - podaje, i n f o r m u j ą c jednocześnie, że „ w e wsi osiedleni b y l i koloniści wielkoruscy", opracowanie Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany (1996, s. 16). Jedynym w okresie powojennym opracowaniem, k t ó r e g o autor omawia okoliczności powstania aleksandryjskiej parafii i p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i i w o k ó ł M o d l i n a , w y k o r z y s t u j ą c ź r ó d ł a i dziewiętnastowieczną literaturę przedmiotu, jest k r ó t k i a r t y k u ł ks. R o ś c i s ł a w a K o z ł o w s k i e g o , przez pewien czas proboszcza �184 ANDRZEJ WOŹNIAK proboszcza w Stanisławowie, opublikowany na p o c z ą t k u lat siedemdziesią­ tych, ale przez późniejszych a u t o r ó w pomijany (Koziovskij 1971) . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m sprawa kolonizacji rosyjskiej w oko­ licach Pomiechowa i M o d l i n a była dobrze znana, przede wszystkim z literatu­ ry dziewiętnastowiecznej. Znany w ó w c z a s historyk W a c ł a w Sobieski w swoich Dziejach Polski pisał, że po stłumieniu powstania listopadowego M i k o ł a j I , aby „lepiej k r ó l e s t w o s k r ę p o w a ć , u m o c n i ł [...] twierdzę M o d l i n , przezwał go Nowo-Gieorgijewskiem, a p o d M o d l i n e m dla upewnienia obrony p r ó b o w a ł nawet osadzić k o l o n i s t ó w p r a w o s ł a w n y c h " (Sobieski 1938, s. 156). N a p r z e ł o m i e X I X i X X w. wzmianki o wielkoruskim osadnictwie w oko­ licach M o d l i n a m o ż n a było znaleźć w polskiej literaturze geograficznej i w y ­ dawnictwach encyklopedycznych. Szczególnie interesujące informacje na ten temat zawierają n i e k t ó r e t o m y Słownika Geograficznego. W drugiej p o ł o w i e X I X w . p o w s t a ł o też p a r ę o p r a c o w a ń a u t o r ó w rosyjskich, najczęściej duchow­ nych, na temat p r a w o s ł a w n e j eparchii chełmsko-warszawskiej, w k t ó r y c h zna­ lazło się m . i n . sporo w i a d o m o ś c i o parafii św. Aleksandry p o d M o d l i n e m , a w 1896 r. w Cholmsko-varšavskom eparchialnom vestnike u k a z a ł się p o ś w i ę ­ cony jej w całości obszerny a r t y k u ł Vasilija Torskiego (Torskij 1896) . Osobne miejsce zajmuje p r z e ł o ż o n a na język polski i wydana w 1900 r. obszerna praca A . Szczerbatowa, Rządy księcia Paskiewicza w Królestwie Pol­ skim (1832-1847), w której autor zawarł nie tylko wiele interesujących wiado­ m o ś c i o rosyjskiej kolonizacji w o k ó ł M o d l i n a , lecz r ó w n i e ż c i e k a w ą ocenę r e z u l t a t ó w tego przedsięwzięcia. 1 2 2. Przed powstaniem listopadowym w K r ó l e s t w i e Polskim nie było sku­ pisk cywilnej ludności rosyjskiej , poza niewielką liczbą s t a r o w i e r ó w . Nieliczne cerkwie p r a w o s ł a w n e - było ich zaledwie 6 w całym K r ó l e s t w i e , zbudowane zostały w r ó ż n y c h okresach przez k u p c ó w greckich, poddanych tureckich . D o r o k u 1825 podlegały one w ł a d z y archijerejów Bukowiny, ale zależność ta p o l e g a ł a t y l k o na t y m , że ich duchowni wyświęcani byli przez w ł a d y k ó w b u k o w i ń s k i c h , zaś w bieżących sprawach, z a r ó w n o cerkiewnych, j a k i byto­ wych, zależne były od stowarzyszeń greckich, k t ó r e je u t r z y m y w a ł y . Z a r z ą d z a 3 4 1 Wiadomości o prawosławnej kolonizacji wokół twierdzy Nowogeorgijewsk nie znalazły się nawet w zarysie dziejów warszawskiej eparchii tegoż autora. Ks. R. Kozłowski podaje tam jedynie rok budowy cerkwi „w tzw. Aleksandryjskiej kolonii koło Modlina (obecnie wieś Stanisławowo)" (Kozłowski 1971, s. 26). Nie odwołują się też do nich autorzy paru niewielkich publikacji praso­ wych na temat Stanisławowa, które pojawiły się w końcu lat dziewięćdziesiątych w Gazecie Wyborczej, Życiu Warszawy i Tygodniku Nowodworskim. Autor powołuje się na książkę Letopis cerkvi sv. Mucenicy Caricy Aleksandry v russkich kolonijach pri varšavskoj gubernii, bez autora, miejsca i daty wydania. Pozycji tej nie zna Bibliografia historii Polski XIX w. Istniały oczywiście wojskowe garnizony rosyjskie; np. w Warszawie w przeddzień wybuchu powstania listopadowego „stało 9800 wojsk polskich i 6500 rosyjskich" (Kieniewicz 1970, s. 100). Znajdowały się one w Warszawie (przy ul. Podwale), w Opatowie, Lublinie, Piotrkowie, Kaliszu i w Drohiczynie. 2 3 4 �PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY 185 l i n i m i p o c h o d z ą c y z w y b o r u opiekunowie. W r o k u 1825 d u c h o w i e ń s t w o p r a w o s ł a w n e w K r ó l e s t w i e p o d p o r z ą d k o w a n e zostało rosyjskiemu Ś w i ą t o b ­ liwemu Synodowi, a w 1829 r. zatwierdzono „przepisy d o t y c z ą c e cerkwi grecko-rosyjskich w K r ó l e s t w i e P o l s k i m " , k t ó r e p o d d a w a ł y tutejsze d u c h o w i e ń s t ­ w o p r a w o s ł a w n e w ł a d z y eparchii wołyńskiej. D l a b e z p o ś r e d n i e g o nadzoru nad cerkwiami ustanowiono w Warszawie protojereja (Szczerbatow 1900, s. 20). Po klęsce powstania listopadowego nastąpiła stopniowa likwidaqa autonomii K r ó l e s t w a Polskiego i daleko idące zmiany we wszystkich niemal dziedzinach życia kraju. Objęły one r ó w n i e ż sferę życia religijnego p r z y n o s z ą c m . i n . zmiany statusu Kościoła p r a w o s ł a w n e g o , k t ó r e m u przyznano prawa wyznania panujące­ go. Symbolem nowego ducha epoki i rosyjskiego panowania w Królestwie miały być wznoszone i rozbudowywane na koszt jego skarbu twierdze w Nowogeorgijewsku (Modlinie), Iwanogorodzie (Dęblinie), Warszawie i Brześciu. W o k ó ł znacznie rozbudowanego systemu u m o c n i e ń w Modlinie postanowiono stworzyć pierścień k o l o n i i zasiedlonych sprowadzonymi z głębi Rosji p r a w o s ł a w n y m i osadnikami. Decyzję w kwestii p r a w o s ł a w n e g o osadnictwa rosyjskiego w ś r ó d katolickiej ludności wiejskiej Mazowsza podjęto w 1837 r. P o c z ą t k o w o zamierza­ no w y k u p i ć dobra w o k ó ł Nowogeorgijewska (Modlina) i osadzić tam „włościan r z ą d o w y c h " z guberni rosyjskich graniczących z Litwą. Paskiewicz chciał n a b y ć w t y m celu dobra G ó r a w okolicy Modlina, ale ponieważ ich właściciel żądał zbyt wysokiej ceny, postanowił osadzić kolonistów „ n a gruntach skarbowych" po obu stronach Wisły, m i ę d z y Zakroczymiem a wsią Kosewo. „ U r z ą d z e n i e kolonij na rzeczonych d z i a ł k a c h - pisał Paskiewicz do cesarza - m a za s o b ą t ą jeszcze k o r z y ś ć , że osady z n a j d o w a ć się b ę d ą bliżej twierdzy niż m a j ą t e k G ó r y " (Szczerbatow 1900, s. 139). W r o k u 1839 na w ł a s n o ś ć skarbu p a ń s t w a przeszły jednak i dobra G ó r a , k t ó r e nabyto nie d r o g ą kupna, lecz wymiany. D r o g ą kupna i w y m i a n y nabyto od polskich ziemian grunta dla trzech kolonii: Aleksandryj­ skiej, Kosewka i Szczypiorna, K o n s t a n t y n o w k a d o s t a ł a ziemie z d ó b r G ó r a i bodaj tylko kolonia Zakroczymska powstała całkowicie na gruntach rządowych. 5 Ł ą c z n i e na wspomnianym wyżej terenie osadzono, w e d ł u g Szczerbatowa, 95 rodzin p o c h o d z ą c y c h z guberni pskowskiej. Jest to jednak, b y ć m o ż e , c a ł k o w i t a liczba rodzin sprowadzonych z tej guberni w ciągu całego okresu trwania akcji osadniczej. W pierwszym okresie liczba ta m o g ł a b y ć nieco mniejsza. Wzniesiono bowiem w ó w c z a s „ z polecenia Imperatora" 5 rosyjskich k o l o n i i : A l e k s a n d r y j s k ą , składającą się z 25 z a g r ó d (usadieb), K o n s t a n t y n o w ­ ską z 12 z a g r ó d , K o s e w k ę - z 10 z a g r ó d , Szczypiorna - 20 z a g r ó d i Z a k r o ­ c z y m s k ą - 7 z a g r ó d . Ł ą c z n i e we wszystkich 5 koloniach były zatem 74 zagro­ dy i z a k ł a d a j ą c , że w każdej m i e s z k a ł a jedna rodzina, tyleż rodzin c h ł o p s k i c h . 6 5 Po powstaniu listopadowym administracja Paskiewicza stwierdziła, że wszystkie cerkwie prawosławne w Królestwie Polskim są w bardzo złym stanie, a niektóre nie mają nawet własnych budynków (Szczerbatow 1900, s. 21). V. Torski, na przełomie X I X i X X w. wieloletni proboszcz parafii św. Aleksandry, podaje jednak liczbę tylko 60 rodzin z gub. pskowskiej, które jako pierwsze zasiedliły wsie „Aleksandrynka, Szczepiorka i Kosewka" (1896, s. 177). Osadnicy w kolonii Zakroczymskiej byli przeważnie 6 �186 ANDRZEJ WOZNIAK Z a n i m zbudowano dla k o l o n i s t ó w domy i zagrody mieszkali oni u polskich c h ł o p ó w w okolicznych wsiach (Torskij 1896, s. 277). K a ż d y z przesiedleńców o t r z y m a ł 10 dziesięcin (20 m o r g ó w polskich) zie­ m i , b u d o w a n ą na koszt skarbu z a g r o d ę i pełne w y p o s a ż e n i e gospodarstwa: n a r z ę d z i a rolnicze, sprzęty domowe i żywność wystarczającą do nowych zbio­ r ó w . D o budowy d o m ó w dla k o l o n i s t ó w sprowadzono z Rosji dwudziestu cieśli, gdyż „ z w o l i Najwyższej domy te m i a ł y m i e ć styl i r o z k ł a d czysto rosyjski". P o c z ą t k o w o były one dwukondygnacyjne, ale w r o k u 1861 przy­ stosowano je do miejscowych w a r u n k ó w i przebudowano na jednokondyg­ nacyjne. Z a r ó w n o koloniści, j a k i ich dzieci w o l n i byli przez sześć lat od służby wojskowej (Szczerbatow 1900, s. 139; Torskij 1896, s. 277). Koszt osadzenia jednej rodziny przesiedleńczej Szczerbatow oceniał na 3 do 4 tys. rubli. Ł ą c z ­ nie sprowadzono z guberni pskowskiej 200 „ d u s z " m ę s k i c h i 150 kobiet. W późniejszym okresie, ale przed 1875 г., znacznie mniejsza liczba k o l o n i ­ s t ó w rosyjskich z o s t a ł a osiedlona we wsiach B r o n i s ł a w k a , G a ł a c h y , Kosewo, N o w y M o d l i n , Pomiechowo, W y m y s ł y , gminy Pomiechowo. O t y m drugim etapie kolonizacji brak jednak jakichkolwiek w i a d o m o ś c i . W 1869 r. było w koloniach 525 „ d u s z " obojga płci, w 1874 - 637, a w 1894 - 1056. R o k 1832 rozpoczyna p r z e b u d o w ę napoleońskiej twierdzy M o d l i n w twier­ d z ę rosyjskiego systemu obronnego, której n a z w ę zmieniono na Nowogeorgijewsk. J u ż w 1833 r. wzniesiono w niej t y m c z a s o w ą cerkiew Muromskiego P u ł k u Piechoty p.w. Św. Trójcy, a w 1836 r. u k o ń c z o n o b u d o w ę murowanej świątyni, na w z ó r cerkwi w Cytadeli Aleksandrowskiej w Warszawie. Uroczys­ tego p o ś w i ę c e n i a d o k o n a ł w r o k u n a s t ę p n y m p r a w o s ł a w n y biskup warszawski A n t o n i , n a d a j ą c jej wezwanie św. Georgiego. Cerkiew o t r z y m a ł a miano sobo­ r u i liczną o b s a d ę d u c h o w i e ń s t w a ; o p r ó c z proboszcza d w u k a p ł a n ó w , diakona i p s a l m i s t ę . D o parafii nowogeorgijewskiej przypisane zostały p o w s t a j ą c e w ó w c z a s w o k ó ł twierdzy rosyjskie kolonie. P o n i e w a ż jednak „uczęszczanie do soboru w twierdzy - pisał wiele lat później I o a n n Korzeniewski]* - było dla nowo osiedlonych z w i ą z a n e z licznymi niewygodami, z p o w o d u k t ó r y c h nie chodzili do cerkwi i nie brali u d z i a ł u w ż a d n y c h o b r z ę d a c h , to r z ą d K r ó l e s t w a Polskiego u z n a ł za konieczne wybudowanie dla przesiedleńców cerkwi w jed­ nej z k o l o n i i w p o b l i ż u twierdzy Nowogeorgijewskiej i przydzielenie jej pełnej obsady d u c h o w i e ń s t w a " (Korzenevskij 1878, s. 12). Plan ten został zatwier­ dzony j u ż w 1840 г., podczas p o b y t u cara w Warszawie, o czym przez pewien czas nie wiedziano nawet w warszawskiej eparchii. W 1844 r. wybrano miejsce p o d b u d o w ę cerkwi p.w. św. Aleksandry, a w 1846 r. murowana cerkiew z 5 k o p u ł a m i w k o l o n i i Aleksandrowskiej została u k o ń c z o n a . Jej budowa, 7 8 dymisjonowanymi wojskowymi, w Konstantynowce zaś osiedli Rosjanie już wcześniej mieszkający w Królestwie, w części „raskolnicy", w części prawosławni, którzy zajmowali się tu handlem. Prawosławna katedra biskupia została erygowana w Warszawie w 1834r. jako wikariat eparchii wołyńskiej. W 1840 r. wikariat przekształcono w eparchię. Dosłownie: „nikakich obrjadov very ne ispołniali". Torski pisze wręcz, że koloniści z gub. pskowskiej nie znali nawet najprostszych, krótkich modlitw (Torski 1896, s. 278). 7 8 �187 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY ikonostas i w y p o s a ż e n i e k o s z t o w a ł o ponad 30 tys. rubli. Proboszcz cerkwi m i a ł o t r z y m y w a ć u p o s a ż e n i e w w y s o k o ś c i 600 r u b l i , diakon 120 r u b l i , a psal­ mista - 60 r u b l i rocznie. Ponadto wszyscy razem otrzymywali 185 r u b l i rocznie „ n a o p a ł " . N a potrzeby cerkiewne - prosfory, w i n o , k a d z i d ł o itp. - wyznaczono s u m ę 100 r. rocznie. Parafia św. Aleksandry liczyła w ó w c z a s 400 „ d u s z " (Korzenevskij 1878, s. 12). W opisie cerkwi i parafii z lat pięć­ dziesiątych X I X w. odnotowano podobne sumy na utrzymanie cerkwi i t y l k o psalmista (ponomar) o t r z y m y w a ł u p o s a ż e n i e większe o p o ł o w ę . Dowiadujemy się r ó w n i e ż , że tutejszy k a p ł a n , diakon i ponomar mieszkają w drewnianych domach cerkiewnych. O b o k d o m u proboszcza znajduje się budynek gospoda­ rzy i niewielki sad, a o p r ó c z tego m a on w u ż y t k o w a n i u 2 dziesięciny ziemi cerkiewnej. N a potrzeby świątyni w y p ł a c a się co r o k u 100 r u b l i . W 1849r. w k o l o n i i Aleksandryjskiej p o w s t a ł a s z k ó ł k a parafialna, w której nauczycie­ lem był proboszcz, za co o t r z y m y w a ł dodatkowo 60 rubli. Podobne szkółki p o w s t a ł y w 1866 r. w Szczypiornej, a w 1867 - w Konstantynowce. W 1853 r. parafia św. Aleksandry liczyła 354 parafian (Łotockij 1863, s. 331). W e d ł u g spisu cerkwi i d u c h o w i e ń s t w a eparchii chełmsko-warszawskiej z 1886 r. do parafii św. Aleksandry należały: kolonia Aleksandryjska, Kosew­ ka i Szczepiorna pow. p ł o ń s k i e g o oraz kolonia Kontantynowska (Konstantynowka) pow. warszawskiego. W Konstantynowce p o c z ą t k o w o mieszkali p r a w o s ł a w n i i „ r a s k o l n i c y " (starowierzy), ale ci drudzy po pewnym czasie przeszli na p r a w o s ł a w i e i w 1869 r. we wsi nie było j u ż ani jednego „ r a s k o l n i k a " (Torskij 1896, s. 278). W r o k u 1886 parafia św. Aleksandry m i a ł a 607 wiernych. O p r ó c z cerkwi na jej terenie z n a j d o w a ł a się jeszcze kaplica, prawdopodobnie cmentarna. Ziemi cerkiewnej m i a ł a 14 dziesięcin. Proboszczem był od 1885 p o c h o d z ą c y „ z Cesarstwa" duchowny Joan Wozniesienskij (Spisok... 1886, s. 10, 100) . Rosyjscy koloniści mieli w okolicy p a r ę świątyń i kaplic p r a w o s ł a w ­ nych. O p r ó c z parafialnej cerkwi św. Aleksandry i wspomnianego j u ż soboru św. Georgiego z liczną o b s a d ą duchownych w Nowogeorijewsku, w 1852 r. na cmentarzu za t w i e r d z ą wybudowano m u r o w a n ą kaplicę p.w. Bogurodzicy Pocieszycielki Strapionych, o b s ł u g i w a n ą przez duchownych z soboru. Ponadto w 1856 r. warszawska eparchia p r a w o s ł a w n a , za symboliczną s u m ę 72 r u b l i o t r z y m a ł a w u ż y t k o w a n i e leżące po drugiej stronie N a r w i r z ą d o w e dobra G ó r a z p a ł a c e m , k t ó r y przeznaczono na letnią rezydencję warszawskich bisku­ p ó w p r a w o s ł a w n y c h . W dobrach wzniesiono cerkiew d o m o w ą ze stałym etatem dla duchownego (Korzenevskij 1879, s. 185-186). 9 3. Z a s t a n a w i a ć m o ż e , k i m byli osadzeni k o ł o M o d l i n a p r a w o s ł a w n i k o l o ­ niści, dla k t ó r y c h k i l k a wiorst dzielących ich wsie od cerkwi było odległością na tyle t r u d n ą do pokonania, że, jak stwierdził J. Korzeniewski], „ d o cerkwi 9 W 1877 r. proboszczem parafii był Teofan Ułowicz, w 1886 r. protojerej i proboszcz soboru w Nowogeorgijewsku (Spisok... 1877, s. 3; Spisok... 1886, s. 10). �188 ANDRZEJ WOZNIAK nie chodzili i nie brali udziału w ż a d n y c h o b r z ę d a c h " . Z tego też p o w o d u w ł a d z e u z n a ł y za konieczne wybudowanie w koloniach murowanej cerkwi za n i e b a g a t e l n ą w ó w c z a s s u m ę ponad 30 tys. r u b l i . V . Torskij p o d k r e ś l a wprawdzie, że ci sprowadzeni z guberni pskowskiej, osadnicy „byli wszyscy naturalnymi Wielkorusami", ale dodaje, że znali r ó w ­ nież język c z u c h o ń s k i (čuchonskuju riecz), t j . estoński. Wiele wskazuje zatem na to, że o w i znający język estoński Wielkorusi pochodzili prawdopodobnie z rejonu guberni pskowskiej, zwanego w przeszłości C z u c h o ń s z c z y z n ą , po­ ł o ż o n e g o na wschodnim w y b r z e ż u jeziora Pskowskiego, gdzie od p o c z ą t k u X V I I I w . mieszkały grupy p r a w o s ł a w n y c h E s t o ń c z y k ó w , k u l t u r o w o bliskich etnograficznej grupie estońskiej Setu (Tynurist 1994, s. 4 2 4 ) . Pierwsze lata p o b y t u w miejscu nowego osiedlenia o k a z a ł y się dla k o l o ­ n i s t ó w bardzo trudne. Nie znali miejscowych w a r u n k ó w klimatycznych, zwy­ czajów i języka, a przede wszystkim nie potrafili w tutejszych warunkach g o s p o d a r o w a ć . W . Torskij zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na jeszcze j e d n ą i s t o t n ą o k o l i c z n o ś ć . W dawnym miejscu zamieszkania przesiedleńcy zajmowali się p r z e w a ż n i e r y b o ł ó w s t w e m ( „ r y b n y m p r o m y s ł o m " ) i niewiele znali się na r o l ­ n i c t w i e . D o p ó k i więc nie nauczyli się miejscowych s p o s o b ó w gospodarowa­ nia p o w o d z i ł o i m się bardzo źle. W r a z z bardziej zaawansowanymi metodami uprawy r o l i koloniści przejęli również niemal całą k u l t u r ę m a t e r i a l n ą polskich s ą s i a d ó w , poznali ich zwyczaje i język na tyle, że w k o ń c u X I X w., dobrze znający te okolice Torskij m ó g ł n a p i s a ć , iż od miejscowych c h ł o p ó w - P o l a k ó w rosyjscy koloniści różnili się tylko większą o t w a r t o ś c i ą , d o b r o d u s z n o ś c i ą i p r z y w i ą z a n i e m do p r a w o s ł a w i a (Torskij 1896, s. 278). 10 11 Po pierwszym, t r u d n y m okresie adaptacji do nowych w a r u n k ó w , trwają­ cym do lat pięćdziesiątych - siedemdziesiątych X I X w., w dziejach osad rosyj­ skich w w i d ł a c h Wisły i N a r w i n a s t ą p i ł a epoka względnej stabilizacji. O p r ó c z wspomnianych j u ż wcześniej p r o b l e m ó w adaptacyjnych, w ś r ó d k t ó r y c h kwe­ stie gospodarcze o d g r y w a ł y szczególnie i s t o t n ą rolę, rosyjskie kolonie przeży­ w a ł y r ó w n i e ż p o w a ż n e k ł o p o t y demograficzne. M i m o iż dane d o t y c z ą c e liczby l u d n o ś c i w koloniach, k t ó r y m i dysponujemy, nie są precyzyjne, to p o z w a l a j ą one stwierdzić z n a c z n ą d y s p r o p o r c j ę między liczbą m ę ż c z y z n i kobiet sprowa­ dzonych w k o ń c u lat trzydziestych X I X w. z guberni pskowskiej do K r ó l e ­ stwa. W populacji tej było mianowicie 200 „ d u s z " m ę s k i c h i tylko 150 kobiet (Torskij 1896, s. 278). Z danych d o t y c z ą c y c h liczby ludności k o l o n i i rosyjskich w o k ó ł M o d l i n a od lat czterdziestych do dziewięćdziesiątych X I X w. w y n i k a r ó w n i e ż , że aż do lat sześćdziesiątych liczba ta nie tylko nie wzrosła, lecz nawet, j a k się wydaje, m i a ł a w latach pięćdziesiątych tendencję s p a d k o w ą . 1 0 Obecnie grupy te uległy już prawie całkowitej rusyfikacji, podczas gdy ta część Estończyków guberni pskowskiej, która pozostała przy luteranizmie, zachowała w znacznej mierze swoją kulturę. Paweł Ładykowski pisze o Setu, że , jako ludność pogranicza nazywana bywa mianem połuwierników, połuwierców, co sami zainteresowani definiują jako stan nieprzynależności do żadnej z sąsiadujących religii luterańskiej i prawosławnej. Określenie to pochodzi z X I X wieku" (Ładykowski 2000, s. 20). V. Torskij pisze o nich wręcz, że początkowo byli złymi gospodarzami („plochie chozjaeva"). 1 1 �189 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY P o n i e w a ż koloniści w K r ó l e s t w i e po uwłaszczeniu mieli prawo dyspono­ w a ć bez ograniczeń swoją ziemią, wielu z nich zaczęło j ą w y d z i e r ż a w i a ć i s p r z e d a w a ć , p o c z ą t k o w o Polakom, a później t a k ż e Ż y d o m . C i , k t ó r z y ziemię sprzedali, przenosili się do Rosji. Procesowi temu, j a k pisał Torskij, sprzyjały „ o p o l a c z o n e w ł a d z e K r a j u P r z y w i ś l a ń s k i e g o " . N i e k t ó r y c h k o l o n i s t ó w skłania­ no j a k o b y do wyjazdu p o d pozorem, że nie dają sobie rady, gdyż nie umieją g o s p o d a r o w a ć w miejscowych warunkach. Niekiedy koloniści wyjeżdżali do Rosji nawet j a k o pracownicy najemni ( „ b a t r a k i " ) . W latach sześćdziesiątych p r z e n i o s ł o się do guberni saratowskiej 30 rodzin. W 1871 r. w r ę k a c h Pola­ k ó w było 11 rosyjskich z a g r ó d (usadieb), w 1872 - 19,5 zagrody, w 1875 - 25 z a g r ó d . W latach dziewięćdziesiątych X I X w. w r ę k a c h P o l a k ó w znaj­ d o w a ł y się 23 zagrody, zaś l u d n o ś c i polskiej było w koloniach 163 dusze obojga płci (Torskij 1896, s. 286). 12 Największy bodaj, bo 50-procentowy o d p ł y w rosyjskich o s a d n i k ó w od­ n o t o w a ł B r o n i s ł a w Chlebowski ze wsi Szczypiorno (Szczepiorna). W 1839 r. „ o s a d z o n o t u 20 rodzin (100 dusz) z gub. pskowskiej. W r. 1883 było 10 osad wielkorossyjskich, 10 innych osad" (Słownik Geograficzny 1890, s. 874). Radca W o r o n o w , rosyjski u r z ę d n i k K o m i s j i F i n a n s ó w K r ó l e s t w a Polskie­ go, k t ó r e g o w ł a d z y koloniści p o c z ą t k o w o podlegali, powiedział podobno, że Polacy k u p i l i j u ż tyle ziemi, że niedługo (w koloniach) pozostanie t y l k o pra­ w o s ł a w n a parafia i jej d u c h o w i e ń s t w o (priczta), duchowny T . U ł o w i c z zaś d o m a g a ł się od w ł a d z zakazu nabywania ziemi w koloniach przez Ż y d ó w (Torskij 1896, s. 286). R o z p o r z ą d z e n i e Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h zabraniające k o l o n i ­ stom s p r z e d a w a ć i dzierżawić ziemię osobom innego niż p r a w o s ł a w n e wyznania wydane z o s t a ł o w grudniu 1875 r. U ż y t k o w n i c y ziemi w koloniach innego wyznania, w myśl tego rozporządzenia, po upływie 20 lat od daty jego wydania, w i n n i byli j ą „ o d d a ć lub o d s t ą p i ć " osobom wyznania p r a w o s ł a w n e g o . D z i e ń 14 grudnia 1875 г., w k t ó r y m wydano r o z p o r z ą d z e n i e o zasadach dzierżawy i sprzedaży ziemi w koloniach, u w a ż a ł V . Torskij za d a t ę dla nich p r z e ł o m o w ą . R o z p o r z ą d z e n i e to bowiem, jego zdaniem, m i a ł o p o w s t r z y m a ć p o l s k ą ekspansję i przyczynić się do zwiększenia liczby rosyjskiej ludności w o k ó ł twierdzy (Torskij 1896, s. 288). Zdaje się jednak z a p o m i n a ć , że sam, nieco wcześniej, zwrócił u w a g ę na inny istotny czynnik, k t ó r y w znacznej mierze w p ł y n ą ł na liczbę ludności p r a w o s ł a w n e j w koloniach. Były n i m m i a n o ­ wicie m a ł ż e ń s t w a mieszane k o l o n i s t ó w z ludnością miejscową. P o w o d o w a ł y one przymus wychowywania wszystkich dzieci w religii p r a w o s ł a w n e j , a nierzadko r ó w n i e ż przejście na p r a w o s ł a w i e w s p ó ł m a ł ż o n k a innego wyznania. O d 1849 do 1896 r. przeszły w koloniach na p r a w o s ł a w i e 274 osoby obu płci (Torskij 1896, s. 278). Skutki prawne, wynikające z m a ł ż e ń s t w z osobami wyznania pra­ w o s ł a w n e g o p o w o d o w a ł y , że katolicy bardzo rzadko zawierali takie związki 13 1 2 1 3 W guberni (oblasti) tej do dziś mieszkają w diasporze grupy Estończyków (Tynurist 1994 s. 424). Wydaje się, że druga część tego rozporządzenia nie została nigdy w pełni zrealizowana. �190 ANDRZEJ WOZNIAK ( T u s z y ń s k a 1992, s. 77-78). Z m a t e r i a ł ó w o d n o s z ą c y c h się do okresu p ó ź n i e j ­ szego w y n i k a natomiast, że koloniści w przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych najczęściej szukali k a n d y d a t ó w na w s p ó ł m a ł ż o n k ó w w ś r ó d d o ś ć licznej w oko­ licy l u d n o ś c i ewangelickiej pochodzenia niemieckiego . N a p r z e ł o m i e stuleci l u d n o ś ć k o l o n i i p r a w o s ł a w n y c h w o k ó ł M o d l i n a , w k t ó r y c h część gospodarstw z n a j d o w a ł a się w r ę k a c h polskich, nie stanowiła j u ż m o n o l i t u ani p o d względem wyznaniowym, ani etnicznym. Z k o l o n i s t ó w urodzonych w guberni pskowskiej w 1896 r. żyło jeszcze ok. 30 o s ó b obojga płci (Torskij 1896, s. 278). 14 T u ż przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w r o k u 1912, E d w a r d Chwalewik w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej opisując w haśle M o d l i n okolice twierdzy wspomina też k r ó t k o o mieszkających tam p r a w o s ł a w n y c h osadnikach: „ P o d w a r o w n i ą liczne ubogie kolonie o s a d n i k ó w rosyjskich sprowadzonych przez M i k o ł a j a I z głębi Cesarstwa" (Wielka Encyklopedia... 1912, s. 294). Chwalewik był jedy­ n y m autorem, k t ó r y w tamtych czasach o d w a ż y ł się bez osłonek powiedzieć to, co w y n i k a ł o r ó w n i e ż z prac a u t o r ó w rosyjskich. K o l o n i e rosyjskie p o d M o d l i n e m , zwłaszcza w p o r ó w n a n i u z u w a ż a n y m i za z a m o ż n e polskimi wsiami gminy Pomiechowo, były ubogie. T o u b ó s t w o s p o w o d o w a ł o ucieczkę części k o l o n i s t ó w do Rosji w połowie X I X w., bieda skłaniała do emigracji do miasta, szukania źródeł utrzymania w zawodach pozarolniczych i wszelkich, d o d a t k o w y c h pozarolniczych s p o s o b ó w zarobkowania . Torskij pisząc o po­ zarolniczych karierach byłych m i e s z k a ń c ó w k o l o n i i wymienia: „ 2 znanych w eparchii duchownych, 2 u r z ę d n i k ó w , 3 k u p c ó w , licznych rzemieślników, drobnych p r z e d s i ę b i o r c ó w , kolejarzy" i t p . (Torskij 1896, s. 278). 15 J e d n a k ż e nawet Torskij, starający się p o k a z y w a ć wszystkie pozytywne strony akcji kolonizacyjnej w o k ó ł M o d l i n a , przyznaje, że nie spełniła ona p o k ł a d a n y c h w niej nadziei i nie zmieniła polskiego charakteru okolicy, przede wszystkim z p o w o d u zbyt małej liczby k o l o n i s t ó w (Torskij 1896, s. 278). Znacznie bardziej krytycznie oceniał rezultaty tego przedsięwzięcia A . Szczer­ batow, pisząc: „ R o d z i n y włościańskie przesiedlone do Polski, zobaczywszy w y ż s z ą k u l t u r ę a g r o n o m i c z n ą ludności K r ó l e s t w a , starały się j ą n a ś l a d o w a ć , a n a s t ę p n i e p o w o l i przyswoiły sobie język polski, w części i obyczaje miejs­ cowe, z a c h o w u j ą c jedynie wyznanie p r a w o s ł a w n e . W ogólności l u d n o ś ć rosyj­ ska p o d Zakroczymem u t r a c i ł a s w ą n a r o d o w o ś ć , a ż a d n e g o nie w y w a r ł a w p ł y w u na sąsiadujących z n i ą włościan polskich. M ó w i ą c wyraźniej, Rosjanie spolonizowali się, a Polacy wcale nie zniszczeli". Pierwsza p r ó b a włościańskiej kolonizacji rosyjskiej o k a z a ł a się z p o w o d u wysokich k o s z t ó w „ m o ż l i w a [...] t y l k o w bardzo drobnych rozmiarach, a w takich warunkach nie przynosi wcale p o ż y t k u " (Szczerbatow 1900, s. 139-140). 16 1 4 Pod koniec X I X w. w Nowym Dworze np. ewangelicy stanowili 9 proc. ludności. Pisze o tym w tomie wspomnień Igor Newerly (1985, s. 205): Kosewo i okoliczne wsie dorabiały wynajmując latem pokoje rodzinom oficerów rosyjskich przebywających tu ze swoim pułkiem na letnich obozach. Sprzedawano im również mleko, nabiał, ryby, kurczaki, itp. Autor twierdzi, że mimo niesprzyjających warunków koloniści nie tylko zachowali ojczysty język, ale nawet nauczyli go okolicznych chłopów. 1 5 1 6 �PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY 191 L a t a pierwszej wojny światowej i dwudziestolecie m i ę d z y w o j e n n e to nie­ m a l całkowicie niezapisane karty w dziejach parafii św. Aleksandry, s t ą d też w i a d o m o ś c i , k t ó r y m i obecnie na ten temat dysponujemy, są bardzo u b o g i e . Po pierwszej wojnie światowej liczba ludności p r a w o s ł a w n e j we wsiach w p o b l i ż u M o d l i n a znacznie się zmniejszyła. W e d ł u g danych G U S z 1921 г., w gminie Pomiechowo p o w i a t u warszawskiego m i e s z k a ł o 397 o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o , z tej liczby jednak 210 o s ó b pytanych o n a r o d o w o ś ć p o d a ł o p o l s k ą , „ i n n ą " natomiast, w t y m w y p a d k u rosyjską, tylko 187. Podobnie zresztą p r z e d s t a w i a ł a się sprawa z ludnością wyznania ewangelickiego, k t ó r e j blisko p o ł o w a p o d a ł a n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W gminie G ó r a o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o było 9 1 , n a r o d o w o ś c i rosyjskiej 6 4 . Z u p e ł n i e inaczej w y g l ą ­ d a ł a sytuacja w gminie Pomiechowo w r o k u 1928. W e d ł u g danych W y d z i a ł u Powiatowego Sejmiku Warszawskiego, o s ó b wyznania p r a w o s ł a w n e g o było w gminie 419, ale wszystkie u w a ż a ł y się za Rosjan. W gminie G ó r a natomiast t y l k o 87 o s ó b ze 137 wyznania p r a w o s ł a w n e g o , p r z y z n a w a ł o się do narodo­ wości rosyjskiej. P o z o s t a ł e m i a ł y się za P o l a k ó w (Wydział... 1930, s. 22). P o n i e w a ż brak jakichkolwiek danych d o t y c z ą c y c h okresu I wojny ś w i a t o ­ wej, m o ż e m y t y l k o p r z y p u s z c z a ć , że tak znaczne - blisko o p o ł o w ę - zmniej­ szenie się liczby l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j w obu gminach związane było z ewa­ k u a c j ą l u d n o ś c i cywilnej do Rosji w 1915 r o k u . Ze sprawozdania wojewody o stanie w o j e w ó d z t w a warszawskiego (bez stolicy), za lata 1929-1930, wynika, że na jego terenie nie było w ó w c z a s „ e t a t o w y c h p r a w o s ł a w n y c h parafij ani filij etatowych". R o z w a ż a n a była spra­ w a utworzenia w Stanisławowie (d. k o l o n i i Aleksandryjskiej ) pow. warszaw­ skiego filii etatowej (Sprawozdanie... 1931, s. 20). Po odzyskaniu niepodległości cerkiew św. Aleksandry w Stanisławowie zaczęła p o p a d a ć w r u i n ę . Nie m i a ł a nawet stałego księdza. D u c h o w n y dojeż­ d ż a ł z Warszawy. W latach trzydziestych cerkiew odbudowano, ale j u ż j a k o znacznie mniejszą i bez n a r o ż n y c h wieżyczek z k o p u ł k a m i , na k t ó r e w ł a d z e podobno nie wyraziły zgody. Poświęcenia dokonano w 1934 r. B u d o w ę z a k o ń ­ czono w k o ń c u lat trzydziestych i wtedy też przeniesiono do S t a n i s ł a w o w a ikonostas i ikony ze zburzonej cerkwi w M o d l i n i e . O m i e s z k a ń c a c h wsi parafii św. Aleksandry - Stanisławowa, Szczypiorna, Kosewka, Kosewa i innych w t y m okresie wiemy niewiele. Nie ulega jednak wątpliwości, że trwający od X I X w . proces polonizacji tych społeczności przy­ b r a ł na sile w latach niepodległości. Ciekawym, c h o ć oczywiście tylko j e d n y m z wielu, ś w i a d e c t w e m tego procesu m o g ą b y ć nagrobki na cmentarzu prawo­ s ł a w n y m w Stanisławowie; na przełomie X I X i X X wieku wyłącznie rosyjskie, 17 1 8 19 1 7 Podjęta kwerenda w czasopismach prawosławnych okresu międzywojennego, podobnie zresztą jak dotychczas prowadzone badania terenowe, nie przyniosła dotąd większych rezultatów. Prawosławne Archiwum Metropolitalne, którego zespół Parafie, budzi największe nadzieje, jest okresowo niedostępne. W 1894 r. było (wg Torskiego) w koloniach łącznie 1056 dusz. Wywiad z ks. M.Ś. (2000 г.). 1 8 1 9 �192 ANDRZEJ WOZNIAK w okresie m i ę d z y w o j e n n y m coraz bardziej u p o d o b n i a j ą się do n a g r o b k ó w na cmentarzach katolickich - cyrylicę zastępuje alfabet łaciński, coraz rzadsze stają się rosyjskie formy i m i o n , znikają „ o t c z e s t w a " . W swoich podstawowych z r ę b a c h tradycyjna k u l t u r a wsi p r a w o s ł a w n y c h w okolicach P o m i e c h ó w k a t r w a jeszcze do k o ń c a okresu okupacji niemieckiej. Jej ciekawym i u w a ż n y m obserwatorem w ostatnim okresie istnienia był J.L., k t ó r e g o j a k o kilkunastoletniego c h ł o p c a losy rzuciły na pewien czas w tamte strony. W relacji J.L. p r a w o s ł a w n i m i e s z k a ń c y Szczypiorna i okolicznych wsi nie różnili się o d swoich polskich sąsiadów sposobami gospodarowania, ubio­ rem, p o ż y w i e n i e m . M ó w i l i r ó w n i e j a k i oni swobodnie po polsku, a rosyjs­ kiego używali t y l k o w rozmowach między s o b ą . Widoczne różnice m i ę d z y obu społecznościami d a w a ł y się z a u w a ż y ć w dziedzinie budownictwa mieszkalnego i gospodarczego, rozplanowania i w y g l ą d u w n ę t r z d o m ó w mieszkalnych (np. święty k ą t z i k o n ą ) , n i e k t ó r y c h zwyczajów. T a k i m zwyczajem, nieznanym we wsiach polskich, były np. p o p r z e d z a j ą c e wesela wyścigi z a p r z ę g ó w k o n ­ nych, do k t ó r y c h przygotowywano się wcześniej, k a r m i ą c intensywnie konie. M i ę d z y p o t o m k a m i rosyjskich k o l o n i s t ó w a ludnością p o l s k ą nie było żad­ nych k o n f l i k t ó w , stosunki u k ł a d a ł y się bardzo poprawnie. „ T o raczej Polacy częściej kłócili się m i ę d z y s o b ą " - m ó w i J . L . 2 0 Kres m a ł e g o świata p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i s t ó w w o k ó ł M o d l i n a stanowił r o k 1945, kiedy po wkroczeniu na te tereny A r m i i Czerwonej niemal cała ich l u d n o ś ć , poza nielicznymi w y j ą t k a m i , została wywieziona do Z w i ą z k u Ra­ dzieckiego. Relacje na temat tej w y w ó z k i r ó ż n i ą się w szczegółach, ale zgodne są co do tego, że w w y n i k u tej akcji zwarte p r a w o s ł a w n e osadnictwo na t y m terenie p r z e s t a ł o istnieć. Gospodarstwa po wywiezionych Rosjanach zajęli Polacy . W e d ł u g docierających do Polski w i a d o m o ś c i , wywiezieni p r z e w a ż n i e nie potrafili się d o s t o s o w a ć do nowych, zupełnie nieznanych i m i najczęściej bardzo trudnych w a r u n k ó w w r ó ż n y c h rejonach Z w i ą z k u Radzieckiego. Zda­ rzały się podobno s a m o b ó j s t w a . Bardzo nielicznym u d a ł o się w r ó c i ć . M i m o iż t y l k o niewielka części l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j z okolic M o d l i n a u n i k n ę ł a w y w ó z k i , parafia w Stanisławowie nie przestała istnieć. W e d ł u g sprawozdania rocznego Warszawskiego O k r ę g u Dekanalnego z 1951 г., m i a ł a ona 120 parafian, a obsługiwał j ą ks. protojerej Wsiewołod Łopuchowicz (Urban 1998, s. 164, 182-183). Jeszcze w latach 60. uroczystości prawosławne w Stanisła21 22 23 2 0 Wywiady z J. L . z lat 2000-2001. W latach 2000-2001 przeprowadziłem kilkanaście krótkich wywiadów dotyczących osadnictwa prawosławnego w okolicach Modlina. Moimi rozmówcami były przede wszystkim osoby ze Stanisławowa i okolic (Kosewa, Kosewka, Szczypiorna, Pomiechówka). Jedynie J.L., który w Szczypiornie przebywał w 1941 г., jest mieszkańcem Warszawy. Według jednej z relacji, wywózki przeprowadzały oddziały NKWD, które otaczały wsie i wywoziły mieszkańców, dając trochę czasu na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy. Według innych relacji, część najbiedniejszych mieszkańców kolonii wyjeżdżała dobrowolnie po wpływem intensywnej propagandy (wywiady z lat 2000-2001). Wywiady z 2000-2001 (rozmówcy w okolicach Pomiechówka niechętnie mówią na ten temat). W większości prawdopodobnie osoby z małżeństw mieszanych. 2 1 2 2 2 3 �193 PRAWOSŁAWNA PARAFIA ŚW. ALEKSANDRY wowie g r o m a d z i ł y podobno spore grupy wiernych, z d o ś ć odległych niekiedy o k o l i c , ale w n a s t ę p n y c h dziesięcioleciach ich liczba w w y n i k u m a ł ż e ń s t w mieszanych i przechodzenia na katolicyzm oraz migracji do miasta, stale się zmniejszała. Przez wiele lat cerkiew z p o w o d u złego stanu nie b y ł a czynna, a n a b o ż e ń s t w a dla okolicznej ludności odprawiano w kaplicy domowej na plebanii. W 1991 r. na terenie należącym do cerkwi została u k o ń c z o n a budowa P r a w o s ł a w n e g o D o m u Opieki „ B e t a n i a " , odremontowano też cerkiew. Obecnie w d o m u opieki p r a w o s ł a w n i podopieczni s t a n o w i ą o k o ł o 20% pensjonariuszy i p o c h o d z ą z całej Polski. Miejscowych parafian jest 9 rodzin (35 osób) z różnych miejscowości w promieniu do 20 k m od Stanisławowa. Osób z rodzin prawosław­ nych jest wprawdzie więcej, ale do cerkwi nie p r z y c h o d z ą . Proboszczem parafii św. Aleksandry w Stanisławowie jest od niedawna ks. Piotr R a j e c k i . 24 25 M o j e dotychczasowe badania nad przeszłością p r a w o s ł a w n y c h k o l o n i i p o d M o d l i n e m , prowadzone w Stanisławowie i okolicach, m i a ł y jedynie s o n d a ż o w y charakter. M i m o pewnego dystansu, z j a k i m część r o z m ó w c ó w o d n o s i ł a się do tematu, stworzyły one p e r s p e k t y w ę dalszych p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń terenowych. R ó w n i e ż planowane poszukiwania archiwalne i dalsza kwerenda w wydawnic­ twach warszawskiej eparchii, a później metropolii prawosławnej, powinny znacznie p o s z e r z y ć nasz z a s ó b w i a d o m o ś c i o p r a w o s ł a w n y m osadnictwie na Mazowszu. LITERATURA G a l i c k a I . , S y g i e t y ń s k a H . 1987, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 10, z. 10: Nowy Dwór Mazowiecki i okolice, Warszawa. H e r z L . 1995, Przewodnik po okolicach Warszawy. Znakowane szlaki turystyczne w okolicy podstolecznej, Pruszków. K i e n i e w i c z , S. 1970, Historia Polski 1795-1918, Warszawa. K o r z e n e v s k i j I . 1878, 1879, Kratkaja istorija Cholmsko-varšavskoj eparchii, Cholmsko-varsavskij eparchialnyj vestnik, R. 2, nr 15, nr 22; R. 3, nr 11. K o z ł o w s k i R. 1971, Warszawska diecezja prawosławna (szkic historyczny), Wiadomości Pol­ skiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, nr 3, s. 23-37. K o z l o v s k i j R. 1971, Pravoslavnyj prichod v Stanislavové, Cerkovnyj Vestnik, R. 18 [nr4], maj-czerwiec, s. 22-24. L o t o c k i j A. 1863, Cerkevno-istoričeskoe istatističeskoe opisanie Varšavsko] Pravoslavnoj eparchii, Počaev. Ł a d y k o w s k i P. 2000, Od regionalizmu do kresowości: historyczne aspekty zmiany postrzega­ nia przestrzeni, Chata, t. I I : 2000, s. 15-25. Nazwy miejscowe 1996, Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K . Rymut, 1.1, Kraków. N e w e r l y I . 1985, Za Opiwardą, za siódmą rzeką, Warszawa. P l e w c z y ń s k i M., W a g n e r M . 1980, Województwo stołeczne warszawskie, Ъ.т.w. Słownik Geograficzny 1890, Słownik Geograficzny Królestwa Połskiego..., t. X I , Warszawa. S o b i e s k i W. 1938, Dzieje Polski, t. I I , Warszawa. Spisok cerkvej... 1886, Spisok cerkvej i duchovenstwa cholmsko-varšavskoj eparchii, Warszawa. Spisok cerkvej... 1877, Spisok cerkvej, prichodov... cholmsko-varšavskoj eparchii, Cholmsko-varšavskij eparchialnyj vestnik, R. I, nr 6. 2 4 2 5 Wywiad z J.K. 2000 r. Do marca br. był nim ks. Mirosław Świderski, obecnie przeniesiony na parafię do Bielska. �194 ANDRZEJ WOZNIAK Sprawozdanie 1931, Sprawozdanie wojewody warszawskiego o ogólnym stanie województwa..., War­ szawa. S z c z e r b a t o w A. 1900, Rządy księcia Jaśkiewicza w Królestwie Polskim (1832-1847), Warszawa. T or s k i j V. 1896, Aleksandrinskij pravoslavný] prichod i chram v russkich kolonijach varšavskoj gubernii, Cholmsko-varšavskij eparchialnyj věstník, R. 20, nr 15, s. 277-279; nr 16, s. 286-288. T u s z y ń s k a A. 1992, Rosjanie w Warszawie, Warszawa. T y n u r i s t I . 1994, Estoncy [w:] Narody Rosii. Enciklopedija, Moskva, s. 423-427. Wielka Encyklopedia 1912, Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, seria I, t. 47-48, Warszawa. Wydział Powiatowy 1930, Wydział Powiatowy Sejmiku Warszawskiego. Działalność w opisie i cyf­ rach za rok gospodarczy 1928-1929, Warszawa. A N D R Z E J WOŹNIAK SOME PAGES F R O M T H E H I S T O R Y OF T H E ST. A L E X A N D R A RUSSIAN O R T H O D O X PARISH I N STANISŁAWÓW N E A R M O D L I N Summary The Russian Orthodox parish in Stanisławów near Modlin is the one and only rural Russian Orthodox parish in central Poland. Its history reaches back to 1846, its foundation was connected with the changes which took place in the Polish Kingdom after the collapse of the Polish national November Uprising. The triumphant Russian occupying forces and authorities decided to erect or to develop four powerful fortresses: in Novogeorgijevsk (now Modlin), Ivanogorod (now Dęblin) in Warsaw an in Brześć. In addition to it a ring of colonies - Russian hamlets - was planned around the fortress of Modlin and those were to be populated by Orthodox Russian settlers immigrated from central Russia. The decision was taken in 1837 and in the following years five Russian colonies arose: Alexandryjska (now Stanisławowo), Kosewka, Konstantynowska, Szczepiorna and Zakro­ czymska. The settlers in Aleksandryjska, Szczepiorna and Kosewka came from the province of Pskov and they spoke not only Russian but also Chuhonian (i.e. Estonian). Quite probably they belonged to one of the Estonian-speaking groups of Russian Orthodox faith living in that province. Zakroczymska was settled mainly by discharged military men and to Konstantynovska there came the Russians who had lived in the Polish Kingdom for some time before. (Great part of them belonged to the Old-Believers' denomination). The settlers were provided with plots of land by the Russian government as well as farm buildings and all necessary equipment. A Russian Orthodox church was built and parish was established especially for them in Aleksandryjska. The settlement action, although it entailed great expenses, disappointed the hopes of the Russian authorities. The Russian Orthodox settlers had hardly any influence on their Polish neighbours. On the contrary, they took over some Polish cultural patterns for example methods in agriculture and they started talking Polish. Many of them however, could not cope with life in conditions so different from what they had known at home. They sold their farms to Polish peasants and went back to Russia. The peasants from the Russian villages around Modlin were rather poor and looked for additional non-agtricultural employment. In the years of the World War I the population of the Russian colonies decreased most probably as a result of evacuation to Russia. In the inter-war period those who remained became polonized, although they stayed Russian Orthodox. In 1945 the Soviet army marched into Poland and that put an ultimate end to the history of small Russian settlements. Almost all of their inhabitants were deported to the Soviet Union, only several of them managed to avoid it. In spite of it the parish remained. Now the congregation comprises only 35 persons. Our knowledge of those particular communities around Modlin is still incomplete and it is indicated that the research, started only last year should be continued. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e39cb41ff4a21853c73eb604258c0f7.jpg ff9bb0da68964ece1e645a24966222fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kasarek do wybierania ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lgiń (woj. lubuskie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie ; Lubuskie Description An account of the resource fotografia przedstawia narzędzie pomocnicze do wybierania ryb (kasarek) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.24.I_G.1.9.2_01 kasarek do ryb Lgiń narzędzia i urządzenia pomocnicze narzędzia i urządzenia rybackie okolice Wschowy rybołówstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eca50dde0825fd041858d4e350c259b.pdf 8e331094f32468b1e1c32f887aaa279e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5624 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5228 Title A name given to the resource Katalog pustych domów/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.91-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wołodźko, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katalog Dustych d o m ó w Z Iwoną Zając Agnieszka rozmawia Wotodźko Iwona Zając: \pokazujac zdjęcia] Tak wła­ śnie wyglądała nasza łazienka po wejściu, to znaczy po tym, jak otworzyliśmy squat. Po pro­ stu totalna destrukcja, porozwalane umywalki, zniszczony sedes, powyrywane krany itd. Robią to pracownicy lokalnego samorządu, do którego należą dane mieszkania. W ten sposób chcą się zabezpieczyć przed squattersami. Agnieszka Wotodźko: Jąkato się stało, żemieszkania są opuszczone? Ludzie się wyprowadzili chcą w nich mieszkać? i nie Po prostu nie ma na nie chętnych. Prywatne mieszkania są często przetrzymywane, aż wzrośnie cena gruntu. Taką taktykę stosowano na przykład na Dalston, gdzie będzie organizowana olimpiada. Domy zostaną wyburzone, ponieważ tamtędy będzie przebiegać linia kolejki miejskiej. Dlatego część prywatnych właścicieli trzymała pustostany, czekając, aż kiedyś grunt podrożeje i ktoś będzie chciał te działki od nich kupić. Z tego powodu 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA ani nie wynajmują, ani nie sprzedają mieszkań, nikt ich nie używa. Od jak dawna mieszkasz na sąuacie? Od 2004 roku. Skończyłam malować mural Stocznia na ścianie stoczni w Gdańsku i pojechałam do Londynu. W tym czasie był tam już mój chłopak, więc jechałam do niego. To był dla mnie szok, bo dotąd żyłam w biegu, cały czas robiłam różne rzeczy i nagle trafdam do miejsca, gdzie nie ma prądu ani ciepłej wody, jest zima, no i w ogólezupełnie inne warunki, inna rzeczywistość. To jest też kwestia wieku. Gdy byłam pierwszy raz w Londynie, miałam dwadzieścia lat, jeździłam stopem nie miałam pieniędzy paliłam papierosy wysępióne od innych i nie widziałam żadnych problemów Kiedy poiechałam drugi raz do Anglii w wieku trzydziestu trzech lat było iuz inaczei Nagle zobaczyłam ze iest 'ogromna bariera iezvkowa bo nie znałam angielskiego Miałam ataki paniki nie mogłam oddychać bałam sie coś powiedzieć' coś kupić Potem to przełamałam �Wywiad Iwona Zając Ur. w 1971 roku w G d a ń s k u . Malarka. W 1999 roku ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w G d a ń s k u . O d 2002 roku rezydentka (obecnie Młode Kolonii Miasto) Artystów na terenie Ta pierwsza chata była j u ż w miarę wyremontowana, mieliśmy meble, k u c h e n k ę . . . Gdy Rafał przyjechał miesiąc wcześniej, niczego tam nie było. Ponieważ nie mieliśmy prądu, kumpel, który jako jedyny w tym czasie miał pracę, brał nasze telefony komórkowe i ładował tam baterie. Pomieszczenia oświetlaliśmy świeczkami. Zaczął się cykl wczesnego wstawania - kiedy robiło się jasno, i szybszego kładzenia się spać - gdy zapadał zmierzch. Stoczni G d a ń s k i e j . W swojej t w ó r c z o ś c i podejmuje problematykę społeczną i feministyczną. C z ę s t o b o h a t e r k ą swych prac czyni siebie samą lub przyjaciół. O d 2000 roku zajmuje się malarstwem ś c i e n n y m . Swoje muralesy p o k a z y w a ł a w Polsce i za granicą. seria s z a b l o n ó w na zewnętrznych murach Stoczni Gdańskiej z a w i e r a j ą c y c h o p o w i e ś c i s t o c z n i o w c ó w z w i ą z a n e z ich ż y c i e m i pracą (www.stocznia.bzzz.net). W ostatnich latach tematy jej m u r a l e s ó w ogniskują się tez wokół rodziny (Mama, Cudzoziemka, On mnie tego nauczył). Zając od lat w s p ó ł p r a c u j e z Fundacją Theatrum Gedanense, d l a k t ó r e j prowadzi warsztaty plastyczne podczas festiwali szekspirowskich, społecznymi oraz jako edukacyjnych czynszu, tak? Płacimy za wodę, prąd i gaz. Zgłosiliśmy te wszystkie media i używamy ich legalnie. Są oczywiście sąuaty, które używają prądu nielegalnie, ale jest to jedna z podstaw, żeby policja mogła wejść do takiego domu. Do najbardziej znanych jej p r o j e k t ó w należy Stocznia - Nie płacicie projektów z instytucjami koordynatorka artystycznych dla m ł o d z i e ż y (www.mlodazaloga.bzzz. net, www.karandasz.bzzz.net). Mieszka i pracuje w G d a ń s k u i Londynie. FOT. M A G D A L E N A MAŁYJASIAK HTTP://MAGDAMALYJASIAK.BLOGSPOT.COM Czy decyzję o zamieszkaniu na z przyczyn ekonomicznych? sąuaciepodjęliście Tak. A nie po to, ieby przeżyć przygodę w Londynie? No, wiesz, ja na pewno wyjechałam do Londynu, żeby odmienić swoje życie. W Gdań­ sku miałam dom, pracownię, pracę... Nie je­ stem jednak wielką anarchistką, sąuatterką. Mój chłopak jest anarchistą i dla niego idea sąuatów jest bardzo fajna. On się z nią utożsamia i uczy �Katalog pustych domów mnie świata bez pieniędzy. Ja zawsze starałam się nie wydawać dużo pieniędzy bo ich nie miałam, ale lubiłam sobie coś kupić, jakiś dro­ biazg. Rafał mnie nauczył, że pieniądze nie są potrzebne. Na przykład zdobywamy pożywie­ nie ze skipów, czyli tego, czego pozbywają się supermarkety albo ludzie handlujący zieleniną. Znajdujemy świeże owoce i warzywa, często dużo lepsze od tych, które mogłam kupić w Pol­ sce. Życie tam jest w ogóle o wiele łatwiejsze. Stwarzanie domu, wchodzenie do bu­ dynku... Ja nie cierpię otwierać budynków. To dla mnie straszna trauma. Natomiast Rafał bar­ dzo to lubi, tę adrenalinę. Pamiętam, że kiedyś właśnie otworzyliśmy dom, gdy nagle zauwa­ żyliśmy policję w ogrodzie. Zaraz zaczęła m i nerwowo drgać powieka i zrobiłam się zielona. Rafał potrafi się wykłócać z policją albo z nimi dyskutować. Dla mnie wchodzenie do nowych budynków jest poznawaniem nowego świata i stwarzaniem domu. Zrobiłam się całkowicie niewybredna. Nauczyłam się minimalizować swoje potrzeby musze wyczyścić przestrzeń wyszorować i a pomalować Farbę znajdę sobie na ulicy. 93 Czasami dowiadujemy się o pustych do­ mach od innych sąuattersów. Tak było w przy­ padku zupełnie wyludnionego osiedla. Nie wiadomo dokładnie, z jakich przyczyn, pewnie finansowych, ludzie musieli opuścić zupełnie nowe mieszkania. Squattersi zaczęli je zajmo­ wać. Były bardzo trudne do zdobycia, ponie­ w a ż w całym budynku zainstalowano alarmy i pełno czujników, toteż przyjechała po¬ licja i ochroniarze. Skończyło się tylko 113. prze¬ pychance słownej, bo oni nie mogli wejść do domu. To była chata, gdzie mieliśmy ri3 przy¬ kład jakuzzi... Ico, udało wam się tam wprowadzić? Tak, mieszkaliśmy tam trzy miesiące, a potem znaleźliśmy chatę, w której teraz jesteśmy. A czemu tamtą musieliście opuścić? Przegraliśmy sprawę w sądzie. Właściciel wytoczył nam proces, bo taka jest w Anglii procedura. Ale zdarzyło się i tak, że sprawa została rozstrzygnięta na naszą korzyść. Tak się stało w przypadku ostatniego domu. To A w jaki sposób wyszukujecie te pomieszczenia? budynek, który składa się z dwóch mieszkań Chodzi się, obserwuje. To jest taki połączonych ogrodem i mających dwa osobne śmieszny nawyk, że nawet, jeśli j u ż ma się wejścia. Myśmy otworzyli oba i przyszło gdzie mieszkać, to gdy na spacerze widzi się wezwanie do sądu dotyczące obu chat. N o , wolny dom, zaraz się go spisuje. Robimy sobie ale jest taka organizacja pomocy squattersom katalog pustych domów. Teraz jesteśmy j u ż - Advisory Service for Squatters - to Anglicy, działają dwa i pół roku w jednym miejscu, ale był taki którzy od lat sie tym zajmują okres, że zmienialiśmy lokum co miesiąc, więc społecznie i słuza pomocą prawna Pomaca a obserwowanie pustostanów, wkładanie kartek w pisaniu wniosków i różnych pism bo sad W drzwi, sprawdzanie, c z y są śmieci albo listy inaczej zachowuje sie w stosunku do Andika było na porządku dziennym. Jeżeli kartka a zupełnie inacze w stosunku do obcokraiowca' znika, to znaczy, że ktoś te drzwi otwiera. Jeśli To bvło niesamowite nasz koleba który do nich poszedł dostał różne książki dotyczące prawa są listy, to znaczy, że nikt ich nie odbiera. Jeżeli Ponadto przeczytał ze ieśli iesteś są śmieci - ktoś korzysta z mieszkania, chyba że w Andii sąsiedzi wrzucają bo też tak może być. Później nierwfzv raz w sadzie nrzvshicn'ne c darmowa porada prawna, więc poszedł do adwokata sprawdza się te mieszkania. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Wywiad 94 Ten pan sprawdził jego papiery i powiedział, że wszystko jest dobrze, a council (samorząd lokalny, do którego należy nasz dom) nie ma podstaw nas zaskarżać, bo nie rozwiązał umowy z poprzednią lokatorką. W dodatku później miał chwilę czasu i reprezentował nas w sądzie - prawdziwy angielski prawnik w peruce [śmiech]. Sąd nie mógł powiedzieć, że sprawę przegrywamy, i wyznaczył nowy termin dla councilu, żeby ten lepiej się przygotował. Gdy zbliżała się data kolejnej ro zpFa.wy przyszło do nas pismo z councilu, że się wycofują. I tak udało nam się obronić jedno mieszkanie. POKÓJ PO REMONCIE, LONDYN STREATHAM FOT. RAFAŁ ZABŁOCKI, Tworzycie stalą grupę? Tak. ... która przenosi się {olejno w nowe miejsca? Tak, ale mamy też krąg znajomych i nawzajem sobie pomagamy. Jest taka niepisana zasada, że ludzie się wspierają, bo nikt nie chce znaleźć się na ulicy. Jeżeli ktoś znajomy nie ma gdzie mieszkać, Rafał pomaga mu otwierać chatę albo jej strzec. Bo jak otworzysz dom, to musisz go na początku pilnować. Cała zabawa polega HTTP://SWIATLAWIELKIEG0MIASTA.BL0GSP0T.COM �Katalog pustych domów na tym, że po wymianie zamków masz klucze i jesteś właścicielem. Jednak gdy nie ma nikogo w domu, może przyjść prawowity właściciel, znowu wymienić zamki i teraz on ma klucze. Są więc dyżury. Nie możesz sobie po pracy gdzieś pójść, czasem musisz wziąć urlop, bo albo chcesz mieć dom albo nie. Czyli cały czas ktoś musi być w budynku? Na początku tak. Kiedy oswajasz dom, przez pierwszy miesiąc pilnujesz go dzień w dzień, żeby nie stał ani przez moment sam. Ja\ ci się tam mieszka? Jest to komfort czy dyskomfort? To zależy. Chociaż sprawiam wrażenie osoby dość kontaktowej, tak naprawdę bardzo potrzebuję własnej przestrzeni, w której nikt m i nie przeszkadza. Mam swoje rytuały, z którymi chcę być sama. Czasami jest tak, że chcesz wstać i nie usłyszeć żadnego komentarza. Po prostu wypić sobie herbatę, popatrzeć bezmyślnie w okno. Tam często bywa tak, że jesteśmy na siebie skazani. Kiedy wstajesz, w kuchni j u ż ktoś siedzi. Dla mnie to było trudne. Musiałam przywyknąć do życia wśród ludzi i to nie przez miesiąc tylko przez lata Wtedy co ciekawe nawiązałam przyiaźnie których medy bym sie nie spodziewała Z kolei jeśli chodzi o osoby, z którymi dotychczas byłam blisko, życie zweryfikowało nasze relacje. Okazało się, że fajnie było spotkać się na moment, pogadać, ale w sytuacjach ekstremalnych, kiedy się boisz i potrzebujesz wsparcia tego człowieka, możesz się zawieść. Pewnego razu dom był zagrożony i doszło do aktów agresji, pobito parę osób. Wtedy ja i inne dziewczyny po prostu bałyśmy się zostawać same w domu. Kolega w tym czasie wybierał wyjścia na imprezy, bo miał w nosie to, że się bałam. Przekonałam się, że nie można na nim 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 95 polegać. Normalnie zawsze świetnie się z nim rozmawiało, było super, ale w tamtym momencie zobaczyłam, że dla niego ważniejsze są inne sprawy, a dla mnie priorytetem jest poczucie bezpieczeństwa. Mam natomiast takie przyjaźnie zawiązane na squacie, które będą j u ż chyba do końca życia. Fajne jest też to, że na squacie jestem zupełnie inną osobą. Nikt tam się specjalnie nie interesuje moją sztuką. Jestem Iwoną Zając, a nie artystką Iwoną Zając. To jest dla mnie bardzo dobre, bo bycie artystką ma swoje obciążenia. Dzięki temu, że poznałam nowych ludzi, mój świat się rozszerzył. Już się nie boję, że mogę zastać budynek w strasznym stanie, bo wiem, że umiem z Rafałem zrobić z każdego domu cacko. Potrafimy podłączyć wodę czy prąd. Wiele się nauczyliśmy, więc to ma też dobre strony. Czym dla ciebie jest dom? Pierwsza rzecz, która kojarzy m i się z domem jest taka, że to ja go stworzyłam. Nie chodzi o to, że go zbudowałam, ale wyszorowałam i poznałam każdy kąt. Wtedy wiem, że to teren „obsikany" przeze mnie. Nie jestem sterylną osobą, która utrzymuje idealny porządek, ale wiem, że to są j u ż moje śmieci. Oczywiście jest problem z poczuciem bezpieczeństwa. Często jest tak, że gdy wracam z pracy, zastanawiam się, czy ktoś nam się nie wbił na chatę. Nigdy tego nie wiem do końca. Dlatego staram się nie trzymać w domu sprzętu, z komputerem jeżdżę do pracy. Mimo to traktuję squat jak dom, dbam o niego, nie pozwalam wchodzić intruzom. Wcześniej zdarzało nam się mieszkać z przypadkowymi ludźmi, którzy nie mieli lokum i zwracali się do nas z prośbą o pomoc. Zauważyliśmy jednak, i to zadziwiało swoją powtarzalnością, że ponieważ oni nie musieli włożyć wysiłku w powstanie domu traktowali squat jak rodzaj imprezowni! �Wywiad 96 Dlatego stworzyliśmy kodeks, który chroni nas przed takimi sytuacjami. Jeżeli kogoś zapraszamy, to jest na zasadach gościa, a gość nie może sprowadzać innych. Jeśli gość nam się nie spodoba, dajemy mu miesiąc na znalezienie nowego domu. Bardzo ważne są poczucie bezpieczeństwa i możliwość jasnego wyznaczania granic. Mam dużo uczniów i część z nich chce przyjechać do Londynu. Mówię: „Niestety, nie przenocuję cię, bo dom to jest dom. Jak ja bym cię przenocowała, to czułabym się zobowiązana przyjąć następną osobę. Mogę ci pomóc, udzielić wszystkich rad, ale do domu cię nie wpuszczę". Jakimi wartościami się {terujesz, przestrzeń mieszkalne? organizując Ha, to śmieszna historia. Szczególnie duży wpływ na moją obecną przestrzeń mieszkalną miało bardzo małe zwierzątko - pluskwa. Wcześniejsze nasze domy miały dużo szablonów, były kolorowe. Nie cierpiałam farby olejnej. Zdarzało się, że sąuaty, w których mieszkaliśmy, miały dziury w ścianach, a ponieważ nie mieliśmy cegieł, to upychaliśmy materace, wieszaliśmy piękny materiał kupiony za grosze. Ale okazało się, że pluskwa uwielbia materiały, książki, drewno, cegłę i moją krew. To bardzo wierne stworzenie - wybiera sobie jakąś osobę i jej nie odstępuje [śmiech]. Taka sytuacja siada na psychikę: budzisz się (one zaczynają żerować w nocy) i zaczynasz obserwować nadejście przeciwnika. Musieliśmy opuścić pokój, w którym mieszkaliśmy. Pomimo prób walki o tę przestrzeń okazało się, że nie damy rady, bo one chowają się w cegłach. Zeszliśmy na dół, do kolejnego mieszkania, gdzie zdarliśmy tapety i pomalowaliśmy ściany na biało wszystkie elementy drewniane biała oleimca 'a silikonem zatkaliśmy każda szparkę Tak wiec teraz nokói w którym mieszkamy w Londynie iest DO orostu b a ł y Wcześnie nie lubiłam te PO koloru a nokochałam Jo dzięki insektowi Wszystkie rzeczy trzymamy w plastikowych' kontenerach Nie ma iuz żadnych szablonów na ścianach noniewaz te wzory nowodowały że nie widziałam czv one nadchodzą Zminimalizowałam ilość rzeczv bTplu^Tyg^ Odnawiamy to mieszkanie dość regularnie, malujemy pokój, żeby był czysty. Mamy bardzo mało elementów drewnianych, Tradycja squatow ma w Anglii dtugą h i s t o r i ę i datuje się od X I V wieku. W czasach w s p ó ł c z e s n y c h ruch squattersow nasilił się za r z ą d ó w Margaret Thatcher w z w i ą z k u z n a g ł y m w z r o s t e m bezrobocia. Obecnie prawodawstwo brytyjskie toleruje squaty w budynkach prywatnych ( w k t ó r y c h od d ł u ż s z e g o czasu brakuje widocznych oznak zamieszkiwania), opuszczonych lokalach komunalnych ( m i ę d z y innymi tych, z k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w wysiedlono z uwagi na k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia remontu b ą d ź r o z b i ó r k i ) , opuszczonych pubach, m a ł y c h fabrykach, biurach i sklepach, pod warunkiem, ż e nie stają się one miejscem dystrybucji n a r k o t y k ó w . W ł a ś c i c i e l n i e r u c h o m o ś c i , jeśli chce u s u n ą ć m i e s z k a ń c ó w squatu, musi w y s t ą p i ć na d r o g ę s ą d o w ą informacje za Squatters' Handbook, Advisory Service for Squatters, - Londyn 2004. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Katalog pustych domów 97 tylko stół i krzesło. Dawniej lubiłam drewno, a teraz pokochałam plastik, za którym kiedyś nie przepadałam... Tak więc, jak widzisz, moje gusta zmieniły się pod wpływem pluskwy. Teraz, gdy przyjeżdżam do Gdańska, wszystko wkładam do zamrażarki. Nauczyłam się pakować rzeczy w plastikowe worki. To jest bardzo ciekawe doświadczenie, które radykalnie zmieniło mój sposób funkcjonowania. Raz zdarzyło się tak, że pomimo wszelkich starań przewiozłam pluskwę do Gdańska. Pogryzła mnie w samolocie, więc j u ż na lotnisku wszystko pakowałam do worków. Kiedy przyjechałam do domu, zrobiłam pełną dezynfekcję. Jednak potem moja mama stwierdziła, że chyba coś ją gryzie. To było straszne. Dom moich rodziców z tymi wszystkimi materiałami, obrusami, pościelą, meblami... W Londynie znajdujemy wszystko na ulicy i nie jest to dla nas dramat, gdy te rzeczy tracimy, bo wiemy, że znajdziemy nowe ale dla moich rodziców to jest dorobek całego życia Poszły wory ieden za drugim wyrzucanie ciuchów Teraz iest tak ze gdy wybieram sie do domu'wszystkie rzeczy książki i tak dale, najpierw lądują w zamrażarce. Jakie przedmioty są w domu niezbędne? Materac i stół. Miałam lokum, w którym nie było stołu, ale bardzo się źle z tym czułam. Mówię o jednym pokoju, bo do niego ograniczam dom. Poza tym, oczywiście, musi być łazienka z ciepłą wodą i kuchenka. Czy wainejest, ieby dom byl czymś niezmiennym ? Może w twoim przypadku to jest przewrotne pytanie, bo często się przenosisz, ale czy to ci dokucza? Musiałam się tego nauczyć. Już wcześniej, wyprowadzając się z domu od rodziców, nauczyłam się żyć z małą ilością przedmiotów. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Gdy zamieszkałam z koleżanką w Sopocie... Ona miała strasznie dużo rzeczy. W pokoju, w którym ja mieszkałam, było mnóstwo bibelotów pozawieszanych na wstążeczkach, suszonych pomarańczy itd. Nie mogłam tego znieść i dopiero gdy ona wyjechała na święta wielkanocne, to wreszcie mogłam oczyścić pokój z wszystkich drobiazgów. Na pewno nie jestem gadżeciarą. Kiedyś miałam w sobie coś ze zbieracza, kiedyś całe nasze pokolenie zbierało puszki po napojach, opakowania po czekoladach czy puste pojemniki po zagranicznych szamponach [śmiech] Wtedy mój brat powiedział: „Będziesz jak tata". A mói tata iest zbieraczem Wtedy zaczęłam ograniczać to co mam Z tego powodu również zaczęłam malować múrale bo murów m i nie szkoda nawet ieśli ktoś nóźniei zamaluie moia nrace a P-dv rośnie mi sterta obrazów które nokrvwai M e kurzem i rolki rvsunków które ulegają uszkodzeniom to jestem chora.' Wole to rozdać. ' Czy przywiązujesz się wystylizować wagę do otoczenia? Czy starasz miejsce, w którym mieszkasz? Czasami wprowadzaliśmy się na squat tylko na miesiąc albo półtora, a jednak nawet wtedy sprawą strasznie ważną dla mnie było zrobienie z tego miejsca domu, czyli pomalowanie go, zawieszenie w nim lampek czy obrazka. Często widziałam, jak ludzie wchodzili do mieszkań i tylko tam spali... Dla mnie było nie do pomyślenia, żeby nie stworzyć tej przestrzeni na nowo. Przecież będę spędzać w niej czas. Uwielbiam patrzeć na równo pomalowane ściany. To są moje natręctwa [śmiech]. Musi być równo, nie może być zacieków na. suficie. Ktoś kto tu przychodzi, może nawet nie zauważyć że wyszorowałam wszystko na kolanach natomiast mnie to daie totalne poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia. �Wywiad 98 Czy myślisz, że długo będziesz w ten sposób? Chciałabyś zmienić zamieszkiwania? bytować formę Oczywiście. Marzę o takim domu, który będzie naprawdę nasz. Chcę, byśmy stworzyli z Rafałem ekologiczny dom z bateriami słonecznymi na dachu. Rafał mówi, że jeszcze będziemy uprawiać ziemię [śmiech]. Kędyś jechaliśmy autobusem do Londynu. Zawsze, gdy wracamy z wakacji, zadajemy sobie pytanie, czy w domu wszystko dobrze. Raz nasz kolega zażartował sobie i wysłał do nas SMS, że następnego dnia mamy eksmisję. To był taki absurdalny SMS. On przypuszczał, że tego nie łykniemy. Jechaliśmy całą dobę i mieliśmy czas na rozmyślanie. Nagle zdałam sobie sprawę, że znów jestem bez dachu nad głową. Płakałam cały czas. Zimno, wychodziłam z autobusu w czasie przerw i myślałam: „Boże, znowu jestem bezdomna". Pytanie o dom jest dla mnie cały czas jedną z podstawowych kwestii. I marzę o tym, żeby­ śmy j u ż mieli swój własny. Na razie zbieramy na niego pieniądze, ale nie widzimy możliwości utrzymania go. Ja nie chcę wracać do wcześniej wykonywanej pracy instruktorki plastyki, w któ­ rej dostawałam co miesiąc wypłatę za prowadze­ nie zajęć plastycznych. Póki co wolę pracować w kawiarni i robić niezależne projekty. Rafał ma taki pomysł, że gdy będziemy mieli dom, to po­ nieważ nie potrzebujemy dużo pieniędzy, on bę­ dzie jeździł na kilka miesięcy do Finlandii i pra­ cował tam jako spawacz — te zarobki wystarczą nam na cały rok Nie wiem jak to będzie To są nasze A jak to się wszystko ułoży? - nie mam pojęcia.' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39031384214c276443b5998370ea43b5.pdf 769be5810502b44b096e003ad5c67cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1119 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.184-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zambrzycka-Kunachowicz, Anna; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO Na aktualnych zainteresowaniach badawczych Katedry Etnografii Słowian UJ odcisnęły piętno trzy nurty badawcze o różnych orienta­ cjach metodologicznych: ewolucjonizm krytyczny, socjo-historyzm z me­ todą integralną i funkcjonalizm. Teoretyczne osiągnięcia w ramach tych nurtów zdominowały sposób wyjaśniania i interpretacji kultury ludo­ wej. Ich wpływ pozostał widoczny u wielu etnografów wywodzących się ze środowiska krakowskiego, w tym także wśród pracowników Katedry. Oddziaływanie ich, trudne dzisiaj do jednoznacznego określenia, utrzy­ muje się w atmosferze naukowej Katedry nawet wtedy, gdy zaczęto po­ szukiwać nowych sposobów widzenia etnografii. Dowodem na to może być zainteresowanie ewolucjonizmem krytycznym, a co za tym idzie — przypominanie i interpretacja jego dorobku teoretycznego. W przypadku socjo-historyzmu istotną wykładnią rozumienia procesu zmiany k u l t u ­ rowej pozostała dla etnografów sformułowana w nim kategoria „ k u l t u ­ ry tradycyjnej" i sposób ujmowania rzeczywistości. Poszukiwania skupiające się na przystosowaniu klasycznej teorii funkcjonalizmu dla potrzeb badań nad społeczeństwem polskim uczyni­ ły go użytecznym i stosowanym sposobem wyjaśniania. Zachodzące różnicowanie się postaw badawczych w etnografii, odpo­ wiadające wzrostowi wiedzy o kulturze, wynikało z faktu, że w dyscypli­ nach humanistycznych dzielących z etnografią wspólny przedmiot ba­ dań — kulturę — rozwinęły się analizy typu antropologicznego. To różnicowanie się i poszukiwanie nowych punktów widzenia, wspomaga-ne przez ogólnohumanistyczne dyskusje metodologiczne wywołane tzw. przełomem antypozytywistycznym, zmieniło też optykę zainteresowań części z pracowników Katedry. Zasadniczo nowe inspiracje znajdują oni w propozycjach semiologii, strukturalizmu i fenomenologii, ale także wraca się do wybranych prob­ lemów postawionych po raz pierwszy przez francuską szkołę antropo­ logii, socjologii i folklorystyki. Stąd zainteresowanie się w Katedrze te­ zami Maussa, A. van Gennepa i tymi partiami dorobku J. S. Bystronia, które poświęcone są kwestiom obyczajowości. Wynika z tego także i za­ kres pola badawczego, które stanowi to, co nazywa się zwyczajowo w etnografii kulturą duchową i społeczną czy dziedziną kultury, j a k ą �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 185 zajmuje SÍQ W równej mierze folklorystyka i etnografia. Kontynuuje się również linię zainteresowań przeobrażeniami społecznymi, co mieści się w nurcie polskiej myśli socjologicznej i etnograficznej. Tak zakreślone zainteresowania stanowią w Katedrze swoisty kom­ pleks badawczy, który bardziej szczegółowo został przedstawiony w dru­ giej części niniejszej informacji referującej indywidualne zainteresowa­ nia pracowników. Uprzedzając wrażenia czytelnika warto zasygnalizować, że o ile wcześniej można było mówić o dość jednolitym ukierunkowaniu meto­ dologicznym, o tyle obecnie podstawy badawcze pracowników Katedry są raczej ciążeniem w pewnym kierunku epistemologicznym. Wykorzy­ stywanie w analizach różnych punktów widzenia zgodne jest z tendencją powszechnie obecnie panującą w humanistyce. 1. M e c h a n i z m y m y ś l e n i a t y p u l u d o w e g o . Rzeczywis­ tość kulturową Polski tworzą trzy dopełniające i przenikające się sfery kultury. Kultura „wysoka", „kultura popularna" oraz elementy kultu­ ry ludowej. Wszystkie te trzy sfery ulegają silnemu naciskowi mecha­ nizmów działania kultury masowej. Znane z modelowych socjologicz­ nych opisów sposoby funkcjonowania kultury masowej nie wyczerpują problemu. Możliwe są etnologiczne interpretacje kulturowej rzeczywistoś­ ci Polski, jeżeli uzna się, że etnologia wskazuje na to, co w kulturze sym­ bolicznej ma charakter utrwalony i trudno zmienny. Odkrywa się w ó w ­ czas mechanizmy folkloryzacji, mitologizacji i petryfikacji zjawisk k u l ­ turowych i poszukuje się matryc strukturalizujących ludzkie myślenie. Przedmiotem analizy są w tym przypadku następujące zjawiska o l u ­ dowym pochodzeniu wyliczone tu przykładowo: formy pobożności ludo­ wej, ludowe apokryfy, zagadnienia tzw. „hagiografii świeckiej" i mito­ logii narodowej, kicz i sztuka, relacje i plotki o zdarzeniach niecodzien­ nych, popularne teksty profetyczne. Ramy metodologiczne interpretacji takich zjawisk wyznaczają w spo­ sób dopełniający osiągnięcia koncepcji semiotyczno-strukturalnych i fe­ nomenologiczne metody badań nad kulturą. Badania nad wymienioną wyżej problematyką prowadzą w Kated­ rze dr Czesław Robotycki i mgr Zbigniew Fijak. W latach 1980-1982 zgromadzono materiał zebrany w czasie badań terenowych oraz przepro­ wadzono kwerendę archiwalną. Materiał ten będzie podstawą pracy doktorskiej mgr Zbigniewa Fijaka i habilitacyjnej dr C z e s ł a w a Robotyckiego, które zostaną ukończone w 1986 r. 2. K u l t u r o w y w y r a z w i ę z i s p o ł e с z n e j."Myślą przewod­ nią w podjętej pracy jest teza, iż środowisko mieszkalne członków zbio­ rowości terytorialnej jest zamieszkiwana przez nich — zorganizowana społecznie i kulturowo — przestrzeń, współmieszkańcy, z którymi łączą każdego z nich różnorodne styczności społeczne, oraz właściwe tej zbio­ rowości symboliczne wyznaczniki jej przestrzennej i społecznej tożsa­ mości. Więź z własną wsią realizuje się na dwóch poziomach. Najbliż- �186 ANNA Z A M B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I sze otoczenie doświadczane jest w dniu codziennym, w bezpośrednich, osobistych kontaktach twarzą w twarz. Więź z całą zbiorowością opiera się na pewnych wyobrażeniach wspólnoty i przeświadczeniach o przy­ należności do niej razem z innymi współmieszkańcami. Temat realizowany jest przez dr Teresę Dobrowolską od 1976 r. w ra­ mach problemu węzłowego 11.1 „Kultura narodowa, jej rozwój i per­ cepcja". Ukończenie pracy przewidzianej jako rozprawa habilitacyjna zaplanowano na 1984 r. Podstawę źródłową stanowią materiały zebrane w trakcie badań •etnograficznych prowadzonych we wsiach Beskidu Śląskiego: Koniako­ wie, Jaworzynce i Istebnej ze szczególnym uwzględnieniem tej ostat­ niej. 3. S y m b o l i c z n y a s p e k t k u l t u r y ludowej. Kultu­ r o w a f u n k c j a d a r u . Podjętym rozważaniom towarzyszy przeko­ nanie, iż uniwersalnym atrybutem życia ludzkiego jest wręczanie darów. Dar włączony w różne systemy kulturowe trwa w historii i jest obecny hez względu na terytorium i czas. Uniwersalność „darzenia się" wielo­ krotnie stwierdzana przez etnologów skłania do poszukiwania istoty tego zjawiska. Ustalenie owego znaczenia może nastąpić poprzez określenie waloru symbolicznego daru. Spośród wszystkich możliwych sytuacji, w których następuje darzenie się, wybrano do analizy sytuacje obrzę­ dowe, gdyż szczególnie wtedy czynności ludzkie nabierają wartości symholu. Obrzęd bowiem traktować można jako sposób komunikowania treś­ ci światopoglądowych o szczególnej randze społecznej. Temat realizowany jest przez zespół: doc. dr hab. Annę Zambrzyck:ą-Kunachowicz, dr Małgorzatę Maj i mgr Różę Godulę w ramach prob­ lemu węzłowego 11.1 „Polska kultura narodowa, jej rozwój i percepcja". Prace rozpoczęto w 1982 г., ukończenie przewidziane jest w 1987 r. W' 1982 r. przygotowana została przez dr Małgorzatę Maj rozprawa doktorska poświęcona znaczeniu daru w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele. Dar odgrywa w jego strukturze naczelną rolę, gdyż jest podsta­ wowym działaniem porządkującym i scalającym sprzeczności powstałe przy zmianie stanu społecznego. W przygotowaniu pozostaje opracowanie poświęcone znaczeniu „da­ rzenia się" w obrzędach towarzyszących zimowemu przesileniu dnia z no­ cą oraz starego i nowego roku. Autorką pracy, ukończonej w 1984 г., jest mgr Róża Godula. Dr Małgorzata Maj z kolei poddaje analizie zna­ czenie daru w obrzędach cyklu wiosennego. Na rok 1987 przewidziane jest przygotowanie rozprawy poświęconej obrzędowej wymianie darów w polskiej kulturze ludowej. Podstawę źródłową stanowią informacje zawarte w publikacjach etnograficznych oraz materiały uzyskane w trakcie prowadzonych badań terenowych. 4. G o s p o d a r o w a n i e w społecznościach wiejskich. Typy ethosu gospodarczego. Przedmiotem zainteresowania ł typy ethosu gospodarczego na wsi polskiej w X I X i X X w. Autor zaS£ �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 187 kładą, iż nie istnieje odrębna klasa faktów ekonomicznych. Proces gospo­ darczy to efekt nie tylko> zbiorowej świadomości, ale i nieświadomości. Nie da się więc wyjaśnić wyłącznie przez zastosowanie kryteriów racjo­ nalności, jakie oferuje ekonomia polityczna. Na gospodarowanie składa­ ją się aspekty różnorakich zachowań kulturowych. Ethos gospodarczy, będący integralną częścią kultury, współokreśla w nader istotnym stop­ niu cały ethos, sposób życia, a więc szeroki zakres zjawisk kulturo­ wych. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego. Ukończenie pracy — 1984 r. Podstawę opracowania stanowią dane zawarte w literaturze etnograJicznej oraz materiały zebrane w czasie badań terenowych prowadzonych przez autora i studentów Katedry Etnografii Słowian UJ. 5. M o d e l ś w i a t a j a k o w i z j a r z e c z y w i s t o ś c i i z b i ó r programów dla k o l e k t y w ó w i j e d n o s t e k . Centralnym zagadnieniem w podjętych rozważaniach są składowe modelu świata i ich funkcjonowanie. Przyjęto rozpatrywanie szeroko pojętego świato­ poglądu, powiązanych z nim systemów wartości oraz zbiór programów zachowań, które wchodzą następnie w fazę realizacji. Dynamika modelu polega na sprzężeniach zwrotnych między wymienionymi blokami. Rea­ lizacji podlegają wybrane programy zachowań. Opracowanie to trakto­ wane jest jako pierwszy krok ku zbudowaniu modelu adekwatnego w stosunku do rzeczywistości kulturowej. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego oraz dwu pra­ cowników Instytutu Filozofii UJ. Ukończenie pracy — 1983 r. Problem kultury l u d y c z n e j na p r z y k ł a d z i e za­ b a w e k l u d o w y c h . Celem rozprawy jest określenie istoty ludyzmu, a poprzez nią odkrycie znaczenia i miejsca zabawki w kulturze. Dla rozwiązania tego zagadnienia uwzględnione zostaną różne punkty w i ­ dzenia, jak np. historyczny czy funkcjonalny, które w dalszych rozwa­ żaniach pozwala na sformułowanie wniosków syntetycznych. Analizą ° b j ę t y zostanie europejski krąg kulturowy ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski. Temat powyższy realizuje w ramach przewodu habilitacyjnego dr Jan Bujak. Termin ukończenia pracy — 1984 r. Bazę źródłową stanowią informacje uzyskane z literatury przedmio­ t u (w skali europejskiej), poprzez kwerendę polskich archiwów, zbio­ rów muzealnych oraz badania terenowe. 7. I d e n t y f i k a c j a k u l t u r o w a g r u p e t n i c z n y c h . G r u ­ p a C y g a n ó w p o l s k i c h . Założeniem podjętej pracy jest sformuło­ wanie zespołu twierdzeń i ich weryfikacji dotyczących relacji zachodzą­ cych między kulturą mniejszości etnicznych a kulturą społeczeństwa, którego stanowią one część. Sformułowane sądy zostaną zweryfikowane na drodze analizy faktów dotyczących wybranej grupy etnicznej, jaką stanowią Cyganie. �188 ANNA Z A M B H Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I Szczególnym przedmiotem zainteresowania będą formy przejawiania się dystansów etnicznych w postaci stereotypizacji własnej i obcej k u l ­ tury, stopnia asymilacji Cyganów ze społeczeństwem polskim. Temat podjęty został w 1982 r. przez mgr Andrzeja Mirgę pozosta­ jącego w kontaktach z dr. Lechem Mrozem z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, a ukończony zostanie w 1990 r. Przedmiotem zainteresowania autora są Cyganie mieszkający w K r a ­ kowie i wsiach karpackich. W tym środowisku prowadzone są badania. Ponadto wykorzystane zostaną materiały archiwalne. 8. A t l a s K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t . W przygotowywa­ nym atlasie przyjęto często formułowaną tezę, że teren Karpat ze wzglę­ du na swoją odrębność geograficzną, przeszłość osadniczą, kontakty kulturowe, sposób gospodarowania stanowi region wyróżniający się swoi­ stym zespołem elementów kulturowych. W kartogramach ujęte zostaną wybrane elementy kultury społecznej i duchowej, które pozwolą na ukazanie, jakie spośród nich spotykane są na terenie całej Polski, k t ó r e są specyficzne dla Karpat, oraz tých, które wskazują na istnienie podregionów. W opracowaniu, którego część stanowić będą kartogramy, przedsta­ wiona zostanie analiza zawierająca ocenę czynników sprawiających, iż Karpaty można określić jako region wyróżniający się swoistymi cecha-* mi kultury ludowej. Prace nad przygotowaniem atlasu, którymi kieruje prof, dr Jadwiga Klimaszewska, prowadzone były w latach 1961-1965, 1977-1979 oraz w 1983 r. Zostaną one ukończone w 1986 r. 8. P r o c e s z m i a n k u l t u r o w y c h w s p o ł e c z e ń s t w a c h m u z u ł m a ń s k i c h . Celem realizowanych prac jest określenie zmian następujących w świecie muzułmańskim pod wpływem kontaktów k u l ­ turowych następujących zarówno w okresie polityki kolonialnej, jak i współczesnych. Odchodzenie od tradycyjnych wzorów kulturowych, kierunki tego typu przemian analizowane będą na przykładzie sposo­ bów gospodarowania i życia codziennego wsi i miast muzułmańskich. Problematykę tę realizuje doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, który w roku 1981 opublikował pracę habilitacyjną poświęconą tematowi: Wieś współ­ czesnego Kurdystanu irackiego u progu modernizacji. Mgr Andrzej Romanowski w 1982 r. podjął rozważania nad sposo­ bami wartościowania i organizacji przestrzeni mieszkalnej w środowisku miejskim Iraku. Praca doktorska na ten temat zostanie ukończona w 1986 r. Bazę źródłową stanowią informacje zaczerpnięte z publikowanych prac oraz materiały zebrane w trakcie badań prowadzonych w Iraku przez zespół ,,Miastoprojektu" z Krakowa. Opracowali: Anna Zambrzycka-Kunachowicz i Czesław Robotycki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/114f46449cea32627f8a9d2a3e9be3a4.pdf a499da611bd936fd1710da7d5551c94f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1215 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1121 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU I M . BOLESŁAWA BIERUTA W E WROCŁAWIU Katedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzi prace ba­ dawcze w zakresie trzech obszarów terytorialnych, t j . Śląska, Polski i Europy. Dotyczą one wybranych zagadnień kultury ludowej, jej trady­ cji, przeobrażeń i stanu współczesnego. Z racji położenia geograficznego, od samego początku po I I wojnie światowej na plan pierwszy wysunęła się problematyka dotycząca k u l ­ tury ludowej na Śląsku: 1) stanu zachowania zjawisk kultury autochto­ nicznej, t j . zastanej na Dolnym Śląsku; 2) kultury grup osiedleńczych przybyłych z innych stron Polski, z terenów przekazanych Związkowi Radzieckiemu i reemigrantów oraz 3) integracji kulturowej. Prace w tym zakresie są nadal kontynuowane, przy czym ostatecznym ich efektem ma być studium monograficzne pt. „Kultura ludowa Dolnego Śląska" w opracowaniu dr Henryki Wesołowskiej. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Autorka ta zakończyła natomiast badania i złożyła do dru­ k u opracowanie na temat „Śląskie obrzędy rodzinne". Złożone i przy­ jęte do druku zostało także opracowanie dotyczące tradycyjnej odzieży ludowej na Śląsku, doc. dr hab. Barbary Bazielich, będące wynikiem długoletnich badań terenowych i studyjnych. Na tej samej bazie źródło­ wej opracowywane jest przez dr H. Wesołowską zagadnienie kształtowa­ nia się nowego stylu życia społeczności wioskowej na Śląsku, na przy­ kładzie wybranych miejscowości. Jego zakończenie przewiduje się po 1985 r. Z zakresu kultury społecznej na Śląsku, pod opieką doc. dr hab. Edwarda Pietraszka, przygotowana została przez adiunkta Katedry,, dr Wandę Czapran, rozprawa doktorska na temat „Więzi rodzinne i krewniacze na współczesnej wsi dolnośląskiej". W 1982 г., wychodząc naprzeciw społecznemu zamówieniu, Katedra (przy współudziale studen­ tów i pracowników Muzeum Etnograficznego) rozpoczęła zespołowe ba­ dania terenowe w rejonie jeleniogórskim, które przewiduje się na parę lat, a przedmiotem ich jest uchwycenie tradycji ludowych współczes­ nych mieszkańców tego rejonu dla wykorzystania jako> wartości w pracy kulturalno-oświatowej. Zgodnie z życzeniem zleceniodawcy, przedmiotem badań były najpierw zagadnienia dotyczące zwyczajów i obrzędów, stro­ j u i tekstyliów oraz struktury społecznej. W następnych latach przewi13 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �194 BARBARA BAZIELICH duje się rozszerzenie problematyki i obszaru badawczego tak, by sukce­ sywnie można było zmierzać również do ujęcia monograficznego. Tema­ tem długofalowych badań jest również zabytkowa architektura ludowa na Dolnym Śląsku. Ich faza obecna obejmuje zespół budownictwa typu łużyckiego (mgr Mieczysław Trojan). Badania te są częściowo realizo­ wane przy współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków we Wrocławiu. Prace obejmujące obszar Polski dotyczą szeroko pojętej etnobotaniki, przy czym znaczenie roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych było przedmiotem rozprawy habilitacyjnej dr. Adama Palucha. Tematem zzakresu kultury materialnej jest „Tradycyjne rybołówstwo śródlądo­ we", kontynuowane przez dr. Zygmunta Kłodnickiego, a z kultury spo­ łecznej — „Kształtowanie się systemów wartości polskiej ludności w i e j ­ skiej i robotniczej od schyłku X I X w." w opracowaniu doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka. Ukończenie obydwu prac, opartych na materiałach terenowych i studyjnych, nastąpiło w połowie 1984 r. Ostatnim obszarem jest teren Europy, a wybranymi dziedzinami ba­ dań podjętych przez doc. dr hab. Barbarę Bazielich są: sztuka ludowa i problem jej narodowego i regionalnego zróżnicowania oraz ludowa odzież, jej historyczne i regionalne uwarunkowania. Bazują one na obcej literaturze przedmiotu i wynikach współcześnie przeprowadzonych badań naukowych ośrodków różnych krajów. Zakończenie podjętych tematów przewiduje się po 1985 r. Również w wyniku współpracy z różnymi oś­ rodkami naukowymi w Europie dr Z. Kłodnicki i mgr Mieczysław Trojan uczestniczą w opracowywaniu materiału z zakresu kultury ma­ terialnej do europejskiego atlasu etnograficznego, co traktować należy jako działalność długofalową. Opracowała: Barbara Bazielich Do druku przygotowała: Iwona Kdbzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe20caefd71d3855cc5502f238ccf238.pdf acc97c9c1e2f798afddf5e4e4768f3f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1122 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Katedra Enografii Uniwersytetu Łódzkiego prowadzi prace badawcze w trzech grupach tematycznych: pierwszej, dotyczącej społecznego as­ pektu zjawisk kulturowych, przy czym analizy opierają się na szerokiej bazie własnych badań terenowych; drugiej, koncentrującej uwagą na za­ gadnieniach teorii kultury i historii etnografii oraz — trzeciej, z zakre­ su dokumentacji naukowej w dziedzinie etnologii. 1. 1. K u l t u r a ś r o d o w i s k a r o b o t n i c z e g o Ł o d z i . P r o t dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr E. Karpińska, mgr E. Pawlak wraz z zespołem studentów. Celem pierwszego etapu badań ma być re­ konstrukcja kultury środowiska robotniczego od 1939 r. W etapie drugim realizowane będą prace nad przeobrażeniami współczesnymi kultury tego środowiska (od 1945 r.). Badania powyższe realizowane są częściowo w ramach problemu węzłowego 11. 1 „Polska kultura narodowa, jej roz­ wój i percepcja", przygotowane opracowania zagadnienia roli pracy w ethosie tej kultury wchodzą natomiast w zakres problemu między­ resortowego 11. R.: „Człowiek i praca". Terenem prac są osiedla robot­ nicze Łodzi oraz inne dzielnice i domy zamieszkałe przez robotników. Wykorzystywane są materiały z własnych badań terenowych rozpoczę­ tych w 1977 r., wspomnienia członków Koła Miłośników Folkloru Ł o ­ dzi oraz materiały archiwalne i statystyczne. W 1983 r. B. Jaworska pla­ nuje wstępne opracowanie I etapu pracy. W t y m planie przewidziane jest także zakończenie pracy doktorskiej E. Karpińskiej dotyczącej wzo­ rów kulturowych związanych z urządzeniem mieszkań robotniczych (la­ ta 1918-1939). I . 2. K a s z u b i . M e c h a n i z m y i d e n t y f i k a c j i etnicz­ n e j . Doc. dr hab. J. Kucharska wraz z zespołem studentów. Celem pra­ cy rozpoczętej w 1976 r. jest ukazanie tych mechanizmów w trzech układach odniesienia terytorialnego: pogranicznym (Kaszubi Bytowscy), centrum obszaru (Kaszubi z pojezierza kaszubskiego), w obcym środowis­ ku narodowym (emigranci z Kaszub w Kanadzie). Materiały z obszaru granicznego znajdują się w przygotowanym przez J. Kucharską do dru­ ku w wydawnictwie uniwersyteckim opracowaniu pt. Funkcjonowanie świadomości regionalnej i narodowej we wsiach kaszubskich okolic By­ towa. W 1982/1983 realizowano tematy dotyczące przekazu tradycji k u l - �196 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA turowych w rodzinie, stylu życia, kryteriów wyróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych. Wykonawcami są — obok J. Kucharskiej — studenci-magistranci. Terenem badań w 1982 r. była wieś Chmielno le­ żąca w centrum obszaru Kaszub. Bazę źródłową tworzą wywiady tere­ nowe, literatura, kroniki szkolne itp. Badania w centralnym obszarze Kaszub były kontynuowane w 1983 r. W tym też roku opracowywano materiały kanadyjskie z badań prowadzonych w 1977 i 1978 r. (prace wykonywane w ramach problemu węzłowego 11. 1). I . 3. Formy rekreacji ludności wsi, dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Dr M . Piotrowski. Badania te są w pewnym stop­ niu kontynuacją wcześniejszych zainteresowań M . Piotrowskiego podsu­ mowanych w ukończonej w 1982 r. pracy doktorskiej na temat członków wiejskich zespołów folklorystycznych i ich stosunku do pracy w zespole. Pracę koncepcyjną zapoczątkowano w 1982 r. Badania rozpoczęto w 1983 r. Zakończenie pracy przewidziane jest na rok 1986. Planowane badania oprzeć się mają na wywiadach z mieszkańcami wybranych wsi oraz animatorami życia społecznego i kulturalnego (problem węzłowy 11. 1). I . 4. W s p ó ł c z e s n y r e p e r t u a r m u z y c z n y w s i . Mgr J. Ludwicka. Celem pracy stanowiącej studium wsi Mąkolice w woj. łódz­ kim (rozpoczętej w 1977 r. w ramach tematu węzłowego 11. 1) jest po­ kazanie zależności tradycyjnego i współczesnego folkloru muzycznego, ich wzajemnych wpływów oraz społecznego kontekstu formowania i w y ­ stępowania zjawisk folkloru. Bazę źródłową stanowią badania własne w wybranych wsiach, nagrania, analiza literatury teoretycznej i porów­ nawczej. Praca jest przygotowywana jako rozprawa doktorska. I . 5. Ś w i ę t o i f o r m y ś w i ę t o w a n i a n a przykładzie o d p u s t u . Mgr E. Nowina-Sroczyńska. Analizą objęto cechy morfolo­ giczne odpustu chcąc podkreślić jego treść i formy ukształtowane przez tradycję kościelną oraz tradycję badanej grupy społecznej. Bazę źród­ łową stanowią wywiady prowadzone w obrębie parafii Wysokienice koło Głuchowa (woj. skierniewickie) oraz liczne obserwacje odpustów para­ fialnych (Wysokienice, Głuchów) i o szerszym zasięgu (Studzianna, Czę­ stochowa). Okres objęty analizą to ostatnie 10 lat życia parafii (19701980). Zakończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej — 1984 r. Ponadto, w wyniku badań zespołowych prowadzonych w ramach prob­ lemu węzłowego 11. 1 na terenie gminy Głuchów E. Nowina-Sroczyńska i dr W. Baranowski przygotowali do druku w „Łódzkich Studiach Etno­ graficznych" tom prac omawiających wyniki badań nad rolą tradycji w życiu współczesnej wsi. Publikacja w 1984 r. I . 6. T w ó r c a i j e g o d z i e ł o . Mgr K . Piątkowska. Celem roz­ poczętych w 1980 r. prac jest problem twórczości plastycznej, postawa twórcy, jego wiedza i umiejętności, forma i treść jego dzieł, a także spo­ łeczne uwarunkowania ich odbioru. Materiałem dla egzemplifikacji teo- �KATEDRA ETNOGRAFII W ŁODZI 197 retycznych rozważań ma być poznanie trzech rzeźbiarzy z sieradzkiego (Muchy, Korpy i Kaczmarka). Podsumowanie badań rozpoczętych w 1981 r., łączących własne przemyślenia z osiągnięciami dotychczaso­ wej teorii sztuki, przewidziane jest jako rozprawa doktorska ok. 1986 r. Wszystkie wymienione wyżej, pozornie różne prace łączy zaintereso­ wanie społecznym aspektem obserwowanych zjawisk kulturowych. Ba­ danie procesów i mechanizmów kultury w kontekście życia historycz­ nie ukształtowanych grup społecznych. Większość prac dotyczy terenów polskich, tylko dwie — pozaeuropejskich. Są to: I . 7. T r a d y c y j n e r o l n i c t w o Beludżystanu i jego w s p ó ł c z e s n e p r z e m i a n y . Dr K. Wolski. Bazą źródłową tej mo­ nografii problemowej jest literatura i materiały archiwalne oraz własne badania prowadzone w latach 1960-1976. Obok tego zagadnienia dr K . Wolski gromadzi materiały do kultury Bhil w Radżastanie w Indiach, gdzie w latach 1967-1981 prowadził badania. Zakończenie prac o Beludżystanie — 1983 r., pracy o Radżastanie — w końcu lat 80-tych. W 1981 r. K . Wolski rozpoczął także badania nad mniejszościami indyj­ skimi na obszarze Maharasztry. Ich kontynuacja uzależniona jest od możliwości wyjazdu. I . 8. I n d y j s k i e p l e m i o n a w p r o c e s i e p r z e m i a n s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . Mgr J. Suliga, doktorant Katedry. Bazą pracy jest literatura przedmiotu oraz częściowo materiał z własnych ba­ dań. Czynione są starania o wyjazd do Indii w celu poszerzenia bazy źródłowej. Zakończenie prac — 1984 r. I I . 1. Ź r ó d ł a p o l s k i e d o p o z n a n i a r o s y j s k i e j k u l ­ t u r y l u d o w e j . Dr W. Baranowski. Celem pracy było zinterpreto­ wanie i omówienie polskich relacji i opisów, wspomnień z Syberii, a tak­ że z Rosji europejskiej i Kaukazu z lat 1831-1920, niepublikowanych oraz wydanych w formie książkowej czy artykułu. Praca została zakoń­ czona i przygotowana do druku w 1983 r. I I . 2. K o n c e p c j a k u l t u r y w d w u o d m i e n n y c h m o ­ d e l a c h w s p ó ł c z e s n e j e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j . Mgr K. Kaniowska. Praca omawia problem uwarunkowań teoretycznych tych koncepcji w dzisiejszej amerykańskiej myśli etnologicznej, które tkwią w szeroko rozumianej przyrodniczej tradycji etnologii. Rozpatrywane są w niej wybrane holistyczne teorie kultury: współczesne postacie ewolucjonizmu, teoria kultury A. L . Kroebera oraz wpływ socjologii i kon­ cepcji etnologicznych na te właśnie teorie. Analizą objęte są takie ele­ menty jak: założenia teoretyczne, gdzie szczególnie interesuje autorkę pojęcie kultury i stosunek kultura — natura, konstrukcja metodologicz­ na, gdzie nacisk położony jest na sposób wyjaśniania i interpretowania zjawisk oraz relacji teoria — empiria. Praca jest kontynuacją wcześ­ niejszych zainteresowań K . Kaniowskiej etnologią anglosaską. Jej za­ kończenie przewidziane jest w formie rozprawy doktorskiej na 1984 r t �198 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA I I . 3. P e r s p e k t y w y s t o s o w a n i a m e t o d y se m i o t y c z n e j w e t n o l o g i i . Mgr K . Piątkowski. Główny nurt zainteresowań to możliwości i perspektywa zastosowania na gruncie badań i teorii etno­ grafii nowych metod, zwłaszcza semiotycznej, strukturalnej i metod poststrukturalnych. Inspiracja czerpana jest w pierwszym rzędzie z osiągnięć radzieckiej szkoły semiotyki Moskwa—Tartu, francuskiej tradycji strukturalistycznej oraz szkoły anglosaskich kontynuatorów Ch. Peirce'a. Za­ kończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej przewidziane było na 1984 r. W grupie I I I wykonywane są prace badawcze i dokumentacyjne we współpracy z Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, częściowo na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prace pro­ wadzone są pod kierunkiem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. I I I . 1. B i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i i p o l s k i e j . Zespół: mgr T. Zakrzewska, mgr M . Niewiadomska, mgr E. Karpińska z ODIE PTL. Oprócz 3 opublikowanych bibliografii w chwili obecnej znajdują się w druku międzynarodowa bibliografia pasterstwa wysokogórskiego (dru­ kowana w Brnie przez M K K B ) i I I część bibliografii etnografii polskiej za lata 1961-1969. W 1983 r. przystąpiono do przygotowania bibliografii retrospektyw­ nej etnografii polskiej za lata 1976-1980, zakończenie prac przewidziane jest na 1984 r., oraz za lata 1926-1939 (zakończenie przewidziane jest na 1985 r.). I I I . 2. S ł o w n i k d l a p o t r z e b d o k u m e n t a c j i m u z e a l ­ n e j . Zespół: mgr I . Wiktor-Grzelakowa (ODIE PTL) oraz pracownicy muzealni: mgr M . Parnowska (Warszawa), G. Skalski (Poznań), mgr I . Bernasińska (Łódź), mgr A. Jaher-Tyszkowa (Kraków). W 1980 r. pod­ jęto prace nad zagadnieniem stroju, pożywienia, budownictwa i rolnic­ twa. W 1981 r. — nad wyposażeniem wnętrza i garncarstwem. Po spre­ cyzowaniu wstępnych założeń opracowano z wymienionych zakresów te­ matycznych listy haseł słownikowych. Na podstawie literatury przedmio­ tu oraz materiału leksykalnego mają być definiowane poszczególne ter­ miny. Planuje się opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych z za­ kresu budownictwa, garncarstwa i wyposażenia wnętrz, po recenzji k t ó ­ rych ustali się ostateczną liczbę deskryptorów z każdego tematu. Opracowała: Bronisława Kopczyńska-Jaworska Do druku przygotowała: Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b10e8356f87f7bb679f7f7adcdf379.pdf f809155efc5294bda48e1485d34b3fbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1212 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1118 Title A name given to the resource Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.179-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z. I Część II I N F O R M A C J E O OŚRODKACH B A D A N E T N O G R A F I C Z N Y C H I FOLKLORYSTYCZNYCH KATEDRA ETNOLOGII I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO WSTĘP Pierwsze zainteresowania naukowe i prace etnograficzne w środo­ wisku warszawskim w 1 poł. X I X w. wiążą się z działalnością War­ szawskiego Towarzystwa Naukowego, a w drugiej jego połowie skupiają się przede wszystkim wokół redakcji czasopisma „Wisła" (pierwszego czasopisma etnograficznego w krajach słowiańskich), a następnie — Muzeum Etnograficznego. Po 1918 r. historia kultury, etnografia i etno­ logia stanowią najpierw przedmiot wykładów na Wolnej Wszechnicy, a następnie na Uniwersytecie Warszawskim (Ludwik Krzywicki, Ste­ fan Czarnowski) oraz w Instytucie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych TNW (Stanisław Poniatowski z asystentami: Kazimierzem Mo­ szyńskim i Kazimierą Zawistowicz-Adamską). Na Uniwersytecie War­ szawskim później niż na innych uniwersytetach odrodzonej Polski, bo w 1934 г., utworzono — silniejszy jednak niż gdzie indziej — ośrodek dydaktyczny i naukowy z katedrami etnologii (Stanisław Poniatowski), etnografii Polski (Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrze jewiczowa) i socjologii (Jan S. Bystroń). Kierownicy katedr przynieśli ze sobą zarówno doświadczenie z prac dydaktycznych i naukowych prowa­ dzonych przedtem w Warszawie, Wilnie, Poznaniu i Krakowie, jak i za­ interesowania różnymi metodami obcymi, z którymi zetknęli się np. w okresie studiów na innych uniwersytetach europejskich: szkołą k u l turowo-historyczną F. Graebnera i O. W. Schmidta, fenomenologią Ed­ warda Husserla, strukturalizmem Jana Baudouina de Courtenaya i so­ cjologiczną szkołą francuską E. Durkheima i jego kontynuatorów. W t y m samym czasie nastąpił również na innych uniwersytetach polskich roz­ wój socjologii nawiązującej do kierunków obcych w tym, m.in. do szko­ ły funkcjonalnej B. Malinowskiego. Między przedstawicielami tych róż­ nych kierunków i różnych ośrodków naukowych w Polsce występowała �180 ZOFIA SOKOLEWICZ żywa wymiana poglądów; kształtowały się nowe polskie szkoły w etno­ grafii i socjologii. Kres tej linii rozwoju położyła II wojna światowa, w rezultacie której wyniszczenie w obozach hitlerowskich, choroby i roz­ proszenie po świecie polskich uczonych doprowadziły do zlikwidowania placówki warszawskiej. Jej odbudowę przy pomocy badaczy z pokrew­ nych dyscyplin (W. Antoniewicz, S. Ossowski, J . Krzyżanowski) podjął najpierw J . S. Bystroń, a od 1948 r. uczeń Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, Witold Dynowski. Nawiązał on do pracy swoich poprzedników, jak również do kierun­ ków reprezentowanych przez przedstawicieli etnografii międzywojennej innych uniwersytetów polskich (zwł. Uniwersytetu Jagiellońskiego), któ­ rzy po II wojnie powrócili na Katedry, budując w konfrontacji z no­ wym kierunkiem, materializmem historycznym, swe własne oryginalne propozycje teoretyczne: ewolucjonizm krytyczny (K. Moszyński) i meto­ dę integralną (K. Dobrowolski). Ten wstęp historyczny ma niejako uzasadnić rodzaj podjętych dzi­ siaj prac. Wynika bowiem z niego, że w etnografii polskiej ścierało się zawsze kilka nurtów badawczych, teoretycznych, filozoficznych. Jednym z celów dziś pracującego w Katedrze zespołu jest zachowanie wierności owej wielości propozycji, rezygnacja z przyjęcia jednego kierunku teo­ retycznego jako wiodącego, wprowadzanie nowych wzorów obcych i two­ rzenie własnych propozycji. Z natury rzeczy podejmowanie prac o róż­ nych orientacjach teoretycznych zmusza do prowadzenia dyskusji na temat relacji między teoriami, mocy wyjaśniającej i zakresu każdej z nich, porównywalności uzyskiwanych wyników. W prezentowanych niżej informacjach o prowadzonych pracach nacisk położono na. „czystą" informację pozostawiając rozważania teoretyczne do mających ukazać się w najbliższym roku wydawnictw. Wspomniana zaś sprawa relacji między teoriami będzie przedmiotem książki Z. Sokolewicz, Etnologiczne teorie kultury, która m.in. wykorzystuje doświadczenie z ostatnich 10 lat dyskusji teoretycznych i metodologicznych w tej kwestii w K a ­ tedrze. Kierunkiem teoretycznym najbardziej inspirującym dziś pracowników Katedry jest niewątpliwie strukturalizm klasyczny i jego warianty, a obok niego semiotyka (w wydaniu E . Meletyńskiego i J . Łotmana), kierunek historyczny histoire nouvelle, orientacja K. Dobrowolskiego, fenomenologia (szkoła utrechtska), psychoanaliza (C. G. Jung). Kie­ runki te nawiązują więc zarówno do „scjentystycznych" jak i „rozumie­ jących", humanistycznych modeli w nauce. Stwarza to z natury rzeczy szczególne trudności w porozumiewaniu się i tym samym zmusza do dyskusji prowadzonych równolegle do badań i wzajemnie współzależ­ nych. W informacji podanej niżej wymieniamy przede wszystkim prace zespołowe. Badania prowadzone są na terenie całej Polski ze szczegółH �K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW 181 nym nasileniem na obszarze Podlasia. Obejmują wsie i miasteczka, a tak­ że duże miasta, chłopską kulturą tradycyjną i robotniczą, zagadnienia etnogenezy, pograniczy kulturowych, regionów, kulturą epoki przemy­ słowej. Prace zespołowe: 1. S ł o w n i k m i t ó w i o b r z ą d ó w l u d o w y c h w P o l s c e n a t l e s ł o w i a ń s k i m , realizowany w problemie węzłowym 11.1: „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" od 1977 r. Szczególnie intensywne badania na terenie wschodniej Polski, nie wyłączając małych miast i miasteczek. Kwerenda źródłowa X I X i X X w. Materiał porównawczy terenowy z Macedonii. Współpraca w za­ kresie opracowywania bibliografii i kwerend źródłowych ustalona z Buł­ garią. Pozostałe obszary słowiańskie stopniowo bądą włączane do współ­ pracy. Nie wyklucza sią możliwości współpracy z Komisją Karpacką I H K M PAN. Przyjęta orientacja metodologiczna: strukturalno-serniotyczna. Prowadzone aktualnie prace teoretyczne zmierzają w kierunku przejścia na badanie procesu historycznego. Opracowuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, mgr Zbigniew Benedyktowicz, dr Jerzy S. Wasi­ lewski, mgr Marianna Pawlik-Zdziarska, dr hab. Ludwik Stomma, dr Ryszard Tomicki, mgr Maria Adamowicz i inni. Słownik dzieli się na dwie części. Na pierwszą część złożą się zeszyty autorskie, w których zostaną omówione podstawowe kategorie kultury ludowej z próbą odnie­ sienia ich do wartości. Na drugą część złożą się hasła szczegółowe o cha­ rakterze historycznym. Próbny zeszyt „Słownika" zaplanowano na 1984 r. Zakończenie zeszytów autorskich do 1986 г., zakończenie części hasłowej — 1990 r. 2. E t n o g r a f i a z i e m d o r z e c z a W i s ł y . Program międzydyscyplinarny i międzyuczelniany realizowany od 1980 r. przez Wy­ dział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Ma on na celu: 1) i n ­ wentaryzację elementów krajobrazu kulturowego na obszarze, który od dłuższego czasu ulega poważnym przekształceniom przyrodniczym, gos­ podarczym, kulturowym; 2) rekonstrukcję specyficznej kultury w y n i ­ kającej z konieczności dostosowania sposobu życia człowieka do warun­ ków nadwodnych (zajęcia wodne, osadnictwo, regulacja rzeki etc); 3) re­ konstrukcję kategorii kultury ludowej, którymi posługują się mieszkań­ cy obszarów nadwiślańskich w klasyfikacji i opisie zjawisk kultury; 4) określenie roli Wisły w zróżnicowaniu kultury ludowej w Polsce. Przedmiotem badań są następujące działy kultury: układ przestrzenny i architektura ludowa, wartościowanie przestrzeni wsi — tzw mental maps, wartościowanie obiektów zabytkowych, kompleksowa inwentary­ zacja wybranych zagród, dom i obejście (technologia i symbolika), rol­ nictwo, hodowla, rybołówstwo, wytwórczość rękodzielnicza, komunika­ cja i transport, zdobnictwo obrzędowe, pożywienie, zajęcia wodne, wie- �182 ZOFIA SOKOLEWICZ dza ludowa o rzece, krajobraz kulturowy, kwestie charakterystyczne dla pewnych odcinków biegu Wisły, jak osadnictwo olęderskie, menonici etc. Wykonuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Marian Pokropek, mgr Krzysztof Kubiak, mgr Grażyna Jaworska, mgr Dorota Andrzejewska, mgr Tomasz Strączek oraz pracownik Państwowego M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie mgr Piotr Szacki i mgr Małgorza­ ta Bartnicka — doktorantka PAN, nadto Pracownia Badań Regionalnych UBB We Wrocławiu (zespół pod kierunkiem dr Jana Kurka prowadzi badania nad samorodną twórczością ludową oraz miejscami pielgrzymek). Od przyszłego roku przewidujemy włączenie się do naszych badań mu­ zeów: toruńskiego, lubelskiego, kieleckiego, radomskiego i in. Ośrodek warszawski prowadzi własne badania na obszarze od Płocka do Zawi­ chostu. Bazą źródłową stanowią aktualne i archiwalne materiały etno­ graficzne, ikonografia (od najstarszych źródeł graficznych i malarskich), fotografia i film. Przyjęto orientację strukturalno-semiotyczną przy re­ konstrukcji kategorii kultury ludowej oraz orientację historyczną przy badaniu zagadnień zróżnicowania kultury. Przewiduje się badania po­ równawcze przy współpracy holenderskiej, francuskiej i węgierskiej (wielkie rzeki). Wydawnictwo seryjne UW pt. Wisła w Pradziejach i Historii zacznie wychodzić od 1985 r. 3. E t n o g r a f i a pogórza krośnieńskiego. Rozpoczęta w 1981 r. jest kontynuacją prac z lat 1976-1980 pt. „Historia a świado­ mość mieszkańców wsi" i innych prac wcześniejszych nt. współczesnych przemian kultury tradycyjnej społeczności wiejskich okolic Krakowa, Krosna, Warszawy i Kurpiów, ich zależności od podłoża historycznego (por. „Etnografia Polska", t. 26 z. 2). Przyszła monografia obejmie za­ równo zagadnienia współczesnego krajobrazu kulturowego i organiza­ c j i życia, jak również tradycji ustnej oraz opinii dotyczących oceny przeszłości i postaw i aspiracji współczesnych, co posłuży odtworzeniu czynników oraz etapów przemian kulturowych zachodzących w okresie k i l k u ostatnich generacji. Wstępne podsumowanie wyników: w mono­ grafii wsi Trześniów na tle regionu (w druku). Zespół prowadzi prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Zakończenie ok. 1990 r. od 1983 r. temat wchodzi w skład szerszego zadania pt. „Etnograficzne i etniczne podsta­ w y kultury ziem polskich" (11.1. 6. 2). 4. C y g a n i e w k u l t u r z e p o l s k i e j ; prowadzi dr Lech Mróz i zespół (studenci etnografii UW, absolwenci i pracownicy naukowi Kate­ dry Etnografii UJ i Muzeum w Toruniu). Obszar — Polska pd.-wsch. i szereg punktów w woj. wrocławskim, poznańskim, radomskim, kalis­ kim, częstochowskim, koszalińskim, białostockim, piotrkowskim, gdań­ skim). Ankieta obejmuje 2300 GRN. Bazę źródłową stanowi materiał etnograficzny, dane z archiwów, dane rad narodowych i instytucji pub­ licznych. Rozpoczęto w 1981 — zakończenie 1985 r. (numer problemu: 11. 1. 6. 1). �K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW 183 5. M i t i m y ś l e n i e m a g i c z n e w o b e c w a r t o ś c i . Temat opracowywany jest w ramach problemu węzłowego 11. 8 „Zmiany oso­ bowości i form życia kulturalnego w warunkach reform społecznych". Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że myślenie mityczne jest żywe i funkcjonuje w kulturze współczesnej, a wyraża się w wytworach k u l ­ tury i zachowaniach jej właściwych, nowo tworzonych. W badaniach nawiązuje się do polskiej tradycji: C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, E. Frankowskiego, J. S. Bystronia, K. Moszyń­ skiego, z filozofów — przede wszystkim S.„ Brzozowskiego. Przegląd "współczesnych orientacji obejmuje skalę od C. Castanedy, E. Cassirera, С G. Junga, R. Barthesa, L . Kołakowskiego, M . Eliadego, E. Fromma, P. Ricoeura, C. Lévi-Straussa po teorie cybernetyczne G. Batesona, a w Polsce M . Mazura i A. Wiercińskiego. Opracowuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Re­ gulska, mgr Robert Czarnota, mgr Magda Michalska-Ciarka, mgr Joan­ na Tokarska wraz z grupą studentów. 6. M i t o l o g i a n a r o d o w a . Rekonstrukcja treści mitów odno­ szących się do narodu polskiego i badanie ich poprzez obrzędy (szeroko rozumiane) — zrytualizowane sfery zachowań narodu. Badaniami ob­ jęto całą Polskę, okres współczesny, rekonstrukcje historyczne od okresu Romantyzmu. Źródła: badania terenowe, materiały ikonograficzne, l i ­ teratura piękna i popularna. Przyjęta orientacja — fenomenologiczna. Realizują: doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Regulska i i n ­ ni. Badania rozpoczęto w 1980 r. Pierwszy etap prac zostanie zakończo­ ny w 1985 r. 7. Nadto w Katedrze prowadzone są prace z zakresu mongolistyki, afrykanistyki, metodologii badań tzw. trzeciego świata, kultury klasy robotniczej, historii etnografii, teorii kultury. Tematy te pomijamy w i n ­ formacji. Nie podano też tytułów książek, nad którymi pracują poszcze­ gólne osoby z zespołu Katedry, nie związanych z pracami zespołowymi. Pominięto też dane dotyczące podręcznika etnografii Polski, którego I część pióra M . Pokropka, pt. Etnografia regionalna Polski, przewidzia­ na jest do druku w 1985 r. Opracowała: Zofia Sokolewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c36efa105a31a688fcb9af5eaa809407.pdf ec2fc8f30986b92180ed364eae86a19c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3426 Title A name given to the resource Katedra Kultury Polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a t e d r a K u l t u r y P o l s k i e j Aleksander Jackowski Teksty publikowane w tej części numeru związane są z działalnością Katedry Kultury Polskiej, ludzi, którzy ją tworzą oraz programu, który realizują. Każdy z nich równie dobrze mógłby się znaleźć w innym numerze pisma, bowiem zarówno ich tematyka, jak i sposób ujęcia mieszczą się w profilu „Konteks­ tów" . Właśnie ta bliskość powoduje, że związki między pismem a Katedrą nie są ani doraźne, ani przypadkowe. Autorzy, których teksty zamieszczamy poniżej, znani są czytelnikom. Roch Sulima od lat należy do naszych przyjaciół, publikuje swe artykuły, wspomaga radą i krytyką. W związku z problematyką teatru zamieszczaliśmy artykuły Zbigniewa Osińskiego, Leszka Kolankiewicza i Wojciecha Dudzika. Jeśli więc tym razem łączymy ich wypowiedzi nie na zasadzie pokrewieństwa tematycznego, lecz przynależności do zespołu, który kształtuje program Katedry, czynimy to w tym celu, by zaprezentować, choć pobieżnie, zarówno ten program, jak i ludzi, którzy go tworzą. Katedra działa w ramach Wydziału Polonistyki UW, ale zakres jej działań i kompetencji wykraczają poza ramy jednej dyscypliny. Wystarczy wskazać na podejmowane zadania, takie jak np. animacja kultury, antropologia teatru, współczesne kierunki poszukiwań artystycznych w teatrze, widowiskach, filmie, i innych formach technik audio-wizualnych; śledzenie nowych środków komunikacji i informacji, sięganie do źródeł kultury, tradycji. Dalej: ant­ ropologia codzienności, problematyka pogranicz etnicznych, kulturowych, wyznaniowych. Tak szeroki rozrzut tematyczny wiąże się ze świadomością zadań, stających przed Katedrą. W istocie jest ona nastawiona na pomoc w kształtowaniu indywidualnych zainteresowań uczących się. W większości poważnych ośrodków uniwersyteckich na świecie realizuje się program rozszerzający podstawy wiedzy, coraz trudniejszej do ogarnięcia. Uczy uczenia się. Samodzielnego, w toku pracy. Uniwersytet otwiera drogę, którą każdy może iść dalej. Nie daje zawodu. W naszym przypadku - animatora kultury, krytyka, kierownika literackiego, pisarza, edytora etc. Ale tworzy horyzont poznawczy, ułatwia określenie własnych zainteresowań i możliwości, pomaga w starcie. Choćby przez to, że uczy formułować myśli, uczy nie tylko patrzeć (każdy patrzy), ale i widzieć. Dostrzegać. Tu dochodzimy do sprawy najważniejszej, koncepcji edukacyjnej Katedry. Jest nią ścisłe powiązanie wiedzy teoretycznej z praktyką. Podstawowym elementem programu są zajęcia warsztatowe, udział w przygotowaniu imprez, w dyskusjach, sympozjach. A także „wyprawy": na Huculszczyznę, na tereny pograniczne, do takich ośrodków teatralno-inicjacyjnych jak Gardzienice, Węgajty. W zajęciach tych uczestniczą młodzi ludzie na równi z pedagogami. Tworzy się partnerstwo. Studenci przechodzą staże np. w Gardzienicach, Holstebro, Scheersbergu, piszą później raporty. Wyimki z nich przedstawiamy w tym numerze. Spotykają się w toku zajęć z wybitnymi twórcami kultury, pisarzami, reżyserami, uczonymi. Tak realizowane studia pozwalają na rozpoznanie zainteresowań, pomagają w krytycznym podejściu do obserwowanej rzeczywistości. To bardzo trudne, także dla pedagogów, wyzwalać zmysł krytyczny, przy całej umiejętności zaangażowania się, fascynacji, przeżywania. Starać się „być" w środku, w sytuacji niemal uczestnika, a zarazem znaleźć dystans świadka, obserwatora. Z sytysfakcją dostrzegam nutę krytycznej obserwacji pojawiającą się w raportach. Tu nie chodzi o szukanie dziur w całym, ale o widzenie rzeczy w odległej perspektywie, postrzeganie procesu mityzacji, bez którego trudno sobie wyobrazić jakiekolwiek wybitne zjawisko artystyczne. Ale rzeczą artysty jest tworzyć, nawet mity, które żyją, promieniują - natomiast rzeczą obser­ watora, świadka, jest dostrzegać konstrukcję zjawiska, przy całym nią zachwycie. Zwłaszcza trudne jest to w przypadku sytuacji pogranicz kulturo­ wych i etnicznych. Każde wkroczenie na „pola minowe" wymaga wytężonej uwagi. Ten niepokój dostrzec można np. w raportach z Sejn. 1 chyba słusznie. Pozwolę sobie na przytoczenie faktu, którego byłem świadkiem przed kilku laty. „Pogranicze" zorganizowało wówczas w Sejnach sesję naukową po­ święconą tolerancji. Serca rosły. Na sesji wręczono nagrody uczniom liceów w Sejnach i Suwałkach za prace napisane w ramach konkursu z tej okazji. Pierwszą otrzymał chudy, bardzo sympatyczny chłopiec za opis rozmowy w wagonie pociągu jadącego z Wilna. Polacy i Litwini prześcigali się w mądrych i słusznych konstatacjach. Wzniosły nastrój sali przerwał chłopiec oświadczając, iż to wszystko zmyślił. Naprawdę było bowiem odwrotnie, ale on pisał wiedząc czego szkoła oczekuje. Zrobiło się zamieszanie, ktoś potępił chłopca, inni wzięli go w obronę. Oczywiście niczego to nie zmieniło w ocenie sesji. Było ciekawa, mądra, potrzebna. O ile jednak więcej dająca do myślenia dzięki temu, co się wydarzyło. W publikowanych „raportach" znaleźć można przykłady samodzielnej obserwacji. Cieszą bardziej, niż zgrabne opisy. Metoda pracy przyjęta w Katedrze zakłada bliską relację studenta i nau­ czyciela, bliższą niż w innych typach uczelni akademickich. Uczestnicząc w „wydarzeniu" uczestnicy muszą, także pedagodzy, na nie patrzeć oczami profana. To szansa dla naukowca, mieć ciągły bodziec do kontroli i pobudzania własnej wrażliwości. To, na koniec, szansa wytworzenia się układu „mistrz-uczeń", tak niestety rzadko występującego w naszych czasach. Katedra współpracuje z podobnymi Katedrami w Bielefeld i Luneburgu, jej pracownicy biorą udział w licznych sympozjach, Radach Naukowych. Znane są publikacje zarówno autorów, których teksty drukujemy w tym numerze, jak też i z różnych przyczyn tu nieobecnych (Mirosława Pęczaka, Stanisława Siekiers­ kiego). Niewątpliwym osiągnięciem jest drugie już (poprawione) wydanie skryptów z cyklu Wiedzy o kulturze. Cztery grube tomy zawierają wybór zagadnień i antologie tekstów. Są to: Antropologia kultury; Słowo w kulturze; Teatr w kulturze; Audiowizualność w kulturze. Pracownicy Katedry są autorami haseł w Encyklopedii Kultury Polskiej XX wieku. Krótka uwaga, to świetnie, że ukazują się wybory podstawowych tekstów, ale oby były one tylko materiałem pomocniczym! Autor tych słów pamięta dziedziniec warszawskiego uniwersytetu przed wojną, a także w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Gdyby mial odpowiedzieć na pytanie, co się zmieniło, zwróciłby uwagę, przede wszystkim na jedno - dawniej się czytało. Siedzieli młodzi ludzie na ławkach - czytali, szli - czytali. A teraz? Książka staje się jakby mniej potrzebna. Studenci, których egzaminuję, rzadko kiedy sięgają do książek, zwłaszcza polskich autorów. Czytają niezbędne minimum, jeśli to „kultowe" prace współczesnej antropologii: Lćvi-Straussa, Junga, Eliadego. Znajomy mój, filozof, zaczynał egzamin od pytania delikwenta - co czytał? Acha, a jak wygląda ta książka - duża? mała? Kiedy student jawnie się plątał w zeznaniach, słyszał - won. No, może trochę uprzejmiej. Przepraszam za tę dygresję, ale to tylko na marginesie tych skryptów - antologii. Oby zachęcały do czytania pokolenie wychowywane na brykach i telewizji. WYBRANE TEMATY WARSZTATÓW 1. Leszek Kolankiewicz: Antropologia teatru Konwersatorium, prowadzone nieprzerwanie od dziesięciu lat, poświęcone jest klasycz­ nym tematom antropologii teatru: ogólnym i specjalistycznym (rytualnym, artystycznym) technikom ciała, strukturze osoby i strukturze roli (społecznej, teatralnej), interakcjom w teatrze życia codziennego, technikom procedur, rozrywek i gier w interakcjach społecznych, technikom transcendencji (trans, opętanie), scenariuszom rytualnym i drama­ towi literackiemu, różnym modelom teatru (teatr europejski a teatr azjatycki), teatrowi w świecie widowisk, „wielkiemu teatrowi świata", mitom jako „dramatom kosmicznym". Na zajęciach dyskutuje się o wybranych widowiskach i tekstach. Uczestnicy piszą prace seminaryjne i biorą udział w zajęciach praktycznych. 2. Tomasz Burek: Literatura i jej Hteratura Dzieląc się częścią własnych przemyśleń i doświadczeń zebranych na terenie krytyki literackiej proponowałem uczestnikom powrót do tak zwanych prostych pytań i kwestii klasycznych, o których skądinąd wiadomo, że stanowiły i stanowią wieczną kość niezgody między krytykami. Co to jest krytyka? Na czym polega lo zajęcie? Jakich specjalnych uzdolnień, właściwości i umiejętności wymaga? Kim jest krytyk? Jakie funkcje pełni i w jakich występuje rolach? Uprzytomniwszy sobie całą złożoność, problematyczność i różnoznaczność działalności krytycznej, można przystąpić do właściwego zadania. Mianowicie zajmiemy się inwencją i wyobraźnią, ekonomią środków językowych, wyostrzoną świadomością, jasnowidzeniem. Zastanowimy się, w jaki sposób k r y t y k a staje się l i t e r a t u r ą d r u g i e g o s t o p n i a , dziełem zaszczepionym na drugim dziele, twórczością. 3. Henryk Grynberg: Warsztat pisarski W odpowiedzi na konkretne pytania uczestników przedstawiałem swój własny punkt widzenia, ale bez narzucania go, bo twierdzę, że jest tyle warsztatów i metod twórczych, iłu pisarzy, a najistotniejszy jest dla mnie efekt końcowy, to znaczy dobry, interesujący i komunikatywny utwór. Chciałem - na podstawie własnych doświadczeń - dyskutować 0 inspiracji, selekcji materiału, konstrukcji, kompozycji, dzieląc się przy tym pewną „strategią i taktyką" mego warsztatu. Interesowały nas zagadnienia autentyzmu, fikcji 1 literatury dokumentalnej. 4. Roch Sulima: Antropologia codzienności Zajęcia mają charakter warsztatowy i odbywają się głównie w terenie. Przygotowują do lektury znaczeń lokalnego świata, do analizy zjawisk kulturowych w „malej skali": małych wspólnot terytorialnych, etnicznych, wyznanionych czy środowiskowo-zawodowych. Przedmiotem analizy byłaby nie tylko kulturowa przestrzeń zamieszkania, ale również kulturowa przestrzeń turystyki, rekreacji i lak dalej. Możliwa jest więc realizacja programu: „miasteczko", „dzielnica", „gmina", ale także skupienie uwagi na takich fenomenach kulturowych jak „wczasowisko", „działki" i tym podobne. Wchodziłyby tu w grę takie zagadnienia, jak krajobraz a kultura, symbole i wsporniki lokalnej pamięci, lokalna tradycja mówiona i pisana, pozainstytucjonalne struktury życia kulturalnego - ekspresje potoczne, spontaniczne, ale także patologie, świadectwa oddziaływania idei regionalistycznych - instytucje kultury lokalnej a system samorządzowy, sposoby istnienia i ochrony dziedzictwa kulturalnego. 5. Marek Nowakowski: Warsztat pisarski Jak to się dzieje, że młody człowiek zaczyna pisać? Atmosfera czasu, otoczenie, wydarzenia. Mój literacki początek, gdy miałem dwadzieścia dwa lata. Tajemnice słowa pisanego. Jak potrzeba pisania zaczyna drążyć. Poczucie suwerena. Świat zapisany na papierze własnym królestwem. Doświadczenie życiowe i wyobraźnia - dwie siły sprawcze w pisaniu. Ich wzajemne relacje. Pisanie jako przejaw buntu przeciw rzeczywistości. Dno jako najwyższy przejaw doświadczenia. Wpływ lektur. Przypadkowe odkrycia: Podrói do kresu nttcy Cćline'a, Maltę Rilkego, Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy Sergiusza Piasec­ kiego. To mogą być węzły gawęd na początek. Następny lemat do dyskusji: analiza wybranych utworów literackich. Literatura mówiona, gawędziarze, bajczarze. W moim przypadku Benek Kwiaciarz, opowiadacze więzienni, farmazonista Ratuz. 6. Wojciech Dudzik: Polski teatr alternatywny Pojęcie „teatr alternatywny" rozumiane jest szeroko, obejmuje więc nie tylko zjawiska, dla których stworzono niejako tę nazwę na przełomie lat siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych (przykładowo: Teatr Ósmego Dnia, Akademia Ruchu), ale wszyslkie działające poza oficjalnym nurtem polskiego życia teatralnego od lat pięćdziesiątych (STS, Bim-Bom) po czasy współczesne. Teatry te łączy między innymi status pozainslytucjonalny, antyrepertuarowość (zarówno w wyborze materiału literackiego, jak i sposobie działania) oraz mocniejsze osadzenie wszystkich wypowiedzi w kontekście pozateatralnym - od przełamy­ wania rozmaitych tabu po kontestację polityczną. Ważnym celem zajęć będzie zbieranie j opracowywanie materiałów do Słownika polskiego teatru alternatywnego. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d9643abf26a83dbc51944ffc4d6718d.pdf 5cf0bcac115b3da297b48cd89eb76ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:845 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:777 Title A name given to the resource Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzeni jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.109-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ A N A L I Z A PRZESTRZENNA JURTY MONGOLSKIEJ Pozostał ślad po j u r c i e Okrągły j a k świat Ogień wyznaczał j e j środek Ścieżka od w s c h o d u prowadziła p r z e z próg D r o g a mężczyzny po l e w e j Droga kobiety po prawej [.,.] T u n a wojłoku siadał gość W p a t r z o n y w strumień cudzego życia. A n d r z e j Strumiłło 1 Przedmiotem niniejszego s t u d i u m jest t r a d y c y j n e mongolskie domo­ stwo, j u r t a , analizowana j e d n a k n i e od s t r o n y materiału czy k o n s t r u k c j i , ale sub specie spacii — j a k o p e w n a przestrzeń. Jurtę traktować b o w i e m można także j a k o miejsce wydzielone wśród reszty t e r y t o r i u m , f u n k c j o ­ nujące inaczej niż przestrzeń n a zewnątrz i — co najważniejsze — w e ­ wnętrznie artykułowane: podzielone i wartościowane. T a k w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h agrarnych, j a k i u koczowników domostwo było miejscem 0 walorze s a k r a l n y m ; świętość d o m u realizowała się m . i n . przez u p o ­ dobnienie jego s t r u k t u r y d o przestrzeni kosmicznej. Sam a k t b u d o w y do­ m u miał w sobie elementy mitycznego stwarzania świata, analogia zaś mikrokosmos — makrokosmos (siedziba l u d z k a j a k o odwzorowanie świa­ ta) określała f o r m y jego dalszego użytkowania. Ład przestrzenny domo­ s t w a określony był n i e tylko' względami f u n k c j o n a l n y m i , ale i normą wierzeniową, mitologiczną. Przestrzeń t a k istotna była wyodrębniona od otoczenia granicą szczególnie akcentowaną — stąd bogata s y m b o l i k a p r o g u 1 zakazy z n i m związane. Miejsce, n a którym miała stanąć n o w a budowla, zwłaszcza świątynia czy pałac władcy, t o miejsce dane, wyznaczone przez Niebo, często znajdujące się w środku świata alibo w p u n k c i e będącym j e - 1 A. Strumiłło, Moje słowa obrazy. K r a k ó w 1970. �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I go odwzorowaniem. J a k jest .to możliwe w k u l t u r z e nieosiadłej, j a k godzi się t u jedyność i stałość p u n k t u — sacrum z wielością miejsc ludzkiego obozowania? J u r t a jest t y l k o jedną ze sfer przestrzeni, która w sposób nieciągły, skategoryzowany rozpościera się wokół człowieka. Szkic niniejszy jest częścią pełniejszej analizy kategorii przestrzeni w k u l t u r z e mongolskiej, analizy, która szuka wyjaśnienia, dlaczego pewne czynności dzieją się w t y c h , a n i e i n n y c h miejscach. Najbardziej interesujące są t u oczywiście n i e odpowiedzi funkcjonalne, ale te, które ujawniają istnienie a b s t r a k c y j ­ nej koncepcji przestrzeni — wartościowania s t r o n świata, t e r y t o r i u m , g r a ­ nicy, c e n t r u m . D o przestrzeni w ludzkiej k u l t u r z e — j a k i do k a t e g o r i i czasu — sprowadza się ostatnio coraz częściej w h u m a n i s t y c z n y m bada­ n i u wiele i n n y c h z j a w i s k k u l t u r o w y c h . T e podstawowe wartości są wszę­ dzie organizowane i u j m o w a n e inaczej, stanowiąc zasadniczy składnik k o d u k u l t u r y . Domostwo koczowniczych pasterzy — porównywalne, a za­ razem n i e u c h r o n n i e odmienne od d o m u w k u l t u r a c h osiadłych — wydaje się być dla studiów n a d kategorią przestrzeni d o b r y m p u n k t e m wyjścia . 2 Wewnętrzna kategoryzacja przestrzeni j u r t y to p r o b l e m podwójnie złożony. Po pierwsze: abstrakcyjne l i n i e dzieląc n i e w i e l k i e wnętrza orga­ nizują ludzką egzystencję, stanowią n o r m y poruszania się i zajmowania miejsca w j u r c i e przez mężczyznę i kobietę, starca i dziecko, gości i gos­ podarzy, szanowanych i lekceważonych. Dostarczają możliwości u h o n o r o ­ wania przez samo posadzenie w miejscu u z n a n y m za honorowe — choć przecież nie jest ono realnie lepsze a n i wygodniejsze od pozostałych. W k u l t u r z e nomadycznej, która n i e zaopatruje s w y c h członków w sze­ r o k i wachlarz dóbr m a t e r i a l n y c h , określających i c h społeczną pozycję, wszelkie podziały abstrakcyjne kompensują niedobór rzeczy, wzbogacają kulturę o nowe wartości i nowe możliwości. Społeczna h i e r a r c h i a o d ­ zwierciedla się w układzie p r z e s t r z e n n y m — w odległościach między rozmawiającymi ze sobą ludźmi i w wartościowaniu miejsc, j a k i e p r z y ­ sługują i m w j u r c i e . D r u g i m powodem, d l a którego p r z e d s t a w i m y t u szerzej wewnętrzny podział j u r t y , jest rozwinięta poniżej hipoteza, iż właśnie przezeń r e a l i ­ zuje się upodobnienie j u r t y do kosmosu, d o m odwzorowuje przestrzeń kosmiczną i nabiera c h a r a k t e r u sacrum. Analizę podziałów wewnętrznych poprzedzić j e d n a k trzeba przedsta­ w i e n i e m s p r a w y logicznie wcześniejszej — j a k wydzielona jest j u r t a od reszty świata. N i m dokonają tego' wojłokowe ściany odbywają się d w a a k t y wstępne: wyznaczenie miejsca pod jurtę i jego konsekracja. W y b o r u 2 tach Artykuł powstał n a p o d s t a w i e 1971-1973 w badań t e r e n o w y c h a u t o r a p r o w a d z o n y c h a j m a k a c h : c e n t r a l n y m , a r c h a n g a j s k i m , a zwłaszcza w la­ środlkowogo- b i j s k i m M R L . Materiały z badań w y k o r z y s t a n e wszędzie, gdzie p r z y p i s n i e z a z n a c z a innego źródła, znajdują się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ш К М PAN. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 111 miejsca dokonuje w przeddzień przekoczowania głowa r o d z i n y l u b któryś z doświadczonych mieszkańców k i l k u j u r t o w e g o obozowiska — ajlu, ozna­ czając j e k a m i e n i a m i , kołkami l u b s t e r t a m i suchego nawozu argal. T a k oznaczone miejsce uznane jest za zajęte i jeśli staną n a n i m obce j u r t y w y n i k a spór, który dawniej rozsądzała władza choszunu. A k t oznacze­ n i a — acz n i e s k o m p l i k o w a n y — ma zatem pewne konsekwencje. W y b i e r a się zazwyczaj miejsce nieco wywyższone, l a t e m spadziste (dla odpływu w o d y deszczowej), wiosną osłonięte przed w i a t r e m , zimą bardzo równe ze względu n a tworzącą się wówczas zbitą warstwę zwierzęcego nawozu. Są t o więc reguły praktyczno-gospodarcze, a n i e wierzeniowe. T y c h osta­ t n i c h n i e udało się zanotować w terenie a n i m n i e , a n i z n a n y m m i a u t o ­ r o m . Do p e w n y c h szczątkowych n o r m , z a w a r t y c h w niektórych tekstach obrzędowych, jeszcze powrócę; t u muszę natomiast stwierdzić, że n a t e r e n M o n g o l i i przeszły i znalazły niejakie zastosowanie reguły chińskiej geomancji. A c z k o l w i e k objęły one sferę działań świeckich (w odróżnieniu o d Jamajskiej s y m b o l i k i przestrzennej, która u k i e r u n k o w u j e przede wszy­ s t k i m a k t y r e l i g i j n e , budowę świątyń itp.), t o zostaną w n i n i e j s z y m szkicu pominięte, analiza b o w i e m tego złożonego s y s t e m u wiedzy, tworzonej przez elitarną grupę rozwarstwionego społeczeństwa rolniczego, t y l k o czę­ ściowo leży w kompetencjach etnografa . 1 3 4 Następny obyczaj, uświęcenie miejsca pod jurtę, t o rytuał zdecydo^ wanie archaicznego pochodzenia, a i dziś jeszcze rozpowszechniony. Bez­ pośrednio przed rozstawieniem j u r t y gospodarz s k r a p i a ziemię m l e k i e m . Jest to ofiara d l a władcy tego terenu, ducha sabdaka, przejaw k u l t u z pewnością przedlamajskiego jeszcze pochodzenia . Sabdaka h o n o r u j e się też n a odjezdnym, gdy p o złożeniu j u r t y świeżo w y d o j o n e kozie m l e k o k r o p i się n a 4 s t r o n y świata. Istnieje j e d n a k rytuał, który znacznie s k u 5 Oczywiście, m i e j s c e pod jurtę w y b i e r a n e j e s t z uwzględnieniem zaleceń s y s t e ­ m u wartościowania szerszego t e r y t o r i u m , s t o s u n k u do różnych f o r m rzeźby t e r e ­ n u itp. W a r t e a n a l i z y są zwłaszcza p e w n e zasady, p r z e d e w s z y s t k i m n a t u r y p r a k t y ­ c z n e j , a l e być może z podkładem w i e r z e n i o w y m , które sprawiają, że mongolskie (gobijskie) o b o z o w i s k a r o z b i j a n e są z reguły dość d a l e k o od n a t u r a l n y c h z b i o r n i ­ k ó w w o d y . Omówienie tego p r o b l e m u w y p a d a j e d n a k odłożyć, n i e d o t y c z y o n b o ­ w i e m bezpośrednio s f e r y p r z e s t r z e n i j u r t y . 3 M o n g o l s k i e źródła z B i b l i o t e k i U n i w e r s y t e c k i e j w K o p e n h a d z e , które z a w i e ­ rają interesujące n a s dane, n i e doczekały się j e s z c z e o p r a c o w a n i a ; informację w t y m p r z e d m i o c i e zawdzięczam P a n u P r o f e s o r o w i W a l t h e r o w i H e i s s i g o w i . 4 A. P o z d n i e j e w , Mongolija i mongoły, t. 1, S . — P e t e r b u r g 1896, s. 7. p r z y ­ p i s u j e t e m u o b y c z a j o w i rodowód szamański. W a r t o t u c h y b a p r z e s t r z e c p r z e d u j m o ­ w a n i e m m o n g o l s k i e j rzeczywistości w i e r z e n i o w e j t y l k o w dwóch k a t e g o r i a c h : s z a ­ m a n i z m u i l a m a i z m u . Z pewnością niektóre a r c h a i c z n e treści n i e należały do tego zoficjalizowanego i względnie z u n i f i k o w a n e g o s y s t e m u wierzeń, j a k i m był m o n ­ golski s z a m a n i z m . P a t r z n a t e n t e m a t : G . T u с с i , W. H e i s s i g, D i e Religionen Tibets und der Mongolei, Stuttgart 1970, s. 299-304. 5 �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 112 teczniej uświęca miejsca pod jurtę. Myślę t u o s p o t y k a n y m d o dziś o b y ­ czaju u s t a w i a n i a przed r o z b i c i e m j u r t y tulgyn gurimn czuluu, t r z e c h k a ­ m i e n i podkładanych później pod n o g i stojaka, n a którym znajdzie się k o ­ ciołek d o gotowania. Postawa ta, n i e j a k o s y m b o l ogniska domowego, m a dziś przeważnie 4 nogi, stąd też używa się na ogół 4 k a m i e n i , pozostał j e d n a k d a w n y liczebnik odnoszący się d o trójnogu. F u n k c j a t y c h k a m i e n i nie jest b y n a j m n i e j t y l k o u t y l i t a r n a ; araci uważają j e nierzadko za n a j ­ ważniejszą rzecz w j u r c i e , są z n i m i emocjonalnie związani. G d y w y jeżdżdają poza rodzinne koczowiska „sił i m n i e starcza, b y rzucić te k a ­ mienie, zabierają je ze sobą" . Kamień południowo-zachodni (jeśli usta­ w i o n o cztery) l u b południowo-wschodni (gdy są t y l k o t r z y ) służy d o „otworzenia przekoczowania" — przed w y r u s z e n i e m odsuwa się go w s t r o ­ nę n o w e g o obozowiska. I n t e r p r e t o w a n e jest t o j a k o poprawienie d r o g i , lecz można t u c h y b a widzieć dążenie d o zachowania ciągłości ogniska d o ­ mowego; m o i m zdaniem jest w t y m s k r o m n y m geście zamiar paradoksal­ nego pogodzenia konieczności z m i a n y miejsca i pragnienia jego stałości czy k o n t y n u a c j i . Wydaje się też, że k a m i e n i e symbolizują nie t y l k o o g n i ­ sko domowe. Otóż p o p r z y b y c i u n a nowe miejsce u s t a w i a się je jeden n a d r u g i m , dostawiając obok jeszcze piąty (wg informatorów — d l a p o d k r e ­ ślenia ważności i dawności ogniska). Dopiero bezpośrednio przed wzniesie­ n i e m j u r t y stos t e n rozbiera się i n a k a m i e n i a c h umieszcza stojak ognio­ w y . Wobec istnienia analogicznych zabiegów przed budową d o m u w w i e l u k u l t u r a c h osiadłych nie będzie chyba n i e u p r a w n i o n a hipoteza, że t o ukła­ danie k a m i e n i jest s y m b o l i c z n y m powtórzeniem a k t u b u d o w y świata, n i e ­ o d z o w n y m d l a założenia i trwałości ludzkiej siedziby p o n o w n y m s t w o ­ rzeniem kosmosu. Także porządek, w j a k i m wznoszona jest j u r t a , w s k a ­ zuje, że o d w z o r o w u j e się w t e d y budowę świata. Stawia się ją b o w i e m zgodnie z r u c h e m słońca, nardzow, w t y m też k i e r u n k u okręca się w s z y ­ stkie l i n y umacniające jurtę. K i e r u n e k t e n o d g r y w a znaczną rolę także w dalszym j e j użytkowaniu: r a n n e o t w i e r a n i e górnego o t w o r u (dymnego i okiennego zarazem) polegające n a przeciągnięciu l i n y o d d r z w i d o prze­ ciwległej ściany po zewnętrznej stronie, odbywać się m u s i zgodnie z r u ­ chem słońca, podobnie j a k wieczorne zamykanie — o d ściany północnej do d r z w i . Czynienie tego w k i e r u n k u p r z e c i w n y m jest Ъигии — słowo t o oznacza zarówno r u c h p r z e c i w n y d o nardzow, j a k i „zakazane" w sen­ sie tabu, z sankcją nadnaturalną. T y l k o w razie śmierci d o m o w n i k a przez k i l k a d n i (dopóki ciało pozostaje w jurcie) otwór górny jest o t w i e r a n y i z a m y k a n y w k i e r u n k u Ъигии, Przy niezakłóconej s y t u a c j i rodzinnej a n a 6 G . B a t n a s a n , Negdelczdijn nüüdel, suuťszlyn dzarim asuuáald (Z pro­ blematyki koczownictwa i przechodzenia na osiadłość pasterzy-spółdzielców), Ułan B a t o r 1972, s. 132. P r a c y tej o r a z k o n t a k t o w i z jej a u t o r e m zawdzięczam większość p o d a n y c h t u i n f o r m a c j i n a t e m a t „trzech k a m i e n i " . 6 �KATEGORIA 113 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ logia mikrokosmos — makrokosmos t r w a dopóki stoi j u r t a , póki ognisko domowe otoczone jest k a m i e n i a m i o kosmicznej konotacji. Desakralizacja miejsca następuje przed odkoczowaniem, w r a z z rozrzuceniem k a m i e n i . Podobne znaczenie ma też chyba wspomniane kropienie m l e k i e m p o złoże­ n i u j u r t y . Jak ofiara z m l e k a przed rozbiciem obozowiska przygotowuje miejsce, uświęca je, t a k wydaje się, że kropienie na odjezdnym p r z y w r a ­ ca miejscu jego poprzedni status, profanizuje je, wciela w resztę n e u ­ tralnego t e r y t o r i u m . Od tej p o r y zarówno krąg-ślad po j u r c i e , j a k i cały obszar dawnego obozowiska (ślady i n n y c h j u r t , stada itd.) nazywane są wspólnym słowem buir. Charakterystyczny okrąg wydeptanej ziemi, wskazujący gdzie w stepie stała j u r t a , oddziaływa emocjonalnie chyba tylko' n a Europejczyka; d l a mongolskiego pasterza n i e s t a n o w i o n żadnego precedensu, jurtę można postawić obok śladu l u b w jego obrębie, n i e jest t o już obszar w a l o r y z o w a n y — aż do c h w i l i , k i e d y się go e w e n t u a l n i e ponownie zasiedli. W okresie między t y m i a k t a m i : sakralizacją i profanizacją, miejsce, na którym stoi j u r t a , jest przestrzenią o walorze świętości. N i e w o l n o w jego obrębie wykonywać niektórych czynności, n p . oddawać moczu, język zaś, w którym została sformułowana k a r a za przekroczenie tego zakazu, mówi o przestrzeni; t o antyspołeczne przecież wykroczenie jest piętnowane j a k o grzech wobec miejsca, a n i e wobec zamieszkującej j e g r u p y l u d z k i e j . T o r g u t (zachodni Mongoł), który je popełni, p o w i n i e n przekoczować 7 razy w ciągu dnia, wbijając 7 brzozowych kołków. U Chałchasów zhańbioną ziemię zbiera się do czapki, wyrzuca, a i n k r y m i n o w a ­ nego sadza obok tego miejsca, z a k r y w a połą deli (ubrania) i p r z y b i j a ją 7 b r z o z o w y m i kołkami, a potem każe „grzesznikowi" wyjść zostawiając tę część ubrania. Czasem w b i j a się 9 a n i e 7 kołków, z i e m i zaś n i e w y ­ rzuca, lecz zmieszawszy z herbatą daje d o w y p i c i a w i n o w a j c y . 7 O ważności sakralnego wyodrębnienia j u r t y n i e c h świadczy także s y m ­ b o l i k a progu. J a k każda granica jest o n w k u l t u r a c h osiadłych o b w a r o ­ w a n y l i c z n y m i zakazami i n a k a z a m i ; charakterystyczne, że p r z y słabszym chyba akcentowaniu przez Mongołów ważności wszelkich i n n y c h granic z progiem związano wiele i s t o t n y c h n o r m . Próg ważny jest j a k o l i n i a przejścia, nie zaś jako obiekt, miejsce pod p r o g i e m n i e było nigdzie w y ­ soko cenione. N i e w o l n o nań przede w s z y s t k i m nadeptywać — jeszcze X V I I - w i e c z n y zbiór p r a w Chałcha Dżirum p r z e w i d u j e za t o przewinienie karę śmierci; przestrzegano przed t y m także Piano Carpiniego w X I I I w., gdy przygotowywał się do audiencji u chana G u j u k a ; obecnie n i e jest t o dobrze w i d z i a n e przez gospodarzy. Nadal też n i e w o l n o n a p r o g u siadać. 7 G. P o t a n i n , Oczerki siewierno-zapadnoj s. 97. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 Mongolii, t. 2, S . — P e t e r b u r g 1881, �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 114 Mówi się o n i m z szacunkiem, Mongołowie Barga używają w pieśni w e ­ selnej określenia „złoty próg". Z a p r o g i e m j u r t y — j a k każdego d o ­ mostwa — jest już i n n a przestrzeń aniżeli po jego zewnętrznej stronie. Na b a i c k i m weselu w momencie, k i e d y panna młoda podnosi nogę, b y przestąpić próg — g r u p a pana młodego ciągnie ją za rękę do środka, gdy jej własna grupa usiłuje przeciągnąć ją n a zewnątrz . Krążąc wewnątrz j u r t y dusza śpiącego człowieka jest bezpieczna, g d y w y j d z i e za próg — czyhają n a nią niebezpieczeństwa . Przykłady można mnożyć, a wszystkie będą świadczyć o t y m , że j u r t a f u n k c j o n u j e n i e t y l k o jako- realne zabez­ pieczenie f u n k c j i życiowych rodziny, ale i j a k o przestrzeń „mocna" w eliad o w s k i m r o z u m i e n i u słowa, o bardzo s i l n y m ładunku emocjonalnym. 8 9 Przejdźmy obecnie do omówienia wewnętrznej kategoryzacji j u r t y . J u r t a jest b o w i e m wnętrzem jednoprzestrzennym i j e d n o r o d n y m t y l k o w t e d y , g d y rozpatrywać się będzie wyłącznie jej wygląd i kształt m a ­ t e r i a l n y , a za k r y t e r i u m a r t y k u l a c j i p r z y j m i e n p . istnienie i z b przedzielo­ n y c h ścianami albo i n n y m i f i z y c z n y m i przegrodami. N i e w i e m y n i c O' i s t ­ n i e n i u t a k i c h przegród w d a w n y c h j u r t a c h , a n i arackich, a n i a r y s t o k r a ­ t y c z n y c h (chan dysponował przecież k i l k o m a j u r t a m i o- różnym przezna­ czeniu i f u n k c j o n a l n y podział wnętrza mógł być t u nawet słabszy niż w zwykłych j u r t a c h ludu). L a m a j s k i przekaz opowiada o m n i c h u , który j a k o że rozpoznawał chorobę nie widząc nawet chorego, a t y l k o będąc z n i m połączony d w i e m a n i t k a m i — przyprowadzony do- żony chana m u ­ siał stawiać diagnozę pozostając na zewnątrz j u r t y . W okoliczności t a k niecodziennej j a k poród dzielono jurtę zasłoną, zawieszając wojłok wokół południowo-wschodniego sektora j u r t y (przy drzwiach) i t a m umieszczano położnicę . N i e wiadomo' — a p y t a n i e t o m a także swoje znaczenie d l a analizy przestrzennej — czy o wyborze tego właśnie miejsca na poród decydowała jego niska ranga miejsca przy drzwiach, czy może n p . s y m ­ b o l i k a „wyjścia". 10 11 W dzisiejszych j u r t a c h spotyka się coraz powszechniej wyodrębnianie przestrzeni osobistej, i n t y m n e j w postaci zasłon zawieszanych nad łóżkiem na czas s n u . K r y t e r i u m obecności t a k i c h zasłon, przyjęte w badaniach K . W i a t к i n a, 1960, s. 215. 8 Mongoly MNR, Trudy Instituía E t n o g r a f i i , t. 60, L e n i n g r a d U . H a r v a, Die religiosen Vorstellungen der altaischen Vólker, H e l s i n k i 1938, s. 263. N a j b e z p i e c z n i e j s z y m dlá d u s z y m i e j s c e m j e s t środek j u r t y w pobliżu o g n i s k a , którego i s k r y odstraszają złe duchy. W a r t o t u też c h y b a przytoczyć u z y s k a ­ ną w t e r e n i e informację, że d l a z a b e z p i e c z e n i a chorego p r z e d złymi w p ł y w a m i p r z e ­ ciąga się s z n u r e k o d rogu nadproża j u r t y do z i e m i ; także rozciągnięta p r z e d jurtą uwięź d l a zwierząt h o d o w l a n y c h b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o o c h r o n a wnętrza j u r t y , gdy j e j d r z w i są otwarte. 9 1 0 I . M a j s k i , Sowriemiennaja 11 Oczerki istorii kultury MNR, Mongolija, I r k u c k 1921. U ł a n U d e 1972, s. 192. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 115 nad p r z e m i a n a m i warunków b y t o w y c h , potrzeb i aspiracji młodego p o k o ­ lenia, okazało się d o b r y m wskaźnikiem modernizacji w sensie w z r o s t u potrzeb osobowościowych i poczucia indywidualności. Z n i k a natomiast — i t o w tempie wyprzedzającym regres czy l a i c y ­ zację f o r m y domowego ołtarza — zwyczaj jego przesłaniania kurtyną z j e d w a b n y c h szarf chadag. W y m i e n i o n e wyżej e n k l a w y n i e czynią j e d n a k zasadniczej s t r u k t u r y zacji przestrzeni j u r t y . Podział podstawowy jest podziałem a b s t r a k c y j n y m , w którym l i n i e północ — południe i wschód — zachód są wyznaczane przez pewne rzeczy w e wnętrzu j u r t y , ale n i e są akcentowane żadnymi m a t e r i a l n y m i przegrodami. Przedstawienie tego podziału trzeba j e d n a k poprzedzić krótką analizą zasad użytkowania przestrzeni j u r t y . Najbardziej a d e k w a t n i e oddaje f u n k c j o n a l n y rozkład wnętrza j u r t y następujący schemat 9 — p o l o w y : 12 R y e . 1. S c h e m a t f u n k c j o n a l n y j u r t y W podziale t y m wyróżniają się przede w s z y s t k i m d w a południkowe pasy: 1 — 2 — 3, n a lewo od wejścia (które zawsze skierowane jest n a południe) będący męską częścią j u r t y , i pas 7 — 8 — 9, stanowiący część kobiecą. W polach 1 i 7 odbywają się odpowiednio męskie i kobiece za­ jęcia gospodarcze; t u mieszczą się męskie narzędzia p r a c y w pasterstwie z jednej i sprzęt k u c h e n n y z d r u g i e j strony. Pola 2 i 8 stanowią miejsca 1 2 T a k właśnie opisuje jurtę A. Rona-Tas, Mongolia, śladami W a r s z a w a 1965, s. 175 - 178; jego opis uzupełniam własnymi o b s e r w a c j a m i . nomadów, �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I odpoczynku w ciągu dnia, k o n s u m p c j i i snu. W sektorach 3 i 9 mieszczą się cenne p r z e d m i o t y męskie i kobiece, przechowywane w s k r z y n i a c h n a z y w a n y c h awdar pn.-zachodni i awdar pn.-wschodni. T a m także z a j ­ mują miejsca goście, p r z y czym najwyżej cenione jest miejsce w środku pola 6, między stołem a d o m o w y m ołtarzem. W sektorze 9 (zasadniczo kobiecym) może zasiąść gość najbardziej zżyty z rodziną l u b b l i s k i k r e w ­ n y . T a m także siedzi gospodarz, g d y p r z y j m u j e gości, mając żonę po swej lewej ręce. W g objaśnień informatorów głowa r o d z i n y zajmuje t o właśnie miejsce — nieco odsunięte od gości — b y każdy nieznajomy wkraczający do j u r t y mógł zrazu zorientować się, k t o jest gospodarzem. Oto' najlepsza ilustracja tezy, że „przestrzeń mówi". Pas 4 — 5 — 6 jest swego rodzaju ziemią niczyją, przejściową między częścią kobiecą a męską; w sytuacji codziennej u n i k a n o niegdyś j a k o b y przechodzenia przed ołtarzem w p o l u 6. C e n t r a l n y k w a d r a t 5 jest jeszcze wyraźniej wyłączony z użytkowania; jego główną część s t a n o w i p o d i u m ogniowe galyn иг' — n i e w y s o k i , p o k r y t y blachą pomost z desek, który nie jest w y k o r z y s t y w a n y (w j u r t a c h t r a d y c y j n y c h mieściło się t u ognisko, używany dzisiaj p i e c y k m e t a l o w y wysunięty jest bardziej w k i e r u n k u d r z w i ) . U góry znajduje się otwór d y m n o - o k i e n n y , którego okrągła r a m a toono wspiera się n a dwóch k o l u m n a c h stojących po prawej i lewej stronie podium. Pole 4 p r z y d r z w i a c h t o miejsce przejściowe, najniżej cenione; zajmują je, j a k i cały pas 1 — 4 •— 7, najpośledniejsi goście, służba, małe dzieci. Z powyższego w y n i k a , że w obrębie j u r t y istnieją d w a podziały prze­ strzenne, których osie przesunięte są nawzajem o 90°. Pierwszy, poziomy, jest podziałem wartościującym t r z y pasy na najgorszy, pośredni i n a j ­ lepszy. D r u g i , pionowy, d o k o n y w a n y jest w g zasady płci i wyznacza pas męski ze s t r o n y zachodniej, kobiecy ze wschodniej i n e u t r a l n y między n i m i . Zauważmy, że podział t a k i f u n k c j o n u j e jako codzienny, g d y n i e interweniują okoliczności zewnętrzne. Do czynników mogących go zmo­ dyfikować należy przybycie gości. W takiej s y t u a c j i zmienia się charak­ t e r y s t y k a s t r o n : zachodnia przestaje być męską — jest już połową goś­ cinną, wschodnia przestaje być kobiecą, staje się ogólnorodzinną. Wydawałoby się, że zachodzić p o w i n n a sytuacja o d w r o t n a , j a k zauważa b o w i e m Rona-Tas — n i e rozpatrując niestety dalej zagadnienia — „za­ stanawiające jest to, że dla obcych przeznaczona jest strona męska, m i m o że w społeczeństwach pasterskich o p a r t y c h na patriarchacie zawsze kobieta uważana jest za osobę obcą, bo ona przychodzi d o swego męża, ona spro­ wadza się d o jego r o d z i n y " . M o i m zdaniem można dobrze tłumaczyć t o zjawisko czymś, co nazwałbym „regułą w y m i a n y gościnności". Wiadomo, 13 1 3 I b i d . s. 178. �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 117 R y c . 2. J u r t a w s y t u a c j i r o d z i n n e j i w s y t u a c j i gościnnej jaką rolę o d g r y w a w w a r u n k a c h stepowych obowiązek gościnności w n a j ­ szerszym r o z u m i e n i u . A b y zagwarantować jednostce przetrwanie n a odle­ głych od j e j miejsca zamieszkania t e r y t o r i a c h niektóre społeczeństwa tworzyły s k o m p l i k o w a n e systemy pokrewieństwa; t r u d i r y z y k o b y t o w a ­ n i a w stepie A z j i Centralnej w y m a g a podobnych zabezpieczeń, biorąc choćby pod uwagę konieczność dalekich nieraz przegonów stad, e w e n t u a l ­ ność jego pogubienia, częsty udział w karawanach l u b p i e l g r z y m k a c h d o odległych klasztorów. Asekuracyjną funkcję pełni stepowa zasada gościn­ ności; zauważmy, że w powyższych sytuacjach (z wyjątkiem pielgrzymek o charakterze ogólnorodzinnym, o d b y w a n y c h w t e d y w r a z z jurtą) uczest­ niczyć będą t y l k o mężczyźni. N i c zatem dziwnego, że t o męska połowa j u r t y przeznaczona jest dla gości; w razie i c h p r z y b y c i a gospodarz i jego synowie rezygnują ze swojej połowy i przenoszą się do części kobiecej, b y — g d y i c h z kolei zmusi do- tegO' konieczność — skorzystać z męskiej połowy każdej innej j u r t y . Jeśli tę interpretację reguły zajmowania miejsca w j u r c i e w k a t e ­ goriach w y m i a n y uznać za z b y t śmiałą, t o j e d y n y m wytłumaczeniem c y t o ­ wanej wyżej wątpliwości byłoby stwierdzenie, że połowa męska jest wyżej ceniona aniżeli kobieca i dlatego odstępowana gościom, wobec których obowiązuje w k u l t u r z e mongolskiej t r a d y c y j n y szacunek. Z w y p o w i e d z i informatorów w y n i k a , że prawa, zachodnia strona j u r t y ( w m o n g o l s k i m r o z u m i e n i u patrząc od środka k u d r z w i o m ) jest uważana za lepszą i d l a ­ tego należy do' mężczyzny. X V I I - w i e c z n a k r o n i k a Szara Tudżi w epizodzie o dwóch żonach chana zamieszkujących jedną jurtę stwierdza, że starsza księżna zajmowała połowę zachodnią, młodsza zaś — wschodnią . K i e u 14 Szara Tudżi, Mongolska ja letopiś XVII wieka, Moskwa 1957, s. 163. �118 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r u n e k zachodni w a l o r y z o w a n y jest zwłaszcza w układach szerszych, n p . obozowiska — ajlu, gdzie j u r t y osób szanowanych stawiane są n a zachod­ n i m i południowo-zachodnim s k r a j u , j u r t y zaś biedoty i młodzieży — na wschodzie; być może u podstawy tego porządku leży symboliczny związek starość — zachód słońca. A zatem w o b u nieuświadamianych podziałach j u r t y — zarówno w południkowym, j a k równoleżnikowym — przejawia się n i e t y l k o kategoryzacja przestrzeni j u r t y , ale i j e j wartościowanie, choć w każdym z n i c h w nierównym s t o p n i u . R y c . 3. M o n g o l s k i e podziały j u r t y : 1 — üüden chajmor — p a s n a północ o d d r z w i ; 2-2a — baruun urd tal i uzüün urd tal — s t r o n a południowo-wschodnia i s t r o n a południowo-zachodnia; 3-3a — baruun chojt tal i dzililn chojt tal — s t r o n a północno-wschodnia i s t r o n a pół­ n o c n o - z a c h o d n i a ; 4 — chaldz Chojno — l i n i a północna: 5 — chajmor — miejsce północne; e-6a — baruun chatawcz i dziliin chatawcz — skrzydło z a c h o d n i e i skrzydło w s c h o d n i e ; 7-7a — baruun tal i dzililn tal — s t r o n a z a c h o d n i a i s t r o ­ na wschodnia �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 119 Uświadamiany przez Mongołów podział j u r t y odbiega o d powyższego schematu j e j użytkowania. F u n k c j o n u j e w i e l e różnych sposobów r o z u ­ m i e n i a j u r t y ; w t r a k c i e z b i o r o w y c h wywiadów i n f o r m a t o r z y z t y c h sa­ m y c h okolic prezentowali nierzadko odmienne poglądy. Zebrane schematy dadzą się zgrupować tak, j a k n a rye. 3 . 15 J u r t a jest zatem dzielona n a d w i e symetryczne części: zachodnią — prawą i wschodnią — lewą. Utożsamienie t o sprzeczne jest z naszym przyzwyczajeniem, strona b o w i e m zachodnia — p r a w a — t o ta, która znajduje się n a lewo- o d wejścia. W y n i k a ona z dwuznaczności słów baruun i dzüün, które oznaczają zarówno „zachód", j a k i „ p r a w y " oraz odpowied­ n i o „wschód" i „ l e w y " ; południe t o także przód, północ zaś — tył. Baruun tal i dzüün tal n i e są t o ścisłe połowy, większość b o w i e m informatorów nie zalicza pasa p r z y d r z w i a c h (1) d o żadnej z części, n i e d z i e l i go żadnym przedłużeniem l i n i i chaldz ćhojno. Pozostaje o n zawsze wyodrębnioną całością, co może dziwić wziąwszy pod uwagę jego przejściowy charakter. Wiedzie o d d r z w i d o pieca, m a zaś szerokość 1-1,5 m , równą d r e w n i a n e m u p o d i u m między k o l u m n a m i pośrodku j u r t y . Przedłużeniem uuden chojmor b y w a chojmor (5) r o z u m i a n y j a k o pas o szerokości wyznaczonej przez p o d i u m centralne, stół i ołtarzyk. T u mię­ dzy stołem a ołtarzem sadzani są szanowni goście. Często słowem chojmor oznacza się całą północną honorową połowę j u r t y . Przebiegająca przez j e j środek l i n i a chaldz chojno t o l i n i a najważniejsza; w g niektórych i n f o r m a ­ torów gość n a w e t n i e m a p r a w a n a n i e j siedzieć, a j e d y n y m u p r a w n i o ­ n y m d o tego zaszczytu m a być gospodarz d o m u — przeważnie jednak zastrzega się ją d l a najznakomitszego przybysza. Trzeba t u poświęcić nieco u w a g i miejscu wyłączonemu z użytkowania, j a k i m jest wspomniane p o d i u m między k o l u m n a m i , stołem i żelaznym piecem. Obszar t e n pozostaje najczęściej pusty (czasem t u umieszcza się piec), t y m bardziej n i e w o l n o t a m siadać, a n i n a w e t wyciągać ręki — a zatem n p . podawać jedzenie z kotła na stolik między k o l u m n a m i . P y t a ­ nie o- motywację n a p o t y k a dziś n a taką z w y k l e odpowiedź: „My, Mongo­ łowie tędy n i e przechodzimy; t y l k o nieposłuszne dzieci i p i j a n i siadają n a ur' ". Interpretacja m u s i należeć do badacza — i n i e jest chyba t r u d n a . Jest t o przecież miejsce zajmowane niegdyś przez ognisko', przedmiot k u l t u domowników. Ogień był czczony, składano m u o f i a r y gal tachich, n i e w o l n o było' wkładać doń noży a n i i n n y c h ostrych przedmiotów, w r z u - S c h e m a t c z w a r t y podaję z a : J . S c h u b e r t , Paralipomena Mongólica, Ber­ l i n 1971, s. 159, pozostałe z własnych materiałów. T r z e b a t u zwrócić uwagę, że t e r ­ m i n y baruun tal i dzüün tal oznaczające u S c h u b e r t a s e k t o r y są n a ogół używane n a o z n a c z e n i e dwóch połów j u r t y (bez p a s a üüden c h o j m o r ) . 1 5 �120 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I cać śmieci i t p . Powyżej ognia n i e mogły znaleźć się przedmioty p r z y ­ ziemnego użytku (np. suszące się b u t y ) . Można zatem wnosić, że sięganie czy przechodzenie było n i e t y l e niemożliwe ze względów p r a k t y c z n y c h co zakazane ze względów k u l t o w y c h . N i e wszędzie nowocześniejszy piec wkroczył n a święte miejsce ogniska. T a m , gdzie przetrwało ono w dawnej postaci ( w o l n y ogień i stojak), t a m jest ono ogrodzone czterema l i s t w a m i tworzącymi k w a d r a t chaszilga. W jego obrębie piasek p o w i n i e n być czy­ sty — jest t o b o w i e m czuchai dzüjl — „ważne miejsce". W w i e l u j u r t a c h piec pozostaje w pewnej odległości od c e n t r u m (bliżej d r z w i ) j a k b y d o k u ­ mentując p e w i e n etap przejściowy, w którym używano go pomocniczo' obok ogniska. Obszar pośrodku j u r t y pozostał w o l n y od zagospodarowa­ nia, ale n i e w o l n y od zakazów. W f o r m i e d y g r e s j i w a r t o chyba zanotować, że t y l k o f o r m a wnętrza taka j a k prostokąt może mieć k i l k a n a t u r a l n y c h punktów newralgicznych w postaci rogów (kątów). W e wnętrzu o t a k i m kształcie m u s i być zatem obrany kąt, w którym pełnione będą rytuały odnoszące się d o całego p o ­ mieszczenia (np. pokucie w k u l t u r z e słowiańskiej itp.). Przestrzeń k o l i s t a nie dostarcza n a obwodzie takiego n a t u r a l n i e wyznaczonego punktu newralgicznego^ — każdy mógłby być u z n a n y za miejsce święte (gdyby oczywiście n i e byk> p e w n y c h d e t e r m i n a n t osiowych — n p . d r z w i j u r t y zwrócone n a południe wyznaczają też przeciwległy i m p u n k t z tyłu, n a północy j u r t y ) . J e d y n y m „danym" p u n k t e m w obrębie koła jest jego. środek; n a n i m też skupia się uwaga w k u l c i e . To tłumaczyłoby — od s t r o n y n o r m w i e r z e n i o w y c h , a nie gospodarczo-użytkowyćh, zarówno f a k t lokowania ogniska pośrodku j u r t y , j a k i późniejsze t a b u tego miejsca. Wracając d o całościowego podziału j u r t y należy teraz zbadać, j a k a zasada leży u podstaw przedstawionego wyżej schematu. I oto jej analiza, a zwłaszcza zestawienie realnego zaplecza s t r u k t u r y , fizycznych obiektów, które wyznaczają siatkę a b s t r a k c y j n y c h l i n i i doprowadza do w n i o s k u o niejednorodności pokazanej t u kategoryzacji. Otóż wydaje się ona być w y n i k i e m i n t e r f e r e n c j i dwóch o d m i e n n y c h zasad podziału, splatających się ze sobą w różnych proporcjach, co powoduje w rezultacie różnorodność uświadamianych podziałów. D w i e te zasady n i e są oczywiście rozdzielone w świadomości informatorów, zostały wyodrębnione przez badacza i za­ k w a l i f i k o w a n e j a k o podział „dolny" i „górny". Podstaw dla pierwszego, dolnego, dostarczają wspomniane p o d i u m galyn ur' albo' jego f o r m a wyjściowa — ogrodzenie ogniska chaszilga, a także wszystko, co- n a dole wiąże się z ogniem: podstawa pod kocioł, piecyk, a może n a w e t — w przeszłości — 3 czy 4 wspomniane wyżej kamienie. N a podstawie t y c h wyznaczników dzieliłaby się j u r t a j a k n a ­ stępuje : �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 121 Trzeba t u zauważyć, że p r z y d r z w i o w e skrzydła barüün chatawez i dzüün chatawez n i e należą do zasadniczych elementów tego podziału, wchodzą do. dwóch sektorów. I n f o r m a t o r z y uznają i c h funkcjonalną o d ­ rębność, ale n i e uważają za części j u r t y równoważne wobec zasadniczych sektorów. W dalszej analizie zostaną one pominięte. Podział „dolny" wyznacza zatem d w a krzyżujące się pasy, z których zwłaszcza południkowy (pionowy) będzie rdzeniem uświadomionej s i a t k i podziału j u r t y . Podział I I , który nazwaliśmy „górnym", realizuje się w o p a r c i u o 4 poprzeczki kręgu toono, stanowiącego szkielet o t w o r u dymno-okiennegou wierzchołka j u r t y . I c h przedłużenia wyznaczają następujące sektory (por. też r y c . 1). Najważniejszy jest t u d w u k r o t n y podział dychotomiczny; dokonują go przedłużenia 2 poprzeczek kręgu toono, n a z y w a n y c h gerijn gol (środkowa l i n i a j u r t y ) . One t o dzielą wnętrze n a połowę wschodnią — kobiecą i za­ chodnią — męską, północną — honorową i południową — poślednią. L i n i a chaldz chojno, o walorze której już wspomniałem, jest przedłuże­ n i e m północnej gerijn gol, na l i n i i wschodniej i zachodniej poprzeczki stać muszą 2 k o l u m n y podtrzymujące toono. Jeśli gość posadzony zostanie na południe od k o l u m n , może ktoś zrobić gospodarzowi uwagę, b y posa­ dzono go wyżej. Gwarantujące pomyślność j u r t y szarfy czagtga, p o d w i e ­ szone u środka kręgu, muszą pokrywać się z prawą albo lewą gerijn gol i jej przedłużeniem. Wobec t a k i e j ważności obu t y c h l i n i i muszą być one wyznaczone bardzo precyzyjnie; stąd uwaga, z jaką przy r o z b i j a n i u j u r t y araci przymierzają �122 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I poprzeczkę kręgu toono na południe, do środka d r z w i , przymierzając się do n i e j i mrużąc jedno o k o — n a podobieństwo celowania z k a r a b i n u . Można zatem wnosić o i s t n i e n i u dwóch p i e r w i a s t k o w y c h zasad podziału j u r t y : górnej i dolnej, w g kręgu toono i w g miejsca d l a ognia galyn uf, których różne kombinacje dają w efekcie uświadamianą w pełni katego­ ryzację j u r t y . W a r t o zauważyć, że szkielet o t w o r u dymnego zostaje sko­ j a r z o n y z podstawą ogniową l u b stojakiem pod kocioł — może n a zasadzie wspólnego k o n t a k t u z ogniem i d y m e m . Trzeba t u b o w i e m przypomnieć, chaldz chojno R y c . 5. Podział I I „górny" że skojarzenie t y c h przedmiotów występuje także k i e d y i n d z i e j : g d y roz­ biera się jurtę przed odkoczowaniem odkłada się w k i e r u n k u nowego miejsca zarówno- jeden z k a m i e n i pod ognisko, j a k i krąg toono, który zdejmowany być m u s i w k i e r u n k u przekoczowania; po r o z e b r a n i u j u r t y n i e w o l n o go położyć nigdzie poza obrębem śladu p o niej, ale trzeba umieścić od r a z u na wozie l u b w j u k a c h zwierzęcych. Sądzę, że dokonuje się w t e n sposób przeniesienia własności danego miejsca n a miejsce nowe, podobnie j a k dokonuje się go przez wspomniane odstawienie k a m i e n i a w k i e r u n k u przekoczowania albo- przez wzięcie go ze sobą w razie dale­ kiego w y j a z d u . ~_^_ _ W t y m — chińskiego co p r a w d a pochodzenia (liandz), ale niezmiernie p o p u l a r n y m w e współczesnej M o n g o l i i — s y m b o l u pomyślności zapisana jest m o i m zdaniem w i z j a j u r t y z j e j wewnętrznymi podziałami. Stopień uświadomienia tego związku przez Mongołów nie jest duży — zresztą żaden z badaczy n i e zwrócił dotychczas u w a g i n a tę analogię. Jednak obserwacje j u r t somonu Bajan, gdzie wojłok stanowiący podłogę obszyty był kolorową nicią układającą się w powyższy wzór, pozwalają p r z y ­ puszczać, że związek t e n jest n i e k i e d y dostrzegany. Zupełny b r a k studiów �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ 123 nad znakiem püüdzen chee zmusza do wypowiedzenia jeszcze jednej nader r y z y k o w n e j hipotezy: że jest o n uproszczoną mándala. Przez taką uprosz­ czoną mándale r o z u m i e m t u n i e o r y g i n a l n y tybetański s y m b o l (który oprócz przedstawienia świata był również modelem p s y c h i k i ludzkiej, i i n ­ s t r u m e n t e m poznania, którego kontemplacja dostarczała nowej wiedzy), ale każdy znak plastyczny, w którym schematyczny obraz świata zorga­ n i z o w a n y jest n a osiach wschód — zachód i północ — południe. N i e rozwijając n a t y m miejscu koncepcji mandoli wyrażę t y l k o prze­ konanie, że dzięki swej odpowiedniości ze strukturą l u d z k i e j p s y c h i k i mándala może stanowić imago mwndi, n a w e t jeśli n i e stwierdziliśmy i s t ­ nienia zwerbalizowanej w t e n sposób i n t e r p r e t a c j i danego znaku. Püüdzen chee uważam za taką właśnie nieuświadomioną mándala; być może zresztą w jakichś Jamajskich przekazach z a w a r t a jest taka koncepcja, bardzo prawdopodobne w y d a j e m i się, że wobec istnienia podłóg j u r t y w p l a n i e tego w z o r u powstanie i n t e r p r e t a c j i j u r t a = mándala byłoby d l a t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y lamajskiej t y l k o kwestią czasu. O ile początkiem b u d o w y j u r t y jest ustawienie 4 k a m i e n i , to j e j zakończeniem jest osadzenie toono. Krąg i stojak pod kocioł przewożone są zawsze n a j e d n y m wozie razem ze sobą — t r a d y c y j n i e rozstaw nóg podstawy dopasowany jest d o rozmiarów kręgu. Można chyba dopatrywać się w t y m z a m i a r u nie p r z e r y w a n i a na czas d r o g i k o n t a k t u między o b y d w o m a o b i e k t a m i — tego k o n t a k t u , który zazwyczaj d o k o n u j e się przez płomienie palącego się ogniska. N i e trwałość ludzkiej siedziby byłaby w t e n symboliczny sposób przezwy­ ciężona. Podstawa p o d ogień i szkielet o t w o r u dymnego mogą być zatem zasad­ n i c z y m i elementami w j u r c i e , j a k o że dba określają miejsce ognia — jeden u jego początków p r z y ziemi, d r u g i — g d y d y m opuszcza jurtę, u góry. Według n i c h t w o r z y się podział przestrzenny j u r t y — są t o b o w i e m rzeczy dobre n i e t y l k o do j e j b u d o w y , ale — b y użyć t u określenie s t r u k t u r a l i stów — „dobre do myślenia". Wypada teraz omówić symbolikę przestrzenną, j a k a daje się odczytać w niektórych tekstach f o l k l o r y s t y c z n y c h i w symbolach plastycznych j u r t y , a więc w t y c h f o r m a c h .artykulacji przestrzeni, które w świadomości informatorów straciły swój wyjaśniający charakter, przestały być r o z u ­ miane, a zawarta w n i c h i n f o r m a c j a osunęła się n a pół drogi między uświadamianym a nieuświadamianym. Za t a k i s y m b o l uważam znak — püüdzen chee (por, r y c . 6). Jeśli przyjąć, że znak püüdzen chee t o „quasi u n a mándala", a zara­ zem s y m b o l j u r t y , w t e d y oczywiste staje się, że j u r t a mongolska przez swe podziały wewnętrzne odwzorowuje strukturę Kosmosu. Sięgnijmy p o przykład, niestety dość odległy: w lamajskich h y m n a c h k u czci świętego miasta U r g i porównuje się je do m a n d a l i . Skądinąd w i e - �v 124 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I R y e . 6. Z n a k püüdzen chee m y , że U r g a wzniesiona była n a planie j u r t y ; dzielnice bogaczy znajdo­ wały się w t y m s a m y m sektorze koła, w którym w j u r c i e sadza się zaszczytnych gości, dzielnice biedoty odpowiadały swą lokalizacją n a j ­ m n i e j h o n o r o w a n e m u miejscu p r z y d r z w i a c h . Można b y zatem prze­ nosić identyczność mándala — Urga n a mándala — j u r t a . D o t e j k o n ­ k l u z j i t r u d n o j e d n a k dojść w y e l i m i n o w a w s z y przesłanki niepewne i i n ­ tuicyjne. Jak pokazałem wyżej sam a k t b u d o w y j u r t y o d b y w a się w porządku z g o d n y m z regułami k o s m i c z n y m i , jest odwzorowaniem b u d o w y świata. Także j e j użytkowanie odbywać się p o w i n n o w t y m porządku. N a jego istnienie naprowadza chyba intuicja, gdy będąc w j u r c i e k o j a r z y się, że mężczyzna wchodzi do niej zgodnie z r u c h e m Słońca, kobieta zaś prze­ ciwnie (chciałoby się powiedzieć: zgodnie z r u c h e m Księżyca, g d y b y n i e był to astronomiczny błąd). Opozycyjny charakter Słońca i Księżyca i przypisanie i c h o b u płciom dokonało się w e wszystkich p r a w i e k u l t u r a c h , p r z y c z y m b y n a j m n i e j n i e wszędzie zanotowano — e w i d e n t n y zdawałoby się — związek k o b i e t y z Miesiącem; w w i e l u społeczeństwach symbolem k o b i e t y jest Słońce . Co do- M o n g o l i i , powołać się można na opis olóckiego i e 11 Informację te uzyskałem w Ułan-batorskim M u z e u m S z t u k i , gdzie z n a j d u j e się o b r a z z l a t 1820-tych, przedstawiający I c h - C h u r e (dzisiejsze Ułan B a t o r ) . 1 6 E . P e г с z a k, Wyobrażenia lunarne w pozaslowiańskim folklorze literackim, „Lud", t. 52: 1968, s. 153-208, o m a w i a tę problematykę porównawczo, co u w a l n i a n a s o d obowiązku szerszego p r z e d s t a w i a n i a zagadnień. W y p a d a j e d n a k n i e zgodzić się z a u t o r e m , k i e d y z a l i c z a Mongołów do g r u p y wiążącej kobietę ze Słońcem, męż­ czyznę zaś z Księżycem. 17 �KATEGORIA PRZESTRZENI W KULTURZE 125 KOCZOWNICZEJ obrzędu weselnego: przed jurtą dla państwa młodych rozkłada się wojłok, n a którym w y s y p u j e się ryżem wyobrażenia Słońca i Księżyca odpowied­ n i o p o prawej i po lewej stronie. W trakcie obrzędu p a n młody siada n a wyobrażeniu Słońca, panna młoda n a wyobrażeniu Księżyca i oboje m o ­ dlą się . 18 Jeśli przyjąć związek k o b i e t y z Księżycem a mężczyzny ze Słońcem, to tłumaczy się n a t y c h m i a s t f a k t takiego rozmieszczenia płci w dwóch po­ łowach j u r t y , j a k i e obserwujemy dzisiaj; to, że kobieta zajmuje prawą od wejścia, mężczyzna zaś lewą połowę nie jest chyba rezultatem doświad­ czenia gospodarczego — ewentualne odwrócenie n i e utrudniłoby w n i c z y m realizacji b y t o w y c h f u n k c j i gospodarstwa. Obyczaj d a w n y c h ludów A z j i Centralnej (w t y m i pra-Mongołów) w czasach, w których mógł m o d y f i ­ kować się wzór, nakazywał stawianie j u r t d r z w i a m i n a wschód. Strona p r a w a j u r t y (lewa o d wejścia) pokrywała się w t e d y n a całej długości z d r o ­ gą Słońca, u l o k o w a n i e t a m mężczyzny było zatem „nadnaturalną koniecz­ nością". Dopiero obrócenie j u r t y o 90° zakłóciło logikę związku. Dokonało się ono n i e później niż około początków drugiego tysiąclecia n.e., p r a w ­ dopodobnie pod wpływem chińskim. Świadectwa dokonujących się w ó w ­ czas przeobrażeń dostarcza Tajna historia Mongołów (r. 1240). Otóż mówi się w n i e j o dwóch rodzajach j u r t : z j e d n y m i d r z w i a m i , zwróconymi n a południe i z d w o j g i e m d r z w i , skierowanych n a wschód i zachód, p r z y c z y m wschodnie wydają się być wejściem, zachodnie — wyjściem . N i e ­ stety w i z j a j u r t y , jaką można wytworzyć n a podstawie l e k t u r y Tajnej historii Mongołów, n i e jest jasna, n a okoliczność zaś występowania j u r t z d w o j g i e m d r z w i n i e zwrócono dotychczas w l i t e r a t u r z e mongolistycznej u w a g i . A przecież informacja o takiej j u r c i e ( t y m razem arystokratycznej) powtarza się w późniejszej o parę l a t relacji Piano Carpiniego: „wprowa­ d z i l i nas bramą wschodnią, b o n i k o m u prócz cesarza bramą zachodnią wchodzić się n i e godzi. Książę każdy większy do swego n a m i o t u też wchodzi o d s t r o n y zachodniej, pomniejsi zaś mało o t o dbają" . 19 20 Wracając d o p r o b l e m a t y k i j u r t y j a k o makrokosmosu trzeba w s p o m ­ nieć, że d o znamiennego utożsamienia j e j ze światem dochodzi, g d y stosuje się wobec niej z w r o t gurwan dzug najmyn dzowchist, „na cztery s t r o n y świata, n a osiem kierunków". Określenie to może być zdaniem informatorów stosowane wobec j u r t y , dzieli się ona b o w i e m — j a k i świat — n a 8 części. Także jej k o n s t r u k c j a ma konotację kosmiczną. D r e w n i a n e k r a t o w n i c e ścian są w h y m n a c h opiewających domostwo p r z y - 18 19 W i a t к i n a, on. c i i . , s. 221 Tajna historia i opracowanie 2 0 Giovanni Mongołów. Anonimowa S. Kałużyńskiego, W a r s z a w a del Plano kronika mongolska z XIII w. Przekład 1970, § 112, C a r p i n i , Istorija Mongołów, M o s k w a 1967 s. 76. �J E R Z Y S. W A S I L E W S K I 126 równy wane do smoków reprezentujących cztery s t r o n y świata . A rebours ważna jest też informacja Huc'a, że „wędrowni lamowie nazywają niebo n a k r y w a o l b r z y m i e j j u r t y , co się światem z w i e " . Stosunkowo najpełniej zachowała się wiedza o kosmicznych konotacjach j u r t y u Mongołów M o n ­ g o l i i Wewnętrznej. T u również półkulista n a k r y w a j u r t y symbolizuje sklepienie niebieskie; otwór d y m n y , którego, miejsce m a wyznaczać G w i a ­ zda Polarna jest wyobrażeniem niebiańskich wrót czy b r a m y słonecznej. Dzięki s w e m u kształtowi jego szkielet staje się symbolem Słońca, a f i l ­ cowa n a k r y w a m a postać znanego jeszcze w czasach Hanów kosmicznego d i a g r a m u y u n chien, „kołnierza c h m u r " . Palenisko jest t r a k t o w a n e j a k o reprezentacja wejścia do świata podziemi, całe zaś ognisko domowe sta­ n o w i jedność pięciu elementów: Drzewa (drewniana rama), Wiecznego Ognia, Z i e m i (piasek wokół ogniska), Żelaza (kocioł i stojak) oraz W o d y (płyny gotowane w kotle). Słup d y m u i p a r y b y w a r o z u m i a n y j a k o w y o ­ brażenie k o l u m n y świata, p n i a D r z e w a świata i t p . . 21 22 1 23 Dochodzimy t u do zagadnień w analizie przestrzennej n a j i s t o t n i e j ­ szych — p r o b l e m a t y k i środka. Jeżeli j u r t a m a odzwierciedlać strukturę świata, t o j e j c e n t r u m m u s i być odwzorowaniem, środka świata. Z pozoru wydaje się to absurdem w społeczności nomadycznej; a jednak n a w e t wędrujący A u s t r a l i j c z y c y n i e tracą n i g d y k o n t a k t u z palem, będącym osią świata, po którym m i t y c z n y przodek — bohater wkroczył d o nieba. P a l t e n jest przenoszony w e w s z y s t k i c h wędrówkach plemienia, a jego u t r a t a czy złamanie oznacza d l a g r u p y biologiczną katastrofę. L u d y ałtajskie (w t y m Mongołowie) znały pojęcie Złotego Pala •— A l t a n Gadas. W s y ­ b e r y j s k i m szamanizmie m o t y w środka j u r t y , słupa czy d y m n i k a j a k o columna mundi występuje wręcz explicite. Szaman odbywając swą eksta­ tyczną wędrówkę przez podziemia, ziemię i niebo posługuje się d r z e w e m u s t a w i o n y m pośrodku j u r t y czy szałasu. Nie m a m y j e d n a k pewności, czy szamanizm stepowy przywiązywał tę samą wagę do pojęcia Złotego Pala albo drzewa życia, będącego kolumną świata, co szamanizm leśnych ludów Syberii. Z p u n k t u widzenia analizy przestrzennej zachodzi zwłaszcza oba­ wa, że nawet jeśli w k u l t u r z e stepowej pojęcie A l t a n Gadas odgrywało niejaką rolę, t o nie uświadamiano i n i e formułowano expressis verbis koncepcji pala j a k o środka świata. T y l k o mały zakres penetracji i n i e - 2 1 K. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta bur jat, L e n i n g r a d — M o s k w a 1969, s. 223. Ks. H u e , 1856, s. 124. 2 2 Opisanie podróży przez Tartaria do Chin i Tybetu, Warszawa W g a u t o r a badającego tę problematykę ok. 1940 r. świadomość s y m b o l i k i j u r ­ ty była bardzo żywa. P a t r z : S. C a m m a n n , Mongol Dwellings with Special Reference to Inner Mongolia, [w:] Aspects of Altaic Civilization, Uralic & Altaic S e r i e s , v o l 23, edited b y D. S i n o r , B l o o m i n g t o n 1963, s. 17-22. 2 3 �KATEGORIA 127 PRZESTRZENI W KULTURZE KOCZOWNICZEJ w i e l k i horyzont przestrzenny g r u p -osiadłych rolników l u b s y b e r y j s k i c h łowców stanowić może zmienną stymulującą rozwój i d e i c e n t r u m świata w sformułowaniu explicite. W y d a j e się, że r u c h l i w y t r y b życia mieszkań­ ców stepu s t a n o w i znakomitą przeszkodę w r o z w o j u t e j koncepcji. Z a u ­ ważmy t u bowiem, że m o m e n t środka z n i k a n a w e t t a m , gdzie p i e r w o t n i e istniał — j a k o element pożyczony z koncepcji osiadłej, „ultramontańskiej" r e l i g i i , l a m a i z m u . Taką reminiscencją treści w i a r y l a m a j s k i e j , mówiącej o rosnącym na centralnej górze S u m e r u drzewie, sięgającym k o r z e n i a m i do świata podziemi a koroną do niebios może być następujący przekaz barga — m o n g o l s k i n a temat słupa j u r t y : „ze świeżo zrąbanego drzewa, które było kiedyś gałęzią pięknego sandałowca, wyrosłego n a wierzchołku południowej góry zrobiono teraz podporę pod gładki, piękny krąg" . 24 Za z b y t pochopne uznać zatem należy stwierdzenie M i r c e a Eliadego, który ideę tę uznaje za powszechną i niezależną o d t r y b u b y t o w a n i a . W jego m n i e m a n i u homo religiosus pozostaje zawsze w pobliżu środka świata, t y l k o t u 'bowiem możliwy jest k o n t a k t człowieka i sacrum. Naszym zdaniem „racjonalizm stepowy", j a k i powstał n a podłożu koczowniczego b y t o w a n i a w y k l u c z a koncepcję środka świata w jej formułowaniu expli­ cite, n i e wykluczając oczywiście idei Złotego Pala. Stąd c e n t r u m j u r t y теЛ jest t r a k t o w a n e j a k o odwzorowanie środka świata, acz dostrzegane są jego związki ze Złotym Palem albo D r z e w e m Życia. Podobnie niemożliwe^ jest chyba w k u l t u r z e no-madycznej przekonanie — panujące w t r a d y c y j ­ n y c h k u l t u r a c h a g r a r n y c h , że jakaś miejscowość (jak choćby Oporów, K i e r n o z i a czy T u r o b i n w Polsce) jest środkiem świata. W obozowisku ^ zmieniającym stale swe położenie jakiś p u n k t może być najwyżej odwzor o w a n i e m c e n t r u m , ale sam za c e n t r u m uznany n i e będzie. Stąd jeszcze dziś można n a Gobi spotkać się ze w s p o m n i e n i e m o s t a w i a n y c h niegdyś przed j u r t a m i a r y s t o k r a c j i gnomonach, n a z y w a n y c h A l t a n Gadas. Racjo­ n a l i z m stepowy i postępy laicyzacji sprawiły, że n i e pamięta się dziś o jego f u n k c j a c h i n n y c h aniżeli praktyczne (mierzenie czasu). T e same p o w o d y sprawiają, że duża część informatorów rozumie tylko- f u n k c j o ­ nalne względy stawiania 4 k a m i e n i — szaw i r o b i to d l a zaznaczenia objęcia miejsca pod jurtę jeszcze przed przekoczo-waniem, a n i e j a k o rytuał reaktualizujący budowę świata tuż przed wzniesieniem j u r t y . S y ­ tuacja społeczna zaciera pamięć o podziałach przestrzeni powstałych n a gruncie w i e r z e n i o w y m ; dziś na G o b i mało- k t o w i e , że j u r t a dzieliła się niegdyś n a stronę kobiecą i męską, acz przecież podział t e n f u n k c j o n u j e nadal bardzo silnie w pozostałych regionach M o n g o l i i . Otóż „gobijski m a 2S 24 W i a t к i n a, op. cit., s. 225. M . E l i a d e , Sacrum, mit, h i s t o r i a , W a r s z a w a o historii religii, W a r s z a w a 1966, passim. 2 5 1970, s. 73-80; tenże: Traktat �128 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I t r i a r c h a t " (wiodąca rola k o b i e t y w gospodarstwie i rodzinie, mężczyzna jako przybysz okresowy) sprawia, że podział j u r t y n i e jest t a k przestrze­ gany a n i t a k uświadamiany j a k w „normalnej" s y t u a c j i rodzinnej. Można chyba przyjąć hipotezę, że większość t y c h zjawisk, które u p o ­ dobniają symbolikę kosmiczną j u r t y do' s y m b o l i k i domostwa i n n y c h ludów ma swoje d w a zasadnicze źródła: stosunkowo późne k o n t a k t y z lamaizmem i chińską geomancją i znacznie wcześniejsze, bo sięgające pierwszego tysiąclecia p.n.e. związki Mongołów ze środowiskiem tajgi. Na przykład koncepcję Złotego Pala można chyba odnieść d o czasów zabajkalskiej k o l e b k i p l e m i o n mongolskich. W t e d y t o mogły uformować się niektóre spośród przedstawionych w n i n i e j s z y m szkicu zasad; w ciągu l a t nabrały charakteru reguł nieuświadamianych, część z n i c h zachowała się t y l k o w postaci szczątkowej, d o w i e l u przybyły nowe, zracjonalizowane i n t e r ­ pretacje. Archaiczny wzór z wielką trudnością daje się odczytać w w i e ­ lości f o r m współczesności. Katedra Etnografii U W N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41ccd7ad867244374c001de328085e67.pdf a677f674b8ed7a96f1932882d775dbbe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:765 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:702 Title A name given to the resource Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.51-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łepkowski, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 T A D E U S Z ŁEPKOWSKI KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWÓRCZE NA ANTYLACH Celem referatu jest szkicowe przedstawienie niektórych, wybranych zagadnień (autor świadom jest tego, że nie zawsze najważniejszych) do­ tyczących roli kościołów chrześcijańskich i przynależności wyznaniowej w powstawaniu więzi narodowych, w formowaniu się narodów, a zwłasz­ cza kształtowaniu się świadomości odrębności narodowych na Antylach. Zaprezentowanie zarysu syntetycznego okazało się niemożliwe, gdyż: 1) moja wiedza z zakresu religioznawstwa w ogóle, a problematyki religijno-antylskiej w szczególności, jest zbyt ograniczona; 2) zakres chrono­ logiczny i geograficzny referatu jest szeroki, literatura ogólna z różnych dyscyplin nauk społecznych dotycząca Antyli wprawdzie ogromna (nie zawsze w Polsce dostępna), lecz ściśle związana z naszym tematem dość marginalna, opanowanie zaś źródeł to robota ponad siły jednego badacza; 3) zagadnienie specyfiki procesów narodotwórczych na Antylach, zwła­ szcza Małych, jest tak kontrowersyjne i metodologicznie skomplikowane, że zwięzłe nawet jego naświetlenie wykroczyłoby znacznie poza ramy krótkiej wypowiedzi. Dlatego studium niniejsze jest zbiorem dość luź­ nych uwag, informacji, sugestii i propozycji. 1. Świat wysp antylskich jest, jak powszechnie wiadomo, mozaikowo zróżnicowany. Sama już natura wycisnęła decydujące piętno na losach archipelagu, zdeterminowała też w znacznej mierze wyspiarską dywersy­ fikację. Dzieje gospodarcze, etniczne, polityczne sprawiły, że omawiany region-kalejdoskop stał się tyglem ras, ludów, języków, kultur, obycza­ jów, systemów państwowych, politycznych i prawnych. Antyle to — do­ dajmy — scena wyjątkowo ostrych przedziałów i tarć klasowych, a ściś­ lej klasowo-rasowych i kulturowych (co w interesującym nas kontekście warto przypomnieć i podkreślić), konfliktów i antagonizmów wynikłych z długotrwałej dominacji kolonialnego, a później półkolonialnego systemu plantacyjnego, najczęściej monokulturowego 1 Zagadnienia procesów narodotwórczych na Antylach poruszałem, na ogół zresztą incydentalnie, w dawniejszych moich pracach, do których ustaleń n a w i ą - �52 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Gdy na tym mozaikowym tle przychodzi rozpatrywać sprawy religijno-wyznaniowe, to okazuje się, że — formalnie rzecz biorąc — zróżnico­ wanie jest stosunkowo niewielkie. Ponad 95% ludności to chrześcijanie, przy czym wyraźna jest wśród nich dominacja katolików (ponad 80 /o) nad protestantami (niespełna 20%). Szacunkowe to wyliczenie jest jed­ nak — wbrew pozorom — bardzo mało przydatne i poznawczo ubogie, gdyż, po pierwsze — znaczny odsetek ludności stanowią ateiści lub osoby religijnie indyferentne, po drugie — formalna przynależność do kościo­ łów i sekt chrześcijańskich nie bierze pod uwagę bardzo licznych rzesz wyznawców lub sympatyków synkr etycznych kultów afro-chrześcijańskich (lub hinduistyczno-chrześcijańskich), po trzecie wreszcie — w ło­ nie protestantyzmu obserwuje się ogromne i bynajmniej nie malejące wewnętrzne rozbicie. Gdyby spróbować wyliczać wyznania, religie, kościoły, organizacje i sekty chrześcijańskie działające na Antylach, to — ograniczając się t y l ­ ko do najważniejszych — wypadnie wymienić katolików, anglikanów, metodystów, luteranów, baptystów, prezbiterianów, kalwinów, świadków Jehowy. Dodajmy, dla uzupełnienia mozaiki wyznaniowej, religie nie­ chrześcijańskie: islam (Syryjczycy), hinduizm (Małe Antyle, głównie Try­ nidad), mozaizm (Curacao, Kuba). Wszystkie wymienione wyznania są oczywiście świeżo w skali histo­ rycznej importowane. Animistyczne wierzenia pierwotnych mieszkańców Antyli znikły bowiem wraz z konkwistą, późniejszą eksterminacją wię­ kszości krajowców i wymieszaniem etniczno-kulturowym resztek Indian z Europejczykami. 2. Podbój A n t y l i odbył się właściwie (z interesującego nas punktu w i ­ dzenia nie jest to bynajmniej obojętne) w dwóch fazach. Pierwsza przy­ padła na schyłek X V stulecia i na X V I wiek, objęła w zasadzie Wielkie Antyle i była katolicko-hiszpańska, druga zaś, głównie siedemnastowiecz­ na, doprowadziła do skolonizowania Małych Antyli (dodać tu trzeba wtór­ ny podbój Jamajki przez protestanckich Anglików), była ewangelicko-katolicka religijnie, narodowo zaś brytyjsko-francusko-holenderska (mar­ ginalnie również szwedzka i duńska), przy czym elementem bardziej ak­ tywnym i prężnym byli tu raczej protestanci. Chrystianizacja Wielkich A n t y l i przez Hiszpanów stała się nieodłącz­ ną częścią militarno-ekonomicznego podboju, a więc była przymusowa. u żuję w referacie: Haiti. Początki państwa i narodu, Warszawa 1964 (por. też nieco zmienione wydanie hiszpańskie pt. Haiti, t. 1-2, L a Habana 1968-1969); Archipelagu dzieje niełatwe. (Obrazy z przeszłości Antyli XV-XX w.), Warszawa 1964; zob. też artykuły publicystyczne: Ameryka Środkowa. W poszukiwaniu więzi, „Współczes­ ność", nr 19: 1970, s. 1, 8-9; Kolor skóry i świadomość narodowa, „Współczesność", nr 5: 1971, s. 6. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 53 Dlatego też, jak i dlatego, że katolicyzm ówczesny nie zapuścił korzeni wśród rdzennej ludności indiańskiej, jego wpływ na nowe procesy narodotwórcze sprowadził się do zera. Pamiętajmy, że wymieranie Indian „rozwiązało problem" ich chrystianizacji na zawsze. Zauważyć przy t y m wypada, że krótkotrwały opór Indian stawiany Hiszpanom był jednocześ­ nie — wobec symbiozy pojęć „zdobywca" i „katolik" („chrześcijanin") — antykatolicki. Symbolizuje go zbiegły z Haiti na Kubę kacyk Hatuey, który odmówił przyjęcia chrztu nawet w obliczu męczeńskiej śmierci. Opanowanie Małych Antyli, często zresztą bardzo słabo zaludnionych, wiązało się również z przymusową chrystianizacją, wydaje się wszakże, iż gorliwość nawracających nie była w X V I I w. tak intensywna, jak w przypadku Haiti, Kuby czy Jamajki sto lat przedtem. 3. Po opanowaniu przez Europejczyków kontynentalnej Ameryki, w praktyce od połowy X V I do niemal połowy X V I I w., Antyle stały się marginesem akcji kolonizacyjnej. Nie ujawniały się wówczas właściwie żadne procesy narodotwórcze na obszarach archipelagu. Wyspy zamie­ szkiwali po prostu Hiszpanie, Anglicy i Francuzi, a walki między n i ­ mi, w tym i religijne, były przeniesione niejako z metropolii. Trudno mówić wtedy o prenarodowej nawet świadomości kubańskiej lub domini­ kańskiej. Sprawa oczywiście komplikuje się i zmienia wraz ze wzrostem liczby pokoleń zrodzonych, osiadłych, a w końcu zasiedziałych już w koloniach, a ściślej na określonej wyspie. Mam t u na myśli pojawienie się „świado­ mości kreolskiej" (hiszpańskiej, francuskiej, brytyjskiej). Sądzę, że pierw­ sze przejawy tej świadomości można dostrzec już w X V I I w., jej rozwój natomiast i utrwalenie przypada raczej na X V I I I stulecie. Rosnący zwią­ zek z ziemią, teraz już jednoznacznie ojczystą, adaptacja klimatyczna, od­ mienność rytmu życia i profilu zajęć zawodowych, odrębność obyczajo­ wa wyspiarzy, stale rosnąca niechęć do ingerencji władz metropolii, uwa­ żanej już za czynnik zewnętrzny, opozycja wobec monopolu handlowego i polityki podatkowej, wszystko to wpływa na rozwój świadomości kreolskich, a nawet narastanie „autonomistycznego buntu". Historiografia kubańska zwraca na przykład uwagę na fakt, że w toku walki przeciw piratom i korsarzom formowała się solidarność grupowa, że w walce z Anglikami w obronie kubańskiej, ojczystej ziemi ujawniały się pierwsze zalążki „ducha narodowego" . 2 Czy kwestie wyznaniowe grały w procesie nabywania świadomości kreolskiej istotną rolę? Wydaje się, że dość istotną (co byłoby pewną pra­ widłowością, gdyż czynnik religijny gra na ogół rolę znaczną, zwłaszcza we wczesnych stadiach wyodrębnienia etnicznego i narodowego), lecz nie 2 Historia de Cuba, L a Habana 1967, s. 58-59. �54 TADEUSZ ŁEPKOWSKI byłbym skłonny do jej przeceniania. Jest rzeczą raczej bezsporną, że pod­ czas rozgrywającej się w X V I I w. walki o amerykańskie morze śródziem­ ne (M. Karaibskie), w starciach między ofensywnym protestantyzmem a defensywnym katolicyzmem wyraźnie akcentowany był czynnik w y ­ znaniowy, natomiast w X V I I I w. jego znaczenie już bardzo osłabło, wzro­ sło natomiast, jak się zdaje, znaczenie przynależności państwowej z jed­ nej, a związku z konkretną kolonią z drugiej strony. 4. Masowe sprowadzanie Murzynów w X V I I , a zwłaszcza X V I I I w. (na Kubę również w X I X stuleciu), nie tylko zmieniło sytuację demograficzno-rasową na Antylach, lecz postawiło na porządku dziennym dwie powiązane ze sobą sprawy: po pierwsze, kwestię celowości, użyteczności i form chrystianizacji i po wtóre, kwestię rnetyisażu w różnych jego as­ pektach, z formowaniem się — w perspektywie — nowego typu wspól­ not narodowych lub narodopodobnych. Chrystianizację (praktycznie sprowadzaną w większości wypadków do chrztu i ewentualnie pobieżnej katechizacji) uważano za rzecz bezwzględ­ nie potrzebną, lecz plantatorzy i władze kolonialne na ogół nie przywią­ zywali większej wagi do intensywnego rozwoju życia religijnego. Między chrystianizacją protestancką a katolicką (kwestia stopnia i n ­ tensywności) występowały dość wyraźne różnice. Względy teologiczno-doktrynalne (m. i n . rozumienie predestynacji) sprawiły, że ewangelicy nie wykazywali zbytniej gorliwości w krzewieniu wiary wśród Murzy­ nów. Pamiętać przy t y m należy, że w samym podejściu do niewolnictwa istniały zasadnicze odmienności między Brytyjczykami z jednej a Hiszpa­ nami i Francuzami z drugiej strony. Dla Brytyjczyka niewolnik nie był osobą w świetle prawa. Fakt ten rzutował na nikłe zainteresowanie bia­ łych kolonistów religijnym życiem Murzynów. Stąd też oficjalny Kościół anglikański nie dbał zbytnio o ewangelizację niewolników . Nie dotyczy to wprawdzie innych, dysydenckich grup protestanckich, ale ich wpływ datuje się właściwie dopiero od schyłku X V I I I w. Dodam, że w koloniach karaibskich Wielkiej Brytanii Kościół anglikański był organizacyjnie sła­ by, stanowił tradycyjne uzupełnienie władzy państwowej, reprezentował wyłącznie urzędników, wojsko i właścicieli plantacji . Status prawno-społeezny niewolników w posiadłościach hiszpańskich i francuskich był odmienny. Murzyn miał tu określone prawa, mógł się wykupić z niewoli, posiadał osobowość prawną. Niewolnik miał np. swo­ bodny dostęp do sakramentów z Chwilą, gdy został formalnie katolikiem. Teoretycznie zatem Hiszpanie i Francuzi powinni by byli przywią3 4 3 Caribbean Studies: a Symposium, edited by Vera Rubin, Washington 1960, s. 66 (wypowiedź Franka Tannenbauma). P. A b r a h a m s , Jamaica. An Island Mosaic, London 1957, s. 103. 4 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWOHCZE 55 zywać większą wagę do roli Kościoła i religii w swych koloniach, zwłasz­ cza że w posiadłościach państw katolickich metysaż biologiczny (z legal­ nym włącznie) odegrał znacznie większą rolę niż na terytoriach korony brytyjskiej (wystarczy porównać liczebność Mulatów i w ogóle wyzwoleń­ ców w tych dwóch kategoriach terytoriów kolonialnych). A jednak tak nie było. Dlaczego? Otóż, po pierwsze, nie opłacało się plantatorom — księża i zakony też należeli do uprzywilejowanej warstwy plantator­ skiej — rozwijanie życia religijnego Murzynów, skoro rzeczywisty okres przebywania niewolników w koloniach był z uwagi na wysoką śmiertel­ ność nader ograniczony, po wtóre zaś poziom moralny, intelektualny i re­ ligijny księży pozostawiał na ogół bardzo dużo do życzenia. Duchowni we francuskiej części Santo Domingo znani byli powszechnie z ignorancji i chciwości, a na Kubie z pijaństwa, próżniactwa, rozpusty i skłonności do uprawiania przemytu . Rezultat akcji ewangelizacyjnej był łatwy do przewidzenia. Chrzest w większości wypadków był zabiegiem czysto me­ chanicznym, a wymuszane na plantacjach modlitwy jednostronnie eks­ ponowały zasadę posłuszeństwa i pokory wobec panów. Starania o upo­ wszechnienie sakramentu małżeństwa, zresztą dość ograniczone, nie przy­ niosły wyników. 1 5 6 Klasowa użytkowość chrystianizacji nie była właściwie ukrywana. Do­ wódca francuskiego korpusu ekspedycyjnego na San Domingo, znający dobrze sytuację na Antylach przełomu X V I I I i X I X w., pisał o ówczes­ nym katolicyzmie kubańskim, że jest powierzchowny, dewocyjny i brak w nim głębszych zasad religijnych. Dodawał, że religia „uważana jest za broń w rękach bogatych właścicieli mającą utrzymać Czarnych w jarz­ mie" . W rozważaniach francuskiego kolona z San Domingo snutych u progu X I X w., a zmierzających do pogodzenia rewolucji z systemem kolonial­ nym, czytamy, co następuje: „Gdybym śmiał, to zaproponowałbym spisa­ nie Kodeksu Religijnego. Religia stanowi wielką potrzebę ludu murzyń­ skiego. Posługując się religią uczynicie z tego ludu to, co zechcecie. Reli­ gia to przesąd, ktoś powie. Cóż to ma za znaczenie, skoro jest to przesąd użyteczny?" Religia nie była oczywiście l i tylko zjawiskiem klasowo instrumental­ nym. Nie można wszak odmówić istotnych zasług w szerzeniu oświaty 1 8 5 H. В a n go u, L a Guadeloupe 1492-1848, Paris 1962, s. 121. V. P. M а 1 о u е it, Collection de mémoires sur les colonies et particuliěrement sur Saint-Domingue, t. 4, Paris 1802, s. 345-346; Kuba. Istoriko-etnografičeskie očerki, Moskwa 1962, s. 237-238. Archives Nationales (Paris), A F I V 1213 (list D. de Rochambeau do Napo­ leona Bonaparte). Archives des Affaires Etrangěres (Paris), Mémoires et Documents. A m é r i que nr 15, k. 115. 6 7 8 �56 TADEUSZ ŁEPKOWSKI niektórym zakonom i biskupom, a pomocy medycznej i ogólniej charyta­ tywnej określonym przedstawicielom duchowieństwa kolonialnego. Były to jednak raczej przysłowiowe wyjątki potwierdzające regułę. Jaki był stosunek niewolników do ewangelizacji i do Kościoła? W y ­ daje się, choć brzmi to z pewnością nader schematycznie, że w znacznej większości wypadków (mam tu na myśli przede wszystkim kraje kato­ lickie) był on nieufny, nieprzychylny, a nawet wrogi. Trzeba jednak podkreślić, że dotyczyło to przede wszystkim Murzynów świeżo przywle­ czonych z A f r y k i oraz niewolników bezpośrednio zatrudnionych w pro­ dukcji (a więc nie służby domowej). Tak więc wrogość wobec katolicyzmu (w wypadku anglikanizmu będzie to raczej wroga obojętność, gdyż — jak już wiemy — nacisk chrystianizacyjny był tu znacznie mniejszy) ogar­ niała przede wszystkim, choć nie tylko, jak jeszcze zobaczymy, te grupy murzyńskie, które w dalszej perspektywie mogły stać się substrátem, a zarazem podmiotem procesów narodotwórczych. Obcość i wrogość wobec katolicyzmu i protestantyzmu, jaką obserwu­ jemy wśród większości niewolników afrykańskich, daje się wytłumaczyć dość łatwo. Świat Białych, świat ucisku redukował się do k i l k u niero­ zerwalnie związanych ze sobą elementów. Plantator-właściciel, admini­ strator, strażnik-milicjant i ksiądz to były wszak filary, na jakich świat ów się opierał. Czarny niewolnik nie zapominał, że chrystianizm jest re­ ligią obcą, narzuconą, wspierającą jego niewolniczy status, religią plan­ tatora, religią białego człowieka. Nie mógł też zapomnieć, że reprezentan­ ci tej religii — o ich roli i postawie moralnej już wspominałem — byli również Biali, co na długo wznosiło nieprzekraczalną barierę we wzajem­ nej komunikacji . W miarę upływu lat spędzonych na wyspach antyłskich, a t y m bar­ dziej pokoleń, istnienie wciąż wizualnie obecnej religii katolickiej (koś­ cioły, kaplice, krzyże, tzw. święte obrazki rozdawane niewolnikom) w y ­ wierało wpływ na świadomość i podświadomość Murzynów. To przenika­ nie katolicyzmu do powszedniego życia niewolniczego uzewnętrzniało się w różnych aspektach codzienności (powierzchowne, ale stałe akcentowa­ nie przynależności do Kościoła, a także przyciągające uwagę steatralizowane formy kultu, dość chętnie przez niewolników, a głównie niewolnice akceptowane), zwłaszcza we wkładzie katolicyzmu (w mniejszym stop­ niu protestantyzmu) w tworzenie religii synkretycznych. 9 Synkretyzm religijny, wierzenia i obrzędy afro-antylskie, takie jak vodou lub shango, omawiane są na Seminarium naszym oddzielnie, to9 D. G u é r i n , Les Antilles décolonisées, Paris 1956, s. 99, pisze o czasach współczesnych, lecz liczne świadectwa z X V I I - X I X w. wskazują ma ostrzejszą jeszcze wrogość do „białej religii" w czasach niewolnictwa. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 57 też nie będę problemu tego rozwijał. Wydaje się, a dla moich rozważań jest to istotne, że tworzeniu się wspólnoty rasowej, klasowej i — to już sprawa bardziej skomplikowana — narodowej sprzyjały afrykańskie, mu­ rzyńskie religie synkretyczne, nie zaś chrześcijańskie. Oczywiście mam tu na myśli jedną z alternatyw narodotwórczych, a mianowicie tworze­ nie się narodów czarnych, postniewolniczyćh, a ściślej takich, w których dominantą etniczno-kulturową i ekonomiczno-społeczną byłaby społecz­ ność murzyńska. Vodou np. było religią integrującą społeczność niewol­ niczą m. in. dlatego, że elementy afrykańsko-animistyczne pozostawały jego rdzeniem, były jego istotą, co nie zmienia i nie zmniejsza roli chrystianizmu, bez poloru którego nie mógłby powstać system woduistyczny. Jest rzeczą interesującą, że niewolnicy antylscy niezmiernie rzadko odwoływali się do religii chrześcijańskich jako doktryn plebejsko-egalitarnych lub rewolucyjnych, choć nie brak przesłanek dla twierdzenia, że plantatorzy i władze kolonialne lękali się takiego pojmowania chrystianizmu. Oto bardzo wymowny przykład. Francuski ksiądz nazwiskiem Champroux, proboszcz jednej z parafii na Martynice, działał bardzo ak­ tywnie wśród niewolników na przełomie X V I I I i X I X w., osiągając w swej akcji duszpasterskiej niemałe sukcesy. On też zainicjował wzniesienie przez samych niewolników (i z ich dobrowolnych składek) kapliczki, w której umieszczono statuę Matki Boskiej. Kapliczkę, na której fronto­ nie wyryto napis „oparcie niewolników", uroczyście pobłogosławił pro­ boszcz. Odtąd do świątyni szły nie kończące się pielgrzymki niewolników, a zwłaszcza niewolnic. Murzyni składali przed ołtarzem kwiaty i datki. Ten drobny, zdawałoby się, fakt wywołał zaniepokojenie plantatorów. Ich porte-parole Henry Jacob Duibuc de Rivéry opracował obszerny memoriał-donos na proboszcza i skierował go do komisarza rządowego. Oto mianowicie, co pisał: „Ołtarz dla niewolników! Czyż może się mieścić w kolonialnym porządku politycznym? Ten ołtarz i te słowa «Sacra mentant, Appui des Esclaves» staną się pewnego dnia ośrodkiem sprzysiężenia, hasłem jednoczącym, fatalnym a nader mocnym węzłem splatającym wszy­ stkich niewolników kolonii". Dalej czytamy w memoriale, że Kościół jest jeden, a w modłach muszą brać udział wspólnie panowie i niewolnicy. „Niewolnicy — stwierdza z naciskiem Dubuc de Rivéry — nie powinni oddawać się kultowi tam, gdzie nie widzą ich panowie, zwłaszcza zaś w kaplicy, która doprawdy przeciwstawia jeden ołtarz drugiemu". Raport plantatora został uważnie przeczytany, zrozumiany i zaaprobowany. Re­ zultat? Proboszcza-„burzyciela" deportowano do F r a n c j i . 10 1 0 G. D e b i e n , Religion des esclaves et reaction des colons a la Martinique en 1802, „Revue de la Province du Maine" 1969, s. 239-240 (na podstawie Archives Nationales F19 6201). �58 TADEUSZ ŁEPKOWSKI Porzućmy jednak na chwilę niewolników. Oto w X V I I I i X I X w. roś­ nie, zwłaszcza w koloniach hiszpańskich i francuskich, liczba wyzwoleń­ ców, Murzynów i częściej mieszańców. Są to najczęściej ludzie urodzeni w koloniach, nieraz związani z określoną wyspą jako ojczyzną (innej wszak nie znają) w drugim łub trzecim pokoleniu. Jeszcze w epoce nie­ wolniczej przenikają do handlu, rzemiosła, stają się drobnymi przedsię­ biorcami. Starają się odciąć — co jest ważne w t y m ściśle zreglamentowanym i hierarchicznym społeczeństwie kolonialnym — od niewolników, zwłaszcza produkcyjnych (niewolnicy służebni znacznie bardziej od po­ lowych ulegli wpływom białych panów). Wyzwoleńcy uważają się za bliż­ szych ludziom białym niż czarnym, podkreślają nieraz, że są solą swej ziemi. Otóż ta grupa najczęściej dystansuje się od wierzeń afro-chrześcijańskich jako prymitywnych i barbarzyńskich, a chcąc się upodobnić do Białych nierzadko manifestuje swą chrześcijańską (katolicką najczęściej) gorliwość. Jest to na ogół powierzchowne i instrumentalne, silniejsze oczy­ wiście w koloniach o małej liczbie czarnych niewolników (Santo Domin­ go, Puerto Rico), lecz dla naszych rozważań istotne, gdyż druga z alter­ natyw narodotwórczych bazuje na wyniesieniu średniej warstwy w y ­ zwoleńczej do pozycji i roli wiodącej. Nieraz wyzwoleńcy, podobnie jak część białej warstwy średniej, skłaniają się ku wolnomyślicielstwu. 5. Jednym z decydujących momentów w procesach narodotwórczych na Antylach był okres kryzysu systemu gospodarki niewolniczej i sa­ mej — stopniowej najczęściej — abolicji niewolnictwa (od schyłku X V I I I do schyłku X I X w.). Wspomniałem już o dwóch wariantach procesów narodotwórczych, które w uproszczeniu można nazwać modelem „czarnym" i modelem „kolorowym". Ale istniała też koncepcja narodu białego, koncepcja wy­ suwana na Antylach, która w niektórych krajach pozaantylskich okazała się w końcu dominująca (Stany Zjednoczone, Południowa Afryka). Kon­ cepcja ta opierała się m. in. na silnym podkreśleniu roli ehrystianizmu i Kościoła w przeciwstawianiu się „barbarzyńskiej" i rzekomo antybiałej wierze afro-antylskiej. Niemal wszystkie wielkie ruchy wyzwoleńcze omawianego okresu, a ruchy te nie tylko były społecznowyzwoleńcze, lecz przecież dążyły do uformowania na gruzach systemu niewolniczego wspólnot, które można by nazwać narodowymi, występowały przeciw Kościołom jako instytuc­ jom związanym ze znienawidzonym, starym porządkiem społeczno-ekonomicznym. Można nawet powiedzieć, że antykatolicyzrn i antyanglikanizm odegrały w wysokim stopniu rolę integracyjnonarodową, zwłaszcza że oficjalne Kościoły usztywniły swoje stanowisko w epoce wielkich re­ belii. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 59 Oto parę przykładów. Najczęściej cytowany, niemal już „klasyczny", jest casus Haiti. Powstanie niewolników północnej prowincji Saint Domingue w sierpniu 1791 r. zostało jeśli nie przygotowane organizacyjnie, to z pewnością zainicjowane — w sensie wpływu na wprowadzenie stanu społecznej irytacji i zbiorowego paramistycznego podniecenia — przez hounganów, czyli kapłanów vodou (np. słynny Boukman). Również na­ stępne akty rewolty oraz działania mas niewolniczych w toku wojny w y ­ zwoleńczej 1802-1803 r. pozostawały pod wpływem vodou. Ta „afrykań­ ska religia" ostro przeciwstawiana oficjalnemu a europejskiemu, kolonialistycznemu katolicyzmowi odegrała rolę integrującą różne pochodzeniem grupy Murzynów haitańskich, umacniała wolę walki, osładzała nawet chwilę śmierci . Nie należy jednak, jak się zdaje, przeceniać roli vodou , gdyż niemała część czołowych a popularnych przywódców murzyńskich („aktyw narodowy") prowadziła wojnę o niepodległość i organizowała państwo pod hasłami katolicyzmu, występując przy t y m zdecydowanie przeciw vodou. A szło t u o tak wybitnych ludzi, jak Toussaint-Louverture czy Henri Christophe. W ogóle większość pierwszych państwowych przywódców niepodległe­ go Haiti (wyjątek stanowi cesarz Faustyn I , czyli Soulouque), aż po Geffradra i konkordat z 1860 г., uważała, że państwo nowoczesne, chcąc być traktowane na równi przez inne organizmy państwowe, musi popierać — choćby pozornie — nowoczesną, europejską religię, a nie afrykańskie przesądy. Jednak katolicyzm w t y m czasie nie odegrał w żadnym stop­ niu roli narodowomtegrującej. Pamiętajmy, że: 1 — aparat kościelny był słaby, a księża bardzo nieliczni; 2 — Haiti było skutecznie izolowane od świata zewnętrznego; 3 — ogromna większość chłopów i żołnierzy aktyw­ nie sprzyjała vodou, które uważano za religię własną, katolicyzm zaś za wiarę elity, bogatej „arystokracji", choć w istocie mulacka haute société była religijnie indyferentna . W tych warunkach raczej vodou stało się u 12 13 11 L . D e n i s , F . D u v a 1 i e r, L'évolution stadiale du Vodou, „Bulletin du Bureau d'Ethnologie", nr 3: ,1944, s. 28; E . C . P a u l , Questions d'histoire, Port-auPrince 1955, s. 15; wg L . M o r i n L а с o m b e, he role émancipateur de la re-pu­ blique negre d'Ha'iti, Paris b.d. (1947?), s. 18, kult vodou reprezentował mistycyzm wojny w y z w o l e ń c z e j , chrystianizm natomiast kolonializm francuski; ciekawie o ro­ li vodou pisze w swej znakomitej powieści pt. El reino de este mundo s ł y n n y pro­ zaik kubański Alejo Carpentier. Religion and politics in Haiti, Washington 1966, s. 18. Konsul Generalny Francji w Port-au-Prince pisał w 1826 г.: „je declare que le peu qui reste ici de principes religieux marche rapidement á rentier abandon du cuite et des devoirs publics ď u n chrétien. L e President de L a République ne va á la messe, n'entend la messe que deux ou trois fois dans l'année". W stolicy kraju, dodaje, czynny jest tylko jeden kościół obsługiwany przez 2 księży. Na msze przychodzą tylko kobiety (Archives des Affaires Etrangeres. Correspondance Commerciale Port-au-Prince nr 1, k. 134). 12 1 3 �60 TADEUSZ ŁEPKOWSKI czynnikiem zespalającym, narodotwórczym. Nie zmieniło to faktu dość oczywistego: w dalszej perspektywie vodou stać się musiało regresy w nym elementem świadomości społecznej, hamującym pełną integrację na­ rodową. Na Kubie środowisko niewolnicze związane było z katolicyzmem nie­ wiele silniej niż w Haiti. Religie synkretyczne odgrywały tu w procesie zespalania niewolników jako grupy etniczno-kulturowej pewną rolę, zda­ je się wszakże, że mniej istotną w aspekcie narodotwórczym niż w Haiti. Wprawdzie zbiegowie z plantacji, zgrupowani w tzw. palenques zwalcza­ ni byli tak przez administrację i wojsko, jak przez hierarchię kościelną, co z kolei zaostrzało ich nieufny i niechętny stosunek do duchowieństwa, lecz przyporządkowanie religijne i intensywność życia religijnego nie były na Kubie sprawą decydującą w procesach narodotwórczych. Zresz­ tą do 1868 г., czyli do wybuchu Wojny Dziesięcioletniej, geograficzna, społeczna i kulturowa separacja apalencados i ich brak kontaktu z gru­ pami świadomymi narodowo, z kubańskim „aktywem narodowym", spra­ wiały, że dość liczne grupy murzyńskie pozostawały poza ramami two­ rzącej się wspólnoty narodowej . Okres wojen o niepodległość Kuby (1868-1898) okazał się dla proce­ sów narodotwórczych decydujący. Obóz rewolucyjno-patriotyczny, do którego przyłączyła się czynnie (we wschodniej połowie kraju) lub za którym stała biernie (w części zachodniej) większość ludności m u r z y ń ­ skiej i mulackiej, był dość konsekwentnie laicki i tolerancyjny religijnie, natomiast niemal całe duchowieństwo katolickie stanęło po stronie Hisz­ panii, broniąc zażarcie tzw. integridad nacional. Dodać warto, że słaby związek z katolicyzmem większości białych chłopów kubańskich, wolnomyślicielstwo patriotycznych przywódców, niemal z reguły aktywnych masonów, powierzchowność chrystianizacji i indyferentyzm religijny śred­ nich warstw mulackich, wszystko to zdecydowało o tym, że katolicyzm nie odegrał żadnej roli jako czynnik integracji narodowej (nb. konstytucje Wolnej Kuby oddzielały Kościół od państwa). Pod koniec X I X stulecia to, co katolickie, było dla ogromnej większości świadomych członków tworzącego się narodu kubańskiego synonimem kolonialnego hiszpanizmu, wstecznictwa, arystokratyzmu i monarehizmu. Nie oznaczało to, by część społeczeństwa, zwłaszcza Biali, nie była przywiązana do powierz­ chownego ceremoniału licznie obchodzonych świąt katolickich . u 15 Inaczej niż na Kubie, ale też odmiennie niż w Haiti, układały się spra­ w y na protestanckiej Jamajce. Motorem murzyńskiego buntu, wymusza­ jącego przyspieszenie abolicji (a wszak abolicja stanowiła jeden z nie1 4 Zob. J . L . F r a n c o , Cuatro siglos de lucha por la libertad: Los Palenques, „Revista de la Biblioteca Nacional José Marti', nr 1: 1967. H. C a s t o n n e t d e s F o s s e s , Cuba et Puerto Rico, Lille 1889, s. 20. 1 5 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY 61 NARODOTWORCZE zbędnych kroków na drodze ku integracji narodowej), była nie „własna", afro-antylska religia, lecz działalność wyrosłych z tzw. drugiej reformacji X V I I - X V I I I w. sekt i Kościołów protestanckich. Abstrahuję t u od miesz­ kających w niedostępnych, górskich siedzibach zbiegów (maroons), któ­ rzy żyli właściwie na marginesie rewolucyjnego ruchu abolicyjnego nie­ wolników z plantacji. Wśród Murzynów „polowych"' działać zaczęły od schyłku X V I I I w., zwłaszcza zaś w pierwszych dekadach X I X w., aktywne, a niechętnie na­ stawione wobec biernego, oficjalnego Kościoła, grupy misjonarskie wro­ gich wobec niewolnictwa kwakrów, metodystów, baptystów, braci mo­ rawskich i in. Na czoło wysunęli się rychło baptyści, którzy mieszkali razem z niewolnikami, pracowali z nimi, uczyli czytać i pisać. Pod wpły­ wem misjonarzy sami Murzyni budowali, najczęściej po nocach, swe świą­ tynie i kaplice. Dość szybko demokratyczne gminy baptystów stały się zaczynem i ośrodkiem wolnościowej agitacji i konspiracji. Powstanie nie­ wolników przełomu 1831 i 1832 r. aktywnie popierali baptyści. Plantator­ skie Zgromadzenie Kolonialne Jamajki potępiło ostro wywrotową działal­ ność sekt, a wojsko rozprawiało się ze szczególnym okrucieństwem z M u rzynami-baptystami. Żołnierze podpalili 14 kaplic baptystów i 6 świątyń metodystów. Represje te jeszcze silniej zjednoczyły niewolników wokół baptystów-misijonarzy. Ten stan trwał jednak dość krótko. Już w kilka­ naście lat po abolicji z 1833 r„ gdy minął bohaterski okres wzniesienia się fali rewolucyjnej, narastać zaczęły spory między misjonarzami a w y ­ zwoleńcami, m. in. o chrzest dzieci nieślubnych, o małżeństwa i t d . Od lat 60-70 X I X w., wraz z postniewolniczą stabilizacją stosunków społecz­ nych na wyspie, zaczęły się wolno zacierać antagonizmy i różnice między sektami i Kościołami protestanckimi w t y m sensie, że baptyzm stopniowo przestawał być demokratyczno-rewolucyjną, „murzyńską" religią. 1 6 O ile na Jamajce zróżnicowanie wyznaniowe dotyczyło problemów wewnątrz protestantyzmu, to na Trynidadzie sytuacja w X I X i częścio­ wo X X w. była znacznie bardziej skomplikowana. Katolicyzm reprezen­ towały osoby pochodzenia francuskiego, hiszpańskiego, portugalskiego i wenezuelskiego oraz część Murzynów, protestantyzm — Brytyjczycy i część ludności czarnej i kolorowej. Żadne z wyznań i sekt nie uzyskało dominującej pozycji i nie wpłynęło, jak się wydaje, w istotniejszy spo­ sób na niezmiernie tu złożone i nietypowe procesy narodotwórcze, które można raczej nazwać stopniowym przechodzeniem od modelu społeczeń­ stwa niewolniczego do kosmopolitycznego społeczeństwa pluralnego . Być 17 1 6 P. D. С u r t i n, Two Jamaicas. The Role of Ideas in a Tropical 1830-1865, Cambridge 1955; A b r a h a m s , op. cit., s. 66-73. i? a . P. M a i n g о t, From ethnocentric to national history writing plural society. ..Caribbean Studies", vol. 9: 1969, nr 3, s. 68-86. Colony in the �62 TADEUSZ ŁEPKOWSKI może dopiero ostatnie 10 lat, a więc okres po uzyskaniu niepodległości przez Trynidad-Tobago, stanowi czas stopniowego dojrzewania jednoli­ tej, chronionej własną tarczą państwową, wspólnoty narodowej, ale i to jest bardzo dyskusyjne. 6. W ostatnim stuleciu, a więc w dobie postniewolniczej, wpływ Koś­ cioła katolickiego na procesy narodotwórcze, zwłaszcza w toku walki o du­ sze z protestantyzmem, zredukowany został do minimum przez fakt naro­ dowej i rasowej obcości członków stanu duchownego. Na Kubie znaczna większość księży i cała niemal hierarchia rekrutowały się spośród Hisz­ panów, i to zarówno w epoce kolonialnej, jak w czasach Republiki. Hie­ rarchia katolicka, silnie powiązana z górną warstwą klas posiadających, wywierała niewielki wpływ na ogół ludności. Postacie takie, jak nie­ zwykle aktywny w X I X w. w akcjach ewangelizacyjnych i rozbudowie organizacyjnej Kościoła arcybiskup Antonio Claret y Clara, należały do rzadkich wyjątków . W Haiti po 1860 r. obserwujemy napływ księży Francuzów. Odegrali oni w ubiegłym i bieżącym stuleciu poważną rolę w budowaniu oświa­ ty i podtrzymywaniu związków kulturowych Haiti z Francją. Księża i zakonnicy wywarli wpływ przede wszystkim na mulacką elitę, stano­ w i l i szturmową grupę kulturalnej i politycznej rekolonizacji, a raczej swoistego neokolonializmu. Ich obecność uwydatniała podział społe­ czeństwa haitańskiego na dwa odłamy: katolicko-zeuropeizowany, miej­ ski, i woduistyczno-afrykański, wiejski, i przyczyniła się tym samym do narodowej dezintegracji. Kościół wywierał silną presję na kolejne rządy w kierunku intensyfikacji represji wobec zwolenników vodou. W rezultacie organizowano rządowo-kościelne kampanie antywoduistyczne (m. in. 1896, 1913, 1939) . Represje pobudzały nietolerancyjne, wsteczne, szowinistyczne i rasistowskie elementy w dawniej pozytywnej tradycji narodowointegracyjnej, jaką spełniało vodou, a to w dalszej perspektywie ułatwiało rozprzestrzenianie się demagogiczno-nacjonalistycznej propagandy duvalierowskiej. Należy tu wspomnieć o ujawnieniu się, prawda że na marginesie ży­ cia antylskiego, częściowo pozytywnych przykładów wkładu katolicyzmu do procesów narodotwórczych. Najbardziej znany z nich to casus Do­ minikany. Był to w początkach X I X w. kraj słabo zaludniony i bardzo słabo zagospodarowany, raczej wpatrzony w dawną przeszłość niż w nie­ pewną przyszłość. Dominikański immobilizm bazował na starej tradycji katolickiej i na odrębności swego patriarchalnego, hodowlano-pasterskiego trybu życia. Biedny, mały kraj stanął w X V I I I i X I X w. oko w oko 18 19 1 8 19 H . D a n i e l - H o p s , L'Eglise des Religion and politics in Haiti, s. 5. revolutions, Paris 1960, s. 735, 759. �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWÓRCZE 63 z potężnymi wrogami i „przyjaciółmi", takimi jak Francja i Haiti. Szczególnie niebezpieczne było czarne, rewolucyjne, woduistyczne Haiti. Inwazje haitańskie 1801, 1805, 1822, 1844, 1849, 1855-1856 г., a zwłaszcza inkorporacja kraju i okupacja lat 1822-1843 postawiły Dominikanę w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa utraty narodowościowej oso­ bowości. Ratowali się Dominikańczycy obroną swego języka, religii i obyczaju. Katolicyzm zwłaszcza stał się ważkim czynnikiem zjednocze­ nia walczących o niepodległość Dominikańczyków. Symbioza pojęć „Dominikańczyk" i „katolik" dokonała się w toku haitańskich prześladowań. Haitańczycy zamknęli wszystkie kościoły, z wyjątkiem Katedry w Santo Domingo, oraz uniwersytet Św. Tomasza z Akwinu, odebrali Kościołowi jego dobra ziemskie, nie cofnęli się przed wygnaniem z kraju bohater­ skiego obrońcy praw katolików, arcybiskupa Valery. Nic dziwnego, że kierowany przez Juana Pabla Duarte spisek niepodległościowo-patriotyczny, zwany Trinitaria, za hasło przyszłego państwa dominikańskiego przyjął zawołanie „Bóg — ojczyzna — wolność" . Zresztą cały ruch na­ rodowy przesiąknięty był duchem religijnoTkatolickim . Nowa republi­ ka, ustalając w 1843 r. swój sztandar, wprowadziła na tło barw Haiti biały krzyż, a do swego herbu krzyż i otwartą księgę Ewangelii. 20 21 W Dominikanie, mimo sporadycznych konfliktów państwo—Kościół, katolicyzm korzystał z uprzywilejowanych pozycji ekonomicznych, k u l ­ turalnych i politycznych, pozycji tak silnych, że mógł sobie pozwolić na tolerowanie nielicznych protestantów, prawda że szybko się dominikanizujących . Do zjawisk epizodycznych, mimo to jednak znamiennych, bo niezmiernie rzadko spotykanych nawet w państwach ultrakatolickich, należy sprawowanie urzędu prezydenta w latach 1912-1913 przez arcy­ biskupa Adolfo Alejandro Nouel у Bobadilla. Hierarchia katolicka, w skład której wchodzili w X X w. nie-Dominikańczycy, stała się przez czas dłuższy podporą krwawej dyktatury Trujillo. Uważano ją powszech­ nie za jedną z najbardziej reakcyjnych w Ameryce Łacińskiej. Wspierany przez państwo wpływ Kościoła na naród dominikański, 22 2 0 R. M a r r e r o A r i <s t y, La República Dominicana. Origen y destino del pueblo más antiguo de América, Ciudad de Trujillo 1957, s. 269-271. W odezwie powstańczej J . M. Imberta z 5 ИТ 1844 г. czytamy na zakończe­ nie: „El gobierno que se ha formado en el Puerto Principe, no tiene Religion, puesto que no ha adoptado ninguna; y abandonareis vosotros la religion de vuestros padres, y el único bien y consuelo que nos quedaba después de veinte y dos años de sufrimiento? . . . No m á s sufrimiento, se acabo para siempre: mori­ remos por Dios, por nuestra Religion, por la patria y la Libertad" (Archives des Affaires Etrangeres. Correspondance Politique, Dominicanie nr 1, k. 79). H . H o e t i n k, Materiales para el estudio de la República Dominicana en la segunda mitad del siglo XIX (parte II), „Caribbean Studies", vol. 7: 1967, nr 3, s. 4-6. 2 1 2 2 �64 TADEUSZ ŁEPKOWSKI zwłaszcza na zacofaną ludność wiejską, wydaje się również dziś najsil­ niejszy w całym regionie karaibskim. Losy katolicyzmu na Puerto Rico układały się odmiennie niż w są­ siedniej Dominikanie. Kościół do schyłku X I X w. był organizacyjnie słaby, a nieliczni księża nie ogarniali swym wpływem rozsianej ludności wiejskiej. Katolicyzm puertorykański adaptował sporo elementów afry­ kańskiego pochodzenia oraz spirytyzm i charakteryzował się ogromnie rozbudowanym kultem świętych. Natomiast hierarchia katolicka, ściśle związana z hiszpańską administracją kolonialną, obca była większości mieszkańców wyspy. Nic dziwnego, że podczas powstania niepodległościo­ wego w 1868 r. (tzw. Grito de Lares) szeregowi księża wiejscy aktywnie poparli ruch patriotyczny, podczas gdy cała hierarchia opowiedziała się za Hiszpanią. Po zajęciu wyspy przez wojska Stanów Zjednoczonych narzucone władze starały się ułatwić nową kolonizację przez usilne popieranie pro­ testantyzmu. Wywołało to opór, który jednak rzadko przybierał ostrzej­ sze formy. Szło raczej o obronę i zachowanie powierzchownie traktowa­ nych obyczajów, m. in. też modelu rodziny, nie zaś odrębności narodo­ wej. W ostatnich dziesięcioleciach nastąpiło społeczne odwrócenie lojal­ ności narodowo-religijnych. Współcześnie katolicyzm (łącznie ze społecz­ nym konserwatyzmem) popierają bardziej bogate, „wielkie rodziny" kreolskie niż lud puertorykański. Mimo postępów laicyzacji, a także ofensywy Kościołów i sekt protestanckich (nieco ponad 10% ludności), katolicyzm uważany jest w pewnym stopniu za wyraziciela i nosiciela wartości rdzennie puertorykańskich, a protestantyzm północnoamery­ kańskich . W ostatnich dziesięcioleciach obserwujemy ofensywę protestantyzmu z USA na katolickie Antyle. Jest to oczywiście jeden z aspektów dzia­ łania imperializmu w t y m regionie świata. Misje protestanckie są z re­ guły bogate, „nawracanie" wiąże się nierzadko z wydatną pomocą f i ­ nansową, wysyłaniem paczek, rozdawnictwem aparatów tranzystoro­ wych itp. Jednocześnie, biorąc pod uwagę fakt liczebnej słabości prote­ stantyzmu w Haiti, na Puerto Rico lub w Dominikanie, Amerykanie prag­ ną sobie podporządkować, choćby częściowo, katolicką hierarchię kościel­ ną. O ile w X I X w. biskupi byli najczęściej Hiszpanami, o tyle w X X w. zaczynają być nimi coraz częściej duchowni z USA . 23 2i 23 The People of Puerto Rico. A study in Social Anthropology, Urbana 1956. W 1960 r. Haitańczycy stanowili zaledwie 30,2°/o kleru w swym kraju. Na Puerto Rico blisko 50% d u c h o w i e ń s t w a świeckiego reprezentowali cudzoziemcy (głównie Hiszpanie i Włosi) a zakonnego niemal 100%. I . A l o n s o , G . G a r r i d o, La Iglesia en América Central y el Caribe. Estructuras eclesiásticas, Madrid 1962, s. 25, 51. 2 4 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY 65 NARODOTWÓRCZE Nie należy jednak traktować wszystkich misyjnych akcji protestan­ ckich w aspekcie polityczno-propagandowym. Na Puerto Rico i w Haiti np. część chłopów i robotników chętnie przyjmuje „sekciarski" prote­ stantyzm (bo nie w jego formie luterańskiej lub prezbiteriańskiej) jako system bardziej demokratyczny, ludowy, pozytywnie odróżniający się od sztywnego, odległego, anonimowego i zinstytucjonalizowanego Kościoła katolickiego . Antylski dwudziestowieczny katolicyzm, nawet w stosunkowo gorli­ wej religijnie Dominikanie, wyraźnie słabnie, nie wykazując żadnej pręż­ ności. Maleje liczba praktykujących, w wielu krajach katolicyzm stano­ w i tylko powierzchniową warstwę wierzeń z proweniencji animistycz­ nych" , wielu formalnych katolików odwraca się od obcego, „arysto­ kratycznego", niechętnie odnoszącego się do reform Kościoła, rośnie indyferentyzm i nasilają się tendencje wolnomyślicielskie. Przyczyn tego stanu rzeczy szukać należy, jak się wydaje (a co już częściowo zostało powiedziane), w różnych zespołach zjawisk takich, jak słabość i obcość „aparatu" kościelnego i jego związki z klasami posiadają­ cymi, działalność masonerii, wpływ przesądów i wierzeń afro-antylskich, a także aktywność ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwo­ leńczych. , Katolicyzm antylski ostatnich lat nie wytworzył, w odróżnieniu od Chile, Wenezueli, Kolumbii i innych krajów latynoamerykańskich, nur­ tów polityczno-ideólogicznych rewolucyjnych lub reformatorskich. P r ó ­ by przejścia na lewą stronę areny politycznej i nawiązania kontaktu z masami wyzyskiwanych chłopów i robotników są tu słabe. Ujawniły się wprawdzie takie tendencje w haitańskiej studenckiej organizacji ka­ tolickiej, walczącej z dyktaturą Duvaliera, w chrześcijańskich związkach zawodowych i Partii Społeczno-Chrześcijańskiej. W Dominikanie nie­ wielka Partia Chrzęścijańsko-Społeczna sprzyjała reformom prezydenta Juana Boscha i poparła rewolucję konstytucjonalistyczną 1965 r . Ale np. na Puerto Rico powstała w 1960 r. Partia Akcji Katolickiej jest ugru­ powaniem skrajnie prawicowym, przeciwnym tak niepodległości, jak 25 26 2 7 2 5 Por. przykład s u k c e s ó w protestantyzmu (obecnie 65°/o mieszkańców) w m a ­ łej wiosce haitańskiej w górach L a Selle (H. de R o n c e r a y , Une micro-collectivíté rurale hażitienne: Furcy, „Revue de la Faculté d'Ethnologie", nr 7: 1963, s. 15-18. E . R e v e r t , De quelques aspects du folk-lore martiniquais (la magie antillaise), Paris 1951, s. 158, stwierdza, iż absolutna przewaga katolicyzmu na wyspie jest tylko zewnętrzna, a „le milieu martiniquais a réagi et continue de réagir á la facón du paganisme antique". S. M a r k i e w i c z , Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, s. 265. 2 6 2 7 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �66 TADEUSZ ŁEPKOWSKI autonomii wyspy, a żądającym przekształcenia Puerto Rico w kolejny stan Unii północnoamerykańskiej . Bardzo interesująco ułożyły się stosunki między Kościołem katolickim a rządem rewolucyjnym na Kuibie. Pierwsza faza (lata 1959-1961) to okres aktywnego zwalczania Rewolucji przez reakcyjne koła katolickie (demonstracje, kontrrewolucyjna działalność podziemna itp.). Władze k u ­ bańskie, podkreślając zasadę pełnej swobody sumienia i wolności religii, zmuszone były do kontrakcji, m. in. do deportowania poważnej grupy księży, zresztą nie-Kubańczyków (głównie Hiszpanie). Paruset obcych księży emigrowało z własnej woli. Druga faza (od 1962 r.) to poprawne, a nawet dobre stosunki Kościół-państwo i państwo-Watykan. Kler porzu­ cił działalność polityczną, uległ zresztą „kubanizacji", choć pozostało na wyspie sporo księży belgijskich i kanadyjskich. Katolicy lojalnie współ­ pracują z władzami rewolucyjnymi. Po śmierci Jana X X I I I prezydent Osvaldo Dorticos, rzecz znamienna, ogłosił na Kubie trzydniową żało­ b ę . Katolicyzm, wobec wysokiego stopnia laicyzacji społeczeństwa ku­ bańskiego, nie wywiera jednak większego wpływu ani na przeobrażenia socjalne, ani na świadomość narodową. Kilka uwag końcowych: 1. Specyfika etniczno-kulturowa rozwoju społeczności pluralnych na Antylach sprawiła, że formalne przynależności wyznaniowe często nie odpowiadają przynależności rzeczywistej i rze­ czywistemu rozwojowi życia religijnego. 2. Katolicyzm nie zapuścił głę­ biej korzeni w masach, a Kościół wiązał się i wiąże najczęściej z siłami reakcyjnymi, kolonialnymi i neokolonialnymi. 3. Miejsce religii kato­ lickiej w świadomościach narodowych jest drugo- lub trzecioplanowe; wyjątek stanowią nieraz synkretyczne religie afro-antylskie. 4. Niemal nigdzie katolicyzm nie odegrał roli samodzielnego czynnika w procesach narodotwórczych, a nierzadko je hamował. 5. Protestantyzm, w pewnych przypadkach i okresach silniej niż katolicyzm związany z masami l u ­ dowymi, nie stał się jednak istotnym czynnikiem wyodrębnienia naro­ dowego. 6. Współcześnie rola katolicyzmu i protestantyzmu w procesach tworzenia się i przeobrażania grup etniczych i narodów antylskich w y ­ raźnie maleje, a należy przypuszczać, że w przyszłości tendencja do „odreligijnienia" świadomości narodowej jeszcze bardziej się pogłębi. 28 29 2 8 N. T. P o j а г к o w a, Kolonialnaja politika SSzA w Puerto-Riko, Moskwa 1969, s. 164. J . D r o h o j o w s к i, Religie i wierzenia w życiu Ameryki Łacińskiej, War­ szawa 1964, s. 106. 2 9 �KATOLICYZM I PROTESTANTYZM A PROCESY NARODOTWORCZE 67 Tadeusz Łepkowski C A T H O L I C I S M , PROTESTANTISM AND T H E FORMATION O F NATIONS IN THE A N T I L L E S A Summary The paper discusses some selected aspects of the historical role of Catholicism and of protestant denominations in the formation of national communities and their self-consciousness in the Antilles. The data refer mainly to the formally catholic countries. Particular stress is laid on the period from the 18th to the 20th century. Because of the highly specific ethnic and cultural features of development of the pluralistic societies in the Antilles during and after the epoch of slavery, the formal denominational affiliations did not reflect the actual religious awareness or the actual development of religious ideas and behaviour; this is particularly true about the period from the break of the 17th and 18th centuries. The positive or negative correlation between religion and national awareness depended upon concrete processes of nation formation ("white", "black", "pluralistic", "racially and culturally integrated" nations). During the colonial period Catholicism in general failed to take deeper roots among the "coloured" masses, and the Church as an institution (its hierarchy) has been hampering them, as on Cuba, Haiti, the French Antilles. The sole exception tionary, colonial and neo-eolonial forces, negatively influencing the processes of national consolidation. With one exception, Catholicism failed to play the role of an independent or significant factor in these processes, while quite often it has been hampering them, as on Cuba, Haiti, the French antilles. The sole exception is the case of' Dominicana, where the French and Haitian occupants assumed an anti-catholic policy during the first half of the 19th century and in effect the catholic faith and hierarchy became identified with national feelings. While Catholicism played only a minor role in the national awareness of the Antilles, the syncretic Afro-Antillian cults, like vodou, in part santería, shango etc., were much more significant in this respect. E.g., in Haiti described somewhat more extensively than the other countries in this paper, the national awareness has been very strongly connected with vodou. Catholicism, however, was linked with the French colonialism (and during the period of independence with cultural neo-colonialism) and its social basis remained narrow {the mulatto "aristocracy"). The evangelization of the masses by the big protestant churches was even more superficial than by the Catholic churches in the slavery and post-slavery societies. In effect Anglicanism and Calvinism failed to become important factors of national identification. I n the process of integration of the masses (the "co­ loured" model of nation, anti-colonial in its essence) some role was played by the Baptists in Jamaica in the first half of the 19th century. At present, the role of Catholicism and of protestantism, supported by the U S A for political reasons, becomes even lesser in the social and political life and in the processes of integration of ethnic groups into modern nations. I t can be expected that the tendency to secularization of national awareness will be more and more marked. Such a process is obvious in the socialist Cuba, though its revolutionary government does not interfere with the Church in its pastoral activities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bb67ad76dacc95f49ed82ad3272dfa.pdf 6f450cd348cae40db2ab821c26199672 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3366 Title A name given to the resource Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.69-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Halemba, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie Agnieszka Halemba Wileńszczyznę zamieszkuje k i l k a n a r o d o w o ś c i . N i e k t ó r e od dawna w s p ó ł t w o r z ą jej etniczny obraz, inne pojawiły się po wojnie w w y n i k u przemieszczeń, powszechnych w czasach istnienia Z S R R . R ó w n i e ż pod w z g l ę d e m religii nie jest to obszar jednorodny w i e l o n a r o d o w o ś ć i wieloreligijność są od dawna cechami w y r ó ż n i a j ą c y m i Wileńszczyznę. Pośród kościołów jakie tutaj działają, najliczniej reprezen­ towana jest religia rzymsko-katolicka. K a t o l i k a m i zaś są przede wszystkim Polacy i L i t w i n i . Ś w i a d o m i e pomijam w tym miejscu p r z y n a l e ż n o ś ć religijną B i a ł o r u s i n ó w . Jest to bowiem problem bardzo skomplikowany, a nieistotny dla treści niniejszego szkicu. O k r e ś l e n i e k o g o ś B i a ł o r u s i n e m jest trudne i problematyczne. Kryteria s a m o o k r e ś l e n i a wydają się dla samych zainteresowanych niezbyt jasne często nie potrafią się o n i jednoznacznie o p o w i e d z i e ć za w ł a s n ą przy­ należnością do n a r o d o w o ś c i białoruskiej b ą d ź polskiej. Zwykle ma to miejsce w ó w c z a s , gdy są katolikami a w d o m u używają gwary b i a ł o r u s k i e j . Religia staje się wtedy istotnym czynnikiem określenia p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Bycie ka­ tolikiem implikuje w ich rozumieniu p r z y n a l e ż n o ś ć do narodowości polskiej. W ten więc s p o s ó b stwierdzamy, że - w powszechnym odczuciu r o z m ó w c ó w - na Wileńszczyźnie żyją tylko dwie n a r o d o w o ś c i katolickie: L i t w i n i i Polacy. Od lipca 1991 do listopada 1992 roku p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Wileńszczyźnie. Moimi informatorami byli m i e s z k a ń c y wsi i m a ł y c h mias­ teczek o r ó ż n y m wieku i w y k s z t a ł c e n i u . R o z m a w i a ł a m zarówno z osobami, k t ó r e skończyły zaledwie kilka klas szkoły powszechnej, jak i z dyrektorami szkół. Wiek roz­ mówców zawierał się między 28 a 90 rokiem życia. W y b ó r rozmówców był ś w i a d o m y . I n t e r e s o w a ł mnie szczególnie specyficzny dla relacji polsko-litewskich, problem stosunku Polaków do litewskiego katolicyzmu. Polacy przyznają, że L i t w i n i są katolikami. W trakcie badań p r z e k o n a ł a m się jednak, że jest to opinia powierz­ chowna, zawierająca zupełnie inny ukryty sens. Zebrane przeze mnie i k o l e g ó w m a t e r i a ł y d o w o d z ą , m o i m zdaniem, istnienia w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obrazu L i t w i n a - p o g a n i r*- To zaś przekonanie ma w p ł y w na p o g l ą d y d o t y c z ą c e litewskiego katolicyzmu. Narastający antagonizm polsko-litewski, coraz większa Jczoa n i e p o r o z u m i e ń i z a t a r g ó w między n a r o d o w o ś c i ą , która ostatnio zyskała w ł a d z ę na Wileńszczyźnie, a narodo­ wością, która tę w ł a d z ę kiedyś m i a ł a , jest p r z y c z y n ą tworzesię ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w coraz bardziej rozbudowa­ n o wizerunku L i t w i n a j a k o obcego. Tkwiący w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obraz Litwina-poganid z o dobrze koresponduje z wizerunkiem L i t w i n a •,°bcego. Polacy przypisując L i t w i n o m p o g a ń s k o ś ć . zdecy­ dowanie o d r ó ż n i a j ą w ł a s n ą wiarę od ich wiary. Religia jest ">yt ważną s p r a w ą w życiu społeczności wiejskiej, żebv £> cy mogli p r z y z n a ć w ostatnich latach antagonistycznej s^Pie pełny status w s p ó ł w y z n a w c ó w . 1113 w n a b a r la Polacy raczej nie zaprzeczają wprost istnieniu litewskiego katolicyzmu, c h o ć i o takich opiniach w dalszej części a r t y k u ł u będę pisać. Polacy wiedzą, że L i t w i n i są k a t o l i k a m i , ale czy rzeczywiście przyjmują to do w i a d o m o ś c i i a k c e p t u j ą ? Na podstawie przeprowadzonych r o z m ó w d o s z ł a m do wnio­ sku, że katolicyzm L i t w i n ó w nie jest t y m samym dla P o l a k ó w co ich w ł a s n a wiara. Przede wszystkim Polacy p r z y z n a j ą c , że L i t w i n i są katoli­ kami, nie z a p o m i n a j ą o ich p o g a ń s k i e j przeszłości. C z ę s t o i chętnie m ó w i ą o t y m , że L i t w i n i byli kiedyś poganami. Widoczne są dwa sposoby przedstawiania dawnych wierzeń litewskich. Pierwsza postawa, to kompletne deprecjonowanie litews­ kiej przeszłości. P o g a ń s k i okres w historii L i t w i n ó w jest k r ó t k o i dobitnie o k r e ś l a n y j a k o czas dzikości i n i e u p o r z ą d kowania. „ T o ż to dziki naród był, co pani myśli, że oni kultura mieli jaka'.' Żyli jak bydło takie!" ( M . , 1.80, S u ż a n y - K a j d a n e l e ) . „Ja dzisiaj jestem stara i bym za lego Jagaiłę me szła. Brodaly. kosmaty." ( K „ I. 55, Ż y ż m y ) . „Przed chrztem to oni byli jak dzikusy, w nikogo nie wierzyli." ( M . , 1.60, Podumble). D r u g i s p o s ó b przedstawiania p o g a ń s t w a L i t w i n ó w obej­ muje z a r ó w n o zupełnie fantastyczne, pojedynczo występują­ ce opowieści, j a k i opisy funkcjonujące w całej społeczności. W s p ó l n ą cechą tych wypowiedzi jest podawanie wielu szcze­ g ó ł ó w , k t ó r e mają s u g e r o w a ć z n a j o m o ś ć tematu przez rozmówców. W ś r ó d opowieści fantastycznych zwraca u w a g ę wypo­ wiedź 75-letniej kobiety ze S u ż a n , k t ó r a d o k o n a ł a p o r ó w ­ nania dawnej wiary litewskiej z w i a r ą z a b ó j c ó w Chrystusa. Jest to niewątpliwie p r z y k ł a d deprecjonowania litewskiego katolicyzmu. „ M n i e kiedyś jedna dziewczyna powiedziała, ja nie wierzyła, jakie oni byli podłe te Litwini. Oni mieli laka wiara jak le, co Pana Jezusa chcieli zabić. T a k a mieli wiara. T a k a j a k a ś niedobra ichnia, ja nie wiem jak ona nazywała się." ( K „ 1.75, Sużany). Jednak większość r o z m ó w c ó w opisuje wiarę Litwinów w s p o s ó b p r z y w o d z ą c y na myśl literackie prace d o t y c z ą c e dziejów L i t w y z X I X wieku. J e d n ą z prac, w której wymienio­ ne są prawie wszystkie z przytaczanych w rozmowach p r z y k ł a d ó w wierzeń litewskich, jest dzieło Teodora N a r b u t t a Dzieje starożytne narodu litewskiego, wydawane w latach 1835 1841. W s p o m i n a m tu o tej pracy, g d y ż m i m o wielo­ krotnej k r y t y k i , k t ó r a s p o t k a ł a Teodora N a r b u t t a j a k o historyka, i m i m o tak odległej daty wydania dzieła, jest ono obecnie propagowane przez w ł a d z e litewskie j a k o ź r ó d ł o potocznej wiedzy o dawnej historii i wierzeniach Litwinów. A u t o r był wielokrotnie krytykowany, m.in. przez Aleksand­ ra Brucknera, za wypaczanie, czy wręcz fałszowanie źródeł. C h o c i a ż jego książka jest uznawana obecnie przez nauko­ w c ó w za dzieło literackie a nie historyczne, na Litwie jest odbierana właśnie j a k o praca historyczna. Echa tej lektury. 69 �II. 1-5, Szawle. Góra Krzyży d o s t ę p n e j w wielu k s i ę g a r n i a c h , m o ż n a u s ł y s z e ć c h o c i a ż b y w g a j a c h i na u r o c z y s k a c h , k t ó r e s ł u ż y ł y z a miejsca o b r z ę d ó w w wypowiedziach i s p o t k a ń p o g a ń s k i c h , m o ż e m y u s ł y s z e ć o u r z ę d z i e najwyż­ wskazujących przewodników w jej p o d z i e m i a c h po katedrze wileńskiej, miejsce d a w n e g o k u l t u p o g a ń s k i e g o . P o p r z e z takie w y p o w i e d z i , r a d i o , p r a s ę , telewi­ zję, p o d r ę c z n i k i szkolne, wiadomości z dzieła Narbutta d o c i e r a j ą i do P o l a k ó w . N i e p o d e j r z e w a m w i ę k s z o ś c i m o i c h szego k a p ł a n a litewska traktuje j ą n a t o m i a s t jako 1 „Oni mieli takiego Perkuna w Wilnie. Perkun nazywał się, z czterema mordami bałwan taki. I temu Perkunowi wierzyli i jemu się kłaniali i ofiary dla niego składali. I to wszystko na tym placu, gdzie teraz katedra stanęła." ( M . , 1.80, Sużany). „ A oni w tych lasach palili ognie święte. Ot, w Wilnie koło katedry, tam m o ż e jeszcze jest taki kamień, gdzie oni palili te ognie. Były wybrane takie panienki, co pilnowały tego ognia. Tam się wieczny ogień palił. Pogański jeszcze nazywał się. a potem jak chrzest przyjęli to go zniszczyli." (K... 1.67, Janowo). „Litwini to byli poganie. Oni w swoje bożki wierzyli. Nawet je teraz w telewizji pokazują. Pod Solnecznikami im też takie drewniane bożki poustawiali. Nie chcą o pogaństwie zapomnieć." ( M . , 1.63, Podworyszki). „Litwini przed przyjęciem chrześcijan;,iwa byli poganami, w tym miejscu, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, był wcześniej pogański ołtarz, który został zniszczony. Ołtarzem pogańskim, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, zajmował się kapłan Krywt Krywejtis z córką Piernata." ( M . , 1.60, Suderwa). P r z y k ł a d y o p i s ó w w i e r z e ń litewskich m o ż n a m n o ż y ć . źródło u p a t r u j ą c w p o p u l a r y z o w a n i u tej wiedzy j e d e n ze s p o s o b ó w integracji n a r o d o w e j . P o l a c y z a ś w y k o ­ rzystują d o c i e r a j ą c e do nich w i a d o m o ś c i na s w ó j s p o s ó b . Zainteresowanie o p o w i e ś c i a m i o d a w n y c h dziejach L i t w y jest w ś r ó d P o l a k ó w d u ż e . C z ę s t o u s ł y s z e ć m o ż n a s z c z e g ó ł o ­ we o p i s y w i e r z e ń l i t e w s k i c h . O p r ó c z i n n y c h p r z y c z y n , k t ó r e m o g ł y w p ł y n ą ć na tę p o p u l a r n o ś ć , w a ż n y m w y d a j e s i ę b y ć p r z e k o n a n i e , ż e L i t w i n i to przedstawiciele innej w i a r y . W i ę k s z o ś ć w i e r z e ń litewskich, o k t ó r y c h m ó w i ą Polacy, o p i s a n a jest t a k ż e u N a r b u t t a - w y j ą t e k s t a n o w i ą w i e r z e n i a o d n o s z ą c e s i ę do k r ó w . T r u d n o w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć gdzie tkwi geneza p r z e k o n a n i a o istnieniu t a k i c h w i e r z e ń . M o ż n a t y l k o w y s u n ą ć h i p o t e z ę , ż e ich pojawienie s i ę m a z w i ą z e k z p r z y p i s y w a n i e m c z a s e m L i t w i n o m indyjskiego pochodze­ nia i n a s u w a j ą c y m s i ę s k o j a r z e n i e m : I n d i e - ś w i ę t e k r o w y . „ W i e , Litwini w krowę wierzyli. Oni do drzewa modlili się. świętego w i l e ń s k a k a t e d r a . L a s , u r o c z y s k o , b a g n o , „ r o j s t " , to miejs­ potocznej w i e d z y o d a w n e j , p o g a ń s k i e j historii L i t w i n ó w , prawdopodobnie Krywejte, który pilnował c a o d p r a w i a n i a o b r z ę d ó w przez d a w n y c h L i t w i n ó w : r o z m ó w c ó w o b e z p o ś r e d n i ą z n a j o m o ś ć wymienionej pracy. Propaganda Krywe o g n i a g d z i e ś g ł ę b o k o na L i t w i e l u b w m i e j s c u , gdzie d z i ś stoi 0 t y m , ż e L i t w i n i byli p o g a n a m i , wie k a ż d y . P o l a c y nato­ miast r z a d k o p o d e j r z e w a n i s ą o p o g a ń s k ą p r z e s z ł o ś ć . Ten- Dzikie byli [...] Nic nie rozumieli, tylko do słońca modlili się. do krowy." (K... 1.70, Dziewianiszki). temat Najliczniejsze jednak 1 P o l a k ó w , a nawet jeśli tak s i ę z d a r z y , to p o l s k a p r z e s z ł o ś ć i bardzo różnorodne są w roz­ nie w z b u d z a z a i n t e r e s o w a n i a rzadko przyznają, że p o g a ń s t w o rozmówców. mogło kiedyś Bardzo dotyczyć m o w a c h opisy w i e r z e ń , o k t ó r y c h m o ż n a p r z e c z y t a ć i u N a r ­ p o g a ń s k a jest b a r d z o mglista; n i e o k r e ś l o n y jest c z a s orirf* butta. P r a w i e k a ż d y z o p i s u j ą c y c h w s p o m i n a o l i t e w s k i m tematyka w i e r z e ń . bogu P e r k u n i e ; p o w s z e c h n i e p r z y t a c z a n e s ą opinie n a temat „ - C z y Polacy kiedyś poganami byli? czci o d d a w a n e j przez L i t w i n ó w w ę ż o m , d ę b o w i , k a m i e n i o m , - Polacy? Tego nie słyszałam. Nie, musi Polacy nie byli pogana­ świętym mi. Nie." ( K „ 1.63. Bieczany). ogniom. Polaków bardzo interesują te aspekty d a w n y c h w i e r z e ń L i t w i n ó w , przy opisywaniu k t ó r y c h ł a t w o M ó w i e n i e j e d y n i e o p o g a ń s k i e j p r z e s z ł o ś c i L i t w i n ó w nie m o ż n a w obrazowy s p o s ó b p o k a z a ć ich p o g a r i s k o ś ć i dzi­ jest w y s t a r c z a j ą c y m a r g u m e n t e m p r z e m a w i a j ą c y m z a przed-. k o ś ć . S p o t y k a m y się z o p o w i e ś c i a m i o p o s ą g a c h , s t o j ą c y c h s t a w i o n ą n a p o c z ą t k u t e z ą , ż e k a t o l i c y z m L i t w i n ó w nie j e * 70 �dla P o l a k ó w t y m samym co ich w ł a s n a wiara. Na szczęście dla tezy ten argument nie jest j e d y n y m . Relacje o p o g a ń s t w i e Litwinów nie są bowiem wyłącznie o p o w i e ś c i a m i z dawnych czasów dotyczą t a k ż e dnia dzisiejszego. Warto przyjrzeć się, w j a k i s p o s ó b Polacy przedstawiają litewskie zwyczaje. O k r e ś l a n e one są j a k o inne niż polskie, i jest to składnik o g ó l n e g o wizerunku Litwinów j a k o obcych. Dla nas ważne jest jednak t o , że Polacy szukając genezy tych różnic odwołują się do p o g a ń s t w a L i t w i n ó w . Bardzo często różne o d m i e n n o ś c i argumentowane są p o z o s t a ł o ś c i a m i w l i ­ tewskich zwyczajach e l e m e n t ó w dawnych o b r z ę d ó w . Polacy bardzo wyraźnie p o d k r e ś l a j ą p r z y w i ą z a n i e L i t w i n ó w do dawnych obyczajów, wydaje się. że d a w n o ś ć w t y m w y p a d k u znaczy tyle, co czas sprzed chrztu L i t w y . Określenie „ d a w ­ ny" i „ p o g a ń s k i " w k o n t e k ś c i e litewskim występują wymien­ nie, często pojawia się też wyrażenie „ z dawnych p o g a ń s k i c h czasów". D a w n o ś ć litewska to dla P o l a k ó w czasy p o g a ń s k i e . Najczęściej przytaczanymi i najmocniej, zdaniem roz­ mówców, z w i ą z a n y m i z p o g a ń s t w e m wydarzeniami w życiu Litwinów są o b r z ę d y weselne, wigilia świętego Jana, oraz zwyczaj kładzenia kamieni przed litewskimi d o m a m i . Oczy­ wiście, nie są to wszystkie przypadki przytaczane przez rozmówców, a jedynie najczęściej się p o w t a r z a j ą c e . Pozos•ałość dawnych k u l t ó w widzą bowiem r o z m ó w c y t a k ż e Pieśniach czy rzeźbieniu litewskich krzyży. C z ę s t o k a ż d a odmienność wobec polskiego w z o r u traktowana jest j a k o Pozostałość p o g a ń s k a . M o ż n a jednak z a u w a ż y ć tendencję wykorzystywania przez P o l a k ó w wiedzy o dawnych wierzeniach L i t w i n ó w przy wskazywaniu tych e l e m e n t ó w " ^ o z a j ó w , k t ó r e miałyby być pozostałościami czasów p o g a ń ­ w d o skich. Ogień, kamienie, d ę b y , n i e z r o z u m i a ł e śpiewy mające swoje miejsce w dzisiejszych zwyczajach litewskich, b u d z ą wątpliwości P o l a k ó w . T a k jest np. z obchodzeniem wigilii św. Jana. gdzie właśnie ogień j a k o z n a c z ą c y składnik daw­ nych wierzeń litewskich, wskazywany jest j a k o d o w ó d dzisiejszej p o g a ń s k o ś c i o b r z ę d u . Wesele litewskie jest postrzegane j a k o o b r z ę d stary, bar­ dzo rozbudowany, obfitujący w wiele zwyczajów nie zna­ nych Polakom. W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w opisujących, b ą d ź tylko w s p o m i n a j ą c y c h takie wesele, p o d k r e ś l a : to u nich jeszcze z dawniejszych czasów p o z o s t a ł o . O g ó l n e stwier­ dzenia o o d m i e n n o ś c i , d a w n o ś c i oraz p o g a ń s k o ś c i litews­ kiego wesela są częstsze niż d o k ł a d n e opisy. Pojawiają się też dłuższe opowieści z o k r e ś l e n i e m wesela j a k o o b r z ę d u prze­ c h o w u j ą c e g o zwyczaje p o g a ń s k i e : „Wesele u Litwinów jest inne. U nich e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h jest d u ż o . bardzo ciekawe, wieszają swata, wyjdą na p o d w ó r k o , przyszykują sznur i będą wieszać swata. Jeden z gości ubiera się za Cygana jako poganin, bo Cygan to najgorsze co m o ż e być. O n będzie wieszał swata. [...] Potem nad basen idą. polewają wianek p«i mi v młodej spirytusem i płonący na w o d ę puszczają. D o tej wody kwiatów narzucają, wianki ze świeczkami pływają. D o o k o ł a basenu wszyscy goście stoją, śpiewają. U nich bogata symbolika, różne pieśni, bo to z p o g a ń s t w a u nich się ciągnie. U nich wszystko dawniejsze." ( M . , 1.65, Suderwa). Polacy twierdzą też! że L i t w i n i lubią k o ł o swoich d o m ó w umieszczać kamienie. C h c i a ł a b y m t u podkreślić, że nie jest m o i m zamiarem śledzenie e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h w obycza­ jach i zachowaniach L i t w i n ó w . Nie twierdzę, że w j a k i m k o l ­ wiek opisanym przeze mnie litewskim zwyczaju są p o z o s t a ł o ­ ści dawnej wiary L i t w i n ó w . M o i m celem jest pokazanie 77 �w jaki sposób obraz L i t w i n a - k a t o l i k a jest u Polaków z d o m i n o w a n y przez w i z e r u n e k L i t w i n a p o g a n i n a . D l a t e g o w t y m w y p a d k u w a ż n e jest nie to, czy L i t w i n i k ł a d ą k a m i e n i e p r z e d s w o i m i d o m a m i , ale to, w j a k i s p o s ó b ten a u t e n t y c z n y za bardzo w a ż n y s k ł a d n i k d a w n y c h w i e r z e ń litewskich, w y ­ stępuje w opowieściach dotyczących k a p ł a n ó w pilnujących ś w i ę t e g o ognia, litewskich modlitw, ś p i e w ó w i t a ń c ó w w o k ó ł r o z p a l o n y c h ognisk. G d y z d a m y sobie s p r a w ę z tej wiedzy P o l a k ó w na temat litewskiej o b r z ę d o w o ś c i p o g a ń s k i e j , nie b ę d z i e n a m s i ę w y d a w a ć d z i w n y m k o j a r z e n i e przez n i c h o b c h o d z e n i a wigilii ś w . J a n a z p o g a ń s t w e m . P o l a c y n a d a j ą w s w o i c h w y p o w i e d z i a c h temu ś w i ę t u c h a r a k t e r w y ł ą c z n i e Doeański jednocześnie stanowczo odcinaiac sie od ieeo o b c h o d z e ń a i uznając obrzęd świętojański za zwyczaj wyłą­ c z n i e litewski U w a ż a j ą ż e n a j w a ż n i e j s z y m elementem ś w i ę ­ ta jest d l a L i t w i n ó w m i e n i e ognisk i ś o i e w y w i c h ś w i e t l e n a t y c h m i a s t k o j a r z o n e iest z k u l t a m . p o g a ń s k i m i nazwa nie c h r o n i tego ś w i ę t a przed takimi co Katolicka wyraźnymi ocenami T a k ż e w ś r ó d innych z w y c z a j ó w litewskich Polacy w i d z ą pozostałości pogańskiej przeszłości. R o z m ó w c y i komentują np. specyficzne zauważają rzeźbienia litewskich L i t w i n o m jest t e ż p r z y p i s y w a n a s z c z e g ó l n a c z e ś ć d l a dębu D ą b jest w y m i e n i a n y j a k o element d a w n y c h w i e r z e ń litews! c z y w y i m a g i n o w a n y fakt jest o d b i e r a n y przez P o l a k ó w . J a k j u ż p i s a ł a m , o g i e ń jest u w a ż a n y przez P o l a k ó w z p o g a ń s t w a . " ( M . , 1.65, Sużany). „Litwini inaczej rzeźbią swoje krzyże. Mnie się nie podobają u. krzyże, wielkie." ( K „ 1.86, Sużany). krzyży o r a z m a t e r i a ł , z k t ó r e g o s ą one n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e . N i e o b u r z a j ą s i ę , czego m o ż n a by s i ę s p o d z i e w a ć , n a o b a r c z a n i e symbolu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o elementami, w e d ł u g nich, p o g a ń ­ kich z a r ó w n o przez N a r b u t t a , j a k i przez rozmówców W e d ł u g P o l a k ó w s z c z e g ó l n y s z a c u n e k m a j ą d l a niego L i t w i n i , t a k ż e d z i ś . T o w ł a ś n i e u s t ó p d ę b ó w P o l a c y umiej), c a w i a j ą s p o t k a n i a i festiwale litewskie, p r z y nich z b i e r a j ą sk L i t w i n i c h c ą c u c z c i ć j a k i e ś ś w i ę t o , p r z y n i c h ś p i e w a j ą dawnj p i e ś n i . T a k ż e oficjalne o k a z j e s ą p o d k r e ś l a n e przez sadzenie drzewek d ę b o w y c h . „Ja to już dawno słyszałam, że oni byli poganami i że u nich bót to był d ą b . Rzeczywiście oni teraz wszędzie dęby sadzą, bo to jui nazywają święte drzewa. Nawet w Niemenczynie jak ta Litwa s w o b o d ę dostała, to posadzili też d ą b k o ł o kinoteatru i tańczyli tam Litwini za ręce się wziąwszy i śpiewali te litewskie pieśni. Tańczyli, to bardzo dziko w y g l ą d a ł o [...] Ale d ą b został u nich i teraz świętym drzewem. Gdzie Litwini nie sadzą, to sadzą tylko d ę b y . " ( K , 1.40, Janowo). „ - No tak, d ą b to u nich święte drzewo. D ą b to najmocniejsze drzewo na Litwie. - Skąd się wzięło to święte drzewo? - Jak kiedyś oni byli pogany, to to też było ich święte drzewo. A teraz tak samo lubią dęby, jakieś wianki plotą, jak kto się zasłuży, to z d ę b o w y c h liści najwięcej. T o chyba, że z pogaństwa z o s t a ł o . " ( K „ 1.67, Janowo). Litwini są także posądzam o okazywanie szczególnej s \ m p a t n w ę ż o m z a r ó w n o d a w n i e j , j a k i teraz. C i e k a w e jesłj s k i m i . K r z y ż litewski pozostaje k r z y ż e m . Jego zdobienie c z y zestawienie s ą d ó w n a temat litewskiego m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest w y k o n a n y , nie s ą t r a k t o w a n e ze z t y m c o m ó w i s i ę o B i a ł o r u s i n a c h . W r o z m o w a c h dotyczą* c h o ć r o z m ó w c o m raczej sie nie p o d o ­ c y c h jednej i drugiej n a r o d o w ś c i w ę ż e p o j a w i a j ą się j a t o szczególna niechęcią s t o s u n k u do węży b a j ą . S ą to d l a n i c h kolejne p r z y k ł a d y p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t - zwierzęta hodowane w domach. W e d ł u g P o l a k ó w , wu w ś r ó d dzisiejszych L i t w i n ó w . „Poczucie dawnej wiary pogańskiej u Litwinów jest, w e ź m y rusini t r z y m a j ą w ę ż e ze w z g l ę d ó w u t y l i t a r n y c h krzyże, z jakiego drzewa oni je robią? Z dębu. Ja liczę, że to ostatek 72 Biało­ „gdzie wąi jest t a m j u ż m y s z y nie m a " , n a t o m i a s t L i t w i n i l u b i ą węże, ponieważ kiedyś, za c z a s ó w pogańskich „czcili ich jak �r I 5 świętych u nas, taki obrzad mieli. K a r m i l i ich czym mieli najlepszym". Wśród r ó ż n o r o d n y c h zwyczajów litewskich Polacy ko­ mentują tylko te, k t ó r y c h o d m i e n n o ś ć m o ż e być uzasad­ niona przez p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t w a . W wielu o b r z ę d a c h Polacy widzą więc elementy p o g a ń s k i e , i to i m w konsekwen­ cji pozwala na ukazanie katolicyzmu Litwinów j a k o nie w pełni w a r t o ś c i o w e g o . W pokazanych p r z y k ł a d a c h Pola­ kom chodzi nie tylko o p o d k r e ś l e n i e różnicy w zwyczajach, ale też o zaakcentowanie tej różnicy w wierze. W czym jeszcze Polacy dostrzegają p o g a ń s t w o Litwinów? Jest w rozmowach kilka p r z y k ł a d ó w świadczących o t y m , że pewne ich negatywne cechy charakteru, j a k . . b e z k u l t u r n o ś ć " . „zajadłość", „ z a w z i ę t o ś ć " , są związane z nimi j a k o poganami. Z rozmów tych wynika, że Litwa dla P o l a k ó w zawsze była dzika, że Polacy przynieśli t u chrzest, a wraz nim kulturę, lecz mimo ich s t a r a ń i dzisiejsi L i t w i n i dzikimi w j a k i m ś stopniu pozostali. R o z m ó w c y o d p o w i a d a j ą c na pytanie o charakter Litwinów czy stosunki z nimi uzasadniają czasem swoje negatywne opinie stwierdzeniami: jakże oni m o g ą być kul­ turalni, dobrze wychowani dobrzy skoro dopiero niedawno [600 lat temu'] zostali wprowadzeni przez P o l a k ó w l ' ] w krąg ludów cywilizowanych T o że przed chrztem L i t w i n , byli bez kultury" i żyli jak dziczka" jest odnoszone do "czasów obecnych, bo przecież oni niedawno zostali ochrzczeni" " d o o P o l a c y k u ł t u r e i m p r z y n i e ś l i " Z a j a d ł o ś ć " litewska związana jest z p o g a ń s k i m i czasami " L i t w i n i wtedy tylko bili się, Walczyli, żyh niemal j a k zwierzęta: pier „Litwini są zawzięci. To z pogaństwa u nich we krwi taka *awzictość. teraz oni katolicy, ale kiedyś byli poganie. Bić się mogli ciągle." (K., 1.72, Piłałówka). . ' n n y m problemem poruszanym w rozmowach, k t ó r y c h mterpretacja dostarczy nam dobitnych a r g u m e n t ó w przema­ k a j ą c y c h za tezą p r z e d s t a w i o n ą na p o c z ą t k u pracy, jest z a u w a ż a n y przez P o l a k ó w ś w i a d o m y n a w r ó t L i t w i n ó w do dawnej wiary. Szczególnie ta sprawa wymaga b a d a ń t a k ż e w ś r ó d samych L i t w i n ó w , bez nich bowiem nie wiemy ile prawdy, a ile fikcji jest w o p o w i e ś c i a c h P o l a k ó w na ten temat. Potoczne obserwacje skłaniają do wniosku, że działa­ cze litewscy ze szczególnym pietyzmem o d n o s z ą się do przedchrześcijańskiej przeszłości swojego kraju. Szeroko rozpowszechniana jest omawiana j u ż przeze mnie książka Teodora Narbutta, w s p o m n i a ł a m też o p o d r ę c z n i k a c h szkol­ nych, pełnych opowieści o K r y w e Krywejte, Perkunie, Giedyminie. S p o t k a ł a m się z zestawem p o c z t ó w e k , usiłują­ cych w r ó ż n y s p o s ó b w p ł y n ą ć na ugruntowanie litewskich uczuć narodowych, między innymi przez ukazanie scen silnie k o j a r z ą c y c h się z p o g a ń s k i m i o b r z ę d a m i . Ustawienie po­ piersi postaci historycznych w muzeum w K o w n i e Jagiełło stoiacy gdzieś z b o k u i wielki oosag W i t o l d a - te i wiele innych f a k t ó w świadczy o nastawieniu działaczy litewskich. Jednak w z w i ą z k u z brakiem na ten temat b a d a ń , dla nas pozostaje na razie faktem tylko to że często litewskie pielęgnowanie tradycji jest odbierane przez P o l a k ó w jako cheć p o w r o t u do p o g a ń s t w a Ruch w k i e r u n k u p o d k r e ś l a n i a własne, h i s t o r i i . tradycji w ś r ó d L i t w i n ó w jest przez P o l a k ó w z a u w a ż a n y i komentowany Spotkania festiwale litewskie sa postrzegane r t k o orzeiawy n a w r o t u do p o g a ń s t w a Polacy uważnie o b s e r w u j ą takie fakty i k o j a r z ą ich elementy z daw¬ ną litewską w i a r ą „1 teraz te pogańskie zwyczaje wśród Litwinów odżywają. Zbierają się przy dawnych grodziskach, stare, pogańskie pieśni śpiewają. One się jeszcze przechowały. Zakładają kluby świętej rossy, w Kiernowie jest bardzo silny ten klub. Na całą noc zbierają się, ognie palą, śpiewają." ( M . , 1.65. Suderwa). Wielu P o l a k ó w zwraca u w a g ę na istnienie t a k ż e obecnie L i t w i n ó w - p o g a n . D u ż a część s p o ś r ó d tych, k t ó r z y na wstę- 73 �1 pie r o z m o w y o k r e ś l a j ą L i t w i n ó w j a k o k a t o l i k ó w , w d a l s z y m jej t o k u w y r a ż a d a l e k o i d ą c e w ą t p l i w o ś c i c o d o a u t e n t y c z n o ­ ści litewskiego k a t o l i c y z m u . P o l a c y p o d e j m u j ą c y ten temat p o d c h o d z ą do niego w d w o j a k i s p o s ó b . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w u w a ż a , ż e tak n a p r a w d ę w s z y s c y lub p r a w i e w s z y s c y L i t w i n i to poganie, k t ó r z y u d a j ą t y l k o k a t o l i k ó w . Jest to w y r a ź n e stwierdzenie o d m i e n n o ś c i litewskiej w i a r y . „Oni nie przyznają ni Boga ni wiary, oni tylko dla oka." ( M . , 1. 77, Widiniance). W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w twierdzi j e d n a k , ż e L i t w i n i o t w a r ­ cie p r z y z n a j ą się d o w y z n a w a n i a p o g a ń s k i e j w i a r y . T a k i e w y p o w i e d z i d o t y c z ą raczej k o n k r e t n y c h grup czy o s ó b n i ż o g ó h i L i t w i n ó w . Informatorzy m ó w i ą z a r ó w n o o tym, że w p o s z c z e g ó l n y c h w y p a d k a c h L i t w i n i nigdy nie przestali b y ć poganami, j a k i o tym, ż e w ostatnich latach m a s o w o z w r a c a j ą się k u s t a r y m ' k u l t o m . O p i n i e z b l i ż o n e d o tej ostatniej s ą c z ę s t s z e . L i t w i n i nie d o c e n i a j ą w i a r y k a t o l i c k i e j i c h c ą w r ó c i ć d o d a w n e i religii O d b i e r a i a ia i a k o religie w ł a s n a nrzez n i k o e o nie n a r z u c o n a n i e z a l e ż n a od P o l a k ó w P o i a w i a i a sie relacie m ó w i ą c e o m e t e n s i a c h L i t w i n ó w d o P o l a k ó w k t ó r z y s i ł ą p r z y n i e ś l i i m n o w ć | wiarę* „Jest parę takich, nawet moich przyjaciół z Maciuć, że bardzo tęsknią za dawnymi czasy i tej religii naszej nie chcą uważać. Katolickiej religii nie uważają. My nie widzieli boga, Polaki naszego boga nie widzieli, a niechby było tak jak było. Chcieliby wrócić do swojej wiary dawniejszej, do pogańskiej, do dawnych zwyczajów." ( M . , 1.80, W o ł k o w s z c z y z n a ) . „Litwini wracają do tych swoich zwyczajów. U nich jest pogańskie zwyczaje. Młodzież jest u nich religii pogańskiej. Oni m ó w i ą : my jesteśmy religii pogańskiej. Niedawno w Wilnie było takie ich zebranie. M ł o d z i e ż z długimi włosami szła do pałacu sportu i tam obchodzili te swoje o b r z ę d y " ( K . , 1.50, Dziewianiszki). „Ja byłem kierowcą i jeździłem na L i t w ę ' to z niejednym Litwinem rozmawiałem co chciał na starą wiarę wracać. Ż e też mnie matka ochrzciła, jeden mówił. Trzeba wracać na stara wiara. Jakby kto odkrył pogański kościół teraz to więcej by w nim było ludzi co w katolickim." <M., 1.72, Dziewiamszki). W e d ł u g P o l a k ó w s ą w ś r ó d L i t w i n ó w i tacy, k t ó r z y nigdy nie p r z e s t a w a l i b y ć p o g a n a m i i o t w a r c i e m ó w i ą o swej wierze. P r z y t a c z a n e s ą w r o z m o w a c h k o n k r e t n e d e k l a r a c j e p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , t w i e r d z ą c y c h , ż e są p o g a n a m i . P o l a c y s t a w i a j ą siebie w t y m w y p a d k u n a p o z y c j i o s o b y relac­ jonującej, starają się s t w o r z y ć pozory n i e w a r t o ś c i o w a n i a litewskich p o s t a w , b a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a j ą o p i s y w a n e w y d a r z e n i e w k o n k r e t n y m czasie i m i e j s c u , c h c ą c u c z y n i ć s w o j ą w y p o w i e d ź bardziej w i a r y g o d n ą . T w i e r d z ą s t a n o w ­ czo, ż e p r z e k a z u j ą m i w r o z m o w i e nie swoje w ł a s n e s ą d y ale to co m ó w i ł L i t w i n . W t y m p r z y p a d k u nie o c e n i a j ą oni z w v c z a i ó w l i t e w s k i c h nie o o d e i r z e w a i a t e ż L i t w i n ó w o u k r y ­ wanie n r a w d z i w y c h zaDatrvwari na religie S t a r a i a sie o o k a z a ć w roli o b i e k t y w n y c h o b s e r w a t o r ó w k t ó r z y t y l k o m ó w i ą mi o litewskich deklaracjach. n a t y c h m i a s t p o p o s t a w i e n i u p y t a n i a o n a j d a w n i e j s z e dzieje kraju. O p o w i a d a j ą c o chrzcie Litwy Polacy z w r a c a j ą u w a g ę n a to, ż e jest o n w y d a r z e n i e m n i e d a w n y m , ż e w m o m e n c i e c h r z t u L i t w y P o l a c y j u ż od d a w n a byli k a t o l i k a m i i ż e w ł a ś n i e o n i p r z y n i e ś l i na L i t w ę n o w ą w i a r ę . S i l n i e p o d k r e ś ­ l a n a jest p o l s k o ś ć J a d w i g i , k t ó r a „ t e g o n i e d ź w i a d k a , tego durnia Jagiełłę przecież przechrzciła". Katolicyzm Litwinów iest m ł o d s z y i Drzez to mniei e o d n v s z a c u n k u P o l a c y w y s t e n u i a w roli n a u c z y c i e l i k t ó r z y m u s i e l i s i ł a z m u s i ć n i e n n k n r n y c h I i t w i n ó w d o n o d n o r z a d k o w a n i a sie n o w r i ™ S ™ T a k i e n ^ t r ^ a n i e ,rhrzti, m o ż e h v r ź r ó d ł e m wiehi interpretacji, jest to m a t e r i a ł n a o s o o n ą p r a c ę . vv t y m miejscu e n c ę z w r o c i e u w a g ę n a to iz sime p o a K r e s i a m e wtasnej roli p r z y c n r z c i e L i t w y daje f o l a K o m p r a w o a o s t a w i a n i a wtasnej w i a r y w y ż e j niz w i a r a L i t w i n o w : „ L i t w i n o m się trzeba pokłaniać dla Polski! Bo polska Jadwiga ochrzciła ich z dziczki." ( M . , 1.67, Bieczany). „Jagiełło to był król litewski i on ożenił się z Jadwigą, z Polką i dal jej Wilno. O n a ochrzciła Litwinów, bo wcześniej byli poganami, w kamienie wierzyli." ( K . , 1.60, Świątniki). „Ja sobie przypomnę, u nas był w pracy taki jeden mężczyzna [...] No i on zawsze śmiał się - wy [Litwini] taki pogański naród byl, niczego nie mieliście, w khimpiach chodziliście, dla tego dęba modliliście się, na tym dębie siedzieliście. Przyszli Polacy, was zdjęl. z tego drzewa, ochrzcili, teraz juz wy zrobiliście sie chrześcijanie i nas nie przyznajecie. (1.40, Janowo). N i e t y l k o fakt c h r z t u L i t w y w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i jest k o m e n t o w a n y w r o z m o w a c h . Z d a r z a j ą s i ę t e ż c z ę s t o wypo­ wiedzi, k t ó r e p o d d a j ą w w ą t p l i w o ś ć p r a w o m o c n o ś ć litews­ kiego c h r z t u . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w p o d e j r z e w a , ż e nie w s z y s c y Litwini zostali o b j ę c i c h r z t e m . W c z a s a c h p o g a ń s k i c h L i t w i n i miesz­ k a l i po l a s a c h , k t ó r e s t a ł y się k r y j ó w k ą przed P o l a k a m i u s i ł u j ą c y m i z m u s i ć i c h d o p r z y j ę c i a w i a r y k a t o l i c k i e j . Do wszystkich L i t w i n ó w trudno w i ę c b y ł o P o l a k o m dotrzeć i s t ą d w ą t p l i w o ś ć , c z y n i e k t ó r z y z n i c h nie zostali pozos­ t a w i e n i bez c h r z t u j e s z c z e przez d ł u g i e l a t a , m o ż e i d o dziś: Litwini to chrześcijanie katoliki tutaj [...]. T u u nas nie ma p o g a n ó w , m o ż e gdzieś na Litwie g ł ę b o k o . " ( K . 1.63, Wojdagi). „ - A wszystkich wtedy Jadwiga ochrzciła? - Gdzie tam wszystkich m o g ł a ochrzcić. Potem już ich łapali tych Litwinów, chrzcili pojedynczo, oni uciekali, chowali się." (M., 1.82, Sużany). I n n i r o z m ó w c y z w r a c a j ą u w a g ę na s p o s ó b przeprowadze­ nia o b r z ę d u c h r z t u . M a m y d o czynienie z a r ó w n o z opisami, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą n i e d o p e ł n i e n i e p e w n y c h , z d a n i e m Pola­ „Przychodzili różni ludzie pożegnać się ze zmarłym. Przyszedł też jeden Litwin. Ludzie wiedzieli, że nie chodzi do kościoła. N o więc przyszedł do domu i zdjął czapkę. Przywitał się i powiedział, że on jest poganin, ale przyszedł pożegnać człowieka. O n mówił: jestem poganin, nie niewierzący." ( K . , 1.80. Dziewianiszki). G d y p r z y p a t r z y m y s i ę teraz w y p o w i e d z i o m P o l a k ó w to otrzymamy subiektywny obraz w s p ó ł c z e s n e g o życia L i t ­ w i n ó w j a k o p r z e s i ą k n i ę t e g o elementami p o g a ń s k i m i . M u s i ­ m y j e d n a k c a ł y czas p a m i ę t a ć o p i e r w s z y c h d e k l a r a c j a c h P o l a k ó w w k t ó r y c h o k r e ś l a j ą oni L i t w i n ó w i a k o k a t o l i k ó w A h v m ó c w nelni z a k w a l i f i k o w a ć w i a r ę l i t e w s k a iako i n n a n i ż w ł a s n a P o l a c y m u s z a o d n o w i e d n i o u s t o s u n k o w a ć sie d o l i h w d t i f w , k a t o l i c y z m u P n e a ń s t w o n o e a ń s t w e m ale nr^e cież Litwini oc^ C h r a e s t L i t w y jest w y d a r z e n i e m w a ż n y m d l a P o l a k ó w . Postacie J a d w i g i i J a g i e ł ł y p o j a w i a j ą s i ę p r a w i e z a w s z e 74 l i . 6. Frgm. pomnika dla wsi Ablinga, spalonej przez N i e m c ó w . I # | (stoi tam zespół przeszło 20 figur, wyk. przez różnych autorów) Fot.: Gasparas Rabkonis - il. 4, 5; L . M r ó z - il. 2 i 3 1 �ÓW koniecznych w a r u n k ó w , aby chrzest byl w pełni prawo­ mocny j a k i z takimi, k t ó r e mówią o chrzcie j a k o o wydarzeS z ł a d n y m i n i e u p o r z ą d k o w a n y m - na pewno nie jest to X a z pozytywny Chrzest L i t w i n ó w nie jest wydarzeniem k | . Obraz chrztu L i t w > ' t o t ł u m ^ t o k i c h U t w n ^ siłę, zmuszanych przez P o l a k ó w d o poddania się o b r z ę d o w i , polacy deprecjonują znaczenie litewskiego chrztu, nie c h c ą c uznać L i t w i n o w za przedstawicieli tej samej wiary: „Te Litwiny kiepskie, których Jadwiga kiepsko chrzciła. Jad­ wiga ich chrzciła w jeziorze. Ona niegramotna była i żle sobie obliczyła i nie dla wszystkich Litwinów starczyło długich, białych koszul do chrztu. Tym dla których nie starczyło ona pomalowała nogi wapnem na biało, a założyła im tylko krótkie koszulki. To ci » kiepsko ochrzczeni." ( M „ 1.50, Podumble). „Mówili, że Jagiełło kupował jakiś materiał i dawał na koszulę po dwa metry czy ile tam i ludzie szedli gdzieś do jakiejś rzeki, oblewali się wodą i to taki chrzest był." (K., 1.67. Janowo). „Litwini byli poganami, nie przyznawali Boga, całymi tabuna­ mi wchodzili do rzeki." ( M . , 1.70, Wojdagi). „Litwini ochrzcili się. Nie zrobili tego jednak z własnej woli. tylko Polacy gnali ich kołami do rzeki Jordan." ( K „ 1.80, Widiniance). Wszystkie sprawy, o k t ó r y c h d o tej pory m ó w i ł a m , m a j ą związek z p o g a ń s t w e m L i t w i n ó w . Rzeczywiście, p o g a ń s t w o jest podawane zdecydowanie najczęściej j a k o wyznacznik bądź przyczyna o d m i e n n o ś c i wiary i zwyczajów. Lecz m i m o występowania p o g a ń s k i c h e l e m e n t ó w w litewskiej kulturze, rnimo deklaracji n i e k t ó r y c h L i t w i n ó w , że wyznają w i a r ę pogańską, m i m o negatywnego obrazu chrztu L i t w y w świa­ domości P o l a k ó w , przyznają o n i , że w większości L i t w i n i są katolikami, a przynajmniej stwarzają takie pozory. Jak wobec tego Polacy oceniają L i t w i n ó w j u ż j a k o k a t o l i k ó w , jak widzą ich p o b o ż n o ś ć ? N a to pytanie nie m o ż n a udzielić ednoznacznej odpowiedzi. Z d a r z a j ą się wypowiedzi bardzo ostre, zarzucające L i t w i n o m nawet profanację k o ś c i o ł ó w oraz fckie, k t ó r e nie w i d z ą w t y m przypadku ż a d n y c h różnic między Polakami a L i t w m a m i Czasem ci sami ludzie k t ó r z y opowiadają o b e z ł a d n y m litewskim chrzcie nie oceniają negatywne uczestnictwa L i t w i n ó w w życiu kościoła D o w o ­ dzi to u nich istnienia bardziej n i e ś w i a d o m e j niż ś w i a d o m e j chęci o d r ó ż n i e n i a wiary litewskiej o d własnej. e g 0 Rzadko mamy d o czynienia z t a k śmiałymi atakami na Litwinów-katolików j a k to widzimy w wypowiedzi 72-letniej kobiety z P o w i e w i ó r k i , o p o w i a d a j ą c e j o zachowaniu się Litwinów stojących p o jednej ze stron w konflikcie d w u księży: Jak się Litwini dowiedzieli to przyszli do kościoła i w ten wieczór to nie był kościół. Bili starego księdza, do zakrystii zapędzili. Jeden Litwin na ołtarz wskoczył i nie dał mu mszy odprawić ani polskiej, ani litewskiej." O wiele częściej słyszy się opinie na temat małej frekwencji na litewskich mszach. R o z m ó w c y nie b i o r ą p o d u w a g ę np. małej liczby L i t w i n ó w m i e s z k a j ą c y c h w danej miejscowości. Zauważają natomiast prawie pusty kościół w czasie litews­ kiej mszy i dobrze z a p a m i ę t u j ą ten fakt: „Litwini to katoliki tak jak my [...] Ale większość z nich to nie chodzi. Jak była dla nich specjalna msza w kościele to bardzo mało ludzi do kościoła przyszło, parę osób tylko." (K., 1.60, Stare Troki). Czasami m a m y też d o czynienia z zarzutem o d m i e n n o ś c i wobec litewskich o b r z ę d ó w kościelnych. N i e z n a j o m o ś ć języ­ ka litewskiego i n i e m o ż n o ś ć zrozumienia t e k s t ó w litewskich n a b o ż e ń s t w , stała się dla k i l k u z moich r o z m ó w c ó w preteks­ tem d o przypuszczenia, że treści wypowiadane podczas litewskiej mszy nie o d p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e temu, co dzieje się w czasie n a b o ż e ń s t w a polskiego. T a k ż e słowa wypowia­ dane przez L i t w i n ó w w momencie czynienia znaku k r z y ż a o b u d z i ł y wątpliwości u jednego z moich r o z m ó w c ó w . Twier­ dził o n że L i t w i n i ż e e n a i a sie nie w i m i e O i c a S v n a i D u c h a Ś w i ę t e g o " ale w imię Boga Ojca Syna i Ducha Ś w i ę t e g o " i u w a ż a ł io za bardzo z n a c z ą c e różnicę. Sądził, że jest w posiadaniu taiemnicy którei L i t w i n i strzeea krviac o d ­ m i e n n o ś ć swojej wiary przed Polakami: „My żegnamy się w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego, amen. A Lit winu jak w dupę wsypał Polak jeden, to oni przyznali Boga. że Vardau Piewo Tewo - imię Boga Ojca. Czy to prawda jest?! Oh. oh, to tylko ty wiesz [...] Żegnają się do końca, tylko jedno słowo jes , że oni wierzyli w Boga Ojca Tak to jest różnica " (M I 68 Bieczany). S p r a w ę postrzegania p o b o ż n o ś c i litewskiej o p i s a ł a m nie­ zbyt szeroko, g d y ż t o nie t u pada g ł ó w n y akcent polskich z a r z u t ó w wobec litewskiej wiary. Podstawowym argumen­ tem P o l a k ó w jest domniemane p o g a ń s t w o L i t w i n ó w , przeja­ wiające się na r ó ż n e sposoby w ich życiu. O n o właśnie jest g ł ó w n y m s k ł a d n i k i e m i uzasadnieniem o d m i e n n o ś c i litews­ kiej wiary. S t a r a ł a m się p o k a z a ć , że katolicyzm na Wileńszczyźnie jest cechą tylko pozornie w s p ó l n ą Polakom i L i t w i n o m . T o ż s a m o ś ć polskiego i litewskiego katolicyzmu widoczna jest t y l k o w najbardziej powierzchownych wypowiedziach. Przy głębszej refleksji okazuje się, ż e Polacy nie c h c ą d o p u ś c i ć L i t w i n ó w d o pełnego w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w wierze. L i t w i n i są dla P o l a k ó w obcymi. Polacy m ó w i ą c o litewskim p o g a ń s t w i e p o r z ą d k u j ą świat, o d b i e r a j ą c obcej i wrogiej n a r o d o w o ś c i prawo d o wyznawania tej samej wiary. Religia jest bardzo w a ż n a w s a m o o k r e ś l e n i u P o l a k ó w na Wileńsz­ czyźnie, w y r a ż e n i e Polak katolik występuje powszechnie. Polacy c h c ą z m o n o p o l i z o w a ć katolicyzm iako t o co i c h o d r ó ż n i a od innych grup W y ł ą c z n a p r z y n a l e ż n o ś ć d o jedy­ nej ich zdaniem prawdziwej wiary m o ż e k o n s o l i d o w a ć g r u p ę Polacy m ó w i ą co prawda o B i a ł o r u s i n a c h - k a t o l i k a c h i Litwinach katolikach z r o z m ó w wynika ,ednak że Biało­ rusini katolicy to właściwie Polacy o s k o m p l i k o w a n y c h losach prawdziwi B i a ł o r u s i n i " sa zaś p r a w o s ł a w n i Nato¬ miast r o z m a h e w a t p h w o ś Z . s t a r a ł a m sie n czynylno ^ ^ ^ S S ^ ^ ^ ^ 3 ^ v Ó S Z ^ ^ dopdSeS^ch^Sru^jakoo^h^ p S ^ ^ T ^ L l t w i n o w L s a P R Z Y P I S Y 1 Rojst [z Ht] - mokradło, torfowisko, bagno. (Wł. Kopaliński, tomik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1985). 2 Polacy z Wileńszczyzny często mówią „Litwa", mając na myśli Litwę w granicach przedwojennych. Tak jest i w tym przypadku 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c61b1a0c82769c50a2fd1f0c0a3071dc.pdf af35de92e21f500914dafd1a6d7c1dfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2599 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2416 Title A name given to the resource Każda nacja swoju wieru ma / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.177-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Engelking, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Boh ad/i ii, wier mnoha" Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie Każda nacja swoju wieru ma Anna Engeiking Znajomość języka tubylców umożliwia etnografowi zadawanie zrozumiałych i uzyskiwanie stosownych odpowiedzi. pytań Bronisław Malinowski' Od kwietnia 1993 do listopada 1994 roku prowadziliśmy - grupa studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej U W pod moim kierunkiem - badania terenowe na Gro­ dzieńszczyźnie. Niektóre wnioski z tych badań, jak również fragmenty zebranych materiałów, przedstawiamy w niniejszej publikacji. Głównym tematem naszych zainteresowań była samoświado­ mość społeczności lokalnych pogranicza kulturowego, w tym przede wszystkim sposoby kategoryzacji świata społecznego. 2 ж A więc, dociekaliśmy, jak członkowie społeczności lokalnych odpowiadają na pytanie „kim j e s t e ś m y ? " i „kim są tamci?" - sąsiedzi, inni, obcy. Próbowaliśmy z tych odpowiedzi od­ czytywać zawarty w nich system pojęciowy. Badaliśmy także obrzędowość i wierzenia związane z pogrzebem i życiem pozagrobowym i rejestrowaliśmy folklor - wyszliśmy bowiem z założenia, że materiał ten może nam dostarczyć faktów, pomocnych do opisu „obrazu w ł a s n e g o " i „obrazu grupy sąsiedniej" na pograniczu kulturowym. Do penetracji terenowej wybraliśmy obszar, położony nieco na południe od granicy litewsko - białoruskiej, na którym wsie katolickie (od północy) sąsiadują z wsiami prawosławnymi (od południa). Linię podziału między strefą katolicką a prawosław­ ną wyznacza tu, w przybliżeniu, szosa Grodno - Lida. Przez • — 177 �tereny te przebiega dawna granica bałtycko - słowiańska (wyznaczana na podstawie danych językowych), która od linii Niemna (w średniowieczu) stopniowo cofała się coraz dalej na północ. Działaliśmy więc w obwodzie (województwie) gro­ dzieńskim, w rejonie (powiecie) lidzkim i woronowskim, w parafiach katolickich Wawiórka, Krupowo, Białohruda, Skrzybowce i Pielasa oraz w parafii prawosławnej Lebieda. Badane przez nas wsie należą do kołchozów w Wawiórce, Tarnowie i Bolciszkach i do sowchozu w Małym Możejkowie. 3 Na zróżnicowanie wyznaniowe nakładają się w okolicach Lidy dwa kolejne typy zróżnicowań: społeczne i językowe. Pomimo prawie 50 lat kolektywizacji (kołchozy istnieją tutaj od 1948 roku) przetrwał nie tylko w świadomości mieszkańców, lecz także w praktyce społecznej, tak charakterystyczny dla tych obszarów podział na chłopów i drobną szlachtę. Na badanym przez nas terenie istnieją wioski mutyckie, wśród których, odwołując się do podziału stosowanego przez naszych rozmów­ ców, można wyróżnić katolickie, prawosławne i mieszane, oraz okolice szlacheckie, wszystkie, rzecz jasna, katolickie. Najbardziej złożona jest charakterystyka językowa rejonu lidzkiego i woronowskiego. Językiem wspólnym dla całej ludności wiejskiej jest tu gwara białoruska, zwana przez jej użytkowników językiem prostym lub miestnym ('miejscowym'). Określenie to znaczy tyle, co 'mowa ludzi prostych, niewy­ kształconych; gwara' i jest przeciwstawiane językom czystym: rosyjskiemu, polskiemu i białoruskiemu literackiemu, którymi posługują się ludzie uczone, inteligentne i szlachietne. Białoru­ ski literacki obecny jest w szkole oraz w radiu i telewizji (równolegle z rosyjskim); czynnie posługują się nim tylko dzieci szkolne oraz część młodzieży i nauczycieli. Rosyjski i silnie zruszczony staro-cerkiewno-słowiański to język cerkwi i modlitwy prawosławnej. Bardziej wykształceni użytkownicy „ p r o s t e g o " posługują się, jako językiem oficjalnym, służącym do kontaktów ponadlokalnych, rosyjskim (młodsi, wykształceni po wojnie) i/lub polskim (starsi - uczniowie przedwojennej szkoły polskiej). Ó w polski to oczywiście jego wariant regional­ ny, tzw. polszczyzna północnokresowa (wileńska). Jest ona także językiem kościoła i modlitwy katolickiej. Czwarty język, występujący w tym rejonie, to litewski. Część mieszkańców parafii pielaskiej mówi gwarą litewską (ze względu na to są nazywani Litwiakami, Litowcami, Litwinami lub barciakami). Litewski literacki jest tam obecny w szkole i w kościele. Dwujęzyczność, trójjęzyczność, a nawet czterojęzyczność, czę­ sto jeszcze dodatkowo skomplikowana podziałem na odmiany literackie i gwarowe, jest więc w okolicach, które badaliśmy, zjawiskiem powszechnym i zwyczajnym. 178 M y sami posługiwaliśmy się w rozmowach polskim i biało­ ruskim (w wersji „prostej"), a w sporadycznych wypadkach rosyjskim i litewskim. Nasze badania objęły trzydzieści miejscowości; w znacznej części były to badania stacjonarne (wyjeżdżaliśmy pięć razy na 10-12 dni). Do wybranych wiosek wracaliśmy kilkakrotnie. Najlepiej poznaliśmy następujące mikrorejony: Pielasa (siedzi­ ba parafii katolickiej, litewskojęzycznej), Surkonty (okolica szlachecka, polskojęzyczna) i sąsiednie wioski (Pieluńce, Po­ włoka); Wawiórka (siedziba parafii katolickiej, polskojęzycz­ nej) i Krasnowce; Papiernia, Serafiny (wioski chłopskie parafii wawiórskiej) i Rouby (okolica szlachecka) oraz wioski prawo­ sławne, należące do parafii Lebieda i sowchozu Małe Możejkowo: Radziwoniszki, Biltowce, Feliksowo, Szpilki. Przeprowadziliśmy około 180 rozmów. Staraliśmy się spoty­ kać z przedstawicielami wszystkich pokoleń (w tym także z dziećmi); ponieważ jednak podlidzkie wsie są wsiami ludzi starych, znaczną większość (80%) naszych rozmówców stano­ wiły osoby powyżej 60 lat. Częściej niż z mężczyznami (36%) rozmawialiśmy z kobietami (64%); charakterystyczną grupą wśród nich były samotnie mieszkające wdowy. Badania miały charakter nie ilościowy, lecz jakościowy. Zaczęliśmy od przeprowadzania klasycznych wywiadów etno­ graficznych, posługując się opracowanymi w Katedrze Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej kwestionariuszami: „Stosunki etniczne", „Wiadomości o w s i " , „Zwyczaje doroczne" i „Po­ grzeb". Z czasem, kiedy nieco lepiej poznaliśmy specyfikę terenu i , przede wszystkim, system pojęć, jakim posługują się jego mieszkańcy, opracowaliśmy własny kwestionariusz, który zatytułowaliśmy „Samoświadomość społeczności tutejszych' • Kwestionariusz ten był dla nas jednak tylko scenariuszem rozmowy; staraliśmy się raczej naszych r o z m ó w c ó w słuchać niz „ p r z e p y t y w a ć " , widzieć w nich raczej partnerów dialogu niz „informatorów". �Kiedy podczas kolejnych wyjazdów wracaliśmy do po­ znanych wcześniej wiosek i osób, nasza rola w rozmowach przesuwała się stopniowo z pozycji obcego czy gościa na pozycję dobrego znajomego, czy wręcz uczestnika życia rodzin­ nego naszych gospodarzy, a obserwacja uczestnicząca prze­ kształcała się w doświadczanie . Mieliśmy okazję brać udział w wiciu wydarzeniach rodzinnych i obrzędowych. Były wśród nich między innymi: świętowanie prawosławnej Wielkanocy u zaprzyjaźnionej rodziny, wielkanocne kolędowanie (wspólnie z hłykalnikami, obchodzącymi wieś z pieśniami i oracją w zamian za wódkę, jajka i pieniądze), prawosławne Zaduszki 4 L£ 6ЕЫСЛ : - "«.»J я,.», O W I M M M - I H W M uui (Radaunica - dziady wiosenne, podczas których ludzie modlą się, lamentują, jedzą i piją za zmarłych na mogiłkach), lis­ topadowe zaduszki katolickie (przy tej okazji zostaliśmy wpro­ wadzeni w sekrety warsztatu babki, modlącej się za dusze), wesele (po ślubie w kościele kawalera katolika z panną prawosławną) i nocne czuwanie przy zmarłym z udziałem śpiewaków pogrzebowych. Bywaliśmy też pacjentami, leczony­ mi przy pomocy zamów i odbiorcami różnego rodzaju przepi­ sów magii leczniczej i miłosnej. Stosowaną przez nas metodę badawczą adekwatnie charak­ teryzują słowa, przytoczone przez A n n ę Wykę": Badacz [•••] próbuje wypracować autentyczne związki z ludźmi, których nazywamy podmiotami badań, otwierając się na możliwość, że obie strony [interakcji] zmienią się poprzez ów proces. Badają­ cy staje się partnerem bądź uczniem podmiotu badań [...] i opisuje wydarzenia, posługując się raczej językiem podmiotów badania niż językiem wniesionym z zewnątrz studiowanego kontekstu. Mówiąc o naszych doświadczeniach w grodzieńskich wios­ kach, położyłabym nacisk na sformułowanie „uczeń podmiotu badań". „Posługiwanie się językiem podmiotów badania" stało się dla nas istotną kwestią metodologiczną ze względu na to, że przedmiotem naszego zainteresowania były zjawiska świado­ mościowe: system pojęć i wartości, funkcjonujących w społecz­ ności, zamieszkującej wioski pogranicza. Badanie świadomości było trudne przede wszystkim z dwóch powodów. Po pierwsze, materiałem badawczym jest tutaj szeroko rozumiany język: pojęcia, konotacje i stereotypy myślowe, nierzadko pozornie tożsame z naszymi wzorcami potocznymi, a przez to niełatwe do wyodrębnienia i analizy. Musieliśmy się więc tego języka uczyć, przede wszystkim właśnie jako systemu pojęciowego. Po drugie, badanie świadomości wymaga stałej uwagi, aby nie narzucać rozmówcom własnych kategorii i własnego języka. 5 179 �Zależało nam na tym, aby rzeczywistość, z którą się zetknęliś­ my, jak najlepiej zrozumieć, dlatego staraliśmy się ciągle weryfikować własny porządek pojęć. I uważać, by rozmowy z podmiotami badań nie służyły potwierdzaniu naszych włas­ nych poglądów, stereotypów i przesądów. Czy badane przez nas pogranicze, które można, jak się wydaje, określić na podstawie kryteriów obiektywnych jako wyznaniowe i językowe, jest również pograniczem narodowoś­ ciowym lub narodowym? Etnicznym? Przy uważniejszym spojrzeniu nawet „ o b i e k t y w n o ś ć " po­ działów wyznaniowych i językowych przestaje tu być oczywis­ ta. Granica między katolikami a prawosławnymi nie przebiega Rozmowy o nacjach i wiarach Rozmowa w Lebiodzie (KDołLebl) Co to znaczy nacja? Nacja to znaczy, gdzie człowiek urodził się, gdzie on żyje, gdzie on mieszka, jak to miejsce nazywa się, taka jego nacja. Niemiec to Germania, Polak to Polszczą, a Białoruś to faktycznie można powiedzieć, że swojego miejsca nie ma. Bo tu to Ruskie byli, to Polacy, to Niemcy. Białoruś, Białoruś... To spolszczona Biełaruś, część z Rossiji popadło pod Polszę, to Polska wychowała w swoim duchu, no i człowiek nie chcąc stał dwuznacznym i Polakiem i Białorusem, tylko że ja nie mogę tego wszystkiego wypowiedzieć, bo ja niepiśmienny jestem, mało piśmienny jestem, da myślę, to wszystko zrobiła kościół i cerkwa. Cerkwa chciała, żeby to więcej mieć tych ludzi. Kto pierwszy stał: czy prawosławne wyznanie, czy katolickie? Chyba prawosławne. Prawo - sławie. A Polacy odkłonili się i na drugie poszli, rozeszli się w dwie organizacji. Ale to moje zdanie, ja nie mogę twierdzić, że to koniecznie tak, ale mnie zdaje się, że to tak. da myślę, że prawosławie było pierwsze. Ja pamiętam jeszcze w szkole, jeszcze mnie mój baćka mówił, że najpierwto byli na świecie sami Żydzi, mojżeszową wiarę mieli, ale przyszedł Pan Jezus i tych ludzi stamtąd zabrał i ich przechrzcił i stali oni w Boga wierzyć. Jakie są różnice między nacjami? Mnie zdaje się, że nie ma. Tylko, że na polskim języku i na rosyjskim, tylko językiem, a tak to w tego samego Boga wierzą, tylko że na drugim języku. A wiary, to ja myślę, tej samej. Drugiej to 180 bowiem ani między poszczególnymi wsiami ani nawet rodzina­ mi. Prawie każda wieś jest w jakimś stopniu „ m i e s z a n a " (w wioskach tzw. katolickich mieszkają rodziny prawosławne i vice versa), a małżeństwa mieszane, katolicko - prawosławne, to praktyka, która nie pojawiła się, jak mogłoby wynikać z powszechnej tu mitycznej interpretacji przeszłości, dopiero po ostatniej wojnie, kiedy to świat się pomieszał, ale która - co wykazuje historia wielu poszczególnych rodzin - funkcjonowa­ ła na tych terenach od dziadów, przeddziadów. Dla wielu osób „granicą w y z n a n i o w ą " staje się moment ślubu, po którym albo zmieniają tradycję religijną, w której byli wychowani, albo - i tak jest w większości wypadków - kultywują obie: własną, już Żydzi, Afrykanie, musułmanie, oni to już wierzą w swoich bogów. A tak to dwie wiary takie same są. Dwie ? To znaczy? To znaczy: polska i białoruska, ruska. Biełaruska ona więcej przychylna do Rosji, tam więcej słów rosyjskich, c z ę ś ć polskich, część białoruskich, a część rosyjskich. Czym się różni Białorusin od Rosjanina? A to prawie takie że same, tej samej wiary i język podobny. Białoruś między Rosjanem i Polakiem zawsze pośrednikiem jest. I do tego i do tego zwraca się, i przez tego oni się rozumieją. Zawsze trochę bliżej jest Białoruś Polaka. Czy można zmienić nację ? A na co to robić? To nic nie da. Co to znaczy: liczyć się kimś? Ja myślę, że pani to sama rozumie. Polak ten, kto w Polsce rodził się, kto ma narodowość polską, ten Polak, a Białoruś to ten, kto urodził się w Rosji, tylko na tych wschodnich kresach, i dlatego on jest Białorusin. W Polsce to się nazywa wschodnie kresy, a w Rosji Biełaruś. A tacy, co się tutaj rodzili, na Białorusi, a mówią, że są Polakami? Do kościoła chodzi i liczy się Polak. Czy to zależy od wiary? Tylko od wiary to zależy. Kto chodził do kościoła, liczył siebie Polakiem, a kto do cerkwi - prawosławnym, Biełarusem, bo jak w Rosji to Rosjanin, a tutaj to Biełaruś. Czy są takie wypadki, że ktoś ma wpisaną jedną narodowość a mówi, że jest innej? Takich głupich to ja nie znam. Ale s ą tacy ludzie. To jak była �wyniesioną z domu i nową współmałżonka. Pogranicze wy­ znaniowe jest więc w znacznym stopniu również fenomenem subiektywnym, mentalnym. Jest obecne w ludziach, nie da się nanieść na mapę. Podobnie ma się rzecz z pograniczem j ę z y k o w y m . Wspo­ mniałam już o powszechnej pod Lidą trój-, a nawet czterojęzyczności. M o ż n a scharakteryzować to zjawisko na wy­ branym, typowym przykładzie. Rodzina prawosławna. Język domowy - prosty, język modlitwy - jak w cerkwi. Dziadek mówi też po polsku (przedwojenna szkoła) i po rosyjsku (nauczył się po wojnie). Czyta po polsku, rosyjsku i białorusku. Pisze po polsku i rosyjsku. Zna polskie modlitwy i katechizm (zamierzał się żenić z katolicką panną). Babcia czyta cyrylicę i łacinkę (słabo), nie pisze (podpisuje się łacinką, po polsku). Córki i zięciowie mówią po rosyjsku (powojenna szkoła), rozumieją i trochę mówią po polsku (kontakty z rodziną w Polsce). Jedna z córek zamawia po staro-cerkiewno-słowiańsku i po polsku. Wnuki czynnie znają rosyjski, polski rozumieją słabo. Z wyjątkiem męża jednej z wnuczek, katolika. Prawnuki czynnie znają rosyjski i białoruski (przedszkole i szkoła), część z nich również polski jako język modlitwy (druga babcia prowadzi do kościoła). Przy okazjach świątecznych i towarzys­ kich cała rodzina śpiewa. Repertuar jest białoruski, rosyjski i polski, a także ukraiński. A kiedy przeniesiemy się z parafii lcbiodz.kiej czy wawiórskiej kilkanaście kilometrów na północ, do Pielasy i otaczających ją wiosek, możemy do tej mozaiki językowej dodać jeszcze litewski. Nie podjęlibyśmy się narysowania mapy... Tu dotykamy jednej z zasadniczych kwestii - rozumienia pojęcia pogranicze. Nasze doświadczenia terenowe każą je rozumieć jako 'strefę współwystępowania elementów, należą­ cych do różnych kompleksów kulturowych' czy też 'obszar przejściowy od jednej inności do drugiej, łączący, integrujący, przetwarzający elementy ich obu'. Jeżeli więc posługujemy się pojęciem pogranicze, to w żadnym razie nie kojarząc go z granicą ani w rozumieniu 'linia' (bo pogranicze to raczej pas, strefa, obszar), ani w sensie 'coś, co oddziela' (skąd blisko już. do przeciwstawienia i , być może, wrogości). Czy zatem pogranicze etniczne? Tego terminu zdecydowaliś7 wojna i idąjedni, to pagony zrywa, jak drugie, to znów nakłada, o to nawet po telewizoru pokazują, w kino. To śmiech. Czy jest jakaś różnica między Polakami, którzy mieszkają tutaj, a Polakami w Polsce ? Widzimo jest. Dlatego, że Polak urodził się w Polsce i on wie, źe on tam żyje, że on Polak. A tu on sam nie wie, czy on Polak, czy on Białoruś, czy on katolik, czy on prawosławny, czy Rosjanin. Tu nie ma rządu dobrego, ja myślę, że to dlatego. A tam Polska jest, ona i będzie, i on siebie czuje, że on Polak, a tu on sam nie wie. Czasami porozmawiasz po polsku, czasami po białorusku. Nie ma drużby żadnej, zrozumienia. A czy Białorusini czują się tu, na Białorusi, tak jak u siebie, czy traktują Białoruś jak swoje państwo? Białorusy siebie nie czują ni w jakim porządku, dlatego, że on, no, ile on tym Białorusem? Lat 10, jak tu zaczęli mówić po białorusku, jak te wszystkie szyldy powypisywali. Wcześniej tego wszystkiego nie było, tylko po rosyjsku. Białorusy, a i w szkole po rosyjsku, i w cerkwi batiuszka po rosyjsku, to jak on tobie może być Białorusem? Ja myślę, że będzie wielki Bóg, jeżeli to wszystko zamocuje się i będzie razem. Przy Polsce to jeszcze pozwolili krużki te białoruskie organizować, a za ruskim to za fraki i do więzienia. Nic nie było. Tych wszystkich białoruskich kierowców, czy jak ich nazwać, do tiurmy wsadzili, w Kartuz-Berezie, to nawet jeden tu od nas siedział, nazywał się Sołwiło Walencin. On szedł za proletariat, za komunizm. Wot, takije rzeczy. Jaki jest związek nacji z wiarą? Jest i katolicy, [coj licząsiebie Białorusinami, a jest i prawosław­ ny, który sczyta siebie Polakiem. Jak na przykład ślub brać: jedno Polskie, katolickie, a drugie prawosławne. No, i trzeba żenić się, Po wyjściu z kościoła my się w ogóle nie używać; wydaje się wieloznaczny, a przez to nieprecyzyjny, dlatego łatwo tu o nadużycia." A więc narodowo­ ściowe, czy może narodowe? Po dwóch latach badań odpowiedź na to pytanie brzmi: ani takie, ani takie. Nie narodowościowe, bo nacyjne i nie narodo­ we, bo przednarodowe. Tutaj dwie niezbędne uwagi. Taka kategoria, jak narodo­ wość, wydaje się w dużo mniejszym stopniu - o ile w ogóle - obiektywna niż wyznanie czy język. I , żeby móc jej używać jako terminu, trzeba znać odpowiedź na dwa pytania: czyja to rodzice nie pozwalają, to ksiądz albo batiuszka ślubu nie dają. Jeszcze batiuszka to mog ślub dać, a ksiądz nie. Kościół to więcej taki twardy był, więcej umocniony między sobą. Ja nie wierzę, że tutaj będzie ta Biełaruś. Dlatego, że tu połowa ludzi to katoliki. I Polacy, kościół więcej silny jak cerkwa. O, tu w Grodnie ile ich jest, i modlą się, i młodzież tak ładnie po polsku mówi... A Biełarusy to więcej po rusku, albo baptysty swoje wiary zaczynają wprowadzać. Co to za wiara: baptyści? Jak tu powiedzieć. To taka pośrednia wiara między katolicką a prawosławną: krzyża oni nie przyznają, wierzą w Boga, ale krzyża na siebie nie kładą. Obrazów nie przyznają. Ja tu się spotykam z nimi często, bo mój rodni brat u tych baptysów, to my często kłócim się. Ja mu mówię: Ty głupi człowiek jesteś, a co to prawosławni nie umieją w Boga wierzyć, kto to tobie nie daje wierzyć? Ten sam Bóg. Sprawiedliwość każdego człowieka w du­ szy jego. I czy ty będziesz Polak czy Rosjanin, ważne, jak ty będziesz ludziom robić, dobrze czy źle. Jaki człowiek urodził się, takim powinien żyć. Tak będzie sprawiedliwie. A jak będzie rzucać się we wszystkie strony- tołku nie będzie. Ja trzymam się swojego drzewa, urodziłem się taki, i taki będę. Rozmowa w Szpilkach (KDSzp3) Czy tutaj kiedyś byli tylko Polacy? Nie. Tut wsiowremia ludzi i takije i takije. Nu, wot, katolik woźmie prawosławnuju za mąż, wot, takaja mieszanaja, wot, zmieszane ludzie. A często były tutaj takie mieszane małżeństwa ? 181 �jest kategoria (tzn. kto się nią posługuje) i co ma oznaczać. Kiedy to pytanie sobie postawiliśmy i kiedy zaczęły się pojawiać pierwsze odpowiedzi, okazało się, że pytanie o naro­ dowość czy naród jest z pewnego punktu widzenia bezprzed­ miotowe. Jest mianowicie bezprzedmiotowe dla naszych roz­ mówców. Nie występuje w języku podmiotów badania. Bo oni określają sami siebie w innych kategoriach niż tak oczywiste dla naszego myślenia potocznego ( i , często, naukowego) kategorie narodowe. W okolicach Lidy mamy bowiem do czynienia nie tyle z narodowościami, ile z nacjami. Nasze rozmowy na tematy „ n a r o d o w e " wyglądały mniej więcej tak: - Pan powiedział, że jest patriotą swojego narodu, czyli... - ...czyli swojej wiary. - Naród Polacy, a nacja? - Nacja tak samo polska. - Czyli nacja i naród to takie same słowa? - Nacja i naród to samo. Nacja to jest nacja: nacja polska, nacja prawosławna, nacja muselmanów - to nacja. - A nacja i wiara? Czy to się czymś różni, czy to to samo? - Każda nacja musi wierzyć w swoje. (DZPap3) Jednym ze słów - kluczy do opisu samoświadomości miesz­ kańców wiosek pogranicza okazało się więc słowo nacja, rozumiane przez większość naszych rozmówców jako 'wiara'. Potwierdzili oni tym samym spostrzeżenie, poczynione przed 60 laty na Polesiu przez Józefa Obrębskiego: Niezależnie od [...] politycznego utożsamiania się ludu, zamieszkującego dane terytorium państwowe, z władzą, sprawującą nad nim rządy, poddani dzielą się na nacje, to znaczy grupy religijne, różniące się między sobą kulturą, w pierwszym zaś rzędzie wiarą i mową. Taki podział - na „nacje, to znaczy grupy religijne" - jest tradycyjnym porządkiem świata, który badaliśmy . Jest tego świata porządkiem mitycznym - to przez jego pryzmat miesz­ kańcy wiosek i okolic postrzegają i klasyfikują rzeczywistość społeczną. Co więcej, wydaje się, że wydarzenia polityczne, w tym prześladowania religijne ostatniego 50-lecia, nie zniwe­ czyły tego porządku, przynajmniej w świadomości najstarszego pokolenia muzyków i szlachty pod Lidą. Od czasów pierestrojki funkcjonuje na Grodzieńszczyźnie przysłowie Harbaczou adk- rył wieru, ale zakrył żyćcio". Wraz z „otwarciem w i a r y " ujawnił się także tradycyjny porządek: Prawosławnych Polaków nie ma. Przechrztów nie ma. Wszys­ tkie Białorusy prawosławne, Polaki katoliki. (DZKrup 1) Katolik to wierzy w polska wiara i w księdza. Katolik. A jak Żyd, tak w żydowska wiara. Prawosławne w batiuszki wierzą i w swajo. (PPRoubl) Tam i Tatary żywut. [...] Ani i modliatsia pa swojemu, u nich swaja ta..., как ona nazywajetsia. [...] Uże как razreszyli, to uże każda nacja swoju wieru ma. (JSPiel5) Nie da się opisywać samoświadomości społeczności tutej­ szych bez użycia słowa nacja. Czy oprócz niego wprowadzać też narodowość, to oczywiście kwestia decyzji co do wyboru terminologii. Gdybyśmy zdecydowali się posługiwać pojęciami narodowość i naród, należałyby one w tym wypadku wyłącznie do języka badacza (nasi rozmówcy pierwszego z nich w więk­ szości nie znają; drugie natomiast prawie wyłącznie w etymolo­ gicznym znaczeniu 'ludzie'). M y zdecydowaliśmy się jednak korzystać jedynie z przejętego od r o z m ó w c ó w słowa nacja. Jest ono synonimem, ale nie absolutnym, narodowości, i dlatego, żeby tę odrębność zawartości treściowej podkreślić i zarazem zapobiec nieporozumieniom, określaliśmy badany teren nie jako „pogranicze n a r o d o w o ś c i o w e " , ale jako „świat różnych nacji". Ponieważ prowadziliśmy badania w nowo powstałym państ­ wie białoruskim, zachodzące w nim procesy narodotwórcze były stałym przedmiotem naszej uwagi. A ponieważ zarazem były to badania, prowadzone w społecznościach lokalnych, wiejskich, czy też - jak można by je nazwać za Józefem Obrębskim, robiąc w tym miejscu wyjątek i przywołując termin, którego nie używaliśmy - grupach etnicznych , było dla nas oczywiste, że mamy do czynienia ze społecznościami, które narodem (narodami) dopiero się stają (lub mogą, ale nie muszą się stać). W początkowym etapie badań musieliśmy być czujni, aby nie projektować odruchowo na naszych rozmówców oczy­ wistych dla nas kategorii narodowych. Musieliśmy uważać, żeby nie tworzyć na przykład z tamtejszych katolików, którzy o sobie mówią Polaki, „narodu postulowanego" - 'zbioru ludzi, których jakiś naród świadomy z tej czy innej racji uważa za przynależnych do siebie, bez względu na ich własną świado- Nu, wsio wremia tak. Wsio wremia tak. No, ja pa polsku nie umieju czysta hawaryć. Tym się różnią, że jedni do kościoła, a drudzy do cerkwi? Wot tolka eta i było. Wot eta tolka. Maleńkich wiazuć prawosławnyje w cerkwu, Polskije u kaścioł, nu, spory nikakoj niet, a za muż dziewuszki szli wsierawno. Jeśli palubit chłopca, idzie na mąż, nu i nie hladzić, szto on Ruski, a taja nie hladzić, szto Polski. Wsierawno iduć. Wot u nas zmieszany naród. A czy pani zgodziłaby się, żeby córka wyszła za Polaka? Woj! U mienia try niewiesty i wsie try Polki. Prostawcie siebia. Как budźta naroczna. I, ot, ich... eta... ikony ani pryniaśli, kada za mąż szli. Wo wremia swadźby. Oni wieńczali się w cerkwi? Ani tolko w sielsowiecie razpisalisia. Sztob sporu nie była. No, a żywuć, jak choczuć. Nu, niewiestki chodziać u kaścioł malicca. No i puść. U nas adzin Boh, adzin Isus Chrystos, a coż ja budu prociw, szto majesynuli wziali. Nu, za czem tu razdzielać, jeśli Boh adzin. A dzieci byty chrzczone w cerkwi czy w kościele? W cerkwi. U adnaho syna w cerkwi, a u druhoho w kościele. No, tak chaj sabie, kakaja mnie raznica. Wsierawno. Boh adzin. I Pan Jezus adzin. Ja как ta nie razliczaju, mnie, nie znaju, panimaju ja dobra czy drenna, no, ja nie razliczaju. Jeśli by był u Polskich adzin Boh, a u nas druhi, nu, to moża ja padumałaby: można nasz liepszy? Nu, a kaliż jon adzin, i Pan Jezus adzin, i Panna Maryja adna, no, tot jakżeż tut razdzielać? To dzieci będą Białorusy czy Polskie? Nu, adna niewiestka chreściła dzieci u kaściele, tak i ana wodzić u kaścioł, tuda malicca. No i puść, chaj molaćsa, gdieżby malilisie. Chaj pryznajuć szto ta. Wsio taki nada bajacca. Czewo ta. Nu, a eta, gdzie batiuszka chreścił, i tuda i tuda wodzić. Kali im gdzie zadumajecca. A po nacji? Biełarusy. A taja, szto chreściła u księdza, budut Palaki. Nu kanieszno, jakże? Raz ksiądz, on w kniżkie takiej... wot, dumaju, szto tak. A radzice budut pisacca: ojciec Biełaruś, matka Polka. Ja dumaju, tak budzie. Nacja to jest to samo co wiara? Nu, nacja i wiara, nu, kanieszno musi toje sama. Czy może być katolik Białoruś? Ja nie znaju, etaha u nas nie razliczajut. Szto on żywiot na Biełarusi, a chodzit u kaścioł. Nikto nie zapreszczajet, nikto. Nie. Pażausta. Jest i kaścioły, jest i cerkwy, kuda choczesz, tuda idzi, malisia. Etoho nikto nie zapreszczajet. A jak ktoś ma w paszporcie Polak, to on jest katolik? Czy może pójść do cerkwi? Może pójść. Ni u kaściele, ja dumaju, ni u cerkwi, nikto nie spraszywaje, kakoj ty nacji i paczemu ty pryszoł u kaścioł. Etawo nikto nie spraszywaje. Czyli może być Białorusin katolikiem? Uhm. Niewiestki pażedajut, kanieszna może. Eta ad czeławieka zawisie, jeśli on zachocze, to i. Wtedy należy zmienić wiarę? I może i zmienić, a może, ot, u nas uże żeniacca tak, szto tak i piszutsia, nu, panienka Polka, a chłopiec Biełaruś, tak i piszutsa, nu, a wsierawno żeniacca. A uże dzieci tam, как oni buduc, v 10 182 12 �13 mość narodową lub jej b r a k . ' Nie byliśmy przecież działacza­ mi narodowymi, mieliśmy być badaczami - i jako badacze znaleźliśmy u naszych rozmówców potwierdzenie ostatniego członu przytoczonej definicji: brak świadomości narodowej. Można natomiast wskazać na badanym terenie na oddziały­ wanie trzech ideologii „narodów ś w i a d o m y c h " , dla których narodami postulowanymi są nawet w pewnym zakresie ci sami ludzie . W tym, i chyba tylko w tym sensie można by tu mówić 0 pograniczu narodowym. Drogi oddziaływania tych ideologii są następujące: białoruskiej - szkoła (dotyczy to tylko najmłod­ szego pokolenia ) i w dużo węższym zakresie telewizja, radio 1 prasa (ludzie oglądają przede wszystkim telewizję moskiews­ ką, radia słuchają w dużym stopniu polskiego, prasy czytają coraz mniej, bo drożeje i białoruskich gazet nie lubią); polskiej - kościół i organizacje polskie (na wsi liczy się tylko kościół, ukonkretniony w osobie księdza i pomagających mu osób - najczęściej zakonnic z Polski); litewskiej (w Pielasie) - koś­ ciół (ksiądz jest Litwinem, język liturgii i kazań - litewski), szkoła (działają tu nauczyciele z Litwy), środki masowego przekazu i kontakty rodzinne (dużo młodych ze wsi mieszka w Wilnie). W czasie wyjazdów do „naszych wiosek" towarzyszyli nam 14 15 białoruscy koledzy: etnografowie, folkloryści i językoznawcy z Mińska. Ich współpraca, pomoc, konsultacje, i co równie ważne, wielka życzliwość, miały dla nas ogromne znaczenie. Nasza wdzięczność należy się przede wszystkim profesorowi Wiaczesławowi Wereniczowi oraz Uładzimirowi Wasilewiczo­ wi, Iharowi Karaszczance i Waleremu Kalinouskiemu. Dużo wsparcia, mądrych wskazówek i zachęty zawdzięczamy także profesor Elżbiecie Smułkowej, która pomimo obowiązków ambasadora RP w Mińsku zawsze znajdowała czas na rozmowy z nami. Przede wszystkim jednak dziękujemy naszym R o z m ó w c o m , którzy przyjmowali nas jak swoich, karmili, poili, nocowali, cierpliwie odpowiadali na nasze, często naiwne, niezręczne czy nietaktowne pytania i , niezrażeni, wprowadzali w swój świat. Dużo się od nich nauczyliśmy. Najwięcej chyba o tym, że różnice nie muszą oznaczać podziałów i nie wykluczają wspólnoty. Bo, jak mawia pani Nina ze Szpilek, nadta clazka razebracca w etych wiarach, w etych ludziach... Ija dumaju, kab liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisia ad tych Indziej. Jaki jon radzilsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh druha. Jakaja tut raznica, my dzieci adnoj planiety. My dzieci adnoj planiety. Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Katarzyna Kolasa Polacy tu od początku świata, jak Pan Jezus narodził się. Tutaj byli Adam i Ewa, oni Polacy. Pan Bóg Polak. Stanisława z Krupowa (TLKrupI) W wioskach Grodzieńszczyzny mieszkają ludzie, należący do różnych nacji. Jedną z nich jest „nacja polska". Po­ szukiwanie odpowiedzi na pytanie, kim są „ P o l a c y " w wios­ kach i okolicach, które badaliśmy: jak sami siebie określają, co jak zachoczuć. U mienie adzin syn na Rasiei żywię, nu i tam takoje miesta, szto tam ni kaścioła ni cerkwy ni ma. Nu, tam babka chryścić. Babka. Pachreściłate dzietki, nu ich dwoje u ich, nu, как ani tam ich pazapisywali, Polaki czy Biełarusy, ja jeszczo nie znaju. Skąd się wzięło tyle wiar? Nu, wy znajecie szto, dziewoczka maja, skazać by eta, to treba istoriu czytać, kab znać, adkul pajawilisia etyje nacje. Nu, eta trudna skazać, eta daże batiuszka u szkole eta prepadawał. Da patopu już był naród na etoj ziemie, na etoj planecie. Nu, i uże datul ludzie stali, tak jak i ciepier, uże wsiakije bezbożniki, jeśli dzie nabiwajuć, abirajuć, agrabajuć. Nu, i tady uże tak zrabili: zachacieli ludzi da Boha zrabić leśnicu, baszniu takuju. Nu i rabili, rabili, uże zara dabierucca da nieba. Boh widzie takoje, pamieszał im jazyki. Skolka tam ich było, adzin adnaho stali ni panimać. I ni kończyli baszniu. I ni dalezli da Boha. Eta batiuszka tak hawarył u szkolie. Czestne s ł o w a / J a to pomniu. Może ad etaha, nu, a jeśli pa naucznamu, to to uże może nie tak, ja dumaju. Eta treba, kab uczony i z ksiandzem ci z batiuszkam sporyli. No, a my takije, eta nie panimajem. Jeśli po naucznamu, to pewna nie tak. A może? Ja nie znaju. No, pa cerkiewnamu to tak. Boh pamieszał jazyki. Stali pa raznomu hawaryć. Nu, adzin skażet: Padaj kirpicz, a on p a d a ś ć kusok paliena. I nie zrabili baszni. Ni daliezli, kuda chacieli. Nie stali panimać. O, tak, как i my ciepier. Ad nas nikt za granicoj, już nikt nie panimaje, Amerykancou. Nu, my, Biełarusy, Palakou my, a i, nu, małyje dzieci toże nie panimajuć. Nu, w takom wozraście jak ja, to my polski jazyk wsie panimajem, my tolka hawaryć nie umiejem charaszo. Wot. A panimać, panimajem. Amierykanski my nie panimajem, niemiecki my nie panimajem... o sobie mówią, jak są postrzegani przez sąsiadów innych nacji, stawiało mnie wobec konieczności stałej weryfikacji własnych pojęć. Musiałam podjąć próbę zrozumienia badanej rzeczywis­ tości bez narzucania jej swoich kategorii myślowych i swojego języka. Chodziło przede wszystkim o to, żeby odnaleźć charak­ terystyczny dla niej system pojęciowy, zdobyć wgląd w samo­ świadomość społeczności „tutejszych". Już podczas pierwszych rozmów zauważyłam, że określenia Polak i polski nie są używane przez moich rozmówców w znaczeniach, jakie słowa te mają w języku ogólnopolskim. A Niemcy jakiej są wiary? Musi katoliki jany. Nu, ja to nie wiedaju, sztoż ja, jany tut byli etyje Niemcy, mnie było... U jakomż hadu jany tut byli? Ja jeszcze małalietnia była, adkuda ja znaju, jakoj ony nacji. Ja dumaju, Polaki. A może toże zmieszanyje wsiaki? Albo u Polszczy wsie Palaki - nie. Tożeż jest wsiakije u was tam, u Polszczy. J e ś ć u was i Biełarusy, jeść u was i Ruskije, jeść. mąż: Tam jeść i Litowcy... Tak szto, wiera litowskaja nie kataliczeskaja, nie katoliki? mąż: Katoliki. Nu, tak kakaja raznica? Paliak - katolik i Litowiec - katolik. mąż: Piszutsa jany Litowcy. A, nu, tak, nu, tak i my piszemsia Biełarusy. U pasparci. A my prawosławnyje. Wot. O, heta nadta ciażka razebracca w etych wiarach, w etych ludziach, i ja dumaju, kab liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisia ad tych ludziej. Jaki jon radziłsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh druha. Jakaju tut raznica, my dzieci adnoj płaniety. My dzieci adnoj płaniety. mąż: Nie zawisie ad nas. Nie zawisie ad nas. Ni Palaka, ni Ruskaha. Zawisie ad charoszaha czeławieka. Jeśli jeho dusza charosza, tak u jom Boh. A jeśli jon zbójca jaki, u jeho Boha ni ma. Chaj, on ci Paliak, ci jaki, wsierawnoż bandziucha, płachoj czeławiek. Wot, takaja rabota. Ja dumaju, czeho jany czepiacca? Biełaruski jazyk, ruski jazyk, na jakim kto haworyć - chaj haworyć. Jak kto radziłsia, wsie wiery adnoho Boha. 183 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc2a6bed46382fd1ac38ba6d993986ce.pdf fce1fa5747121d5d3ca75592c850f1f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:986 Title A name given to the resource Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie pośmiertne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.9-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K A Z I M I E R Z MAJEWSKI (1903-1981). WSPOMNIENIE POŚMIERTNE W dniu 27 lipca zmarł profesor Kazimierz Majewski urodzony 25 marca 1903 r. w Brzeżanach. Jest rzeczą zrozumiałą, że utrwalenie pamięci po zmarłym będzie wymagać wielostronnego naświetlenia i na­ wiązań do poszczególnych ogniw, które łączyły prof. Majewskiego z róż­ nymi dyscyplinami naukowymi i zespołami pracowników nauki. W t y m miejscu chcę pożegnać nie tylko osobistego przyjaciela, lecz także inte­ lektualnego partnera, z którym w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wielokrotnie sięgaliśmy głównych nurtów myślowych traktujących o kulturze ich teorii i wyników utrwalonych w kręgu nauki polskiej. Ze względu na swe powiązania przedwojenne prof. Majewski mógł �10 odegrać najkorzystniej rolę znaczącą w organizowaniu życia naukowego i kulturalnego w powojennych warunkach odradzającej się państwowo­ ści. Toteż w połowie lipca 1945 r. prof. Majewski działa już jako dele­ gat Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki w zakresie ochrony zabytków mu­ zealnych na Dolnym Śląsku. Równocześnie we Wrocławiu prof. Kazi­ mierz Majewski przygotowywał podstawy organizacyjne uniwersyteckich katedr archeologii, historii sztuki i historii starożytnej. Znajduje też czas i siły, żeby w roku akademickim 1945/46 aktywnie kierować Wstęp­ nym Rokiem studiów dla Wydziałów Uniwersyteckich, z t y m że w la­ tach następnych 1946-1949 ogranicza się do opieki nad Wydziałem H u ­ manistycznym i Prawnym. Z prawdziwą jednak pasją prof. Majewski zakłada podwaliny pod wydawnictwa z dziedziny archeologii. Z Jego inicjatywy zostało na początku 1946 r. powołane do życia Polskie To­ warzystwo Archeologiczne, w tym też Towarzystwie wybrano prof. Majewskiego sekretarzem generalnym i redaktorem rocznika „Archeolo­ gia" oraz serii wydawniczej „Biblioteka Archeologiczna". Wybiegając myślą wstecz ku okresowi, kiedy w nowych, określonych warunkach odradzającej się państwowości trzeba było wszystko zaczy­ nać od początków, czy też od nowa, musimy sięgnąć także zakładania zrębów pod zadominowanie myśli marksistowskiej. Na tle różnych prób i poczynań przebudowy metodologicznej, wspar­ tej na założeniach materializmu historycznego, działalność prof. Ma­ jewskiego zasługuje na szczególną uwagę. Wraz z zespołem swoich ucz­ niów i współpracowników prof. Majewski przy każdej nadarzającej się okazji w dyskusjach, na konferencjach, w referatach i artykułach ostro stawiał sprawę potrzeby unowocześnienia metodologicznego i przebu­ dowy organizacyjnej archeologii w Polsce. Archeologia winna stać się nauką historyczną — głosił prof. Majewski. Zbliżenie archeologii do badań historycznych usunie linię podziału, dotychczas mniej lub bar­ dziej wyraźnie odgradzającą sferę zainteresowań archeologów klasycz­ nych od dotychczasowych zakresów poznawczych prehistoryków. Co więcej, obciążając warsztat pracy archeologa klasycznego zazwyczaj nie­ docenianą dziedziną historii kultury materialnej, przyczyni się do zli­ kwidowania tradycyjnego ukłonu archeologii klasycznej w kierunku badań sztuki grecko-rzymskiej. Wizja uhistorycznienia archeologii klasycznej zarysowana przez prof. Majewskiego stanowiła dla jednych niewątpliwie perspektywę kuszącą, drugich zaś zmuszała do gruntowniejszych studiów historii technik pro­ dukcyjnych, dystrybucyjnych i konsumpcyjnych dóbr materialnych. A więc do odejścia od tego, co już było zdobyte i opanowane. Czy opory ujawniające się w pewnych dziedzinach archeologii kla­ sycznej przy proponowanym unowocześnieniu metodologicznym i poszu­ kiwaniu kierunków przebudowy organizacyjnej archeologii w Polsce były w sytuacji powojennej zjawiskiem powtarzającym się, powiedzmy �11 normalnym? Otóż nie. Profesor Majewski osiągnął liczący się postęp przy likwidowaniu sztucznych barier podziału doprowadzając w 1953 roku do zlania się w jedną całość organizacyjną — Polskie Towarzy­ stwo Archeologiczne — wszystkich archeologów i numizmatyków. Ten sam kierunek działania cechował jego udział w pracach Kierownictwa Badań nad początkami Państwa Polskiego. Poszukiwanie dróg prowadzących do scalenia utrwalonych tradycji i zasobów badawczych historii kultury materialnej z natury rzeczy m u ­ siał doprowadzić profesora Majewskiego do nawiązania ściślejszych i or­ ganizacyjnych kontaktów z Etnografią. Pomimo bez mała wiekowej tradycji gromadzenia materiałów z zakresu ludowej kultury material­ nej i pomimo, że w okresie międzywojennym działało pięć katedr uni­ wersyteckich wprowadzających do studiów i badań zjawisk kultury metody naukowe czerpane z głównych kierunków światowej myśli etnologicznej i etnograficznej i wreszcie pomimo, że w kręgu etnografii polskiej od momentu ukazania się w roku 1928 kapitalnego dzieła prof. Kazimierza Moszyńskiego — Kultura ludowa Słowian, tom I Kultura materialna — mocno utrwaliło się spojrzenie na korzyści naukowe pły­ nące z intensywnych studiów wytworów kultury materialnej, ich wyra­ zów ideowych i faz rozwojowych oraz umiejętności odczytywania za­ sięgów terytorialnych typów i podtypów wytworów — nie był to jednak stan rzeczy, który pokrywał się z planami prof. Majewskiego. Zdaniem Jego dla zrealizowania wizji w pełni płodnych studiów historii kultury materialnej również i etnografia, obok archeologii klasycznej i trady­ cyjnej prehistorii, winna być wraz ze swoimi zasobami wiedzy o star­ szych i świeższej daty składnikach ludowej kultury materialnej w i ­ dzianych w odpowiednich zespołach również przebudowana metodolo­ gicznie na założeniach materializmu historycznego. Właściwą drogą pro­ wadzącą do ujednolicenia metodologicznego ujęć kulturoznawczych by­ łoby stworzenie odpowiednich ram organizacyjnych w nauczaniu i ba­ daniu. Postulaty prof. Majewskiego zaczęły się urzeczywistniać w latach 1949-1954. W 1949 roku przy Wrocławskim Towarzystwie Naukowym powstała Komisja Historii K u l t u r y Materialnej, w roku następnym zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego powierzyło profesorowi Majewskie­ mu zorganizowanie Uniwersyteckiego Studium Historii K u l t u r y Mate­ rialnej. Rekrutacja studentów na to Studium ustanowiona została w trzech ośrodkach uniwersyteckich. Studia o wspólnym dla wszystkich programie trwały trzy lata i dopiero na czwartym roku obowiązywała specjalizacja z archeologii polskiej, etnografii z etnologią i archeologii antycznej. Jednocześnie szukano rozwiązań dla kwestii, gdzie należało­ by zatrudnić absolwentów tak pomyślanego Studium. Obok tradycyjne­ go zatrudnienia w placówkach naukowych i muzeach w rachubę miały wchodzić zakrojone na dużą skalę badania, np. Badania nad Początkami �12 Państwa Polskiego, oraz stała praca w nowym typie placów oświato­ wych — Regionalnych Domach Kultury. "W zagęszczającej się myśli wokół wcielania w życie zamysłów prof. Majewskiego łączenia w studiach uniwersyteckich i przebudowie meto­ dologicznej dotychczas odrębnych trzech dyscyplin naukowych nie spo­ sób jest pominąć trudności, które w coraz ostrzejszy sposób dawały znać o sobie. Pomijając sprawę trudności wynikających z przyczyn obiektywnych, powiedzmy borykania się z doborem odpowiedniej kadry pedagogicznej przede wszystkim, dawały o sobie znać w różnej postaci zalążki zwątpienia w słuszność samego pomysłu. Narastanie oporów w procesie przełamywania się dawnych nawyków z nowymi potrzebami doprowadziły po paru latach funkcjonowania Studium Historii K u l t u r y Materialnej do załamania się koncepcji studiów scalonych i powrotu do nauczania według modelu studiów z okresu międzywojennego. Jakże inaczej wypadnie spojrzeć — zwłaszcza oczami etnografa — na działalność prof. Majewskiego i jej w y n i k i przy scalaniu trzech k u l turoznawczych dyscyplin w jedną naukowo-organizacyjną całość — I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Po utworzeniu Instytutu (na bazie kierownictwa Badań nad Począt­ kami Państwa Polskiego), prof. Kazimierz Majewski został mianowany dyrektorem tej placówki naukowej. 'Funkcję tę pełnił do końca czerwca 1954 r. Jednocześnie prof. Majewski był kierownikiem Działu I I — Archeologii Antycznej w Instytucie i niezależnie od wewnętrznych zmian organizacyjnych kierował tą placówką i jej wydawnictwami do przej­ ścia na emeryturę. Był to już ostatni etap w realizowaniu zamysłu prof. Kazimierza Majewskiego połączenia pokrewnych dyscyplin naukowych w jedną organizacyjną całość. Od momentu podjęcia prac w KO I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w Instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów został wydzielony dla nauk etnologicznych jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V zaprezentowana jest cała dyscyplina bez jakichkolwiek z góry ustanowionych ograniczeń. Profesor Majewski dobrze widział potrzeby powołania czteroczłonowego Instytutu z naukami etnologicznymi łącznie. Ostrość tego spoj­ rzenia szczególnie mocno zarysuje się, jeśli uświadomimy sobie, że na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie posiadała w ogóle wyraźniej zaznaczonego miejsca. Nauki etnologiczne w I H K M reprezentują w Polskiej Akademii Nauk nową myśl naukową. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Wprowadzenie et­ nografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnograficznej, reprezentacji dyscypli­ ny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku naukowym, lecz przede t �13 wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpowiednich wa­ runków dalszego rozwoju. Za zasługi wniesione do odbudowy i nowej organizacji nauki Kazi­ mierz Majewski otrzymał najwyższe odznaczenia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Chyląc dzisiaj czoło nad t r u m n ą Profesora Majewskiego w kręgu et­ nologów i etnografów odczuwamy nie tylko głęboki smutek wraz z Jego najbliższymi, lecz także i świadomość mocno utrwalonej wdzięcznej pamięci. Witold Dynowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c74ddac19495e436ce6ab22a1af8ed.pdf 5392aa83ecf08cc1c19c74ff58236ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1908 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource architektura - styl narodowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1770 Title A name given to the resource Kazimierz Mokłowski (1869-1905) i jego stanowisko w sprawie tzw.stylu narodowego w architekturze polskiej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.105-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska-Łysiak, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, nS3 MALCORZ.·1T.l l"::ITo\\·SI"::A-LYSIAI..:: LubLa KAZI:'vITERZ ~IOKŁOWSKI (1869 - 1905) I JECO ST:\NOWISKO W SPEA. \VIE TZW. STYLU NARODOWEGO .,.W ARCHITEKTURZE POLSKIEJ .,Schiller np. i Mickiewicz pokun\,:' się z literaturą ludu i w zbrata·;. U tym wytworzyli prawdziwe i wie]':, dzieła sztuki. Dlaczegóżby VI: ;.;2 świat, co odrodził poezję nie m;" być ożywczym j zbawczym dla chitektury?"' Franciszek Ksawery lVIartynows'-: Kazimi,'rz ;\'1oklowski ,.architekt i ~ocjalista" (jak napisał S~anisla\\' Elia~z Hadzikov,;ski w jednym z listów do Stani~ława '·Nicza ~) jest dzisiaj postacią niemal zapomnianą. A przecież u stulecia poprzedniego i na początku naszego był znany Ze' swych prac architektonicznych i l.Jadav,·czych, ja~.;: też (może o ni·!! Witkt2schyL:u zarÓWt;J w pe:;\'- \ F,·a:~('i.ąl'k Ksawery ;,Iartynow~ki (1848 -1896) historyk sztuki, etnogr~,; publicy.,ta: ;lutOl' licznych pr;ll:, \\' któ,'ych zajmował się krytykcl stanu współcz:~,[lej archiŁcktury i wskazywał sposoby poprawy sytuacji; pierwszy sfo'l'lTIuło',,;:,,: z"",auniellie p:llskicj architektury narGdo\\'ej. Przytoczony fragment pochodzi ',' F, K, :\1anYllO\vski. Zapoznane drogi It' SZWc!' polskiej, "Prze.gląd BibliograficznoA.:'chco!ogieZllY" 131. s. 170. Zob, też: A. K. Olszewski, Przeglqd koncepcji stylu ;".::r:oc/olOego Ie teoni orchitekturll polskiej przełomu XIX i XX wieku, "Sztuka i K.j't"ka" 195[1, nr 3 _.t: tam ąezególnie fragment: F, K, Martynowski, próba pos~<.-k:1l'ania nOl(:ego styllL (e architekturze llLdowej przy jednoczesnum uwzględnie,,;; .. u"chitektHry klasycznej, s, ~92 - 300. , Stnn:~ła\\' El:asz Radzikowski (18()3 - 19~~5) .. - lekarz, malarz, historyk, zna"',>. T;ltr i góLl],;zel.yzny; opublikował wiele prac, dotyczących przeszłości Tatr i P·;:i·hala: należal do \V~pólprilcowników ,.Ludu", "FamiGtnika TowaJ'zyslwa Tatrz:·,\sk:ego" i ..Prwgliidu Zakopia11skiego·'. Zob.: .J. Reychma-n, Ra.dzikowski Sta.nis'·, Ui F,;iasz Iw:1 l'n/ski Sloll'nik Biograficzny, t, VI, Wrocław Hl46 -1948,;, 229 - 21i o tak~e: Listy [) srU/lL zOKopioliskim (1892 -19'12), wstęp, komentarze, oprac. M, f,gidIo, Krakó\\' 1979. s, 39 - -lO (krótki biogram Radzikowskiego) i s, 39 - 147 (li<\: Radzikowskiego Jo S, Witkie\\'icza z lat 1896 -1909), Cytowane zdanie pochi}'.c· z: Radzikow:,ki. Li.sl do \Virkieleiczo z 1 IV 1901 r., przedrUk [w:) Listy .. " dz. ,;y:. e. 114. �106 Malgorzata Kit011·,<J..:a-Łysiak nej chwili nawet bardziej?) z działalności polityczno-społecznej :1. Ludoznawcy szanowali także jego aktywność i poświęcenie, z jakim podcjmu,wał inicjatywy i przystępował do badań nad budownictwem ludowym, Jego obszerny tom, poświęcony sztuce ludowej w Polsce, będący owocem powyższych badań, budził - po ukazaniu się w 1903 roku - żywe emocje 4, Ponadto miał Mokłowski własną koncepcjI',' odrodzenia architektury polskiej, był pionierem idei kształcenia architektów IN Kr;lkowie orn :l Dorobek aJ'chitektoniczmy :Vlokłowskiego nie jest wielki: wiadomo, że był ;'utorem planów przebudowy s:z.pitala żydowskiej gminy wyznaniowej z fundacji i\laurycc.go Laz'arusa we LWQwie. który to budynek utrzymany \\' ..stylu mauryt"ńskim" stan'll około 1903 r.; wkrótce potem lVlokło\vski zaprojektował dwa doa,y j"l.]eszkałne - przy ul. Piekarskiej 38 i 40 we Lwowie, gdzie Z~lstoso\\'ał ..'t:r] zakopial1ski" (1903); zajmował się tel; rekonstrukcje] arch itektury: prz,-,p;'ow;ldz'ł L;'go .'f)dzaju pral:e w pałacu księżny Lubomirskiej \\. CzerwonogrocIzie kolo Załeszczy;C, canowił kościół w Dobromiłu, zaprojektował przebudowę .,baszty prochowej" na Wałach Gubernatorskich i budowę archiwum oraz muwum hislol'ycZlll'go Wl; LW'J'>\iie. Te i przytaczane poniżej i'!lformacjeo życiu i clzi~l;a!ności K:l;:im;l'l'z~, 1\Ioklo,\'~kiego zaczerpnęłam głównie z: W. Biertkowski, Mokloll'ski Kazimierz [\'.':1 f'o!s,,;i SI01.Llnik Biograficzny, Warszawa 19·76. t. XXI, 1. s. :i83 - ,~8:i. Dor"!1l'k badav,-czy .'i)okłows-kiego je"t także sk,'{)mny, choć zn,ICZ,)cy: problemem ochrony zabytków :choćby \v formie opisu, zapisu sz!dcowego lub fotograficznego) za intL'rc,,, 'wał ok,,!o J 900 1'. pr"f. M. Sokołow"kiego, CI poprzez niego Komisjr.: Historii Szt ulei krako',v.:-kiej Akademii Umiejętno~ci; dziC;-ki jej sub\vencjcm (minimalnym) mógł c:dbyć sw:; niektóre wyprawy telenowe; ich OWOCeopublikował p')lem (czdć Uk:1Zl11~lsit; [J'J.,miertnie) w Sprau;ozdaniach Komisji do BCldal~j() Historii S:::tukl l(' ]',)/sec (:lP: J!!vG. t. VII, s. 529-55·8: Do dziejów archźti?ktllry c<'rkielcn('j 'IW RUSi Czerll'on.;j) :, M. Sokołowskim); 1912, t. VIII, . ;. ~(jl - 337: Sprnu:ozdalli" ::: lryci('e:::ki odbylći kosztem Komisji 'W r. 19904 'W cdu badaliia s:::Tuki lodoll'l'j (z bratc'm, Tadeu.ize':). I),'i\\'(Jdem uznania dla działalnoś'ci badaWCZej :Ylokłowsk;eg() ,;,) cho('by l~CZ'IC ',\ lmianki na łamach "Ludu", gdzie jego OSOb~lbyła wielokrotnie zauw~lżana: Z:l:1lm:! się np. wśród referentów zaproszonych d,) u~\\';l'tl1iL'n;~1 obchodów X-!l'ci~1 T\\·;,rzystwa Ludoznawczego we Lwowie, z której tu okazji zaplanowano zjazd n~lUj';l;IVY z wystawą etnograficzną (notatka Iw:] "Lud" 1905, L XI. s. 97); w piśmie tym (\;,mL;e, s. 204) znalazł .siq także nekrolog Mokłowskiego z podkrc;ś]eniern jl;'go zaslug jako autora licz'nych publikacji o sztuce ludowej: jalw zmarlemu członkowi To\VaTzy"twa Ludoznawczego, poświęcono lVIokłowskie;nu chwih; uwagi tla X] \V,lln::,n Zgromadzeniu tegoż (tamże. '3. 323); w nastp'pnYl:h latach przywoływane) jego ;a~\\]·sko na lamach pisma równie częsLP. przede wszystkim p::dejmuj,jC dyskus;G ! jego poglądami, co nalp.żaloby uznać za mimowolnL' -- swiadectwo .ich ży\'. dntości. l Zob.: K. M0łdowski, Sztuka ludowa lU Polsce, L'.vów 1903. SLUl <pi;l:i o tc-j::~ p'acy najkrócej uji-jl Bieńkowski, Moklowski .... dz. cyt., s. 584: "krytyk;) fachowa 'al'ówno dawniejsza (Wla'dysław Ekielski. KarD! Hadaczek 190-1. lWim Fra::;';:C) -' 1905, Henryk U!aszyn 10081. jak i współczesna (Jan Stanisław Bys:rOtl lf'39, Roman Reinfus's, Tadeusz Broniewski -- 19:i0) podnosiła wielk,] L'rucl~'cjc: aulDJ'<I 'i trwałą wartość zgrcmadzonego matel'iałLI ikonograficznego l...], n<1t0miJ',t kwestionowała wn-ioski wy:suwane pi'zez TvIokłowskiego z dodekail L'ty:n;)logicZll(l .kzykowych, 1\0 których n'e posiadał dostatecz:lego przygotowania". �KAZIMIERZ MOKLOWSKI 107 (1869 - 1905) co ogromnie ważne - należał do najgorętszych zwolenników i propagc'.~orów Witkiewiczowskiego "stylu zakopiańskiego". Ta strona jego dziC1.lalności będzie mnie tutaj intereó'ować najbardziej .. Do zajęcia :-:ię tym tematem skłonił mnie zaś fakt, iż co gwoli śc;ólości muszę zaznaczyć właśnie ostatnie z wymienionych przejawó'N "k1.ywności MokłO\vskiego, które uznać wypada za różne 3spekty tej Gamej kwestii, tzn. spra\vy "stylu narodowego" w architekturze polskiej, /rwnc były za jego życia tylko nielicznym. Dopiero po drugiej wojnie ::wiatowej i\ndrzej K, Olszewski w swoim PTzeglqdzie stylu naTodowego l(' teorii aTchi/f>ktury polskiej p'I'zelomu XIX i XX wieku skrótowo omó·· 'NiI poglądy Mokłowskicgo na stan współczesnej architektury; oraz wyLorzystał fragmenty jego tekstu pl. Dla dobru szwki polskiej, gdzie MD\ łówski postu low,ql przeniesienie studiów architektonicznych z Politecl1niki L'xowskicj do Szkoly Sztuk Pięknych VI Kra~owie 6. Drugą pracą, w której nazwisko Mokłowskiego pojawiło się kilk,,~~;rotnje vvraz z p"zcdrukiem jego listu do St2"islawa Witkiewicza, je.ot lbiór Listów o stylu zakopiU7~skim ... , oprRCOVv'<lny przez Michała Jagjc~lt: '. Świadt'dwo Stanisława Eliasza Radzikowskiego w postaci przy to . c7.0nyc:h tamże jCf.5,olistów do twórcy .,stylu" rZ'jca ciekawe {;wiatło n:1 "o]~ Moklowskicgo IN krzewieniu idei Witkiewicza 8. Interesujący j2St ta'kże z tego w:aśnic względu wf'pomnia;}y list v1okłowskicgo, który ~wr.:tz L .jego -tliewzmi,mkowanym przez 'komentatora korespondencji -- ob·'lcrnym artykułem o Witkiewiczu jako ,budowniczym polskim" 9 stanowi JI~dcn ;: argumentów, nieco weryfikujących wcześniejsze badania Andrz~;.it K. Olszewskiego. Fakt, iż Olszewski również przeoczył istnienie po. '.\·yższego tekstu MokłovV'skiego o twórcy "stylu zakopiat'Jskigo" pozwoU mu uznać Mokłowskiego teorię "stylu ludowego p o l sk i e g o" za całko",'icie oryginalne" choć przyznawał jej bliskie pokrewieństwo z koncepch "'Vitki(.:wi('7.~. Tymczasem - co trzeba wyraźnie podkreślić - Mokłowsk{ już je,..:ieni.,\ 1901 roku (a więc zanim napisał svve najważniejsze artykuły) nąleżał dć) grona z2gorzałych zwolenników "stylu", w którego koncepcji widział _.- ja~, Z(11j<1się świadczyć fakty szans~ urzeczywistnienia v,łasnych postulatów. Przegląd OlszC'wski. j fi Z:,b.: !"c'nty K. Mnklowski. przytacza Olszewski, 7 K. Moklow,ki. li;:, cyt., .,. 694 - 696. Listy s Radzikowski. ;~"zedruk Q rw:] Listy, K. Moklowski, '.·:;m·ska ' 1g Q4, t. List IV. koncepcji Dla ... , op. dobra Przegląd do Witkieu;icza Stanislaw S, s. 341 - 343. polskiej, koncepc,1i .... do S. Witkiewicza .. , dz. cyt., cit., sztuki z 15 II ..Krytyka" dz. cyt .. S, 190,1 r., przedruk z 1 IV, 24 VI. 28 X, 1904, t. 1: frag- 331. 17 XI, [w:] Listy 23 XII. ... 1901 r" 113 -133. Witkieu;icz jako oudOll'r;iczy polski, "Biblioteka War- , �]08 M algorzata Kitou;,;J.;c!-Łysiak Należv stąd wnosić, iż działalność Kazimierz:! Moklow:::kiego w dL:' cdzinie archite;;:tury - zarówno na gruncie jej teorii, jak też praktyki trzeba interpretować w kategoriach realizacji jednego spójnego progldmu, którego celem byh poprawa sytuacji pol~kiej architektury pccz:,tk~[ XX wieku. Program ów mógł się zaś narodzić dzię<i temu, że 1VI,'klowski miał świadomość upadku tejże architektury, dostrzega] jej lnląc:zki, rozumiał potrzebę rewizji, odświeżenia, odn,owien ia przez·' l ze> by można "spolszczenie" modelu współczesnej architektury na te['<:-nie wszystkich trzech zaborów, był przekonany o niezbędnej wręcz k-Gnieczności naprawy (i gorąco wierzył w jej możliwość) sytuacji poprz:>: reformę sz;-.olnictwa wyższego, które jak uważ'1ł - powinno odegL.!ć \\' realizacji takiego programu decydującą rolę, głównie przez propag:.wanie tzw. stylu narodowego; jego ideę najlepiej (według Mok!owsk~'go) wcielił "styl luc1o'.vy polski" 10, d tego z kolei najodpowieclniejszy< przy;dadem byl "styl zaJwpiański". Niniejszy tekst podejmie próbę przedstawienia owego programu, <l z';razern stanowił będzie przypomnienie jego twórcy i rzecznika, ;'Jajważniejsze, in tercsujące mnie tu taj, teksty Mok lowskiego nosi; r 2Damienne, wiele znaczące tytuły, które już na wstępnie jasno określa))' zainteresowania autora: Walka o sztukę (1902) 11, Dla dobra sztuki 1)')1skiej (1904) 12, Stanislaw 1Vitkiewicz jako budowniczy polski (1904)1~, Zanim jednDk ui<azaly się wspomniane artykuły, Moklowski tuż pJ powrocie do Lwowa w roku 1897 podjął pracę w Lnntejszym biurze pI';:>:jektów budowlanych, kierowanym przez miejscowego architekta, Ja". Lewińskiego. Prawdopodobnie właśnie tam zetknął się po raz pierwszy,;:: ,,3tylem zakopiańskim", gdyż zaprojektowana przez Lewińskiego lwow,s,.J ujeżdżalnia "Sokoła", zrealizowana w roku 1898. wykazywała tegoż "stY'hl" wyraźne reminiscencje 14, Musiał jednak nie uświadclluiać sobie w P""" ni znaczenia tego faktu dla swej przyszłej biografii i poglądów, skoro .e,: tak nie'vvdzięcz~,ie pisał potem o swym chlebodawcy: "'., jest znakom;tym praktykiem - przedsiębiorcą, , ,", który" , , . ma może pewien sm,,": "X· ocenianiu :0 goto\vych Zob,: Tenże. Sztuka rzeczy ... ", ale " ... /.ur/owa.,., dz, cyt., nic ubliżq ani jen1u, s. 324: te:'minu tego ~~'-lj używał, autor. Tenże. Wa/.ka o sztu.kę, "Krytyka" 1902, t. 1. Tenże, Dla dobra sztuki,. , , dz, Cyt. "ł Tenże, Stanislaw Witkiewicz. ,., dz, cyt. 11 ZOJ. wzmjanj~ę w: A. K, Olszewski. Przeglqd problenwtyki (lrchitektonicz" [w:] Pol.ski? życie (ITtystyczne v.' latach 1890 - 1914, p~'aca zb, pod red. A. Wojccl:owski,~go, Vh")r:1"w l ~67, s. 145, 11 1~ "~o �KAZIMIeRZ l~Iawdzie, jeśli ; l.<lnie" l:;. powiem, MOKLOWSKI 109 (1869 - 19G5j że się on na architekt~rze, jako sztuce, nie rG- Dodam w tym miejscu, iż powrót Mokłowskiego do Lwowa był przy_ .~:zdem tam młodego absolwenta monachijskiej Technische Hochschule, ::,.•jry uprzednio poznał też uniwersytety w Zurychu i Berlinie - Char:i::Henburgu. Być może właśnie europejska perspektywa studiów pozwoj::" mu ostrzej widzieć stan rzeczy w kraju. Z drugiej zaś strony nie bez ;:"ctczenia dla krytycznej oceny istniejącej na ziemiach polskich sytuacji - też w architekturze .- były z pewnością sympatie polityczne Mokłowo:~jego, który związał się trwale z radykalnym skrzydłem ruchu socjaL0< :vcznego. Ów surowy osąd cenionego w środowisku lwowskim i poważnego ar'~"':ltekta, jakim był Lewiński, stanie się je-dnak w pełni zrozumiały dopie;c wówczas, gdy przytoczę inny fragment tekstu Mokłowskiego pt. DlCi ;!łbra sztuki polskiej, w którym zawarł on podstawowe dla swego progra;'"u idee. Hozpoczął rozważania od prezentacji własnego zrozumienia ter',;mów "budownictwo" i "a'rchitektura", by w konsekwencji zająć się ;.iializą aktualnej sytuacji, panującej w obu dziedzinach. Oto, co Mokłow.:;i pisał na wstępie swoich dywagacji: "Sztuka budownicza rozpada się ,-.~ dwie pozornie od siebie oddzielone części, a w istocie ze sobą związane ..:.k najsciślej. Pierwszym odłamem tej sztuki jest umiejętność konstrukc:yjna, zdolność dokładnego pokonania materiału i zuży~ia go dla budowli ] "dzkich. Czy to będzie kamień, gips, wapno i piasek, palona glina, drze':\0, żelazo, czy w nowszych czasach beton, zawsze chodzić będzie o zuży~;(' tworzywa w najodpowiedniejszym sposobie do jego przyrodzonych ·,,vsaściwości. Drugą częścią wiedzy jest zużywanie danego materiału ta:\:, c:by budowla w całości swojej czyniła owo przyjemne i miłe lub nawet ~:.Gdnio:;łe wrażenie, które nazywamy pięknem. Tym samym budownictwo ;"~aje się mieć dwa oblicza: jedno zwrócone w stronę techniki, wspólne ze ~:;!uką budowania dróg i mostów, drugie obraca się w stronę siostrzyc ~~!uk innych, jak rzeźba i malarstwo" 16). Następnie Mokłowski dodal: , ... jedno i to samo przeniesienie kształtów z jednego tworzywa na dru~)e może być i grzechem, i cnotą, brzydkim i pięknym, odpowiednio do :pasobu. i głębokiego zrozumienia technicznych właściwości obydwu róż-,~;ch materiałów. Tak więc c z u c i e t e c h n i c z n e, zrośnięcie wyobraź;,; artystcznej jak najściślejsze z materiałem, w jakim ma powstać dzie:D ~t liki nie tylko budowniczej, stanowi właściwe jądro umiejętności art y~~ycznych" 1i. ,; Mołkowski, Dla dobra ,. Tamże, s, 279 " T~ll1.że,s ,!FO. sztuki ... , dz. cyt., s. 282. �llO }1ałgorzata Kitowska-Łysiak W cytowanym artykule Kazimierz Mokłowski jawi się ponadto jako obrońca i rzecznik sztuki p o l s k i e j, a konkluzja kończąca jego wywody, mogłaby stać się ich mottem: " ... rzeczą miłośników odrodzenia narodowego jest działać w [... j interesie kultury narodowej" 18. Takie stanowisko czytelne jest w obu tekstach, zamieszczonych na łamach redagowanej przez Wilhelma Feldmana, pro-socjalistycznej (nie od rzeczy b<.;dzie w tym miejscu ów fakt podkreślić) "Krytyki", która ukazywala::;ii~ jako "miesięcznik poświęcony sprawom społecznym, :-lauce i sztuce" 1". Pozostanę jednak tyczasem przy "wykładzie" Moklowskiego na temat: l) co należy zrobić, by wszelkie przejawy działalności ludzkiej, dla któ:-ych stosuje się termin "sztuka", by!y tego o'kreślenia godne; 2) co uczynić, aby wszystkie wytwory artystyczne, powstałe i powstające na terenach zamieszkałych przez Polaków, mogły rzeczywiście uchodzić za dziela sztuki polskiej? Mokłowski dał zdecydowane odpowiedzi na oba pytania, wskazując jednocześnie najprostsze sposoby rozwiązania obu problemów. Stwierdzi l kategorycznie i nie bez racji, iż "początek każdego artystycznego budowrlictwa tkwi w wyzyskiwaniu do najdalszych granic technicznej wlaściwości materiału, skóra zdobnicza wyrosła dopiero póżniej; nieodzownie konieczna część budowli, słup, płatwa, krokwie dachowe, w chwili narodzenia się są niczym innym tylko najnieodzowniejszym wyrażeniem potrzeby, nim z biegiem wieków zamienią się w kolumnę dorycką lub jońską, architraw i fronton dachowy a tej nieskończenie delikatnej grz form, jaką jest na 'przykład Parthenon na Akropolu. I...j. Przeciwko tej prawdzie grzeszą jednak nieustannie ci, któr,zy w praktyce usiłują oddzielić formy piękne od treści materialnej, w sposób często potworny ze sbnowiska artystycznego. Stąd pochodzą owe marne gipsatury lub cementy, w których zamyka się formy ceglanego lub kamiennego włoskiego renesansu i które stanowią prawdziwą zakałę nowoczesnej mieszczańskiej architektury" 20. Przekonany o powyższym, Mokłowski niezwykle surowo ocenił stan polskiej architektury całego XIX wieku, czemu dał wyraz w zdaniu: "U nas ostatnim takim królem, za którego żył:=tjeśli nic polSKa architektura, to bodaj budownictwo piękne w Polsce, był i ostatni król, S~anislaw i' Tamże, s. 284. "Krytyka" ukazywała się w latach 1896 -1897 i 1899 - 1914, a od 1'. 1901 d" 1914 była oficjalnie redagowana i wydawana przez W. Feldmana (1868 - 1919), któ· ry nie należąc do żadnej partii politycmej, jawnie sympatyzował z socjaJi.st'lm: z kręgu 1. Da~?yńsk.ieg{), czemu dawał wyraz, między innymi, w artykułach wstępnych do każdego niemal numeru pisma. 20 Mokłowski, Dla dobra sztuki ... , dz. cyt., s. 280. 18 19 �KAZIMIERZ :'.IOKLOWSKI (1869 - 1905) 111 August Pon iatowski" ~1. Przyczyny pozaartystyczne (rozbiory) dopro\\uldziły do sytuacji takiej, że spośród wszystkich dziedzin kultury ucierpiala od te-go czasu szczególnie właśnie architektura, stając się spadkobierczynią trC1dycji wcale nie polskich. Mokłowski z żalem zauważył, że "kiedy literaturze i muzyce udalo się zachować swoj::! niepodległość narodo wą, mimo wpływów obcych. kiedy malarstwo i rzeźba wywalczyły sob:c dziś oblicze jednolicie polskie w zupełności, to budownictwo w przeważiljącej swojej masie stało się zależnym zupełnie od obcych i to głównie od Niemców" 2~. Przytoczył też liczne przykłady "wyrzeczenia się [przez Polaków] własnego oblicza artystycznego", "własnej - jak pisał - duszy osobowej", uznając ten fakt za "klęskę nie tylko dla [... ] narodu, ale i dla cywilizacji światowej" 2~. Twierdził, iż " ... prawie wszyscy arch~tekci polscy są właściwie duchowymi Niemcami, a w najlepszym razie ... Francuzami" 24. Ta diagnoza znalazła natychmiast swoje potwierdzenie w tekście: au .. tor przytoczył bowiem liczne przypadki opisywanej "choroby", podająC jednocześnie przyczyny, które ją spowodowały. Oto, co pisal: "Powody tego nędznego stanu budownictwa jako odłamu sztuki narodowej są proste. Budowniczowie z Poznańskiego kształcą się w Berlinie, Dreźnie lui) Monachium. Budowniczowie z Królestwa i Litwy do czasu powstania politechniki lwowskiej, tj. do najnowszych prawie czasów - w Petersbui'gu lub w Niemczech i w Szwajcarii. Polacy z zaboru austriackiego uczyli się u architektów w Wiedniu lub we Lwowie" 25. Swój wywód podsumował Mokłowski stwierdzeniem, iź budowle WZ!1{)szane przez kszta Iconych w ten sposób architektów są " ... niczym innym, tylko odbiciem niemczyzny artystycznej w Polsce" 26. Szkoda więc, - ubolewał - że nawet "politechnika lwowska [... J, jedyny »polski« zakład naukowy, był tylko i jest co do imienia i języka wykładowego polskim; istota jego i rdzeń jest po dziś dzień austriacko-niemieckim z ogromną przewagą wpływów wiedeńskich" 27. Dalej autor zarzucał architektom \vykładającym i wykształconym w lwowskiej uczelni, że nie wychodzą w swych realizacjach poza wzory dostarczone przez "tanią bibułę literacko - obrazkowq niemiecką" 28. Pisał, że praca absolwentów politeclmiki lwowskiej podczas studiów polegała na tym, że " ... wertowali oni Tamże, s 281. Tamże. ~~Tamże. 2' Tamże. 25 Tamże. s 282. 26 Tamże. 27 Tamże ~I ~t t8 Tamże �112 berlińskie i wiedeńskie wydawnictwa i stamtąd bezmyślnie kopiowali pro_ jt:~ty" 29, IN dużej mierze DdpowiedzialnDść za taki stnn rzeczy ponosiły - według Mokło\vskiego - władze uczelni. które nie zdając sobie sprJwy z konsekwencji - najchętniej zatrudniały w chara <terze wykładowców obcych architektów. Autor tekstu SUrDWOocenił ich pracę: ,.... Kovats [... J wiek swój męski str<.lwił w atmosferze bawłw wiedeńskieśo : renesansu barDna Hasenauera i mimo najlepszej woli nie może uczyć ~t go, czego sam nie umie, to jest polskiego budownictwa. Inny profesor 'o::'arej daty, Bisanz, tkwi również po uszy w dlołzkonsLruktioJh i pojęc:a f!)e ma o rodzinnej ciesielce i wiązaniu drzewa. a nie czas już się jE:'J1l!.l uczyć tego, czego się "Jc1Ś« nie nauczył" ~{l. Mokłowski proponował konkretne wyjscic z istniejcjccj sytuacji: ..... G8sz:::dłem do przekonani.a, - pisał że należy cddział budownictw:J na l:olitechnice lwowskiej zwinąć, założyć natomiast konieczny tam oddział s';rniczy, a przenieść architekturę do Krako\va i połączyć jC\ tam ze SZkIJ[Ci sztuk pięknych" ~l. Szkołę bowiem uważał Mokłowski za to jedyne :-;',iejsce, którego atmosfera rokowała nadzieje na szybką poprawę stanu architektury polskiej już to przez samą tyll~o lokalizację, już to przez tradycję z owym miejscem związaną. " ... Kraków - zauważał - w s;j.'jedztwie SI~1ska i Królestwa położony, sam dla siebie, ów skarbiec pols\iej architektury, stanowi tło doskonale dla polskich młodych architd:,ów. Tym bowiem, czym przyroda jest dla malarza, tym jest wykonany ~Judynek dla architekta, ową wiadomą miarą, do której przykłada się niel!'::tannie własne twórCZE: umiłowanie" ~~. Rola tradycji, jej ciągłość, miała być \v procesie odradzania architektury - według Mokłowskiego - równie znacząca, jak wszelkie novve t:-::1dencje. Pisał o tym wyrażnie. Ponadto jako człowiek zaangażowany w działalność społeczną i polityczną, mial z pewności::! świadomość ns'strojów panujących współcześnie w Krakowie i w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, a także - znaczenia tej uczelni w życiu nie tylko mia.~L:,ale też całego narodu. Artykuły Mokłowskiego powstały przypomnę - między rokiem Tamże. Tamże. Egdar Kovats (1849 - 1912) - <ll'chitekt. pedagog; na przelomie XIX i XX wieku był też dyrektorem Szkoły Pn:cmysłu Drzewnego w Zakopanem: by! przeciwnikiem Witkiewicza, którego uważał za utopistę; opublikow,il: Sposób wk'.rjJai!ski. Wiedeń [b.r.]; pisze o nim Olszewski. Przeglqd konccpcji ... , dz. cyt., ;;. 308. że: " ... wychowany w duchu wiedeńskiego eklektyzmu i kuliu neobaroku, ;:;;jmował motywy sztuki góralskiej jako e1emL'llty mogqce slużyć jL'dynie do dekoracyjnego doc7.epiania ich do pseudostylowych m,'bli. Polsk"~l' l':~\" historyczno~ć s[,uki góralskiej nic go n.ic obchodziła". 31 :\'Iokłowski. DI.a dobra sztuki ..• , dz. cyc., ,. ~83. eu 30 3' TaJui.•. �KAZIMIEr-Z MOKŁOWSKI (1869 -1905) 113 1:;99 a 1903. To zaś były lata nie tak bardzo odlegle od rozpoczętej '.v 1861 roku i stale postępującej akcji repolonizacyjnej Uniwersytetu Ja~~~t'llońskiego, którą formalnie zakończono w latach 1871 - 75, ale jej echa r."dal pobrzmiewały. Trzeba wspomnieć, iż akcje podobne przeprowadzo·)~, także na Uniwersytecie Lwowskim i tamtejszej politechnice. We Lwo.'.';e nic przyniosły jednak tak konkretnych rezultatów, jak w Krakowie, ~ ióry stanowił organizm o ileż zdrowszy od Lwowa, choć oba miasta leż •.Jy w tej samej, autonomicznej, części monarchii austriacko-węgierskiej, c;:,rej statusem cieszyła się od roku 1867 Galicja. Ponadto w ostatnim z wymienionych miast niezwykle korzystną dla rozwoju sztuki narodo·,.I:J atmosfert:: tworzyl fakt dwudziestoletniego (1873 - 93) "rządzeni::l" Si:~ołą Sztuk Pięknych przez Jana Matejkę. Nie miejsce tu na roz:ległe dywagacje a jego malarstwie, które bl;'·,I~;ło rozmclite kontrowersje i do dzisiaj ma tyluż wiernych zwolenni.,:':,v,v, co zaciekłych przeciwników, ale trzeba powiedzieć, że Matejko byt !<.jbardziej k01lsekwentnym. spośród tych, którzy podejmowali w swej ;c lUce tematy czerpane z polskiej historii; był także tym, który obok: .·,(ie1nej przeszlości, odważył się pokazywać Polskę upadłą, cierpiąq. 'S'ował przy swoich zainteresowaniach z żelazną konsekwencją przez cale ;;)'ci2. ,.J Gl widz(; tpż i słońce, - rzekł niegdyś do swego ucznia, Włodz~ r.. ;crza Te1.mujcr:1 - i kontrasty cienia odbijającego niebo, tylko że tego n;e potrafi(; zrobi<'~ I., .1. Mam inne zainteresowania; do was należy pv·'.\ :etrze i słońce, ja zaś pozostanę ze starymi królami" 3:1. Stanisław Witkiewicz, którego nazwisko już tutaj przywołałam, na(~uł o M2tejC(.~ zwit::źle, a zarazem trafnie, surowo oceniając walory ar'ystyczne jego malarstwa: stwierdził, że na jego popularność" ... oprócz .r::':,dorozwini(:cia artystycznego, składa się inny, szlachetniejszy czynnik, ·:.•,~nowicie: cześć dla przeszłości narodowej ... " 34. Z drugiej zaś strony "}:rzucał malarzowi " ... historiozofię, idee, głęboką treść dziejową, po,'<.t:1Oictwo ap0'itolskie i wszystkie inne nimbusy, którymi go otoczyła (;jjnia społeczeństwa i teorie idealnoreałnych efektów, a które Matejko '.'Lnal niestety za swoje" ~;,. Czy jednak owa "głęboka treść" nie była wspólna poglądom obu art y""Jw, choć stary Witkiewicz z takim zacięciem walczył z owym społeczei1stwem, którę nagradzało i biło pokłony Matejce? Obaj przecież mieli "viadomoś<" tego, iż nic można tylko marzyć o niepodległości; nalezy ",skrzeszać ~:'ztałtować '-0 ._. 33 przeszłość, utrwalać tradycje narodowe, a w oparciu tcrclźniejsznść, przewidywać i planować przyszłość. _ Podaj£; z.\: J. M. Michalowski, '•.• S. Witkjewi'~z. ·:.. k w: Tpnż(', Sztuko :1:, Tamże, ,;. 110. 8 "Lud" - o nie t. 70 "Największy" i krytyka Jan obraz Matejko, Matejki, u nas, Warszawa War.szawa "Wędrowiec" 1949, ~. 50. 1979, s. 12. 1887, nr 1 - 8. p,'ze- �114 Malgorzata Kitowska-Łysiak W świetle opisanych wyżej faktów propmcj.a Kazimierza Mokłow~-kiego, dotycząca centralizacji polskiego szkolnictwa architektoniczneg' i zogniskowania go w Krakowie pod berłem spadkobierców Matejki, wy daje się całkowicie uzasadniona. Jaki jednak program miałoby owe zr':-formowane szkolnictwo zrealizować? Jak bowiem wskrzesić czy też stworzyć ową polską, narodową sztukę? - po upływie ponad stu lat nicwoli pytał Mokłowski. * Szansę realizacji swych postulatów Kazimierz Mokłowski widział jak wspomniałam - w zwrocie ku wzorcom ludowym. CI szczególnie -\ii propagowaniu i praktykowaniu Witkiewiczowskiego tzw. stylu zakopiań skiego. . Zanim jednak przejdę do zreferowania walki Mokłowskiego o krzewienie teorii starego Witkiewicza, przypomnę, iż droga przyszłego autofCl Sztuki ludowej w Polsce do pełnej akceptacji "stylu zakopiańskiego" ni·· była prosta. Początkowo bowiem Mokłowski potraktował z rezerwą poglądy Witkiewicza, którego poznał w Zakopanem najprawdopodobniPJ około 1900 roku. Być może, ów sceptycyzm należałoby wiązać z wcze~· niejszą o kilka lat oceną działalności Jana Lewińskiego. Dobitniejszeg(, świadectwa dostarczył jednak Stanisław Eliasz Radzikowski, który w li ście do Witkiewicza z kwietnia 1901 roku opisał dyskusję, jaka odbyh się po wygłoszonym przezeń we Lwowie odczycie na temat "stylu zakopiańskiego" 36). "Po odczycie była dyskusja - pisał nadawca listu w której Mokłowski [... j nadokuczał mi złośliwie i głupio wycieczkam: a propos dyletantyzmu" 37. "Nigdy nie sądziłem, aby i on był taki głupi!' - wykrzyknął na koniec w zacietrzewieniu godnym najbardziej żarli-· wego spośród obrońców teorii Witkiewicza, do których w samej rzeczy należał 38. Spór podczas tejże dyskusji i udział w nim Mokłow,;kiego wspomi· nał po latach także Jan Gwalbert Pawlikowski; pisał: "Zdarzyło mi sir; osobiście 'polemizować z nim na zebraniu publicznym we Lwowie, 'gdzit rozstrząsana była sprawa rodzącego się wówczas stylu zakopiańskiego. Mokłowski wyrażał się o nim bardzo sceptycznie" 39. Pawlikowski opu blikował swój artykuł dopiero w 1930 roku, toteż, mając w pamięci prze mianę, jaka zaszła później w poglądach Mokłowskiego, mógł dalej zauwa36 Radzikowski, List do Witkiewicza z 1 IV 1901 r., dz. cyt., ,;. 114; tamże informacja o wygłoszonym przez Radzikowskiego 30 III tego r. odczycie. 37 Tamże. 38 Tamże. 39 J. G. Pawlikowski, Kilka uwag w sprawie stylu zakopiQ11.skiego, ..Zakopane' 1930, nr 39, przedruk rfagmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 115. �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (I863 - 1905) 115 żyć: "Ten pierwotny swój stosunek zmienił z czasem Mokłowski radykalnie, jak świadczy jego niepospolita książka o "Sztuce ludowej w Polsce«" 40. Warto raz jeszcze sięgnąć po listy Radżikowskiego, aby w oparc~u o nie prześledzić radykalny "zwrot w umyśle" Mokłowskiego. Oto, jUl 'vV październiku 1901 roku, Radzikowski donosił Witkiewiczowi peJe:', emocji, iż " ... ostatnim zwycięstwem [propagatorów "stylu"] jest nawr{)cenie Mokłowskiego, który niedawno jeszcze przeciwnik, obecnie zapal<:Jny w dowodzeniu o dawności i pierwotności naszych budowli drewnianych pisze o tym przy każdej sposobności, wyciąga z kronik dawnych opisy świątyń słowiańskich!" 41. List nadany nieca!y miesiąc późnie: potwierdzał tę wiadomość: "Nade wszystko ogromnie ciekawy jest zwrot w umyśle MoklovV'skiego -- stwierdził Radzikowski. Niedawno przt'ciwnik, jeżeli nie potępiający ryczałtem stylu zak[opiańskiego], to w ka~ćdym razie widzący w nim nic ponad gotyk przyniesiony z miast do wo; a dzisiaj gorący zwolennik dawności i odrębności stylu drewnianego pol::kiego" 42. Warto podkreślić, iż artykuł Mokłowskiego, o którym nadmienia nJ.dawca listu, nosił tytuł Sposób zakopiański czy styl polski? 43 i był głosem w dyskusji na temat róźnic między "stylem zakopiańskim" Witkiewicza a "sposobem zakopi2-ńskim" Kov,itsa, głosem człowieka, który jUt wówczas był obrońcą "stylu" i przeciwnikiem "sposobu". Kovatsovi czyl1ił nawet zarzut, że projektowane przezell wnętrza przypominają wszystko, tylko nie góralską izbę. Rola Mokłowskiego w tejże polemice dotychczas nie była zauważana. przez co pozostaje niedoceniona, a tymczasem jego nazwisko pojawiło si,~ w kilku jeszcze sytuacjach znaczących kolejne etapy zażartej dyskusji. Tak np. podpis Mokłowskiego widniał pod listem otwartym, popierajacym niezwykle aktywną działalność na rzecz obrony "stylu" prowadzoną na łamach kilku czasopism przez Feliksa - Mangghę-Jasieńskiego 4'. Tenże list parafowali obok autora Sztuki ludowej ... : Jan Kasprowicz, Pawlikowski, Radzikowski oraz Ludwik Solski. Mokłowski brał takż'e: udział w zorganizowanej przez wspomniany już lwowski Związek Naukowo - Literacki dYSKusji, która w listopadzie 1901 roku rozstrzygm;40 Tamże. Radzikowski, List do Witkiewicza z 2B X 1901 r., przedruk w: Listy .... dz. cyt., s. 120. 42 Tenże, List do Witkiewicza z 17 XI 1901 r., przedruk w: Listy ... , dz. cyt. 41 sl~. 43 K. Moklow~ki, Sposób zakopia1'!ski czy Lteracko'Artystyczny" 1901, nr 538. 44 Podaje za: Listy ... , dz. cyt., s, 12-8. 8' . st'!;l pol'Ski, "Słowo Polskie. Tygodni:·: �lJ6 la Małgorzata o zwycięstwie zwolenników Kitowska-Łysiak "stylu zakopiańskiego" (0('zywisc~2, "Przeglądu Tygodnio'vvE-" "W lokalu Związku stoczono ostateczną i rozstrzygając~ potyczkę o styl zakopiański i sztukc; 11,(ledową. Przez dwa wieczory do północy kruszyli przeciwnicy kopie \\' tych duchowych harcach; [... 1 opinia była wzburzom) i rOzruszaną, ja:~ :..,;gdy w takiej kwestii, a echa tej walki szły falą po calym społecze11-"lwie. Dokumentny program zwolenników sposobu zakopiańskiego mocLO oczyścił atmosferę, przyjęty przez propagatorów narodowego styl'..I w sztuce i przemyśle zdobniczym z entuzjastycznym aplauzem ... " 4.,. Kończąc swoje sprawozdanie korespondent ów stwierdził, iż do takiego c')rctu rzeczy przyczyniły się "rewełacje badacza zabytków budownictvva polskiego, p. Mokłowskiego" 46. Potwierdził ów fakt w kolejnym liście do Witkiewicza cytowany jli~ Radzikowski, pisząc: "Bardzo ciekawe jest odkrycie kilku bram wjazd,). \,,-ych z kołkowaniem na Łyczakowie, co ogłosił Mokłowski obecnie w oczach ich samych). Jeden z korespondentów g{,' tJ.k relacjonował przebieg owego spotkania: szczery zwolennik stylu, Jest on architektem, więc fachowcem i to 0'1 dobitnie powiedział w Związku, że d o m y W i t k i e w i c z a s ą n a :iz n a k o m i t s z y m i d z i e ł a m i a r c h i t e kt u l' y P o l s k i e j 'At :1 a s z y c h c z a s a c h" 47, Najbardziej jednak wyraźnie Mokłowski określił swój sąd o działa:'"ości Witkiewicza w poświęconych mu fragmentach Sztuki ludOl<.'!:j ... " 48 i artykule Stanisław Witkiewicz jako budowniczy polski, który 5:ał się niemal apoteozą twórcy "styłu zakopiańskiego", gdy autor naz::wał go "synem świętej Zmudzi" 49. W owym ostatnim tekście nawiązywał Mokłowski swoich wcze'3-}..,;ejszych publikacji, toteż wyłożone tam poglądy wYP<lda uzn<lĆ Z<l kO~'Itynu<lcję i konsekwencję sądów formułowanych w publikacjach kilka bt po poprzedzających wyżej wspomniane. Tak np. w artykule Walka a szt1tkę pisał z irytacją: " ... niejeden dureń z pierwszym egzaminem rządo\',cym na politechnice, który by się spocił jak ruda mysz przy sklecenia pierwszej lepszej psiej budy w ł a s n ę c z n i e, pozwala sobie kpić z wiekowych doświadczeń ludu, który dziś dostarcza na całym Podgórzu pierwszorzędnych cieśli konstruktorów, a którego doświadczeni2 i um:2jętność w ciesiołce drzewnej przechodzi o niebo to wszystko, co za posrednictwem formułek i bibuły martwej przyswoi sobie egzaminowany do or Ostap, [korespondencja ze Lwowa], "Prz~ghld Tygcdniowy" 1902, nr 3. prze-fragmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 129 i n. 46 Tamże, ·s. 130. 4' Radzikowski, List do Witkiewicza z 23 XII 1901 ", przedruk w: Listy ... , op. cit., np. s. 2 i 316 - 33-ł. 48 Tenże, Stanislaw Witkiewicz _", dz. cyt., :;. 133. 45 c;:'uk �E.'\ZI1\llEHZ MOKłOWSKI (H163 - 1905) 111 przyszły »Doktór architektury"" G(I. W innym miejscu stwierdzał, i odrodzenie architektury poprzez powrót do źródeł 'N postaci wzorców ludowych jest nie tylko moźliwe, ale nastąpi juź wkrótce: " ... niewiele \,,'{jay upłynie \V Wiśle. Warcie, Nlemnie i Peltwi - dodawał z egzaltacj:\ - a odnajdziemy naprawdę \V r. 1772 zagubiony złoty róg. " bodaj t:Vltylko sztuki narodowej" Gl. Widać Mokłowski był przekonany o tym, że tylko ten jeden progra,n. odwołujący się do tradycji ludowej, ma rację bytu w istniejących warun.kach. Mógł więc - pełen romantycznej wiary w sens działania zwolc:ników wszelkiej ludowości - w Sztuce Ludowej ... napisać: " I tak, J1~-:' wszystkie kpiny Osińskich i Koźmianów nie powstrzymały niegdyś Zdpłodnienia literatury polskiej wątkami ludowymi w romantyzmie, t3:.;: też żadna siła nie cofnie już rozpędu, jakiego nabrało społeczeńsL\'{) w sprawie odrodzenia sztuki polskiej z ludu" "2. Poza odwoływaniem się do rozważań na temat ludowości, zwartY::::1 przez Mokłowsk.iego w cytowanych wyżej tekstach, baczniejszą uwa:.(e zwrócić należy na jego artykuł o Witkiewiczu. Wynika z niego, iż auter tejże publikacji cenił w twórcy "stylu" odkrywcę "kultury góralsko-p,·;skiej ludowej", a zarazem "pierwszego współczesnego polskiego budo',,'niczego" .;:1, człowieka o ,.genialnej intuicji artystycznej" 54. Pogląd Wiekiewicza o prapolskości i "pralechickości" "" "stylu zakopiańskiego" r,aoawał ton rozważaniom Mokłowskiego i stanowił dlań podstawę n.alil'lcji architektonicznych. Nie od rzeczy będzie przypomnieć sedno myśli Witkiewicza, któ.;'y 1,\7 Na przełęczy pisał obszernie: "To budownictwo i zdobnictwo, któ·;;. na razie, zdawały się jedynie cechą Podhala, z czasem, przy najgłębszyc': poszukiwaniach. okazały się powszechnym w całej Pol.sce zjawiskic·.n. U ludu podhalańskiego były one jeszcze żywymi pierwiastkami bytu. gdzie indziej dotrwały jake; zabytki, świadczące o powszechności niegdyi. na obszarach Polski, tych form artystycznych. I nie tylko w Polsce, Rusi, w starych cerkwiach i chatach, istnieją te S,lme pierwiastki ka,lETrukcyjne i zdobnicze, które również znalazły się na sprzętach żmud ,kich. Idea samodzielnego stylu polskiego w budownictwie zyskała tY~j: ó:1JOsobem jeszcze silniejszą podstawę, a zarazem historia ciekawe i zn:- so Tenż.e. Walka o sztukę, dz. cyt., s. 55. Tamże, :i. 56. 5e Tenże. Sztuka ludou:a ... , dz. cyt., s. 334. 53 Tenże. Stanis/au; Witkiewicz ..• , dz. cyt., s. 142. 54 Tenż.e, Sztuka ludowa ... , dz. cyt., s. 352. '5 J. Burszta. Kultara ludou:a kultura narodowa. Szkice i rozprawy, v.:łc',nwa 1974, s. 280; zob. c~lły rozdział: Neoromantyczny folkloryzm, s. 274 - 231. 31 �JIS Małgorzata Kitowska-Łysiak :'tlienne ś'vviac1.ectwo wspólności cywilizacyjnej ludów, zamieszkujących (:Dszary dawnej Rzeczypospolitej" 56. Rzecznik powyższych poglądó'", 'wierdził zatem, że "idea stworzenia stylu polskiego nie powstała jako czysto myślowa koncepcja. jako wniosek, wyprowadzony z historii lu:) :~sychologii sztuki, ani też jako wynik indywidualnej twórczości [... J. P'J,",stała ona z życia, z zetknięciem się myśli twórczej z gotową, żywą for-o :-;.ą, którą trzeba było tylko, jak kwi::tt więdnący, podlać i wynieść :':1 s:ońce" ;j7. Witkiewicz pisał dalej, że wraz z kilkoma innymi milośnika~,1i z:,koj)iańszczyzny, jak Tytus Chałubiński, ksiqdz Stolarczyk, Sabab, "znal;;zł górala", którego" ... chałupa była skarbnicą kultury dawnej, pn,> c!lowanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła ale nie rozwij,1:c, się, wskutek nieruchomości warunków ludowego życia" ,j9. Otóż, ta cha:R góralska - jak twierdził Witkiewicz - " ... wydała z siebie typ wyż"Jego budownictwa; wytworny sprzęt i ornamentyka staly siG źródłer:1 :SZ\voju wielkiego ruchu artystycznego, a poszukiwania wskazały, że ti) 'Y•.ldownictwo i zdobnictwo niegdyś kwitły na całym obszarze Polski" 59. l\'£01\:10wski myśl Witkiewicza podjął. Z równą, co on namiętności~;, psa!: " ... istota tego, co na Podhalu widzimy, jest jak najbardziej ZE:' s)olona z tym, co jednostkowo spotykamy gdzie indziej. [... l Ta kultur:ł Ci1łopska była jednak niegdyś dorobkiem całości plemienia polskiego" r,i1. ::-';:astępnie wątek rozwijał: "Zachowana w pamięci i ledwo w podaniach ; nielicznych szczątkowych zabytkach przechowana kultura dawna p],::-~ienDa Polski, żyła w chłopskiej chacie Podhala, jak iskra pod warst\\'cl :Jopiołu i zabłysła zdumionemu oku współczesnego inteligenta, pelne!;o z'vątpień w odniesieniu do osobowości kultury polskiej" 61. Kazimierz Mokłowski przyłączył się do propClgowania "stylu zak~'!J:ańskiego" 'praktycznie. Wystąpił z akcją popularyzatorską na łamach \'.:spomnianych już pism; a ponadto wystąpił w sierpniu 1904 roku w Za·i--:.npanem z cyklem wykładów w ramach Towarzystwa Wyższych Kursów Wakacyjnych 62. W międzyczasie (1903) zrealizował w-edlug wzo.rÓw zako· !J:a!'lskich dwa domy mieszkalne 'vve Lwowie: przy ulicy Piekarskiej 38 i 41'. * 56 S. Witkiewicz. Na przelęczy. Wrażenia i obrazy z Totr Lwów 1906, wyd. 2, s. 89 - 90. (I. Po latach. II. Tatr?) ,~niegu, III. Na przełęczy), Tamże, s. 60. Tamże, s, 37. 59 Tamle. 60 Mok!owski, Sf,anislawWitkiewicz ... , de, cyt., ". 137. Gl Tamże, S, 138. ~e. Zaplanowany na 1 - 3 VIII 19041'. cykl wykładów z róż!1ych dziedzin kultu .. :-:; zapowiadała "Krytyka" 1904, t. I, podając, iż tytuł wystąpienia Moklowsk;c~~, ::'n.miał: Dwutorowość naszej kultury artystycznl'j (S'ztllka lue/owa sztuka styló~1> 57 58 �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (1869 - 1905) 119 W swoich artykułach autor Sztuki ludowej ... podejmował jednak nie ',ylko problemy Z zakresu architektury i budownictwa, zastanawiając się rei niejednokrotnie nad koniecznością poprawy sytuacji w rzemiośle. W tej mierze także należałoby go uznać za kontynuatora myśli Wit~.iewicza. Ów natomiast pozostawał pod wpływem dwóch wybitnych An;)ików XIX wieku - Johna Ruskina i Williama Morrisa, a jego teorię iainspirowały w dużej mierze ich koncepcje. Odpowiadało Witkiewczo'Ni, IŻ Ruskin w swoich rozważaniach o sztuce stworzył "rodzaj moralne;;o i społecznego posłannictwa" 6~. Morris zaś był spadkobiercą idei Ruski·~,owskich, a ponadto twórcą i propagatorem ruchu odrodzenia sztuki rze·'niosła, tzw. Arts and Crafts Movement. Obaj dostrzegali potrzebę jasne,~ookreślellia Junkcji społecznej sztuki. • Rozumi,1ł jcl także Witkiewicz; podnosił ów problem Mokłowski. Fragilent pism Witkiewicza niech będzie tego ilustracją: " ... sztuka i przemysł artystyczny są pierwszorzędnego znacz,enia pierwiastkami w życiu l udzkosci, tak koniecznymi, tak niezbędnymi. tak powszechnymi i nieodtępnymi jej towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spD·J.~czeństwa jako tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich ",podobań artystycznych w życiu codzi"ennym nie miało. A jednak społeczellsLwo takie istnieje i jest to właśnie nasze spoleczenstwo" la. Witkiewicz dostrzegał także - za Morrisem - konieczność popula~ ,)'zacji tzw. sztuki stosowanej. Wzorów dla niej, jak dla swoich proje;\:',.J'W architektonicznych, poszukiwał w ludowosci. "Otóż, - pisał - 11;2 ·.zekaj,-!c na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z niczego tworzył oryginalne formy artystyczne, należy zwrócić się do ludu' i jego Lasobów, które n::t pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki : ych form i prze nieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb, wzbogacając jedJiuiześnie nie tylko siebie o jedną cechę dodatnią, ale pomnażając zarazem ;storyez7Iych) i mial trwa<" ezlery godziny. Z. Skorohohata-Stankiew;cz. [korespol,)encja z Zak()parwgoj, "Przegląd Tygodniowy" 1904, nr 36, przedruk fragmentów .'.':] Listy ... , dz. cyt., c. 696 - 697, pisała, iż odczyt IvIokłowskiego cieszył się po'c.odzeniem, rnic;dzy innymi dlatego, że " wykłady swe ilustrował pokazami zJytków budown idwa ludowego; od'by,wał [ J wraz ze słuchaczami wyciecz;"i Jo hat góra,iskich, zwiedzał cenne zbiory p. Dembowskiej. a nawet urządzał wy, cezki poza granice Zakopanego". 63 Zub.: E. Grrlbska, M. Poprzęcka, John Ruskin 1819 -1990 [w:] Teoretycy, ,. ·tyści i krytycy o sztuce (1700 - 1870), wybór. przedmowa i komentarze też s;111',e, \,.'arszawa 1974, s. 455. 6ł S. Witkiewicz, Styl Zakopiański, "KurieT Warsza-.vski" 1891, nr 241, 242 - 250, "zcdruk w: Tenże, Pisma tatrzańskie, życiory~, oprac. tekstu, komentarz, dobór i!u'~racji R. Hrnnel. Kraków 1963, t. II, s. 274. �120 Ma/gorzata Kitowska-Ły:,;iak dobro ogólnoludzkie" 6" "Słowem, - konkludował - trzeba, żeby w szt~:·· ce stosowanej odbył się ten sam proces, który od czasów romantyzmu orl .. bywa się w literaturze ... " 66. Ów z'a'ś lud, ku któremu trzeba się obróci"; to mieszkańcy Podhala, gdyż właśnie "górale są jedną z najwyborniej .. szych odmian polskiej rasy. Lud to 'po prostu genialny ... " 6,. Konsekwencją przytoczonych wyżej poglądów bylo. mil{dzy innyn '. stworzenie "stylu zakopiańskiego", Mokłowski pisał o konieczności odrodzenia rzemiosła w tym samy,n duchu, co Witklewicz: .,Rozdzielenie ekspozycji publicznych na wysta',"y ~.:ztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym doweldem, o ile sztuka dziś swej powinności nie spełnia. [... j Wystawa, prz"ciwnie, powinna być tak urządzona, .ażeby do statuy pięknej, do unl.~· ~ grobowej, do talerz", do szkbnki, do kosza uplecionego piqknie. ca'<:t cyrkulacja idei piękna w czasie danym uwidocznioną była. Wtedy wyst\wy będą użyteczne. Dziś jest to rozdział duszy z ciałem - czy t: śmierć!" 68. Stwierdzał dalej, że polska kultura zawarta jest w "chac:.:.podhalskiej, wn£;trzu pisanym sosrębami, dżwirzami, półkami i sluzyni.:lmi zdobnymi" 69. Był przekonany, że tę kulturę trzeba ccalic. nczum!".~ potrzebę d~iałalności skienowanej 'w tę włalśnie stronę przez miłośnikó'c\ góralszczyzny, ale W1id~ia,łteż konieczność rOZSzeTzenta owych zaill1tere,s(:·· wań. Na wstępnych kartach swego pomnikowego i ważnego. acz kontr::-Jwersyjnego i krytykowanego dzieła iO, jakim był wspomniany już to':~ poświęcony sztuce ludowej w Polsce, ubolewał: ".Jakiś szuł wyzbywan::; się, niszczenia i przerabiania, lub barbarzyńskiego sposobu odnawia:1;; najpiękniejszych pozostałości po dawnych czasach ogarnął naród, groż,.::: przerwaniem całej nici kulturalnej, wiążącej ze ~ob'l pokolenia" 71. Nalezy zatem notować - opisując, rysując, fotografując - to. co jeszcze pozstało. Zrozumienie tej konieczności widoczne jest nie tylko w drugiej czę;~'i wspomnianej książki i2, a1e też w treści sprawodań z wypraw nauk()wych, jakie Kazimierz I\lokłowski odbywał wraz z bratem, Tadeuszem. a które miały na celu" ... określenie - jakim sam pisi11 - ogólnego ck,· Tamże, s, 277 - 278. Tamże. s. 278. 6, S. Witkiewicz. Bagno, Lwów 1903, s. 6. 6& JVIoklowski, Starlis/aLl; Witkiewicz •.. , dz. cyt., s. 130. (,9 Tamże, s. 134. ,o Zob. uwagi \V przy.pisie 4 do niniejszego tekstu. ;1 l\-lokłowski, Sztuka ludou;a ... dz. cyt., s. 2. ;2 Cz~ść pierw,za książki poświQccma była buclownict\\·u ludowl'l11u. a druga sila tytuł: Z lbytkl sztuki ludou;ej w Polsce, a dotyczyła obiektów ruchomych. 65 (,6 r -.. �121 r:'l;~teru budo\vnictwa i sZ~lIki ludowej w kraju" .:1. ZdawaJ sobie spra".':<; z tego. że jego praca może przynieść tylko ograniczone efekty, ale z nif.::j nie rezygnował. Zmuszony po amputacji nogi w roku 1902 ch zaniech:.;Lia wycieczek terenowych. nie zarzucił jednak swych badań. Zebra~lY c:ł~criC11 \c;ykorzystyv,"aL miqdzy innymi, w tekstach zamieszcz:mych ;,,1 łamach ..Sprawozdmi do badania historii sztuki w Polsce" . .Jego większość zawarł jed!1ak w Sztllce ludowej .... \V zakol1czcniu tomu pisał, świadom jego niedostatków: "Praca dobiegała kOllca tymczasowego. Uważam bowiem to wszystko, co usiłowakm obecnie w całość sztuki ludowej połączyć, jako próbę zebrania i Zdżytkowania tego sKąpego stosunkowo materiału, który dostał się do n~ moich. Tymcza:;cm olbrzymi kraj myślą i okiem badacza jeszcze nie dctkl~1ięty, spoczywa odłogiem i być maże, że mieszczą się tam rzeczy, khr:-ch znajomość i poznaje w całość ujęte, niejeden inny, dokładniejszy S~l,.l by nam nadały. Książeczka nin~jsz:a, wpr:owadzając czasowy porządek do postawionego dziś w społeczeństwie Ipolslk,im l'Jagadnienia, [... 1 :ZJachęci, ja:z sądzę. tym samym wszystkich ludzi dobrej wali do zbiorowego badan'ż!8 tej skarbnicy naszej rodzimej kultury" 74. Talkże w liśai,e do Stan~sława Witkiewicza, pisanym jeszcze przed ukazaniem się puibli!kacji, zawarł Mokłowski szereg wątpliwości co do reaLnej wartośc.i własnej pmcy; czyt:\r.1y tam: "KsiąiJka (mnże to z mOje,go stanow.i,ska) ma tę wad~, że jest przestarzał<l, Spr:lw? jest tak żywa i tak naprzód idąca, że już dzisiaj ',h'iele ustE:?pów inaczej bym napisał, dokładniej i jaśniej opracował. }\;'}zy,ałem je) dlatego ,'ksi'lżeczką«, bo po prostu \ovydaje mi się ona chud,:,. i ~1ikła wobec rzeczywistego materiału" 7;;. * Poc1sumo\',;ujclc należy przypomnieć, lZ zarówno Witkiewicz, jak !VI::.kłowski nic byli jedynymi spośród tych, którym bliska byla i bard::.o ważna wydClwa!a siq kwestia podtrzymywania kultury narodowej: staty za nimi bez mała stul('tnie dzieje poszukiwań takiegoż stylu w architeć:turze poJskil'j. Trzeba też podkreślić, że w XIX wieku przez calą Europ,: Ezła Jala zainteresowań elementami narodowymi w sztuce. Była to t[")dycja, która hez wątpienia wyrosła z romantyzmu, ale w Polsce zrodzi}" sil~ przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Poszukiw3'nie tzw. stylu narodowego w literaturze i sztukach pięr::cyeh POC7.c)wszy od romantyzmu było bodaj najgłębszą potrzebą polskich artystów. Dc)żenia tle znalnly także wyra4iste odbicie na gruncie arch~'" :'\'Toklo\\',ki, SpralCo;:r/onic " TC'nżc. Szwko ludowo,.,' ,', Tenże, List do WitkiE'll:ic:o, op. cit.. s. 200. : wycieczki"" dz. cyt., s, 520. dz. cyt., s. 695. �J22 Małgorzata Kitolc,'ka-Łysiak t(·ktury. Cały szereg koncepcji stylu narodQ\,vego pojawil się głÓ\Vnl(~ w drugiej połowie XIX wieku oraz na przełomie XIX i XX wieku. W p\,':::więconych temu zagadnieniu, najbardziej jak dotychczrt:i wyczerpują~ tych, pracach Andrzeja K. Olszewskiego pojawiło się wiele różnorodnych nazwisk, przeważnie jednak architektów związanych w sposób pozytyw,ny bądź negatywny z propagowaniem zakopiańszczyzny ~6. Nic można bo'xiem zaprzeczyć, iż przed-Witkiewiczowskie. jednost1,:::O\v1.'.próby stwe;2.enia "stylu narodowego" przyniosły znikome rezultaty. Bez wątpien~n zaś człowiekiem, który stworzył program całkowicie oryginHlny i najko:,:. ,·,·kwentniej, z największą zaciekłością bronił go. był Stanislaw Witki€:'.vicz - jako twórca teorii tzw. stylu zakopiailskiego i projektant wiehl b;-idowIi w tymże "stylu" utl zymanych, Witkiewicz też (jedyny') potl"':Lł program swój realizować z wiarą. konsekwcllcj'!. n,\\\'ot u~Jorem. Sterl t"k liczne grono ludzi walczących o ..styl narodowy" w architekturz~ .c,odjęło jego idee. Jednym z tych. którzy. mu wtórowali llajdolloślliej. byJ Eazimierz Mokłowski. Na zakończenie trzeba zatem koniecznie podkreślić. iż ró\vnie trwal~, jej, Mokłowski badacz sztuki ludo\vej. zapisał się \v dziejach nasz<l'j kultury Kazimierz Mokłowski --'- zwolennik i popularyz<llOr ,.stylu Z::,\-:opiańskiego", człowiek świadom, że przyszło l1l:U żyć w czasach. których ;:ilamieniem było ,.poszukiwanie »sztuki dla Po]"ków,," ';, ,'J i!lgorzaia Kitowska-Łysiak KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (18159- 1903) .\ND ms ATT'ITUDE TO A QUESTION OF THE SO-C.\LLEL~ NATIONAL STYLE IN POLISH ,\HCHITECTUHE (summa:'yl Kazimierz Mokłow"ki (1869 ~ 1905) was an arL'11itect ~s he ,iucLed a:-cidl'CWl'e: Lvov Technical University and at the uni\"t'l'.-:itie.-: in Zurich and BerLn lCh~lr'c't"'.hburg). But his achievements in this field are ullu.-ually spare. :\To~t of 11'.; lite ::,~ devoted to public and ethnographic acli\·ity \\'hich. togethc:' \\"lth pl'lilic;] ;)::.'~. i'\ • 6 Olszewski, Przegląd koncepcji.", dz. cyr,.,:, 309 - 317 w;r0d zwolenlli\o?: tylu" wymienia: Radzikowskiego" M. W, Limanowskiego. E, NicwLldolll'kiego, ..1). .. c;"'ń~kiego, \V, Klossa, lVI. Brensztejna, Paw!iko\\',:k'ego, a w;róct prLl'c'i\\'niklw/: f~'Z, Jankowsikego, M. Wawrzenieckiego, S, Lacka, .7 Ostai'nio w związku z Witkiewiczem pisała e' tym :\I. Obzaniecs:Ol, D:iH;ny ':~ollJiek (O Stanisławie Witkiewiczu), Kra\ów 198-1. ,:, 7 - 31. t.,·tlt!Uj']C rozel::. I ,,,iążki: W poszukiwaniu "sztuki dla Polaków". �KAZIMIEHZ MOKŁOWSKI (1369 - 1905) 123 .:ersted him probably most. In his polemic in nature papers he used to criticize t::1I:~ tate of Polish modern architecture. Consequently, he suggested several, in his op:·· :,on, amendments. Therefore, his activity in the field of architecture, both theore'c:al ("Fight for ar1", in Krytyka, 1902, vo!. 1) and also practical, but to a 10\Vd ,:egree (houses at 3,8 and 40 Piekarska Str. in Lvov), should be interpreted as a:";' "hzation ·of one c·()herent program. Its aim was the improvement ,)f the situation ill i.)lish architecture at the beginning of the XXth ce'ntury. This pr,ogram could {)figi .. >lte as a result of lVIokłokowski's awa,reness of decline of this sphere of our cultu!\:. "-je understood the need to renew the model of contemporary architecture by the .-called "Polonization" in all three sectors of partitioned Poland. He was com,-in·"el of the nece.;;,;ity, and bolievcd it was possible, to improve the state of archi,' :' cture by means of a reform of higher educa'tion system of architecture. He sug·· ,"~sted to transfer architecture from Lvov Technical University to Cracow A'cademy C" Fine Arts ("Krytyka", 1904, vol. l), which, he belie\"C;d. was of basic importa':c~ the accomplishment of the program. He propagated the so-called 'national siyl'", ':. st cmOr.died, according to lVIoklowski, in "the Polish folk style" (Sztuka Ludo\va, LvoV', : "03), th(~ J11Dst;ldequate example of which was in turn ,.the Zakopane style" cn,·, 't'd by SUmslaw Witki8Wicz (Stanislaw Witkiclcicz as et Polis.') architect ,.Bi.. '. 'ioteka Warszawska" 1904, vol. 4). The purpose of this paper is to discuss the above program and to pO'ntout en ; ,] important but nHL'n diminished role ni :\'Ioklo\\'ski in the Lght for the victoryuf .~he Zakopane style". J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a73a7be46bba186f1da192006f4f4e6a.pdf 121cc0dacd57c8a8788c6057916f74a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:386 Title A name given to the resource Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959) / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ KAZIMIEEZ MOSZYŃSKI (5 I I I 1 8 8 7 - 3 0 I I I 1959) A u t o r z y a r t y k u ł ó w , a z w ł a s z c z a l i c z n y c h w s p o m n i e ń i n o t a t e k po­ ś m i e r t n y c h , poświęconych życiu i działalności naukowej Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , zgodnie p o d k r e ś l a j ą , iż o d s z e d ł niepospolity uczony o ogrom­ n y c h z a s ł u g a c h p o ł o ż o n y c h dla etnografii i e t n o l o g i i , a t a k ż e s l a w i s t y k i . 1 2 1 Por. np. J . C z e k a n o w s k i , Kazimierę Moszyński (1887 — 1959), „Tygodnik powszechny", Kraków R. 13: 1959 nr 21, s. 3 i 5 ; M. G a V a z z i , Kazimierz Moszyński (1887 — 1959), „Etnolośki pregled", Beograd R . 1: 1959, s. 59 — 61; M. G ł a d y s z , Kazimierz Moszyński, „Literatura ludowa", Warszawa K . 3: 1959 nr 1—2, s. 134; J . L ( i g ę z a ) , Zgon najwybitniejszego etnografa polskiego, „Trybuna Robotnicza", Kato­ wice R . 1959 nr 77(4731); J . K l i m a s z e w s k a , Zum Tode von Kazimierz Moszyński, „ D e m o s " , Berlin R . 1: 1960 z. 1, s. 95 —97; M. ( J . M a n u g i e w i с z), Kazimierz Moszyński, „Życie Warszawy", Warszawa R. 16: 1959 nr 80 (4814); A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski i Sło­ wiańszczyzny, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 8: 1960 пт 2, s. 171 — 182; R . R e i n f u s s , Prof. dr Kazimierz Moszyński, „Polska Sztuka Ludowa", R . 13: 1959, nr 3, s. 180 — 181; A . V á c l a v í k , Odeśel Prof. Dr. Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska Ethnografie", Praha R . 7: 1959 z. 4, s. 412 — 414; B . Ź a t k o , Kazimierz Moszyński (1887-1959), „SloVensky Národopis", R . 7: 1959 z. 4. s. 5 1 3 - 5 1 6 . W związku z sie­ demdziesiątą rocznicą urodzin bądź śmiercią Kazimierza Moszyńskiego poświęcili mu prace: M. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w krajach sąsiednich, Toruń 1957; A . Z a r ę b a , Z geografii słowiańskich nazw chwa­ stów, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", nr 24, Kraków 1960, P r . J . z. 3, s. 15 — 52 (i nadb.); M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenské baśtine kod juSnih Slavena, Beograd 1959. W t y m ż e czasie niektóre czasopisma naukowe zamieściły fotografie autora Kul­ tury Ludowej Słowian i krótkie o nim informacje, np.: „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 6: 1958 nr 1 - 2 , s. 3 - 5 ; „ L u d " R . 45 (za rok 1958-1959): 1960; „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 2, 1958, s. 3. Zob. S. U r b a ń c z y k , Śp. Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959), „Język Polski", Kraków R . 39: 1959 z. 3, s. 161 — 168; A . Z a r ę b a , Śp.Pro). Kazimierz Moszyński jako badacz języka, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa R. 1959 z. 5 (170). s. 1 9 3 - 2 0 2 . a �MIECZYSŁAW 14 GI.ADYSZ O s i ą g n i ę c i a naukowe profesora M o s z y ń s k i e g o , szczególnie w zakresie po­ znania k u l t u r y ludowej S ł o w i a n , są dla wszystkich t a k oczywiste, iż stwierdzenie tego f a k t u , w y r a ż o n e nawet w n a j w y ż s z y c h superlatywach, nie m o ż e p o s i a d a ć c h a r a k t e r u o k o l i c z n o ś c i o w e j przeceny z a s ł u g nagle z g a s ł e g o c z ł o w i e k a , c h o ć z n a t u r y rzeczy w u j ę c i a c h szkicowych, pisa­ n y c h p o d w r a ż e n i e m bolesnej i na pewno na d ł u ż s z y okres n i e z a s t ą p i o ­ nej s t r a t y , j a k ą p o n i o s ł a n a u k a polska. Z r e s z t ą znaczenie d o r o b k u naukowego K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o b y ł o j u ż za jego ż y c i a w i e l o k r o t n i e podnoszone z a r ó w n o przez n a s z y c h , j a k i o b c y c h b a d a c z y . N a t a k w y ­ soce p o z y t y w n ą o c e n ę w p ł y w a ł nie t y l k o u r o k a u t o r y t e t u powszechnie cenionego profesora, ale rzeczywiste o s i ą g n i ę c i a . Pisali p r z e c i e ż szeroko 0 jego pracach uczeni tej m i a r y , co Aleksander B r u c k n e r , M i l o v a n G a v a z z i , W ł a d y s ł a w K o t w i c z , L u b o r N i e d e r l e czy D m i t r i j Z e l e n i n . Wszyscy t e ż r o z p a t r u j ą c s z c z e g ó ł o w o Badania nad pochodzeniem i pier­ wotną Tculturą Słowian albo Kulturę, ludową Słowian p o d n o s z ą k r y t y c y z m 1 o l b r z y m i ą w i e d z ę a u t o r a t y c h dzieł, u w a ż a j ą c je za pozycje świeże, w y j ą t k o w e s z e r o k o ś c i ą u j ę c i a , za jedne z n a j w a r t o ś c i o w s z y c h , j a k i e w tej dziedzinie u k a z a ł y się w ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t naszego stu­ lecia. Podobne opinie w swych w y p o w i e d z i a c h w y r a z i l i : A d o l f C h y b i ń ski (o studiach z zakresu m u z y k i l u d o w e j ) , K a z i m i e r z N i t s c h (o opra­ cowaniach j ę z y k o z n a w c z y c h ) , S t a n i s ł a w P i g o ń (o l i t e r a t u r z e u s t n e j ) i i n n i . Mimo licznych i p o w a ż n y c h głosów, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h cały, b ą d ź c z ę ś c i o w y , dorobek n a u k o w y prof. M o s z y ń s k i e g o , n i e ł a t w e jest n a k r e ś l e n i e p e ł n e g o obrazu jego d z i a ł a l n o ś c i badawczej, sprecyzowanie istotnego w k ł a d u w r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y , p r z y r ó w n o c z e s n y m u j ę c i u cech jego bogatej o s o b o w o ś c i . J e ś l i n a d t o b ę d z i e m y chcieli o z n a c z y ć g ł ę b o k o ś ć w p ł y w u , j a k i w y w a r ł a jego d z i a ł a l n o ś ć w y c h o w a w c z o - d y d a k t y c z n a na w s p ó ł c z e s n e pokolenie e t n o g r a f ó w , to m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 2 3 13 Zob. prace i artykuły dotyczące kultury ludowej Słowian zestawione w „Bibliografii prac Kazimierza Moszyńskiego". J . K l i m a s z e w s k a , Vedecká cinnost' Kazimierza Moszyńsheho, „Slovensky Národopis", Bratislava R. 5: 1957 z. 3 - 4 , s. 245 —260 (i nadb.). A. V á c l a v í k , Sedmdesátiny prof, dra Kazimierza Moszyńsheho, „6eskoslovenská Ethnografie", Praha R. 5: 1957 z. 3, s. 292 — 299. „Lud", L w ó w R . 30: 1931 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 1 6 . ' „Anthropos", St. Gabriel Módling (Wiedeń) R. 25: 1930, s. 760 — 762; t a m ż e R. 31: 1936 z. 1 - 2 , s. 2 7 3 - 2 7 5 ; „Lud", K r a k ó w - L u b l i n R . 38: 1948, s. 3 1 4 - 3 1 8 . „Rocznik Orientalistyczny", L w ó w R. 3 (za r. 1925): 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 . „Slavia", Praha R. 4: 1925-1926, s. 8 3 6 - 8 3 9 . „Этнография", Moskwa —Leningrad R . 5: 1928 nr 1, s. 179. J . K l i m a s z e w s k a , Vedeolcd cinnost'..., s. 253. Tamże, s. 255. Tamże, s. 253. 4 6 6 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 �KAZIMIERZ MosąyfłgKi 15 zadanie nasze jest t r u d n e do zrealizowania. W y m a g a ono b o w i e m prze­ prowadzenia z a r ó w n o r o z l e g ł y c h i w n i k l i w y c h s t u d i ó w , j a k t e ż spojrzenia na t ę d z i a ł a l n o ś ć z pewnej p e r s p e k t y w y czasowej. N a w s t ę p i e do obecnego zarysu ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , w y d o b y w a j ą ­ cego bardzo k o n t u r o w o s y l w e t k ę c z ł o w i e k a i badacza,, p o d k r e ś l a m z c a ł y m p r z e k o n a n i e m , że dokonanie k r y t y c z n e g o u j ę c i a jego całego d o r o b k u naukowego przerasta m o ż l i w o ś c i jednego c z ł o w i e k a . Zakres b o w i e m ba­ d a ń i m i a r a o s i ą g n i ę ć n a u k o w y c h M o s z y ń s k i e g o są t a k szerokie i wielo­ stronne, że i c h g r u n t o w n e u j ę c i e w y m a g a u d z i a ł u s p e c j a l i s t ó w n a u k b l i s k i c h etnografii. D o d a j m y , że t a k i s p o s ó b k r y t y c z n e j oceny badaczy, p o s i a d a j ą c y c h z a r ó w n o bogaty, j a k i w i e l o s t r o n n y t w ó r c z y dorobek nau­ k o w y , nie n a l e ż y do r z a d k i c h w naszej d y s c y p l i n i e . B y ł o t o obok Oskara K o l b e r g a , J a n a K a r ł o w i c z a i L u d w i k a K r z y w i c k i e g o jedno z najowocniejszych i s t n i e ń , p r z y d a j ą c y c h p r a w d z i w e j ś w i e t n o ś c i nauce polskiej. N a t a k z n a k o m i t e w y n i k i naukowe K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z ł o ż y ł o się wiele c z y n n i k ó w , a przede w s z y s t k i m jego osobisty w y s i ł e k . A b y lepiej m o ż n a b y ł o u j ą ć t w ó r c z o ś ć i d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą K a z i m i e ­ rza M o s z y ń s k i e g o , n a l e ż y z a p o z n a ć się z p e w n y m i w y d a r z e n i a m i jego ż y c i a . Ш е p r z e b i e g a ł o ono po w y t k n i ę t y m i r ó w n y m g o ś c i ń c u . Z a n i m ostatecz­ nie n a b r a ł o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i w bezkompromisowej s ł u ż b i e nauce, b y ł o raczej t w a r d e , p e ł n e z a w o d ó w i niebezpiecznych p o w i k ł a ń . O g r a n i c z ę się t u do podania k i l k u zaledwie f a k t ó w , k t ó r e zapewne głębiej w p ł y n ę ł y n a u k s z t a ł t o w a n i e się tej swoiście r ó ż n o r o d n e j o s o b o w o ś c i , u c z y n i ł y z niej p o s t a ć a ż n a d t o o p a n o w a n ą , p r z y silnie p u l s u j ą c y m ż y c i u w e w n ę t r z ­ n y m , z r z a d k o s p o t y k a n ą k o n s e k w e n c j ą realizowania p o w z i ę t y c h p l a n ó w n a u k o w y c h oraz p o d p o r z ą d k o w a n i a o l b r z y m i e j energii a m b i t n y m i głę­ b o k o s p o ł e c z n y m , c h o c i a ż nie zawsze ł a t w o dostrzegalnym celom. K a z i m i e r z Teofil Franciszek M o s z y ń s k i , syn A l e k s a n d r a B e r n a r d a M o s z y ń s k i e g o i K l a r y E m i l i i B e r t y A m a l i i z N e h r i n g ó w , u r o d z i ł się 5 I I I 1887 r . w Warszawie. T a m się w y c h o w y w a ł i t a m t e ż u k o ń c z y ł szkołę r e a l n ą , co m i a ł o z a c i ą ż y ć n a d f o r m a l n o ś c i ą s t u d i ó w p r z y s z ł e g o p r o ­ fesora u n i w e r s y t e t u . Ze ś r o d o w i s k a rodzinnego w y n i ó s ł — j a k sam m ó w i ł — r o z b u d z o n ą w r a ż l i w o ś ć e s t e t y c z n ą i pierwsze zainteresowania 14 1 5 1 4 Zob. np. Życie i prace Jana Karłowicza (1836 — 1903). Książka zbiorowa wy­ dana staraniem i nakładem redakcji „Wisły", Warszawa 1904, ss. 379 (także do­ datek do „Wisły" t. 18: 1904 z. 1, s. 1 - 1 4 4 , z. 2 - 3 , s. 1 4 5 - 2 8 8 , z. 4, s. 2 9 9 - 3 7 9 ) ; Ludwik Krzywicki, Praca zbiorowa poświęcona jego życiu i twórczości, Warszawa 1938, ss. C X X X V I , 349, nlb. 2, tabl. 8. Ostatnio w 140 rocznicę urodzin Oskara Kol­ berga kilkunastu autorów scharakteryzowało jego dorobek naukowy w organie Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud" t. 42: 1956 cz. 1, s. 5 — 464. T z n . gimnazjum bez łaciny. J ę z y k łaciński i grecki opanował jednak w póź­ niejszych latach, i to do tego stopnia, że czytał klasyków w oryginałach. 1 6 �MIECZYSŁAW 16 GŁADYSZ b a d a n i a m i n a u k o w y m i . Po ojcu, c h o ć z zawodu u r z ę d n i k u , p r z e j ą ł z a m i ­ ł o w a n i a przyrodnicze, a po matce s y s t e m a t y c z n o ś ć i z d u m i e w a j ą c ą pra­ c o w i t o ś ć oraz n i e u g i ę t ą w o l ę w a l k i z p r z e c i w n o ś c i a m i . Szacunek, a nawet p o d z i w dla n a u k i oraz r o z m i ł o w a n i e się w sztuce i l i t e r a t u r z e p i ę k n e j zaszczepione w latach m ł o d z i e ń c z y c h t o w a r z y s z y ł y m u przez całe ż y ­ cie, b y ł y p o d s t a w ą wszelkich jego p o c z y n a ń i n a j s k u t e c z n i e j s z ą p o m o c ą w czasie p ó ź n i e j s z y c h p o w i k ł a ń ż y c i o w y c h , t a k c z ę s t y c h u l u d z i a m b i t ­ n y c h o w i e l o s t r o n n y c h uzdolnieniach i zainteresowaniach. J u ż w okresie n a u k i szkolnej s y s t e m a t y c z n ą p r a c ą stara się p o s z e r z y ć s w o j ą w i e d z ę , u c z e s t n i c z ą c ż y w o w k ó ł k a c h s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h , znakomicie rozbu­ d o w a n y c h w o w y m czasie w K r ó l e s t w i e P o l s k i m . U d z i a ł w s t r a j k u szkol­ n y m i p a t r i o t y c z n a postawa (wyniesiona z d o m u ) wobec d y r e k c j i s z k o ł y u t r u d n i ł y m u uzyskanie m a t u r y w p r z e w i d z i a n y m t e r m i n i e . Po u k o ń c z e ­ n i u s z k o ł y ś r e d n i e j o t r z y m u j e p r y w a t n e s t y p e n d i u m i w 1906 r o k u w y ­ j e ż d ż a do Szwajcarii, gdzie zostaje i m a t r y k u l o w a n y na uniwersytecie (w Bernie i F r y b u r g u ) . T a m t e ż rozpoczyna studia w zakresie biologii i fizjologii o g ó l n e j . W Szwajcarii p r z e b y w a do 1909 r o k u , ale s t u d i ó w nie k o ń c z y . W s t r z ą ś n i ę t y do głębi n a g ł ą ś m i e r c i ą ojca p r z y b y w a do k r a j u . Po k i l k u m i e s i ę c z n y m pobycie w Warszawie, zamiast p o w r ó c i ć do roz­ p o c z ę t y c h s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h , zjawia się w K r a k o w i e , zdaje k o n k u r ­ sowy egzamin do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h i rozpoczyna n a u k ę r y s u n k u u J ó z e f a Mehoffera. J a k i ż b y ł g ł ó w n y p o w ó d porzucenia s t u d i ó w p r z y ­ r o d n i c z y c h . Po p r o s t u zainteresowania m ł o d e g o studenta p o c z ę ł y ' się w t y m k i e r u n k u w y c z e r p y w a ć . M o s z y ń s k i , od wczesnej m ł o d o ś c i p i e l ę g n u ­ j ą c y swoje z a m i ł o w a n i a przyrodnicze, przechodzi w t y m czasie rodzaj rozczarowania. Z b y t szybko d o t a r ł do s z c z y t ó w obranej d y s c y p l i n y na­ u k o w e j ; jeszcze w szkole ś r e d n i e j p r z y s w o i ł sobie s u c h ą s y s t e m a t y k ę b o t a n i k i i zoologii, a t a k ż e d o k ł a d n i e i wszechstronnie z a p o z n a ł się z do­ stępną m u literaturą, traktującą o darwinizmie . Z tak gruntownym p r z y g o t o w a n i e m i entuzjazmem badawczego u m y s ł u p r z y s t ę p u j e do s t u d i ó w u n i w e r s y t e c k i c h . D o s ł o w n i e — j a k t o b y ł o j u ż w ó w c z a s jego zwyczajem — c a ł e dnie, wieczory, a nawet noce przeznacza na przyswa­ j a n i e sobie wiedzy z zakresu obranej s p e c j a l n o ś c i . Z a d z i w i a j ą c o szybko zapoznaje się z n a j n o w s z y m i o s i ą g n i ę c i a m i n a u k o w y m i swojej dziedziny i staje się j a k o biolog z w o l e n n i k i e m u w a r u n k o w a ń mechanicznych nie t y l k o u r o ś l i n , ale i u z w i e r z ą t . N a u k a biologii na ó w c z e s n y c h uniwersy­ tetach nie p r z y j ę ł a jeszcze n o w y c h p r ą d ó w u m y s ł o w y c h , o b i e c u j ą c y c h T 16 16 D u ż ą rolę w ó w c z a s , a także i później w jego pracy samokształceniowej odegrał Poradnik dla sambulców, wydawany z zapomogi K a s y im. Mianowskiego. U k a z a ł y się trzy tomy (Warszawa 1898 — 1909) redagowane przez P . Chmielowskiego, L . K r z y ­ wickiego, A. Mahrburga, A . Świętochowskiego i in. Podobne znaczenie posiadało wydawnictwo ukazujące się p ó ź n i e j pt. „Świat i Człowiek". �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 17 w s p o s ó b sugestywny n a u k o w e r o z w i ą z a n i e n i e p o k o j ą c y c h p r o b l e m ó w b y t u . Z b y t blisko s t o j ą c a nas samych i s p o ł e c z n y c h i n t e r e s ó w t k w i ł a jeszcze g ł ę b o k o w o t c h ł a n n y c h p r z e s ą d a c h m i n i o n y c h s t u l e c i . K r y t y c z ­ n y i w r a ż l i w y u m y s ł m ł o d e g o badacza nie m ó g ł p o g o d z i ć się z formalistycznie i dogmatycznie u j m o w a n y m i zagadnieniami. Po k r ó t k i e j , ale j a k ż e w y t ę ż o n e j p r a c y rezygnuje z dalszych s t u d i ó w . N a s t ę p u j e z m i a n a zain­ t e r e s o w a ń i r ó w n o c z e ś n i e jeden z najniebezpieczniejszych o k r e s ó w w jego życiu. M o s z y ń s k i dostawszy się z u p e ł n i e p r z y p a d k o w o do K r a k o w a , g ł ó w n e g o siedliska d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j ó w c z e s n e j P o l s k i , t r a f i a , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h . W y s o k a t e m p e r a t u r a nowego ś r o d o w i s k a rozgrzewa w n i m dawne aspiracje t w ó r c z e . O b o k r y s u n k u i m a l a r s t w a p r ó b u j e , j a k za c z a s ó w wczesnej m ł o d o ś c i , w y p o w i a d a ć się w poezji. B r a k j e d n a k w y b i t n e g o t a l e n t u , co sam stwierdza, grozi m u w y k o l e j e n i e m . O c a l i ł a go w ó w c z a s u m i e j ę t n o ś ć t r z e ź w e j oceny rzeczy­ w i s t o ś c i i g ł ę b o k i e z a m i ł o w a n i e do systematycznej p r a c y . P o d w p ł y w e m atmosfery i z a i n t e r e s o w a ń „ M ł o d e j P o l s k i " zapoznaje się ze w s i ą , s z u k a j ą c w jej k u l t u r z e m a t e r i a ł ó w do w ł a s n y c h z a m y s ł ó w l i t e r a c k i c h . O d tego t e ż czasu w ł a ś c i w i e rozpoczyna się d z i a ł a l n o ś ć K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o j a k o etnografa. Chwilowe zajęcie się s t u d i a m i p l a s t y c z n y m i u s t ę p u j e m i e j ­ sca n o w y m zainteresowaniom, k t ó r e m i a ł y się s t a ć t r w a ł y m i . U p r o g u w ł a ś c i w e j k a r i e r y ż y c i o w e j M o s z y ń s k i staje wobec z a d a ń , w y m a g a j ą c y c h przede w s z y s t k i m n a l e ż y t e g o p r z y g o t o w a n i a naukowego. N i k ł e ś r o d k i materialne o p ó ź n i a j ą w z n a c z n y m s t o p n i u w y r ó w n y w a n i e t y c h b r a k ó w . Zadanie b y ł o t r u d n e , ale silne pragnienie wiedzy i jej systematyczne n a b y w a n i e , p r z y n i e m a l z u p e ł n y m wyrzeczeniu się w y g ó d ż y c i o w y c h , z o s t a ł o s p e ł n i o n e dopiero w c i ą g u d ł u g i c h i m ę c z ą c y c h l a t . D o s y ć szeroki jest w t y m czasie zakres jego z a j ę ć z a r o b k o w y c h oraz z w i ą z a n y c h z t y m w ę d r ó w e k po k r a j u . Lecz cokolwiek c z y n i (nauczy­ ciel d o m o w y , k i e r o w n i k i n t e r n a t u , p r a c o w n i k b u c h a l t e r i i ) , gdziekolwiek się znajduje, w s z ę d z i e w y t r w a l e u z u p e ł n i a i p o g ł ę b i a s w o j ą w i e d z ę oraz zbiera m a t e r i a ł y do i n t e r e s u j ą c y c h go z a g a d n i e ń . J a k ż e K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o d n o s i ł się do tego wielkiego, u k s z t a ł t o ­ wanego historycznie d o r o b k u ludzkiego, w c h o d z ą c e g o s w y m i elementami 17 18 1 9 2 0 1 7 Por. np. J . D . B e r n a l , Nauka w dziejach, Warszawa 1957, s. 578 n. Będąc pod silnym urokiem poezji Wyspiańskiego zamierzał napisać dramat historyczny, którego treścią miała b y ć walka pogańskiej Słowiańszczyzny z chrześci­ jaństwem. Por. K l i m a s z e w s k a , op. cit., s. 246 i n. Zoh. пр. K . M o s z y ń s k i , Z Ukrainy, Warszawa 1914, s. 5 i п . ; t e n ż e , Bu­ downictwo ludowe w okolicy Zamościa, Zamość (1920), s. 5; t e n ż e , Polesie Wschodnie, Warszawa 1928, Przedmowa. 1 8 1 9 2 0 2 — Etnografia polska, t. I I I �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 18 w p o d s t a w y c y w i l i z a c j i , a k t ó r y o k r e ś l a się t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą . Przed o d p o w i e d z i ą na to p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w o g r o m n y m s k r ó c i e p r z y ­ p o m n i e ć o stosunku badaczy do tej k u l t u r y na przestrzeni o s t a t n i c h stu­ leci. P o c z ą t k o w o siłą u r z e k a j ą c ą b y ł a p r z y p i s y w a n a jej p i e r w o t n o ś ć i słow i a ń s k o ś ć . U w a ż a n a za w y t w ó r p o g a ń s k i i n a r o d o w y , b y ł a w pierwszych d z i e s i ą t k a c h l a t u b i e g ł e g o stulecia r o z p a t r y w a n a z o k r a s ą sentymenta­ l i z m u , czy nawet l i r y z m u . K r y t y c z n y do niej stosunek z r o d z i ł się p ó ź n i e j . W drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i p o c z ą t k a c h naszego stulecia, pod w p ł y ­ w e m ż y w o p u l s u j ą c y c h p r ą d ó w p o z y t y w i z m u , elementy k u l t u r y ludowej n a b i e r a j ą ś w i e ż y c h w a r t o ś c i . E o d z ą się nowe p o g l ą d y i daleko szersze cele badawcze. C e n t r a l n y m nieomal zainteresowaniem staje się zagadnienie nieustannego p r z e k s z t a ł c a n i a zjawisk k u l t u r y , p r z y c z y m p o c z ą t k o w e stadia jej r o z w o j u w zestawieniu ze w s p ó ł c z e s n y m stanem u w a ż a się za najlepsze ś w i a d e c t w o nieograniczonych m o ż l i w o ś c i l u d z k i c h . W tej atmosferze w y r a s t a ł i z n i ą się zrósł K a z i m i e r z M o s z y ń s k i j a k o po­ c z ą t k u j ą c y badacz k u l t u r y l u d o w e j . P ó ź n i e j , w oparciu o r e z u l t a t y w y ­ b i t n y c h przedstawicieli n a u k s p o ł e c z n y c h epoki p o z y t y w i z m u , znajduje w ł a ś c i w ą d r o g ę b a d a w c z ą w ewolucjonizmie k r y t y c z n y m , ustalającym jego p o g l ą d na znaczenie i r o z w ó j k u l t u r y , j a k o z e s p o ł u w y t w o r ó w orga­ nicznie p o w i ą z a n y c h i u w a r u n k o w a n y c h ś r o d o w i s k i e m p r z y r o d n i c z y m i historycznym. D z i a ł a l n o ś ć n a u k o w a M o s z y ń s k i e g o w t y m okresie, t j . od 1911 r o k u do k o ń c a pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j , nie z a m y k a się w a k c j i zbierania czy częściowego o g ł a s z a n i a m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h . P u b l i k a c j e z tego czasu, d o t y c z ą c e K u r p i o w s z c z y z n y , Zamojszczyzny, U k r a i n y czy Po­ l e s i a , p o s i a d a j ą zgodnie z ó w c z e s n y m zakresem n a u k , t z w . antropolo­ gicznych, charakter monografii etnograficznych, p o d b u d o w a n y c h ma­ t e r i a ł e m geograficznym, archeologicznym i h i s t o r y c z n y m , a p ó ź n i e j g w a r o w y m . N a d t o z n a j d u j ą się w n i c h nie t y l k o cenne i dobrze zebrane m a t e r i a ł y terenowe, ale r ó w n o c z e ś n i e d o w o d y s t a ł e g o narastania zainte­ resowań autora tak w kierunku tematycznym, jak też terytorialnym. S ą to prace n a u k o w o d o j r z a ł e . A u t o r p o s t ę p u j e metodycznie i u m i e po­ s ł u g i w a ć się wszechstronnie l i t e r a t u r ą p r z e d m i o t u . W n i c h w i d z i m y j u ż z a r y s o w u j ą c ą się p o s t a ć p r z y s z ł e g o etnografa, o b e j m u j ą c e g o s w o j ą dzia­ ł a l n o ś c i ą n a u k o w ą c a ł ą S ł o w i a ń s z c z y z n ę . I jeszcze na jedno n a l e ż y w t y m okresie z w r ó c i ć u w a g ę . M o s z y ń s k i j u ż w o w y m czasie, t j . w 1914 r o k u , pierwszy c h y b a w Polsce konsekwentnie w p r o w a d z a systematyczne ba2 1 22 23 2 4 2 1 Ogłasza je w „Ziemi" i „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (zob. „Bibliografię prać Kazimierza Moszyńskiego"), aa Wydane dopiero w r. 1928 (zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie). " Zob. M o s z y ń s k i , Z Ukrainy. ** Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie. �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 19 dania stacjonarne, p o s ł u g u j ą c się p r z y t y m m e t o d ą s t o s o w a n ą j u ż przez d i a l e k t o l o g ó w , a p o l e g a j ą c ą na r ó w n o m i e r n y m w y t y c z a n i u p u n k t ó w ba­ dawczych w o b r ę b i e i n t e r e s u j ą c e g o go o b s z a r u . A u t o r o m a w i a n y c h mono­ g r a f i i umie p r z y t y m — z d u ż ą k o r z y ś c i ą dla p r ą c y — s p o ż y t k o w a ć swoje w i a d o m o ś c i , wyniesione ze s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h . Opisy fizjogra­ ficzne U k r a i n y czy Polesia nie m a j ą p o d o b n y c h w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, i t o z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m u j ę c i a naukowego, j a k t e ż literackiego. M o s z y ń s k i z przekonaniem p o d k r e ś l a , że c z y n n i k i geogra­ ficzne m a j ą d o n i o s ł e znaczenie dla d z i e j ó w k u l t u r y . Realne o s i ą g n i ę c i a naukowo-badawcze, uzyskane w p r a w d z i e z d u ż y m w y s i ł k i e m , ale jeszcze c i ą g l e niejako na marginesie p r a c y zarobkowej, nie m a j ą c e j nic w s p ó l n e g o z e t n o g r a f i c z n y m i zainteresowaniami M o s z y ń ­ skiego, nie w y s t a r c z a ł y d l a zaspokojenia jego a m b i t n y c h z a m i e r z e ń . Porzuca w i ę c w 1922 r o k u stosunkowo i n t r a t n e p o d w z g l ę d e m finanso­ w y m zajęcie w Szkole G ł ó w n e j Gospodarstwa Wiejskiego i obejmuje stanowisko starszego asystenta, a w d w a l a t a p ó ź n i e j k i e r o w n i k a O d d z i a ł u Etnologii Słowiańskiej w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau­ kowego Warszawskiego. Eozpoczyna się w ż y c i u M o s z y ń s k i e g o okres naj­ bardziej w y t ę ż o n e j p r a c y n a u k o w e j , p r z y n o s z ą c y m u z d e c y d o w a n ą p o z y c j ę w etnografii, w z m o c n i o n ą p o w o ł a n i e m w 1926 r o k u na stanowisko za­ s t ę p c y profesora i k i e r o w n i k a k a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n p r z y nowo zorganizowanym Studium Słowiańskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. A l e w r ó ć m y jeszcze do okresu poprzedniego, w k t ó r y m w y r a s t a ł y u g r u n ­ t o w y w a n e p ó ź n i e j zasadnicze p o d s t a w y jego p r a c y n a u k o w e j , pozwala­ j ą c e na r o z w i n i ę c i e p e ł n e j energii t w ó r c z e j . W a r u n k i , w j a k i c h z n a j d o w a ł się K a z i m i e r z M o s z y ń s k i po w y j e ź d z i e z K r a k o w a , nie s p r z y j a ł y z b y t n i o , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , n o r m a l n e m u r o z w o j o w i w ł a ś c i w e j p r a c y naukowo-badawczej. W p r a w d z i e g r o m a d z i w t y m czasie m n ó s t w o w a r t o ś c i o w e g o m a t e r i a ł u , uzyskuje sporo d o ś w i a d ­ c z e ń w y n i e s i o n y c h z b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t o w a n i a się ze w s i ą , ale b y ł o t o czynione kosztem z b y t d u ż e g o n a k ł a d u czasu i energii, w y w o ł a n e c i ą g ł y m przerywaniem pracy, zajęciami zarobkowymi. W t y m d ł u g i m okresie swojego ż y c i a , bo l i c z ą c y m p r z e c i e ż p r a w i e d w a n a ś c i e l a t , M o ­ s z y ń s k i , poza w ł a ś c i w ą d z i e d z i n ą obranej n a u k i , studiuje a r c h e o l o g i ę , p s y c h o l o g i ę , l o g i k ę , filozofię r e l i g i i , socjologię oraz j ę z y k o z n a w s t w o , do k t ó r e g o zawsze m i a ł s z c z e g ó l n e upodobanie i uzdolnienia. Zapoznaje się r ó w n i e ż bliżej z h i s t o r i ą s z t u k i i l i t e r a t u r y oraz n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . E t n o g r a f i a , k t ó r a go t a k p o c i ą g a ł a s w o j ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą i o r y g i n a l n o ­ ścią nie z n a n y c h m u dotychczas f a k t ó w k u l t u r o w y c h , nie w y p e ł n i a ł a c a ł k o w i c i e jego ż y c i a , nie w i d z i w niej nie t y l k o ostatecznego celu, ale as Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, Przedmowa. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 20 nawet nie dostrzega jeszcze g ł ę b s z e g o sensu. M o s z y ń s k i w p r a w d z i e k o n ­ t r o l u j e nieustannie s w o j ą w i e d z ę i stawia sobie ciągle nowe o b o w i ą z k i poznawcze, w a r u n k u j ą c e g ł ę b s z e u j m o w a n i e b a d a n y c h zjawisk k u l t u r y , ale p r z y t a k w y t ę ż o n e j p r a c y u w i e ń c z o n e j z b y t p o w o l n y m i r e z u l t a t a m i i t a k i m stosunku do badanego p r z e d m i o t u ł a t w o m ó g ł popase w ponowne z n i e c h ę c e n i e . Obserwacja tego w ł a ś n i e okresu ż y c i a K a z i m i e r z a M o s z y ń ­ skiego daje n a m sporo i n t e r e s u j ą c y c h s p o s t r z e ż e ń z a r ó w n o do k r y s t a l i z o ­ w a n i a się p o s t a w y badawczej p r z y s z ł e g o a u t o r a Człowieka, j a k t e ż roz­ w o j u jego o s o b o w o ś c i . M ł o d z i e ń c z e zainteresowania p r z y r o d ą oraz studia biologiczne sta­ w i a j ą M o s z y ń s k i e g o w k r ę g u badaczy, s z e r m u j ą c y c h e w o l u c j o n i s t y c z n y m i a r g u m e n t a m i . A l e nieobce m u s ą t a k ż e p o g l ą d y ó w c z e s n e j s z k o ł y nie­ mieckiej, z a c i e r a j ą c e j g r a n i c ę p o m i ę d z y p o s t ę p e m a „ k u r t y n ą niezbada­ nego", ffie s p o s ó b , a b y w r a ż l i w a m ł o d a u m y s ł o w o ś ć z n u ż o n a w czasie s t u d i ó w , j a k j u ż w i e m y , schematyzmem i z b y t n i m f o r m a l i z m e m b i o l o g i i , s z u k a j ą c a z u p r a g n i e n i e m g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i ż y c i a , nie u l e g ł a i n n y m p r ą d o m u m y s ł o w y m , k t ó r e w t y m czasie r o z w i j a ł y się w zachodniej E u r o p i e . J e d n y m z n i c h , z k t ó r y m z a p o z n a ł się M o s z y ń s k i , b y ł bergson i z m , f a s c y n u j ą c y badaczy o b i e t n i c ą m o ż l i w o ś c i i n t u i c y j n e g o r o z u m i e n i a zjawisk k u l t u r y i b y t u . D z i e ł a Bergsona, c z a r u j ą c e p r z y t y m p i ę k n ą f o r m ą l i t e r a c k ą , m o g ł y o d d z i a ł a ć n a jego usposobienie egzaltowane w t y m czasie, przez g ł ę b o k i e r o z w a ż a n i a n a d szukaniem dalszych d r ó g w p o s t ę ­ p o w a n i u n a u k o w y m . N i e t r u d n o b y ł o z a t e m o z w i c h n i ę c i e t r z e ź w e j do­ tychczas p o s t a w y badawczej przez zejście n a pozycje idealistyczne. J e d n a k ż e a n a l i t y c z n y u m y s ł M o s z y ń s k i e g o , s z u k a j ą c y nieustannie g ł ę b o k i e g o celu w nauce, nie m ó g ł p r z y j ą ć ż a d n e j koncepcji filozoficznej, k t ó r a nie b y ł a oparta b e z p o ś r e d n i o o f a k t y j a k o p r z e j a w y realnego ż y c i a . W y d a j e się j e d n a k prawdopodobne, że r o z w a ż a n i a n a d bergsonizmem d o p o m o g ł y m u do odnalezienia tego g ł ę b s z e g o sensu w nauce, k t ó r e g o t a k z a w z i ę c i e p o s z u k i w a ł . P r z e c i e ż bergsonizm u z n a w a ł e w o l u c j o n i z m za t w ó r c z y , z w a l c z a ł p r z y t y m k o n c e p c j ę r o z w o j u mechanicznego, a t a k i e stanowisko m u s i a ł o chyba o d p o w i a d a ć późniejszemu zwolennikowi e w o l u c j o n i z m u k r y t y c z n e g o . W k a ż d y m b ą d ź razie jest n i e w ą t p l i w e , ż e przemiana w jego stosunku do e t n o g r a f i i d o k o n a ł a się p o d w p ł y w e m filozoficznych koncepcji tego okresu i d o p r o w a d z i ł a do zrozumienia g ł ę b s z e g o sensu p o d j ę t e j przez niego p r a c y . „ D o s t r z e g ł e m wreszcie" — wyznaje M o s z y ń s k i — „ ż e n a u k a , k t ó r e j się o d d a j ę , do pewnego stopnia u m o ż l i w i l u d z k o ś c i p r a w d z i w e zrozumienie samej siebie, co b ę d z i e d l a niej t a k samo p o ż y t e c z n e , j a k p o ż y t e c z n a jest z n a j o m o ś ć samego siebie 26 2 6 Zob. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, „Lud" t. 38 (za rok 1947): 1948, s. 3 — 27; tam t e ż cytuje Bergsona, s. 12. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 21 2 7 dla k a ż d e j j e d n o s t k i " . W ó w c z a s to z d e c y d o w a ł , że c a ł ą s w o j ą i s t o t ą w i n i e n s ł u ż y ć nauce. C h o c i a ż w m i a r ę zapoznawania się i p o r z ą d k o w a n i a olbrzymiego m a t e r i a ł u , z w i ą z a n e g o z n a u k ą etnografii, narasta u M o ­ s z y ń s k i e g o coraz bardziej k r y t y c z n y stosunek do badanego p r z e d m i o t u , to p r z e c i e ż , poza zaciekawieniem badacza, u p o d ł o ż a wszelkich jego p o c z y n a ń b ę d z i e o d t ą d t k w i ł o g o r ą c e pragnienie s ł u ż b y l u d z k o ś c i d r o g ą ścisłych u j ę ć , dawanie p i e r w s z e ń s t w a f a k t o m przed h i p o t e t y c z n y m i sfor­ m u ł o w a n i a m i w przedstawianiu p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h . T a k a w ł a ś n i e postawa badacza, przekonanego o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i n a u k i etnografii, nie s z u k a j ą c e g o w niej m o ż l i w o ś c i z a j m u j ą c e g o s p ę d z e ­ nia czasu l u b t e ż drogi do zdobycia lepszej p o z y c j i w h i e r a r c h i i społecz­ n e j , m u s i a ł a w s p o s ó b zasadniczy w p ł y n ą ć na charakter p o d e j m o w a n y c h prac, w y r a ż a j ą c y się m . i n . b e z k o m p r o m i s o w o ś c i ą w zwalczaniu lekko­ m y ś l n o ś c i , n i e d o c i ą g n i ę ć albo w r ę c z nierzetelnego stosunku do n a u k i . B o w i e m t o niedopuszczalne nastawienie nie t y l k o o b n i ż a ł o p o z i o m na­ u k i , ale przede w s z y s t k i m w p o j ę c i u M o s z y ń s k i e g o z a c i e r a ł o jej d o n i o s ł o ś ć i o p ó ź n i a ł o osiągnięcie celów, j a k i e s t a w i a ł obranej dyscyplinie. T a p r y n c y p i a l n o ś ć m u s i a ł a w y w o ł y w a ć z a d r a ż n i e n i a i ostre p o l e m i k i . D o d a j m y , ż e to nieprzejednane stanowisko M o s z y ń s k i e g o g r u n t o w a ł o się na jego heroicznej postawie wobec t r a g i z m u samego ż y c i a . Postawa t a w y w o ł y w a ł a p o t r z e b ę nieustannej p r a c y nad w i e r n y m u t r w a l a n i e m z a p a d a j ą c y c h w n i e p a m i ę ć zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e , zdaniem naszego uczonego, są w a ż n y m ź r ó d ł e m poznania ś r o d k ó w i m e t o d w a l k i c z ł o w i e k a z n i e p e w n ą p r z y s z ł o ś c i ą , g r o ź n i e c i ą ż ą c ą n a d ś w i a t e m . D a w a ł t e m u niejednokrotnie w y r a z w p ó ź n i e j s z y c h r o z m o w a c h z u c z n i a m i , p i s a ł we w s p o m n i e n i a c h : „ O p a r c i e m o ż e m y z n a l e ź ć w walce, b i o r ą c w niej u d z i a ł , to znaczy pra­ c u j ą c n a d p o g ł ę b i e n i e m i u m o c n i e n i e m b y t u l u d z k o ś c i . Oparcie t a k i e jest w p r a w d z i e w z g l ę d n e , g d y ż i c a ł a l u d z k o ś ć z g i n ą ć m o ż e , podobnie j a k ginie jednostka, posiada j e d n a k s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ć : moc jego w y ­ b i t n i e wzrasta w m i a r ę n a t ę ż e n i a i n t e n s y w n o ś c i pracy, w t e d y b o w i e m wzrasta p e w n o ś ć z w y c i ę s t w a " . K o ń c z ą c swoje w y z n a n i e dodaje: „ C z y ż b o w i e m to nieustanne zmaganie się ś m i e r c i i ż y c i a , g r o ź n y c h niebezpie­ c z e ń s t w z i n t u i c y j n i e p r z e c z u w a n y m i m o ż l i w o ś c i a m i z w y c i ę s t w a nie jest dla nas s p r a w ą n a j w a ż n i e j s z ą i j e d y n i e p e w n ą ? N i e k i e d y , gdy o t y c h rzeczach głębiej r o z m y ś l a m , ogarnia m n i e z i m n a z a w z i ę t o ś ć i p o r y w a j ą c y entuzjazm. J e d n o c z e ś n i e w y n i k a przede m n ą w t a k i c h m o m e n t a c h za­ c i e k ł e , n i e s f o r m u ł o w a n e postanowienie, k t ó r e m o ż n a b y u j ą ć w s ł o w a : N i e d a ć się n i e w i d z ą c e j , n i e s ł y s z ą c e j , bezrozumnej n i c o ś c i ; j a z g i n ę , aJe moi zwyciężą". Z tak u k s z t a ł t o w a n ą p o s t a w ą rozpoczął Kazimierz Mo­ s z y ń s k i p r a c ę j a k o profesor k a t e d r y etnografii. T a k i m b y ł i t a k i m po2 7 Por. także M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. 1, s. 1. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 22 z o s t a ł do k o ń c a ż y c i a . T a k p o j m o w a n a n a u k a b y ł a dla niego „ n i e o m a l w s z y s t k i m " . T r a k t o w a ł j ą j a k o n a j g ł ę b s z y cel swojego ż y c i a . N i g d y się z n i ą nie r o z s t a w a ł , n i e u g i ę t y i p e w n y j e j ostatecznego z w y c i ę s t w a . D a w a ł z r e s z t ą tego n i e m a ł e d o w o d y . S w ą o s t a t n i ą p r a c ę , p t . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, w y k a ń c z a ł n i e u s t ę p l i w i e j u ż w czasie ciężkiej ś m i e r t e l n e j choroby, po p r o s t u w przerwach m i ę d z y jej b o l e s n y m i a t a k a m i . W ostatnich t e ż m i e s i ą c a c h c z ę s t o m a w i a ł , nieomal z w y r z u t e m , p o d adresem n i e k t ó r y c h p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , iż czas t r w o n i ą na r o z w i ą z y w a n i e więcej l u b mniej zabawnie s k o n s t r u o w a n y c h ł a m i g ł ó w e k , nie z a d a j ą c sobie t r u d u , a b y w swych pracach o d r ó ż n i ć rzeczy w a ż n e od d r o b i a z g ó w . Z r e s z t ą podobnie ostre stanowisko z a j m o w a ł i d a w n i e j . O m a w i a j ą c na p r z y k ł a d p r a c ę D y r e n k o w e j o s z a m a n i z m i e czy Stern berga o k u l c i e o r ł a p i s a ł : „ W y z n a ć trzeba, że czytanie tego r o d z a j u a r t y k u ł ó w d z i a ł a d o p r a w d y na p o d o b i e ń s t w o silnego strumienia, orzeź­ w i a j ą c e g o powietrze p r z y p r z e g l ą d a n i u prac etnograficznych, z w ł a s z c z a t z w . » l u d o z n a w c z y c h « , p ł y t k o i nudno r o z p r a w i a j ą c y c h na t e m a t n a p i s ó w na malowanej ceramice, k r a w a t ó w k r ó l ó w k u r k o w y c h i i n n y c h drobiaz­ g ó w , od k t ó r y c h r o i się etnograficzna prasa. S ą t a m b o w i e m w o w y c h a r t y k u ł a c h rzeczy i s t o t n i e w a ż n e , przedstawione w s p o s ó b i n t e l i g e n t n y i z a j m u j ą c y ; t r y s k a j ą z n i c h n a p r a w d ę snopy ś w i a t ł a na r o z w ó j l u d z k i e j k u l t u r y , czy w ogóle na zagadnienie c z ł o w i e k a " . E z e c z o w o ś ć , szacunek dla k o n k r e t n e g o w y t w o r u czy zjawiska k u l t u r o ­ wego, m a j ą c e g o swój g ł ę b s z y sens, u k s z t a ł t o w a ł a w n i m ceniony wysoko t y p uczonego w a l c z ą c e g o o realia p r a w d y i ścisłość n a u k o w ą w p r a c y . „ P r z e z n i ą z a ś r o z u m i e m [pisze] z u p e ł n y o b i e k t y w i z m , najdalej i d ą c ą g r u n t o w n o ś ć oraz s ł u c h a n i e tego, co n a m same f a k t y d y k t u j ą , a prze­ n i g d y nie dopasowywanie i c h do z g ó r y p o w z i ę t y c h koncepcji, c h o ć b y powszechnie u c h o d z i ł y za n i e o m y l n e i n i e t y k a l n e " . N i c t e ż dziwnego, ż e c e c h o w a ł a go pewna n i e c h ę ć do p o d e j m o w a n i a z a g a d n i e ń t e o r e t y c z n y c h , p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i jasnego p o w i ą z a n i a z o k r e ś l o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą . Zwalcza b r a k s y s t e m a t y c z n o ś c i , gubienie się w d a l e k o r z ę d n y c h szczegó­ ł a c h , stosowanie d ł u ż y z n , j e d n o s t r o n n o ś ć u j m o w a n i a zjawisk, a t a k ż e 28 2 9 3 0 3 1 2 8 H . Д ы р е н к о в а , Получение шаманского дара по воззрениям турецких пле­ мен, „Сборник Музея Антропологии и Этнографии", Leningrad t. 9: 1930, s. 267 — 291. L . S t e r n b e r g , Ber AdlerJcuU bei den VólJcem Sibiriens, „Archiv für Religionswissenschaft", Leipzig —Berlin t. 28: 1930, s. 125—153, t ł u m . z ros. Л . С т е р н б е р г, Культ орла у сибирских народов, „Сборник Музея Антропологии и Этногра­ фии", t. 5 z. 2: 1925, s. 7 1 7 - 7 4 0 . М. ( К . M o s z y ń s k i ) , Przegląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 253. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Kraków 1958, s. 67. 2 9 8 0 8 1 �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 23 n i e r z e t e l n o ś ć w rozgraniczaniu cudzego i w ł a s n e g o d o r o b k u naukowego. A t a k u j e w ó w c z a s z c a ł y m t e m p e r a m e n t e m , nie cofa się p r a w i e n i g d y przed k r y t y k ą powszechnie u z n a w a n y c h i nawet n a j w i ę k s z y c h a u t o r y ­ t e t ó w , jeżeli „ g r z e s z ą n i e ś c i s ł o ś c i ą " czy „ f a n t a s t y c z n o ś c i ą d o m y s ł ó w " , n a w o ł u j ą c do oczyszczenia z a ś m i e c o n y c h ź r ó d e ł . Proponuje nawet u ł o ­ ż e n i e „ i n d e k s u nazwisk a u t o r ó w , j a c y p o w i n n i b y ć t r a k t o w a n i z daleko i d ą c ą o s t r o ż n o ś c i ą , albo nawet wprost w y k r e ś l e n i z danej l i t e r a t u r y naukowej" . Gdzie n a l e ż y s z u k a ć ź r ó d e ł r e g e n e r u j ą c y c h t ę o l b r z y m i ą w i t a l n o ś ć p r a w i e p i ę ć d z i e s i ę c i o l e t n i e j , nie s ł a b n ą c e j do k o ń c a ż y c i a pasji badawczej czy polemicznej. O d p o w i e d ź daje n a m sam M o s z y ń s k i : „ W r a ż e n i a estetycz­ ne m i a ł y zawsze i m a j ą do dziś dnia n i e z w y k ł ą dla m n i e w a r t o ś ć " , „ o n e t e ż [wyznaje dalej] b e z p o ś r e d n i o i p o ś r e d n i o p o m a g a ł y m i w naukowej pracy, p o t ę g u j ą c z d o l n o ś ć i g ł ę b o k o ś ć m y ś l e n i a " . P r z e ż y ć estetycznych dostar­ c z a ł a m u sztuka i l i t e r a t u r a oraz p r z y r o d a . Z a m i ł o w a n i a artystyczne, j a k j u ż w i e m y , z a j m o w a ł y sporo miejsca w jego ż y c i u . Z w ł a s z c z a r o z m i ­ ł o w a n y b y ł w malarstwie, a t a k ż e w m u z y c e : „ G d y j e j s ł u c h a m [pisze autor Pierwotnego zasięgu języka Prasloivian], w y r a s t a j ą przede m n ą j a k i e ś n i e b y w a ł e b e z k s z t a ł t n e obrazy i dziwne p r z e ż y c i a . . . ł a g o d n e a p o t ę ż n e fale d ź w i ę k ó w o t w i e r a j ą przede m n ą j a k b y » n i e b i a ń s k i e t a j e m n i c e « . Jestem p r z e k o n a n y [pisze dalej], że m i ę d z y i n n y m i te w r a ż e n i a estetyczne, t a k n i e z w y k ł e przez s w o j ą d z i w n ą g ł ę b i ę , a zarazem t a k bezgranicznie roz­ koszne, w w i e l k i m s t o p n i u p r z y w i ą z u j ą mnie do ż y c i a . A l e w r a ż e n i a te m a j ą dla mnie jeszcze i i n n ą w a r t o ś ć . P o r u s z a j ą c g ł ę b o k o całe jestestwo, n a s t r a j a j ą je podobnie do szerszych m y ś l i , s p r z e c i w i a j ą się z a ś m y ś l o m d r o b n y m " . Podobnie j a k m u z y k ę , cenił p l a s t y k ę . A b y z n i ą bliżej o b c o w a ć , z g r o m a d z i ł setki najprzedniejszych r e p r o d u k c j i m a l a r s t w a ś w i a t o w e g o . W e w s z y s t k i c h c h w i l a c h w o l n y c h od p r a c y naukowej roz­ c z y t y w a ł się w l i t e r a t u r z e p i ę k n e j , r o z k o s z o w a ł się w i e l k ą p o e z j ą r o m a n ­ t y c z n ą , sycił wierszami Lechonia, a strof у W y s p i a ń s k i e g o p r z y p o m i n a ł n a m w sali szpitalnej d o s ł o w n i e na k i l k a d n i przed ś m i e r c i ą . P o n a d wszystko z a ś , wprost fanatycznie u w i e l b i a ł p r z y r o d ę . P i s a ł w swoich w y z n a n i a c h : do dziś dnia jestem bardzo p r z y w i ą z a n y do p r z y r o d y ż y w e j , przede w s z y s t k i m do drzew i k w i a t ó w , z w ł a s z c z a z a ś do w i d o k u k w i t n ą c y c h ł ą k , o s ł o n i ę t y c h p o g o d n y m niebem, po k t ó r y m p ł y n ą niezliczone o b ł o k i . Z k w i a t ó w szczególnie l u b i ę wielkie, bladoniebieskie g w i a z d y p o d r ó ż n i k a . G d y w p o r a n n y c h godzinach s ł o n e c z n e g o dnia w i d z ę je r o z k w i t ł e w z d ł u ż 3 2 3 3 3 8 M. in. często w y t y k a nawet Aleksandrowi Brucknerowi brak rzeczowych argumentów w jego etymologicznych wywodach. Zob. п р . M. ( M o s z y ń s k i ) , Prze­ gląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931 z. 2, B , s. 240. K . M o s z y ń s k i , Nieco uwag krytycznych, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 259 i n. 3 3 �M I E C Z VSLAW GŁADYSZ 24 miedz p o l n y c h , n a p e ł n i a m n i e t a k a radosna pogoda, że graniczy ona n i e m a l z doznaniem s z c z ę ś c i a " . W o s t a t n i m m i e s i ą c u ż y c i a w i d o k k w i a ­ t ó w w z r u s z a ł go do łez, m ó w i ł , j a k t ę s k n i do zapachu r o z k w i t ł y c h ł ą k i w i d o k u sfalowanego z b o ż a , k t ó r y c h nie s p o d z i e w a ł się j u ż u j r z e ć w i ę c e j . Ś w i a d o m o ś ć tego b y ł a j e d n y m z n a j b o l e ś n i e j s z y c h p r z e ż y ć . N i e t y l k o na s z t u k ę i p r z y r o d ę r e a g o w a ł w t a k p o r y w a j ą c y s p o s ó b . P o d o b n y c h przeżyć doznawał również przy zetknięciu z poważną literaturą n a u k o w ą . , , W d w u d z i e s t y m ó s m y m r o k u ż y c i a z d a r z y ł o m i się, że poruszony do głębi k s i ą ż k ą socjologiczną, p e ł n ą n i e z w y k ł y c h , o l b r z y m i c h p o m y s ł ó w , po u k o ń c z e n i u p o d n i o s ł e m j ą do ust i szczerze, g o r ą c o p o c a ł o w a ł e m " . W s p o m n i a ł e m j u ż na p o c z ą t k u szkicu, że k a r t y o p i s ó w k r a j o b r a z u U k r a i n y czy Polesia Wschodniego p o s i a d a j ą w a r t o ś ć l i t e r a c k ą . B y ł o b y to z u p e ł n i e n a t u r a l n e z w a ż y w s z y , że p r z e c i e ż , b ę d ą c w K r a k o w i e , M o ­ s z y ń s k i p r ó b o w a ł t w ó r c z o ś c i literackiej. J e d n a k n i k t z nas nie przypusz­ czał, ż e w pozostawionych r ę k o p i s a c h znajdzie się r ó w n i e ż teczka, zawie­ r a j ą c a z b i ó r jego w ł a s n y c h poezji, ż e u p r a w i a ł systematycznie t w ó r c z o ś ć p o e t y c k ą , k t ó r a , j a k się o k a z a ł o , b y ł a nie t y l k o jego n a j g ł ę b s z y m u k r y t y m marzeniem, ale f o r m ą w y p o w i a d a n i a n a j w z n i o ś l e j s z y c h u c z u ć . N i e z n a m y bliżej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h t k w i ą c y c h w t w ó r c z o ś c i poetyckiej M o ­ s z y ń s k i e g o , t r u d n o t e ż a n a l i z o w a ć p o w o d y , dla k t ó r y c h a u t o r nie t y l k o nie o g ł a s z a ł j e j , ale nawet nie w s p o m i n a ł o t y m w gronie p r z y j a c i ó ł czy najbliższych znajomych. D o r o b e k n a u k o w y profesora M o s z y ń s k i e g o , l i c z ą c y o k o ł o 130 pozycji, obejmuje p o n a d 300 arkuszy d r u k u . Oto najbardziej lakonicznie u j ę t y r e z u l t a t p r a c y tego wielkiego uczonego. N i e s p o s ó b t u t a j nie p r z y p o m n i e ć o n a j w i ę k s z y m (chociaż za t a k i e je nie u w a ż a ł ) dziele M o s z y ń s k i e g o , najbardziej p o p u l a r n y m , a j e d n o c z e ś n i e nie d o k o ń c z o n y m , t j . o Kulturze ludowej Słowian. Zaskakuje nas ono nie z n a n y m dotychczas rozmachem zebranych i u s y s t e m a t y z o w a n y c h m a t e r i a ł ó w oraz n o w y m i c h u j ę c i e m , co p r z y s p i e s z y ł o r o z w ó j n a u k i etnografii o c a ł e dziesięciolecia. A l e nie t y l k o t o p o d n i ó s ł b y m w tej k r ó t k i e j charakterystyce. M o s z y ń s k i u m i a ł s p o s t r z e g a ć b r a k i w naszej d y s c y p l i n i e i u m i a ł je u s u w a ć , b u d z ą c p r z y t y m e n t u z j a z m p r a c y i szacunek dla n a u k i . M o ż n a p o d z i w i a ć rozmach i r e z u l t a t y t w ó r c z o ś c i naukowej K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , jego o s t r o ż n o ś ć w w y p o w i a d a n i u s ą d ó w czy f o r m u ł o w a n i u u o g ó l n i e ń , m o ż n a d y s k u t o w a ć na t e m a t k i e r u n k u i m e t o d jego p r a c y , czy t e ż s ł u s z n o ś c i koncepcji. K r y t y c z n a r e k o n s t r u k c j a k u l t u r o w a i docie­ k a n i a etnogenetyczne, w t y m w y p a d k u z w i ą z a n e z pochodzeniem S ł o w i a n , nie n a l e ż ą p r z e c i e ż do rzeczy p r o s t y c h . M o s z y ń s k i , j a k w i a d o m o , nie b y ł z w o l e n n i k i e m a u t o c h t o n i z m u i o p o w i a d a ł się za w s c h o d n i m umieszczeniem 3 4 Zob. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, s. 67. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 25 p r a o j c z y z n y S ł o w i a n . Nie t u t e ż miejsce na o m ó w i e n i e t y c h skompliko­ w a n y c h p r o b l e m ó w . C h c i a ł b y m jeszcze p o d k r e ś l i ć , że Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego i Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i et­ nologii, dzieła w y d a n e u samego p r o g u t y s i ą c l e c i a p a ń s t w a polskiego, i m p o n u j ą c e r o z l e g ł o ś c i ą wiedzy i c h a u t o r a , w z b o g a c a j ą e t n o g r a f i ę p o l s k ą nie z n a n ą jej dotychczas rozległością p o d e j ś c i a do z a g a d n i e ń k u l t u r o w y c h . J e d n o c z e ś n i e p o s z e r z a j ą h o r y z o n t y m ł o d y c h badaczy, k i e r u j ą c i c h spoj­ rzenie k u d a l e k i m p e r s p e k t y w o m , o g a r n i a j ą c y m zjawiska k u l t u r y z nie z n a n y c h dotychczas p u n k t ó w widzenia. A u t o r u w z g l ę d n i ł w bardzo sze­ r o k i m zakresie w y n i k i n a u k pomocniczych dla etnografii, bez k t ó r y c h obecnie nie m o ż n a j u ż r o z w i ą z y w a ć z a g a d n i e ń r e k o n s t r u k c j i i r o z w o j u k u l t u r y . Z r e a l i z o w a ł w ten s p o s ó b postulat szerokiej p o d b u d o w y i inter­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h o s i ą g n i ę c i a m i pozaetnograficznymi. G ł ę b o k i e cele badawcze, niepospolita p r a c o w i t o ś ć , obok systematycz­ n o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i organizacji pracy, p r z y n i o s ł y w rezultacie w y n i k i z d u m i e w a j ą c e e r u d y c j ą i w i e l o s t r o n n o ś c i ą u j ę c i a . One to p o z w o l i ł y M o ­ s z y ń s k i e m u na dojście do wysokiej r a n g i w nauce, do r z ę d u n a j w y b i t n i e j ­ szych uczonych, j a k i c h k i e d y k o l w i e k m i e l i ś m y w dziedzinie b a d a ń k u l t u r y ludowej S ł o w i a n . Bilans n a u k o w y K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o s t a ł się r ó w n o c z e ś n i e dla etnografii polskiej sukcesem m i ę d z y n a r o d o w y m . Za z a s ł u g i p o ł o ż o n e dla n a u k i o t r z y m a ł prof. M o s z y ń s k i j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m wiele w y r ó ż n i e ń i d o w o d ó w u z n a n i a . Po ostatniej wojnie ś w i a t o w e j zostaje najpierw c z ł o n k i e m t y t u l a r n y m , a n a s t ę p n i e c z ł o n k i e m r z e c z y w i s t y m Polskiej A k a d e m i i N a u k . P o d koniec ż y c i a o t r z y m u j e K r z y ż K o m a n d o r s k i O r d e r u Odrodzenia Polski. D o d a j m y , że za d z i e l n o ś ć na p o l u w a l k i b y ł odznaczony K r z y ż e m W a l e c z n y c h . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i z m a r ł 30 marca 1959 r o k u w K r a k o w i e . Pocho­ w a n y z o s t a ł dnia 5 k w i e t n i a na c m e n t a r z u w a r s z a w s k i m na B r ó d n i e . Spoczywa w g r o b o w c u r o d z i n n y m obok s t r y j a W a c ł a w a M o s z y ń s k i e g o , k t ó r e m u j a k o w y c h o w a w c y n a j w i ę c e j z a w d z i ę c z a ł , oraz obok m a t k i , k t ó r ą k o c h a ł nade wszystko. 35 3 6 3 6 W 1929 r. Instytut Słowiański w Pradze obiera go członkiem korespondentem. W 1932 r. zostaje członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, a w ro­ ku n a s t ę p n y m członkiem czynnym Ukraińskiego Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki we Lwowie. W czerwcu 1938 r. Polska Akademia Umiejętności powołuje go na członka czynnego, a w grudniu tegoż roku zostaje członkiem korespondentem Naukowego Ugrofińskiego Towarzystwa w Helsinkach. W maju 1939 r. zostaje członkiem honorowym. Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie. Ponownie zostaje wyróżniony przez tę I n s t y t u c j ę w 1958 r. W t y m ż e grobowcu spoczywa jego ojciec Aleksander, młodsza siostra Wanda, absolwentka uniwersytetu genewskiego, i brat Wacław, wybitny fizyk, profesor Politechniki Warszawskiej, członek rzeczywisty P A N , oraz szwagier dr Stefan Zaleski, znakomity ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. 3 6 �MIECZYSŁAW 26 NAJWAŻNIESZE GŁADYSZ OPRACOWANIA I MATERIAŁY N I E P U B L I K O W A N E W k i l k u d z i e s i ę c i u teczkach i p u d l a c h u t r z y m y w a n y c h wzorowo znaj­ d u j ą się liczne r ę k o p i s y K . M o s z y ń s k i e g o , a w ś r ó d n i c h dotyczczas nie p u b l i k o w a n e prace i m a t e r i a ł y etnograficzne. S k ł a d a j ą się na nie r o z p r a w y , a r t y k u ł y , w y p i s y z l i t e r a t u r y , a nade wszystko cenne m a t e r i a ł y terenowe zebrane p r a w i e w y ł ą c z n i e przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o z o b s z a r ó w P o l s k i i s ą s i e d n i e j B i a ł o r u s i oraz U k r a i n y . Prof. M o s z y ń s k i p o z o s t a w i ł t e ż cztero­ stronicowy maszynopis, w k t ó r y m w y r a ż a s w o j ą o s t a t n i ą w o l ę i podaje w s k a z ó w k i co do dalszego w y k o r z y s t a n i a ewentualnie w y d a n i a m a t e r i a ł ó w . S t a n opracowania r ę k o p i s ó w , j a k t o zazwyczaj b y w a , jest r ó ż n y . W y ­ m a g a j ą One b ą d ź t o u z u p e ł n i e ń , b ą d ź t e ż u p o r z ą d k o w a n i a redakcyjnego. Najbardziej p r z y g o t o w a n y m do d r u k u , a zarazem najcenniejszym z n i c h , jest r ę k o p i s O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian. Publi­ kacja t a b ę d z i e n i e w ą t p l i w i e w s p a n i a ł y m z a m k n i ę c i e m wielkiego c y k l u badawczego n a d k u l t u r ą S ł o w i a n . P o z o s t a ł e r ę k o p i s y o t r e ś c i etnograficznej — a są t e ż inne — m o ż n a b y p o d z i e l i ć na k i l k a g r u p : 1) M o n o g r a f i e l u d ó w e g z o t y c z n y c h . Grupa ta obejmuje: a) cztery monografie p r z y g o t o w a n e do d r u k u . D o t y c z ą one I n d i a n znad g ó r n e g o Szingu, P a p u a s ó w , G ó r a l i A s s a m u oraz M u r z y n ó w E w e . Stan t y c h o p r a c o w a ń jest najbardziej zaawansowany, w y m a g a j e d y n i e uzgod­ nienia maszynopisu z r ę k o p i s e m oraz sprawdzenia i u z u p e ł n i e n i a l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u , b ) Poza t y m z n a j d u j ą się pierwsze b r u l i o n o w e redakcje m o n o g r a f i i sześciu i n n y c h l u d ó w , a m i a n o w i c i e : A u s t r a l i j c z y k ó w , Buszmen ó w , H o t e n t o t ó w , H e r e r o s ó w , M a s a j ó w i K i r g i z ó w . B ę k o p i s y te co p r a w d a zostały już w d u ż y m stopniu wykorzystane w opublikowanych skryp­ tach i dlatego zdaniem a u t o r a nie p r z e d s t a w i a j ą wielkiej w a r t o ś c i , j e d n a k ż e po przeredagowaniu m o g ł y b y b y ć c e n n y m w k ł a d e m do ubo­ giego w polskiej l i t e r a t u r z e d z i a ł u w y d a w n i c t w d o t y c z ą c y c h l u d ó w egzo­ t y c z n y c h , c) N a d t o w p i e r w s z y m o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m znajduje się s k r y p t p t . Ludy kopieniackie (prymitywne ludy rolnicze). Jest on p o m y ś l a ­ n y j a k o trzecia część p o w i e l o n y c h dotychczas s k r y p t ó w : Ludy zbieracko-łowieckie i Ludy pasterskie. O p r ó c z w ł a ś c i w e g o t e k s t u d o t y c z ą c e g o Lu­ dów kopieniackich b r u l i o n t e n zawiera jeszcze d w i e inne teczki z a t y t u ł o ­ w a n e : Kopieniactwo i Rośliny uprawne. Praca t a nie jest u k o ń c z o n a . A u t o r j e d n a k p r z y w i ą z u j e p e w n ą w a g ę do tego r ę k o p i s u . Z w r a c a u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć dalszego opracowania i ewentualnie jego w y d a n i a , p r o 3 7 3 7 K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-łowieckie, Kraków 1951, ss. V I I , 299, nl. 4; t e n ż e , Ludy "pasterskie, Kraków 1953, ss. 388. W obydwu skryptach, wydanych przez . P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, opracowana jest kultura materialna oraz pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 27 p o n u j ą c p r z y t y m ł ą c z n e o p u b l i k o w a n i e t y c h s k r y p t ó w w postaci k s i ą ż ­ k i p t . Ludy. 2. M a t e r i a ł y t e r e n o w e d o t y c z ą c e P o l s k i o r a z o b s z a r ó w s ą ­ s i e d n i e j B i a ł o r u s i i U k r a i n y . D r u g ą , n a j w a r t o ś c i o w s z ą dla nas g r u ­ p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą m a t e r i a ł y etnograficzne do k u l t u r y materialnej P o l s k i , a częściowo t a k ż e p r z y l e g ł y c h o b s z a r ó w B i a ł o r u s i i U k r a i n y , zebrane w terenie przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o g ł ó w n i e w l a t a c h 1922 — 1 9 2 6 na podstawie bogato ilustrowanego kwestionariusza, u w z g l ę d n i a ­ j ą c e g o przede w s z y s t k i m z a n i k a j ą c e w y t w o r y k u l t u r o w e . W t e j ż e grupie r ę k o p i s ó w z n a j d u j ą się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y do k u l t u r y duchowej, zebrane p o d k i e r o w n i c t w e m prof. M o s z y ń s k i e g o , a częściowo przez niego samego. M a t e r i a ł y te, p o c h o d z ą c e z l a t 1930—1931, są re­ z u l t a t e m systematycznych b a d a ń w stu k i l k u d z i e s i ę c i u p u n k t a c h w y ż e j j u ż o k r e ś l o n e g o obszaru, przeprowadzanych na podstawie jednolitego kwestionariusza, opracowanego przez prof. M o s z y ń s k i e g o . S t a n o w i ą one obecnie jedno z najcenniejszych ź r ó d e ł , j a k i e posiadamy do k u l t u r y ludowej w Polsce X X w i e k u . M a t e r i a ł t e n jest opracowany k a r t o g r a ­ ficznie w postaci k i l k u d z i e s i ę c i u b r u l i o n o w y c h m a p . 3. O p r a c o w a n i a i m a t e r i a ł y d o k u l t u r y l u d o w e j S ł o w i a n i l u ­ d ó w s ą s i e d n i c h . T ę g r u p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą w y p i s y z l i t e r a t u r y oraz z a c z ą t k o w y t e k s t do ostatniego t o m u Kultury ludowej Słowian, a m i a n o w i ­ cie k u l t u r y s p o ł e c z n e j . M a t e r i a ł y te w y m a g a j ą u z u p e ł n i e n i a i przepisania. S p o ś r ó d t e k s t ó w d a w n y c h w y k ł a d ó w nie o p u b l i k o w a n y c h do najciekaw­ szych n a l e ż y z a l i c z y ć opracowanie l u d ó w u g r o f i ń s k i c h , k t ó r e a u t o r prze­ z n a c z y ł do d r u k u , po u p r z e d n i m p r z y g o t o w a n i u r e d a k c y j n y m . W grupie tej m i e s z c z ą się r ó w n i e ż t e k s t y p i e ś n i poleskich zebrane przez K . M o ­ s z y ń s k i e g o podczas zorganizowanej przez niego w y p r a w y na ś r o d k o w e Polesie w 1932 r . 4. D r o b n e o p r a c o w a n i a i p r z y c z y n k i . O s t a t n i ą g r u p ę r ę k o p i s ó w etnograficznych s t a n o w i ą r o z p r a w k i i p r z y c z y n k i p r z y g o t o w a n e dawniej do d r u k u . S p o ś r ó d n i c h a u t o r p o d k r e ś l a z w ł a s z c z a w a r t o ś ć s z k i c ó w o L u d w i k u K r z y w i c k i m i Janie K a r ł o w i c z u . 5. M i s c e l l a . T a k n a z y w a a u t o r m a t e r i a ł y zawarte w 16 zeszytach z zakresu h i s t o r i i c y w i l i z a c j i , socjologii i filozofii. K . M o s z y ń s k i p o d a j ą c t ę g r u p ę r ę k o p i s ó w zwraca u w a g ę , że po i c h przepisaniu na maszynie p o w i n i e n b y ć opracowany indeks rzeczowy, aby m o g ł y z niego k o r z y s t a ć p l a c ó w k i naukowe i n t e r e s u j ą c e się p o w y ż s z y m i dziedzinami n a u k i . 38 3 9 4 0 8 8 Рог. K . M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Pol­ sce, „Lud Słowiański", Kraków t. 4: 1938, B , s. 68. Zob. M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, Kraków 1934, Przedmowa. Por. K . M o s z y ń s k i , O badaniach muzyczno-etnograficznych na Polesiu w roku 1932, „Lud Słowiański", K r a k ó w t. 3: 1934, B , s. 6 9 - 7 9 . 8 8 ł 0 �28 MIECZYSŁAW GŁADYSZ Mieczysław Gladysz K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI (1887-1969) Summary Kazimierz Moszyński was born on the 5th of March 1887 in a family of functio­ naries and landed proprietors. After having finished the college in Warsaw, he spends four years (1906—1909) in Switzerland, attending university lectures on biology and general physiology. But his interest in natural sciences fades soon after and is replaced by studies on literature, art and popular culture. I n 1910 Moszyński settles over to Cracow where he devotes himself to painter's studies under the leadership of Prof. Mehoffer at the Academy of Art. Then again he changes his mind, since his interest in ethnopraphic problems begins to rise more to become finally his specia­ lized field of stxidies. He returns to Warsaw for a professional training in ethnographic field works, spending several years of research, from 1911 to 1917, in Polish, Ukrai­ nian and Znmdian villages, collecting his data on popular culture and his important finds and materials successively published (see bibliographic list). Having obtained in 1914 a scholarship of the Mianowski's Foundation, the opportunity is given to him to start his researches in the vast Polesia region. During the following years he pre­ pares for printing purposes a monography on the popular culture in Polesia and his „Uwagi o słowiańskiej terminologii topograficznej i fizjograficznej" (Remarks on the Slavic topographic and physiographic terminology), published in 1921. I n the following year K . Moszyński is appointed to the post of assistant and later on of director of the Slavic Ethnographic Section of the Anthropological Institute in Warsaw. Among several articles having appeared during this period, we must point especially to his „Origine de la magie et de la religion" (1924). I t is the year when Moszyński starts for the first time in Poland methodical and planned field researches on monuments of the Polish material culture. Carried out until 1928, the explorations were concentrated over more than 130 villages. Here the best opportunity is given to Moszyński for getting perfectly acquainted with both linguistic and slavistic problems. A successful study is thus initiated and helps liim to prepare his numerous writings on the complex development of the popular Slavic culture. I n 1925 Mo­ szyński is offered for the first time in Poland and Slavic lands the post of lecturer at a special chair devoted to the ethnography of Slavs, created by the Slavic Institute of the Jagellonian University in Cracow. I n 1930 he is appointed assistantprofessor and in 1934 professor in ordinary of this chair. During this short interval of time the Polish Academy of Letters and Sciences proceeds to publish in 1925 one of his most important works entiteled „Badania nad pochodzeniem i pierwotną kul­ turą Słowian" (Researches on the origin and primitive culture of the Slavs). I t is a penetrating study which became famous in account of Moszyiiski's new hypothesis on a far, eastern origin of our linguistic Slavic ancestors. Ardently discussed by Slavonic scholars, Moszynski's hypothesis is supported among others by J a n Roz­ wadowski, the outstanding authority in Indoeuropean problems, and by the eminent orientalist Prof. Kotwicz who both emphasize the author's large range of knowledge and the ingenuity of his researches. Besides pedagogical occupation at the Jagellonian University of Cracow, Mo­ szyński undertakes in Poland, Bulgaria, Croatia and Serbia successful field researches carried out on a very large scale; he also initiates the foundation of the first interna­ tional periodic „Lud Słowiański", devoted to dialectology and ethnography, which �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 29 he issues for several years in collaboration with Prof. Kazimierz Nitsch. I n the meantime he proceeds to the publication of his own monumental work „Kultura ludowa Słowian" (Popular Culture of the Slavs), which must be considered as his most prominent book, containing 2300 printed pages and over 2700 illustrations. The work is, as outlined by all reviewers and informants, a highly elaborated and methodically composed book, the first one of its kind not only in Slavonic lands, but even in whole Europe, hence no other linguistic or ethnic group, neither the Germanic nor the Romanic one, is known to have issued such an authoritative work of rare quality. A translation into Swedish of volume I of the „Kultura ludowa Słowian" comes out in 1931, whereas in 1948 a requast is coming to the author from the Nordiska Museet in Stockholm asking his permission to translate the remaining volumes; however in consequence of Mr. T . Nielsson, the translator's death, the second part of the work could be brought out only in 1956. We must mention among several subsequent works especially the article published in „Lud Słowiański", vol. 4, under the title „Niektóre przyczyny zróżnicowania kul­ tury ludowej w Polsce" (Reasons which might have caused the differenciation in Poland's popular culture). I t is the article in which Moszyński throws new light upon his formerly signalled discovery of the ethnographic boundary cutting for thousands of years from north-west to south-east across Polish lands. Almost towards the same time Prof. Moszyński starts the publication of the first issues of the „Atlas kultury ludowej w Polsce" (Atlas of the popular culture in Poland), which appear as the first of their kind in Europe, bringing a planned and methodically elaborated geo­ graphic interpretation of a series of ethnographic facts having possibly oocured with­ in the limits of a country. During Woild War I I Moszyński is extremely busy in preparing the material for his synthesis of the culture of man in general, entering thoroughly into the study of biology, psychology, sociology, archaeology, universal history and history of culture, literature, art and philosophy. A first result of such a complicated series of studies is the work „Człowiek, wstęp do etnografii powszechnej i etnologii" (Man, an intro­ duction to universal ethnography and ethnology), dealing not only with history of ethnography, but equally with the geographic environment; it brings interesting data on demography and biology and on both the physical and linguistic differencia­ tion of man. Soon after the war new articles come out published in university-scriptures: „ L u d y zbieracko-łowieckie" (Gathering and Hunting Communities), „ L u d y paster­ skie" (Pastoral Tribes) and also „Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego" (The aboriginal distribution of the Pre-Slavonic language). I n acknowledgment of his scientific activity Prof. Moszyński is given numerous important positions, high distinctions and honourable approbations. We shall not enumerate them, but want only to outline that in 1929 the Slavonic Institute of Prague elects him member-correspondent, that in 1932 he is made member-corres­ pondent of the Polish Academy of Letters and Sciences, in 1933 — active member of the Ukrainian Society of Szewczenko, in June 1938 — active member of the Polish Academy of Letters and Sciences and in December 1938 member-correspondent of the Ugro-Finnish Scientific Society of Helsinki. I n May 1939 he is designated honourable member of the Hungarian Ethnographic Society. After the war in January 1947 Moszyński is unanimously elected president of the Polish Ethnological Society and then reelected in 1950. Invited in the Swedish government's name by the Insti­ tute for Cultural Collaboration with Foreign Countries, Moszyński spends several �30 MIECZYSŁAW GŁADYSZ months in Sweden. The Polish Academy of Sciences having been founded in 1952, he is named acting member. Professor Moszyński had been bestowed with the Cross for Bravery and with the Commander's Cross of the Polonia R e s t i t u í a Order. This short life story of K . Moszyński would be incomplete if we should omit to outline this prominent investigator's most typical features of character which are known to have highly contributed to the efforts undertaken by him on behalf of his scientific work. L e t us mention, though briefly, how ardously he was devoted to his scientific task, how systematic and conscientious he was in his work; let us point to the criticism, perspicacity and ability deployed by him when iut irpreting different aspeots of human life; let us pay a tribute to Moszyneki's perseverance in subordinat­ ing absolutely every scientific effort to the realization of his fundamental purpose which was to deepen his knowledge on the laws which may have acted upon the evolution of man and the development of his culture. Kazimierz Moszyński died on the 30th of March 1959 in Cracow and was buried on the 5th of April in the cemetery of Bródno, laid to rest in his family's vault. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/692f8f8ac361db3092b558dd1fb67710.pdf ad4f63533bacc33db3d965a8f7d13153 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4569 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS W wypowiedzi p . B e y l i n a , który przeciwstawia sztuce a u t e n t y c z n e j , z a w a r t a j e s t r ó w n o c z e ś n i e kicz zupełnie ludowa twórczość jako zdecydowane dzisiaj sztuki, n i e będzie. drugiej zaś coś s z t u k i , a l e w e d ł u g naszej deklarują co chciałoby być o p i n i i n i m n i e jest. się j a k o s y m p a t y c y , a n a w e t dziełem Niektórzy miłośnicy kiczu. J e d n a k z t o n u , j a k i m się o t y m m ó w i , w y n i k a , że t o raczej (proszę m i w y b a c z y ć ) trochę c h i m e r y c z n a p o b a w i e n i a się czymś n o w y m , t a k i e s o b i e m o d n e jest chęć dziwac­ t w o , z t e j s a m e j k a t e g o r i i , z której w y n i k ł a r e h a b i l i t a c j a lamp naftowych i wyciągniętych z rupieciami starych samowarów. W istocie n a w e t przez s w y c h sympatyków kicz ocenia­ ny jest negatywnie. Widoczne j e s t t o choćby w stwier­ d z e n i u , że k i c z d o p i e r o w p e w n y m z a a r a n ż o w a n y m tekście m o ż e być d l a nas d o przyjęcia; kon­ n i e podkreślali­ byśmy tego w o d n i e s i e n i u d o dzieła, któremu przyznaje­ m y pełną wartość artystyczną. Jednym próba z celów naszej zdefiniowania dzisiejszej pojęcia kiczu. konferencji Wydaje mi się, j e s t t o z a d a n i e s z a l e n i e t r u d n e i żadne o b i e k t y w n e t e r i a próby t e j n i e w y t r z y m a j ą . Dlatego dyskusji bardzo pana z okazało się, że prelegenta innymi pewne obmyślane wypowiedziami kryteria okazały t o już w starannie w się pozwoliła określić kicz w sposób w jednoznaczny odróżnieniu od i recepty, zaspokaja, czynników, czy t o już zresztą szalenie zmiennych. jako kicz, w Zastanawialiśmy przyszłości może się kiczem się n a d t y m k i e d y p o j a w i ł się k i c z j a k o z j a w i s k o t o w a r z y s z ą c e twórczości a r t y s t y c z n e j . W y ­ daje m i się, że p o j ę c i e warstwienia k i c z u wyrosło n a gruncie społecznego i w y n i k a j ą c e g o roz­ z niego dualiz­ m u kulturowego. W społeczeństwach pryimitywnycVi, ^eŁ>nolitych w sensie społecznym i k u l t u r o w y m , c y c h się jedną skalą ocen w posługują­ d z i e d z i n i e s z t u k i , n i e może być m o w y o k i c z u w sensie m a s o w e j , pseudoartystycznej twórczości o mniej nym przeznaczonej dla warstw s m a k u a r t y s t y c z n y m . Pojęcie piero w t y m momencie, kiedy kiczu w wyrobio­ rodzi się do­ społeczeństwie roz­ w a r s t w i o n y m t w o r z ą się d w i e s z t u k i i d w i e r ó ż n e skale ocen. Jedna mas, druga — t a k czy uzurpuje sztuki — sobie stanowiąca inaczej szerokich ukształtowanej przywilej całego własność elity. 'Elita reprezentowania społeczeństwa i swoją monopol na ta sztuką tworzenie a sztuką s z e r o k i c h m a s , która o c e n i a n a w e d ł u g sztuki oficjalnej zostaje kryteriów określana m i a n e m k i c z u . która j a r m a r c z n e j r ó w n i e ż f o r m u ł o w a n e są z p u n k t u naszych Dlaczego n i e Przyładem oceniamy oceny określenie, się n a t o przyznaje Przy-7 dzieła r z e c z d a l s z a . Składa natomiast p o w s t a j e k o n f l i k t m i ę d z y sztuką oficjalną, uczoną, elitarną artystycznego artystycznych wymagań. dziś toku przez zawsze że k i c z j e s t t o dzieło s z t u k i , które n i e z a s p o k a j a kicze, k r y t e r i ó w o c e n y twórczości a r t y s t y c z n e j . N a t y m g r u n c i e raz na s z t u k i . W sensie czysto r o b o c z y m p r z y j ą ł b y m estetycznych że czy były kry­ konfrontacji chwiejne. puszczam., że c h y b a n i g d y n i e z n a j d z i e m y by była świątki i m pełną wartość artystyczną. M a m w r a ż e n i e , że i t o co w y r a ź n a ocena. Z j e d n e j s t r o n y m a m y n i e w ą t p l i w i e dzieło z p l a s t y c z n a , n p . rzeźbione obrazy n a szkle, które w ubiegłym w i e k u oceniane stosunku do pokazanej obowiązujących pominamy jest norm nie widzi czy i ta sztuki część nie sztuki widzenia oficjalnej. społeczeństwa, wytwórcą widzieć Nasze t u na wystawie dzisiejszej n a t o m i a s t , że konsumentem kiczu tego, wcale może, gdyż Za­ która w tym ocenia z p u n k t u w i d z e n i a k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h niż wiele jest w go nasze. Szukając różnicy m i ę d z y k i c z e m a sztuką autentyczną, dopatrujemy się jej m.in. w postawie twórcy, który p r o d u k u j e s w e w y r o b y w sposób m a s o w y , b e z a r t y s t y c z ­ nych I I . 49. Koń, skarbonka, gips mai. ol., wys. 23 cm. Wyk. w Kolnie, kupiony na odpuście w Łowiczu w 1964 r. ambicji. Taka wyobrażać figurek, ocena nie jest słuszna. Proszę sobie, ż e p r o d u c e n t j a r m a r c z n y c h jakkolwiek robi je masowo w nie gipsowych celach zarobko­ w y c h , n i e uważa i c h za piękne. O n t w o r z y j e t a k s a m o szczerze jak produkcji co jest kiczem. umniejsza Zresztą artysta akademicki. Kwestia masowości r ó w n i e ż n i e j e s t i s t o t n a p r z y k l a s y f i k a c j i tego jej tam artystycznym Przecież wartości gdzie powielenie rzeczy estetyczn3 ch 7 mamy do czy czynienia p r a w i e zawsze występuje pięknej nie artystycznych. z rzemiosłem powielanie pier­ wowzorów. Wydaje n a naszej na m i się, że oglądając przedmioty w y s t a w i e , n i e powinniśmy karykatury, będące lepszym czy zgromadzone patrzeć n a n i e j a k gorszym naśladow­ n i c t w e m s z t u k i drobnomieszczańskiej, a l e j a k n a zupełnie szczerą twórczość posługuje To jest pewnej się inną po prostu skalą części ocen współczesna społeczeństwa, która a r t y s t y c z n y c h niż nasza. sztuka ludowa. Z e sztuką l u d o w ą przeszłości j u ż e ś m y się zdołali p o ­ godzić, a n a w e t można p o w i e d z i e ć , że zyskała o n a pełną aprobatę oficjalną. Żadna p o z y t y w n i e współczesnej ki l u d o w e j . Dawną natomiast epoka n i e oceniała j e j , r ó w n o l e g l e istniejącej sztukę ludową pod względem f o r m y odpowiada uznajemy, ona w sztu­ ponieważ znacznej mierze dzisiejszym kanonom sztuki oficjalnej, natomiast w kiczu jarmarcznym czy odpustowym, sztukę ludową, d o s t r z e g a m y nictwo XIX-wiecznej sztuki mierzając jarmarcznej możemy albo 16S do sztuki potraktować odnieść się do stanowiącym obecną j e d y n i e n i e u d o l n e naśladow­ drobnomieszczańskiej. oficjalną skalę ją a l b o j a k o bezwartościowy niej z pobłażliwą Przy­ ocen, kicz, życzliwością, ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b25d519164e461052e1729dfccfa67.pdf 0052f3666bfe404a151186951701ec9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4572 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI Dyskusję gramu. znam Daje tylko mi to z możność e x p o s t objęcia wania się w nieautoryzowanego pewien handicap, całości w y p o w i e d z i panujących w steno­ ponieważ i t y m względzie mam zoriento­ w naszym środowisku poglądach — z d r u g i e j s t r o n y j e d n a k pozba­ wia której atmosfery stenogram chyba dyskusji n i e jest wszelkie w żywej stanie możliwe i interesującej, odtworzyć. aspekty Poiruszyła zagadnienia równocześnie j e d n a k — m o ż e z w i n y wstępnej B e y l i n a — rozbiegała nieco bez celu — w składu i miarę właśnie p e w n y c h Zacznijmy się w ładu. moich ona kiczu, wypowiedzi najrozmaitszych kierunkach Spóźniony mój możliwości — propozycji głos ma porządkujących. — tak, j a k mnie ongiś uczono l w o w s k i e j s z k o l e — o d zajęcia się p o j ę c i o w ą w dobrej pojemnością słowa k i c z , j e g o hipotetyczną genezą i p r z e m i a n a m i treści. M ó w i ę na wprowadzenie „hipotetyczną", gdyż jego n i e m a m czasu (ani ochoty) prowadzić specjalnych, n a p e w n o pracochłonnych badań u nas i nad pojawieniem indziej. Tym niemniej będzie zbliżona pojawia w się t e g o słowa myślę, że „intuicyjna" d o rzeczywistości. się — n i e cofając się Pojęcie aż do niemieckich kolegów, nie czy gotyckiej, a więc sztuki — wyśmiewającego znających „ w i e d z y " o sztuce, a l b o u V a s a r i e g o , gookiej „złej" starożytności X V I co n a j m n i e j w . , n p . u D u r e r a , nieuctwo gdzie hipoteza włoskiej gdy mówi o barbarzyńskiej. sztuce U nas p o d o b n i e pisze o sztuce średniowiecznej jeszcze S e b a s t i a n S i e r a k o w s k i w początkach X I X w . S k a r b u c z o n e j artystycznej pielęgnowano na akademiach wiedzy sztuk pięk­ n y c h , p r z y c z y m chodziło p r z e d e w s z y s t k i m o umiejętność „ustawiania" perspektywy, ale także o naukę o porcjach, światłocieniu, o anatomię i t d . M i e s z a ł y elementy wiedzy oddawania nami o sposobach obserwowanej przekazanymi artyści nazywali możemy lesdńskiego,, u przez dzieła wyczytać poprawnego natury nieuków Schmitta impresjonistów w i antyczną. bohomazami, do kano­ „Uczeni" jak Grabowskiego, jeszcze chyba l a t X I X w . N i e inaczej wiernego z prawidłami tradycję u Ambrożego i pro­ się t u u to KieB7 siedemdziesiątych p i s a n o jeszcze o korespondencjach z pracach Paryża. Słowo „kicz", „ b o h o m a z " oznaczało w i ę c sztukę n i e „ u m i e j ą c ą " poprawnie i w myśl wypracowanych, uczonych reguł naśladować w d z i e l e m a l a r s k i m l u b r z e ź b i a r s k i m l u b u z n a n y c h za w z o r c o w e p r a c natury które „przetrwały" względów i uznaną tości, a l e d l a m n i e w latach dziewięćdziesiątych XIX w. się doraźnym uważa­ wem kicz piętnować „nieautentyczne", dzieła złe tyce, w y p r a c o w a n e j zaczynają artystycznie, n i e odpowiadające ta trudna pojawia a k a d e m i c k i c h p r z e c i w n i k ó w . C i , k t ó r z y dotąd b y l i bohomazów, sprawa łączy się bezpośrednio z z a g a d n i e n i e m — sło­ wtórne, współczesnej przez pionierów n o w y c h najrozmaitszych jakich już uderza i twórców z Z — chyba i u nas s ł o w o k i c z , które, j a k o d b i t y b u m e r a n g , n i za „ n i e u k ó w " wartość względów? M u s i a ł b y m t u zagłębić się w r o z w a ż a n i a c h z t e o r i i w a r ­ poprzedników. Po w i e l k i m zwycięstwie impresjonistów mają bezspornie. este­ kierunków. Myślę, ż e t o j e s t i s t o t n e i d o dziś o b o w i ą z u j ą c e słowo hasłem bieżących, a więc właściwie zawikłana nie k i c z u , które i jest subiektywnych polemik, błahym. D l a t e g o w y d a j e m i się, ż e s t r z e l a n i e d o k i c z u z a r m a t s t r u k t u r a l i z m u a l b o łączenie u ż y c i a t e g o s ł ó w k a z p r o b l e ­ m e m świadomości a r t y s t y c z n e j , a w i ę c p s y c h o l o g i i twór­ czości, z a s t a n a w i a n i e się n a d i n t e n c j a m i t w ó r c y i o d b i o r ­ cy etc. n i e j e s t przydatne. Szczególnie wobec organizatorów d y s k u s j i , którzy z o r g a n i z o w a l i ją intencji wyraźnie „ k i c z " j e s t t o p o p r o s t u s y n o n i m e m oznaczeń: „ z ł e d z i e ł o pod sztuki", Choć w p r a w d z i e n i e k i e d y u ż y w a się d l a z j a w i s k , o które „obskurne artystycznej". W dzieło t y m sensie prostu zagadnieniem t u r a l n i e zależne był kicz Cybisa, W o l f a „dzieło zagadnienie wartościowania o d każdorazowych n y c h d a n e g o czasu innym sztuki", czy d a n e j dla wartości kiczu jest dzieła s z t u k i poglądów Tichy'ego, czym w po i na­ artystycz­ grupy artystycznej. czy K a n t o r a . K i c z określeniem wartościującym bez innym Czym jest dla m o i m odczuciu jest doraźnie i w ogniu aktual­ n e j p o l e m i k i , niechętnie przecież u ż y w a n y m p r z e z h i s t o ­ r y k ó w s z t u k i , którzy n a o g ó ł mają d o c z y n i e n i a z dzieła­ mi 178 „sprawdzonymi" estetycznie i historycznie, takimi kątem chodziło jednak zainteresowania organizatorom, chodzi tutaj dla tego „kiczu samego — j a k sądzę jarmarcznego". słowa — o „kicz", rzecz inną, d o której n a l e ż y też stosować i n n e m e t o d y cia niż p r z y Dla r o z p a t r y w a n i u „kiczu pisujących wspomniałem o sztuce w to zupełnie podejś­ oficjalnego". XIX w. — jak o tym n a w s t ę p i e — była o c z y w i ś c i e t y l k o jarmarczna, ale i ludowa, kiczem czy sztuka nie bohomazem. Jeszcze Stanisław W i t k i e w i c z n i e m ó g ł się przekonać d o obrazów na podhalańską". szkle, choć Oznaczenie tak dzieł wysoko tego stawiał typu „sztukę słowem kicz �przetrwało z t y c h w ł a ś n i e o d l e g ł y c h czasów. P o „ r e h a b i l i ­ i tacji" sztuki l u d o w e j wartości, g d y ż w i d o c z n i e zwycięskim w początkach Wkroczeniu prymitywów — do słowo naszego panteonu kicz w i e k u , po sztuki wszelkich zarezerwowano już teraz ustalić językiem twórczą leżącą tylko dla s z t u k i j a r m a r c z n e j , n i e l u d o w e j i w t y m z n a c z e ­ zdolni polemikach i kierunkami „kicz" artystycznymi słowem przeciwników albo autentycznej", akademickiej aktualnie czczona passeistów, obrzuca twórców albo po sztuki prostu innej, i modna — pozostawiono niż równocześnie także estetyczne tak, by je dla swych mej młodości — należy jej podstaw, u uznać jej a walory formalne Spośród w s z y s t k i c h z a w a r t y c h w s t e n o g r a m i e d y s k u s j i wypowiedzi wiczowej. n a j b a r d z i e j b l i s k i m i j e s t głos p . J a m u s z k i e Kicz jarmarczny jest sztuką tyw wszelkiego rodzaju windowany piedestał na więc o n i e s p o k o j n e j wewnętrznej też wówczas „wielkiej n i e mógłby sztuki". być Słyszymy s t r u k t u r z e t e g o r o d z a j u dzieł, o i c h sprzeczności formalnej, o banalnej powta­ peryferii, p r o d u k t e m g r u p społecznych p o z b a w i o n y c h k i e g o ś w i a t a " , n a oślep. T y m c z a s e m prymi­ wolę artystyczne, turowych. Przejmuje nie dlatego, że dzieła t e są n i e u c z o n e , b o przecież poznać będziemy dziesięciu l a t p r y m i t y w y „ l u d o w e " Już ich odbiorców. wówczas to określenie też d l a dzieł i n n y c h , niż czczone o d k i l k u ­ i „autentyczne". przyjąć mają treściowe. się „nie­ kryteria Mówiąc niu n i e p r y m i t y w n e j . P o d c z a s g d y w między jej jest tradycji kul­ o n obce m o t y w y , czerpane z „wiel­ — j a k głęboko wie­ rzę — w s z e l k i e i s t o t n e wartości, także a r t y s t y c z n e , rodzą się w o p a r c i u o t r a d y c j ę l u b też w z nią gwałtownych s t a r c i a c h . M y ś l ę , że rację m a M a l r a u x pisząc, że a r t y s t a n i e kształtuje się s p o n t a n i c z n i e ze s t a d i u m dzieeiectwa» l e c z p r z e z r o z p r a w i e n i e się z obcą, dojrzałą formą, którą rzalności l u b „ p o w i e l a l n o ś c i " t y c h t w o r ó w . Z a r z u c a się — poprzednicy tej j a r m a r c z n e j s t r u k t u r i treści z a s t a n y c h leży u p o d s t a w każdej h i s t o r i i sztuce ność, p o d e j r z e w a — stereotypowość karykatural­ się t w ó r c ó w t y c h p r a c o czystą i b e z ­ myślną interesowność, o dzieła dla „maluczkich". W s z y s t k i e w wypowiedziach w i d z i m y , że i naszej coraz perfidnie te elementy produkowane można p o l e m i k i . Rozpatrując częściej od prób znaleźć je określenia bliżej „kiczu" sztuki okazali wielkiej prawidłowości, czy światu. O d r z u c a n i e „małej". W Sądzę, ż e „ k i c z j a r m a r c z n y " dziełem charakterystycznym przejściowym, t y p y , a l e które jeszcze n i e umieją W dyskusji wysunęli tezę, badacze że sztuki „kicz ludowej jarmarczny" i innych. etnografowie jest po współczesną sztuką l u d o w ą , że spełnia t e s a m e co „ d a w n a " s z t u k a l u d o w a , n a l e ż y go w i ę c w ramach tych samych, co sztukę prostu funkcje rozpatrywać tradycyjną warstw ludowych. T a k j a k r e h a b i l i t a c j i podległa u p r o g u w i e k u X X t a o s t a t n i a , t a k t e r a z nadszedł czas n a u z n a n i e w a r ­ tości t w o r ó w j a r m a r c z n y c h n o w e j , i m a s o w e j sztuki ludo­ wej. Odrzucają pejoratywne i proponują zytywnego . 1 funkcje w więc w z a s a d z i e określenia wypracowanie kryteriów Jeśli sztuka bowiem dzisiejszym ta czy podejścia pełni określone społeczeństwie, t o n a l e ż y wać ją r ó w n i e s e r i o , j a k j a k ą k o l w i e k inną gałąź Kicz Roy źródłem inspiracji. U. 67. Władysław Lichtenstein: Otworzywszy ogień. po­ Hasior: trakto­ sztuki Sflv, czujemy spójne i p r z y p a d k o w e . k t ó r y m już n i e wystarczają czy pozbawionym tradycję, się z a g u b i e n i i n i e s p o k o j n i , , a nasze dzieła stają się n i e ­ od s t r o n y f o r m y i s t r u k t u r y uciekać się m u s i m y d o k r y ­ społecznych asymilowanie świecie u g r u n t o w a n y c h przez teriów pozaartystycznych, i dla dawne, wypróbowane n o w y c h . Chwytają w s z e l k i e w z o r y i n i e mogą jest warstw, stereo­ stworzyć o b c e w ł a ś n i e n a oślep i bez sensu. N i e mają m o c y i c h p r z e t w o r z e n i a i z a s y m i ­ l o w a n i a , b o n i e mają d o czego a s y m i l o w a ć , j a k t o c z y n i l i dawni twórcy ludowi. Dlatego myślę, że przedmioty o m a w i a n e n i e są współczesną sztuką ludową, b o w a r s t w a ich nosicieli n i e jest rodzi się dopiero „ l u d e m " , a l e mgławicą, nowy układ wartości i w której nowa „wola t w ó r c z a " . M a o n a ( t a w a r s t w a ) — j a k myślę — c h a r a k t e r czasowy i p r z y dzisiejszym t e m p i e r o z w o j u właśnie b a r ­ dzo N i e wróżę w czasie o g r a n i c z o n y . marcznej przyszłości, b o j e j n o s i c i e l e więc sztuce jar­ n i e będą — m a m nadzieję — m i e l i czasu n a w y t w o r z e n i e własnych t r a d y c j i i własnych stereotypów. Ł u d z ą nas t u t a j niektóre z j a w i s - Mikołaj, technika mieszana, wys. 142 cm. 1961 г. II. 68. es 179 �П. 69. Szyld ka, przedwojenny. II. 70, 71. Szyldy j a k nip. „ d y w a n y " malowane przez Kotulę. Łudzą nas dlatego, 1963—1965. n a płótnie, a opisane że u n a s „ l u d " jeszcze i s t n i e j e i m a zdolność a s y m i l a c j i choć w c o r a z m n i e j s z e j z lat nowych skald. D y w a n y treści i form, t e stały się jeszcze sztuką l u d o w ą i zostały z a s y m i l o w a n e w jakiejś mierze, a l e przecież j e s t rzeczą charakterystyczną, że r o z p o w s z e c h ­ niły się o n e t y l k o n a w s i i t o w e w s c h o d n i c h kraju. Łudzą nas także niektóre w y t w o r y regionach swoim pozio­ m e m a r t y s t y c z n y m , jakoś n a m o d p o w i a d a j ą c y m . O c z y w i ś ­ cie wśród g r o m a d y w y t w ó r c ó w muszą się znaleźć także u t a l e n t o w a n i , c i e k a w i , mający „coś d o ludzie powiedzenia" własnego, „ a u t e n t y c z n e g o " , j a k b y chciał B e y l i n . T o artyści-prymitywi współcześni, którzy przypadkiem zabłąkali się w ś r ó d w y t w ó r c ó w j a r m a r c z n y c h . N i e ratują o n i całości p r o d u k c j i i n i e m o g ą pasować j e j n a n o w ą sztukę l u d o ­ w ą . Są p o p r o s t u — j a k R o u s s e a u w i e n i a się t w ó r c z e g o z w z o r c a m i — zdolni do rozpra­ o b c y m i , a l e n a własną rękę, i n d y w i d u a l n i e ; d m y ś l ę , ż e n i e stworzą o n i n o w y c h tradycji I się „nowej sztuki ludowej". jeszcze d w a z a g a d n i e n i a : możliwością nadania Czerwiński tworom entuzjazmował jarmarcznym wartości p r z e z w p r o w a d z e n i e i c h do wnętrz wanych t a k , mogą jak intelektualistów. rozbñe f o r t e p i a n y stawach No czy szafy czy p r a s o w a n e nowych wysublimo­ być t a k użyte, n a współczesnych karoserie samochodów. wy­ Z mego p u n k t u w i d z e n i a s z t u c z k i t e g o r o d z a j u n i e mają z z a g a d ­ nieniem t e j twórczości wartością n i c wspólnego, D r u g i m o w i e l e ważniejszym zagadnieniem wa s t o s u n k u t e j twórczości czesnej. Sztuka Zdaje epoki biznes, z a n i także jej artystyczną. m i się, kultury państwo, do k u l t u r y że są masowej społeczne to jednak jest jest masowej spra­ współ­ rzeczy różne. organizowana przez organizacje etc. Zjawiska, o których m ó w i m y , mają c h y b a c h a r a k t e r i n n y : stoją n a peryferiach oraz na jeszcze n i e t y l k o s z t u k i współczesnej peryferiach żyje, ale sztuki także sztuki masowej nawet rają m a s o w y prawnym swoją na wtedy, ludowej, przez duże S tam peryferiach gdzie gdy produkty jej przybie­ c h a r a k t e r . Jest t a twórczość (biednym dzieckiem chłopską, warstw, które straciły małomdeszczańską, udane pewno ich twory, należy jako rzemieślniczą czasów nie­ naj­ w zdołają się z a k o t w i c z y ć w t r a d y c j i społeczeństw i będziemy Być i dotąd ciekawszych wówczas społeczeństw. może zdolni ze czy nowym udane ich elementy wiedliwie historii dokumentować znaki nie­ kontakt inną tradycją — a n i e zyskały j e s z c z e o p a r c i a w świecie. N a oma organizowanej może jakieś nowych ocenić spra­ i c h w a r t o ś ć n i e t y l k o historyczną, a l e i a r t y ­ styczną, g d y ż s t a n i e się r ó w n i e ż wartością „sprawdzoną", niezależną o d c h w i l o w e g o w y b r y k u c z y g u s t u , m o d y przypadkowej czy a n a l o g i i z jakimś dziełem „wielkiej s z t u k i " . Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 17, 39, 52, 53, 57, Adam Karaś — il. 66; Janusz Krippendorf — il. Wiesława Rolkę — il. 68; Stanisław Stępniewski il. 2, 6, 14, 20; Jan Swiderski'— il. 1, 3—5, 7—13, 19, 21—24, 26—38, 40—51, 54—56, 60, 64, 65, 67, 69, Witalis Wolny — i l . 61—63; Krystyna Zakrzewska il. 15. 58; 71; — 18, 70; — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f72f6869e54f19dc0176128ae3b6e05e.pdf 4a854945ad2d2678a79db1beca5c0461 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4570 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matriona (pochodzi względu n a j e j naiwność czy p e w n e g o jące dziwactwo. Taki jest właśnie rodzaju do niej jarmarczna żyje S. T o twórczość elementami jest zrąb przeszkadza dawniejszej. pewien sztuki części w oficjalnej, prawda, który ale n a z y w a n i a r z e c z y różnych w s w o j e j pisanej w z n a l e z i e n i u t a k i e g o m o d e l u s t r u k t u r y , który pasowałby przecież rozwijała się. wzbogacał się z dorobku sztuki elitarnej. mielibyśmy współczesnej n a m to w ukuwać z sztuki ludowej, pozytywnej ocenie — służy d o sztuka m i n u s , że t e n sposób tradycyjny, dlaczego zarzut p o d a d r e s e m nie po zawsze czerpanymi powodu jako odpadami ludowa Miała o n a s w ó j widzę Pojęcie „kicz" jest nieostre, wieloznaczne t u podnoszone przez duże ALEKSANDER JACKOWSKI wzrusza­ stosunek sympatyków k i c z u . Było 55 X 40,5 cm. 1965 r. Białystok cynfolia, 55 X 40,5 cm. 1965 r. Kulesza: II. 50. Obrazek na szkle, cynfolia, zza Вида). II. 51. Car Iwan, obraz na szkle, Nie tego i s t o c i e , stąd trudność do w s z y s t k i c h z j a w i s k . B e y l i n pięknie zarysował ginowany obraz i perspektywy okazują się nie wyima­ kiczu, ale propozycje wystarczające, gdy je jego skonfrontować z przykładami k o n k r e t n y m i . T a k więc kicz „akademicki" o p a r t y jest o skoro zastanej sztuki logicznie powielanie k o n w e n c j i . Jest o n j e d n a k wewnętrznie zorganizowany,, poszanowaniem praw odznaczać materiału i się m o ż e wysoką spójny, przy t y m sprawnością 169 �rzeźbie k u r o r t o w e j ( n p . Szczaw­ plastyków, s p o t k a m y w nica!) i na m u r a c h warszawskiego Barbakanu. Kicz dla „tandetny" ubogich. jest z kolei Masowym, jakby tanim, niechlujnie, cynicznie. M y l i pamiątkarstwem robionym pośpiesznie, się p r o f . R e i n f u s s . Ci ludzie w c a l e n i e z a c h w y c a j ą się własną produkcją. I c h o b c h o d z i z a r o b e k , a że w ś r ó d f o r m uznają j e d n e z a lepsze, d r u g i e za g o r s z e — t o n a t u r a l n e . Robią g u s t " — w s i , młodzieży, zabawek, broszek zieleni i różu zresztą d z i e c i . Stąd wyraźnie np. w „pod kolorystyce p r z e w a g a b a r w j a s k r a w y c h , zestawień i t d . Decyduje jednak zawsze k a l k u l a c j a , c h o d z i przecież n i e o sztukę, a o t o w a r , o masę t o w a r o w ą . T o a r t y s t a j e s t r o z r z u t n y , p r a c u j e miesiące n a d dziełem, za które d o s t a j e później z n i k o m y e k w i w a l e n t , k i c z u m u s i kalkulować, uwzględnić nawet producent t o czy warto dać pozłotkę, czy s t a r c z y ż ó ł t o b r ą z o w a f a r b a n a b a r a n i m runie. Jest to więc rzemieślnicza p r o d u k c j a t a n d e t y , której z a w s z e można znaleźć podobającego coś z a b a w n e g o nawet się n a m , a l e n i e m o ż e t o zmieniać o c e n y z j a w i s k a . I trochę n i e p r z y d a t n y w y d a j e termin wśród czy chałtura, proponowany przez ogólnej m i się t u Zimanda. Mówiąc o chałturze myślał b o w i e m o środowisku w ł a s n y m , o z n i ­ żaniu 0 się do pisarzach produkcji pośpiesznej puszczających pod i dobrze płatnej, pseudonimem powieści k r y m i n a l n e , o n a u k o w c a c h piszących l e w ą ręką felietony czy r e c e n z j e , o k o m p o z y t o r a c h t y l k o d l a z a r o b k u t w o r z ą ­ c y c h o p r a w ę muzyczną słuchowiska, f i l m u . Chałtura więc wykonywania w moim odczuciu zniżaniem się d o r z e c z y , u w a ż a n y c h z a gorsze, k t ó r e się trochę robiąc m o ż l i w i e s z y b k o jednak 52 chałturzystą kompozytor 53 И. 52, 53. Klasztor na Jasnej Górze oraz Ukrzyżowanie, oleodruk, tektura mat, posypana „pozłotką", całość przy­ kryta szklanym walcem, wys. 10 cm. Produkował w 1963 r. warsztat Bronisława Germana, Kraków. grafik zawodowy piosenek użytkowy. i ceniąc się d r o g o . czy Nie też tanecznej, chałturzystą W normalnych warunkach (tzn. w modelu odniesienia) wartość żadna. Wartość tekstu dzieła, w informacyjna informacyjna n i e tkwiąc w tego zależy układów dzieła jednak będzie od kon­ n i m immanentnie. Toteż każde pamiątkarstwo ciążące gdyś odczuwane jako „kiczopodobne" t o m n y m (czy też o d b i o r c y z i n n e g o może kręgu dawać po­ kulturowego) jakąś sumę i n f o r m a c j i . o plastyku niezgodności lub gipsu funkcji zamiast z formą, marmuru o stosowaniu czy porcelany, jest które wynika kiczem, kolei marczna sumę wydaje sztuka jar­ o aspiracjach (figurki t a m r z e c z y , k t ó r e należą w wyrosłe z i cukru, związane bukiety z z o odbiorcy wiejskim, który, ności w e w n ę t r z n e j . m i a s t o i środki propagandy bach wnętrza, zdobienia tensywnego przecież zaspokaja istocie do dawną bibułki a r t y s t y c z n e j . Są też i p r z e d m i o t y zachował „artystyczny"' nazywamy kiczowata este­ t y c z n y c h , k t ó r e s p o t y k a się n a j a r m a r k a c h czy o d p u s t a c h . Spotkamy nie kicz że wytworów których i s t o t n e są d w i e : t u umownie stąd, o k i c z u j a r m a r c z n y m . Pojęciem określam ludową, t y c h rozważań są r z e c z y złe, się, że piętno k i c z u , ozdobie. Z k u l t u r y , o natrętnym p o w i e l a n i u stereotypów, o n i e s p ó j ­ K i c z „ p a m i ą t k a r s k i " d z i e l i się z k o l e i n a r ó ż n e g r u p y ; jest n y c h za n i e p o t r z e b n e , służących p r z e w a ż n i e t y l k o w ą t p l i ­ wej 0 k a r y k a t u r z e w z o r c ó w przejętych z i n n e g o czasu i kręgu dla nie producent się s a m a i d e a t w o r z e n i a p r z e d m i o t ó w p r z e z nas uważa­ ludowej, K i c z „ p a m i ą t k a r s k i " j e s t czymś zgoła i n n y m . T u można mówić nad wyrobami, ^pamiątkarstwem", szczególnych s y t u a c j a c h , n p . z a n i k u w s z e l k i c h i n n y c h śladów k u l t u r y d a n e g o o k r e s u i społeczności, dzieło n i e ­ jest k i c z u , t a n d e t y . O n n a p r a w d ę p r z e w a ż n i e l e p i e j n i e może Nie k u l t u r o w y m pełnym, gdzie łatwo o s t w i e r d z e n i e już nie 1 nie umie! lepsze i n a w e t b. dobre. A l e w y d a j e rzemiosła. lekceważy, N i e jest felietonista, muzyki jest jest pewne model o wartości itp.), dawną nawyki sztuki i wizualnej. Myślę moda o myślą sztukę potrzeby, narzucanej przystrajania, k o l o r u (chyba tradycją produkowane z odrzucając sztuki jej przez o potrze­ potrzebie i n ­ n a „pikasy" wiąże się sprawnie, z t y m u p o d o b a n i e m d o o s t r y c h b a r w n y c h zestawień p l u s p r z y z a c h o w a n i u m i n i u m niezbędnych r e g u ł t z w . s m a k u , a s p i r a c j e d o m o d y m i e j s k i e j , nowoczesności). W z o r o w a n i e 1 kicz „tandetny". Artystyczny — robiony poprawności w y k o n a n i a , rzemiosła. M o ż e d a w a ć pewne wzruszenia, pieski, laleczki z np. sentymentalne, buziami słodkich rzewne dzieci), potrzebę czesności (dl. 63), b o i s t n i e j e przecież sztuce banału, awangardowej, „sposobu", zawodowych. 170 sprowadzający kicz Spotykamy produkowany go w (kotki, estełyczno- -seksualne (np. i m p o r t o w a n e z N R D f i g u r k i — 11. 62), m o ż e zaspokajać odbiorcy porcelanowe eleganckiej nowo­ się na „mieście" jest porcelanowe czy z brązu, p r z y c i s k i , o b r a z y ulega korektom, ale żerujący na w czasie. S p o t y k a m y nową prawdę do a częściowo Cepelii, w plastyków sklepach opóźnione. Kultura n a ścianach, k i l i m y , mieszczański s a l o n i k s p r z e d pół w i e k u . T e n ideał kicz przez oczywiście w n ę t r z a , d o której się a s p i r u j e , t o w y s o k i połysk, f i g u r k i wsi i miast, w j e s t przecież starcza zawsze istotnym których ogromna. przedmioty z opóźnieniem go w ś r ó d ludności w s i , m i a s t e c z e k liczba przybyszów ze Otóż s z t u k a j a r m a r c z n a do­ pożądane, a niedostępne w inny �Sposób (gdyż i c h n i e m a l u b kosztują drogo). Uzupełnia lukę istniejącą w sklepach między pytem. I s t n i e j e , p o n i e w a ż j e s t określone podażą zbyt a po­ ideale W zapotrzebowanie, a jest po prostu nieudolnym, tej to kategorii spotykamy rzeczy interesujące, i w których d o s t r z e g a m y p o z a g o r z e j c z y l e p i e j p o w i e l o n y m handlu spółdzielczego. Częściowo jest s t e r e o t y p e m rąbek własnej t w a r z y a u t o r a , c z a s e m — j a k producentów, częściowo jest w państwowego winą wynikiem istniejącej szechniania Co dać w i handlu, kultury. miejsce jednych świętych sytuacji na naszym Czym nasycić oleodruku? innymi rynku istniejące Łatwo świętymi, obiegu 'kopią, rzeczy może w być którego n i e zaspokajają to sprzedawane miał tępym malowidłem. potrzeby? zastąpić ale j a k upow­ portrety wyrugować twórczości tzW. n a i w n y c h — projekcję ioh psychiki, i c h odrębnego świata. W twórczości „ n a i w n y c h " w y s t ę p u ­ ją zakłócenia,, k t ó r e o d b i e r a m y j a k o c i e k a w e , dające n a m jakieś przeżycia. Tak jest z Nikiforem, Zagajewskim, L a d ą , R y b k o w s k i m , Buczyńskim i i n . I c h w i z j a jest i n ­ mieć n e g o g a t u n k u niż środki, k t ó r y m i dysponują. subskrybcje dzieł s t e r e o t y p ó w w y n i k ł o w i c h twórczości n a s k u t e k d o m i n u ­ sztuki zaspokajają m i n i m a l n y p r o c e n t p o t r z e b , p r z y czym jącej p o t r z e b y w y p o w i e d z i je na rzecz m a r t w e j n a t u r y sens? do Proponowane omawianego Toteż t r u d n o niem cieszy i czy t o właśnie m a reprodukcje środowiska czy praktycznie się d z i w i ć , ż e w c i ą ż się „ d r u g i o b i e g nie dużym sztuki" dochodzą. zainteresowa­ — jarmark, bazar, Istnieje płótnie, potrzeba papierze, obrazów, maluje na Rafael i Leonardo, C o u r b e t i W i e r u s z - K o w a i s k i , C a n o v a i Cza- obrazki, kopie oryginały. Wszędzie i zawsze je przeważnie t a k s a m o ujęte. „ D o s t a w c a m i " i c h b y l i nie Tematy się same, chórski, d e w o c y j n e tkaninie. więc te przecież o s o b i s t e j , namiętnej, reprodukcje wykonują T o t e ż j e s t t o s z t u k a w której o d c z u w a m y e m o c j e , i odrębne p e r s p e k t y w y lub b a r d z i e j s p r a w n i a m a t o r z y , w y r a n ż e r o w a n i ale mniej plastycy, istotne w warstwę nich Są też i twory,, kiczowate, a mimo obojętnie, wnoszą Istnieją konwencjonalną są wciąż z n a c z n e , niektórzy m a l a r z e obsługują zbyt całe p o ­ właśnie czy k i c z u n i e r a z się w y w o d z ą wych ( n p . n a B r a c k i e j w Produkcja i jest akademickiej sprzedając u r a m i a r z y n a s t o i s k a c h , w s k l e p a c h k o m i s o ­ Warszawie). obsesje twórcy. Środowisko, t r a d y c j a — kiczopodobne, t o , co przebija przez kiczowato-drohnoniieszczań- s k i e j k o n w e n c j i . N i e są t o w i ę c k i c z e , m i m o i ż z t r a d y c j i — bo je szczerej, n a s k u t e k w y r a ź n e j d o m i n a n t y treści, które chcą w y r a z i ć . sprawiają, że dzieła t e mają p e w n e c e c h y odpust. Zakłócenie i (np. które t o n i e możemy bowiem bowiem Zagajewski). odczuwamy jakąś nutę przypadki, kiedy jako wyraźnie przejść obok osobistą, kicz kompromituje tematykę, a l e poza t y m w n o s i w sposób j e g o r o z w i ą z a n i a nich szczerą. jakiś m o m e n t n o w y , temat świeży, w i a t y (np. w N o w y m T a r g u — r o d z i n a M a j ó w ) . Są o b r a z y a u t e n t y c z n y . P o p r z e z n a i w n e , osobiste z o b a c z e n i e t e m a t u , olejne n a płótnie, w r a m a c h s p r z e d a w a n e nawet z a 50 i 80 z ł o ­ tych! Z m i n i m a l n y m z a r o b k i e m , za t o m a s o w o . niesieniu do nich określenie „kicz" często W od­ wydaje się swym Istnieje w więc określonym interesujące, I I . 54. Ptaki i zwierzęta poruszające nej wodą, Łowicz, 1965 r. się w kuli wypełnio­ groteskowości czy temat, wnosi w nieświadomej niego nowe war­ tości. n a j t r a f n i e j s z e . J e s t t o k i c z , w k t ó r y m następuje z a k ł ó c e ­ nie między ideą o b r a z u a realizacją, k i c z , k t ó r y w nie pozbawione k a r y k a t u r y , odświeża sfera dzieł kontekście a nawet kiczopodofonych, kulturowym inspirujące. mogą które Okazać T u powołam się się n a p i e r w s z e z b r z e g u d w a p r z y k ł a d y : H a s i o r a ( i i 67) i L i c h tensteina (al. 68), którzy w kiczu — jeden w jarmarcz­ n y m , d r u g i w c o m i c s i e — znaleźli źródło n o w y c h r o z w i ą ­ zań twórczych. Oczywiście postawa taka nie świadczy o o b i e k t y w n e j wartości d o d a t n i e j dzieł, k t ó r e służyły t u z a w z ó r inspirujący. K i c z m o ż e być p u n k t e m wyjścia n a t a k i e j s a m e j z a s a d z i e j a k każda i n n a i n s p i r a c j a , d o z n a n i e , wpływ — i sam fakt Lichtenstekia Świadczy nie nobilitacji oznacza j e d n a k o t y m , że w szukiwania chociażby awangardy przez kiczu u jeszcze pewnych znajdują w kompromitację Hasiora jego czy rehabilitacji. sytuacjach po­ kiczu sojusznika, zastanych konwencji, d o p r o w a d z e n i e i c h d o p a r o d i i . K i c z s t a j e się t w o r z y w e m n a r ó w n i ze s z c z e k a n i e m psów czy d ź w i ę k i e m lokomo­ tywy. W a r t o t u też p r z y p o m n i e ć sąd W i k t o r a Szkłowskiego, który w początkach s w e j świetnej l i t e r a t u r y pisał: „Sztuka w działalności najgłębszej swej teoretyka istocie jest i r o n i c z n a i b u r z y c i e l s k a . N o w e f o r m y s z t u k i tworzą drogą kanonizacji f o r m tzw. sztuki się wulgarnej. Puszkin narodził się z małej s z t u k i sztambuchów; powieść w s p ó ł ­ czesna ze «strasznych o p o w i e ś c i * w r o d z a j u P i n k e r t o n ó w , N i e k r a s o w — z w o d e w i l u , B ł o k — z r o m a n s u cygańskiego". Ocena Trzeba globalna bowiem strukturze kiczu jako zjawiska wiedzieć kulturalnej i j a k działa społecznej, a on n i e jest w łatwa. konkretnej działać może za­ r ó w n o u j e m n i e , j a k i d o d a t n i o . W środowiskach p e r y f e r y j ­ n y c h , lumpenburżuazji i burżuoproletariatu — o d p o w i a d a o n p e w n y m istniejącym a niezaspokajanym inaczej po­ t r z e b o m e s t e t y c z n y m ( w w a r s t w i e n p . dekoracyjnej i sen­ tymentalnej). Kicz pełni stereotypów, rolę negatywną, gdyż zabija wrażliwość, świeżość przyzwyczaja do odbioru, znie- 171 �czuła n a p o d n i e t y i n t e l e k t u a l n e , h a m u j e r o z w ó j kultural­ Są j e d n a k i c e c h y ceniać, z a p e w n e lansie warstwy utworu. Funkcje kiczu spełniać wtedy będzie o b r a z R a f a e l a , L e o n a r d a , C o u r b e t a , M i l l e t a , Chełmońskie­ n y środowiska i j e d n o s t k i . d o d a t n i e k i c z u . N i e chcę i c h p r z e ­ n i e równoważą k u l t u r o w y m środowiska, cech ale ujemnych dla w bi­ jednostek czy go i A x e n t o w i c z a . nicy, Czerwone Kicz wa. J a k o k i c z mogą być o d c z y t a n i i czarne, bywa i w Dzieje grzechu, Dama Nędz­ Kamelio- n a s s a m y c h . N o r m a l n i e z k i c z u się p e w n y c h g r u p mogą okazać się w a ż n e . M y ś l ę t u o s t a b i l i ­ w y r a s t a j a k z d z i e c i n n y c h u b r a n e k , lalek, misiów i pies­ zacyjnych k a . A l e t a k j a k dorośli odczuwają walorach k i c z u . Pośpieszny, g o r ą c z k o w y naszego życia zakłóca stąd masowość nerwowego. W przemianom, zmienne, równowagę newroz, świecie, gdzie szczególnie dobrze psychiczną nagminność są znane. Kotwice stabilności bywa nieraz czasu. już tylko szybkim trwałe, Dla będzie t o d o m r o d z i n n y , m a t k a . D l a c z ł o w i e k a oazą układu ulega rzeczy nia człowieka, schdrzeń wszystko ważne rytm nie­ dziecka dorosłego stary i się ciepłe ś w i a t e ł k o p r z y t u l n e g o inaczej, pozytywna 0 której m ó w i m y , zostałaby o c z y w i ś c i e Oceniając zjawisko kiczu, warto n a t o , że j e s t k i c z w y p ł y w a j ą c y kiczu znajdziemy kiczu, zniwelowana. też zwrócić z potrzeb nachalny, t r a k t o w a n y jako zyskowny te mogły wartość serca — scena widzieć te elementy seryjną produkcję kawy czy f i g u r e k Kicz Jest i odbiorze. II. 55. Domki w Wołominie 172 potrzeb autentycznych. kiczopodobne w półrozebranych Należy i n n y m planie pseudonowoczesnych — zwróćmy w z serwisów Najłatwiej kliez Tak tępić dotyczy powstało makaty i hasło obrazki rozpoznać k i c a , g d y j e s t już nlazlwtany — n i e ­ powistaje postaciami ciągle i Toteż rozsądlne 1. N i e w y s t a r c z a zwalczać iwciiskia się w społecznego. K i c z nuda nieustannego s p r a w i a , że p e w n e s f e r y zaspokaja właśnie pod kiczu momentów. kicz jako objaw. Trzeba kulturowego, j e s t r e z u l t a t e m , n i e przyczyną. 2. Sterylność, często w r ę c z (nawet życie wypieranie dotrzeć d o ź r ó d e ł j e g o s u k c e s u , d o podłoża do baletnic. kicz. n u d a współczesnej szokowania potrzeb i sztuki epatowania) estetyczno-uczuoiowych i chyba historycznie zmiennym. Istnie­ Te potrzeby można należy zaspokajać w i n n y sposób. uwagę, istnieje n i e t y l k o w dziele. jednej widzeniu zaczęto niż W płaskim I z życia m u s i uwzględniać k i l k a i u Ż e r o m s k i e g o ( n p . Popioły wyobraźni, jeleniem". kiczu. i w górach z h a r n a s i a m i ) i u P r z y b y s z e w s k i e g o c z y K a s p r o ­ typu z stereotypu różnymi kicz dali d o m u i t d . I t e ślady k i c z u uwagę Elementy się wzruszeń z j e l e n i e m , pozostawiając w s p o k o j u k o t k i , p a w i e i aniołki. wicza, w y n i k a o n j e d n a k i z k o n w e n c j i l i t e r a c k i c h epoki, 1 z pewnego stety, proceder. pobawie­ odczuwa W a l k a z k i c z e m j e s t o t y l e t r u d n a , ż e n a ogół „walki zaspokajane samo o sobie. wartość k i c z u leży t u n i e w być c z a s e m chęć tek k a ż d y z nas n o s i w sobie, n i e ś w i a d o m , k i e d y dadzą znać tylko a w kontekście, który s t w a r z a . G d y b y p o t r z e b y pieskiem, dzieciństwa, z i m o w e g o pejzażu, g d y dostrzeże się w szlagier, estetycznych czy p o t r z e b ę k i c z u . J a k o sygnału w y w o ł a w c z e g o f i g u r k a , o b r a z — k o n w e n c j a d o której p r z y w y k ł . D o d a t n i a jego w a l o r a c h kolejką tylko 3. K i c z jest pojęciem n i e j e g o w i ą ż e się z i s t n i e n i e m o k r e ś l o n e g o ideału piękna. szklane, posypane pozłotką i różnokolorowymi pod Warszawą., 1963 г. II. 56. Broszki plastykowe szkiełkami, wys. 8 i 16 cm, kupione malowane olejno, z odpustów, 1965 r. na targu �Granica „ p i ę k n a " w y z n a c z a piękna przestaje mie się ją p r z e k r a c z a staje coraz m n i e j 4. N i e kulturze w ma — relatywizuje jednego więc k i c z — t o w a r z y s z realizmu, się ekspresjonizmu, 5. K i c z towarzyszy czasu jak odrodzić w secesji, towarzyszy cień. Ginie innym. sztuki Jest towarzysz nowoczesnej. niewiedzy. naszej kulturze, jego i s t n i e n i e m należy jednak, choć jest t o trudną, dążyć jest się do jej częścią liczyć. Trzeba eliminacji tych f o r m k i c z u , które w k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j pełnią rolę destrukcyjną — zachowując rozwijające się i n i e p o z b a w i o n e Walka z kiczem sprowadza podnoszenia świadomości formy spontaniczne, pewnych walorów. się w i ę c w s w e j i s t o c i e d o kulturalnej (a w i ę c i estetycz­ nej) społeczeństwa. A ś w i a d o m o ś ć t a f o r m u j e się w l a t a c h młodości i t r u d n o j ą się najrozsądniejsze, cyjnymi zakazami i potem zmienić. Toteż zamiast uspokajać „walką z wydaje mi się a d m i n i s t r a ­ jeleniem", podjąć trud wychowania estetycznego młodzieży w szkole, wykorzystać możliwości p o p u l a r y z a c j i w radio, T V , prasie ilustrowa­ nej. Nasz ustrój t e o r e t y c z n i e s t w a r z a n a j l e p s z e takiego działania, c e l o w e g o p r o g r a m o w a n i a sowej. Jeśli t e g o n i e c z y n i m y , falnie p o z i o m jarmarki jeśli obniżamy np. audycji muzycznych w możliwości kultury radio — w i n a to t y l k o l u d z i , k o n k r e t n y c h l u d z i a n i e s y s t e m u . Trzeba zmienić n a w y k i l u b j e zaspokoić i n a c z e j , l e p i e j . W wypadkach konieczny jest p o z y t y w n y ma­ katastro­ program obu działania. II. 57, 58. Figurki gipsowe, odlewane z formy, wys. 15—17 skiego. II. 59. Zabawka celuloidowa, kupiona w Warszawie, Wyk. Spółdz. Pracy „Twórczość" w Częstochowie; trąbka docierały i ludowej. do wzory i impulsy, tyle sztuka Czy sztuka j a r m a r c z n a zaspokaja sztuki ludowej że t w ó r c z o a d a p t o w a n e . liczne potrzeby nowe Obecnie estetyczne w s i , i w t y m sensie można m ó w i ć , że weszła n a t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j . Z a w i e r a też w i e l e bliskich estetyce elementy, składową. Z jarmarcznej Slztuka j a r m a r c z n a t o w a r z y s z y ł a i d a w n i e j sztuce l u d o w e j , sztuki ludowej, kicz — Kicz-bękart s n o b i z m u i o sztuce się p o j ę c i e k i c z u , kiczu. Kicz naszego by kolei j a r m a r c z n a j e s t kontynuacją s z t u k i l u d o w e j ? I t a k , i n i e . poprzez modelu wcieleniu, Z świado­ wyraziste. artystycznej jednym granicę k i c z u . I g d y g r a n i c a być w y r a ź n i e o d c z u w a l n a , g d y ludowe tradycyjnej które można w — jak wspomniane sztuczne, a n a w e t marczna jest w gipsowe swej sztuki ludowej, uzasadniony miejsce elementów a nawet sposób uznać za już c u k r y , p i e r n i k i , kwiaty b a r a n k i . A l e też s z t u k a j a r ­ masie produktem rozpadu a nie k o n s o l i d a c j i , p r o p o n u j e szczątki różnych k o n w e n c j i , t a n ­ detę i k i c z , n i e t w o r z ą c ż a d n e g o p r o g r a m u który mógłby p r z y s w o j o n y i oszlifowany estetycznego, stać się nową tradycją. S z t u k a j a r m a r c z n a weszła w i ę c n a r y n e k daw­ n i e j o b s ł u g i w a n y p r z e z sztukę ludową. N i e m a n a t o m i a s t i s t o t n y c h c e c h l u d o w e j s z t u k i i mieć n i e może. E l e m e n t y j e j w c h o d z ą w z a k r e s z j a w i s k a , które określamy m i a n e m wjspółcizesnej jest i być szituki nie ludowej. może, Ale chociażby różnic k u l t u r o w y c h i społecznych odrębności sztuka a nie do Nosiła też ludową że prowadzi na swej wyraźne zatarcia tradycyjna odrębności cechy nie niwelacja do ich kultywowania. A l u d p w a bazowała oficjalnej. sztuką dlatego od sztuki regionalne. n a t o m i a s t , który j e s t i s t o t n y m k o m p o n e n t e m s z t u k i Kicz jar­ m a r c z n e j , j e s t k o s m o p o l i t y c z n y , z a w i e r a o d p r y s k i różnych k o n w e n c j i , które m n i e j l u b b a r d z i e j szczęśliwie ze sobą współżyją. cm. Wyk. przed 1939 r. w fabryce Pawła 1965 r. U. 60. Kot w bucie, polistyren, z tworzywa sztucznego. Haneczkowwys. 8 cm. 173 �II. 61. Fragment lady z figurkami i wazonami porcelanowymi w pawilonie przy ul. Marszałkowskiej, 1966 r. II. 62. Figurki porcelanowe, import z NRD, ceny 400 i 500 zł. Sklep MHD, Warszawa 1966 т. II. 63. Serwis por­ celanowy, malowany na kremowo, czerwono i złoto przez art, piast, Z. Buksowicza z Katowic (f-ma „Stentyl"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/615f2aaba5e1352fd819018459db7913.pdf 2b7ca2c84300a7a77a7be63c5a3e70aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2908 Title A name given to the resource Kiedy ludowe przestaje być ludowe. Rozterki jurora / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.165-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KIEDY L U D O W E PRZESTAJE BYĆ LUDOWE. ROZTERKI J U R O R A Równie dobrze można by zatytułować ten tekst: O współczesnej sztuce zwanej ludową lub: Uwagi po konkursie „Ziemia bliska sercu", zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu, jako że ten właśnie konkurs stał się bezpośrednią przyczyną tych rozważań. Bezpośrednią — bowiem dostrzeżone na nim problemy występują nie od dzisiaj i nie tylko ja je widzę. Konkurs toruński szczególnie wyraziście przedstawił rzeczywistą sytuację zjawiska, które nazywa się wciąż sztuką ludową, przede wszystkim dlatego, że został, podobnie jak i inne konkursy organizowane przez Aleksandra Błachowskiego, przygotowany bardzo starannie i poprzedzony solidną penetracją terenu. Mimo więc nieobecności obrazów Marii Wnękowej, Marianny Wiśnios, z malujących na szkle: Eweliny Pęksowej i Adama Słowińskiego, rzeźb: Romana Śledzia i Bolesława Suski — konkurs daje dobry przegląd sytuacji. Nie wykluczam tego, iż jury obradując w innym składzie inaczej by rozdzieliło nagrody, przywróciło kilka czy kilkanaście odrzuco­ nych przez nas prac, a może by zdyskwalifikowało — uważając za „nieludowe" — wiele nagrodzonych obrazów, jednak nie zmieniło­ by to ogólnego obrazu sytuacji, nie zmniejszyło rozterek, które musi przeżywać każdy juror. Rozterki te dadzą się sprowadzić do kilku pytań, które postaram się omówić w dalszej części tego artykułu. A oto te pytania: — co oznacza obecnie pojęcie twórczości ludowej, i co ją różni od: naiwnej, prymitywnej, intuicyjnej, amatorskiej? — jakie są dystynkcje twórczości ludowej w rzeźbie, malarstwie a jakie w dziedzinach związanych z regionalnymi wzorcami, z trady­ cją (np. w tkactwie, hafcie, stroju, wycinance, ceramice)? — jakie wartości preferujemy nagradzając (bądź odrzucając) prace? — dla kogo są konkursy? Co i komu dają? — co robić, aby nie mącić ludziom w głowach? 1 2 Zacznę od pierwszej, najistotniejszej rozterki jurora — co jest co? Wciąż bowiem zmuszeni jesteśmy na nowo odpowiadać sobie na pytanie — co jest j e s z c z e ludowe i co j u ż zaczynamy pod tę kategorię podciągać. Problem ten nie występuje wówczas, gdy mamy do czynienia z rękodziełem osadzonym w regionalnej tradycji i stanowiącym kontynuację zarówno dawnych technik, jak i form wyrazu (motywów ornamentacyjnych, zestawu kolorów, zasad kompozycji). Uznajemy je za ludowe, ponieważ przypomina to, co znamy z muzeów, z dawnych przekazów. Uznajemy, ponieważ stanowi widoczną kontynuację dawnych form i technik, i nawet adaptowane do nowych celów, nie zatraca charakteru ludowo-regionalnego. Uznajemy (to dla nas już dziś stało się oczywiste), mimo iż zmieniła się funkcja twórczości, że powstaje ona dla miejskiego odbiorcy, w środowisku mającym już inne upodobania estetyczne, inne potrzeby i wzorce, ulegające nowym modom. Ale, uznając za „ludowe" przedmioty powstałe współcześnie (w „stylu regionalnym") — w istocie zbliżamy się do tego, aby utożsamić pojęcie „sztuki ludowej" ze stylem ludowym. Czyniąc tak (często bezwiednie) mamy wrażenie, że adaptujemy dawne definicje do nowych warunków. Bardzo to nas cieszy, wspiera przeświadcze­ nie, że ciągle mamy do czynienia z żywym procesem w kulturze, z „arką przymierza" łączącą dawne i nowe czasy. Ale taki sposób myślenia utrudnia dostrzeżenie obecnej sytuacji. Ulegając mitowi „sztuki ludowej" wchodzimy w konflikt z autenty­ cznymi przekształceniami tej sztuki pod wpływem współczesnych upodobań i wzorców estetycznych, płynących z kultury masowej, kultury tandety, blichtru, mody ogarniającej różne — nie tylko wiejskie — środowiska. Z punktu widzenia wspaniałej, dawnej sztuki ludowej — prze­ kształcenia jej, nawet nieznaczne (np. we współczesnym stroju 165 �И. 1. Aniela Jaworska, Zaloty ułańskie z początku XIX wieku, ol/płyta, 89 x 129 cm, 1988 r. Wierzchowie, woj. wrocławskie; il. 2. Jan Sidor, Poczet sławnych ludzi, ol/pł., 58 x 76 cm, 1987 r. Tomaszów Lubelski; il. 3. Wincenty Swedek, Bocian w Raju, ol/papier, 30x42 cm, 1988 r. Sierakowo, woj. toruńskie 166 �góralskim) budzą sprzeciw etnografów. Reagujemy ostro i alergicz­ nie na przemiany zgodne z dzisiejszymi upodobaniami estetycznymi wsi, tak jakby dało się przez dyskwalifikację np. zbyt wielkiej i naturalistycznej róży na serdaku — przywrócić dawny wzorzec upodobań, smaku. Czy trzeba przekonywać, że patykiem nie zawróci się biegu rzeki, że w dzisiejszej sytuacji kulturowej istota zagadnienia jest inna —jest nią poziom kultury estetycznej społeczeń­ stwa, a zwłaszcza jego warstw nieelitarnych? Walkę o kulturę plastyczną trzeba zaczynać w przedszkolu, szkole — a nie wtedy, gdy dojrzały (nieraz stary) człowiek przyniesie na konkurs czy do sklepu „Cepelii" brzydką chustę, cuchę czy serwetę, a my odrzucając ją mamy poczucie, iż chronimy publiczność przed złymi wpływami a twórcy dajemy nauczkę, która nie pójdzie w las. Dla etnologa obserwującego naszą kulturę istotne jest nie to, że ktoś coś pochrzanił czy przedobrzył w wyrobach, dostarczanych „Cepelii", ale że istnieje sztucznie podtrzymywany żywy skansen, w którym — gdyby nie interweniować nieustannie — Bóg wie, co by jeszcze „twórcy" porobili. Problem „sztuki ludowej" rozwiązuje się jakby abstrahując od rzeczywistej sytuacji wsi i jej kultury. Otóż konkursy są okazją do przyjrzenia się temu, jak życie wdziera się różnymi szczelinami do „skansenów", jak zmusza nas, co pewien czas, do godzenia się na to, co nowe, aprobowania tego, czego już nie da się uniknąć. I tu właśnie dochodzimy do tego, co się j u ż uzna za ludowe. Odwołując się do konkursu powiem tylko, że jeszcze ćwierć wieku temu odrzucono by prawdopodobnie ok. 90% nadesłanych rzeźb i obrazów, w tym wiele obecnie nagrodzonych! Zmienia się oblicze twórczości, zmieniają się i nasze kryteria. Po pierwsze — rozszerzają; po drugie — obniżają w wymogach artystycznych (rzeźba!), po trzecie — zaczynamy w rzeźbie i malarstwie zwracać uwagę na te wartości, które reprezentuje twórczość intuicyjna, a więc nie podlegająca osądowi środowiska, przekazowi tradycyjnych treści. Tak więc, jeśli jeszcze w rękodziele, mimo adaptacji (np. haftu z przyramka koszuli na obrus) zachowana jest ciągłość tradycji, m. in. na skutek istnienia jeszcze przekazu pokoleniowego, co sprawia, że rozpoznajemy hafty, wycinanki czy pisanki z różnych regionów, to inna jest sytuacja w plastyce figuratywnej. Nie przypadkiem najwięcej wątpliwości mieli jurorzy oceniając nadesłane na konkurs obrazy: pejzaże, portrety, sceny rodzajowe, symboliczne. Do jakich tradycji mogli je przyrównać? Przecież nie do ludowego obraźnictwa, ponieważ to, jak wiadomo, było nie tyle twórczością ludu, co — dla ludu, a przy tym miało charakter sakralny, wykorzystując znane wzory ikonografii dewocyjnej. Pozostały trzy rodzaje wzor­ ców, związane z kulturą estetyczną wsi: 1) makatka o przewadze ornamentyki roślinnej (np. Zalipie); 2) makatka „obrazkowa" z jeleniami, łabędziami, widoczkami, scenami „dworskimi" (np. gondole z paniami w tunikach, przywitanie bądź pożegnanie pięknego panicza na koniu); 3) obraz „naiwny" o cechach indywidualnych, nie naśladujący żadnych wzorów, eksponujący realia znane autorowi, o ukła­ dzie przeważnie symetrycznym, o uproszczonym (i często uroczo nieporadnym) rysunku. Otóż jury, mając w ręku regulamin, w którym powiedziano, iż w konkursie mogą wziąć udział członkowie Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowych oraz inni twórcy ludowi, musiało się tej decyzji jakoś podporządkować. Przede wszystkim odrzucając prace amatorskie, zbliżone do konwencji występujących w sztuce nieludowej. Nawet gdy (jak w przypadku pewnego księdza-malarza) świadomie odwo­ ływano się do ornamentyki ludowego haftu. Odrzucono więc ponad połowę prac. Trzeba jednak zauważyć, że na decyzji — co zostawić a co odrzucić — zaważyły też kryteria artystyczne. Pozostały więc takie obrazy, które można by określić mianem sztuki naiwnej, intuicyjnej. Przed kilkunastu laty wielu z nich odrzucono by (jeszcze teraz kwestionuje się „ludowość" Gawłowej!), ale kryteria zużyły się, stępiły, a przy tym do niektórych nazwisk już się przyzwyczailiśmy i spotykamy się z nimi zarówno w kontekście sztuki ludowej, jak i naiwnej. Są to już niemalże pojęcia wymienne. Tak np. w wielu krajach (Francji, N R D , Jugosławii) cały dział malarstwa pokazanego w To­ runiu na pokonkursowej wystawie, uznano by za sztukę naiwną. U nas również wszystkie nagrodzone i wyróżnione prace mogłyby się znaleźć (przecież się i znajdowały!) na wystawach takich jak: Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, Twórczość intuicyjna, Naiwni, Talent—pasja—intuicja. Wiele innych znalazłoby doskonale miejsce na lokalnych wystawach amatorów, nawet jako wydzielona grupa amatorstwa wiejskiego. Zwróćmy tu uwagę na to, iż w tkaninie podwójnej, hafcie, rzeźbie ceramicznej, wycinance, plastyce obrzędowej — wymienność taka nie byłaby możliwa. Stylistyka ludowa wyraźnie bowiem różni się od nieludowej, od tego co robią amatorzy i twórcy odwołujący się do upodobań estetycznych środowisk nieelitarnych. Jak więc oceniać w malarstwie „sztalugowym" to zjawisko „naiwizacji" ludowych i „ludowienia" naiwnych? Otóż sądzę, że jest to zupełnie zrozumiałe zważywszy, że obrazy malują jednostki nie wsparte doświadczeniem i przykładem środo­ wiska, nie nawiązując do jakiegoś wzorca regionalnego. Gdy więc odrzucimy typową produkcję amatorską, lepiej czy gorzej naśladu­ jącą istniejące już konwencje sztuki, pozostaną prace indywidualne, których wartością jest osobowość autora, jego odrębny świat, a także pozostaną takie obrazy, które wyrastają z ludowego podglebia, z tradycji makatki (np. O mój rozmarynie Anieli Jawors­ kiej), z charakterystycznego dla sztuki ludowej obrazowania) symet­ ria, rytmizacja, multiplikacja elementów, kolorystyka — np. w obra­ zach Tadeusza Żaka), z rzetelnego opisu świata widzianego bez wzorców dla takiego opisu. Pozostaną też obrazy naiwne, nie inspirowane żadną konwencją artystyczną, bliższe sztuce dziecka czy prymitywu. Przykładem: obrazy Marianny Razik i Jana Sidora. Oczywiście wśród zakwalifikowanych obrazów były i takie, które — gdyby nie istniejąca już praktyka i gdyby nie uznana już pozycja twórcy — nie powinny by figurować pod szyldem ludowym, jak choćby doskonałe skądinąd prace Krawczuka, Piasnej, Lucińskiego, Kaweckiego, Sówki, Albiczuka, Lubockiego, Chrzanow­ skiego. Ale o tym już mówiłem, i właśnie dlatego uważam, że cały dział malarstwa powinien był się raczej znaleźć na przeglądzie plastyki nieprofesjonalnej, naiwnej czy intuicyjnej. Trudno bowiem, nawet abstrahując od formy, uznać ich autorów za „ludowych". Dlaczego więc, znając przecież regulamin, uznali siebie za „ludo­ wych twórców"? Czyżby dowiadując się o konkursie pomyśleli: O! To coś dla nas, bo przecież jesteśmy zgrzebni, wsiowi, ludowi? Czy może dlatego, że ktoś ich zachęcił? A może po prostu nie wiedzą, co to znaczy w malarstwie — być twórcą ludowym? Skoro my widzimy jak płynne i wymienne są kryteria, czemu oni mieliby te kryteria rozumieć? Pytałem kilku uczestników konkursu, znam opinię wielu innych malarzy. Uważają oni, że „ludowość" polega na podjęciu chłopskiej tematyki. Sądzą, iż są ludowi, skoro nie są profesjonalni, nie mają wykształcenia plastycznego a malują znane sobie pejzaże, sceny pracy na roli czy w gospodarstwie, obrzędy, zwyczaje. Dla niektórych istotne jest, iż nawiązują do form i zasad sztuki ludowej. Inni, nawet podejmując dowolną tematykę, uważają, że skoro urodzili się i mieszkają na wsi, tym samym są „ludowi". Utrudnia zrozumienie pojęcia operowanie nim w kategoriach społeczno-politycznych, kiedy to obywatel ludowego państwa zdaje się być ex definitione ludowy. Niektórzy tłumaczą, iż nie widzą różnicy między sobą a zweryfikowanymi twórcami ludowymi ani w stylu życia, ani w ubiorze, zachowaniu, sposobie wysławiania się, a nawet w wy­ kształceniu. Dodam dla ścisłości, że jeden z typowo miejskich „naiwnych" (zresztą z pewną świadomością tego, czym jest naiwny styl) przystąpił do konkursu z wewnętrznymi oporami, ale przeko­ nano go, że jest „ludowy" (il. 6). Mamy więc dwa motywy istotne: rozmycie kryteriów (dostrzega­ ne też przez etnografów) oraz świadomość tego, iż dobrze być „ludowym", że się to opłaca. I znów my sami nie jesteśmy bez winy, ponieważ chcąc pomóc ludziom, i przekonani, że jest to w pełni uzasadnione, musimy ich wpychać w ludową kategorię, jako że w naszym kraju tylko wtedy mogą oni uzyskać pomoc ze strony resortu kultury. Bzdura? Oczywiście. Ale taka jest potęga mitów i niechęć dostrzeżenia prawdziwej sytuacji, rzeczywistych wartości i potrzeb. Zrozumiałe, że widząc przywileje wynikłe z zapisu w rejestrze twórców czy należenia do STL, wielu amatorów zabiega 167 �о status ludowego twórcy. Też chcą sprzedawać, wystawiać, otrzy­ mywać stypendia i zapomogi, mieć na starość wysoką emeryturę. Wielu więc stylizuje swe prace na ludowe lub naiwne, chociaż wcale nie przepadają za tymi konwencjami. Tak się dzieje w malarstwie, a zwłaszcza w rzeźbie. Tu uwaga: dawniej było się na ludowość niejako skazanym, predystynowanym od dzieciństwa, obecnie bycie twórcą ludowym staje się coraz częściej przemyślaną decyzją, wyborem, i to dokona­ nym nieraz na przekór upodobaniom macierzystego środowiska. Są rzeźbiarze ukrywający to, co robią przed otoczeniem, by nie zostać wyśmianymi. Wielu innych malarzy i rzeźbiarzy cieszy się szacun­ kiem w swym środowisku nie dzięki temu co robią, ale na skutek sukcesów, tego że pisze się o nich, że otrzymują nagrody, czerpią ze swej twórczości znaczne dochody. Nie ukrywają, że forma, którą wybrali jest ich decyzją, niekiedy nawet żalą się, że nie pozwala się im wypowiadać inaczej, odrzuca wówczas z konkursów itd. Twórcami ludowymi z wyboru są przecież: Jarosław Furgała, cała grupa kutnow­ skich rzeźbiarzy (Kamiński, Kacalak i inni), a w malarstwie na szkle choćby Ewelina Pęksowa czy Adam Słowiński. A przecież ta właśnie Pęksowa, pierwsza dama naszej sztuki ludowej, gdyby zechciała mogłaby równie dobrze uświetniać wystawy amatorów, malować ikony dla „Veritasu" a nawet konkurować z profesjonalistami. Ale wybrała ludowość, z czego się zresztą cieszę, ponieważ robi to świetnie. Jakie więc nasuwają się wnioski? Sądzę, że podprowadziłem ku nim czytelnika. Otóż powinno się ograniczyć pojęcie twórcy ludowe­ go do rękodzieła, a w rzeźbie i malarstwie na s^kle — jeśli już je stosować to tam, gdzie mamy do czynienia z interpretacją konwen­ cji, wzorca środowiskowego (nawet o stosunkowo niedługim okresie istnienia. Widząc wymienność określeń w malarstwie a także w rzeźbie, konieczne jest dowartościowanie w przepisach i decyzjach administracyjnych pojęcia twórczości intuicyjnej, naiwnej. Trzeba jasno stwierdzić, że jeśli coś w rzeźbie i malarstwie ma dziś rzeczywistą wartość artystyczną, to właśnie twórczość naiwna, intuicyjna, a więc nie związana ze środowiskowymi czy innymi wzorcami. Twórczość „osobna". Wszyscy nagrodzeni na toruńskim konkursie należą w istocie do tej kategorii. Nie zmienia to faktu, iż wśród „intuicyjnych" dostrzegamy ludzi wyrosłych w środowisku wiej­ 168 skim. Wyraźnie odróżniają się od miejskich. Wystarczy spojrzeć na obrazy Ludwika Więcka (okładka) i Wiktora Chrzanowskiego (il. 6). Tak więc na nasze drugie pytanie — rozterkę: „jakie są dystynkcje twórczości ludowej..." odpowiem — w sztuce figuratyw­ nej — więź z tradycją świątkarską (która zanikła już niemal zupełnie), z podglebiem życia wiejskiego (stosunkiem do przyrody, pracą fizyczną, kręgiem wyobrażeń, wierzeń). Więź z podglebiem widoczna jest w twórczości wiejskich rzeźbiarzy—samorodków. Ona to przesądza o tym, że do kręgu „ludowych" zaliczymy Heródka, Sobotę i Ptaszyńską, a z żyjących Bolesława Suskę czy Bronisława Chojętę. Natomiast w definiowaniu rękodzieła ludowego wyraźnie wysu­ wa się na pierwsze miejsce więź z tradycją, z podstawowym kanonem (stylem) istniejącym w danym ośrodku czy regionie. Z biegiem lat tracą zaś na znaczeniu takie wymogi jak: fakt urodzenia i życia na wsi, przekaz pokoleniowy umiejętności, niski stopień wykształcenia. Sądzę, że doszliśmy do takiego punktu przemian w kulturze naszej wsi, w którym przestaje mieć sens mówienie o współczesnym malarstwie i rzeźbie w kategoriach „sztuki ludowej". W pracy naukowej jest to już nieprzydatne, zawęża pole obserwacji. Dlatego optowałbym za określeniami: sztuka intuicyjna, naiwna — jako bardziej adekwatnymi, podkreślającymi cechy wyróżniające je z nur­ tu plastyki amatorskiej, nieprofesjonalnej. Ma to też znaczenie praktyczne. Powiem o jednym tylko, ale ważnym aspekcie — k o n k u r s a c h . Kto maje organizować? Po co? Dla kogo? „Ludowe" — to oczywiste: instytucje zajmujące się tą sztuką — muzea, Cepelia, STL. Ale konkursy dla malarzy i rzeźbia­ rzy? Wiem, że wielu etnografów się żachnie, gdy powiem, że Domy Kultury. Dlaczego? Ponieważ mają kadrę pracowników lepiej przygotowaną do opieki i oceny tych dziedzin. Ponieważ wiedzą, że konkursy mają więcej minusów niż plusów, słuszniej więc jest zastąpić je przeglądami. Do tego wielostopniowymi. Takimi, w któ­ rych każdy może pokazać swe prace w przeglądzie środowiskowym, lepsi już wyselekcjonowani — w przeglądach (wystawach) wojewó­ dzkich, a najlepsi — w wystawach centralnych. W warunkach nie stresujących, nie budzących fałszywych ambicji, które — nie zaspo­ kojone — rodzą gorycz, żal, zawiść. Wypaczają ideę amatorstwa. �Wiem, że jest to nie wszędzie możliwe, bowiem organizujący konkursy czynią to przede wszystkim dla własnych ambicji i potrzeb, mając na uwadze nie ludzi, biorących udział w konkursach, nie podwyższanie poziomu produkcji amatorskich, nie dobro widza, i tak porządnie zdezorientowanego, ale swoje. Będzie tak, poty Resort i Wydziały Kultury w województwach będą oceniały konkursy jako najwyższą formę działalności podległych im placó­ wek zamiast karać za konkursy nieuzasadnione rzeczywistą potrze­ bą polityki kulturalnej, edukacyjnej. Rozumiem ideę, która przyświecała Toruniowi: dzięki konkur­ sowi zyskuje się materiał do zakupu, ma się przegląd sytuacji — ale, po doświadczeniach ich konkursu sądzę, że można było te cele osiągnąć inaczej, bez masowej krzywdy ludzi. Krzywdy, ponieważ urządzając konkurs ogólnopolski, bez wstępnej selekcji środowisko­ wej bądź wojewódzkiej naraża się setki ludzi na niepotrzebny trud i wydatki. Łudzi nagrodami, które otrzymuje niewielu, podczas gdy większość odpada we wstępnej selekcji. 1 to jest właśnie tą rozterką, którą jako juror odczuwałem — i odczu­ wam na wszystkich konkursach, w których biorą udział amatorzy. W Toruniu obok rzeźby i malarstwa pokazano także tkaniny podwójne, które wymagają znajomości trudnej techniki wykonania, więc i przekazu pokoleniowego. Te tkaniny były bardzo dobre, odpadło tylko kilka, najsłabszych. Tu krzywdy nie było — udział wzięły profesjonalistki (oczywiście ludowe). Każda z nich rozumie, czemu ktoś dostał nagrodę, czemu jakąś tkaninę odrzucono. Kryte­ ria są jasne. Ale kto z malarzy pojmie, dlaczego jego prace odrzucono, nagradzając rzeczy, które mogą mu się wydawać beznadziejne, prymitywne; kto z rzeźbiarzy —- odrzuconych — zro­ zumie, dlaczego był niedobry? Zwłaszcza, że w lokalnych konkur­ sach (nawet wojewódzkich) wielu z nich otrzymywało wysokie nagrody? Przecież stosując różne kryteria ocen, np. zaniżając je w rejonach, gdzie nie ma już sztuki ludowej — a władze miejscowe chcą się nią legitymować — podbijamy ambicje dyletantów, kreuje­ my na twórców miernoty! Może rzeczywiście dobrze się stało, że można to było zobaczyć w konfrontacji z innymi pracami, ale czyśmy o tym nie wiedzieli wcześniej? Natomiast co z odrzucenia swych prac zyska rzeźbiarz np. z Zielonogórskiego? Czy zrozumie, że nagradzając go w lokalnym konkursie — zrobiono mu w istocie krzywdę. Jemu i odbiorcom sztuki ludowej... Jako juror czułem się okropnie, uświadamiając sobie, że setki ludzi z ogromnym trudem przywiozło — przydźwigało swe rzeźby i obrazy, wydając na to dużo pieniędzy, a my w ciągu kilku sekund wszystko im odrzuciliśmy. A odrzucić musieliśmy, i to nawet nie z uwagi na poziom wystawy pokonkursowej, lecz z prostej przyczy­ ny: organizatorzy, biorąc na rok prace zakwalifikowane (tyle upłynie czasu od terminu nadesłania do zakończenia wystawy) zdecydowali się wszystkie zakupić, a przecież zakup to poważna decyzja, nawet nie tylko finansowa, jest to bowiem także problem magazynu i konserwacji. Żal mi ludzi, których prace odrzucono. Żal, bo w końcu cóż oni winni, że mają przykrość, że ponieśli duże koszty. Przecież to my rozbudziliśmy ambicje amatorów, często nieuzasadnione, mącąc im tylko w głowach... Dlatego sądzę, że należy pozostawić ich raczej w gestii Domów Kultury, ponieważ w systemie tych właśnie instytucji prędzej możliwa jest opieka plastyka (tak! plastyka, choć oczywiście znającego sztukę ludową), coraz wyraźniej potrzebna — zwłaszcza rzeźbiarzom. Konkurowa­ nie, spowodowane przyrostem ambicji etnografów, nie wydaje mi się w tych sprawach pożądane. Przykłady, które znam, świadczą o tym. Pomoc powinna być zresztą selektywna. „Naiwnemu" tylko zaszkodzi, zadufanemu w sobie amatorowi — nic nie da. Starszym ludziom zbyteczna, ale młodym potrzebna. Byle fachowa i rozsądna. Trzeba wiedzieć komu trzeba pomóc, a kogo pozostawić w spokoju, nie budząc w nim niepotrzebnych ambicji. Ważne jest, by uszanować nawet tych mało zdolnych, skoro chcą malować czy rzeźbić. Ale nie należy w nich budzić fałszywych ambicji i nadziei. Ważne, że sztuka daje im satysfakcję. To już dużo. Powtarzam któryś już raz — najważniejsze kryterium w stosunku do amatorów to: aby twórczość (nawet artystycznie słaba) pomagała im żyć, dawała zwykłą, ludzką, satysfakcję. Ale kiedy wprowadzamy amatorów w kierat artystycznej rywalizacji, czynimy krzywdę: im, publicznoś­ ci, twórcom profesjonalnym. Tak się stało np. „dzięki" Biennale w Skawinie (1987), a po części i w Toruniu. Oby ci, którzy zajmują się II. 4. Alfred Lubocki, Żuławy, ol/pł., 68 x 97 cm, Lębork, woj. słupskie; il. 5. Władysław Luciński, Powróć. Powrócę, ol/płyta, 52,5 x 72,5 cm (z ramą), Ruda Śląska, woj. katowickie 169 �polityką kulturalną, a zwłaszcza plastyką ludową, nieprofesjonalną, wzięli te sprawy pod uwagę. Wiąże się z tym postulat konkretny, należałoby dążyć do tego, aby we wszystkich komisjach programujących i oceniających brali udział instruktorzy plastyczni, plastycy zorientowani w problematy­ ce sztuki, w tym: intuicyjnej, ludowej, amatorskiej. Tu już i zdziwie­ nie, że nawet w jury konkursu toruńskiego nie było nikogo z takich osób, nikogo z plastyków! Druga sprawa. Szkoli się sędziów piłkarskich, instruktorów plastycznych, ale nie słyszałem o doskonaleniu jurorów. Czy nie należałoby dążyć do tego, by w różnych konkursach i wystawach stosowano te same kryteria? A wracając do konkursu toruńskiego, dał on nam — jurorom — bogaty materiał do przemyśleń, pozwolił np. dostrzec znaczne obniżenie się poziomu rzeźby ludowej i malarstwa na szkle, wspom­ nianą już identyfikację malarstwa z przeglądami (tak! nie konkursa­ mi!) plastyki nieprofesjonalnej. Konkurs ujawnił też parę cieka­ wych, nieznanych mi dotąd, indywidualności: świetne „naiwne" malarstwo Alfreda Lubockiego (tylko I I I nagroda), dobrą rzeźbę ceramiczną Jana Swożglisa z Mogielnicy, dobre polichromowane figurki z gliny Kunegundy Jeżowskiej, potwierdził rozwój talentu Mieczysława Gaja, rzeźbiarza z kręgu Susków (ośrodek łukowski). Otrzymał on za swe rzeźby 1 nagrodę. Jak zawsze doskonały, na nikim nie wzorujący się Antoni Baran z Opoczna (1 nagroda). W malarstwie, dziale najciekawszym, wyróżniłbym szczególnie (obok Lubockiego) prace Tadeusza Żaka ( I I nagroda), Władysława Lucińskiego i Bronisława Krawczuka (I nagrody), Ludwika Więcka, Wiktora Chrzanowskiego, Wiesławy Piasnej, Jana Kaweckiego oraz Eleonory Bery (III nagrody). Podobały mi się szczerze naiwne prace Marianny Razik, Wincentego Swedka (Bocian w raju — wyróżnie­ nie), a także Poczet sławnych ludzi Jana Sidora (wyróżnienie). Mniej piękny, niż zazwyczaj, Bazyli Albiczuk (też wyróżnienie). W malar­ stwie na szkle — mizeria. W tkaninie dwuosnowowej wśród dobrych — najlepsze (I nagrody): Teresa Pryzmont z Wasilówki i Halina Fijałka z Węgrowa. Tyle o konkursie i wnioskach, jakie się po nim nasuwają. Ale czy ktoś się nad nimi zastanowi? Czy ci, do których ten artykuł jest szczególnie adresowany, zechcą go przeczytać? A jeśli przeczytają, czy zrozumieją, o co mi chodzi? A jeśli zrozumieją — nie obrażą się i choć w części zaakceptują ten tekst — to czy zechcą dać temu wyraz w praktycznej działalności? PRZYPISY 1 „Ziemia bliska sercu", ogólnopolski konkurs dla twórców ludo­ wych, zorganizowany przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Jury obradujące w dniach 30 i 31 maja 1988 r. oceniło, nagrodziło 1 wyselekcjonowało nadesłane na wystawę prace. Jury obradowało w składzie: Aleksander Jackowski — Instytut Sztuki P A N (przewodniczący) Barbara Zagórna-Tężycka, Minister­ 2 stwo Kultury i Sztuki; Bożena Gołcz CZSRLiA „Cepelia"; Halina Olędzka — Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie; Gerard Ostrowski — Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu; Roman Tubaja — dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu; Aleksander Błachowski — Muzeum Etnograficzne w Toruniu (komisarz konkursu). Fot: Jan Świderski II. 6. Wiktor Chrzanowski, Klinika dr. Rydygiera w Chełmie, ol/pł., 52x65 cm, 1988 r. Toruń 170 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a86a7feb0644dcab20c616cd1860e11.pdf 0de891e8e23c42c0df33a61aff2c1885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5587 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5195 Title A name given to the resource Kiedy myśl ostrzy słowo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lupa, Krystian Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K r y s t i a n L u p a (ur. w 1943 r.) to cztowiek teatru. T w o r z y sztuki w y ­ jątkowe pod względem formy i wła­ Kiedy ostrzy słowo. O » pisaniu • • i jego z myśl /i intymnością Krystianem rozmawia Szymon co najważniejsze w dramacie, czyli relacje międzyludzkie, które odczytuje na n o w o z dziet Bernharda, Dostojew­ skiego, Witkacego czy Brocha. Podej­ muje tematy metamorfozy i odnowy człowieka, dla którego najważniejsze stają się podejmowane przez niego psychologiczne gry. Lupa studiował przez jakiś czas reży­ związku Z snej interpretacji. Interesuje go t o , serię w Łodzi, ale porzucił ją na rzecz teatru. W jego spektaklach, trwających nawet osiem godzin, do dziś widać fa­ scynację kinem. Sposób prowadzenia narracji, dysponowanie czasem przy­ w o d z ą na myśl film. Lupą W 1973 roku rozpoczął studia z reży­ Uliasz serii teatralnej w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie, gdzie dziś jest profesorem. Zafascynował się Szymon Uliasz: Jaka była geneza pańskiego pisa­ nia? Zaczął pan od Klasztoru nasłuchujących, który przerodził się w dziennik, ale przecież wcze­ śniej jeszcze były wiersze? Krystian Lupa: A skąd pan wie? Z lektury Labiryntu. Jeżeli mamy szukać genezy, to nie dotyczy ona życiorysu, tylko pewnej kondycji. Jak proces pisania krystalizuje się w mechanizmie myślenia, wyobraźni czy też duchowości? Kult pisania po­ jawił się, kiedy jeszcze nie umiałem pisać. Pamię­ tam, że moja matka wówczas bardzo często coś pisała jako nauczycielka — robiła konspekty albo poprawiała zeszyty. Patrząc na to pisanie, podej¬ rzewałem, że to jest jakaś bardzo ważna i istotna czynność. Mam wrażenie, że tamto dziecięce poczucie „ważności" pozostało. Kiedy zaczynam wtedy twórczością Konrada Swinarskiego i Tadeusza Kantora. Mówi, ż e to im zawdzięcza swoje spojrzenie na teatr i sposób pracy z aktorem. Jest twórcą wybitnych przedstawień, takich jak Marzyciele, Bracia zow, Factory 2, Zaratustra, KaramaLunatycy, Kalkwerk. Otrzymał d w a najważniejsze wyróżnienia przyznawane w polskim teatrze: Nagrodę im. Konrada Swinarskiego i Nagrodę im. Leona Schillera. W 2001 roku wydał intymne, retro­ spektywne zapiski w formie dziennika, lecz niebędące nim w ścisłym tego słowa znaczeniu. Labirynt przywołuje dzieciństwo, ogląda demony i odtwa­ rza własne mitologie tamtego czasu 3 (1 3) 2 0 0 8 ,\?:\mnu h z dzisiejszej perspektywy. Jest także refleksją o śmierci, przyjaźni i teatrze. �Wywiad 4 mówić o pisaniu, jest w tym coś intymnie wsty­ dliwego, ponieważ wydaje mi się, iż „ważność" tego aktu postrzegana jest na zewnątrz jako zdemonizowana lub w jakiś sposób przesadna. Ktoś, kto stoi na zewnątrz tego procesu, zawsze może powiedzieć: „Nie przesadzajmy, że tak naprawdę pisane myślenie jest lepsze od myślanego myśle¬ nia". Często mówię studentom, żeby dużo pisać, notować monologi wewnętrzne, ponieważ to w gruncie rzeczy wyostrza myśli i w jakiś sposób drażni, prowokuje i inspiruje. W momencie, kie­ dy sam zacząłem pisać, bardzo szybko musiałem użyć tego pisania do jakiejś funkcji stwarzającej. Myślę, że w moim przypadku razem powstały nauka pisania i fantazje na temat Juskuni, czyli wymyślonego przeze mnie w dzieciństwie lądu. Wtedy okazuje się, że to pismo jest pewnego ro¬ dzaju dokumentem, podobnie jak mapa i rysu¬ nek. Może nawet nie dokumentem istnienia czy zapisaniem istniejącego, ale współaktem istnie¬ nia. Ponieważ w gruncie rzeczy nie istniały ląd, państwo, ludzie i królowie ani ten język, który tworzyłem na potrzeby wymyślanego świata. Można więc powiedzieć, że pisanie było ma¬ gicznym procesem powoływania istnienia i tak to odczuwałem. To dziwne, że ledwie zacząłem się uczyć pisać po polsku, natychmiast odczułem potrzebę poznania innego języka. Język polski był zużyty i wymacany. Nudziły mnie nieciekawe teksty elementarza. Zresztą to zastanawiające, że dopóki nie umiałem czytać po niemiecku, książki niemieckie, które stały w bibliotece ojca, były za¬ pisem wtajemniczeń — „księgą", tak jak to widzi Schulz. Polskie książki tylko w sposób warunko¬ wy i tymczasowy uzyskiwały ten majestat „ksiąg" — o ile były dziwaczne i trudne do zrozumienia. Bardzo wcześnie taką „księgą tajemną" był wybór dzieł Mickiewicza, zwłaszcza Konrad Wallen­ rod i Dziady, z których zrozumieniem miałem kłopot. Myślę, że jest to kopia „dzieciństwa" tkwiącego w ludzkości: demonizowanie niezro¬ zumiałego tekstu, w który wczytując się, doko¬ nuje się automatycznie pewnego rodzaju aktu magicznego — aktu przeniesienia mocy i użycia jej, kiedy samemu nie zna się jeszcze instrukcji obsługi. Poprzez akt przeniesienia, tak jak to Jung lubi widzieć, dokonuje się uruchomienie mechanizmu, do którego w gruncie rzeczy moja świadomość nie ma dostępu. Gdyby spojrzeć na pisanie w kontekście pragma­ tycznym, czyli poprzez związek z samym życiem, twórczością teatralną, kreacją, kiedy pan uznał, że dziennik będzie kontynuowany? Czy te dwie sfery: pisania i życia, przenikają się bezpośrednio, czy jest to może relacja bardziej złożona, ponieważ pisanie jest aktem intymnym dokonywanym w samotno¬ ści. Tym różni się pisarz, który jest tylko pisarzem, od piszącego reżysera, który pracuje z ludźmi. Nawet jeżeli pomysły rodzą się w świecie, to do samego aktu zapisania, podobnie jak do czytania, dochodzi już w samotności. Nie zawsze, lubimy przecież czytać razem. Zawsze bardzo mnie fascynowało dopuszczanie tu jakiejś perwersji, gruppen sex pisania, czyli właśnie złamanie tej intymności... Jest też jakimś rejonem odkrywczym? Tak, bo wówczas, trącając czy gwałcąc, przeła­ mujemy w jakiś sposób mechanizmy intymne, do których mamy tylko częściowy dostęp, a które są nam dane jako rzeczy automatyczne i musimy je akceptować, otaczać je pewnego rodzaju kultem. Bez tego kultu i wiary to się nie udaje. Podobnie bywa z pewnymi praktykami medytacyjnymi, na przykład z jogą. Muszę w coś wierzyć, żeby to działało. Bez wiary to nie funkcjonuje, nie ma elektryczności, która tym porusza. Wówczas rejon nieświadomości nie bierze w tym udziału i nie ma mowy, żebym się dowiadywał czegoś od kogoś we mnie. Pisanie to nie jest dowiadywanie się od siebie samego, to jest dowiadywanie się od kogoś czegoś, co jest najczęściej niedostępne... Jak wyodrębnianie mości... u Junga rejonu nieświado¬ Oczywiście. W zależności od tego, jaki mo¬ tyw poruszamy, kontaktujemy się z tą czy inną osobą lub figurą, kompleksem nieświadomości, który w pewnym momencie zamienia się w my¬ ślącą i działającą osobę. Zdumiewające, że pew- �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz ne myśli, przychodzące tak nagle, są w takim stanie gotowości i literackiej formy. To zadziwia¬ jące, można byłoby powiedzieć, że są to myśli przychodzące z „przebicia", pobudzone aktem pisania przez śniące ciało, z udziałem pewnej aury, pobudzonego stanu cielesnego. Jeśli pytamy, kiedy i jak coś przyszło i się zaczęło, to chodzi raczej o to, że na początku mamy dostęp do świadomości funkcji. Początek jest pewnym stanem granicznym, w którym coś może być zaobserwowane, bo później się to­ czy. Człowiek zapomina tę instrukcję, która jest gdzieś na wstępie. Ja nie miałem świadomości takiego poczucia, że kiedyś się na to zdecydo¬ wałem albo że kiedyś przestałem pisać Klasztor nasłuchujących. Jeśli ten rejon zaczyna się rozwi¬ jać, przez dłuższy czas istnieć, zaczyna żyć jak¬ by sam z siebie, j u ż nie wyłącznie przynaglany, próbowany. Wiadomo przecież, że na początku młody człowiek próbuje, czy może być pisarzem, podobnie jak próbuje innych rzeczy. Wszystko to staje się w podnieceniu charakterystycznym dla młodości. Jest to rodzaj eksperymentu: zażyję pewną pigułkę i patrzę, co się ze mną dzieje. W gruncie rzeczy jest to ciągłe doświadczanie siebie, kim właściwie jestem, jakim fenomenem „ja" jestem? Co „ja" mogę robić, jak „ja" to mogę robić i czy „ja" to w ogóle mogę robić? Przygoda: czy mi się uda być na przykład takim pisarzem jak Tomasz Mann, który mówi, że pisanie to jest codzienna dyscyplina? Codziennie rano wstaje, bierze pióro i pisze. Ta codzienna dyscyplina jest w gruncie rzeczy procesem fatycznym, którym bronię się przed zaprzestaniem pisania. W każdej chwili grozi mi, i boję się tego, że pewnego dnia powiem sobie: „A, nie chce mi się, to jest wszyst¬ ko kłamstwo, co ja robię, to jest jakaś zabawa". Nagle, ni stąd ni zowąd, Bernhard mówi o takiej tajemnicy i strasznie bliskie jest mi to zdanie: „Ja¬ kie to dziwne jest, że człowiek nagle zaprzestaje". Przez całe życie coś robi i wydaje się, że to jest po prostu jego życie, wierzy sam, że to się dzieje organicznie, dąży do czegoś, poświęca temu całe dorosłe życie, nagle — ciach — zaprzestaje... Czy nie będzie to pewna iluzja? Przecież to, że coś się kończy, że musi się skończyć, jest wpisane a d a l POO8 ^K mmu y 5 już od początku w naszą egzystencję. Rilke stawia przed młodym, zaczynającym pisać człowiekiem kryterium konieczności, mówi mu: jeśli możesz żyć bez pisania, to żyj. To jest prowokacja: jeżeli możesz żyć bez pisania, to żyj, mówi piszący. Do kogo w tym momencie stosuje się to „ty"? Jeżeli mówi tak do młodego poety, znaczy to: jestem j u ż poza tą sferą. Daje taką radę czy jest to arystokratyczny gest człowieka, który nie może żyć bez pisania? Lub gest opętanego, unieszczęśliwionego i znie¬ wolonego przez pisanie... A czy istnieje jakaś właściwa dzy pisaniem a czytaniem? równowaga pomię¬ Zawsze człowiek najpierw więcej czyta. Póź¬ niej okazuje się, że pisanie jest jakby rozlewa¬ niem atramentu. Coraz szersza powierzchnia zostaje zajęta, w związku z czym coraz bardziej wchłania i być może o tym właśnie myślał Rilke. Być może ta obsesja pisania jest czymś szalenie wampirycznym i w pewnym momencie zagarnia cię całego, a to oznacza, że nie ma j u ż czasu na czytanie. Choć jest to marna odpowiedź, że nie ma czasu, bowiem nie o to chodzi, lecz o balans przyjmowania. Rzeczywiście coś się z tym dzieje. Rzeczy, które napisali inni, czytane w młodości, traktowane są inaczej, ponieważ człowiek nie został jeszcze w jakiś sposób zdeformowany czy przetworzony. Kondycja pisania zdecydowanie zmienia mechanizm jaźni, mechanizm ducho¬ wy indywiduum, a w związku z tym deformuje i przekształca czytanie. Czytanie staje się czymś innym. Napisane dzieła to książki, rozprawy, systemy filozoficzne, wiersze, jednym słowem to, co Bernhard tak świetnie nazwał tekstem, czyli pewnego rodzaju pakietem napisanym przez człowieka, który ma jakąś całość. W momencie, kiedy nie stałeś się jeszcze potworem piszącym, to one miały swoją świętość, swoją całość, były nienaruszalne. Wiersze Rilkego to były wiersze Rilkego, Zbrodnia i kara to była Zbrodnia i kara, Wyznania Rousseau to były Wyznania Rousseau itd. Mało tego, dla kogoś, kto nie pisze, dzieła na¬ pisane są święte, dlatego że są objawieniem pew- �Wywiad 6 nej kondycji, której sam nie próbuje, w związku z czym zawsze ma podziw dla tego, czego sam nie dotyka, podziw wyznawcy pasywnego. Dla¬ tego też staram się nie pomylić, nie zmieszać, staram się zachowywać te całości. Ale to chyba jest bardzo trudne i nie do końca się udaje. Uwidacznia się to na przykład w Apokry­ fach do prozy Rilkego, kiedy języki są do siebie bardzo podobne... No tak, bo to jest j u ż dawno skurwione, to j u ż się zepsuło. To ten mechanizm wampira, dla którego nie ma świętości całości napisanych. Je¬ żeli tekst wciąga mnie i prowokuje, natychmiast pojawia się rodzaj polemiki. Na gorąco pojawiają się mrówki, które tekst porywają z książki i roz¬ noszą, unicestwiają i rozprowadzają. Świetne pole do osobliwej refleksji daje niemieckie wyda­ nie Człowieka bez właściwości, w polskim tłuma­ czeniu tego nie ma. Bardzo żałuję, że ta książka w języku polskim jest wydana w tak fatalnym tłumaczeniu. Każde zdanie traci swoje sedno. Musil uważał, że słowa niejako szukają swojego lepszego znaczenia za pomocą literatury i po¬ ezji. Słowa, które są w naszej głowie i którymi się posługujemy, mają swoją ogólnowojskową, tymczasową sferę znaczeń, bardzo często uśpio¬ ną, rozmazaną, ogólnikową. Czasami się nam zdarza, że w pewnym zdaniu słowo uzyskuje nowy dźwięk, uzyskuje dostęp do myśli. Bardzo często dzieje się tak w poezji. To nie słowo bie¬ rze fragmentaryczny udział w przekazywaniu myśli, ale odwrotnie, myśl ostrzy słowo. Te myślopisania są procesem tego typu, w tym sensie poetyckim, że doprowadzają do fenomenalnego, jednorazowego czy jakby olśnionego wyglądu danej myśli, a nie uśpionego. Najczęściej dzieje się tak, że w naszych rozmowach posługujemy się embrionami myśli. W polskim tłumaczeniu Człowieka bez wła­ ściwości każde zdanie traci tamten cud, który jest w oryginale, bowiem to nie jest słownikowe, to jest wizjonerskie w obszarze myśli i refleksji, niekoniecznie w obszarze poezji. Musil przez długi fragment tej książki zajmował się fenome¬ nem uczuć i w gruncie rzeczy destylacją uczucia. Interesowały go mechanizm i hierarchia tej naj­ bardziej tajemniczej sfery, albowiem uczucia nie są myślami, ale nie są też obrazami. Rozmowy Ulricha z Agatą są fantastycznym zapisem obco­ wania, dialogu dwojga ludzi zafascynowanych dążeniem do schwytania rzeczy nieuchwytnych w swoim podwójnym bycie. Kiedy ludzie są we dwoje i zaczynają dialog na temat, który dla obu stron jest czymś fascynującym, to rozmowa takich ludzi zaczyna być podobna do seansu spirytystycznego. Otwiera się wtedy pewnego rodzaju przestrzeń metapsychiczna, w której umysły zdają się mieć tę sferę „pomiędzy". Wię¬ cej ciekawych rzeczy dzieje się pomiędzy in¬ terlokutorami aniżeli wewnątrz każdej z osób. Polscy tłumacze tego kompletnie nie rozumieli. Dlatego książka Musila jest w języku polskim taka zniechęcająca. Dla mnie czytanie drugiej części wydania Frisego (klasyczne wydanie niemieckie) było obja¬ wieniem. Czytanie tego, co miało być literaturą, a okazało się rodzajem magazynu, spichlerza. Zawartość metafizyczna tej części jest tak niesa¬ mowita, że wszelkie eksperymenty typu Model do składania, Gra w klasy są tu jakimiś dziecinny¬ mi puzzlami w porównaniu z tymi, które samo życie zrobiło, zostawiając spuściznę Musila w ta¬ kim, a nie innym kształcie. Czytanie jest proce¬ sem rozkładaj ącym, to znaczy czytanie j est j akby traktowaniem tekstu za pomocą jakiegoś kwasu. W gruncie rzeczy jest to nie przyjmowanie, lecz tworzenie równoległe. W każdym procesie na¬ stępuje innego rodzaju proces — zapisana lite¬ ratura jest aleatoryczną partyturą i w pewnym momencie orientuję się, że ten proces równoległy jest być może w tym momencie ważniejszy i wy¬ maga natychmiastowego zapisania. Oczywiście ten proces równoległy przywłaszcza sobie litera¬ turę. To, że powstawały Apokryfy, to też nie była moja decyzja. Po prostu jest to rodzaj perwersji, złajdaczenia. Tak to nazywam, ale myślę sobie, że to złajdaczenie nie jest takie złe, natomiast w obowiązującym fair play jest to być może niemoralne, że nie mam szacunku dla pisarzy, których wystawiam. Dla mnie nie istnieje prob¬ lem plagiatu, nie widzę powodu, dlaczego ludzie mieliby być właścicielami swoich dzieł... IWlAlUm 3 (13) 2 0 0 8 �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz Po napisaniu wkraczają w obieg i zależnie terpretacji zmieniają znaczenia... by na tym, aby nie mieszać „ja" z przedmiotem rozważań. Mianowicie tak wytrenować swój „instrument", który jest w owym „ja" do dys¬ Zdrowe podejście do tego miał Bach, dla któ¬ pozycji, do samych tylko aktów logicznych lub rego muzyka była muzyką, czyli pewnego rodza¬ energii logicznej, by osiągnąć wynik obiektywny. ju istnieniem, które można wziąć, podobnie jak Inaczej jest w marzeniu, że rzeczywistość zapi¬ sana u nas zyskuje pewnego rodzaju energię, się bierze przedmiot z natury. bowiem albo próbujemy dotrzeć do tajemnicy, albo wprowadzić pewien ład natury etycznej Glenn Gould grający Bacha miał równieżpodob¬ ne podejście. Partytury skojarzyły mi się z powie¬ czy estetycznej w obraz, który jest z istoty swojej ściami Bernharda. Chciałem zapytać o rozumie¬ obrazem nieuporządkowanym i chaotycznym. nie grafomanii. W Podglądaniach pisze Pan, że W tym momencie zaczyna się proces, który ma swoją własną energię. Idea aegoistycznego pisa¬ wydaje mu się nią „literackpsć" rozumiana jako nia polegała na przykład na tym, aby „ja" było pewna maniera. Z drugiej strony nieustanne pi¬ sanie o sobie: egotyzm, egocentryzm, ekshibicjo¬ czułym komputerem i w procesie samoistnym wprowadzało do chaosu współczynnik etyczny. nizm. Bernhard się przebija ze swoją obsesyjnością, negacją i destrukcją, mimo że jego zdania są bar¬ Weźmy na przykład poszukiwanie nowego kry¬ terium dobra i zła. Tu zaczyna się proces, w któ¬ dzo tautologiczne, czasami są to różne warianty rym „ja" stara się nie wplątywać swoich pragnień, tych samych myśli, powieści jego często mają kom¬ lęków, obsesji, kompleksów, resentymentów itd. pozycje zamknięte. Pan czytał Bernharda przez Myśliciele tacy jak Wittgenstein ukazują nam rozkład struktury języka, przez bełkot, lecz bełkot absurdalność tego typu podejścia, wbrew pozo¬ znajdowałby się dla mnie na poziomie przekazu, rom, wbrew temu, że Wittgenstein cały aparat gdyż te powieści wydają mi sięfenomenem języko­ wym i to, co by różniło i świadczyło o jakości prozy logiczny zaangażował w to odsączenie od „ja", bo później następuje dowód utopijności takie¬ Austriaka, byłoby właśnie w warstwie językowej. go zamierzenia. Jest tutaj druga ewentualność, mianowicie od momentu, w którym intuicyjnie Bełkot jako termin absolutnie pozytywny. doświadczymy, że niemożliwa jest rzeczywistość bez obserwatora, narracja bez narratora, a więc Czyli związany z presją dążenia. akt odsączenia od „ja" okazuje się aktem fałszo¬ Tak. Parę rzeczy interesuje mnie w tym, co pan wania, a nie uprawdziwiania. Wobec tego trzeba nagrabił. Pewnego rodzaju walka z egotyzmem. przeprowadzić świat przez najintymniejsze ko¬ Egotyzm jest czymś przyrodzonym pisaniu, na¬ rytarze „ja", ale ocalić świat. tomiast bardzo często ucieczki od egotyzmu są który przemienia „ja". pewnego rodzaju pozą. Egotyzm jest rejonem Ocalićświat, wstydliwym, w związku z czym bardzo często mamy teksty, w których autor usiłuje udowodnić, Jasne. Oczywiście istnieje też coś takiego, jak że nie jest egotykiem. Czuje się bardzo pewien naprawdę egotyczny tekst lub naprawdę egorodzaj cenzury. Nawet jeśli mamy do czynienia tyczne indywiduum, które jest bezwartościowe z tekstem politycznym, gdzie to wszystko, co przez swój egotyzm, ponieważ wszystko, co może zebrać tak zwane „egocentryczne narzę¬ zostaje wepchnięte w intymne korytarze, za¬ dzie", nie zostaje jeszcze przepuszczone przez trzymuje się tam. Z powrotem nie wyłazi świat, sferę intymną „ja", jest to również pozór. Utopia tylko „ja". Rzeczywiście z Bernhardem jest coś tkwi w staraniu się być tak zwanym narzędziem takiego, że przede wszystkim to piekło „ja" jest obiektywnym i niemieszaniu swojego subiek¬ tutaj wyznane. Bernhard czuje jako człowiek tywnego „ja" z przedmiotem tekstu. Przez długi zaczynający żyć w tym czasie, w którym kłam¬ czas pisanie tekstu filozoficznego polegało jakostwa XIX-wiecznego Europejczyka wychodzą a (13) ?OO8 ^K mmu y od in¬ 7 �Wywiad 8 na jaw i kompromitują się w straszliwy, wstydli¬ wy sposób. Trudno to ująć inaczej: racjonalista XIX-wiecznego chowu rozkracza się albo zesrywa, ukazuje całkowity fałsz, całkowite fiasko, całkowite kłamstwo. Świat staje się odbiciem zafałszowanej osobowości. Nie jesteśmy w stanie uzyskać prawdziwego odbicia z fałszywego lu¬ stra. Jeżeli całe „ja" jest zafałszowane, to choćby ono nie wiem jak czciło prawdę, było moralne i nieegoistyczne oraz zwrócone z nie wiem jaką fascynacją na drugiego człowieka, którego trzeba docenić i szanować, to i tak się to nie udaje. Ale czy istnieje lustro, które byłoby prawdziwe? Nie istnieje prawdziwe lustro, natomiast istnieje proces uprawdziwiania lustra. Ma on miejsce wtedy, kiedy akt penetracji świata jest połączony z aktem uprawdziwiania narzędzia. Sądzę, że Bernhard jest tego typu przykładem. Przepuszcza on dwa procesy: bardzo dramatycz¬ ny proces rozprawy z „ja", który płynie jednym nurtem, z penetracją świata. Otrzymujemy ro¬ dzaj materii zmieszanej, zbełtanej, którą odczu¬ wamy jako oczyszczającą. To pewnego rodzaju udany akt alchemiczny, gdzie przedmiotem tęsk¬ noty jest prawda, czymkolwiek by ona była. ny. To wyraził Bernhard w Kalkwerk, gdzie nie można napisać studium. Mówi on, że wszystko, co napisał, jest obok. Tak jak ja mogę powiedzieć, że nie napisałem Klasztoru nasłuchujących, tylko piszę dzienniki — piszę przecież, ale to nie jest to, co zamierzyłem, bowiem to, co zamierzyłem, jest w tej chwili wręcz śmieszne. Pisarze, którzy nadal uważają, że można napisać opus magnum, to po prostu kretyni, a przecież kiedy Goethe zaczynał pisać Fausta, nikt nie ważyłby się nawet uśmiech¬ nąć wobec takiego zamierzenia. Byćmoże mamy kłopot z kryterium poznawczym, skoro to, co możemy powiedzieć, zawsze jest już częścią i zawiera się w tym, czego nie będziemy mogli ani poznać, ani tym bardziej wyrazić, przez co tym bardziej skazane jest na porażkę, jak akcen¬ tuje w swojej twórczości Beckett? Można powiedzieć, że ta porażka to jest nowa rzecz, że my tę porażkę widzimy, bo śmiem twierdzić, iż człowiek zanurzony w spokojnej i dojrzałej kulturze tej przegranej nie widział. Dostrzegamy nie tylko fakt porażki, ale także jej kształt i zawartość, bowiem być może nasza porażka jest czymś innym n i ż nasze dążenie. Być może w momencie, w którym włożylibyśmy do komputera naszą przegraną i nasze dążenie, Następnie Krystian Lupa zaczął opowiadać o swo¬ komputer by powiedział, że to jest niekompaty¬ im nowym projekcie teatralnym i wróciliśmy do bilne, że coś się stało i był jakiś przekręt, a my literatury w odniesieniu do przemiany antropolo¬ byliśmy tak zajęci naszym dążeniem, iż nie za¬ uważyliśmy, że proces, którym jesteśmy w samej gicznej dotyczącej prozy współczesnej: istocie, był palimpsestem. Toczył się w dwóch obszarach: w zapisywanym oraz w zapisywa­ W tej chwili nie można napisać takiej książki, jaką napisał Joyce, nie możesz pisać jak Tomasz nym i natychmiast ścieranym. Być może również dlatego zapisujemy tak skrzętnie, zapisujemy tę Mann, natomiast wymagania wciąż się stawia... porażkę, żebyśmy mogli odczytać pod nią tekst innego dążenia i dopiero ex post to inne dążenie Można jednak pisać jak Jelinek, jak Houellebewychwycić albo przynajmniej przekazać poraż¬ cq... kę następnemu pokoleniu, które być może coś — Tak, możesz pisać jak Jelinek, jak Houelle- z nią zrobi. Nie znaczy to jednak, że następne becq, jak Bernhard. Z tym że oni w porównaniu pokolenie będzie studiowało te dzieła tak, jak z Joyce'em są niezadowoleni. Piszą, ale nie uzy­ sobie wyobrażamy, natomiast będzie miało po¬ skują swojego szczytu, jest on bowiem nieosiągal- rażkę wpisaną w kondycję. ihv;Av:-łm 3 (ia) 2008 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c4da1e8a06336a1acdc14a96b3fe60.pdf 547a7032b0c31856368daa706f8f466a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5213 Title A name given to the resource Kiedy pan i jego pies słuchają Mozarta/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bomba, Jacek Fac-Biedziuk, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kiedy pan i jego pies słuchają z Jackiem Bombą Katarzyna Fac-Biedzm{: ]a\ określiła to Kata­ rzyna Janowska, psychiatra grzebie w ludzkich duszach, umysłach, a ja przychodzę rozmawiać o ciele. . . Prof. Jacek Bomba: Mój nauczyciel jeszcze sprzed czasów studiów medycznych, biolog, farmakolog, profesor Vetulani, wypowiadał się ostatnio na ten temat w telewizji. Mówił, że współczesny badacz życia psychicznego, pa­ tologicznego czy nie, właściwie nie ma innego wyjścia niż przyjąć jedność. Na tym ogólnym poziomie sprawa jest jasna, na bardziej szcze­ gółowym zaczyna się komplikować. Nie można dzisiaj myśleć o funkcjonowaniu psychicznym człowieka w oderwaniu od jego ciała, ale psy¬ chiatrii przez ciało rozumie się bądź m ó z g 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Mozarta rozmawia Katarzyna Fac - B i e d z i u k zamknięty w czaszce, bądź pojmowany tak, jak go rozumiał amerykański neurolog i psychiatra Damasio - jako całość układu nerwowego, to, co nami steruje, zarządza żyjącym organizmem. Jednak j ak rozumiem, to wszystko to nie jest cia­ ło, o którym mowa w fdozofii, psychologii czy antropologii. Te dyscypliny, mówiąc o ciele, mają na myśli jego zewnętrzny ogląd - to, co widzimy, to, co prezentujemy sobą, i to, co postrzegamy jako nasz wygląd. Z tym postrzeganiem sprawa jest niezwykle za­ wijana. Ot, choćby z tego powodu, ie pewnych części własnego ciała nigdy nie widzimy w sposób bezpośredni, na przykład własne twarz moiemy ogłądaćgłównie za pośrednictwem lustra. �Katarzyna Fac-Biedziuk 58 Lustro ma jeszcze tę słabość w porównaniu z portretem malarskim albo rzeźbiarskim, że jest dwuwymiarowe i płaskie. Malarstwo, przy­ najmniej w tym okresie, w którym korzystało z perspektywy i budowało przestrzeń dzięki operowaniu światłocieniem, dawało możliwość obejrzenia własnej twarzy w przybliżeniu. Istniał obraz rzeźbiarski, portretowy, ale inne techniki tego nie umożliwiały. Poza tym zawsze widzimy odbicie odwrócone. Zawsze zobaczymy twarz inaczej niż ci, którzy na nas patrzą. Stojąc przed lustrem, mimowolnie robi się miny. Patrząc w lustro, widzimy siebie w pewnym określonym stanie, w pewnej gotowości. Jeśli wiem, że zaraz spojrzę w lustro, to robię minę. Nie każdy, przystępując do poznawania, wyma­ zuje swój j u ż wcześniej posiadany obraz całko­ wicie. Może to jest m o ż l i w e . . . Może można się oczyścić ze wszystkiego jakimiś procedurami. Nie wiem. Znane jest też zjawisko, że niespo­ dziewane ujrzenie siebie w lustrze wywołuje szok. Wyobraźmy sobie, że ktoś jest w łazience, lustro jest zaparowane. W pewnym momencie pod wpływem ciepła powierzchnia zwierciadła się odparowuje i nagle ten ktoś, wychodząc spod P r o f , d r h a b . J a c e k B o m b a - c e n i o n y w kraju i zagranicą lekarz psychiatra, p s y c h o t e r a p e u t a , k i e r o w n i k K a t e d r y Psychiatrii W y d z i a ł u Lekarskiego C o l l e g i u m M e d i c u m UJ. Brat udziat w p o ­ w s t a w a n i u Kliniki Psychiatrii D z i e c i i M ł o d z i e ż y - p i e r w s z e j t e g o r o d z a j u placówki w Polsce, o b e c ­ nie k i e r u j e jej działalnością. Jest u c z n i e m l e g e n d a r n y c h postaci polskiej psychiatrii - A n t o n i e g o Kępińskiego i Marii O r w i d . Z a j m u j e się m i n . b a d a n i e m r o z w o j u i zaburzeń ludzkiej seksualności, zaburzeń odżywiania, z a g a d n i e n i e m d e p r e s j i i n e r w i c , p r o b l e m a m i d o r a s t a n i a i n i e p r z y s t o s o w a ­ nia społecznego. R ó w n o l e g l e d o badań n a u k o w y c h z a j m u j e się praktyką psychoterapeutyczną, pracując głównie z młodymi ludźmi. Jest a u t o r e m p o n a d I 5 0 prac n a u k o w y c h , w s p ó ł a u t o r e m r o z m ó w z D o r o t ą Terakowską Być rodziną. C z ę s t o z a b i e r a głos w dyskusjach na łamach p i s m opiniotwórczych. U w a ż a n y jest za a u t o r y t e t w s p r a w a c h dotyczących najaktualniejszych zjawisk i p r o b l e m ó w środowisk m ł o d z i e ż o w y c h . O s t a t n i o ukazała się k o l e j n a książka w f o r m i e w y w i a ­ d u rzeki Kim jesteśmy czyli o seksie ( t y m r a z e m pytania zadawała Katarzyna Janowska). Pisze się o n i m : „ N i e z w y k ł o ś ć Jacka B o m b y j a k o psychiatry p o l e g a na t y m , że potrafi o n , j a k o j e d e n z n i e w i e l u , połączyć p o z o r n i e niemożliwe d o p o g o d z e n i a p o s t a w y : lekarza wyrastającego z naj­ lepszych tradycji k r a k o w s k i e j szkoły p s y c h o t e r a p i i h u m a n i s t y c z n e j przyjaciela ludzi znającego ich p r o b l e m y z autopsji —i 7n,prize m w y b i t n e g o n a u k o w c a t e o r e t y k a nadającego k i e r u n e k r o z w o j u współczesnej psychiatrii" Z a w s z e m a p r z y s o b i e fajkę SARBARZVNCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta prysznica, widzi swoje odbicie i doznaje szo­ ku. To wstrząsające, spojrzeć na siebie, będąc nieprzygotowanym, i znienacka zarejestrować swój własny obraz. Nie miała pani takiego do­ świadczenia, że zobaczyła się pani w lustrze, nie spodziewając się, że ono tam jest? Miałam. Inie poznałam siebie. Mnie też się to zdarzyło i bardzo dobrze to pamiętam. Stałem w windzie, światło padało z góry, byłem ocieniony - w kapturze. W pew­ nym momencie odwróciłem głowę. Tam było lustro, takie szarawe, i nagle zobaczyłem zu­ pełnie innego człowieka. Nie poznałem siebie. W psychiatrii opisano inne zjawisko związane z obcością własnego ciała, które nazywa się dysmorfofobią albo depersonalizacją somatyczną. Polega na poczuciu, że ciało się zmienia, że coś się dzieje z twarzą, że nos się wydłuża. W nie­ których sytuacjach zdarza się nawet, że człowiek ma poczucie, iż zmienia się jego płeć, zmieniają się genitalia. Częściej zresztą mężczyźni mają poczucie że stają się kobietami n i ż odwrotnie I weryfikacja w lustrze to potwierdza. Siła zmia ny wewnętrznego obrazu ciała jest tak duża że informacia z zewnątrz me iest orzyimowana nie koryguje tego poczucia zmiany. Podobnie jest chyba z osobami cierpiącymi na anore\sję, które widzą w lustrze ogromny brzuch, zwalistą, ociężałą postać, mimo tego, że drastycz­ nie tracą na wadze. Trzeba sobie uświadomić, że lustro tu nie istnieje, ono jest j u ż w głowie. Zaburzenia po­ strzegania ciała są zaburzeniem bardzo ważnej funkcji. Niezależnie od tego, czy człowiek w i ­ dzi się w lustrze tak, jak widzą go inne osoby, czy nie, to i tak każdy ma obraz własnego ciała. Ten obraz nie zawsze jest do końca uświado­ miony i konsekwencją tego są choćby zjawiska fantomowe: gdy człowiek straci nogę albo rękę, 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 59 to może wciąż ją czuć, ponieważ nie została usunięta z obrazu wraz z amputacją. Obraz pozostaje. Nie do końca wiemy, gdzie i jak to się dzieje, ale ten obraz jest.. Bywa, że ulega zaburzeniu także bez obcięcia ręki czy nogi. To, o czym pani mówi, obserwuje się zwłaszcza w zaburzeniach anorektycznych typu restrykcyj­ nego. Osoby wychudzone, nawet wyniszczone, 0 bardzo niskim wskaźniku masy ciała, mają subiektywne poczucie, że są większe i pełniej­ sze. To można sprawdzać, nie w ten sposób, że się słucha ich wypowiedzi, gdy obserwują siebie w lustrze - „O, patrz, jaka jestem gruba!" - ale prosi, żeby narysowały swoją sylwetkę na ścianie lub na kartce. Rysują ją o wiele większą, szerszą, grubszą n i ż ich rzeczywista sylwetka. Abstrahując od zaburzeń postrzegania własnego ciała, niekiedy zdarza się tak, że możemy czuć zdziwienie własnym wyglądem. Patrzę w lustro 1 myślę sobie, że przecież ja wyglądam inaczej. zupełnie Jest tak dlatego, że proces oglądania swoje­ go odbicia czy swojej postaci na fotografii jest związany z tym, jak ja sobie siebie, mówiąc naj­ ogólniej, wyobrażam. Ale wyobraźnia nie jest dobrym określeniem, ponieważ wyobraźnia to coś, czego jestem świadom. Mam jednak jakiś wewnętrzny obraz siebie i potrafię zidentyfiko­ wać się na zdjęciu albo w lustrzanym odbiciu. Na ogół jest tak, że kiedy idę do fotografa, by zro­ bić sobie zdjęcie do paszportu, i je odbieram, to wiem, że to jest moje zdjęcie, lecz nie wydaje mi się wielce nieprawdopodobne, że ktoś wcisnąłby mi zdjęcie kogoś innego. A ja przyjąłbym je poJY & & • ) f 1)1 1 )•>f nieważ wydawałoby mi się, że to zdjęcie musi tak wyglądać: bo jest zrobione bez retuszu bo musi być pokazane lewe ucho profil trzy czwarte itd Na ogół rzadko siebie oglądamy w ten sposób i nie mamy takiego obrazu. Mogę sobie wyobra zić sytuacl ze orzyimuie zdiecie mężczyzny w podobnym wieku i podobnej budowy nie �60 rozróżniłbym tego, podobnie jak mam kłopoty ze zidentyfikowaniem się na zdjęciach zbioro­ wych. Jeżeli potrafię się wówczas rozpoznać, to najczęściej po tym, że pamiętam, gdzie stałem, albo po tym, że rozpoznaję właściwy sobie układ ciała: stoję lub siedzę w taki czy inny sposób. Natomiast układ twarzy znam znacznie gorzej. To inni rozpoznają mnie po twarzy. Kwestia rozpoznania siebie jest związana z obrazem wewnętrznym. I teraz pojawia się drugi problem, który jest już na pograniczu psychologii i psychiatrii - mamy obrazy realny i idealny, życzeniowy. Odnosząc się do obrazu idealnego, jako nie swoje odrzu­ camy zdjęcie, na którym wyglądamy inaczej. W tym wypadku - tak j ak wyglądamy rzeczywiście. Malarz namalował mnie zupełnie niepodobnie nie dlatego, że zrobił obraz kubistyczny czy w inny sposób odległy od realizmu, tylko dlate­ go, że on nie odpowiada mojemu wyobrażeniu i mojemu życzeniu. To jest konsekwencja naszej współczesności kulturowej. Pewna dowolność, autorstwo własnego obrazu, jest cechą naszej cywilizacji. Ponowoczesność umożliwia nawet kompletną, autorską kompozycję tożsamości. Jest trochę tak, że j esteśmy przekonani od co naj mniej pięćdziesięciu lat, że możemy być wiecz­ nie młodzi, gładcy, niepomarszczeni, że nic nie będzie się garbiło, nie będzie nic zwisało spod szyi itd. Proces starzenia się tkanek i wynikające z tego zmiany aparycji są trudne do przyjęcia. Pewnie dlatego tak szalenie popularna jest chi­ rurgia plastyczna („estetyczna"), kształtowanie siebie (body sculpting), dowolność budowania różnych elementów własnego ciała i tworzenia swojego wyglądu na nowo. Możemy znaleźć na świecie przykłady osób, które całkowicie się konstruują za pomocą chirurgii. Chodzi tu o dostosowywanie się do jakiegoś idealnego wyobrażenia. Nie jest to bynajmniej nowe zjawisko, lecz obecnie ma cechy nurtu, który, jeśliby go nazwać religijnym, stanowiłby Katarzyna Fac-Biedziuk religię bez Boga. Opiera się na założeniu, że wszystko można osiągnąć: smukłą sylwetkę, wieczną młodość... Wszystko mogę mieć. Kie­ dyś cechą kultury była zgoda na to, że trzeba zaakceptować pewne rzeczy i trzeba przyjąć to, na co się nie ma wpływu, czego się nie zmieni. Dziś powoduje to frustrację i nie jest częścią po­ wszechnej świadomości. Interesuje mnie kwestia pana kontaktu z pacjen­ tem. Zapewne pana pacjenci często doświadczają stanów, \tóre są trudne i do zwerbalizowania, i do zrozumienia, również przez lekarza. Czy ciało bywa tu pomocne? Ja nie lubię pojęcia „rozumieć". Dlaczego? Pracuję głównie z młodzieżą, a młodzież, zwłaszcza ta adolescencyjna, u ż y w a pojęcia „rozumieć" w znaczeniu akceptacji, zaś akcep­ tację pojmuje jako zgodę na wszystko, łącznie z całością zachowań. To nie zawsze jest moż­ liwe. Staram się być otwarty na dialog, na do­ strzeganie reakcji i sposobu myślenia, percepcji, przeżywania drugiego człowieka. Bez osądza­ nia, formułowania swoich poglądów, sterowania sprawą. Natomiast poznanie kogoś innego, także pacjenta, to niezwykle istotna kwestia. Jaki we mnie powstaje obraz drugiego człowieka, to jest sprawa zawsze niezwykle skomplikowana, po­ nieważ moje rozumienie kogoś innego składa się zawsze w ogromnej mierze z tego, czym ja sam jestem, co sam do tej relacji wnoszę. Staram się nie popełniać takich błędów, ja­ kie popełniali pierwsi antropolodzy kulturowi. Doświadczenie Malinowskiego jest dla mnie doświadczeniem znaczącym. Gdy Malinowski siedział na Trobriandach i rozmawiał ze swoimi informatorami, nie znając dobrze ich języka, zbudował bardzo interesujące koncepcje, które BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta ja bardzo lubię i często się nimi posługuję. Ale jestem świadom tego, że on nigdy nie rozstrzy­ gnął problemu, czy jego rozmówcy informowali go w sposób rzetelny. A przez rzetelność rozu­ miem tu pełnię wiedzy. On miał bardzo małe możliwości oceny, gdzie jest granica prawdy. Gdzie jest granica tego, o czym Trobriandczyk mógł z Polakiem czy Anglikiem rozmawiać. Są rzeczy, o których nie m o ż n a r o z m a w i a ć z powodów tabuistycznych. Każdy ma swoje tabu. Jestem świadom tego, że człowiek, który wchodzi ze mną w interakcję i przedstawia mi swoją opowieść, konstruuje ją w sposób wynika­ jący z jego możliwości werbalizacji, rozeznania własnych stanów, ale także szeregu osobistych tabu, których nie mogę znać, bo nie mam takiej możliwości - to jest zawsze indywidualne. Przez tabu rozumiem zakaz, którego przekroczenie rozwala konstrukcję niezbędną dla rozumienia świata. Powinienem o tym wiedzieć i poruszać się w przestrzeni, którą wyznacza wypowiedź pacjenta. Rozmowa może przebiegać w rozma­ ity sposób. Bywa, że pacjent j u ż na pierwszym spotkaniu ma jakiś obraz tego, po co przyszedł, ma jakąś motywację albo antymotywację: został nakłoniony albo mama go przyprowadziła, choć nie chciał, itp. Bywa, że sam zaczyna mówić. Ta wypowiedź może służyć porozumieniu, przy­ bliżeniu siebie i swoich problemów osobie, do której się zwraca. Ale bywa i tak, że jest zasłoną. To też jest informacja, którą mogę wykorzystać do nawiązania kontaktu, i tak się najczęściej dzieje. 61 gradowa, tak że wszystko dookoła ciemnieje, to może być albo wściekły, albo depresyjny, cho­ ciaż o tym nie mówi. Opowiada, że dzisiaj czuje się znakomicie i wydaje mu się, że jest piękny dzień. Można zobaczyć też elementy, które są w pewnym rozdźwięku. Istnieje coś takiego jak spójność ekspresji i treści - brak takiej spójności albo pewne szczególne zestawienia też są dla mnie informacją o stanie psychicznym człowie­ ka, którego badam. Najtrudniej jest wtedy, kie­ dy kontaktu nie ma, kiedy jest to, co psychiatria nazywa stuporem - człowiek wchodzi, staje jak słup soli, w ogóle się nie odzywa, nie ma eks­ presji werbalnej, mimicznej, ruchowej i wtedy badanie jest wyłącznie ograniczone do badania przedmiotowego. Można poznać sytuację, moż­ na poznać człowieka, można poznać jego stan. To jest inna jeszcze kwestia psychiatrii: są róż­ nice albo granice, albo wzajemne przeplatanie się ocen stanu, bo stan trzeba ocenić. Jest tak, że oczywiście psychiatria ma za zadanie - odwołam się do terminu, którego użył Kępiński - poznać chorego. Poznanie jest procesem, który trwa. Kępiński twierdził, że proces poznania każdego pacjenta pozwala mu także poznać lepiej siebie. I ciało też ma w tym oczywiście swój udział. Kusi mnie, ieby w kontekście tych rozwaiańporu­ szyć jeszcze jeden wątek- Chodzi o pierwszy człon nazwy dyscypliny, \tórą pan profesor się zajmuje - o psyche. Czy dzisiaj w ogóle wypada pytać o du­ szę? Ja\ to wygląda z pańskiej perspektywy? Czy rzeczywiście jest tak, jak twierdzi M. Geier, że du­ sza jest obecna jedynie jakp etymologiczny siad? A to, o czym rozmawiać się nie da? Jestem wychowany w takiej psychiatrii, która uważa, że badanie prócz rozmowy zawiera też to, co się nazywa badaniem przedmiotowym, to znaczy obserwację zachowania, czyli komuni­ kację pozawerbalną. Zatem biorę pod uwagę, że gdy ktoś wchodzi do mnie zgarbiony, jak chmura 1 (14) P009 BARBARZYŃCA To jest bardzo trudne pytanie, nie podejmę się odpowiedzi. Mogę jedynie rozważać. Nie sądzę, aby psychiatria miała w tym względzie jedną odpowiedź. Nieprzypadkowo u ż y w a m terminu „funkcjonowanie psychiczne" czy „czynności psychiczne". Robię to, żeby mieć jasne i wyraźne określenie przedmiotu swoich działań. Chociaż �Katarzyna Fac-Biedziuk 62 i tak, gdy weźmiemy do ręki współczesne pod­ ręczniki, to m o ż n a z a u w a ż y ć , że angielskie pojęcie mental - większość międzynarodowych uzgodnień redaguje się w języku angielskim jest tłumaczone na język polski jako „psychicz­ ne", a powinno być „umysłowe". Jeszcze 50 lat temu różnica w myśleniu pomiędzy północ­ ną szkołą psychiatrii polskiej, reprezentowaną przez profesora Bilikiewicza, a szkołą południo­ wą, reprezentowaną przez profesora Kępińskie­ go, wyrażała się tym, że klinika psychiatrycz­ na w Gdańsku nazywała się Kliniką Chorób Umysłowych, a klinika krakowska nazywała się Kliniką Psychiatryczną - w odwołaniu się do psyche i tatros- lekarz. Profesor Kępiński zaczy­ nał swoje wykłady od takiego etymologicznego wyjaśnienia. Natomiast trzeba również zdać sobie sprawę z tego, że pojęcie duszy w języku polskim jest tożsame z jednej strony z tym, co spirytualistycznie czy też religijnie rozumiane jako część tchnięta przez Boga w akcie stworze­ nia opisanym w Księdze Rodzaju, a z drugiej strony z czynnościami umysłu, ale także i inny­ mi aspektami mózgu. Chodzi tu o coś, co Freud nazywał aparatem psychicznym człowieka sto lat temu. W angielskim i niemieckim jest inny termin językowy na określenie duszy w rozu­ mieniu spirytualnym, w polskim jest to zatarte. Angielski jest dziś wszechobecny... galimatias i zamieszanie. Natomiast psychiatria wyraźnie ustaliła - co znajduje wyraz w odpo­ wiednim oświadczeniu wydanym przez W H O - że możemy mówić o czterech wymiarach funk¬ cjonowania człowieka: cielesnym, społecznym, psychicznym i duchowym. Zastrzega się, że zdrowie wymaga dobrego funkcjonowania we wszystkich tych wymiarach bądź też, w innym ujęciu, wymaga wykorzystania swoich możli­ wości i zaspokojenia potrzeb rozwojowych na tych czterech płaszczyznach. Traktuje się je na równi. Myślę, że nie da się uniknąć redukcjonistycznych spojrzeń, lecz dusza nigdy nie znik­ nęła z myślenia całkowicie. To pojęcie mogło być mniej modne, mogło mniej przebijać się do pojawiających się publikacji, mniej funkcjono­ wać w książkach będących aktualnie w obiegu, ale zawsze istniało. Przeczytałam niedawno w którymś z pism po­ pularnonaukowych, że neurobiologiczne metody badania ośrodkowego układu nerwowego wyka­ zały, iż psychoterapia powoduje takie same zmiany biologiczne w mózgu i całym ośrodkowym dzie nerwowym pacjenta jak leki psychotropowe. Ciekawe... Co w tym wydaje się pani takie ciekawe? Dochodzenie do obserwowałnych zmian w mó­ zgu, w ciełe za pomocą dwóch zupełnie To jest przyczyną jeszcze większego termi­ nologicznego zagmatwania. Biorąc pod uwagę poważny wpływ języka angielskiego na polski, obecnie wszędzie tam, gdzie wcześniej była mowa o „psychicznym", teraz za angielskim pojawia się przymiotnik „psychologiczny". No, to w ogóle nie ma większego sensu. Ponieważ psychologiczne nie istnieje w naturze, psycho­ logiczne to jest to, co opisuje nauka zwana psychologią. Natomiast psychic w angielskim oznacza po prostu szaleństwo. Powstaje słowny ukła­ odrębnych dróg. Tu farmakologia, tu rozmowa - specyficzna co prawda, ale rozmowa. To może moje postrzegan le świata - ajednaki - za pomocą dualistycznych kategorii. To, co na ten temat zostało powiedziane, dotyczy depresji i konkretnie odwołuje się do określonego konstruktu teoretycznego wyja­ śniającego jej biologiczny mechanizm. Ta kon­ cepcja mówi, że depresja jest wyrazem deficytu serotoniny w pewnych określonych częściach BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta mózgu i leczenie farmakologiczne jest ewident­ nie nakierowane na to, aby tę ilość serotoniny podnieść. No i udało się stworzyć takie leki, któ­ re docierają tam gdzie trzeba i wywołują efekt, który można zobaczyć. M o ż n a wówczas powie­ dzieć, że wiąże się z tym także pewna zmiana w ogólnym obrazie - depresja się zmniejsza. Badania, do których się pani odwołuje, są rze­ czywiście ciekawe, bo mówią, że określone postępowanie psychoterapeutyczne, specjalnie opracowane do leczenia depresji (psychotera­ pia poznawcza), rzeczywiście nawet szybciej n i ż leki powoduje wzrost serotoniny w tych okolicach mózgu. Jednak nadal bez odpowie­ dzi pozostaje pytanie o zależności pomiędzy przekaźnictwem, (szybkością przekazywania informacji czy poziomem aktywności ośrodka mózgowego) a stanem psychicznym i o kie­ runki tej zależności. Może jest to, jak zakłada podejście systemowe, zależność cyrkularna? To znaczy nie przyczynowo-skutkowa, jedno­ kierunkowa ani nawet zwrotna - jak w ujęciu Newtona. Wracamy teraz do ciała. Umysł ludz­ ki z trudem pojmuje cyrkularność; albo nam wygodniej, albo po prostu mamy taką strukturę mózgu, że prościej pojmujemy zależność jed­ nokierunkową n i ż złożoną. Byłoby to ograni­ czenie wynikające z naszego ciała. A gdzie jest dusza? Nie ma jasnego rozstrzygnięcia z perspek­ tywy nauki - a w każdym razie medycyna nie powinna zajmować stanowiska w tej sprawie, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 63 bo nie ma dostępu do metod pozwalających zaj­ mować się zagadnieniem - czy życie psychiczne pozostaje w j akimkolwiek związku z wymiarami metafizyczno-nadprzyrodzonymi, to znaczy czy dusza warunkuje istnienie życia psychicznego, czy nie. Można tylko dowodzić, że życie psy­ chiczne odbywa się za pośrednictwem mózgu (czyli ciała). I tu zaczyna się robić ciekawie, bo badania z zakresu tak zwanej neurobiologii rze­ czywiście to potwierdzają. Trzydzieści lat temu Eccles mówił, że nie da się samoświadomości wyśledzić za pomocą badań obrazowych czyn­ ności mózgu i można uważać, że jest ona taką aktywnością, która może być uznana za dowód na istnienie duszy. Ale badania posunęły się do przodu i te obserwacje, na które powołuje się Eccles, są wysuwane dzisiaj jako argument, że samoświadomość nie ma ośrodka (to znaczy, nie udaje się znaleźć jąder samoświadomości albo też układu samoświadomości). Obrazowy przykład Ecclesa polegał na przed­ stawieniu wyników badań aktywności mózgu psa i jego pana, kiedy obaj słuchają Mozarta. Można zidentyfikować wówczas aktywność ośrodków rejestracji, analizy, przyjemności. Okazuje się, że są takie same. Nic nie wskazuje na aktywność ośrodków odpowiadających za - zakładaną tylko u człowieka - świadomość słuchania Mozarta i świadomość przeżywanej przy tym przyjem­ ności. To wspiera hipotezę, że samoświadomość jest wyrazem aktywności zorganizowanej cało­ ści. Mózgu. Dziękuję z a rozmowę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4593e615f4361b16a62fe7116570c9a1.jpg a8e316de4b19ba8e370c75017b59ee1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kierat / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia i maszyny rolnicze ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia kierat Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.1.4_01 Kręgi Stare maszyny rolnicze narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna narzędzia i maszyny rolnicze okolice Wyszkowa rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e24a9f96d308a5c80e4cde8078c61c04.jpg 42e526019808be151cbb167261764f0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kierat na tle drewnianej stodoły / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia i maszyny rolnicze ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia kierat; w głębi widać stodołę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.12.1_01 kierat narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna narzędzia i maszyny rolnicze Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa rolnictwo Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c206dfd26b42d0fda5cab0d397390ab8.jpg abf8b4c499eb058c0c4f290a2e2e33ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kierpce / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia kierpce Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.A.4_01 Bieszczady Brzegi Górne dawniej Berehy Górne elementy odzieży kierpce obuwie obuwie skórzane odzież okolice Ustrzyk Dolnych strój strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c9cdc88d7f86a17413861bd2da9e1f0.jpg 2abeff21cdd90bc8116ae983d69efc6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kierpce / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia skórzane kierpce oraz dolną część spodni wełnianych mężczyzny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.2.7.3_01 - Dzianisz kierpce obuwie obuwie skórzane odzież odzież męska okolice Nowego Targu Podhale spodnie spodnie z wełny strój strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce1eb3b81c502efa1eb6933de75e67de.jpg fcac23fb26fdc83e0573dda0df899c65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kierpce podhalańskie/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia skórzane kierpce oraz fragment dolnej części wełnianych spodni mężczyzny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.4.12.1_01 Dzianisz kierpce obuwie obuwie skórzane odzież odzież męska okolice Nowego Targu Podhale spodnie spodnie z wełny strój strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1e18320d7bc73b1d43462bc1196aab6.pdf c38a18c07f2cc0fe3cb57667ebd50544 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:895 Title A name given to the resource Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.61-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 \ ZOFIA SOKOLEWICZ K I E R U N K I B A D A N ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN ( W P R O W A D Z E N I E DO K O N F E R E N C J I N A T E M A T : E L E M E N T Y W S P Ó L N E W K U L T U R Z E S Ł O W I A N POŁUDNIOWYCH I PÓŁNOCNO-WSCHODNICH, POŚWIĘCONEJ PAMIĘCI K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO I JÓZEFA OBRĘBSKIEGO, Z O R G A N I Z O W A N E J W D N I A C H 25-27 X 1977 P R Z E Z K O M I T E T S Ł O W I A N O Z N A W S T W A P A N I K A T E D R Ę E T N O G R A F I I UW) Od czasu wydania przez Kazimierza Moszyńskiego Pierwotnego za­ siągu języka prasłowiańskiego i O sposobach badania kultury material­ nej Prasłowian w etnografii polskiej nie ukazało się żadne znaczące dzieło czy nawet rozprawa na ten temat. Znikł on również z planów badawczych etnograficznych instytucji naukowych. Jedynym przedsię­ wzięciem, z którego wynikały pewne wnioski dotyczące etnogenezy, jest Polski atlas etnograficzny. Jego użyteczność w tej kwestii jest jednak ograniczona t y m , że został ustawiony pod k ą t e m rozwiązania proble­ mów etnografii Polski, a nie etnogenezy Słowian . W innych etnogra­ ficznych pracach słowianoznawczych kładziono większy nacisk na pro­ cesy formowania się narodów słowiańskich, pozostawiając problematykę etnogenetyczną archeologom i językoznawcom. Wyrazem tej tendencji jest nawet uniwersytecki program nauczania etnografii słowiańskiej 1 2 1 K . M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, Wrocław—Kra­ k ó w 1957; t e n ż e , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, Wro­ cław—Kraków—Warszawa 1962. Znamienna jest tu zmiana tendencji badawczej w I I kwestionariuszu Р А Е z 1954 r. w porównaniu z I z 1953 r. Porównując pytania dotyczące pługa lub sier­ pa można stwierdzić; że w 1953 r. pytania dotyczyły prawie wyłącznie cech archa­ icznych kultury, podczas gdy w 1954 r. kwestionariusz został poszerzony na tyle, aby uzyskać obraz kultury ludowej przełomu X I X / X X w. Moszyński wyraża s w o j ą opinię m. in. w tej sprawie, w artykule: Na marginesie dyskusji o „Polskim atla­ sie etnograficznym",. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. I V : 1956, z. 4, s. 491-518. 1 �62 ZOFIA SOKOLEWICZ 3 M . Gładysza , w k t ó r y m zagadnienie etnogenezy potraktowano nie jako problem do rozwiązania, ale jako etap historii kultury stających się na­ rodowości i narodów słowiańskich. Wydaje się, że ta przerwa prawie 20 lat dzieląca wydanie wspomnia­ nych dzieł Moszyńskiego od podjęcia, z inicjatywy Komitetu Słowianoznawstwa P A N w 1972 г., etnograficznych badań nad etnogenezą Sło­ wian przez grupę współpracowników Katedry Etnografii U.W. była konieczna, aby uzyskać dystans i móc właściwie ocenić dokonania Moszyńskiego, aby wyciągnąć takie wnioski z jego teorii i tak opraco­ wać plan badań, by można było nie tylko potwierdzać uzyskane przez niego rezultaty, ale i formułować na nowo i nowe problemy, odnoszące się do etnogenezy Słowian. Dlatego też zadaniem zainteresowanych et­ nogenezą etnografów warszawskich było przede wszystkim, poza kon­ tynuacją niezaprzeczalnie odkrywczych wskazówek Moszyńskiego, opra­ cowanie metodyki tych dziedzin, które przez niego nie zostały opra­ cowane, z uwzględnieniem przyjętych po jego śmierci rozwiązań metodologicznych wynikających z postępu w nauce *. Inicjatywa Komitetu Słowianoznawstwa P A N z 1972 r. dotyczyła również językoznawców, archeologów i antropologów fizycznych oraz muzykologów. Przedstawiciele tych dyscyplin pracowali niezależnie od siebie, dzieliły ich różnice teoretyczne i przeważało przekonanie, że trudności warsztatowe należy przede wszystkim przezwyciężyć w łonie własnej dyscypliny zanim dojdzie do sformułowania wspólnego pro­ gramu badań. Krokami, które miały wieść do zarysowania takiego wła­ śnie programu, miały być między innymi konferencje informujące o ko­ lejnym postępie w obrębie danej dyscypliny: archeologii, językoznaw­ stwa, historii, antropologu, etnologii i muzykologii. J e d n ą z nich była właśnie niniejsza konferencja. Zamysł poświęcenia konferencji o tematyce etnogenetycznej Kazimie­ rzowi Moszyńskiemu i jego uczniowi, Józefowi Obrębskiemu, uzasad­ niony jest przekonaniem, że pierwszy z nich stworzył podwaliny pod nowoczesne badania etnogenetyczne w Polsce, a drugi wprowadził do badań nad etnosem element świadomości wspólnoty etnicznej. Skupienie natomiast uwagi na analogiach w kulturze Słowiańszczyzny północnej i południowej wynikło z poszukiwań sposobu chronologicznego rozwars Zalecony do ogólnopolskiego \ użytku w 1965 r. przez komisję rzeczoznawców etnografii Rady Głównej Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Mam tu na myśli przede wszystkim odkrycie w i e l o w a r s t w o w o ś c i kultury i ustalenie szeregu poziomów analizy, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu tzw. struktur ukrytych lub głębokich, wprowadzenie pojęcia znaku i znaczenia co dało dobre narzędzie badań w zakresie kultury duchowej, posługiwanie s i ę mode­ lami i metodami formalnymi. Por. też Z . S о к o 1 e w i с z, Teoretyczne podstawy etnograficznych badan nad etnogenezą Słowian. Tradycje i propozycje, Z Polskich S t u d i ó w Slawistycznych, seria V , Warszawa 1978, s. 367-374. 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 63 stwiania materiału etnograficznego, pochodzącego wszak głównie z X I X w. Wydaje się bowiem, że ze względną łatwością możliwe jest określanie elementów kultury ludowej powstałych po ustabilizowaniu się chrześcijaństwa na Słowiańszczyźnie . Nadal jednak, mimo nieza­ przeczonych postępów archeologii, mamy ogromne trudności z chronologizacją materiałów wcześniejszych. Otóż z doświadczeń Moszyńskiego wynika, że przy ustalaniu tego, co nazywał zrębem kultury słowiań­ skiej, istotną rolę odegrało stwierdzenie występowania analogicznych wytworów na terenach północnej i południowej Słowiańszczyzny. Ich pochodzenie musiało więc sięgać czasów przed rozdzieleniem się Słowian i ich wędrówką na południe. Ustalenie tych analogii zarówno w dziedzi­ nie kultury duchowej, jak społecznej i materialnej, dałoby więc możli­ wość wykorzystania tej niewątpliwej cezury czasowej, jaką stanowiła wędrówka Słowian na p o ł u d n i e . 5 6 Z założeń Moszyńskiego przyjęto nadto twierdzenie o istnieniu okre­ su stabilizacji w momencie pojawienia się w Europie grupy określanej mianem Protosłowian, a następnie drugiego — w momencie pojawienia się grupy Prasłowian. O obu tych przypadkach należałoby zresztą m ó ­ wić nie tyle jako o pojawieniu się grupy „x", ile o możliwości w y ­ odrębnienia jej przez badaczy. Wobec tego, że okres stabilizacji w k u l ­ turze jest tylko stanem pozornym, założenie powyższe potraktowano jako założenie o charakterze epistemologicznym. Przyjęto, że k u l t u r ę ludów wyodrębnionych na podstawie kryterium językowego należy roz­ patrywać tak, jak gdyby była w stanie stabilizacji. Sam proces etno­ genezy sformułowano jako oddzielanie się bocznych l i n i i z pierwotnej całości, oddalanie się ich względem siebie nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale i kulturowym, łączenie się z grupami nie wywodzącymi się z tego samego pnia i t d . Należało również przyjąć, że każda z oddzielają­ cych się grup rozwijała własną kulturę, ale też każda kontynuowała pewne wartości z przeszłości, z okresu wspólnoty . W świetle nowszych badań problem etnogenezy sformułowano jako poszukiwanie odpowiedzi na pytania: k i m jesteś? k i m b y l i twoi przod7 6 Cezurą tę nader często stosuje w swoich badaniach A. Bruckner, J . St. B y s troń, W. Klinger i cała plejada uczonych zaliczanych dziś do klasyków. Jak trudne są dalsze rozwarstwienia świadczy fakt, że borykający się z problemem chronologizacji materiału L . Stomma, mimo stosowania, w y d a w a ł o b y się, bardziej precy­ zyjnych zasad strukturalizmu, nie bardzo może w y j ś ć poza nią i poza świadectwa źródeł pisanych. Por. L . S t o m m a , Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego,. Warszawa 1976, maszynopis pracy doktorskiej, archi­ wum Katedry Etnografii UW. K . Moszyński przywiązuje zresztą do niej szczególną wagę, o czym świadczą uzupełnienia do dzieła O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, s. 258 n. Na momenty kontynuacji w kulturach Słowian kładzie silny nacisk M. G aV a z z i, Sudbina Stare Slavenske Nástine Kod Juznich Slovena, Beograd 1959. 6 7 �64 ZOFIA SOKOLEWICZ 8 kowie? z kogo się wywodzisz? Uznano go za szczegółowy przypadek badania procesów etnicznych kwalifikowanych jako procesy więziotwórcze, w ścisły sposób związane z rozwojem świadomości wspólnoty grupy. Rozwiązanie jakiegoś problemu etnicznego polega w t y m przypadku na zrekonstruowaniu odbitego w świadomości obrazu odmienności k u l t u ­ rowej danej grupy od grup sąsiednich i określeniu jego w p ł y w u na działania ludzi, zakresu i zasięgu tego oddziaływania. I n n y m i słowy od­ niesienie go do konstytuującego g r u p ę substrátu ludzkiego wyróżnionego na podstawie kryterium językowego lub antropologicznego. Takie jed­ nak sformułowanie jest możliwe w przypadku badania okresów now­ szych, dla których dysponujemy źródłami do świadomości wspólnoty, a więc okresu formowania się narodowości i narodów. W takim przy­ padku badacza nie interesuje zupełnie lub prawie zupełnie zróżnicowa­ nie kulturowe, ale skupia swoją uwagę na, jakże często nieadekwatnym do rzeczywistości, jego odbiciu w świadomości, ewentualnie jego przy­ czynach i społecznych skutkach. Ten postulat badawczy nie może być jednak spełniony w odniesieniu do okresu formowania się Słowiań­ szczyzny z indoeuropejskiej wspólnoty. Tak więc badanie genezy grupy etnicznej na tak odległym etapie możliwe jest tylko przy wykorzystaniu informacji płynących z analiz zróżnicowania i historii języka, typu fizycznego i kultury, tak jak zróżnicowanie to dziś odbija się w świado­ mości badaczy, a nie badanego podmiotu tamtych kultur i tamtych czasów. Nie znaczy to jednak, by należało całkowicie zrezygnować z rozwa­ żań na temat rozwoju świadomości wspólnoty w tamtym okresie. Zna­ czy to, że cały nacisk w badaniach należy położyć na tę kontynuację kultury, która niezależnie od lokalnego rozwoju różnych grup i pod­ grup słowiańskich da się zarysować grubą linią od okresu rozpadu wspólnoty indoeuropejskiej do momentu wędrówki Słowian na połud­ nie. O charakterze świadomości wspólnoty nosicieli tej kultury można wnioskować jedynie per analogiam tak, jak ma to miejsce w przypadku wykorzystywania materiałów dotyczących społeczeństw plemiennych i kultur ludowych przy rekonstruowaniu wierzeń religijnych itd. ludzi z czasów badanych przez archeologię. Tak więc konferencja w zasadzie poświęcona była trudnym, war­ sztatowym sprawom samej etnografii. Była jednakże i krokiem na dro­ dze do ustalenia wspólnego, międzydyscyplinarnego programu badań nad etnogenezą Słowian i tej głównie sprawie poświęcił zagajenie kon­ ferencji prof, dr Witold Hensel, przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N . Referaty zagranicznych uczestników konferencji poświęcone były 9 S o k o l e w i c z , op. cit., s. 367. M o s z y ń s k i , op cit., s. 258. �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 65 informacji o wybranych zagadnieniach kultury ludowej Jugosławii. Dr Błaże Ristovski, profesor z Instytutu Folkloru w Skopje, poinfor­ mował w swoim referacie o postępie badań nad formowaniem się odręb­ nej kultury i świadomości narodowej Macedonii. Zasługuje na uwagę duży udział folklorystów i ich osiągnięcia w dziedzinie zbierania i pu­ blikowania źródeł. Informacja ta wskazuje na możliwość połączenia w y ­ siłków etnografów i folklorystów w badaniach nad powstawaniem świa­ domości narodowej, nad rekonstrukcją archaicznego i ludowego świato­ poglądu i filozofii. Dr Nikola Pavkovic, docent w Katedrze Etnografii w Uniwersytecie Belgradzkim, przekazał natomiast w swoim referacie problematykę współczesnego prawa obyczajowego Jugosławii. Te nader interesujące badania w dziedzinie, w której (można by sądzić) zacho­ wało się szczególnie dużo archaicznych struktur, wykazały jednak, że zapewne z powodu ścisłych związków tej sfery z funkcjonowaniem spo­ łeczeństwa dokonywało się w niej bardzo wiele zmian. Jak wynikało z samego referatu i dyskusji, trudno byłoby znaleźć w niej takie cechy struktury społecznej, które mogłyby informować o kulturze Prasłowian. Referaty prof, dr Zofii Sokolewicz i prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej dotyczyły dwóch zasadniczych linii tradycji polskich badań nad procesami etnicznymi. Pierwszy referat, pt. Znaczenie związków miedzy południową a północną Słowiańszczyzną dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego, składał się z cz. I poświęconej analizie teorii Moszyńskiego i I I poświęconej związkom między północą i południem Słowiańszczyzny. Cz. I w wersji rozszerzonej drukowana jest w niniejszym numerze „Etnografii Polski", cz> I I została włączona do projektu prac nad Porównawczym słownikiem etnograficz­ nym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich, który będzie drukowany w jednym z najbliższych numerów. Zestawienie tego referatu z refera­ tem A. Kutrzeba-Pojnarowej, pt. Józef Obrębski i jego wkład w badanie procesów etnicznych, miało na celu podkreślenie, że omawiane badania odbywają się na dwóch niejako, różnych płaszczyznach epistemologicznych. Prof. dr Anna Czekanowska-Kuklińska w referacie pt. Trudności łącznej interpretacji wyników badań cech morfologicznych i funkcjo­ nalnych poruszyła ważny nie tylko dla muzykologii problem łączenia wyników badań dotyczących różnych poziomów organizacyjnych dzieła muzycznego i dwóch różnych poziomów epistemologicznych. Łączenie wyników tych analiz dla celów interpretacji genetycznej niesie za sobą niebezpieczeństwo przypisania Prasłowianom czy jakimkolwiek innym ludom w przeszłości cech percepcji dzieła muzycznego według norm charakteryzujących człowieka współczesnego. Sprawa ta dotyczy i i n ­ nych elementów kultury poza muzyką, a coraz to bardziej precyzyjne metody analizy nie mogą nas jednak uwolnić od niepokoju, czy i w ja­ k i m stopniu rekonstruowany przez nas obraz dawnych kultur jest ade5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �66 ZOFIA SOKOLEWICZ .kwatny do rzeczywistości. Ten problem występuje zresztą również we wszelkich badaniach porównawczych i próbach wyciągania wniosków z materiałów dotyczących tak zwanych społeczeństw plemiennych. W tej sytuacji słuszne są próby konstrukcji modeli analitycznych o ma­ łej ilości zmiennych i poszukiwanie norm określających stałość wytwo­ r u (dzieła muzycznego), a nie jego zmienność. Referat mgr. Z. Benedyktowicza, pt. Kategorie swój — obcy w kul­ turze ludowej a niektóre problemy identyfikacji etnicznej, stanowił wprowadzenie do tej części konferencji utrzymanej w linii tradycji Obrębskiego. W niniejszym tomie wszedł on do opracowania D. Mar­ kowskiej i Z. Benedyktowicza pt. O niektórych problemach identyfika­ cji kulturowej w procesie porozumiewania się. Autor zajął się stereoty­ pami swojego i obcego w kulturze ludowej i stwierdził ich zasadniczą nieprzystawalność do obiektywnego zróżnicowania kultury ludowej oraz niemożność wyjaśnienia ich poprzez odniesienie do tego zróżnicowania. Jedynym, właściwym układem odniesienia jest w t y m wypadku szeroko rozumiany światopogląd ludowy, całość kultury duchowej. Wielkie zna­ czenie w określaniu treści tych podstawowych kategorii kultury ludo­ wej, jak swój i obcy, ma język sakralny. Drukowany w niniejszym numerze referat mgr. Krzysztofa Kubiaka, pt. Wyróżniki obcości w bajce i legendzie białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie swego i obcego, sta­ nowi przykład szczegółowej analizy przeprowadzonej zgodnie z kierun­ kiem proponowanym przez Benedyktowicza. Natomiast mgr Lech Mróz w referacie pt. Świadomościowe wyznacz­ niki dystansu etnicznego (na przykładzie stosunku do Cyganów) zajął się mechanizmem funkcjonowania stereotypu. Stwierdził, że znajduje się on niejako poza doświadczeniem ludzkim. Zgodnie z twierdzeniem Z. Be­ nedyktowicza, powołującego się t u również na prace J. S. Bystronia, podstawą określenia kogoś za człowieka lub nie człowieka jest zrytualizowany i ogólnie aprobowany sposób życia. Do tej samej grupy należy zaliczyć referat dr. Ludwika Stommy O zasadzie rekonstrukcji struktur obrzędowych Słowiańszczyzny, niestety nie przygotowany przez autora do druku. Autor odniósł się krytycznie do dotychczasowych prac z zakresu obrzędowości przede wszystkim ze względu na nieuprawnione łączenie przez autorów źródeł pochodzących z różnych okresów. Aby uniknąć tej, spowodowanej brakami źródeł, pro­ cedury i jej konsekwencji, zaproponował zmianę taktyki badawczej. Zamiast rzeczy mających krótsze trwanie, należałoby badać struktury charakteryzujące się długim trwaniem, i znaki zamiast znaczonych. By­ łoby to więc badanie tendencji przemian, a nie kolejnych etapów: przed­ chrześcijańskiego, tradycyjnego i w okresie przemian. Powrót do analiz rzeczy (form) byłby możliwy po zrekonstruowaniu struktury ze względu na istnienie relacji zwrotnej między s t r u k t u r ą obrzędu a formą. Zdaniem �KIERUNKI BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 67 autora specyfika k u l t u r y duchowej wymaga odmiennego sposobu ujęcia niż kultura materialna . Referat dr. Ryszarda Tomickiego, pt. Porównanie struktury i sche­ matu kosmogonicznego mitu słowiańskiego ze strukturą i schematem mitu Samojedów. Kwestie czasu i przestrzeni, dotyczy tej sfery badań etnograficznych, w której od czasów H . Brucknera brak jest znaczniej­ szego postępu. Wyraża on, podobnie do poprzednich referatów, ważny w etnologii ostatnich dziesięcioleci trend badań nad światopoglądami i f i ­ lozofią w kulturze ludowej. Nowoczesne badania tego typu, wywodzące się z jednej strony z francuskiej szkoły M. Griaule i C. Lévi-Straussa, semiotycznej szkoły w folklorystyce radzieckiej i religioznawczych stu­ diów M . Eliadego, dały etnologii po raz pierwszy możliwość bardziej precyzyjnego wejrzenia w dziedzinę myślenia ludzkiego wyrażającego się w kulturze ludowej tym, co autorzy różnych monografii zwykli umieszczać na końcu — wierzenia i przesądy. Mianem wierzeń^bkreślano zazwyczaj to, co nie było dokładnym powtórzeniem nauki Kościoła K a ­ tolickiego, Prawosławnego czy reprezentującego jakąś inną, wielką reli­ gię, a mianem przesądów to, co nie dawało się uzasadnić racjonalnie przez odniesienie do układu ekonomicznego, technologicznego, społecz­ nego. Badania nad światopoglądami ludowymi dały więc etnologom szansę wyjaśnienia owych kategorii myślenia ludzkiego poprzez znalezienie właściwego dla nich układu odniesienia. Referat Tomickiego jest częścią większej pracy Zasługuje na podkreślenie w nim potraktowanie ma­ teriału kultury Samojedów jako materiału kontrolnego. Wydaje się, że i w innych referatach należało podnieść tę sprawę. Przykładowo rzecz biorąc, przy ustalaniu analogii między południem a północą Słowiań­ szczyzny materiałem kontrolnym mógłby być węgierski. 'Powyższa grupa referatów dotyczyła sfery świadomości ludzkiej, a podstawową kategorią badawczą był dla ich autorów znak — znacze­ nie. Ich dążeniem było zrekonstruowanie ukrytych struktur myślenia ludzkiego. Jest to kierunek badań nie wykorzystany do tej pory w ba­ daniach nad etnogenezą Słowian. Został zaprezentowany na konferencji w celu wskazania na interesujące rezultaty uzyskiwane drogą podobnych analiz. Dodatkową zaletą ich jest możliwość wykorzystania materiałów językoznawczych, a przede wszystkim tekstów folklorystycznych. Trzecią grupę referatów na konferencji stanowiły referaty poświę­ cone metodyce badania pograniczy lub badaniu centrum kulturowego. 10 1 0 S t o m m a , op. cit.; t e n ż e , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 139 п.; t e n ż e , Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-110. Jest to część pracy doktorskiej R . T o m i c k i e g o , Kosmoponia dualistyczna w Europie i Azji w XIX-XX w. Studium etnoreligioznawcze, ss. 420, maszynopis, archiwum I H K M P A N . 1 1 �68 ZOFIA SOKOLEWICZ W niniejszym tomie „Etnografii" drukowane są artykuły dr. hab. Maria­ na Pokropka pt. Metody badania pogranicza etnograficznego (na przykła­ dzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego) oraz dr hab. Zofii Staszczak pt. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykła­ dzie pogranicza polsko-niemieckiego). Odnoszący się do sprawy badania centrum kulturowego referat doc. dr. Andrzeja Góralskiego pt. Metody badania centrum — teoria resu stanowił rozszerzenie pracy już druko­ wanej . Głównym celem referatów było określenie korzyści, jakie dla rozwiązania problemu etnogenezy Słowian mogą płynąć z podjęcia badań w centrum etnicznego obszaru kulturowego oraz na jego pograniczach, i dobór właściwej metody badawczej. Wynik rozważań doc. Góralskiego pokrywa się z wynikiem uzyskanym przez Moszyńskiego w jego teorii zasięgów . Centrum okazuje się być niejako bogatsze w treści: są w nim reprezentowane wszystkie kolejne warstwy kulturowe łącznie z najmłod­ szą. Centrum posiada większą dynamikę zmienności, a rozwarstwienie treści składających się n a ń jest wyjątkowo trudne. Dlatego też centrum może służyć raczej za materiał kontrolny wyników uzyskanych metodą badania pograniczy kulturowych. Metody badania dwóch różnych pogra­ niczy kulturowych, czyli dającego się w miarę ostro zarysować (polsko-hiemieckie) oraz szeroko zarysowanego, obejmującego znaczny obszar (polsko-litewsko-białoruskie) przedstawili dr hab. Zofia Staszczak i dr hab. Marian Pokropek. Jak wynika z ich rozważań, rozwarstwienie po­ granicza jest łatwiejsze od rozwarstwienia centrum , najdalsze zakresy zasięgów wytworów kulturowych należących do różnych okresów histo­ rycznych nie nakładają się na siebie. Badanie pograniczy umożliwia również podjęcie tematu świadomości etnicznej, gdyż na pograniczach jest to istotny, życiowy problem. Pozostaje jednak kwestią otwartą, za­ ledwie wspomnianą przez referentów i dyskutantów, które z elementów kultury można uznać za wskaźnikowe przy rozważaniu granic etnicznych. Cechy kultury stanowiące część stereotypu etnicznego, wyrażające w świadomości ludności odmienność etniczną, jak wiadomo, nie zawsze są odbiciem faktycznego zróżnicowania kulturowego obiektywnie stwier­ dzanego na mapach etnograficznych, lecz również — tak jak wszelkie symbole — często zmieniają swoją treść i rzutowanie odkrywanej 12 13 14 1 2 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplika­ cje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.) Historia i nowoczesność. Pro­ blemy unowocześnienia metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław— —Kraków—Warszawa 1974. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 105 n. Z rozważań Moszyńskiego wynika, jak gdyby mniej interesowało go cen­ trum, a bardziej pogranicza zasięgów i z tego dopiero w y n i k a j ą c e relacje między zasięgami — podstawa do dalszego wnioskowania. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 105, oraz t e n ż e , O sposobach badania..., s. 28 n. 1 8 1 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 69 w X I X w. symboliki w przeszłość wydaje się nieuzasadnione. Z tego jed­ nak wynika postulat skupienia badań nad wskaźnikowością cech kultury i wyróżnieniem tych, które wskazują na odmienność etniczną, a następ­ nie przebadanie ich zmienności historycznej. W kwestii badania wskaźnikowości cech kulturowych etnografowie powinni pójść choć w pewnej części śladem antropologów . Ostatnia grupa referatów na konferencji dotyczyła stosowania metod formalnych jako metod kontrolnych, wnioskowania per analogiam oraz posługiwania się modelem i hipotezą w badaniach etnogenetycznych. Referat prof, dr Zofii Sokolewicz i doc. dr. Andrzeja Góralskiego, pt. Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, zawierał rezultaty próby reinterpretacji wniosków Leo Frobeniusa wynikających z map Atlas Africanus. Autorzy wskazywali na interesującą koncepcję Frobe­ niusa, który zamierzał pokazać kultury afrykańskie w ich zmienności jako część kultury człowieka . Poza kategorią przestrzeni jako cechy wytworu kulturowego Frobenius podkreśla pojęcie ruchu. Zmienność zasięgów wytworów kulturowych jest, jego zdaniem, wynikiem zmien­ ności interakcji grup ludzkich, a pośrednio reprezentowanych przez nie kultur. Koncepcja Frobeniusa oparta jest na założeniu, że istnieje we­ wnętrzna logika kultury i że wyraża się ona w każdym wytworze k u l ­ turowym. Dzięki temu możliwa jest rekonstrukcja przeszłości. Należy ona do rodziny analiz przestrzeni, a sprawdzenie jej zasad na materiale afrykańskim nie oddala jej od koncepcji słowiańskich, ale wręcz odwrótnie czyni wykorzystanie jej w badaniach nad etnogenezą Słowian. Spraw­ dzenie wniosków Frobeniusa płynących z analizy 61 cech kulturowych metodą regresji zasięgów, metodą izofrakt i metodą wskaźnika podobień­ stwa oraz sporządzenie dendrytu ogółu cech wykazało, że metody sta­ tystyczne znacznie uściślają wnioskowanie Frobeniusa, ale nie zmieniają go w sposób zasadniczy. W referacie pt. Wnioskowanie per analogiam w etnografii. Przenie­ sienie wniosków płynących z analizy współczesnego materiału etnogra­ ficznego w głąb historii prof, dr Zofia Sokolewicz omówiła przypadki stosowania w etnografii tego rozumowania. Występuje ono szczególnie często w sytuacji braku źródeł, gdy na podstawie podobieństwa dwóch przedmiotów pod pewnymi względami wnosimy, że drugi posiada nadto cechę stwierdzoną w pierwszym przypadku, ale nie potwierdzoną w dru­ gim. Podkreślając zawodność stosowania tego typu rozumowania autorka 15 l e 1 5 Interesujące badania na temat wskaźnikowości cech antropologicznych przed­ stawił T . Bielicki na konferencji poświęconej rezultatom badań antropologicznych nad etnogenezą Słowian, w Warszawie w 1975 r. Badania prowadzone przez Z a ­ kład Antropologii P A N we Wrocławiu uwzględniają m. in. grupy cech w s k a z u j ą ­ cych na makro- i mikroewolucję oraz cechy ekosensytywne. Referat przygotowany do druku w „Afričana Bulletin". 1 6 / �70 ZOFIA SOKOLEWICZ ukazuje jego szczególną przydatność przy budowaniu hipotez przez etno­ grafów i dalszego sprawdzania ich przez przedstawicieli innych dyscy­ plin, jak archeologii i historii. Na wnioskowaniu per analogiam opiera się również zasada przenoszenia modeli, budowanych na podstawie ma­ teriałów dotyczących kultury chłopskiej lub społeczeństw plemiennych, na sytuacje w przeszłości. Autorka proponuje, by ze względu na zawod­ ność tego rozumowania ograniczyć je do rekonstrukcji mechanizmów i struktur społecznych, a nie treści historycznych. Przykładem zastoso­ wania takiego wnioskowania per analogiam jest referat mgr Magdaleny Stomma Opalskiej na temat związków między osadami jednodworczymi w Norwegii północnej. Referat odpowiada na pytanie, jak w sytuacji rozproszenia osadniczego utrzymywana jest ciągłość kultury, jakie me­ chanizmy społeczne porozumiewania się między osadami służą temu 'celowi Rezultatem konferencji jest projekt badań nad Etnograficznym słowni­ kiem porównawczym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich zgłoszony do współpracy międzynarodowej. Prace nad Słownikiem już rozpoczęto, a część kwestionariuszy i ich zastosowań w Polsce była przedmiotem dyskusji na X Seminarium Ethnologicum organizowanym przez K a t e d r ę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w Ciechanowcu od 18 do 28 września 1978 r. Projekt będzie publikowany w celu rozszerzenia dys­ kusji nad nim. 1 7 W koncepcji badań etnogenetycznych w a ż n e miejsce zajmuje proces konty­ nuacji kultury. Istotna jest odpowiedź na pytanie, jak utrzymywano tę łączność między grupami rozproszonymi zapewniając kontynuację kultury. Z tego powodu wybrano jako przedmiot badania rozproszone osady północnej Norwegii połączone instytucją samopomocy „belag". Badania prowadziła Magdalena Stomma-Opalska w latach 1972-1974. Por. Instytucja belag — praca magisterska, archiwum Kate­ dry Etnografii UW. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b96a2667e2db71bf500e5b45b8106df.pdf 490bbb4cbc30ecd2017cd8297e6f0a08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource społeczeństwo pierwotne - teorie antropologiczne antropologia brytyjska kolonializm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2029 Title A name given to the resource Kilka refleksji na temat historii antropologicznych koncepcji społeczeństw pierwotnych i uwarunkowań towarzyszących ich powstaniu / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.55-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 19'>7 \\().IC1EClI DOlI Inst) tUI Etnologii Lnillersytel l'o7.JHlli AL i Antropologii Kulturowej illl. !\. Mickiewie/.a KILKA REFLEKSJI NA TEMAT HISTORII ANTROPOLOGICZNYCH KONCEPCJI SPOLECZEŃSTW PIERWOTNYCH I UWARUNKOWAŃ 'rOWARZYSZĄCYCH ICH POWSTANIU I Jednym z wyzwall, przed jakimi stanę1a wspókzesna humanistyka, w tym także antropologia, w okresie krytyki postmodernistycznej stało się podjęcie krytycznej rdleksj i nad dotychczasową praktyką badawczą N ie powinna ona jednak zmierzać w stronę autodestrukcji bądź kwestionowania niewątpliwego dorobku antropologii, lecz raczej ponownego jego odczytania i spojrzenia nail z perspektywy kulturoznawczej, w którym nacisk pada na prześledzenie różnych epizodów z dziejów tej dyscypliny na tle kultury, której jest ona integralną częścią. Dzit;ki temu można dostrzec, w jaki sposób w nauce tej jest konstruowany kulturowy obraz rzeczywistości i jakim podlega on uwarunkowaniom. Postulat podjt;cia tego rodzaj u refleksj i, nazywanej niekiedy metaantropologią2, cIotyczy zarówno niezwykle bogatego dorobku teoretycznometodologicznego antropologii, w tym zw1aszcza rozmaitych teorii kultury, jak również szeregu szczegółowych prac powstałych w ciągu jej ponacl stuletniej już dzisiaj historii. Jest on zatem adresowany clo wszystkich: metodologów i historyków nauki oraz bardziej empirycznie zorientowanych przedstawicieli ,.tradycyjnych" subdyscyplin antropologii, Sądzę, iż każdy badacz powinien świadomie ustosunkować sic,:do niego, Dla mnie, z racji moich wcześniejszych zainteresowaJl, szczególnie interesujące wydaje się ponowne przemyślenie i zreinterpretowanie teoretycznego dorobku tzw. antropologii powszechnej czy plemiennej, Mam oczywiście pełną I Niniejszy co/sM tekst powstal na podstawie mojej I konieczności rozprcl\\Y doktorskie.i) prezentujJ; w nim zatem pro\\adzon)ch analiz. co nickiedy może wywolywać nych ~'llk)\\. i.ywi.,: jednak nad/jej.,:. ;i.c już wkrótce \\ ićnia swojego antropologii" I lu rodzaj . .lego I.daniem, kultufll\\ym bogactwćm pora;ićk i z\\ yci.,:stw tamtejsz) ch dyscypliny nauki. zaintcrĆSlJ\Val'l". refleksji W. Ilurszta. Wojciech "w przyglądaniu świata. ale l3urs7.la określa jako si,\ jak na przestrzeni nić o to jednak aby zobaczyć Świadomość Illa prz)' lym l.,: wartość, tu i lćraz". loh.: tylko niektóre wyniki wcześniej wra;i.enie zbytniej arbitralności prezentowabJ;dę miał możliwość pełniejszego przedsta- stanowiska. : Proponowan)' siJ; pl. Antropologiczne koncepcje spolebrytyjskiej (nic publikowany maszynopis pracy IJienroll/yeil. Sludilllu :: !IislOrii antropologii przcdc naszą pr/.eszlośei ;ie poszerza wszystkim kulturową i wzbogaca chodzi, przeszlość i znajomość ,.spektrum C::y/anie kllltwy. Pięć szkiców, Lódź "antropologiczną historiJ; lat antropologia 'mierzyła' by uJrzeć poprzez dziedzictwa możliwych 1996, s. 143-144, pasmo pryzmal naukowego analiz naszego �56 świadomość, że tak rozległego zadania nie da sit; zrealizować w ramach jednego, choćby bardzo obszernego, opracowania. Tym bardziej nie jest to zatem możliwe w prezentowanym tu szkicu. Niemniej jednak sądzy, żc trud taki warto podejmować, choć każdorazowo winno się świadomie wyznaczyć jego zakres. W polskiej literaturze istnieją już znakomite prace analizujące antropologiczne koncepcje różnych dziedzin tzw. kultury pierwotnej (np. magicznoreligijnej czy językowej)'. Z tego też powodu, z niezwykle bogatego dziedzictwa antropologii plemiennej, zdecydowałem się rozważyć tylko jeden element. a mianowicie koncepcje dotyczące społecznego czy grupowego sposobu istnien ia, tj. organ izacj i i funkcjonowania wspólnot pierwotnych. Zagadn ien ia te. mające przecież podstawowe znaczenie dla całości rozwa;i.ail nad odmiennymi ludami i ich kulturą, mieściły się zawsze w głównym nurcie zainteresowall antropologii plemiennej. Uważam zatem, żc ich wydzielenie z szerszego kontekstu teoretycznego oraz osobne omówienie jest zabiegiem uzasadnionymI. Chciałbym jednak z całą mocą podkreślić, iż mam pelml świadomość faktu. że teorie dotyczące organ izacj i i funkcjonowan ia pierwotnych systcmów społecznych, dalej zwane przeze mnie po prostu koncepcjami społeczellst\v pierwotnych), zawsze były ściśle związane z wyobrażeniami dotyczącymi tak ważnych instytucji jak religia, prawo czy ekonomia pierwotna. Doceniając znaczenie tych ostatnich, zdecydowałem się je jednak pominąć. Wybór przedmiotu rozważail jednoznacznie ukierunkow<lł moje zainteresowanie w stronę antropologii brytyjskiej. Zadecydował o tym fakt. że najbardziej znaczące opracowania z zakresu teorii społeczcllstwa pierwotnego pc)\vstal) , Mam tu prY.ede wszystkim na myśli prace M. I~uehowskiego, "'agia . .Iejjilllkcjo I Slrttkllll'(/. U;\M. Poznań 1986 oraz W. Burszty. Ję::yk a jW//llra II' my.Y/1ellw/nglcne/. I'TI .. Wroela\\ 1986 4 1)0 podjęcia takiego zadania zachc;cają coraz licznicjszc \\ ostalnich latach prace. \\ których nacisk pada na uhistorycznienie i z'n:latywi/.Owanie procesu t\\or/.cnia antropologii poprzez osadzenie gu w szerukim kontekście politycznym, ekonomiCl.nym i spolcClnym danego czasu Mam tu na myśli m.in. pracc A Kupera (1988): II. Kuklick (19')!): T Lcwellena (1992): ;\ (1992); M. Flis (1988); L Leacha (1982. 1984. 1'18'1): M. Kempncgo \ 1'194): (1992) oraz wiele innyc!l. Wszystkie I.ainspiro\\·aly mnie do podj,,:cia wlasnych badali ;\ppaduraia J. Vincent w tym zakresie. -, Zdaję tywny sprawę, zarazem że termin slownika antropologicznego bardzicj. że próby go uwolnić historyczno-typologiczne mówiąc ślenic ukreślunej okrcśleniami Przyjmuję studiów formy organizacji pn ludzka nowożytnych. stanowi politycznych społecznej warlościujqcych. prostu. i ctnieznych, typ I.naczeniu wygodny Pamiętać i politYCl.ncj. t\1ll (por.: jednak lachO\vuj,[e termin kultury mi. \\ylączllic pierwotne 10 - odmienllY oJ stosuje; J'('l\\nicż okre- eb\'iwalcnl nalei.y. Leach. pragmatyczllY że spoleczellstwo reprezcntująca po prostu do sztucznym. si,,: zabicgicm w/gl,,:dami i pcjora- przcnikn,[ljuz się nicpowodzcnicm wylącznie W zbliżonym pierwotlll:". etnocentryCIn) len na IIwale \\')'daje zakoliczyly konotacji grupa tennin stosowania od jakichkolwiek "spoleczeJistwo na gruncie zjego siC; zatcm zorganizowana ma \\ydiwięk Jednak kieruję które w tym przypadku terminu śeie. zwłaszcza czenie uż.ycie w spoleezeJistwaeh .. plemię", przydługiego innymi znaczcnic. - picrwotnc" kontrowersje. i rezygnacja się na jego pl7.y czym pragnę znajdowanego liczne zastqpienia 1989). Decydując najogólniej "spoleczellstwo i może budzić pojc;ciO\\) że w innym tcn .Iest stosowany nieCl> knl1lck- na ozna- �57 \ kręgu tej wlaśnie szkoly narodowej. Stało się tak z kilku powodów. \, pierwsze. nakiy wskazać na podzialy instytucjonalnc w łonie nauki brytyj.kiej. w tylll zwlaszcza na brak pozaantropologicznej socjologii (zob.: Levi;trauss. 1970: Szacki, 1981: Flis. 1988). Po drugie, zainteresowanic problemayką społeczną silnie wiązalo się z uwarunkowaniami społeczno-politycznymi o\\arzyszącymi powstaniu i rozwojowi antropologii brytyjskiej. Wśród tych :zynllikó" pierwszoplanową rol~ odgrywał kontekst kolonialny (zob.: Ingold. 99·L s. xiii). Zainteresowanie socjologią ludów kolonialnych posiadało jednak, lbok historyczno-politycznego, także uzasadnienie teoretyczne. Otóż uczeni nyrJjscy sądzili. że wśród niewielkich. izolowanych i względnie prostych \spólnot plemiennych można odnalcźć takie same cechy, zjawiska i procesy ak \\ innych typach spoleczellstw. tyle tylko, że w fonnie prostszej, a przez to al\\ iejszej do i'.aobserwowania i interpretacji (zob.: Evans-Pritchard, 1964, ,. 56). Spo!cczności lokalnc żyjące na peryferiach świata nowożytnego trakto\ali zatem jako swego rodzaju laboratoria badawcze, w których można uchwy:ić uniwersalne cechy spo!cczei1stwa ludzkiego. Uczynienie z nich głównego Jrzedmiotu zainteresow,1I1 nie oznaczało więc marginalizacji antropologii, lecz Jrzcci,vnie. zarewnialo jej status prawdziwie humanistycznej dyscypliny lkademickiej. Retrospektywne spojrzenie na proces historycznego kształtowania się antroJOlogicznych wyobnlżell na tcmat społeczei1stw pierwotnych pozwala wyróżnić ;ilka następujących po sobie etapów: I. Okres dominacji paradygmatu historyczno-porównawczego (ewolucjolizm i dyfui'jonizm), w którym wykreowana została wizja społeczei1stw pier\ornych jako "żyjących przodków" ówczesnych Europejczyków. Obraz ten ;konstruowany na zasadzie antytezy społeczellstwa nowożytnego zakładał, 'e ludy plemienne istnialy jako całości organiczne, których funkcjonowanie Jpieralo się na związkach pokrewicllstwa. Cechował je ponadto brak organiza:ji politycznej (terytorialnej), prawa oraz własności indywidualnej. Podstawo\ymi jednostkami życia spolecznego były egzogamiczne grupy krewniacze pierwotnie dwie), powiązane ze sobą poprzez wymianę matrymonialną. NajJardziej rozpowszechn ionymi typam i małżeIlstwa było małżellstwo grupowe model australijski) i kuzynów przeciwległych (model melanezyjski). Klasyfi~aeyjną terminologi<; pokrewicIlstwa interpretowano jako pozostałość tej sytulej i. Aborygen i austral ijscy natom iast zostal i uznani za reprezentantów naj\eześniejszych etapów ewolucji. 2. Okres funkcjonalizmu strukturalnego (Radcliffe-Brown i strukturaliści Jksfordzey). w którym nastąpiła stabilizacja i udoskonalenie modelu ewolucjolistyeznego. Istotna ró7nica polegała jednak na tym, iż ówczesna antropologia Jdrzucila zainteresowanie historią, koncentrując uwagę na poznaniu współcze;nie żyjących ludów. Stało się ono możliwe dzięki metodzie intensywnych JadaIl terenowych. W ich świetle społeczellstwo pierwotne poczęło się jawić �58 jako doskonale zintegrowana i jednorodna całość podlegająca prawom funkcjonalno-strukturalnym, której każdy element wspóldzialal z. innymi slużąc podtrzymywaniu globalnego systemu społecznego. Synchroniczny obraz "plemienia jako organizmu" zakładał jego stabilność i równowagc;, a także grupowe i terytorialne ograniczenie. Funkcjonaliści podtrzyma Ii przekonanie swych poprzedników o nadrzędnej roli pokrcwiellstwa, które zapewniało trwa l) mechan izm integracj i i reprodukcj i społecznej, stanowilo podstawc; rckrutacj i członków grupy, było źródłem ładu prawnego i wyznaczało ramy funkcjonowania dla systemu gospodarczego. Szczególne znaczenie przypisywano prz) tym pokrewiellstwu rodowemu regulującemu całokształt stosunków na poziomie międzygrupowym. Unilinearne grupy pochodzeniowe uznane został) za podstawę organizacji społecznej większości plemion . .lej opisu dokonywano w kategoriach modelu segmentarnego opartego na materiale afrykallskim. 3. Okres narastającej krytyki koncepcji funkcjonalistycznej (Gluckman oraz "wczesny" Leach), w którym nastąpiło podważenic dotychczasowego sposobu konceptualizowania plemienia. Rewizja poglądów na temat sposobu istnienia ludów pierwotnych dotyczyła głównie założenia o ieh ..zamknlc;ciu", jednorodności i równowadze. W jego miejsce zaproponowano wyobrażcnie plemienia jako obszaru dynamicznie zmieniających się stosunków społecznych, cechującego się "otwartością" granic oraz stałą obecności~\ napięć i konfliktó\\ wewnętrznych. Drugi zarzut dotyczyłnadinterpretaci i znaczenia pokrewiellst II a prowadzącej do przekonania, iż systemy polityczny, prawny i ekonomiczny w sposób obiektywny podporządkowane były stosunkom krewniaczym. Pod\\3żono równ ież dom inującą wcześniej skłonność do ujmowan ia spoleczerlst\\ a jako rzeczywistości sui generis, samodzielnego bytu ponadjednostkowego. W holizmie wcześniejszych koncepcji upatrywano jednego ze źródeł rozbieżności pomiędzy statycznymi modelam i tworzonym i przez antropologó\\. a rzeczywistym obrazem nieustannie zmieniających siC;stosunków społecznych. W kOrlcu, postulowano także konieczność rozpatrywania badanych zjawisk w perspektywie diachronicznej uznając, że ludy pierwotne, tak samo jak wszelkie inne społeczności ludzkie, posiadają wlasllC:l historię i zmieniają si~ w czasIe. 4. Okres osłabien ia zainteresowan ia tradycyj n ie rozum ianą problcmatyh:a organizacji społecznej ludów pierwotnych i zwro!ll w stron<; badarl zorientowanych bardziej kulturoznawczo ("nowa antropologia"). Pewnym wyjątkielll na tle ogólnego regresu teoretycznego była próba reinterpretacji klasycznegcl modelu plemienia dokonana przez badaczy z \-;rC;gumarksizmu strukturalnego (Godelier, Friedman i Bloch). W proponowanym przez nich ujęciu zostala zakwestionowana teza głosząca, iż pokrewiellstwo stanowi nadrzędną determinantę całokształtu życia społecznego ludów plemiennych. Marksiści twierdzili bowiem, że w organizacji wszelkich społeczności ludzkich czynnikiem prymarnym jest zawsze ekonomia, w tym zwłaszcza stosunki produkcji. Jak zau'v'vażył �59 Jodelier, pokrewiel'lstwo jawić się może w niektórych spoleczel'lstwach jako iOl1linuj'lce. ak tylko wtedy, gdy pełni jednocześnie funkcję stosunków proJukcji. 5. Okres ZW'ltpienia w doniosłość i realność antropologicznych koncepcji Jlemienia (,.pó/.ny" Lcach, Kuper, postmoderniści), w którym pojawiają ;ię zasadnicze wątpliwości dotyczące możliwości adekwatnego poznania społe:zelistw repn:zentujących wspó!czynniki humanistyczne różniące się od nowo':- lnoeuropejsk ich. Dom inuje przekonan ie o nieuchronnic ctnoccntryczncj subiektywistycznej perspektywie postrzcgania i konceptualizowania badanych 'ja\\isk, \\Iskaluje siy na istnicnic epistemologicznych barier poznania antroJologiczncgo. kulturowy charakter sądów naukowych, w tym dotyczących Jlel1lienia. oraz ich zdeterminowanie przez szcreg czynników poznawczych pozapo/nawClych. Wyraźnie artykułowany jest postulat podmiotowej rckon;trukcji kultury, w którym nacisk kładzic się na konieczność świadomego llinil1lalizowania wplywu czynników etnocentrycznych, by w ten sposób zbli':-ć modele tworzone przez antropologów do modeli, jakimi operują podmioty Jadanych PI7.C1. nich kultur. \\' zarysowanych powyżej naj istotniejszych ctapach antropologicznego l1y~len ia o sposobie organ izacj i i !'unkcjonowan ia społeczelistw pierwotnych itaralcm siy wyeksponO\vać. z konicczności niezwykle krótko i ogólnie, ~,1\\arte w nich oceny merytoryczne i metodologiczne. Pragnąc ukazać drogę, aką reflcksja ta pr/.ebyla od początków istnienia antropologii aż po czasy lajn()\\Sze. Kolejnc koneercje zostaly przedstawione w taki sposób. aby pokalac. \\ jakim zakresic ustalenia zawarte we wcześniejszych ujęciach były wyko'7:- sty\\ anc w p\')źn icj szych. oraz jak byly one wzbogacanc i modyfikowane. ~jęcie takic puzwolilo punadto wyjaśnić mechanizm ciągłości i zmiany ., antropologicznym myśleniu o ,.Innych". Moim cekm nie jest jednak wylącznie historyczna rekonstrukcja teorii Jlemienia wypracowanych w ramach kolejno po sobie następujących szkół c\lretyclnych. Zadaniem. jakie mnie bardziej intcresuje, jest bowiem rozparzcnie wymiaru poznawClego dyskutowanych teorii. Innymi slowy, chciałbym 1\ skazać na przyClyny. które decydowaly o określonym sposobie konceptuali1lmania SPOkCldlstw pierwotnych w bezustannie ewoluującym dyskursie lntropologicznym. Podcjmując si~ kulturoznawczej rcinterpretacji dorobku szkoły brytyjskiej \\ zakrcsie teorii spolcC/elistw pierwotnych) stawiałem przede wszystkim J:-tanie o kulturowc ramy ewolucji oraz czynniki decydujące o trwałości , zmienności antropologicznych wyobrażell o plemieniu. W związku z tym wcisk mcj analizy zostal polożony na poszukiwanie uwarunkowali decydują::-ch o określonym sposobie ujmowania koncepcji plemienia. Pragnę od razu \\:-jasnić. ii. pr/ystypując do tak nakreślonego zadania odrzuciłem, zgodnie I dominującym d/.isiaj stanowiskicm, tczę () skrajnej autonomiczności praktyki �60 badawczej, skłaniając się w stronę przekonania o jej kulturowym charakterze. Równocześnie jednak daleki byłem od zaakceptowania poglądu o jednoznacznym przyczynowo-skutkowym zdeterm inowan iu działa Inośc i intelektual nej sytuacją polityczną, ekonomiczną czy społeczną!'. Ten swoiście antyredukcjonistyczny punkt widzenia sprawił, że analizowane teorie starałem sic.:odczytywać kontekstowo, poszukując przyczyn, które zadecydowały o ich ostatecznym kształcie. Powyższe stanowisko świadczy niedwuznacznie, iż naukc;:, w szczególności zaś antropologię, traktuję jako dziedzinę kultury, jako określony wieloma czynnikami wytwór danej epoki w danym miejscu. Znaczy to, że proponowane przez nią sądy stanowią nie tyle opis "rzeczywistości". w naszym przypadku "plemienia". lecz istnieją raczej jako pewne kreacje powstałe w wyniku zetknięcia się myśli europejskiej z nowymi dla niej zjawiskami społecznymi. Kształt tych kreacji uwarunkowany jest wieloma przyczynami i pozorna jedność przedmiotu nie prowadzi bynajmniej do jedności opisu i teorii. Spektakularnym tego przykładem mogą być dalece rozbieżne poglądy na temat spoleczel1stwa Kachinów przedstawione przez Levi-Straussa (1949), Leacha (1954) i Friedmana (1975). Wachlarz tych przyczyn jest szeroki i obejmuje zarówno czynniki pozna\\cze, jak i pozapoznawcze. Znaczenie pierwszych jest dość szeroko rozpoznawane i współcześnie badacze mają zwykle świadomość ich wpływu na treść wysuwanych przez siebie koncepcji. Jest zatem rzeczą oczywistą, że najczęstszym zabiegiem, do jakiego odwoływałem sil( poszukując uwarunkowaJ1 dyskutowanych teorii, była analiza dzieł antropologicznych rozpatrywanych na tle ogólnych założell teoretycznych obowiązujących w danym czasie lub uzn3\\anych przez danego autora. Nie ulega wątpliwości, ii. założenia teoretyczne i metodologiczne bezpośrednio rzutują na sposób postrzegania danego problemu, w tym przypadku plemienia, stanowiąc swego rodzaju przedsądy. które z góry niejako narzucają wnioski kol1cowe. Tym samym punkt wyjścia staje się nieświadomie częścią punktu dojścia. Każda tcoria musi być przy tym rozpatrywana w kontekście poprzedzających i następujących po niej poglądó\\ innych autorów. Sądzę, iż tylko w ten sposób można odtworzyć (a może \\Tecz stworzyć) historię danego zjawiska, w tym przypadku perypetii rozważali na temat sposobu istnienia społeczellstw plemiennych. Przykładu dostarcza tu choćby analiza prototypowego modelu plemienia stworzonego przez ewolucjonistów. Rozpatruj'lc go z perspektywy ówczesnych zalożeó teoretycznych i metodologicznych wyraźnie widać, w jaki sposób model ten podporządkowany zostal potrzebom poznawczym antropologi i historycznej. (,O dyskusji toczoncJ ki spokczlll:. hislorycznć dOglJlCIlń\F -learia na lt:mat stopnia dctcrminacji treści pOl.llallia 1l~lllk()\lcg() priCI. i kultuf"(l\\Ć pis/.ć obs/ćrnic M. KCll1pn: \\ pracI .ill/ro/iO/ogia spo/eel/a he~ ilieji. IFiS 1'/\1 . Warv,l\\a 1994. CI: 11Il!- h,·~ �61 Przypomnijmy. że badacze tacy jak Tylor, Maine czy Frazer, powołując się [la teorię ewolucji e.\plicife zakładali, że kultura i społeczer'lstwo europejskie ";'Ollca XIX wieku reprezentuje najwyższy poziom historycznego rozwoju ludzkości. Przckonanie to, będące sądem normatywnym, stanowiło element 3wiadomości ówczesnych Europejczyków. Innym jej elementem była wiara 1\ ideę postępu zakładająca ciągły, linearny, choć nierównomierny rozwój ,połeczny, postępujący od form naj prostszych, po wysoce złożone. Konse.;\\encją obu tych sc,dów było aprioryczne dzielenie ludzkości na "wyżej" ..niżej" rozwiniętą, wyrażające si~ opozycji MY versus ONI. W oczywisty ,posób owi "Oni" musieli. na gruncie przyjmowanych założer'l, różnić się od .Nas". To aprioryczne różnicowanie kultur i społeczer'lstw znalazło swój wyraz ,\ t""orzanych ciągach historyczno-rozwojowych. Skoro spolcczellstwo własne Jadaczy definiowane było przez występowanie takich wartości jak małżel1stwo llonogamiczne, własność indywidualna czy par'lstwo terytorialne, to "Innych" llusiały charakterYl.Ować te same cechy, tyle tylko, że opatrzone znakiem ljcmnym. Ludy pierwotne żyły więc w promiskuityzmie, cechował je brak ;tosunków własności oraz dominacja stosunków pokrewieJlstwa nad terytoriallymi (por.: Kuper. 1987, s. 6-7). Wszystkie te elementy stanowiły o istocie ?\\olucjon istycznego modelu plem ien ia. Warto może jeszcze dodać, że również zaintercsowanie kulturą Australij:zyków. tak typowe dla badaczy tego okresu, miało swe źródła w przyjmowalych przez nich zalożeniach. Światopogląd ewolucjonistyczny zakładał podział ;\\iata na cywilizowane, wysoko rozwinięte "Centrum" oraz pierwotne, repre'entujące niskie stadia rozwoju "Peryferia". Zamicszkujący odległe geografi:znie rejony imperium aborygeni musieli zatem wydawać się oświeconym )rzedstC\\vicielom metropolii szczególnie pierwotni. Opozycja MY i ONI znaj7 100\Clłatu swój nowy, przestrzenny wymiar Metodologia ewolucjonistyczna znakomicie ułatwiała realizację celów )(lznawczych ówczesnej antropologii. Klasyczni badacze powszechnie stoso\ al i procedurę naukOWe!, którą w uproszczeniu przedstawić można następująco: ocl\\olując się do respektO\.vanego światopoglądu oraz wiedzy wyniesionej , \\ueśniej prowadzonych studiów (np. z zakresu historii powszechnej, historii )(llist\\a lub prawa) konstruowano ogólne teorie dotyczące genezy i rozwoju \) branych instytucj i: ma/żelistwa, prawa czy stosunków własności; 2. towarzy.zyło temu odwoływanie się do dostc;pnych danych etnograficznych pochodzą::cl1 z r<'l:i.nych rejonów świata. Materialy te zestawiano ze sobą i porówl) \\ano poszukując podobieJlslw. W przekonaniu autorów miały one stanowić lodsta\\t; empiryczn'l potwierdzającą prawdziwość wcześniej wysuwanych eorii. Stosowanie zaś naukowej metody komparatystycznej zapewnić miało ich '\a h:III a I 111<:lal()('\..<:<:l1lrUI11"i ..pćryil:rii" J{ul'SIla i K. l'i;llk(l\\Ski ll<)1. roldl. I. (" 17-\7) II pracy: () C.'·111 \\ dyskursi<: antropologicznym of}()\riada anrrop%gic:::na obszernie piszą opowieść:, Warszawa �62 ostateczne zweryfikowanie i uwiarygodnienic. "Uczeni gabinetowi" nie dostrzegali przy tym, bo na gruncie pozytywistyczncgo modelu nauki dostrzegać wręcz nie mogl i, że danc ctnograficzne, którym i ilustrowa Ii swc prace pochodziły z bardzo nieraz odmiennych kontekstów kulturowych. Co wi~cej. pozostający w zaciszu swych college'ów badacze, zmuszeni byli do korzystania z przypadkowych często relacji misjonarzy, kupców i urzędników kolonialnych. Informacje uzupełniano niekicdy danymi pozyskiwanymi jako odpowiedzi na rozsyłanc ankiet/o Sytuację tę dałoby się obrazowo przedstaWIĆ jako układanie puzzli. Amropolog pochylał się nad stołem, w tym przypadku stronami swej pracy. z wyraźną wizją obrazka, jaki zamierzał stworzyć. Wi7,ja zaś była gcnerowana przez jego światopogląd i dostępną wiedzę. W tym czasie dostarczano mu zbiór elementów, tj. danych etnograficznych, które miały posłużyć cło wypełnienia pustego miejsca. Pamiętając o kształcie przewidywanej całości przystępo\\al do ich przeglądania. W trakcie pracy odrzucal łi-agmcnty kl()C'lcC się z ogólną ideą, pozostawiając tylko te, które pasowały do calości obrazu. Przekonan) o słuszności swej wi~ii nie przejmował się przy tym, iż nic zna miejsca pochodzenia "puzzli", ani tym, że pierwotnie były one c/ęści,! zupclnie innego obrazka. W razie konieczności można było poszczególnc elementy pominąć lub odpowiednio "przykroić". lwiel1czeniem żmudncj pracy bylo ulożcnic calości. która dokładnie pokrywała się z wcześniej zamierzonym projcktem W przel\onaniu badacza potwicrdzało to empirycznie prawidłowość wykonanej pracy. W ten sposób kształt modelu plemienia, antycypowany przez wcześniejsze założenia teorctyczne, pozostawał nienaruszony, co więccj .. Iyskiv"al \\alor prawdziwie naukowego, co z góry wykluczalo możliwość kwestionowania jego pra womocnośc i pozna wczcj. Powyższe uwagi trudno oczywiście uznać za wyczerpuj'lcc i 7 pcwnością rzetelna analiza wymagałaby prześledzenia wpływu wielu jeszcze czynnikc'm poznawczych, które decydowały o pojawieniu się i trwalości koncepcji ewolucjon istycznej. Z braku micjsca n ie jest to niestety możl iwc. Sądz~ jednak. że dotychczasowe argumenty potwierdzają wczcśn iej wyra:i.onc przekonan ie. iż założen ia teoretyczno-metodologiczne stanowią wcwnętrznc dctcrm inant) rozwoju teorii antropologicznych. Ich historia nie byłaby jcdnak pełna, gdyb) nie uwzględnić czynników pozapoznawczych. RozpiylOŚĆ tych czynników jest bardzo szeroka: od kontekstu politycznego po ccchy osobowc i temperamcnt badacza, od "ducha epoki" po fakt pobierania nauki u określonego ..mistrza". od przynalcżności do określonej szkoły antropologiczncj czy orientacj i teoretycznej po teren, na którym dana osoba prowadziła badania. Są to czynniki zewnętrzne, pozaepistemologiczne, które jednak również. okazują sit; istotne dla g W ten spusóh CZyŚĆ danych na temat elnogralii A. Kuper. s.1 O I-I 02. The Invenfion oj" Primifive lud{1\\ Australii Sociefv. hilllS/imllilfiillls /.gromad/il II! illI !/IIIsilIlI. np. Fra/er: /ob.: I.ondon I YXX. �63 zrodzonych w ramach ctnologii wyobrażell o świecie nieeuropejskim. Czynniki poznawcze łącz'l siy wiyc ściśle z pozapoznawczymi. Funkcja społeczna antropologii odgrywa niebagatelną roly w jej rozwoju, a wytwarzane przez nią teorie stają siy czyścią życia społcczcIlstw i to nie tylko tych, w których doszło do ich pc)\\stania, alc i tych badanych. Trudno jednoznacznie okrcślić w jakim zakresie splot warunków historyczno-politycznych, nastrojów społecznych i atmosfery intelektualnej mógł kształtować poglildy każdego z antropologów na sposób istnienia grup plemiennych. W konkrctnych przypadkach różna mogła być bowiem waga każdego z powyższych czynników. Ich identyfikacja nie jest zatem zadaniem prostym. tym bardziej, że w większości wypadków można się jedynie domyślać ich \\ pływu na podstawic gotowych już opracowaIl naukowych. Elementem pomocn iczym jest znajomość biografi i autorów poszczególnych koncepcj i, choć rzadko zdarza się by sami badacze dokonywali autorekonstrukcji procesu dochodzcnia do określonego stanowiska, jak to np. ma miejsce w przypadku Leacha ( 1984). ldaję sobie sprawy zc zlożoności i delikatności tak postawionego zadania. Przyznaję również, iż uwzględnienie wszystkich zasygnalizowanych okoliczności nie w każdym przypadku stało się możliwe. Jednak uważam, że właśnie taka idea swego rodzaju "zagyszczonego" opisu dać może w efekcie obraz, który przybliża nas do historii pojycia plemienia w dyskursie antropologicznym. Oznacza to, że analiza historyczna, teoretyczno-metodologiczna, społeczna i kulturowa winny iść ze sob'l w parze. Z takiej perspektywy wyraźnie widać, że o swoistości refleksji nad sposobem istnienia społcuellstw pierwotnych każdorazowo decydowały nie tylko za lożen ja teoretyczno-metodologiczne obowiązujące w danym okresie, bądź clkceptowane przez poszczególnych badaczy, lecz również czynniki pozapo1I1a\\cze. Przemiany teoretyczne towarzyszące zmieniającemu się kontekstowi politycznemu (kolonializm i jego późniejszy upadek) uprawiania "antropologii plemienia" dostarczają w tym względzie wyrazistej ilustracji. lwi,!zki antropologii z kolonializmem posiadają swą skomplikowaną histot·ic. która wymyka siy wszelkim próbom jednoznacznej oceny (por.: Kuklick, 1991 Nie ulega jednak wątpliwości, że brytyjska polityka Imperialna wy\\arla znaczclcy wplyw na rozwój tej dyscypliny, w tym również na kształt t"Ozwijanych w jej ramach koncepcji plemienia. Należy sobie bowiem uświadL1mić f~lkt, że stosunki pomiędzy antropologami a badanymi przez nich ludami \\ pisane były zawsze w szerszy kontekst uwarunkowaIl politycznych. Poza tym, \dadza kolonialna w bezpośredni sposób oddziaływała na lokalne systemy społeune, pośrednio ingeruj'lc tym samym w antropologiczny przedmiot po- t '. SInoki pr/cgl'ld Ja (cd.) .. III/limj!IJ!IJ."]· s(,II111\\isk na (emal "antropologia a kolonializm" illld l!/(' (·IJ!IJIlIU!l:"lIcolllll"r. London 1973. przynosi książka T. Asa- �64 znania. Przykład Nuerów, którzy na krótko przed badaniami Evans-Pritcharda zostali brutalnie spacyfikowani, nic jest w tym względzie odosobniony. Już powstaniu i utrwaleniu się koncepcji ewolucjonistycznej sprzyjało istniejące zapotrzebowanie społeczne. Ówczesna antropologia dostarczała społeczeństwu takiej wizji historii ludzkości i kultury, która w sposób "naukowy" mogła sankcjonować i legitymizować politykę imperialnej Anglii. Jak zauważa Leach, "doskonale współgrała ona z ctosem epoki europejskiej ekspansji kolonialnej i marszem na zachód osadników ameryk,1I1skich" (Leach. 1982, s. 16). Z całą pewnością nadużyciem byłoby stwierdzenie, że antropologia ewolucjonistyczna świadomie i wprost "pozostawała na służbie" imperializmu brytyjskiego. Nie ulega jednak wątpliwości, ż.e stworzona przez nią idea społcczellstwa pierwotnego stanowiła atrakcyjną pożywkę dla ideologii kolonialnej i nacjonalistycznej. Ugruntowany przez naukę pogląd, iż ludy pierwotne stoją na niższych szczeblach rozwoju pozwalał zaliczać je do świata natury i umacniał Europejczyków w poczuciu wyższości moralnej nad mieszkallcami odległych kolonii (por.: Kuklick, ) 991, s. 22). Polityczne uwikłanie antropologii szczególnie wyraźnie zaznaczyło się jednak w okresie międzywojennym, kiedy to miała miejsce wzmożona akty\\ność brytyjskiej polityki kolonialnej, a obszarem, na którym realizowano ją szczególnie intensywnie stała się Afryka. Dla rozwoju teoretycznej rcfleksji o plemieniu sytuacja ta miała poważne konsekwencje. Czasowa zbieżność narodzin i rozwoju funkcjonalizmu z ekspansją brytyjskiego kolonializmu była nieprzypadkowa. W latach trzydziestych badacze uzyskali wsparcie finansowe ze strony instytucji, które były szczególnie zainteresowane utrzymaniem i utrwaleniem porządku kolonialnego na terenach stosunkowo niedawno poddanych administracji brytyjskiej. Administracja kolonialna nie tylko finansowała badania terenowe, uznawane przez funkcjonalistów za warunek sine qua non pracy naukowej, lecz również gwarantowała etnografom swobodny dostęp do społeczeJlstw plemiennych. Pom()C i wsparcie ze strony miejscowych władz zapewnialy im ponadto poczucie bezpieczellst\\a wynikające z zajmowania uprzywilejowanej pozycji przcdstawicieli klasy rządzącej. Przychylność urzędników względem antropologów nie była jednak bezinteresowna. Wyniki badall antropologicznych interesowały administrację kolonialną z powodów czysto pragmatycznych. Z jednej strony oczekiwano. że mogą one dostarczyć wiedzy, którą dałoby się praktycznie spożytkować do sprawnego zarządzania podbitymi ludami, zwłaszcza zaś w realizowaniu polityki rządów pośrednich (zob.: Mucha, 1985, s. 226), z drugiej zaś - wykorzystywano je w celach ideologicznych (zob.: Gellner, 1995, s. 178). Kluczo\\e znaczenie miała przy tym odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie ludy te mogą być poddane kontroli, i jak, wobec braku sformalizowanych struktur politycznych, można nimi efektywnie zarządzać. Finansując badania terenowe �65 urzędnicy oczekiwali, żc antropologowie potrafią na pytania te odpowiedzieć. Przedstawiciele nauki upewniali ich z kolei, że tak jest w istocie (zob.: Grimsha\\ i Hart. 1994, s. 242-243). Prace czołowych przedstawicieli szkoły oksfordzkiej jednoznacznie wskalUją, że zapotrzebowanie ze strony sponsorów w poważnym stopniu wpłynęło 'la ich zainteresowania. Przedmiotem swych studiów uczynili oni społeczeń,t\\a aceti:t1iczne, a wysiłek badawczy skierowali w stronę poszukiwania źródeł ladu i integracj i społeczncj. W ten sposób ich zainteresowania zbieżne były 7. interesem władz. Z ideologią kolonializmu najbardziej być może współgrało \\ykreowane przez funkcjonalistów wyobrażenie plemienia jako statycznego, Lamkniętego i izolowanego organizmu nie podlegającego przemianom we\\nętrznym (zob.: Grimshaw i Hart. ł 994, s. 242; Kuper, 1987, s. 156). Włączenie się antropologii w politykę, często zresztą nieświadome, stwo·zyło tej raczej malo dotychczas popularnej nauce szansę na zdobycie silnej Jozycji akademickiej. Co wi'tcej, stawała się ona w ten sposób nauką stosowa1ą. której wyniki mogły znaleźć zastosowanie praktyczne. Z punktu widzenia 'OL\\OjU instytucjonalnego koegzystencja z kolonializmem była zatem dla lI1tropologii nader korzystna. Nie można jednak nie dostrzegać, że pociągała Jna także za sobą bardzo poważne skutki negatywne. Należały do nich niewątJli\\ie: gi<;boki regres teoretyczny, utrata, przynajmniej częściowa, niezależno;ci i autonomii poznawczej, a także - co stało się zapewne wbrew woli i inten:jom samych badaczy - uznanie antropologii za dyscyplinę "imperialną". Dodać jcdnak należy, że jakkolwiek gwałtowny rozwój badań terenowych, Jo\\slanie antropologii politycznej oraz instytucjonalny awans całej dyscypliny ;tały się możliwe dziyki mecenatowi administracji kolonialnej, to jednak sytuleja ta nic oznacza la, że antropolodzy stali się intelektualnymi lokajami kololializmu. Przeciwnie, w swych pracach niejednokrotnie dawali wyraz dezaproJacie względem niego i wyst'tpowali w obronie ludów plemiennych. Co więcej, o właśnie funkcjonaliści pierwsi wyraźnie sformułowali postulat relatywizmu ,ulturowego twierdząc, że analizowane przez nich zjawiska każdorazowo były Izależnionc od kontekstu, w którym występowały, oraz że tworzyły spójne ;ystemy, w których ramach istniała pełna współzależność pomiędzy poszcze;ólnymi elemcntami. W okresie postkolonialnym związki antropologii z polityką uległy istotnym lrzeobrażeniom. Przede wszystkim znacznie ograniczono fundusze na badania erenowe, co boleśnie ugodziło w podstawy metodologiczne nauki o kulturze, ;rając się przyczyml jej względnej stagnacj i i kryzysu 10. Ponadto, w całkowicie ldmiennych warunkach politycznych badacze natrafili na nie spotykane wcze,niej trudności. W powszechnym odbiorze społecznym antropologia uznawana in W.:dlug Kupna lo właśnie utrata możnych mecenasów była jcdną z przyczyn kryzysu nSl>tucionalncgo. IV jakim ;:nala;:la si.,: antropologia brytyjska IV latach siedemdziesiątych. Zob.: \. Kuper. JIi'Cd::.r chw:\'::'l/Ią a I'lIIYl1ą, Lódź 1987, ro;:dz. 8 (s. 241-253). �66 była za naukę imperialną, której przedmiotem byli "dzicy", czyli ludy posiadające prymitywną kulturę. Przekonanie to sprawiło, że władze wielu pallst\\ postkolonialnych niechętnie odnosiły się do antropologów, niekiedy uniemożliwiając prowadzenie badaJl, lub ingerując w ich przebieg (zob.: Kuklick, 1991. s. 192-193). O ile zatem uprzywilejowana pozycja badacza działała wcześniej na jego korzyść, o tyle w nowych warunkach, obróciła się przeciwko nienlll (por.: Gellner, 1995, s. 179). Historycy myśli społecznej zgodnie dziś podkreślają, że w obliczu przeobrażeó polityczno-społecznych, jakie z początkiem lat sześćdziesiątych zaczęły się dokonywać w Trzecim Świecie, antropologia zmuszona została do ponownego przemyślenia wielu swych podstawowych zalożeó teoretyczno-metodologicznych (zob. m.in.: Ingold, 1990; Kempny. 1994; Gellner. 1(95). Konsekwencją tej reorientacj i było zrewidowanie dotychczasowych poglądów na temat ludów plemiennych. Funkcjonalizm opierał się na przekonaniu, że przedmiotem badall antropologi i są proste, izolowane ludy pierwotne charakteryzujące się wewnętrzną spójnością i brakiem dynamiki. Dopóki trwał system kolonialny przekonanie to wydawało się uzasadnione. Jednak w zupełnie odmiennym kontekście politycznym legło ono w gruzach (zob.: Kempny. 1994. s. 89). Kategoria stabilnych i zamkniętych społeczeóstw okazała się całkowitą ilu/ją· Krach systemu kolonialnego w Afryce, tradycyjnym obszarze badaJl antropologicznych, obnażył fałszywość przekonania o stabi Iności i równowadze pierwotnych struktur społecznych. Z dnia na dzielI zaczęły one podlegać dynamicznym procesom modernizacyjnym, w których wyniku powstaly nowe narody i pailstwa, a wspólnoty plemienne zostały włączone w skład większych formacji politycznych. W tej sytuacji przedstawianie ich jako izolowanych i zamkniętych całości synchronicznych stało się niemożliwc. Prawa statyki społecznej okazały się bezradne wobec zmieniającej się rzeczywistości. Pojawiła się zatem konieczność zastąpienia dotychczasowcj teori i synchron icznej nowym podejściem, które by było zdolne uchwycić i zinterpretować zachodzące zmiany. W takich okolicznościach zrodziły się pracc Gluckmana ileacha. W miejsce systemowo-strukturalnego modelu spoJeczeóstwa wprowadziły koncepcję otwartego obszaru dynam icznych stosunków społecznych, na którym ścierają się sprzeczne wartości i interesy, a równowaga ma charakter czaso": i nietrwały (por.: Lewellen, 1992, s. 113). Era postkolonialna obnażyła słabość funkcjonal istyczncj tcori i plcm ien ia. W konfrontacji z dynamicznie zmieniającą się rzeczywistością rozwiał się mit o ich prostocie, stabilności i homogeniczności. Załamanie sit;: tych kanonicznych, jak dotychczas sądzono, aksjomatów społeczcllst wa pierwotnego zachwiało wiarą antropologów co do możliwości poznawczych strukturalnofunkcjonalnego badania form organ izacj i społecznej (zob.: Mach, 1989. s. 195). Co więcej, wobec fikcyjnego, jak się okazało, charakteru przyjmowanych przez �67 'unkcjonal istów zalożell, coraz wyraźniej zaczęto stawiać pytanie o wzajemne elacje pomi<;dzy teorią a rzeczywistością, Stało się ono szczególnie aktualne \ówczas, gdy badacze uświadomili sobie, że w nowym kontekście politycznym ch praca nic mogła być dłużej uważana za neutralną etycznie oraz wolną ld pozanaukowych implikacji. Najkrócej mówiąc, wobec zmieniających się l\\arunkowaJl politycznych zmieniała się również świadomość samych antroJologów (zob,: Kempny, 1994, s. 88-89). W nieuchronny sposób musiało się to ldbić na rewizji zalożeó leżących u podstaw pojęciowego modelu społeczeót\\ a pierwotnego. Byla to też z pewnością jedna z przyczyn odpowiedzialnych :a spadek popularności studiów nad organizacją społeczną ludów plemiennych. ~'o więcej. zainicjowana wówczas przez Leacha debata teoretyczna miała \krótce doprowadzić do zasadniczego przełomu w antropologicznym myśleniu l ..Innych" (zob.: Ingold. 1990. s. I). Obnażając słabość klasycznych teorii połeczel1stwa oraz "importując" na grunt brytyjski idee strukturalizmu franculiego. rzucił on swym kolegom intelektualne wyzwanie, apelując o ponowne lrzemyślenie koncepcji plemienia. Wszystko to ukazuje istotne znaczenie oddziaływania kontekstu historyczlo-politycznego na ewolucję antropologicznych wyobrażeó o społeczeI1stwach liemotnych. N ie można jednak zapominać, iż dodatkowym elementem, który \y\\ierał przemożny wpływ na teoretyczną konstrukcję przedmiotu badaó były akże czynniki subiektywne. Ich znaczenie, często niezwykle istotne, znacznie rudnicj jest jednak uchwycić. Mam na myśli osobiste doświadczenia autorów :olej nych koncepcj i, w tym zwłaszcza ich światopogląd, zarówno potoczny, jak Iaukowy. kształtowany w toku edukacji kulturowej i profesjonalnej. Wspo11I1iałemjuż wcześniej. że w tym kontekście postacią wyjątkową jest Leach, ,tóry pod kon icc swej kariery naukowej (Leach, 1984) świadomie zaczął pisać ) tym, co przez większość współczesnych mu antropologów pozostawało lieuświadamianc o obecności elementu subiektywnego we wszelkich fornach poznania antropologicznego. Uwagi te w dużym stopniu dotyczyły histoii poznania .Jnnego". Sądzę. że z tego powodu zasługują one na krótkie omó\ICnle. Leach w autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable in the ii.llorv ol British S'ocia/ Anthrop%gy wskazał na dwa elementy w swojej liografii - wykształcenie i pochodzenic społeczne, które ukształtowały jego yh\etkę naukową. W latach 1929-1932 studiował matematykę i inżynierię la uniwersytecie w Cambridge, a przeszło pół wieku później przyznał, e doświadczenie to wywarło przemożny wpływ najego późniejsze zainteresovan ia (Leach. 1984, s. 9). Antropologiczne prace Leacha dowodzą, że wyznanie to nie było pustą leklaracją. Przeciwnie, wydaje się, że proponowany przez niego sposób rozu[1icnia podstawowych pojęć, takich jak funkcja czy struktura, postrzeganie połeczellstw jako dynamicznych konstrukcj i mechanicznych oraz poszukiwa- �68 nie quasi-matematycznych wzorów strukturalnych - wszystko to było w jakimś stopniu inspirowane przez politechniczny punkt widzenia. Z racji swego ''''ykształcenia Leach znacznie bardziej interesował się wyjaśnianicm mechanizmów, dzięki którym systemy społeczne zdolne były, pomimo ciągłych przeobrażeń, zachowywać ciągłość i trwałość, aniżeli odkrywaniem szczegółó" budowy czy opisywaniem par1ykularności i wyjątkowości różnych ludó,\. Można także przypuszczać, że wykształcenie było jedną z przyczyn krytycznego stosunku do tradycj i funkcjonal izmu brytyjskiego, i to zarówno w wersJi Malinowskiego, jak Radcliffe-Browna. Dystansując się od dominujących wówczas wersji funkcjonalizmu Leach zbl iżał się jednocześn ie do kontynentalnego struktura Iizmu Lćvi-Straussa. choć - jak sam podkreślał - jego późniejszy "tlili" z teorią strukturalistyczną b: I pochodną zainteresował1 matematyczno-inżynierskich, a nie, jak si« nickied: sugeruje, wynikiem bezkrytycznego powielania cudzych poglądów (Leach. 1984, s. 18). Jeżeli wpływ edukacji specjalistycznej Leacha na kształt stworzonego przez niego modelu społeczeóstw pierwotnych wydaje się dość czytelny i stosunko\\o łatwo można go uchwycić, to znacznie mniej jednoznacznie przedstawia się próba wskazania, w jakim zakresie określała go jego pozycja społeczna (Leach. 1984, s. 2). Leach należał do pokolenia, którego czasy studenckie przypadły na przełom lat dwudziestych i trzydziestych. W Wielkiej Brytanii był to okres pogłębiającego się kryzysu wewnętrznego i zewnętrznego II. Jednym z dalekosiężnych skutków I wojny światowej było stopniowe załamywanie się projektu społeczel1stwa opartego na war10ściach konserwatywnych. Ówczcśni studenci w Cambridge, niemal bez wyjątku rekrutujący si<;:spośród absolwentów najbardziej prestiżowych szkół prywatnych, należeli do elity społcczcl1stwa brytyjskiego. Można by więc przypuszczać, że z racji zajmowanej pozycji to oni właśnie stanowczo będą się przeciwstawiać wszelkim zmianom. Tak jednak się nie stało. Przeciwnie, również w ich środowisku narastalo niezadowolenie z anachronicznego i niesprawiedliwego porządku społeczncgo, który \V ich oczach symbol izowała konserwatywna struktura uniwersytecka 12. Zdan jem Leacha, krytycyzm studentów wzmacniał dodatkowo fakt. iż jako obserwatorzy wewnętrzni, znający istniejący system niejako .,od podszewki" i stykając: się 11 W tym okresie dzynarodowej, wzrostu Wielka lecz Brytania prleżywala gospodarczego, wielkość nie tylko utracila również produkcj poważne i przemyslowcj Bylo to szczególnie widoczne na tle rozwijających nych i icmiec. Zob.: H. Kuklick, The Savage Antlll'opology 12 1885-1945, Cambridge Znakomitym korespondencja da rirtha. Zob.: "Cambridge świadectwem wewn.;trlnc oral wysokość rOlycj.; - na arcnie sradlo dochodu tcmpo nawdo\\ mi.;- .iei ego. siC; POl';!; ckonomicznych Stanów Ijcdnocz0Withill. The Social flisforv of8ritish Socia! ł 99 1. s. 22 nastrojów panujących wówczas Lcacha z Rosemary Firth. przyjaciółką R. Firth, A Cambridge Undergraduate' Anthropology" swą mocarstwow<\ trudności vol. 13, nu 3, 1989-1990 \V z dziccii\st\\'a środowisku i pll/nicIS/.ą Some j,'arlv I,ellers/i'ol/l (Spccial Issuc), s. 9-1 X. studcnckim .ie'';! /Oną Ra) mUIl- I,'dmulld I.ei/cil. �69 z nim na co dziell, byli pozbawieni złudzeó na temat panującego w nim ładu i harmonii. Wyrazcm buntu i dezaprobaty "młodych gniewnych" wobec konsenvatyzmu spo/ccznego stała się ożywiona działalność pol ityczna i sympatia dla poglądów lewicowych';. Z kolei protest przeciwko dominującej moralności purytaJlskiej manifestowal się w ogromnej popularności książek Bertranda Russella, które staly siy manifestem ideowym zbuntowanego pokolenia (Leach, 1984, s. 9). Doświadczenia okresu studenckiego określiły przekonania społeczne i polityczne Leacha, który do kOllca życia pozostał liberałem zaciekle zwalczającym wszelki konserwatyzm i ortodoksję, co nie pozostało bez wpływu na kształt uprawianej przez niego antropologii. Bez wątpienia współtworzyły one również przedsądy teoretyczne, zjakimi przystępował do badaJl obcych ludów. W takim rozumieniu proponowana przez niego wizja społeczeilstwa, jako dynamicznej struktury poddanej ciąglym napięciom i podlegającej stałym przekształceniom, może być odczytana jako świadectwo edukacj i kulturowej wyniesionej z okresu studenckiego. Co więcej, w swoim eseju Leach wielokrotnic podkreśla, że to właśnie zapatrywania społcczne ostatecznie zadecydowały o odrzuceniu przezell stabilnego modelu równowagi i zainteresowaniu problematyką dynamiki społecznej. Odróżniało go to wyraźnie od wielu wybitnych postaci brytyjskiego funkcjonalizmu (np. Firth, Fortes i Gluckman), którzy, jako przybysze z zell \\nątrz , zaakceptowali i zinternalizowali wartości, przeciwko którym wystęPO\\ ał (Leach, 1984, s. 12). Konkluzja Leacha była zatem nast~pująca: pozycja społeczna badacza i jego stosunek do konscrwatywnej doktryny społecznej, której ucieleśnieniem i ostoją był uniwersytet w Cambridge, kształtowały wizję porządku społecznego. z jaką przystępował on do badania ludów plemicnnych. Wszyscy, którzy aprobowali doktrynę konserwatywną opowiadali się po stronie badail synchronicznych i dowodzili, że naturalnym stanem wszelkich zbiorowości ludzkich jest stabilność i równowaga. Z kolei Leach, któremu bliższa była doktryna liberalna, odrzucal koncepcję ekwilibrium społecznego, postulował konieczność prowadzenia badaó diachronicznych i wskazywał na dynamiczny charakter procesow. spo Iecznyc Il I'.. :'--Jiezalcżnie od wątpliwości, jakie może budzić tak radykalne stanowisko, trudno oprzeć si<; wrażeniu, że edukacja kulturowa oraz specjalistyczna Leacha I; \\\;dlllg I.eaclw Ic"icowe sympatie ówczesnych studenlÓw Cambridge sprawiły. żc w cza- sie Ilojn)' donlllwej w Iliszpanii wi.:lu z nich wstąpi lo do Brygady MiJ;dzynarodowej, 7 ch~tniej CI:- lanych prz.Clnich teoretyków spolccznyeh był Marks (I.each. 1984. s. 9). II Fort.:s i (illlekan pochod/ili z /\fryki l'oludniow.:j. zaś Firth z Nowej Zelandii. " /aslilnilwiilć n:-ch 1\ B:-ć 11loie jego ")'bon·)\\ si.,: moina . .:zy wilgil. jaką Kszlaitowaniu opinie si.,: wlasnej na t.:n lemat i ich rzeC/.)'\listy u\lilgi te rz.lIcaj'lnowe śI\iatlo wpl)',,· sylwclki Lea.:h naukowcj są rodzajem był znaC/ni.: na wymiar przypisywał nic zoslala wtórn.:j mniejszy. pO/.nawcz.y znaczeniu pricz. racjonałizacji Naw':l formułowanych jeśli wątków niego przez. niego biografiez- wyolbrzymiona. wczcśniej lak bylo, a jednym dokonanych to z pcwnością konecpcji. �70 rzeczywIscle mogły wpłynąć na sposób. w jaki z czasem zaczął myśleć o dotychczasowych sposobach konceptual izovvan ia społcczel1stw pierwotnych. Możliwe jest również, że współkształtowały one założenia cpistemologiczne. z jakimi przystępował do badania obcych kultur. W każdym razie. także 'iVtym aspekcie Leach różnił się bardzo od swych poprzedników. Funkcjonal iści przywiązan i do klasycznej teori i rOZllan ia uznawal i. że doświadczenie empiryczne stanowi gwarancję obiektywności wiedzy naukowej. Za przekonaniem tym kryło się apriorycznie założenie. że zachowania. czyli ,Jakty empiryczne", istnieją w sposób realny i mogą być przedmiotem doświadczenia. Po etapie badał) terenowych antropolog przyst<;pował do uogólnienia swoich obserwacji. Tak powstały opis stanowił przesłankę do konstruowania modeli teoretycznych. Ich prawomocność poznawcza wynikała z obiektywności faktów empirycznych. Uzasadniony zatem wydawał się po.gląd, że teoria antropologiczna wprost korespondowała z rzcczywistością. Tego rodzaju empiryzm, dominujący w antropologii brytyjskicj do lat sześćdziesiątych, określany był przez Leacha jako przy/.iemny. W plaszczyźnie poznawczej był on bowiem oparty na z gruntu fałszywym zało/.eniu. że teoria w izomorficzny sposób przystawała do faktów. Leach nie podzielał tej optymistycznej wiary swych poprzedników i wskazywał, że kreowany przez nich obraz niezmicnnego porządku społecznego powstal w wyniku imputo'ivania badanym ludom wartości pochodzących z kultury własnej badaczy. Modele teoretyczne. w rodzaj u konccpcj i ekwi Iibri um czy segmentarnej struktury lineażowej, uznawał za konstrukty myślowe zrodzone w umysłach antropologów i dowodził, że nie mialy one wiele wspólnego z rzeczywistością. Wbre'i\ temu. że uważali się za empiryków to, jego zdaniem. byli konstruktywistami. którzy własne wyobrażenia udowadniali w tercnic. Fakty, na jakic tam natrafiali. interpretowali w taki sposób, by zgodne były z ich wizją świata. Nie dostrzegali przy tym, że zarówno obscrwacja uczestnicząca, jak jej opis i teoretyczne objaśnienie, zawsze obciążonc są osobowością badacza, mają więc charakter subiektywny (zob.: Leach, 1984, s. 22). Należy wyjaśnić, że przez "osobowość" rozumiał I,cach zespół przedsądó\\. z jakimi antropolog przystępował do badania rzeczywistości. Kształtowały się one w toku jego edukacji kulturowej, były wynikiem osobistych doświadczel). uwarunkowal1 spolecznych i historyczno-politycznych. a także indywidualnych predyspozycji intelektualnych. Przedsądy te w bezpośredni, choć na ogół nieuświadamiany, sposób wpływały na wizję przedmiotu badaó, rozstrzygał) o sposobie ich prowadzenia oraz ostatecznym kształcie proponowanych rozstrzygn ięć. Dlatego też, zdan iem Leacha, iluzją było przekonan ie empirykó\\ o istnieniu teorii wiernie odzwierciedlającej rzeczywistość. Przeniesienie europocentrycznych schematów myślowych na grunt bad3li antropologicznych zaowocowało powstaniem wielu fałszywych stereotypó\\ na temat społeczeóstw pierwotnych. W książce Socia! Anlhropo!o[{y (1982) �71 Leach wymieni! trzy najbardziej rozpowszechnione "mity". Pierwszy, dotyczący homogeniczności ludów plemiennych, drugi - ich rzekomo segmentarnej struktury i trzeci - ich mitopoetyczności (Leach, 1982, s. 142-145). Każdy z mitów zrodził siC; w wyniku włączania subiektywistycznych przedsądów do ustalel] o charakterze poznawczym. W rezultacie w antropologii wytworzył się obraz redukuj,\cy spoleczel]stwa pierwotne do statycznych, jednorodnych i segmcntarnych struktur zdominowanych przez system pokrewieóstwa. Z chwilą. gdy pogl'ld ten zdobył uznanie, cmpirycy zajęli pozycje konserwaty\\nc. Wykreowany przez siebie obraz stosunków społecznych uznal i za pnl\\dziwy i caly wysilck skicrowali ku temu, by wykazać, że tak jest w rzeczy\\istości. I nawet jeśli pojawiały się fakty, które stanowisko ich podważały, to konsenvatyści albo calkowicie je ignorowali, albo też - powołując się na statystykC; - wskazywali na ich marginalne znaczenie. Wląezanic sądów światopoglądowych do założer1 poznawczych antropologii zaowocowało taki.e utrwa len iem siC; obrazu "tradycyj nego" społeczet'Jstwa pierwotnego. Przymiotnik ,.tradycyjne" był, wcdług Leacha, wyrazem rozpo\\szechnionego przekonania o stabilności i niezmienności ludów plemiennych, sugerowal, że istnialy one poza historią i nic doświadczały kontaktu ze światem zewnętrznym (zob.: Leach, 1984, s. 14). Wyobrażenie to, sięgające korzeniami głęboko w historię europcjskiej myśl i fi lozoficznej, stanowiło istotny fragment przedsądów, z jakimi podejmowano badania terenowe. W oczywisty sposób sprZyjało powstaniu wszelkiego rodzaju modeli równowagi i - przynajmniej ~z'tściowo - bylo odpowiedzialne za bezradność antropologii wobec proble11at:k i zm iany spolecznej. Na tym jednak zafałszowan ie obrazu się nie kOll~zylo. Antropolodzy byli tak silnie przywiązani do mitu "tradycyjności" badalych przez siebie ludów, że rejestrując dane terenowe w sposób nieświadomy ~Iilllinowali ze swych prac wszelkie elcmenty postrzegane przez nich jako .obce ", nietradycyj ne. .Ieśl i natomiast zdarzało się, że były dostrzegane, o zawsze przedstawiano je jako obce i podkreślano ich destrukcyjny charakter Leach, 1989. s. 35). Opracowując materialy terenowe antropolog nie tylko usuwał z nich .\SZ) stko, co nie odpowiada lo wyobrażeniu o "tradycyjności", lecz również :alkowicie pomijal kontekst w jakim zostaly onc zgromadzone. Nic miało ~atelll szczególnego znaczenia, że np. większość informatorów Radcliffe3rowna była pacjentami szpitala dla chorych wenerycznie, a blisko 95% mateiałów etnograficznych dotyczących Indian Ameryki Północnej zgromadzonych :05ta10 w rezcrwatach (Leach. 1989, s. 44). N iezależnie od wszystkiego, .f~lkty·· bron iIy si<; si lą swej autentyczności. Dla większości badaczy zupełn ie lalllralnc bylo równic/. takic prowadzenie narracji, jakby w terenie nie byli ud/.1l1i z krwi i kości, lecz niewidzialnym medium, przekazującym czytelniko\ i obiektywny obraz rzeczywistości. N ie dostrzegal i przy tym, że sama ich �72 obecność mogła mieć wpływ na informatorów oraz na sposób, w jaki interpretowali różne aspekty swojej kultury (Leach, 1989, s. 39). Wyobrażenie "tradycyjnego" społeczel1stwa pierwotncgo było więc dla Leacha fikcją, kreacją stworzoną przcz antropologów, którzy nie potrafili uwolnić się ze swych etnocentrycznych przedsądów i konsckwentnie przedstawiali badane ludy tak, jakby żyły poza historią, w idealnym, nic zmieniającym się świecie. Tymczasem, jego zdanicm, nic istniały żadne przcsłanki, by tak rzeczywiście było. Niezmienny system kulturowy stanowić by musiał całkowitą anomai ię. Leach kwcstionując kolejne mity narosłe wokól spolcczCllstw pierwotnych podważał wiarę w możliwość obiektywnego poznania antropologicznego. Pod konicc życia, gdy sceptycyzm tcn był najsilniejszy, skłonny był uważać. że wszelka etnografia jest fikcją, to znaczy, nie mówi wprost o obiektywnej rzeczywistości. Dla Leacha nie był to jednak powód do podważania wartości prac antropologicznych, lecz jedynie przestroga, by uświadamiać sobie własne ograniczenia. Równicż tą drogą można bowiem - jak twierdził - dowiedzieć się czegoś o ludziach i ich kulturze (Leach, 1984, s. 22). W ten oto sposób badacz. który rozpoczynał swoją karicry jako kontynuator tradycj i empiryzmu brytyjskiego dotarł na pozycję określaną dziś jako postmodernistyczną. W pewnym sensie ewolucja ta możc symbolizować drogę, jaką w swojej ponad stułetniej historii przebyła antropologiczna reflcksja nad społcczel1stwami pierwotnymi. Wyobrazić ją można jako drogy po spirali. Punktem wyjścia było pytanie o sposób istnienia i funkcjonowania społeczcl1stw pierwotnych. Towarzyszyła temu ufność, że nauka jcst w stanic udzielić obiektywnej odpowiedzi. Kolejne etapy to coraz bardzicj zaawansowanc pod względem teoretycznym próby znalezienia takicj odpowiedzi. Doprowadziły one w efekcie do punktu, w którym poddano w wątpliwość dotychczasowe ustalenia i wyjściowe pytanie ponownie stało się aktualnc. Tym razem odrzuca się jednak naiwną wiarę, iż sięgając po coraz bardziej wyrafinowane narzędzia anal ityczne zdolni jesteśmy dotrzeć do obiektywncj prawdy o plemieniu. Prawda ta jest bowiem zawsze po części prawdą antropologa, a nic tylko badanych przez niego ludzi. Wszelkie ustalenia okazują się wynikiem negocjowania sensó\\ między badaczem i jego rozmówcami. Dyskurs antropologiczny jest współtworzony przez obydwie strony: wyposażonego w swe sądy kulturowe i pojęcia antropologiczne badacza oraz uczestników badanej kultury. Każda opowieść ma zatem charakter subiektywny, by nie powicdzieć podwójnie subiekty\vny. stanowi ledwie jedną z możl iwych interpretaej i obserwowanych i zarazem tworzonych zjawisk i - jako taka - nie może pretendować do rangi uniwersalnie prawdziwej. Wyobrażenia o rzeczywistości stają się jakby jej częścią. Nie oznacza to jednak wcale, by wysiłki zmierzające do poznania "Innego" były pozbawione sensu. Przeciwnie, dzięki zwiQkszonej samoświadomości uwalniamy nasze myślenie od wielu obciążell i zafałszowall, dzięki czemu jest �73 możl iwe da ISl:c uprawian ie "antropologi i plcm ien ia" jako retleksj i mówiącej coś istotnego () świecie innych ludzi. Myślę, że przekonanie to stanowi dobry prognostyk dla dalsl:ych studiów nad społeczellstwami pierwotnymi. BlnLl()(jRAFI/\ \ppadurai !\ 199::' /'lIl/llIg /liemrch,' III /1.1'/'/ace. W: Nereodlng CIl/tllra/ Anlhrop%gy, G. E. Marcus (e:d.). Duke: tJnive:rsily Pre:ss. s. 34-47, Durham. \sad T. 1973 .·(III/lm/l%g.\' I 'il)h l~ncolllI/eJ'. Routledge, aw/ Ihe ('olollio/ 3uchowski M. 1l) l)l> \/agw . .Iel/llllkc!o ~urs"la W. .I('::1-ka kllllllm \I' i sll'llktllra. I.ondon - New York. [JAM. Poznali. PTl., Wrocław. 1Ill'.'/i elll%gicnej. I (Y)6 ('::.I'lallie hIllIIIn'. l'i('(" s::kicI)w. l.tleU. lurvIa \V .. Pi,\tkll\\'ski K. 199.+ O .1 ('(//lIhl'l(~~l! I l)l)()-I9()() 1975 fL'orle sll'llkllilT Kultury, Warszawa. Cohe:n & We:sl. l.ondon. (!IIi/ergmdllale. bridge: Anthropology". li.s \1 19l)l) ricdman J. opowieH', Instytut 0l)()wlodo olltl'lllW/ogiclla crill '\ans-Pritchard F. 9()'+ (J 951) Social .llIlhmlllllog.". inh R. SOllie l:'al'/y I,etters ji-O!11 t'd!11und Leach, "Cam- vol. 13. no. 3. (Special spo!eclle! issue). s. 9- ł 8. Ossolineum, w alllmp%gll/Ilnkcjona!n('j. hihe.\'. Slales alld halls/omll/llons. Wrocław. w: ;\lorxist /Ina/yses and Social Anthrop%gy. M. Illoch (e:d.). (\SA Sludie:s 2. Malaby Pre:ss, l.ondon, s. 161-203. I~lincr L. I'oi('cle IlIIhl'e\l'lelislll'<I I lillie s::klc('. Universitas, 1995 rilllshaw !\ .. 199.+ Kraków. Ilart K. .llIlllml'ologl· no 3. s. aild Ihe Crisis o/Ihe IlIle//eclllo/s. "Critique of Anthropology" vo1.14. 227-26.1. I';':llldT. 1 ()l)() (ćd) lh<· ('ollce!,1 o(Soclely IS Theoretlco//v Ohso/ete:) A debate he/d in the Murie/ Scoll ('<'1111'1', (;lIin'rsllv oJ,Hanchesler 28 Oct. 1989. London. 199.+ (;"lIeml /lIlrodIlClioll. \\': ('Olll/Hlllioll Cncyclopedia ('/(/llII'e (f/u! Socia! I.ifi'. ROlli kdge:. London. :m[1ny 199.+ of Anlhropology. !Iul1lanity, M. ..1/lIrollll/ogia he:: dllg1ll01611' leol'ia .\jJo/ec::na be i/lI~ji, IFiS PAN, Warszawa. l[1ćr ..\. 19l)7 I()l)l) .\!!('d::1' cha!'\'::III1/ a 1'11/1'111/ . .'tlllrop%gia lill' /1II'ellliml oj I'rilllilivc Kcgan PaliI. l.onLion. /wyty/ska 1922- / 982, Łódź. .'lociel)!. ii'fllls/orlllatiuns of an Jl/usion, Routledge: & �74 1992 Postmodernism, Cambridge logy" I (Part lA). s. 57-71 Kuklick H. 1991 and the Great Kalahari f)e!Jate ... Social The Savage Wilii in. The Social Historv oj British Social Anthropology Cambridge Univcrsity Press, Cambridge. Anthropo- 1885-19-15. Leach E. R. Rethinking Anthropology, Thc Athlone Pn::ss. London. 1961 1965 (1954) Political !J:vstems of Ilighfand Burma. II Studl' oj Kachin S'ocial StruCIure. Bacon Press. l3uslon. 1982 Social Anthl'Opology. Fontana, Glasgow. 1984 Glimpses of lhe Unmentionable in the HistOly of IJritish Social IllIthropologv .,Annual Rcviev ul' Anthropology" vol. 13. s. 1-23 1989 Tribal Ethnography: Past, Present, Futw·e. w: IIistOly alld Flhllicity. L Tonkin. M. McDonald. M. Chapman (eds.), ASA Monographs 27. London. s. 34-45. Levi-Strauss c. 1949 Les structures elementaires de la parente, Presse UI1vasitaires (k France. Paris. 1970 /In/ropologia slrukturolna, PWN. Warszawa. Lewellen T. Political Anthropology: an Introduction. Bergin & Clarvey. Westport. CT 1992 Mach Z. G/ówne nurty wspó/c=esnej antropologii brvlyjskiej. II': /-.'mest (Jel/ller 1989 międ::.! ji/o::ojią a antropologią. red. t\. Flis, UMCS, I ,ublin. s. 187-211. Mucha J. Antropologia stosowana w ujęciu /Jl'Onis/awa Malillowskiego. w: lIn/ropo/agia 1985 spo/eena Uronis/owa Malinowskiego. red. M. Flis. A K. Paluch. PWN, Wars7alla. 5.206-234. Szacki .I. Historia myHi socjologic::nej. t. 1-2. PWN. Warszawa. 1983 Vincent .I. Enganging Ilisloricism. w: !?ecapturing ,/Illhropologv. Working in the Presel1l. 1992 R.G. Fox (cd.). School of American Rescarch Press. Santa Fc. s. 45-58. Wojciech Dohnal SOME REMARKS ON THE SUBJECT OF HISTORY OF ANTHROPOLOGICAL CONCEPTIONS OF PRIMITIVI: SOCII:TII:S AND ON Tl-IE CONDITIONS ACCOMPA YINCi TIIJ:lR FORMATlO. (Summary) The artick is devoted to critical rel1ection on anthropological conceptions or primitivc socie· tics. i. c. on theories concerning their group organi/.ation and runctioning. It prcsents crucia stagcs in the historical proCl::SS of devclopment of anthropological concl::ptions or trihe (fi'olll th, rise or anthropology to thl:: present) and tries to highlight thl:: contcnl and mcthodological '::I·alu· ation of the conc.::ptions. In pr.::sentation or ea.::h conc.::ption. an attcmpt has h.::en mad.:: lo discus' its cognitive value and to identifY the reasons which led to a given conceptualization of primili\ ( societies in the constantly evolving anthropological discoursc. The spectrum of the reasons is very wide. ranging from intcrnal (cognitivl::) to extcrnal (noll cognitive). The importance of the rormer unes has becn quite widely r.::wgnizccl, as the theordica �75 and Illdhodological the tribe. This rhe history premises directly of the development alket the perception by the model is well illustrated of a given of primitive of anthropological thought would la~c into aceoun! Ihe non-cognitive factors and Icmperamcnt of the researcher: li'om the ..spirit of the epoch" master: frum the membership cnnducted research. as it \\ as attempted thc relations ,icscriptions school context case. if wc did nOI to individual to the intluencc to the area in this by evolutionists. not bc complete from the political anthropological problem. formulated traits of a particular in which a scholar /\11 nf these het\\'een of cthnolngieal of some ranging socicty to prove arc non-epistemological external factors. which, however. on the oceasion of discussing Edmund Leach's views and anthropology coneeptions of ..realil)" lions born out of the conlact about and co!oni;liism. the non-Ićuropean in this ease of primitive of I:uropcan thought turn out worltl: societies cssential conceptions. - but which with Ihc hitherto for the which dcvelopment are cxist as certain unknown social not mere construc- phenomena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81f8f1bf28ff2753a6d2fba18917fe48.pdf d7bada0013eba4774a8d77de21ad57fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2389 Title A name given to the resource Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.12-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska Jerzy Nowosielski to niezwykła postać - tak pod względem osobowości, poglądów, jak i dorobku artystycznego. W wielu opracowaniach nowoczesnej sztuki autorzy rozpoczynają swą analizę stwierdzeniem, iż wymyka się on wszelkim klasyfikac­ j o m , nie pasuje do żadnego z panujących kierunków. Rzeczywi­ ście jest to artysta ze wszech miar oryginalny, niepowtarzalny i niepodrabialny. Jego charakterystyczny styl o ścisłych zasa­ dach i prawidłach, jest łatwo rozpoznawalny nawet okiem laika, który z twórczością Nowosielskiego miał choćby minimalny kontakt. Ponieważ mamy do czynienia z niewątpliwą osobowością artystyczną, wszelkie wpływy i ewentualne analogie stylowe przy bliższej analizie okazują się powierzchowne i pozorne - Nowosielski posługuje się własnym, oryginalnym językiem. T y m bardziej więc trudne staje się zadanie historyka sztuki próbującego odnaleźć w tej różnorodności charakterystyczne wyróżniki umożliwiające dokonanie porównań, klasyfikacji i ocen, przy jednoczesnym poszanowaniu odrębności i niezależ­ ności analizowanych zjawisk. Spróbujmy więc określić na czym polega styl malarstwa Jerzego Nowosielskiego. Artysta nowoczesną formą wypełnia schematy starych kanonów ikonograficznych. Z doświadczeń sztuki współczesnej czerpie rozumienie koloru, zasady kom­ pozycji i surrealistyczną wrażliwość. Łączy je z nietradycyjnymi, oryginalnymi tematami. Myślę tu zwłaszcza o nie­ spotykanym nigdzie poza jego twórczością sposobie inter­ pretacji motywów samolotów i cerkwi. Istnieją one oczywiście w sztuce na zasadzie elementów towarzyszących, ale przez artystę podniesione zostały do rangi głównego i zasadniczego tematu oraz obdarzone pewnym znaczeniem. Tradycyjny jest natomiast, wielokrotnie przez krytykę pod­ kreślany, szacunek Nowosielskiego do formy dzieła sztuki. Artysta nie zastępuje malarstwa akcją, happeningiem, nie * Zarówno ten tekst, jak i Widzenie rzeczywistości są fragmentami pracy magisterskiej pod kierunkiem prof, drhab. A. K. Olszewskiego na A T K w Warszawie, 1994 narusza też stosunków twórca - obraz - widz. Dzięki temu czujemy się bezpieczni obcując z tą sztuką. Wśród klasycznych gatunków pejzażu, martwej natury, aktu, portretu pozbywamy się, tak typowej w stosunku do sztuki nowoczesnej, podej­ rzliwości i nieufności. Nie jesteśmy atakowani, prowokowani brzydotą, ogłuszani dysonansami. Jest to twórczość bezpieczna i przyjazna dla widza i w tej właśnie sferze szacunku dla odbiorcy, chęci podjęcia z nim dialogu, przekazania mu pewnych treści - bardzo tradycyjna. Jakie są podstawowe elementy języka Nowosielskiego? Według Leonarda „malarz ma dziesięć zadań, które musi przeprowadzić do końca w swym dziele, a to: światło, cień, kolor, bryłę, kształt, położenie, oddalenie, bliskość, ruch i spo­ czynek'". Prześledźmy w jaki sposób realizowane są one w twórczości artysty. Pierwsze z nich to światło i cień. Przestrzeń obrazów Nowosielskiego wypełniona jest jednorodnym, rozproszonym światłem. Brak jest jednego, określonego źródła, a raczej każdy z przedstawionych przedmiotów, osób i elementów pejzażu sam w sobie jest źródłem wewnętrznego promieniowania. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne na ikonach Nowosielskiego przedstawiających Świętych i Męczenników. Bliki światła na twarzach i szatach postaci zdają się potwierdzać teorie o boskich energiach przenikających ziemską rzeczywistość. Światło z samej swej natury jest nośnikiem ogromnej treści symbolicznej, jest sakralne, czczone jako źródło życia, przeci­ wieństwo ciemności, zwycięzca zła, niebezpieczeństwa. Tak jak w twórczości bizantyńskiej i średniowiecznej, światło Nowosielskiego jest jednorodne, wszechobecne, nie dające cienia. Cień, ciemność - jako opozycja jasności i dobra, są utożsamiane ze złem, zagrożeniem i potępieniem. Nie ma dla nich miejsca w obrazach Nowosielskiego, nawet w tych najbardziej zbliżonych do naturalizmu. Nie ma bowiem grzechu i rozpaczy w świecie harmonii. Kolor to jeden z elementów rozumianych przez artystę w sposób nowoczesny, wyrosły na bazie doświadczeń rewolucji sztuki współczesnej. Jest odważ- II. 1. Portret z oknem, 1957 �w ш е ny. ż y y > unika wchodzenia w niebezpieczne związki silnych kontrastów. Ulubionymi barwami artysty zdają się być: czerwień, błękit i zieleń - wyznaczające tonację obrazu lub konfrontowane ze sobą w śmiałych zestawieniach. Kolor wyraża stany emocjonalne. Autor odżegnuje się wpra­ wdzie od świadomego stosowania jakiejkolwiek symboliki i zabrania również nam doszukiwać się j e j , jednak oczywiste jest, że określone barwy wywołują określone skojarzenia. Nie chodzi nam tu rzecz jasna o próbę czytania przesłania autora, rozumienia jego obrazów i przeintelektualizowania ich treści, ale o zwrócenie uwagi na fakt, świadomego moim zdaniem, budowania nastroju i charakteru dzieła kolorem. Artysta opiera się na podstawowych, zakodowanych w nas związkach znacze­ niowych - czerwony dla większości to kolor ognia, krwi, witalności, wojny i miłości; zielony - kolor życia, wiosny przynoszącej nadzieję odrodzenia; niebieski zaś jest barwą przestrzeni, nieba, powietrza, jest najbardziej niematerialny i najzimniejszy. W porównaniu z szalonym rozbudowaniem treściowym symboliki X V I I I i XIX-wiecznej, można więc uznać, iż w takiej formie nie interesuje ona artysty. Jego znaki i przekaz są bardzo proste, lapidarne, a zarazem dobitne i jasne. 2 Kolor ma jeszcze jedno zadanie. Buduje bryłę. Jest ona wprawdzie zredukowana do minimum - większość obrazów ogranicza się do operowania płaszczyznami - ale gdy istnieje, to właśnie dzięki barwie zróżnicowanej walorowo lub kolorys­ tycznie. Natomiast wespół z linią tworzącą kontur, kolor określa również kształty i wzajemne położenie przedmiotów. Właśnie te dwa czynniki - kolor i linia - budują obrazy Nowosielskiego; tworzą płaskie plamy, niemalże monochromatyczne, z wyraźnie zaakcentowanymi granicami i podziałami, o prawie jednolitej intensywności całej powierzchni barwy. Przestrzeń sprowadzo­ na zostaje do płaszczyzny, jednego planu, na którym wszystkie elementy potraktowane zostały w jednakowy sposób. Dlatego trudno mówić w tym przypadku o oddaleniu lub bliskości. Każdy fragment płótna zdaje się być równo odległy i niedosięgły dla widza. Pewne ustępstwa na rzecz perspektywy widoczne są jedynie we wczesnej twórczości (lata 40. i 50. - m.in. cykl Pejzaże łódzkie). W późniejszych obrazach głębia i oddalenie sugerowane są tak lubianym przez artystę motywem okna, uchylonych drzwi i obrazu w obrazie. Ruch związany jest z akcją, działaniem, rozgrywającą się historią. Jest więc oczywiste, że w tym znaczeniu w obrazach Nowosielskiego nie może być dla niego miejsca. Za element zastępujący go można uznać gest postaci (bardzo jednak ograniczony) oraz nietypowy sposób kadrowania obrazów (przede wszystkim aktów). Jerzy Tchorzewski zwraca uwagę na istnienie jeszcze jednego, specyficznego rodzaju ruchu - we­ wnętrznego, porządkującego układ dzieła i determinującego sposób jego odbioru. Przestrzeń obrazu, zamknięta w sobie, rozwija się i otwiera w określonym kierunku. Posiada jedno jedyne wyjście, które wskazując odbiorcy narzuca tym samym jedyną możliwą drogę percepcji. Często wyjściem tym jest skrawek nieba u góry obrazu . 3 Ostatnie zadanie malarza - spoczynek - najpełniej udało się Nowosielskiemu zrealizować. W zasadzie jest to główny aspekt Jego twórczości - statyka, hieratyczność, wywołujące wrażenie "stojeństwa i monumentalności, rodzące dystans, respekt ' szacunek. Jednocześnie z doświadczeń wynika, że spoczynek J stanem nietrwałym, a więc towarzyszy mu oczekiwanie zmiany, ruchu, działania. Dlate go w efekcie powoduje w nas "ezucie niepewności, tajemniczości, ciekawości. I m bardziej nieruchome jest ciało tym bardziej wyraźny i przekony­ wujący staje się ruch ducha. Znieruchomienie oblicza oznacza \Vm P ° ' > przynależność do krainy milczenia . nowosielskim raju powszechne szczęście i harmonia rówobjawiają się spokojem, statyką i spoczynkiem. est 0 W l e m r z e D e z s t w e n i a 4 Czy artysta zdołał więc sprostać dziesięciu zadaniom mala­ rza? Według mojej skali ocen - tak. Wolno jednak do­ mniemywać, że Leonardo z wielu p o w o d ó w nie byłby za­ chwycony tego typu twórczością. Spróbujmy teraz choćby w przybliżeniu określić miejsce Nowosielskiego we współczesnej sztuce. Jak dalece jest on spadkobiercą i kontynuatorem, czy reprezentuje ideały swego pokolenia, czy może nazwać go trzeba wielkim samotnikiem? Najczęściej dostrzeganą analogią i kryterium oceny twórczo­ ści Nowosielskiego jest malarstwo ikonowe. Wzorzec to tym bardziej oczywisty, że do jego wpływu przyznaje się sam artysta . Hieratyzm kompozycji Nowosielskiego, ahistoryczność scen i brak indywidualizacji postaci przypisuje się więc kanonowi ikonowemu, a wszelkie inne domniemane wzorce traktuje drugoplanowo. Rzeczywiście wydaje się, że artysta przejął z ikony jej sposób traktowania przedstawianych osób, krajobrazu, architektury. Stąd, być może, wynika tak typowa dla Nowosielskiego deformacja, odrealnienie i transformacja świa­ ta. 5 Najbardziej jednoznaczne i najlepiej widoczne jest znaczenie ikony na poziomie schematu kompozycyjnego, niejednokrotnie bezpośrednio od niej przejętego (por. Pejzaże ,,z Życiem", Ikony cerkwi i Monografie). Tu analogie są oczywiste i z pewnością świadomie przez artystę tworzone. Bardzo ważnym, jeśli nie najistotniejszym - bo wykraczają­ cym poza warstwę formalną dzieła, elementem pokrewnym ikonie jest sposób ilustrowania czasu. Otóż artysty nie interesują wydarzenia, akcja, czas historyczny. Jego czas, to czas, w któ­ rym nic się nie dzieje - nie ma ruchu, ani zmian: przedmioty, osoby, przyroda trwają w bezruchu, spokoju, bezczynności. Zdają się być ponadczasowe, nierealne, odmienione. I w tej warstwie twórczość Nowosielskiego może najbardziej zbliża się do ikony - obrazu, który jest objawieniem rzeczywistości nowej, przemienionej, przebóstwionej. Świat materialny staje się w nim przezroczystą zasłoną świata duchowego , zwierciad­ łem Niestworzonego , obrazem przemienionego świata wieków przyszłych *, objawieniem raju j u ż tu - na ziemi . W praktyce artystycznej założenia te wymagają ograniczania biologizmu, naturalizmu i materialności, przy jednoczesnym akcentowaniu pierwiastka duchowego, transcendentalnego, ponadczasowego wreszcie. 6 7 1 9 Zauważmy jednak, że ten sposób interpretacji czasu nie jest właściwy wyłącznie ikonie. Powszechny zwłaszcza w malarst­ wie średniowiecza zatraca stopniowo s w ą powszechność, ale pojawia się w twórczości pojedynczych artystów w całej historii sztuki aż do czasów nam współczesnych (pejzaże Breughela, twórczość Leonarda da Vinci, El Greca, Vermeera, martwe natury Chardina, Cezanne'a i innych). Towarzyszy on dążeniu do ukazania rzeczywistości w sposób pełny, próbom uchwyce­ nia i określenia jej istoty, przenikającej j ą zasady, a nie poprzestawaniu na opisie jej zewnętrznej, materialnej warst­ w y . Z biegiem czasu sztuka zagubiła tę wrażliwość i umiejęt­ ność czytania przyrody. Dziś postępująca desakralizacja obej­ muje w zasadzie wszystkie aspekty ludzkiego życia, poczynając od otaczających nas - przyrody i domu - poprzez ciało człowieka, jego moralność, a na twórczości artystycznej koń­ cząc. W tej sytuacji czas przedstawia się jako niepewne trwanie, ulotne, wiodące nieuchronnie do ś m i e r c i " . 10 Widzenie rzeczywistości przez Nowosielskiego jest inne. By je przybliżyć posłużmy się autorytetem Ełiadego. Według niego „dla człowieka religijnego natura nigdy nie może ograniczać się do naturalności. Zawsze niesie ze sobą ładunek wartości religijnej. Jest to oczywiste wobec faktu, że kosmos jest dziełem bożym - wyszedłszy z rąk Boga nadal nasycony jest świętością. W samej jego strukturze i zjawiskach objawiają się różne modalności sacrum. Przyroda wyraża zawsze coś co ją przeras- 13 �II. 3. Pejzaż.. 1966 la, a człowiek religijny poprzez naturalne aspekty świata ujmuje nadnaturę"" W tym świetle twórczość Nowosielskiego odczytywać należałoby w myśl średniowiecznej zasady estetycznej: per visiblia ad invisiblia. M o i m zdaniem Nowosielski czerpie in­ spiracje właśnie z tego okresu - ze sztuki średniowiecza, pojętej szeroko - nie ograni­ czonej tylko do malarstwa ikonowego Szczególnie zaś bliska jego malarstwu wy­ daje się epoka przedromańska i romańska. Obecność ikony bez wątpienia widoczna jest w sposobie traktowania postaci oraz w wykorzystywanych schematach kompo­ zycyjnych i ikonograficznych. Ogromne jest też znaczenie teologiczne ikony - prze­ niesione przez artystę na cały obszar sztuki. Jednocześnie jednak rodzaj perspektywy, sposób traktowania pejzażu, a zwłaszcza kolorystyka i rysunek obrazów Nowosiels­ kiego przywodzą na myśl wczesnośrednio­ wieczne miniatury o prostych schematycz­ nych, „dziecięcych" formach zbudowa­ nych z plam intensywnych barw obwiedzio­ nych ciemnym konturem. П. 9. Pejzaż górski, zielony, 1974 Za tymi skojarzeniami zdają się dodat­ kowo przemawiać analogie formalne po­ między twórczością Nowosielskiego a ma­ larstwem kilku innych krakowskich artys­ tów. Myślę tu przede wszystkim o Teresie Stankiewicz i Witoldzie Damasiewiczu. oraz Jerzym Skąpskim i warszawianinie Andrzeju Podkańskim. W przypadku tych artystów konotacje ikonowe nie mają tak oczywistego - kulturowego, uzasadnienia jak u Nowosielskiego, ich język form zdaje się jednak wypływać z fascynacji podob­ nym okresem historii sztuki - wczesnym średniowieczem . 11 II. 5. Ulica (Manekiny). (1959) II. I I . Pejzaż z. koleją. 1985 \J ł II 12. Pejzaż górski. 1961 i • Popularność wieków średnich jest współ­ cześnie zjawiskiem szerszym i obejmuje obok fascynacji gnozą i kabałą również zainteresowanie estetyką i sztuką tego okre­ su. Wymienić należy w tym miejscu na­ zwisko Henryka W a ń k a - artysty tworzące­ go obrazy oparte (między innymi) o śred­ niowieczny repertuar motywów ikonografi­ cznych. Zwróćmy też. uwagę na pozytywny odbiór tego typu dzieł zarówno przez pub­ liczność jak i krytykę. Zdaje się on świad­ czyć o powszechnym zapotrzebowaniu na twórczość - w cudzysłowiu - "metafizycz­ n ą " , o wykształconej - dzięki doświad­ czeniom sztuki współczesnej - wrażliwości na średniowieczną ekspresję i o tęsknocie za sztuką tajemniczą, symboliczną i m ' tyczną. |S Podczas analiz twórczości Nowosielskie­ go częste i kuszące są również odwołania^ sztuki tzw. prymitywów, naiwnych czy niedzielnych malarzy. Przy czym wyraźnie podkreślić należy, iż malarstwa Nowosiels­ kiego prymitywnym ani niedzielnym na­ zwać nie można. Naiwność jego płócien nj jest bowiem spontaniczna i naturalna, 0 e I. 7. Cerkiew z lokomotywą, 1989 13. Lomisko wielkie, 1966 a �wynika ze świadomego wyboru i decyzji artysty, jest wtórnie wyzwalanym środkiem ekspresji' . Bardzo dobrym porównaniem, jasno po­ kazującym zależność i jednocześnie wyraź­ nie rysującym odrębność Nowosielskiego od sztuki naiwnej, jest zestawienie jego malarstwa z twórczością Nikifora. Obu artystów łączy podobne pochodzenie - obaj wychowali się w mieszanej polsko-łemkowskiej, katolicko-unickicj kulturze . Za­ ważyła ona w dużym stopniu na rozwoju obu osobowości artystycznych. Wiodące tematy obrazów obu twórców są w zasadzie identyczne: ikony, pejzaż, architektura _ zwłaszcza cerkiewna, portret „reprezen­ tacyjny", cyrk, kolej. Ta sama jest też zasada malowania - kompilowanie najważ­ niejszych elementów zatrzymanych w pa­ mięci lub podsuniętych przez wyobraźnię oraz komponowanie płótna plamą ciężkiej, „mięsistej" barwy i mocną linią konturu. Ale na tym wszelkie podobieństwa się kończą. 4 ;jzaz syntetyczny, 15 Różnice łatwo będzie dostrzec porów­ nując ten sam temat - np. motyw cerkwi, zrealizowany przez obu artystów. Świąty­ nie Nikifora to nie tylko sylwetki budyn­ ków, ale i wnętrza, przedstawione z drobiazgowością i hiperrealistycznym umiłowa­ niem szczegółu, konkretne miejsca i histo­ rie tłumaczone inskrypcjami. Nadrzędną zasadą kompozycji tych płócien jest horror vacui i dekoracyjność. Diametralnie inne są natomiast cerkwie Nowosielskiego - lapi­ darne, syntetyczne, ulotne i nieziemskie. „Siermiężnemu", ludowemu Nikiforowi przeciwstawia się wyrafinowanie i „intelektualizm" Nowosielskiego. Może jeszcze lepiej przeciwstawienie to widoczne jest w przypadku ikon: podczas gdy obrazy Nikifora bliskie są ludowej ikonografii i na­ iwnej deformacji. Nowosielski realizuje ikony Świętych z ogromną dbałością o dos­ konałość i finezję kompozycji. Jest jednak pewna cecha, która zbliża malarstwo Jerzego Nowosielskiego do sztu­ ki ludowej. Jest to moim zdaniem, stosunek artysty do tworzonego przez siebie dzieła do sztuki w ogóle. Nowosielski włącza całą twórczość w sferę sacrum, dobre obra­ zy, w tym również swoje, nazywa ikona­ mi • Jednocześnie jednak buntuje się prze­ ciwko włączaniu jego samego w nurt „do­ świadczenia ikony X X w i e k u " , określa swe obrazy mianem malarstwa narodzonego je­ dynie pod wpływem ikony . Wydaje się Cc, że artyście nie tyle chodzi o nazwanie ebie samego ikonopiscem, co o podkreśi e nadprzyrodzonego charakteru i roli sztuki 15. Wschód słońca w Bieszczadach. 1963 16. Cerkiew w ginach. 1977 II. 22. Villa dci Mysteri, 196! . — — 17. Cerkiew, 1992 II. 23. Cerkiew. 1990 jj i i 1 Cerkiew 24. Portret skrzypaczki. 1966 17 W| S| en W sztuce ludowej również obraz posiada szczególne, apotropaiczne znaczenie. Dla' go między innymi tak liczne są ludowe °P'e i odmiany obrazów cudownych i stąd Vnika też popularność wizerunków Świę- V e w Wnętrze autobusu, 1960 II. 25. Dziewczyny na statku. 1981 75 �18 tych pomocnych w nieszczęśliwych okolicznościach. Twór­ czość ludowa zrodzona jest z czystej potrzeby posiadania obrazu . Porównajmy te fakty z wypowiedziami Jerzego Nowosiels­ kiego. Artysta wielokrotnie podkreślał iż sztukę, piękno i dobro rozumieć należy jako synonimy ", a nadrzędnym zadaniem sztuki ma być jego zdaniem zwalczanie zła. O sobie samym mówi: „jako artysta jestem niejako posłany do piekła i mam wydrzeć tyle, ile się da z tego piekła, ażeby było zbawione" . W innym miejscu przyznaje się do wiary w to, że utrwalenie wizerunku pewnej rzeczywistości (w tym wypadku budynku cerkwi) chroni tą rzeczywistość przed z a g ł a d ą . 1 wydaje się, że artysta mówiąc to nie miał na myśli wyłącznie dokumentacyjnej funkcji malarstwa. Dodajmy jeszcze fakt niechętnego pozbywa­ nia się przez Nowosielskiego własnych płócien, a otrzymamy obraz artysty tworzącego „z potrzeby posiadania obrazu", otaczającego się, jak drogocennymi amuletami, własnymi płót­ nami - ikonami zbawiającymi świat. 19 2 21 22 Do której więc szufladki, z jakim -izmem, można ostatecznie włożyć twórczość Jerzego Nowosielskiego? W przegródce fowizmu czy koloryzmu nic mieści się ciężki kontur i architektoniczność płócien mistrza. Złudnym kryterium okazuje się też kubiczno-ikonowa maniera kształtowania form (tak charakterystyczna zwłaszcza dla pejzażu i post Cezanne'owskich martwych natur). Zostaje ona bowiem łatwo ponie­ chana na rzecz zwiewnej materii płócien w okresie „mozaiko­ w y m " i w ikonach cerkwi. Przy bliższym spojrzeniu okazuje się więc, że pozornie tak jednorodna - bo jakże łatwo rozpoznawalna, twórczość Nowosielskiego, jest jed­ nak bardzo złożona. W zasadzie tru­ dno nawet umiejscowić ją jednozna­ cznie po stronie realizmu lub abs­ trakcji. Artysta świadomie zdaje się balansować na krawędzi wielu współczesnych kierunków, czerpie z nich to, co jego zdaniem najlepsze i łączy z elementami tradycji. W gruncie rzeczy jest więc klasycz­ nym przykładem Artysty Prawdzi­ wego, syntetyzującego we własnym dziele dotychczasowe dokonania hi­ storii sztuki, zarazem wzbogacając je MHBHMMHHHBI PRZYPISY 1 Leonardo da Vinci. Traktu! o malarstwie, [w:] Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytność i do 1500. wybrał i opracował Jan Białostocki, Warszawa 1988, s. 555 Zbigniew Podg6r7.ec. Wokiil ikony. Rozmowy z. Jerzym Nowosielskim, Warszawa 1985, s. 90. Tenże, Mój Chrystus. Rozmowy z. Jerzym Nowosiels­ kim, Białystok 1993, s. 9 ' Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 79, 81, 82 E . Trubeckoj, Kolorowa kontemplacja. „Więź", 1975, nr 1, s. 58-60 ' Z. Podgórzec, Wokół ikony..., s. 8-22, 44, 188, Słowo od Jerzego Nowosielskiego, [w:] Sztuka a religia, pod red. Władysława Leszczyńskiego, Warszawa 1991, s. 17 ' Eugeniusz Trubeckoj, dz. cyt., s. 59 Paul Ewdokimow. Prawosławie, Warszawa 1986, s. 278 " Leonid Uspienski. Teologia ikony. Poznań 1993, s. 151 Sergiusz Bułgakow, Prawosławie. Za­ rys nauki Kościoła Prawosławnego, Biały­ stok 1992, s. 159 "' Por. Jan Białostocki, Sposoby przed­ stawiania czasu w sztukach wizualnych, [w:] Refleksje i syntezy. Warszawa 1987, s. 55-61 " Mircea Eliade, Sacrum. Mit. Historia, Warszawa 1993, s. 124 J.w., s. 125-126 " O wpływie estetyki wczesnego śred­ niowiecza na sztukę pokolenia, do którego należy min. Nowosielski pisał już w 1962 roku Aleksander Wojciechowski we wstępie do katalogu wystawy malarstwa J.Nowosie­ lskiego w Szczecinie. Por. Mieczysław Porębski, Granice współczesności. W związku z wystawą mala­ rstwa J.Nowosielskiego, „Przegląd Artys­ tyczny", 1956, nr 2, s.40. Andrzej Kostołowski. Sztuka „czystego oka''. Ze studiów nad malarstwem Jerzego Nowosielskiego, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe w Poznaniu 1993 /kaialog wystawy/, S. 55-56 Por. biografię Nowosielskiego [w:] Jfr rzy Madejski, Dorota Każmierska-Nyczek, podwójny, 1956 Tadeusz Nyczek, Jerzy Nowosielski. War­ szawa 1992, s. 46, oraz Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drewniaka nazwanego ,,Krynickim", „Polska Sztuka Ludowa , 1985, nr 3-4, s. 219-220 " Z. Podgórzec, Wokół ikony... s. 15. 177, tenże. Mój Chrystus..., s. 31 173-174 " Słowo od Jerzego Nowosielskiego, [w:] Sztuka a religia, dz.cyt.,s. 17,Ł Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 129 '* Józef Grabowski, Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław-Warszawfr Kraków 1968, s. 61 j.w. Z. Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 173--175 Z. Podgórzec, Wokół ikony..., s. 122 " Z. Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 174-175 O analogiach Pejzaży łódzkich do dzieł Ulrilla mówili m.in.: AWojciechowski (tekst zamieszczony w katalogu wystawy J Nowosielskiego w Szczecinie w 1962 г.), Bożena Kowalska (Niektóre problemy malurstwu'. Nowosielskiego. „Przegląd Artystyczny", 1961. nr I. s. 67-69), M. Poręb* (dz. cyt., s. 52). j» Por. M.Majka. Sztuka Nowosielskiego. „Życie Literackie", 1956. WPośród niezmiernie licznych wypowiedzi, rozmów i wywiadów uda lonych przez mistrza, klasykami gatunku stały się przede wszystkim Jw pozycje: J.Nowosielski, Inność Prawosławia, Warszawa 1991, oraz су ^ wane tu wielokrotnie dwa tomiki Rozmów z Jerzym Nowosielskim Podgórca 1 4 7 4 14 21 16 25 12 0 nowy, oryginalny pierwiastek wła­ snego talentu, osobowości i geniu­ szu. II. 26. Portret Przeszłość w pejzażach Nowosiel­ skiego odnajdujemy w utrillowskich zaułkach i surrealistycz­ nej nastrojowości miast De Chirica. W postaciach kobiet wyraźne jest echo Modiglianowskich giętkich rąk i łabędzich szyi. Portretowane osoby swą sztywnością i dostojeństwem, umieszczone we wnętrzach własnych mieszkań, obdarzone atrybutami swego losu - kojarzą się z tradycją sarmackiego portretu reprezentacyjnego . Martwe natury swą konkretnością 1 intensywnością dorównują Cezanne'owskim, a ich dziwność i tajemniczość bliska jest atmosferze przedmiotów nadrealis­ tycznych i metafizycznych obrazów Carry i Morandiego. Abstrakcje Nowosielskiego to z jednej strony post-malewiczowskie „kwadraty na t l e " , z drugiej -taszystowski epizod lat 50.. powracający później echem w poszarpanym, niby-burzowym niebie w wielu pejzażach mistrza. Nad tym wszystkim unosi się jeszcze duch hieratyzmu i ascezy Bizancjum wieków średnich. Podkreślić należy, że Nowosielski sam poddaje własną twórczość wnikliwej i fachowej analizie. Dostrzega i , co ważniejsze - przyznaje się do wielu swych artystycznych 24 fascynacji. Możliwość poznania Panteonu Sztuki Nowosiels­ kiego dają wypowiedzi mistrza . Przemawiają również same płótna. Artysta nawiązuje w nich szczególny dialog z tradycją, tworzy niby-kopic, pastisze czy parafrazy arcydzieł historii sztuki. Np. w Podwójnym Portrecie z 1956 roku Arnolfinich Van Eycka ubiera we współczesny garnitur i szpilki, a w Wenus Z lustrem namalowanej w 1968 roku bogini Velazqueza obcina włosy wg mody na chłopczycę z lat 60.. Czy to żart, czy hołd złożony przeszłości? Czy kpina z konwenansów i z naszej względem starych mistrzów czołobit­ ności? Czy może potwierdzenie wieczności i ciągłości sztuki? A może, jak to u mistrza w zwyczaju - wszystkiego tu po trochu...? IS 21 21 24 21 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecbebbc366bb02ddb3d5d01df9da0f40.pdf c6e8421af11b55406996f19336645aeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3031 Title A name given to the resource Kilka truizmów i refleksji na temat śmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej wytwory / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KILKA T R U I Z M Ó W KULTURY Różno k u l t u r y LUDOWEJ I REFLEKSJI N A TEMAT Ś M I E R C I , I SPOSOBU w różny sposób lozpnvw i a l y się z problematyką PATRZENIA i N A JEJ W Y T W O R Y tw órcom. Posługują się narzędziami, które wykształciła i c h 7 śmierci, m n i e j l u b bardziej eksponując j a w życiu społecznym, d y s c y p l i n a , narzędziami ograniczonymi, choć w miarę p e w n y m i , czyniąc z niej wartość nadrzędni}, przywolywaną p r z y w i e l u podczas g d y sfera ludowej w i z j i śmierci p o w i n n a była być badana okazjach, l u b też spychając tę problematykę w sferę milczenia. w zupełnie i n n y sposób. P o d m i o t e m badań byłby wówczas nie Zależało to oczywiście od r e l i g i i , od światopoglądu, o d h i e r a r c h i i twórca, n i o warsztat, uznawanych wartości. świadomość o d b i o r c y , wpływająca Są k u l t u r y , wymienię t u przykładowo ludową, kulturę Me­ k s y k u , w których wyobrażenie śmierci towarzyszy zwyczajom, nie peregrynacjo m o t y w u , w z o r u , ale na wybór w z o r u , n a jego modyfikację. Należałoby jednak w t y m celu zogniskować zain­ teresowania n a k u l t u r z e duchowej a nie t y l k o m a t e r i a l n e j , obrzędom a nawet zabawom, nie mówiąc już o folklorze czy działać zespołowo, w r a m a c h i n s t y t u t u etnologii (który- n i g d y sztuce. Są inne. chociażby nasza, w której stosunek do śmierci nie powstał) a n i e rozpraszać t e m a t y k i badawczej jest m n i e j d e m o n s t r a c y j n y , chociaż i w n i e j znamię obocności i n s t y t u c j a c h . Należałoby t a k dobierać kadrę naukową i kształ­ po różnych eschatologicz­ tować p r o g r a m y , a b y móc wykorzystać doświadczenia i m e t o d y j o j do „scenografii" wykształcone przez socjo-lingwistów, socjologów, psychologów, wiejskiego pogrzebu czy jasełkowych wizerunków śmierci byłoby etnologów, zwłaszcza spod z n a k u Levi-Straussa, Bartliosa, Cail- sporym lois'a. Tymczasom śmierci daje się wyraźnie dostrzec. P r o b l e m a t y k a na jost oczywiście złożona i sprowadzenie uproszczeniom. Dlatogo warto zasygnalizować różne aspekty tej p r o b l e m a t y k i , i t o nie koniecznie bezpośrednio zwią­ w naszych badaniach p o w o j e n n y c h wystę­ powała tendencja przeciwstawna, rezygnacja z całościowej w i z j i zane z kulturą ludową, czasem t y l k o wskazać n a t o m a t y fascy­ k u l t u r y badanej g r u p y n a rzecz opisu poszczególnych dziedzin; nujące badacza k u l t u r y u nie dość jeszcze zbadane i opracowane. opisu, p r a w d a , coraz bardziej kompetentnego, ale też i zawę­ Dlaczego ? żonego. Oddzielnie zajmowano się rzeźbą, strojem, pieśnią, zainte­ obrzędem, magią. U t r u d n i a to dostrzeżenie całościowego obrazu resowania etnografów a n i w końcu X I X , a n i w X X w i e k u . O j e j k u l t u r y ludowej i n a palcach jednej ręki możnaby wyliczyć ba­ aspektach k u l t u r o w y c h pisano do niedawna niewiele i dopiero daczy widzących zjawiska szerzej, w i c h w z a j e m n y m powiązaniu. Problematyka śmierci nie wywoływała większego l a t a siedemdziesiąte zaowocowały ważnymi p r a c a m i wprowadza­ jącymi tę problematykę w obręb refleksji antropologicznej. K i e d y m o w a o sztuce l u d o w e j trzeba jeszcze powiedzieć 1 o j e d n y m . W badaniach interesowano się nią z p o z y c j i zewnętrz­ Także w Polsce dopiero od k i l k u l a t datuje się wyraźne zainte­ nego obserwatora. Wpłynął n a t o f a k t o d k r y w a n i a poszczegól­ resowanie tematyką eschatologiczną, i t o zarówno wśród badaczy n y c h dziedzin tej s z t u k i przez miłośników rekrutujących się l i t e r a t u r y , j u k i etnografów, folklorystów, psychologów, h i s t o ­ z ryków, filozofów. K a ż d y dostrzegał t o , co go frapowało, co uznał za w a r t e opisu. 2 Ukazało się też k i l k a książek poświęconych kręgu inteligencji m i e j s k i e j , artystów, historyków sztuki. p r z y g o t o w a n i u do śmierci. Zdaje się, że można nawet, podobnie T a k n p . M a t l a k o w s k i opisując b u d o w n i c t w o drewniane Podhala j a k n a Zachodzio, mówić o „renesansie śmierci". J e d n a k m i m o zapewne n i e zdawał sobie nawet t o środki masowego przekazu nie podejmują szerzoj t e m a t y k i z wiorzeń związanych z ogniskiom d o m o w y m , piecem, tragarzem. eschatologicznej. J a k się wydaje społeczeństwo również nie wy­ N a pewno zetknął się z magią ciesielską, ale t o już go p r z y p i s a n i u kazuje książki n i e interesowało. 3 nią zainteresowania, wyjąwszy t y l k o aspekt nadziei, z a w a r t y w znanoj ksiażee Moody'ogo Życie po życiu. Więcej u w a g i poświęca się cmentarzom, jako miejscom pamięci narodowej oraz konserwacji najbardziej reprezentacyjnych obiektów. 4 Ale sprawy z s y m b o l i k i p r o g u , Sztukę ludową przeważnie opisywano przez analogię do s z t u k i w a r s t w e l i t a r n y c h . N i o wychodzono więc o d społeczności wiejskiej, lecz interesując się tą społecznością wyodrębniano to już inna sprawa, wkraczająca w sferę p o l i t y k i . Współczesna zjawiska, które zaliczano t y l k o w t e d y do „sztuki", k i e d y kores­ cywilizacja pondowały z i n n y m i , u z n a w a n y m i za wartościowe zachodnia, nastawiona na życie doczesne, coraz bardziej w swoj istocie laicka, coraz bardziej tragiczna i pozba­ w i o n a nadziei u n i k a t e m a t y k i eschatologicznej. O śmierci się nie pisze, w miarę możności — nie myśli. Jeśli śmierć jest kresem wszystkiego — liczyć się może t y l k o t o , co w pamięci i n n y c h pozostanie po nas. I w t y m sensie śmierć wpływa n a nasze za­ chowania. estetycznie. Interesowano się t y m , co rezonowało ze świadomością badających, co już u m i a n o dostrzec i zakwalifikować j a k o rzecz wartą odno­ towania. H i s t o r i a „sztuki l u d o w e j " jest w istocie historią jej „od­ krywania", n a z y w a n i a j e j . Z j a w i s k a b o w i e m istniały, ale dopiero nazwane przez badacza „sztuką" zaczynały w t a k i m k o n ­ śmierć n i e była tekście funkcjonować. Kryteriów szukano b o w i e m nie w k u l t u r z e zjawiskiem p r z e m i l c z a n y m , s p y c h a n y m n a margines, otoczonym badanej g r u p y , lecz ustalano je a r b i t r a l n i e , zgodnie z przyjętą niechęcią i lękiem. W k u l t u r z e przenikniętej wiarą nieporównanie koncepcją, n p . s t y l u Tymczasem w dawnej k u l t u r z e ludowej (Grabowski). większą była rola i miejsce śmierci w codziennym życiu człowieka. Oczywiście, czym bardzjej pogłębiały się więzi między wsią Można sobie zadawać p y t a n i e , dlaczego w opracowaniach a m i a s t e m , c z y m bardziej „ w i e ś " dążyła do przyjęcia wzorów dotyczących k u l t u r y ludowej t a k niewiele mówi się n a t e n t e m a t . miejskich a „ m i a s t o " interesowało się w y r o b a m i chłopskimi — Dlaczego w opracowaniach s z t u k i ludowej ograniczano się do t y m szybszy stawał się proces alienacji poszczególnych dziedzin opisu przedmiotów, pomijając powołujące je do życia idee. A n i t z w . s z t u k i l u d o w e j , o d r y w a n i a i c h o d k u l t u r o w e g o podłoża. h i s t o r y c y s z t u k i , a n i etnografowie dokumentując n a g r o b k i czy Następowało sprzężenie z w r o t n e , rzecz nazwana „ s z t u k ą " była krzyże cmentarne nie wychodzą już j a k o t a k a p r o d u k o w a n a , przyspieszając poza inwentaryzacyjny opis i próby przyporządkowania obiektów poszczególnym w a r s z t a t o m proces rozbijania k u l t u r y l u d o w e j . M o l i e r o w s k i p a n J o u r d a i n nie t y l k o d o w i a d y - �wał się, że mówi prozą, a b odtąd już wiedział, żo p o w i n i e n nością, rodziną, własną kulturą, obyczajem. mówić prozą. T a k weszliśmy jednostka dojrzewała świadomie d o śmierci. Sprzyjał t e m u kie­ u* etap „Cepelii", co pomijając W t y m modelu wszelkie inne konsekwencjo waży również na sposobu- myślenia runek wziostu u u t n r y t e t u o sztuce l u d o w e j . T a przykład z inst»tiii<-h miesięcy si arszy, i у n i większy należało o!;az_\ w ae m u szacunek. W k u l t u r z e , - (•tnografku ió.-d on wiaz /. wiekiem. Czym k t o (z „Cepelii") opowiada w a u d y c j i radiowej o pisankach. Wspo­ przechowywanej m i n a o m o t y w a c h zdobniczych, technikach, m a g i i , zabawach s t o p n i u innowacyjności, bardziej przede w s z y s t k i m pamięciowo, o n i e w i e l k i m z p i s a n k a m i , „zapomina" t y l k o o t y m , k i e d y i dlaczego l a d je olastyczność, śmiałość myśli i działań, o d w r o t n i e niż w m o d e l u liczyło się doświadczenie niż zdobił, k i e d y i dokąd nosił w koszyczku święcone. Głupota? w spółczosny m , k i e d y t o dominująca, roli," odgrywa młodzież (por. Oczywiście, alo jest w t y m coś więcej M. sposób mówienia i myśle­ nia o sztuce ludowej. Mead ). 6 Trzecim c z y n n i k i e m wpływającym w poważny sposób n a F a k t e m jest, że tendencje laieyzo\\nnia współczesnych w y ­ tworów imitujących sztukę l u d o w a (bo t a k w istocie nalożaloby je nazwać) pomagają zapomnieć o t y m , co było i d e o w y m podło­ żem i k o n t e k s t e m a u t e n t y c z n e j s z t u k i , służącej przede w s z y s t k i m własnej społeczności. D o dosernant yzacji tej s z t u k i w powszech­ n y m odbiorze p r z y c z y n i a się leż zwracanie uwagi przede wszyst­ k i m na wartości dekoracyjne, estetyczne;. W t a k i e j s y t u a c j i obowiązkiem czasopisma naukowego jest t r o s k a o t o , a b y zjawiska a r t y s t y c z n e postrzogać w ich k u l t u r o ­ w y m kontekście. Stąd między i n n y m i , widoczne już od k i l k u l a t stosunek do śmierci była wiara k a t o l i c k a , wiara w życie poza­ grobowe, w i a r a zapewne głębsza niż t o m a miejsce współcześnie, wiara bez wahań (pamiętam radość mojej c i o t k i , żo wkrótce umrze i połączy się zo s w y m mężem), a jeśli nawet podszyta łę­ k i e m , to przecież była to ciągle w i a r a w to, że po śmierci e o ś jest, żo będzio jakaś f o r m a istnienia, że śmierć nie jest kresem ostatecznym. Śmierć była w t a k i m r o z u m i e n i u m o m e n t o m ostatniej próby. Można było umrzeć w grzechu i być skazanym n a męki, ważno więc było j a k się odchodzi, j a k p r z y g o t o w u j e do odejścia. D o śmiorci się dojrzewało. starania r o d a k c j i „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " o rozszerzenie kręgu podejmowanej tematyki o antropologiczną refleksję nad k u l turą, zwłaszcza nad t y m i jej obszarami, któro nazywa się kulturą, duchową, społeczną, ai i у styczną. Stąd też próba podjęcia te­ Umierał człowiek, którego imię do dziś przejmuje grozą l u d z i m a t y k i związanej ze śmiercią, dostrzeżenia jej rzeczywistego mogo p o k o l e n i a . Skończyło się k o n s y l i u m , do łóżka zbliżył się w y m i a r u w życiu i działaniu l u d z i , w poglądach i zaebowaniach, o r d y n a t o r k l i n i k i . Chory spojrzał na niego mądrymi, pięknymi obrzędach, twórczości. D o p i e r o patrząc z t a k i e j p o r s p e k t y w y oczami i uśmiochnął się. Może m i Pan powiedzieć prawdę dok­ ua sztukę ludową można dostrzec w j a k dużym s t o p n i u jest ona torze, ponieważ j a n i o formą einanacji k u l t u r y duchowej społeczności w i e j s k i e j , j a k silnio To k o n i e c ! N i e boję się umioraó... splatają się w n i e j : w i a r a , wiedza, ambicje grupowe i jednost­ kowe, praca i zabawa, p o t r z e b a wyróżnienia się i zostawienia, śladu po sobio. Może zeszyt t e n pomoże, przez z a w a r t y w n i m w i o r z ę, żeby coś było po śmierci. Umierał spokojnie, sprawiedliwość ziemska obeszła się z n i m łaskawie a w inną nie wierzył... materiał i i m p u l s y zwrócić uwagę na w y m i a r i głębię przeżyć duchowych ludu. Różno śmiorci: s p r a w i e d l i w a , w d o m u , z s a k r a m e n t a m i , * gromnicą, zgromadzoną rodziną. Śmierć grzesznika. Śmierć nie­ spodziewana. Obecność p r o b l o m a t y k i śmiorci w k u l t u r z e , podobnie zresztą j a k Inaczej reagujemy n a śmierć, która następuje po długim jej obecność w życiu człowieka nie m u s i się manifostować bez­ życiu i na śmierć „niesprawiedliwą", zabiorającą n p . młodego pośrednio. Jest i wpływa na różno działania, m i m o żo możemy jej poetę czy a k t o r a , po którym wielo jeszcze można było oczekiwać. nie dostrzegać rejestrując Pamiętam roakcję n a śmierć Nardellego, Jedlewskioj, Morela, t y l k o zewnętrzną siatkę, powiązań. Zwrócę w t y m miejscu uwagę na. znamienny fragment opowia­ Wojaczka, Gałczyńskiego... I zdziwienie, k i e d y - dania W i l l i a m a Goldinga. Mowa. w n i m o Szwajcarze ,,(...) który chłopiec jeszcze j a k o - przeczytałem o śmiorci K i p l i n g a . J a k to? t o on jeszcze t a k się przyzwyczaił do swój J u n g f r a u , żo przestał na nią patrzoć. żył? Śmierć ,,za późno" — P e t a i n . B o h a t e r I w o j n y , t r a g i c z n y A l o ona wciąż w y w i e r a na niego wpływ, gdyż joj p u n k t widzenia starzec, który w i o r z y l , że kolaborując z w r o g i e m ocali Francję. przeniknął go na stałe". J u n g f r a u — „góra k a m i e n i , r z u c o n y c h Żył jeszcze po wojnie wiole l a t w więzieniu, o k r y t y niesławą. j a k w żongloreo, b y zastygnąć w p o w i e t r z u i spojrzeć z w y s o k a " . Żył za długo... Otóż, rozwija swą myśl G o l d i n g „ N i k t , k t o żył (...) góry k a m i e n i (...) jej n i o b y ł o . " W obok tej n i e byłby t y m s a m y m człowiekiem, gdyby 5 k u l t u r z e ludowej n i e znajdziemy wielu bezpośrodnich śladów śmierci, alo nie jest możliwa r e k o n s t r u k c j a tej k u l t u r y a n i mówienie o świadomości człowieka- I w . uwzględnienia f a k t u „iż j e j p u n k t widzenia przeniknął go na stało." W k u l t u r z e ludowej śmierć wpisana jest w t r z y kręgi l u d z k i c h doświadczeń. Różne śmiorci... Niezwykły opis umierania Iwana llicza w „ M a l t ę " R i l k e g o ; samotność śmierci w B e r g m a n a „Krzykach i s z e p t a c h " , o k r u t n a i piękna „Ballada o N a r a y a m i e " , opowieść o miłości i śmierci w japońskim filmie a u t o r s t w a Y u i k i o M i s b i m a , Eros i Thanatos w „Brzezinie" W a j d y , śmierć na wojnie młodego żołnierza biegnącego w pierwszy bój Pierwszy, t o porządek p r z y r o d y , to c y k l życia, obumierania, śmierci i odradzania się drzew, łąk, pól. Żyjąc w symbiozie — w o p o w i a d a n i u L w a Tołstoja; dliiga, straszna śmierć dziedzica - w f i l m i e Tarkowskiego, sekwencja śmierci p t a k a w „Żywocie M a t e u s z a " Leszczyńskiego, (ta powieka powoli zakrywająca oko!), śmierć linoskoczka z przyrodą, obserwując ją codziennie, człowiek silniej odczuwa w „ L a S t r a d a " Felliniego, zaskakująca europejczyku sekwencja siebie j a k o cząstkę wszeclicalości. Przynależy do togo samego radosnej u c z t y żałobników w „Mondo C o n e " Jacopottiego. porządku, w którym życie i śmierć splecione są w jedno, śmierć rodzi życie, życie p r o w a d z i k u śmierci. Drugim kręgiem jest świadomość społeczna, T o zadziwiająco j a k wyraziście zachowały się w mojej pamię­ ci te właśnie sceny, że t a k je silnie przeżyłem i n a d a l wspominając świadomość togo, że jest się cząstką g r u p y , r o d z i n y , w s i , p a r a f i i , ojczyzny. przeżywam. Zresztą nie t y l k o te. P r z y p o m i n a m sobie doskonale „ s w o j e " J e d n o s t k a wychowywała się i żyła w świadomości tego, iż są śmiorci. Te pierwsze: k i e d y miałem 3 lata sprawy nadrzędne: ziemia, rodzina, ojcowizna, ojczyzna. S i l n i e j ­ kanarka, (leżał n a w z n a k ze s z t y w n y m i nóżkami sterczącymi do - widok martwego sza r o l a t r a d y c j i w życiu człowieka mocniej wiązała go ze społecz­ góry)- Pamięć zarejestrowała r to t a k wyraziście, że widzę to �i teraz, j a k na f o t o g r a f i i . Pochowałem go w ja,sno-zielonym p u ­ Właściwie cale życie pracuje się na i ę chwilę. N a tę oconę. d e l k u o d w o d y utlenionej f i r m y L . Spiess i s y n , przewiązanym Co powiedzą? Już w t e d y n i c się n i o da. w życiu naprawić. Osąd na krzyż czarną wstążką. Później był nie t a k już bolesny pogrzeb l u d z i — to też ślad, j a k i pozostawiamy po sobie, to też w y r o k . m y s z k i , znalezionej w lesie. Pogrzob b a b c i , w o j n a , z sotek zabi­ * t y c h jedna scena, której zapomnieć nie mogę, mój przyjaciel, z którym rozstałem się przed godziną, z matą okrągłą dziurką w środku czoła- W!n.ściwie nawet k r w j nie było.... Śmierci nie­ — śmierć j a k o wybawienie, od ciężaru życia, choroby. potrzebne, możliwe do uniknięcia, najbardziej gorzkie — śmierć j a k o ofiara, śmierć Jezusa. z włas­ nego w y b o r u , kiedy wydaje się, że tak łatwo można było i m za­ — śmierć w imię wielkiej sprawy -— męczenników, Ojca Kolbego, pobiec. Śmierci l u d z i , śinierc ' psów. ukochanego k o t a , to zdziwie­ K o r c z a k a , walczących za ojczyznę, i ginących z jej i m i o n i e m nie, że w momencie odejścia zwierzę szuka samotności. Przez na u s t a c h . doświadczenie cudzych śmiorci oswajamy się z myślą o nieuchron­ śmierć do której się dojrzewa, dochodzi i śmierć przedwczesna, ności własnego końca. ,,niesprawiedliwa". 1 Dojrzewamy. * N a pogrzebie mojego ojca, w u j trąca m n i e łokciem. ,,Wiesz, to już 84 młodszy ode m n i e ! " Uniknąć- śmierci? N a j a k długo? W n a s z e j współczesnej k u l t u r z e da się wyodrębnić cztery mode­ lowe postawy : !. Śmierć jest końcem wszystkiego, trzeba więc cieszyć się ży­ ciem, żyć pełną, piiorsią, zdobywać, mieć. ( W t a k i m ujęciu życie jest d o b r e m najwyższym.) Oszukać śmierć. Marzenie o t y m , jakże częste w bajkach, w folklorze. Oswoić śmierć, przygotować się do niej za życia. N a c m e n t a r z u para staruszków siedzi obok siebie naprzeciw gro­ bowca. Złotymi l i t e r a m i wpisane ich i m i o n a , nazwisko. T y l k o d.aty bra,kuje. Tnni, opowiada się o t y m anegdoty, ale znam i f a k t y , śpią w t r u m n i e . N a w s i , ale i w mieście n a wiele l a t przód spodziewaną śmiercią szyto sobie suknię do t r u m n y , szykowano garnitur. 2. Śmierć jest końcem życia. Zostaje tydko pamięć o człowieku, ślad jego działalności. Trzeba więc t a k żyć, t a k działać, a b y n a tę pamięć zasłużyć. 3. Śmierć jest końcom jednostkowej egzystencji, ale żyjemy w p o t o m s t w i e , jesteśmy częścią r o d z i n y , społeczności, n a r o d u , kultury. 4. Śmierć jost t y l k o granicą między życiem doczesnym a wiecz­ n y m . A b y na życie wieczno zasłuży ć trzeba żyć godnie. Źyó d l a r śmierci. ( W t a k i m ujęciu śmierć jest ostatecznym egzaminom, a wartością najwyższą — życie wieczne). * W k u l t u r z e l u d o w e j , przenikniętej wiarą, dominował ten właś­ Czy ktoś prześledził proces dojrzewania myśli o śmierci w życiu l u d z k i m , poczynając o d wyobrrżeń dziecięcych aż po u p r z y t o m ­ nienie sobie nieuchronności własnej śmierci? nie o s t a t n i model. Oczywiście, j a k t o przeważnie bywa, z m o d e l a m i są ono j a k na,jba,rdziej słuszne, tyło tyłko, żo nie zawszo sprawdzają się w życiu. Dominują postawy mieszano, w których można j e d n a k dopatrzeć się przewagi któregoś z modeli. Poza t y m w życiu postawy mogą się. zmieniać. K i e d y miałem 6—7 lat przerażała m n i e myśl o śmierci cieplnej * wszechświata. Dobrzo pamiętani ten strach, znacznie większy niż na. myśl o mojej śmierci. Cudowna moc w i a r y ! Życie ziemskie staje się etapem, przedsion­ k i e m do w iecznego. Czasem próby d l a chrześcijan, fazą oczyszcze­ nia, - dla wierzących w reinkarnację. Trzeba godnie żyć, a b y godnie umrzeć, aby zasłużyć na t o , co będzie, j a k zostaniemy N i e lubiłem i nie lubię rozstań, rozłąki. W każdej jest ziarno śmierci. ocenieni. Śmierć w e r y f i k u j e nasze życie. Czy istnieje silniejszy bodziec dla, życia- godziwego? Śmierć staje się nadzieją, skrzyw­ dzony, b i e d n y , poniżony Wiara, nadaje t a m zostanie nagrodzony. światu sens. Niesprawiedliwości, cierpienia zdają się czemuś służyć. Wszystko jest zapisane, wszystko służy Trzebiatów: stolarz, wyrabiający t r u m n y , siedzi przed swym zakładem, przechodzą, ludzie. Ósemka, m r u c z y , d w u n a s t k a , znów jakiemuś celowi, m y t y l k o o t y m nie w i e m y , ale wierzy my, że r niebo n i e jest t y l k o bezkresną otchłanią a śmierć kresem. ósemka. Obsługa śmierci jest t a k i m s a m y m zawodem j a k i n n e : * ksiądz, lekarz, pielęgniarka, reanimator, nosiciel zwłok, p r a c o w n i k k o s t n i c y , t r u m n i a r z , grabarz, kamieniarz, dozorca c m e n t a r n y . Umysł ludzki porządkuje. Cala działalność człowieka da się sprowadzić do tej r o l i porządkowania, c z y l i rozumienia, a co za t y m idzie i nazyA\ anią,. Rozpaczliwa chęć uwierzonia, że przocioż P a n i ! toż szkoda t a k i e dobre pantofle dawać. Zupełnie nowe, L e p i e j t a k i e , z t o k t u r y . Wyglądają t a k samo, a tańsze. istnieje porządok wszechświata, wieczna h a r m o n i a w której każda istota, zwłaszcza człowiek m a swój sens. T a k a n a i w n a nadzieja, że świat * jest czy mś na kształt w i e l k i e j układanki r „puzzle'', w której każdy fragment do czegoś przylega i t w o r z y sensowną konstrukcję, której nio r o z u m i e m y , t a k j a k częsteczka puzzlo iSmiore na pokaz. N i e c h wiedzą, że się n i o żałowało pieniędzy. nie rnoglabv zrozumieć, j a k i e miejsce zajmuje w całości i j a k t a T r u m n a dębowa, z ozdobami, k o r o n k a . . . Nagrobek... N i e c h wie­ całość wygląda. Myśląc o kimś, kogo już nie m a , oceniamy go j a k ­ r dzą... „Najlepiej jest, g d y jest t a k i j a k i n n e , m o d n y , ale jeszcze b y od końca, od tego j a k i m się stał. Chronologia życia odwraca piękniejszy, żeby widać, żo droższy..." O d w i e l u , w i e l u już l a t się. w t a k i e j ocenie. T o nie Szawel dojrzowa do togo b y się stać św. żegnając t y c h , co odeszli, m i m o woli myślę Pawiem, na m o i m pogrzebie? a i l u ludzi będzie chyba, przyjdzie, może zapłacze? Co k t o powio n a d trumną? czy będą, m n i e żałowali? lecz przez Pawła, możemy się cofnąć do początku. Inaczej cóż b y nas obchodził Szawel, M a r i a Magdalena, Ojciec K o l b e , Janusz K o r c z a k . . . 5 �* dzieje w i n n y m pomieszczeniu, reanimowana może wrócić. A l e niechętnie, ponieważ zwolniona z ziemskiej powłoki już chciałaby W k u l t u r z e ludowej idea śmierci obecna jest wszędzie. W i z e r u n e k iść t a m , dokąd w z y w a ją światłość pojawiająca się w t u n e l u . Ukrzyżowanego p r z y p o m i n a ! nieustannie, że właśnie przez mękę i śmierć ludzkość została o d k u p i o n a z grzechu Wspólczosny w a r i a n t a r c h e t y p u duszy, śmierci związany pierworodnego. jest ze sztafażem pozornie n a u k o w y m . J a k w „listach z n i e b a " K r z y ż zawsze p r z y w o d z i n a myśl śmierć. Jest j e j z n a k i e m . N a w e t pojawiają się nazwiska, przykłady. Gdzieś w K a n a d z i e , A u s t r a l i i . . . d l a niewierzących. w y p o w i e d z i lekarzy, reanimacje, a p a r a t u r a i świadectwa reani­ K u l t u r y , w których nośnikiem t r a d y c j i jest pamięć, kodują m o w a n y c h , cofniętych już z d r o g i . w m i t a c h , legendach, folklorze — wiedzę o świecie, swoją intuicję tej Bosseler Moody'ego jest najbardziej optymistyczną książką wiedzy. naszych l a t . Boicio się śmierci? Macie t u d o w o d y , s e t k i wspom­ T ę wiedzę — pamięć trzeba nieustannie odnawiać, przez n i e l i l u d z i , którzy nie chcieli wracać do życia, t a k i m już było powtarzanie, rytuał, uczestnictwo. W książkach wystarczy g d y dobrze. w i a d o m o co i gdzie jest. W k u l t u r z e w y s o k i e j , nastawionej n a * specjalizację, kontynuację i rozwój wiedzy cala społeczność n i e m u s i uczestniczyć w p o w t a r z a n i u t y c h samych treści. Coraz trudniej- rozdzielić, co jest nauką, co intuicją, doświad­ * czeniem „wewnętrznym". Granice się zacierają. Lewitacja istnieje? czy „dusza" w y c h o d z i z ciała? Czy wizje zapamiętane Śmierć „ l u d o w a " jest oswojona, nie b r a k w niej elementów k a r ­ przez l u d z i , o których pisze d r M o o d y , były i c h złudzeniem, nawału (w sensie B a c h t i n o w s k i m ) . Postać śmiorci w jasełkach, a może doświadczeniem ? O c z y m wówczas miałyby świadczyć 7 w widowiskach obrzędowych jest groteskowa, b a w i — ale i b u d z i Czy istnieje „przoczucie śmierci"? Czy są j e j z w i a s t u n y ? Można lęk. by Jest sprawiedliwa. N i e t a k j a k w życiu. W w i d o w i s k a c h jasełko­ w k u l t u r z e l u d o w e j : wycie psów, h u k a n i e sowy, k u k a n i e kukułki, w y c h karze złego H e r o d a , ścina m u głowę. W dziwne zachowania, tajemniczo postacie pojawiające się n a dro­ opowieściach, bajkach g r o m uderza z jasnego nieba i razi grzesznika. ( T a k też napisać całą rozprawę n a t e n t e m a t . Z w i a s t u n y śmierci dze. ginie B a l l a d y n a ) . T a „ l u d o w a " śmierć daje nadzieję, że niespra­ A przeczucie śmierci, które b u d z i w nocy matkę, g d y j e j wiedliwości ziemskie zostaną ukarane, źli pójdą do piekła, skrzyw­ dziecku zagraża niebezpieczeństwo ? Tego już się nie kwestionuje, dzeni i poniżeni do nieba. L u d o w a religijność zasadza się n a m i m o iż wciąż n i e wyjaśniono wierze w sprawiedliwość. Wrażliwość telepatyczna zwierząt też nie jest niższa niż l u d z i , * całkowicie zjawiska t e l e p a t i i . zapewne wyższa. W y s t a r c z y przypomnieć doświadczenie, prze­ prowadzone w Stanach Zjednoczonych z królicą, której małe wywieziono do A u s t r a l i i i t a m je w określonym czasie zabijano. 1 Współczesny „ l u d o w y " w a r i a n t nadziei, że po śmierci k l i n i c z n e j Otóż okazało się, że encefalograf m a t k i wykazywał w t y c h m o ­ „dusza" w y c h o d z i z ciała, krąży, może n a w e t widzioć, co się m e n t a c h gwałtowną zmianę. �Może więc niezadługo można będzie napisać o zwiastunach — F o r m y żałoby, nakazy i zakazy, s y m b o l i k a czynności. — E l i k s i r y życia. W i a r a w osiągnięcie doskonałości, zapewnia­ śmierci w aspekcie nie t y l k o f o l k l o r y s t y c z n y m ? jącej długotrwało życie (Matuzalemowe). — Topos przechytrzenia śmierci. — Zwyczaje T e m a t y , które mogłyby się znaleźć w t y m n u m e r z e : — K o n w e n c j a mów n a d g r o b n y c h . — Obecność s y m b o l i śmierci w życiu codziennym. — Wyobrażenia śmierci, nieba, piekła, czyśćca — — w snach. — Przeczucie śmierci. ryngrafy, Nekrologi. — Wypominki. — Model śmierci w l i t e r a t u r z e i sztuce r o m a n t y c z n e j , inspiracjo — Ostrzeżenia. — Amulety, związane z pogrzebem. K o n w e n c j a zachowań, w y ­ powiedzi. Zróżnicowanie k u l t u r o w e . ludowe i wtórny wpływ tego m o d e l u n a folklor 2 poł. X I X w . przedmioty i słowa zabezpieczające, chroniące przed śmiercią. — S y m b o l i k a b a r w związanych ze śmiercią w różnych okresach i kulturach. — Przywoływanie z zaświatów (np. s p i r y t y z m we wsiach na Śląsku Cieszyńskim). — G r o b y i k u r h a n y żołnierzy, powstańców — w pamięci miejsco­ wej ludności. — Z n a k i dawane żywym przez zmarłych. — Śmierć władcy. — Wierzenia w d u c h y pokutujące, straszące i sposoby i c h u w o l ­ — Cmentarz j a k o miejsce nienia o d mąk. ( F o l k l o r — a także prób}' naukowego wyjaśnie­ n i a zjawiska n p . przez prof. Stefana Manczarskiego). — Wierzenia dotyczące cmentarz}', duchów zmarłych, dusz po­ kutujących n a ziemi, demonów, wilkołaków i t p . pamięci narodowej boliczno. — Cmentarz j a k o tekst h i s t o r i i . Życie cmentarza o d założenia po kasację. — Śmierć pozorna. L e t a r g . — Cmentarz j a k o tekst k u l t u r y . S t r a t y f i k a c j a cmentarzy. Miejsce — Sobowtór. „lepsze" i „gorsze", g r o b y dzieci. — Ciało zmarłego w m a g i i . — Cmentarz j a k o „ w i t r y n a " . Prestiżowa f u n k c j a — R e k w i z y t y śmierci w m a g i i (up. sznur wisielca, pętla k a t a ) . — Wieńce j a k o rodzaj s z t u k i l u d o w e j . — R e l i k w i e . Cudy czynione za i c h sprawą. — A t a w i z m y w dekoracji grobów ( s y m b o l i k a — Modele śmierci „sprawiedliwego" i „grzesznika". ozdrowienia. — E l e m e n t y ludyczno w obchodzeniu świąt zmarłych (dawniej dzisiaj). — „Boże G r o b y " w kościołach. — Ostatnie słowa. Stereotyp zachowań, gestów. — Śmierć w czasach k a t a k l i z m u , — Zachowania związane ze śmiercią i wyprowadzeniem II. choinki, i — Zabiegi zmierzające do przywrócenia z d r o w i a . zegary, l u s t r a , ognia, jadło). — Śmierć bohatera. Legendy. Stereotypy. nania, nagrobków, uroczystości pogrzebowych, wieńców i t p . — Czaszka, kościotrup. — Cudowne i demonstracji p a t r i o t y c z n y c h , p o l i t y c z n y c h . G r o b y bohaterów, g r o b y s y m ­ okna, gromnice). Nocne (pożeg­ czuwanie. — Miejsce w społeczności zarazy. lokalnej człowieka, który śmierć (myśliwy, rzeźnik, r a k a r z , k a t ) . 2. P o g r z e b m ł o d e g o m ę ż c z y z n y z C z e r l e j n k a , 1935 r . O r s z a k p o d c z a s p o g r z e b u k a w a l e r a dziła d z i e w c z y n a mając u b o k u d w ó c h m ł o d y c h m ę ż c z y z n . F o t . nadesłał P. K u b i a k prowa­ zadaje �śmierć zwiorząt w świetle nakazów religii, e t y k i , (człowiek Chłop. >siигу. wznosi n o w y d o m , d l a dzieci, wnuków. Kiedyś i zwierzę w rodzinie chłopskiej. 0 c z y m w o l i m y nie wiedzieć — zostawiał po sobie męka zwierząt rzoźnych, starych k o n i , „obozy zagłady"' - — plony. ziemię, zadbaną, przygotowana, by rodzić * formy p t a c t w a , t r z o d y c h l j w n e j . — M a n i p u l a t o r z y śmierci: czarownik, szaman, lekarz (decydu­ jący, k i e d y przestaje reanimować, podtrzymywać p r z y życiu Wspomniałem Lurkę. Cóż t o był za człowiek! W rzeźbach wyra­ pacjenta). żał swoją wizję. „Dobroj N o w i n y " . Mówił w n i c h o B o g u , E w a n ­ _ Świadomość śmierci j a k o bodziec rozwoju, k u l t u r y . T o p o s y : „zdążyć przed śmiercią", „pozostawić ślad po sobie", „nie umrę cały". gelii. Uczył. Unaoczniał p r a w d y , któro uchodzą zazwyczaj uwa­ dze, n a w e t gorliwie wierzących. Iluż l u d z i , mówił m i , p a t r z y n a k r u c y f i k s i wie, żo Chrystus umarł za n i c h . Ale o n i tego nie czują, nie doceniają tej straszliwej męki, k i e d y P a n Jezus woła do Boga „Czemuś m n i e opuścił?" Więc wyrzeźbił mękę, t a k a b y każdego przeszedł dreszcz zgrozy. Nie bał się pokazać cielesności Zostawię coś po sobie... Żeby pamięć o m n i e pozostała. • Żeby wiedzieli... rodzina, dzieci, w n u k i . Zostawić coś co p r z e t r w a . Pamiętnik życia. Rzeźbę. Obraz. D o m . R y s z a r d K . b u d u j e sam jeden, z w i e l k i c h głazów wspaniały d o m n a d W i g r a m i . Już b u d u j e 9 l a t . Wkrótce zacznie kłaść b e l k i ścian. N i e miał w dzieciństwie d o m u . T e n m o m e n t odgrywa t u rolę, alo i d r u g i — stwor7.yć samemu coś niezwykłego, co p o ­ zostanie. Trzeci t o — sprawdzić się, przekroczyć granicę własnych możliwości. Józef L u r k a , rzeźbiarz, jeden z najlepszych n i e t y l k o w ra­ m a c h s z t u k i ludowej.sprzedawał niechętnie, ważne było d l a niego, b y zostawić p o sobie rzeźby. Władysław Chajec, w ostatnich l a t a c h życia n i e cbcia.ł niczego sprzedawać. N i e c h t o zostanie po m n i e tej męki, g r y m a s u bólu. Podobnie R o m a n Śledź, mękę, śmierć. S z t u k a kościelna n a ogół ilustruje t y l k o f a k t y z E w a n g e l i i , alo nie p r o w o k u j e do i c h osobistego przeżycia. Śmierć — u L u r k i , Śledzia, niektórych d a w n y c h świątkarzy — m a cały majestat grozy. W sztuce współczesnej z n a m t y l k o jeden przykład równie dramatycznego Ileż t a k i c h w y p o w i e d z i ? według dział tę długą sekwencję śmierci, zakończoną nagłą ciszą i czernią e k r a n u — która t r w a — k i l k a m i n u t ? kilkanaście sekund? — t o n nio zapomni tej sceny. * S z t u k a sakralna wzbudza w nas myśli o życiu w i e c z n y m , trans­ cendencji. W t y m sensie każde dzieło sztuki sakralnej wiąże się Dziesiątki... L e n a r t rzeźbi w dę­ b i n i e , to trwałe drewno, dłużej się zachowa. „Pasja gwoździ w żywe ciało, męki nie dającej się wytrzymać. K t o w i ­ L o k a r s t w a ? Panie, po co. J a już stary. Sprzedał m i dwie rzeźby, tają, niech wiedzą j a k i b y l i c h dziadek. ukazania O d k u p i e n i a . To f i l m Sw. M a t e u s z a " Passoliniego. Drastyczność krzyżowania, w b i j a n i a — mówił. Władysław Potoniec spokojnie zbliżał się do śmierci. reszta m u s i zostać, powiedział, d l a wnuków. Niech mnie pamię­ najciekawszy spośród żyjących rzeźbiarzy l u d o w y c h pokazujo z całą ekspresją Inni z eschatologią. wybierają * orzech, H l e b o w i c z — b e t o n , bo dłużej będzie trwał. Tworzą dzieła życia. J a k k t o u m i e i może. T a k i e , któro po człowieku pozostaną. Jeden z nich — sam b u d u j e z głazów m o s t , Śmierć por.ostawia o t w a r t y m p y t a n i e — co jest poza nią? poza n i e p r a w d o p o d o b n y , romański w s t y l u , i n n y r e m o n t u j e — s a m ! — kresom życia j e d n o s t k i . Odpowiedzi nie m a . Jest t y l k o w i a r a niszczejący pałac p o d Wałbrzychem. w t o , żc jest i m i a f o r m a życia, albo w-iara,, żo n i e m a niczego P R Z Y P I S Y N p . P b . Aries, Essais sur 1'histoire de la mort CII Occi­ dent iiu Moyen Аде й nos jours, Paris 1975 a zwłaszcza jego dzieło L'homme devant la mort, Paris 1977; E . M o r i n , L'liomme et la mort, Paris 1976; G. Gorer, Pornografia śmierci, „ T e k s t y " , 1979 n r 3; A . L . Strauss, Śmierć i umieranie. Postępowanie z człowiekiem umierającym, p o d r e d . L . Pearsona, Warszawa 1973; A . Toynbee, Człowiek июЬес śmierci, Warszawa 1973 W y d a n o cytowano już prace Gorora, Straussa, Toynbee'go, wyszła książka zbiorowa Sens choroby, sens śmierci, sens życia. W y d . „ Z n a k " , Kraków 1985 (wydanie drugie, zmienione); T . K i e lanowskiego, Rozmyślania o przemijaniu, Warszawa 1976; J . Kołbuszewskiego, Wiersze z cmentarza, W y d . P T L , W r o c l a w 19S5. Badania n a d cmentarzem j a k o testem k u l t u r y podjęto w K a t e ­ drze E t n o l o g i i U W ( K . K u b i a k , S. Sikora), w K r a k o w i e t e m a t e m 1 2 l pogrzebów zajął się w pracy magisterskiej J . Tomaszewski, w Białymstoku -— E . Szczukajtys; w Warszawie przez r o k pro­ wadził s e m i n a r i u m n a t e m a t śmierci i f o r m jej upamiętnienia R. Sulima. Zeszyt poświęciły problematyce śmierci „Teksty'', 1979 n r 3 i t d . Patrz też t , 26 „Etnografii P o l s k i e j " 1982 J e d n y m z przejawów tego były p r o t e s t y przeciw budowie H o s p i c j u m , D o m u U m i e r a n i a , n a j e d n y m z osiedli k r a k o w s k i c h . 3 Ważniejszo prace w y m i e n i a w c y t . książce J . Kolbuszewski, p a t r z także przypisy do ar. J . Kolbuszowskiogo i S. Sikory w t y m zeszycie „ P o l . Szt. L u d . " 4 W. Golding, Ruchomy cel, tłum. E . Pawełkiewicz. C y t . za „Literatura na Świecio", 1984 n r 11, s. 15 5 M . A t . w l . Toit tm-tsć i kultura. Stulium dyit-tum pokoleniowijo, P W N , Warszawą 1978, s. 102 i n . 6 między- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d69359bcc3a1ebbffae6f695250aaa8.pdf fd94a29dcfd870a93a805d03373c4de2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2765 Title A name given to the resource Kilka uwag na marginesie... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka uwag na marginesie... Krzysztof Kubiak W maju 1993 zorganizowaliśmy z Terencem Wrightem tydzień etnograficznychfilmówbrytyjskich. Po raz pierwszy w Polsce pokazali­ śmy tak dużą różnorodność szkół, podejść metodologicznych i okresów historycznych w filmie etnograficznym. Udało się dokonać projekcji kilkudziesięciu filmów. Tekst Terence'a Wrighta publikowany poniżej był wypowiedzią zamykającą nasz przegląd. Zorganizowaliśmy go, aby pokazać to, co było dotychczas nieznane; zwłaszcza że obecny czas sprzyja antropologii wizualnej, a coraz więcej osób deklaruje zaintere­ sowanie filmem etnograficznym. Wielka Brytania jest krajem gdzie istnieje „rynek" tego rodzaju filmów, a co za tym idzie mają one swą klientelę. Telewizja pokazuje cykle filmów etnograficznych. W tej chwili w Polsce nie odbywa się żaden cykliczny festiwal filmów etnograficznych, podczas gdy np. we Francji mamy kilkadziesiąt przeglądów i festiwali tego rodzaju rocznie. W praktyce osoby chcące obejrzeć antropologiczny, bądź „antropologizujący" film dokumental­ ny muszą zdać się na telewizję, gdzie, tego rodzaju programy pojawiają się sporadycznie. Nie daje to możliwości usystematyzowania gatunku choćby dla własnych potrzeb. To, co pokazaliśmy podczas naszego przeglądu było bardzo różnorodne; dobre ale i złe, przykuwające uwagę i, dla wielu, nudne, muzyczne i mówione, obiektywne i subiektywne, surowe i starannie zakomponowane... Etnografia i antropologia jeśli mają mieć sens muszą służyć toleran­ cji, budując ją również wśród nas samych - badaczy. Tak samo jak antropolog odkrywa, że „oni" - tubylcy mają dusze, tak też etnograf robiący filmy potrzebuje otwarcia się na inne, niż nasza własna, tradycje dokumentu filmowego. Przykładem tego „innego" był choćby telewi­ zyjnyfilmThe Kawelka: Ongka 's Big Moka pokazujący Papuasa Ongkę wydreptującego i wykłócającego się ze współplemieńcami o zor­ ganizowanie monstrualnej uczty zwanej Wielką Moką. Jest to opowieść snuta od strony Ongki - wodza, a zarazem, organizatora uroczystości będącej darem dla innych plemion. Film jest spokojny. Jego problem to sprostanie honorowej powinności, którą jednak można odwlekać w cza­ sie na wiele, wiele lat. Film oddaje atmosferę mozołu, mordęgi w dreptaczym trudzie Ongki, by uzyskać kontrybucję wszystkich na rzecz uroczystości. Udaje się. Moka może się odbyć. Czujemy się tak jakby był to również nasz sukces. I wtedy, po blisko 2. godzinach filmu ukazują się napisy mówiące, że Moka odbyła się. I k o n i e c . Film pokazuje Papuasa przezwyciężającego trudności i kłopoty jako zwyk­ łego człowieka, bliskiego nam wszystkim. Pod względem oglądalności był to największy sukces serii „Dis-appearing World" z Granada Television. Kolejnym „innym" był piękny, głęboko humanistyczny film Two girls go hunting, zrealizowany w Etiopii. Autorka (Lydall) prawdziwie i wiarygodnie ukazuje przygotowania do małżeństwa widziane z perspektywy kobiety. Opowiadają o tym - młoda dziew­ czyna, chłopiec i starsza kobieta. Każde z nich przedstawia swój obraz małżeństwa; obawy, zalety, samotność każdego w podejmowaniu decyzji o założeniu rodziny. Widzimy, że to są l u d z i e , tacy jak my i zaczynamy wstydzić się naszych, stereotypowych wyobrażeń o Mu­ rzynach. Aby zobaczyć człowieka w innym należy, opisując jego kulturę, próbować ją zrozumieć. Znaczy to spróbować wykroczyć poza swoje własne, kulturowe ograniczenia. Odkryciem antropologiii wizualnej, dokonanym w wiele lat po udźwiękowieniu pierwszych filmów, było spostrzeżenie, że „oni" też mówią i co więcej mają coś do powiedzenia. Słowem przedstawiając inną, niż nasza, kulturę możemy zrezygnować z głosu narratora („colonial voice"), będącego wyniosłym i obojętnym objaśniaczem, na rzecz ich własnego głosu i języka. Daje się im wówczas prawo do wypowiadania poglądów na temat ich własnego życia, językiem ich własnych słów, pojęć, idiomów. Może to wzbogacić i nasze rozumienie świata. Ta rezygnacja z filtru kulturowego, będącego przecież w każdym antropologu, sygnalizowana jest choćby w tytułach filmów, takich jak The Kawelka: Onga's Big Moka czy Dor, Low is better. Jest to zabieg znany w reportażu, polegający na tym, że umieszcza się w tytule i tekście oryginalne wyrażenia. Podkreśla to egzotykę sytuacji i opisuje pozycję narratora, który pochodząc z nasze­ go świata przybliża nam nieznaną i nieosiągalną dla nas strefę. W reportażu, zwykle potem, następuje ostry, zewnętrzny język opisu. 50 Zaś w wielu pokazanych przez nas filmach opis nie jest ostry i spuentowany, jak często bywa w reportażu. Ukazywanie niespieszności rytmu życia poprzez tempo filmu jest zabiegiem ryzykownym i wymaga od widza, zarówno treningu w takiej tradycji, jak i - przede wszystkim - chęci zrozumienia i „wczucia" się w obcą kulturę. Oglądając zwykłe życie wraz z jego rytmem, jakby kapaniem chwil czasu, mamy często wrażenie obcowania z czymś prawdziwszym niż tylko fragmentaryczność artystycznej impresji czy chłodny, naukowy opis. Sprzyja temu zestawienie mowy z tym co asemantyczne, jakimś „ple,ple", mającym służyć, nie tyle, przekazaniu treści, co raczej podtrzymaniu kontaktu z drugim człowiekiem (np. Raju and his friends (Banks) Home from the hill (Dineen). Potrzeba dowiedzenia się „wszystkiego" o obyczajach, systemach pokrewieństwa, budownict­ wie, klasyfikacjach i taksonomiach, jest zgodna z naszą tradycją badawczą zrodzoną z kultury pisma. Zaś nasza tradycja filmowa pozwalałaby ujrzeć tych samych ludzi w egzotycznym jazgocie rytual­ nych tańców i mało jasnych, pogańskich obrzędów. W filmach jakie pokazaliśmy często nie ma opisu społeczeństwa. Jest za to dialog, dzięki któremu badacz-filmowiec zaprzyjaźnia się z Osobą(ami). Społeczeń­ stwo jest schowane za osobą. Pokazaliśmy też kino „obiektywne", gdzie obraz oddzielony jest od dźwięku a głos należący do zachodniego, europejskiego narratora opowiada i wyjaśnia co „oni" robią i jak żyją (The Trobriand Islanders - Powell). Taki zabieg nie dziwi nas przy oglądaniu telewizyjnych newsów, gdzie obraz nie jest ilustracją dźwięku i odwrotnie. I o ile wydaje się to być dopuszczalne w filmie przyrodniczym, to w naszym zestawie zabrzmiało to jak obcy dźwięk. Filmy Granada TV z serii „Disappearing World" bywają różne. Czasem dyskretny komentarz nie tylko nie razi, ale wydaje się w ogóle nie istnieć (np. The Kawelka...), czasem nie ma go wcale (The Eskimos of Pond Inlet Grisby), bywa też zupełnie konwencjonalny jak w filmie Baka: People of the Rainforest (Agland). Pokazaliśmy też prace filmujących etnografów - Raju... (Banks), Dor... (Boonzajer), Re­ claiming the forest (Henley), uzupełniające i rozwijające ich prace pisane, oparte na badaniach terenowych. Wspomniana seria „Disapearing World" podaje zawsze dwa nazwiska autorów - reżysera i ant­ ropologa, najczęściej autora książki lub cyklu artykułów o prezen­ towanej kulturze. Seria ta ma swoją stałą widownię w Wielkiej Brytanii. Czy w Polskiej TV jest szansa na zaistnienie takiegofilmuetnografi­ cznego? Dobrze by było. Niestety duża część telewizyjnej produkcji inspirowana jest płytkim, powierzchownym rozumieniem etnografii. Łatwiej doszukać się antropologicznej prawdy w filmach nie mających etnografii w tytule i deklaracjach ich twórców. Sami zresztą przy­ czyniamy się do trwania stereotypowego obrazu etnografa w mediach. Dla dziennikarzy, również telewizyjnych, etnograf to specjalista od różnych świąt (wtedy zwykle wzywa się go by wypełnił jakąś część programu), stroju i tańca ludowego, strzechy, dłubanych łodzi i kanibali­ zmu. Nie ma tu miejsca na próbę takiego opisu świata, by służył on jego zrozumieniu. Jest za to fascynacja innością i egzotyką. Uczucia te legły jako fundament naszej dyscypliny, lecz od tego czasu dokonała ona olbrzymiej refleksji, również nad sobą samą. Robiąc więc programy dla telewizji powinniśmy próbować wyjść poza dziennikarski stereotyp naszej dyscypliny. Magia i moc telewizji sprawia, że dociera ona do niewyobrażalnej (w tekście drukowanym) ilości odbiorców. Powinien to być dla nas argument „Za". Na razie „natura" naszej telewizji nie daje szans na emisję antropologicznych „dokumentów" o długości filmu fabularnego (jak niektóre filmy z serii D.W.), ale nie próbowaliś­ my wystarczająco wytrwale. Skoro akcent kultury przesuwa się na jej stronę wizualną (obecność TV w życiu codziennym, ofensywne plansze reklamowe na ulicach i drogach, przyrost ilości pism ilustrowanych) etnograf powinien tworzyć własne filmy i programy TV posługując się językiem filmu i telewizji. Przy powszechności techniki video może to wkrótce stać się faktem. Mam nadzieję, że wówczas będziemy musieli znaleźć sposoby dystrybuowania takiej produkcji, a problemem będzie wykształcenie widowni chcącej oglądać filmy i programy dające możliwość „ant­ ropologicznego" zrozumienia różnorodności świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31538a4ee1fbe08ae3054ccff6cbb276.pdf 84ee118d9e352ebfd6c137e0acc6690b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2614 Title A name given to the resource Kilka uwag o "Satyriconie" Felliniego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.77-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka uwag o Satyriconie Felliniego Wiesław J u s z c z a k Co spowodować mogło k o n i e c z n o s'ć stworzenia przez Felliniego takiego obrazu, jak Satyricon? W ten sposób po­ stawione pytanie może dziwić. Dlaczego mówię o konieczno­ ści? Bo, o czym rzadko się myśli i mówi, poczucie koniecz­ ności, jakiegoś absolutnego imperatywu, który doprowadził czy zmusił twórcę do stworzenia danego dzieła - poczucie, które narzuca się nam w obcowaniu z tym dziełem, stanowi jeden z najwyższych sprawdzianów tego. że jest autentyczne albo że jest wyjątkowe, wielkie. To nie mogło nie powstać; to musiało być zrobione; twórca poddany został jakby dyktato­ wi jakiejś kategorycznej, wręcz zniewalającej siły - myślimy i czujemy, obcując z tego rodzaju utworem, „obcując" w sen­ sie „współtworząc go", stając się (jak mógłby powiedzieć Benjamin) przedmiotem jego podmiotowego działania, sku­ mulowanej w nim i powodującej nami aktywności. Energii, która niby rozwijająca się gwałtownie sprężyna, wyrzuca nas gdzieś „poza"'. Pytanie o konieczność w przypadku tego filmu jest zasad­ ne i ważne między innymi dlatego, że to dzieło różni się od większości arcydzieł Felliniego, których motywy sprawcze by tak to nazwać - są bardzo podobne i czytelne. Jednym z nich, przynajmniej od La dolce vita (1960) poczynając, jest wątek autobiograficzny lub „autoteliczny": motyw kryzysu twórczego, olśniewająco modulowany w Otto e mezzo (1963); motyw dzieciństwa, traktowany z nostalgią i wzru­ szającym ciepłem; motyw małżeńskiej zdrady i monstrual­ nych erotycznych marzeń (tu, z jednej strony, Giulietta degli spiriti (1965), i seria kobiet-olbrzymek, od Saraghiny z Osiem i pół, przez sklepikarkę z Amarcorda, gigantyczną siłaczkę z Casanovy (1973 i 1976), po serię potwornych „kulturystek" z La citta delie donnę (1980), i ze zdumiewa­ jącą odwagą odsłaniającą swą fizyczną deformację Anitę Ekberg z Intervista (1987). I wreszcie motyw cyrku, obecny na różne sposoby prawie wszędzie, a ukoronowany w / clowns (1970). Można podsumować tylko teraz wyliczone motywy stwierdzeniem, że od momentu zamknięcia bardzo zawsze swoiście prowadzonego dialogu z neorealizmem (tzn. od No­ cy Cabirii, 1957) i osiągnięcia pełnej dojrzałości w Osiem i pół (trzy lata wcześniejsza La dolce vita jest, z dzisiejszej już perspektywy, wyraźną klęską) - że więc od tego momen­ tu ową wspomnianą koniecznością powodującą Fellinim, jest konieczność wyznania, poważnego lub ironicznego, po­ trzeba mówienia prawdy o samym sobie, swoisty przymus „spowiedzi". Ta konieczna szczerość (nacechowana moc­ nym egocentryzmem) rodzi niezwykłą skalę środków, zara­ zem ograniczoną przez jednorodność i rosnącą w szaleńcze bogactwo może właśnie dzięki owemu zamknięciu pola wy­ powiedzi, zacieśnieniu ram, nieustannemu powtarzaniu tego samego. Nawet na tle tak prymitywnie nakreślonej charakterystyki tego, co u reżysera generalnie najłatwiejsze do wskazania, Satyricon, powstały w roku 1969, równocześnie z jawnie au- �tuł. W scenariuszu zresztą wykorzystanych jest parę moty­ wów z, późniejszego od Satyryków o kilkadziesiąt lat, innego sławnego rzymskiego romansu, Metamorfoz albo Złotego osia Apulejusza. Poza tym, jedyny raz w owym filmie Felli­ ni cofa się tak daleko w przeszłość. Wszystkie jego utwory trzymają się teraźniejszości lub sięgają w czasy coraz bar­ dziej oddalającego się dzieciństwa i młodości artysty. Tylko Casanova stanowi tu wyjątek, będąc kostiumowym filmem opartym na osiemnastowiecznych pamiętnikach, i La nave va, którego akcja umieszczona jest w 1914 roku, a dekoracje i stroje przywołują, niby w wizji szaleńca, zdeformowane dziwactwa i chorobliwy przepych findesieclowej mody. Fellini Satyricon jest wreszcie i przez to w oeuvre reżyse­ ra wyjątkowy, że inaczej niż wszystkie inne dzieła, tym ra­ zem z Casanovą włącznie, jest filmem historycznym w tym sensie, że więcej, wyraźniej i głębiej mówi o sztuce i o cza­ sie, o trwaniu sztuki i wygasaniu czasu. Piękna scena w pinakotece, przejmująca mowa poety Eumolposa leżącego wśród traw i patrzącego w niebo, jawią się tutaj jak wyznania same­ go twórcy filmu - i w tej swej czystości są niby margines, wą­ ski i kurczący się pod naporem widowisk wulgarnych i odra­ żających okrucieństwem czy epizodów takich, jak sławna uczta Trymalchiona i literackie pretensje samego gospodarza. Film, podobnie jak romans Petroniusza, jest opowieścią tobiograficznym paradokumentem Bloc-notes di un regista, zajmuje osobne, niepowtarzalne miejsce. Łączy go może cienka nić z jednym tylko filmem (mówię o wyraźnie wyo­ drębnionym motywie, bo tzw. formalne środki nie ulegają tu żadnej wyraźnej zmianie - filmowy „barok" Felliniego jest i tutaj wszechobecny). Tym filmem, o którym myślę, jest Ro­ ma, nakręcona trzy lata później, Ów związek, jawny i oczywisty tylko w jednej sekwencji z dzieła późniejszego, jest poza tym na tyle zatarty, że traktować go należy hipotetycznie. Rzecz jasna, że w obu obrazach oso­ bliwie „głównym bohaterem" jest Rzym: raz jako imperium, raz jako miasto. Że w obu Fellini wprowadza osobisty motyw pośrednio przez to, że mówi o obu topoi jako o swojej ojczy­ źnie: mówi o Rzymie jako rcymianin (raz z dużej, raz z małej litery) i w obu wypadkach mówi o swojej fizycznej i duchowej ojczyźnie z miłością i obelżywym sarkazmem zarazem. Satyricon jest (wśród ważnych filmów Felliniego, pomija­ jąc jedno nawiązanie do Boccaccia i nowelę Toby Dammit) obok Casanovy, jedyną adaptacją tekstu literackiego. Adapta­ cją stanowiącą jawne „zawłaszczenie" pierwowzoru. Bo, o czym przeważnie się nie pamięta lub nie wspomina, orygi­ nalny tytuł filmu brzmi: Fellini Satyricon. „Mój" Satyricon zaznacza więc artysta z góry. Biorę tekst Petroniusza (lub Petroniuszowi przypisywany) i traktuję go jak własny scena­ riusz, zrobię z nim, co zechcę - zdaje się dalej głosić taki ty­ 78 0 schyłku i rozkładzie. Choć w połowie pierwszego wieku po Chrystusie cesarstwo rzymskie zdaje się osiągać szczyty świetności, samo „wnętrze ludzkie" jego gnije, i to stanowi główny temat tej opowieści. Z punktu widzenia historii staro­ żytnej, trudno o mocniejsze odbrązowienie jej „akademickie­ go" obrazu. Główny bohater (i zarazem u Petroniusza, a cza­ sem u Felliniego, narrator), piękny, wrażliwy, utalentowany młody poeta-intelektualista, Enkolpiusz, gdy zmuszają go do tego okoliczności, staje się pozbawionym skrupułów złodzie­ jem i mordercą. I takim jest, bez chwilowych nawet wyrzu­ tów moralnych, jego „brat" (łacińskie fratellus oznacza w tym kontekście partnera homoseksualnego), Askaniusz, 1 Giton, o którego obaj rywalizują. Trymalchion jest tylko ka­ rykaturalnie wyolbrzymionym reprezentantem tych wszyst­ kich cech, które wszyscy bohaterowie - nawet tak pozytywni z pozoru, jak Enkolpiusz i Eumolpos, w sobie noszą. Jedyny­ mi wartościami, które wynoszą ich ponad profanum vulgus, są wykształcenie, wrażliwość artystyczna, przelotna czystość uczuć i przelotna świadomość własnego upadku. Lecz zawsze za tym czai się amoralność, która wybucha i odsłania się przy działaniu najbardziej czasem błahych bodźców. W istocie ludzie ci żyją światem bez wartości w świecie warto­ ści pozbawionym. Żyją w świecie „zbiegłych bogów", jak powiadał Hólderlin. W świecie nie religii, lecz magii tylko. Jedynym reprezentantem „wyższego porządku" jest dla Enkolpiusza bóstwo falliczne, Priap, którego obraził i który ka­ rze go impotencją. Jeżeli więc nawet w Priapie dopatrywać się będziemy śladów wiary w coś absolutnego, stosunek do absolutu okaże się wyłącznie interesowny i nacechowany nie żadną nabożnością, ale odrazą, nienawiścią i lękiem na poły zwierzęcym. Lękiem o stan ciała, a nie duszy. Ten okrutny, bezwzględny, chwilami potworny obraz jest niemal zupełnie pozbawiony tego łagodnego blasku, jaki za­ wsze zjawia się lub trwa nieustannie w tle lub na pierwszych planach obrazów Felliniego. Wizja agonii i rozkładu kończy się jednak jakimś bladym przebłyskiem nadziei. W kadencji �filmu, do pozbawionego wszystkiego i wszystkich bohatera ktoś" - może nie bezinteresownie, może urzeczony jego urodą - wyciąga jednak pomocną dłoń. Ale w tym też momencie pojawia się tak częsta u tego artysty melancholijna fraza: szum wiatru obwieszczający koniec opowieści. W pustym krajobrazie, wśród targanych wiatrem traw, na skalnej ścianie wszystkie postaci zamierają. Zastygają w już jakby dawno namalowanym i już naruszonym przez erozję fresku. Ten finał musiał prześladować wyobraźnię Felliniego, skoro w Romie, w sławnej sekwencji zwiedzania budującej się linii metra, pokazał, jak najnowocześniejsze środki tech­ nicznej cywilizacji pozwalają archeologom odkryć ogromną salę pokrytą podobnymi antycznymi freskami, które na oczach przerażonych widzów .roztapiają się", rozpadają i nikną pod wpływem dostępu powietrza. Jest w tym - przy­ najmniej dla mnie - oczywiste nawiązanie do Satyriconu, i ów „dialog obrazów" coś nowego w każdym z nich odkry­ wa, coś nowego wydobywa z sensu każdego z nich z osobna. Kiedy zastanawiamy się nad przesłaniem tego filmu, na­ rzuca się jeszcze inny punkt odniesienia: dwa lata przed na­ kręceniem go odbyła się prapremiera Edipo re Pasoliniego (1967), a w roku ukończenia Fellini Satyricon, Pasolini wy­ stąpił ze swą Medeą. Możemy w Edypie upatrywać jakiegoś wpływu na zwrócenie się Felliniego ku antykowi. Ale dlacze­ go właśnie w ciągu tych dwu lat powstają tak blisko siebie (i tak daleko, gdy idzie o osobowość tych dwu reżyserów) trzy filmy sięgające w grecką i rzymską, mityczną i histo­ ryczną przeszłość? Nie będę tu podejmował próby odpowie­ dzenia na to pytanie. Czy można odnaleźć w tym czasie ja­ kieś ogólniejsze, zewnętrzne powody tego? Czy można się doszukiwać w tym eskapizmu? Ucieczki przed problemami teraźniejszości? Czy przeciwnie: coś z teraźniejszości pobu­ dzało do takich gestów? Wizja antyku u Pasoliniego jest rów­ nie brutalna, jeszcze bardziej bezwzględna, zważywszy że Rzym okresu cesarstwa nigdy nie był w historycznych rekon­ strukcjach tak „biały", jak biała była Grecja od czasów Winckelmanna. Ale, już nie wchodząc w szczegóły, Fellini i Pa­ solini „zbarbaryzowali" potocznie, powierzchownie i trady­ cyjnie widziany antyk. Z tą jeszcze, godną tu podkreślenia, różnicą, że Pasolini ukazywał pełnię przedarchaicznej epoki, a Fellini zapowiedź upadku Rzymu. Nie u końca, ale w poło­ wie stulecia malował swój eschatologiczny fresk. Fellini nie był nigdy katastrofistą. Nie sądzę, że gdyby żył jeszcze, dałby się zwieść nastrojom ciemnego hiliazmu. Wspomniałem, że Satyricon jest opowieścią o czasie. W każ­ dym czasie umiera świat. W każdym momencie umiera czło­ wiek. W związku z tytułowym cytatem tej sesji powiedziałbym, że umieranie świata nie jest końcem świata. A zatem, że żad­ nego końca świata nie było. Tylko „postać świata przemija". Tego świata. A „ten świat" - w przytoczonym tu zdaniu jest jedynie częścią tego, co za świat pełny i do końca rzeczy­ wisty winniśmy uznawać. Fellini Satyricon jest dziełem mówiącym o końcu, o roz­ padzie czegoś. Nie o końcu wszystkiego. Kiedy wypowiadam takie zdanie, przypomina mi się dręcząca mnie kiedyś kwe­ stia związana z badaniami nad osiemnastowiecznym historyzmem w Anglii: czy dzieło Gibbona Decline and Fall of the Roman Empire nie jest już w drugim, a może jest na pewno w trzecim swym tomie bardziej opowieścią o narodzinach średniowiecza niż o tym, co mówi jego tytuł? Może najlepiej tę rzecz, i tak niepełną, zakończyć cyta­ tem, który jako wizja czasu, kresu, końca, zawsze mnie uwo­ dzi i najgłębiej przekonuje. Przepraszam, nie będzie to jeden cytat, ale dwa. Krótkie: Time present and time past Are both perhaps present in time future, And time future contained in time past. If all time is eternally present All time is unredeemable. To z Burnt Norton Eliota, oczywiście. A drugi, krótszy, to pierwsze i ostatnie zdania z East Coker: In my beginning is my end.... In my end is my beginning. 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffeaeb528a9d635e0bab80da2d1eb228.pdf d62e4cf1e83171c1d7c3449b06d45ae1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5001 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna potwory - aspekt antropologiczny monstra - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4638 Title A name given to the resource Kilka uwag o monstrach i potworach/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.184-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOBEC CIELESNOŚCI ��Piotr Kowalski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Kilka uwag o monstrach i potworach Chłopi w karczmie, niepomni na rozgrywające się obok nich dramatyczne wydarze­ nia, pełne egzystencjalnego napięcia, od czasu do czasu podnoszą się znad kufli i dzielą sensacyjnymi doniesieniami. C H Ł O P I Ł o ń s k i e g o r o k u , p r z e d samą wiliją, k r o w a c o ś mówiła d o M a r c i n a . C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , p o s z e d ł M a r c i n d o o b o r y a k r o w a powiedziała d o niego w e d l e ż ł o ba: „ N i e jest d o b r z e , M a r c i n i e " . C H Ł O P I I I C o nie jest d o b r z e ? C H Ł O P I T a k ż e samo i M a r c i n ją zapytał: „ C o nie jest d o b r z e , k r o w o ? " . A k r o w a na t o : „A tak, w o g ó l e t o n i e jest d o b r z e " - i t y l k o siano jadła. M a r c i n jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ł , b o myślał, ż e m o ż e co w i ę c e j p o w i e . S t o i , a ona nic, t y l k o siano je. Postał g o ­ dzinę, p o s t a ł i d w i e , aż g o n o g i zabolały i w y s z e d ł ( M r o ż e k 1983, s. 3 3 ) . W kolejnej chwili przytomności, gdy ockną się z prawdziwie metafizycznej nie­ mocy wspomną o t y m , że Maciejowi zaskroniec wpadł do barszczu. Chłop p o ­ wiedział wtedy że nie będzie więcej jadł, i rzeczywiście nie jadł. Za czas jakiś przy¬ pomina i m się też niezwykłe zdarzenie: C H Ł O P I Z a s i ę jeden był silny okrutnie. C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , zadziwił c i się o n raz, aż się za g ł o w ę złapał... C H Ł O P I I I T o i co, ż e się złapał za g ł o w ę ? N i e d z i w o t a . C H Ł O P I Poczekajcie k r z y n ę . Z ł a p a ł c i się o n , a jako ż e s i l n y b y ł o k r u t n i e , głowa m u w r ę k a c h została. C H Ł O P I I M u s i w s z y i b y ł słaby C H Ł O P I W s z y i b y ł słaby ale za t o w r ę k a c h silny C H Ł O P I I I S i l n y m t e ż nie jest d o b r z e . . . ( M r o ż e k 1983, s. 5 8 ) . Głęboka prawda, cała mądrość ludu zdaje się objawiać w tych krótkich porusze­ niach ducha, które każą przerwać chłopom bezdenną medytację swojego losu. Po­ tęga ludowych przemyśleń jest porażająca - krowy gadają, jako że są wiedzące, choć 181 �Piotr Kowalski barany zapewne wiedzą więcej, niedobrze silnemu, bo ręce może silniejsze ma od szyi. M i m o wszystko zatroskanie krowy sytuacją świata czy bezgłowy korpus m o ­ carza nie okazują się faktami na tyle elektryzującymi, żeby przynieść pijącym otrzeźwienie i zmusić do podjęcia jakiejkolwiek działalności. N i e m o c chłopskich bohaterów stanowi manifestację, jak pisywał Witkacy zaniku uczuć metafizycz­ nych - oznacza więc zgodę na oczywistość świata, niemożność dostrzeżenia cze¬ gokolwiek poza t y m , co naskórkowo doświadczane, poniechanie trudu rozumienia. Spłaszczenie obrazu świata tłumaczy bierność, brak emocji, gotowości do zdziwie­ nia, tego niezbędnego warunku człowieczeństwa . W zaniku ciekawości, wygaśnię­ ciu odkrywczego i poruszającego zdumienia zobaczyć można symptomy tendencji generalnych - oto przyczynek do charakterystyki sposobu bytowania „jednowy­ miarowego człowieka" , którego poznawcze i egzystencjalne problemy komplikują się jeszcze bardziej w kontekście ponowoczesnej presji obrazów, luster i ekranów. C h o ć na razie dramat nierozróżnialności tego, co jest rzeczywistością, i jej przed­ stawień zdaje się nie dotykać codziennego życia, to jednak dyskretnie, acz skutecz­ niej symulakry zawłaszczają coraz większe obszary doświadczenia. Gadająca kro¬ wa, zaskroniec w zupie czy bezgłowy siłacz może być medialną ciekawostką, ale przecież nie źródłem zadumy nad dziwnością istnienia. 1 2 * G d y w X V I w. kolekcjonerzy zaczynali tworzyć gabinety osobliwości, ich zaan­ gażowanie i pasja były symptomem zjawiska znacznie poważniejszego: zmiany sto­ sunku do Wszechświata, nowej definicji człowieka i jego miejsca w Kosmosie, a więc najpierw - w naturze. Natura może powoływać do istnienia różne dziwaczne formy, trafiają się pomyłki, w y b r y k i czy nieudaczności. To one są atrakcjami w gabinetach osobliwości, w któ­ rych kolekcjonerzy zaspokajając swoją ciekawość i żądzę posiadania, układają w ga¬ blotach, w szafach i na półkach okazy fauny i flory, minerały, pozostałości po dawnej kulturze, szczególne miejsce rezerwując dla zdumiewających kuriozów. Niejedno¬ krotnie w kolekcjach znajdowały się słoje z potworkami zanurzonymi w konserwu¬ jących płynach. Okazy zwyczajne i te, które kwestionują normę, są po to, by ukazać 1 Tę starą formułę, prowadzącą d o refleksji o potrzebie poznania i doświadczenia metafizycznego, przypomniał w swej naukowej, i jednocześnie głęboko humanistycznej, pracy Erich F r o m m : „Jeżeli prawdą jest, że z d o l n o ś ć d o dziwienia się jest początkiem mądrości, t o prawda ta stanowi smutny ko­ mentarz d o mądrości współczesnego człowieka. Przy w s z y s t k i c h zaletach wynikających z osiągnięcia wysokiego stopnia literackiej i powszechnej edukacji - utraciliśmy ów dar dziwienia się czemukol­ w i e k " ( F r o m m 1972, s. 25). Książka, jak i inne ważne dzieła amerykańskiego psychoanalityka - co w a r t o pamiętać - powstawała w czasach pierwszej powojennej debaty o k r y z y s i e wartości, zagroże­ niach ze strony k u l t u r y masowej, niebezpieczeństwach społeczeństwa d o b r o b y t u i t d . 2 Tytuł głośnej książki H e r b e r t a Marcusego stał się skrótową prezentacją egzystencjalnych zagro­ żeń, jakie niesie ze sobą nowoczesna cywilizacja i rozwój k o n s u m p c j o n i z m u (Marcuse 1991). 182 �Kilka uwag o monstrach i potworach wielobarwność świata; ich gromadzenie i prezentacja, wymagające poukładania eksponatów, jednocześnie ujawniają tęsknotę za porządkiem, za taksonomią, której przyznać wypada rangę podstawowej zasady organizującej świat. Tym, co wypełnia gabloty gabinetów osobliwości, są przede wszystkim żmudnie gromadzone okazy, reprezentujące klasy, grupy, gatunki roślin, zwierząt, rodzaje mi¬ nerałów i t d . Atrakcją szczególną pozostawać będą curiositates, rzeczy dziwne, zaska¬ kujące przez to, że nie udaje się ich ulokować w którymkolwiek miejscu kolekcji. C h o ć bowiem nad wszystkim panuje idea taksonomii, to przecież kolekcjoner za¬ wsze „interesuje się przede wszystkimi wydarzeniami, rzadkimi, a nawet wyjątkowy­ mi epizodami, które według niego tworzą historię" (Pomian 2001, s. 70). T y m samym istotą kolekcjonerskiego stosunku do świata jest z jednej strony jego uprzedmioto¬ wienie, z drugiej zaś zachłanne zawłaszczanie przez zbieracza i nasycanie znacze¬ niami wynikającymi z jego doświadczenia czy taksonomicznych przeświadczeń: T a k kolekcjoner, jak i ocalający je [dawne k u l t u r y ] etnograf m o g l i b y się u b i e g a ć o ostat­ nie miejsce w ś r ó d o b r o ń c ó w „prawdy r z e c z y " . A u t e n t y z m [ . . . ] w y t w a r z a się b o w i e m w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej ( C l i f f o r d 2 0 0 0 , s. 2 4 6 ) . Curiosum to przedmiot, zjawisko czy zdarzenie, które manifestuje się szczególnie dobitnie w działaniach kolekcjonera, albo ogólniej - w ramach wyobrażenia o po¬ znawczych powinnościach i perspektywach człowieka. Poszukiwanie osobliwości, jakie stanowić mogłyby atrakcyjne eksponaty z coraz częściej w X V I I w. udostęp¬ nianych prywatnych zbiorów, wpisuje się w ogólną tendencję epoki - o t o tworzy się formacja nazywana „kulturą ciekawości". Podejmowane wówczas próby opisania i poznania świata wynikają z dostrzeżenia zbyt wielkiej liczby faktów, które nie pa¬ sują d o ustabilizowanego wcześniejszego obrazu świata. Ciekawość definiuje się wówczas jako pasję, która bywa ryzykowna, bo zmusza do przekraczania granic po¬ znania, naruszenia standardów, a nawet naruszania podziałów na dyscypliny pozna­ nia i gatunki pisarstwa. W wypowiedziach ówczesnych uczonych wyraźnie rysują się konsekwencje ciekawości: to emocjonalne pobudzenie i fascynacja, to zdumienie, które wstrzymuje oddech i wywołuje wypieki na twarzy.. .(Kenny 2004, s. 41-47). Curiosum odpowiada ciekawości, ale na poziomie poznawanej rzeczywistości - to w niej samej przecież tkwią źródła poznawczych pasji, które wywołują wątpliwości etyczne i religijne: czy taka ciekawość nie wiedzie do postaw niebezpiecznych i grzesznych? C z y skupienie na curiosum, na czymś, co samym swoim skandalicznym istnieniem każe wziąć w ironiczny cudzysłów dogmatyczne prawdy o świecie, nie prowadzi do kwestionowania spraw o wiele istotniejszych? Niedorzeczności natury owe poszukiwane, gromadzone i chętnie opisywane raritates, przez swe nieoczekiwane, niemożliwe istnienie prowokują d o poszukiwania ukrytego ładu, innego niż ten, który znany jest z doświadczenia i rutyny codziennoś¬ ci, ale też odmiennego od wizji sankcjonowanej przez naukę i Kościół. Naruszenie 183 �Piotr Kowalski porządku, dziwaczny w y b r y k natury porządek ten poddaje szczególnie spektaku¬ larnej próbie odporności. Skandal istnienia monstrów wymaga uporu w poszukiwa­ niach zasad, które w ich obliczu zdają się ulegać niebezpiecznej erozji. By takie oswo­ jenie umożliwić, żeby przywrócić pewność i spokój, potrzeba ładu spełniającego się w dostojnym rytmie regałów i gablot. Ratujące spokój i bezpieczeństwo rutyny codzienności estetyzowanie tego, co budzi najgłębszy, paraliżujący lęk, musi być operacją ustanawiania dystansu, odsu¬ wania źródła grozy, zamiany powodu przerażenia w przedmiot ciekawości, w rzecz nadającą się do oglądania, podziwiania, a nawet pogardliwego odrzucenia. Z cza­ sem proces estetyzowania i kolekcjonerskich zabiegów taksonomicznych doprowa¬ dzić też może do ukształtowania skutecznej ochronnej techniki marginalizowania zagrożeń, usuwania groźnej obcości. A b y się nie bać, że niesie z sobą ryzyko rozsa¬ dzenia bezpiecznego porządku świata, trzeba ten nośnik obcości wyprowadzić po¬ za obszar ekumeny. „Klasyfikacja" bywa poręcznym chwytem, by pozbyć się tego, co może zranić, przerazić, dotknąć, bo jest zbyt bliskie, namacalne i tkwi w samym centrum życia obserwatora. Taksonomie gabinetów osobliwości tkwią w t y m samym stosunku do świata, w którego ramach powstawały wielkie systemy porządkujące cały Kosmos - Systema Naturae (1735) Karola Linneusza jest niezwykłym dziełem pewności, że można cały świat: rośliny i zwierzęta, umieścić w precyzyjnie skategoryzowanym systemie. Taką samą siatką objąć można także i człowieka, porządkując rasy występujące na świe¬ cie. O p t y m i z m poznawczy twórców „wielkich narracji", jakimi są naukowe systema¬ tyki, nie powinien przesłonić ich możliwych, dwuznacznych konsekwencji. Różni¬ cowanie świata, wytyczanie rodzajowych granic służy też nazbyt często do budowa¬ nia hierarchii, układania „eksponatów" wedle „naukowych" taksonomii, spod których wyglądają także decyzje aksjologiczne. * Staropolscy pamiętnikarze i kronikarze zapisali w swych dziełach niezwykły obraz świata i historii. W ich zapisach można odnaleźć wydarzenia istotne w planie historycznym - najbliższej okolicy, księstwa, państwa, czasem Europy czy świata. N o t a t k i o nich sąsiadują z tym, co dotyczyło prywatnych doświadczeń autorów, ro¬ dzinnych perypetii, urodzin, chorób, ślubów, zgonów... Nierzadkie bywały infor¬ macje innej zupełnie natury: T e g o ż r o k u p o jesień u G a b r i e l a Sałtyska, półrolnika w e w s i C i ś c u w farze m i l o w s k i e j , W e r o n i k a żona j e g o urodziła t r o j e d z i e c i , samych s y n ó w j e d n y m u r o d z e n i e m . Z k t ó ­ r y c h d w u o k r z c z o n o , a t r z e c i n i e ż y w y u r o d z i ł się. Z a K r a k o w e m zaś t e g o r o k u 1727 dnia 23 k w i e t n i a w e w s i N i e d ź w i e d z i u z a g r o d n i c z k a urodziła d w u c h ł o p c z y k ó w z s o b ą z r o ś n i ę t y c h o j e d n y c h w n ę t r z n o ś c i a c h i sercu, co z n a c z y ł j e d e n p ę p e k i prążka s p o ­ jona, a te l e d w o o k r z c z o n o , j e d n e m u W o j c i e c h e m , a d r u g i e g o Jerzem. A te w z i ę t o ja­ ko j e d n o m o n s t r u m d o A k a d e m i e j K r a k o w s k i e j i n a p u ś c i w s z y s p i r i t u v i n i dla dalszej 184 �Kilka uwag o monstrach i potworach k o n s e r w a c y j e j [ i ] o d m a l o w a w s z y , z a c h o w a n o . Z n o w u t e g o ż r o k u 1727 d n i a 7 czerw¬ ca m i e s z c z k a k r a k o w s k a urodziła płód, k t ó r e miało g ł o w ę c z ł o w i e c z ą a t w a r z świnią, kły w i e l k i e , usta szerokie, w nosie d z i u r e k nie było, płuca na w i e r z c h u p r z y r o s ł e ; za¬ l e d w i e okrzczone, umarło. A t o z tej o k a z y j e j p r z y d a ł o się, że w t y m d o m u w y m a l o w a ­ n y b y ł Z y d na świni j a d ą c y i tak z a p a t r z y w s z y się żona, t a k i e urodziła p o d o b i e ń s t w o ( K o m o n i e c k i 1987, s. 5 6 6 ) . Kronikarz w jednej notatce zgromadził informacje o serii podobnych, bulwersu¬ jących zdarzeń, podobnych do tych, które nie były w stanie obudzić Mrożkowskich chłopów. Wiadomości o monstrach poruszały żyjących w świecie, w którym nie było miejsca na przypadkowe zdarzenia - choć niektóre notatki nie zostały opatrzone komentarzem, to jednak rozpoznanie sensu ostatniego ze zdarzeń wyraźnie poka¬ zuje, że poszukiwanie znaczenia było zadaniem nie tylko poznawczo, ale także eg¬ zystencjalnie istotnym. A tropów interpretacyjnych jest wiele - najprostszym jest odwołanie do przeświadczenia o skutkach zapatrzenia się przez kobietę ciężarną. Monstrum było przerażające, bo budziło inne jeszcze skojarzenia - ta hybryda ludzko-zwierzęca nie miała dziurek w nosie, co było jednym z symptomów demonicz¬ nych koligacji. Z y d na świni i diabelskie elementy potwora otwierają kolejne moż¬ liwe drogi poszukiwania znaczeń. O funkcji podobnych zapisów wiele mówi poetyka pamiętników i kronik, która pozwala na zestawienia ich z działaniami kolekcjonerów. I tak nawet „portrety ludzi, ich psychologia, refleksja filozoficzna, wreszcie tło opisowe są w nich słabiej r o z w i ­ nięte w porównaniu z pierwszorzędnym znaczeniem rejestracji zdarzeń" (Rytel 1962, s. 62). To zdarzenia wraz z okolicznościami (Michałowska 1970, s. 160-161) były zbierane przez pisarzy - są niczym przedmioty w gablotach gabinetów osobliwości. To kolekcjonowanie zdarzeń wydaje się dobrze tłumaczyć jako przedłużenie myśle¬ nia w ramach kultury oralnej, której liczne ślady znajdują się w prozie pamiętnikar¬ skiej i kronikarskiej (Kowalski 2006) - to przecież dzięki zapamiętanym zdarze¬ niom przechowywane są w tamtej kulturze prawdy i informacje społecznie ważne (Assmann 2008, s. 5 3 - 5 4 ) . * C o znaczą owe zapisy, uwaga poświęcana i m przez tych, którzy przede wszyst¬ kim pisują o historii lokalnej i wielkiej bądź prowadzą księgę przypadków swoich i najbliższej rodziny? Jakie były kształty potocznego imaginarium w tamtej dobie, jakie mechanizmy rządziły ówczesnymi procedurami tłumaczenia świata, według jakich standardów nadawano sens elementom rzeczywistości - przedmiotom, zja¬ wiskom, postaciom itd.? Dwie lekcje świata wydają się szczególnie ważne: z jednej strony to wyobrażenie religijne, w którym za pomocą pojęcia grzechu tłumaczy się wszelkie anomalie po¬ jawiające się w świecie i nadaje i m sens albo kary albo signum zbliżających się klęsk. Z drugiej strony działają już mechanizmy kultury ciekawości, którą wiązać trzeba 185 �Piotr Kowalski z taksonomicznymi nadziejami ówczesnych uczonych. C h o ć myśl naukowa nieko­ niecznie inspiruje myślenie potoczne, to jednak wyrasta na gruncie pewnych stan­ dardów wyobrażeniowych, jakie w potoczności są dostępne, poza t y m zaś historia naturalna obecna była w kulturze europejskiej od wielu już wieków. Załamanie koniunktury ekonomicznej, klęski żywiołowe, plagi, wojny i wszelkie inne czynniki prowadzące do utraty poczucia bezpieczeństwa często wiodą do kryzy­ su świadomości. Swoją dramatyczną rolę odegrał także Kościół, w którego działaniach propagandowych, zwłaszcza w czasach kontrreformacji, szczególnie w nauczaniu w poetyce „kaznodziejstwa strachu", wizje eschatologiczne, w zamyśle dyscyplinują­ ce, raczej pogłębiały lęk i dezorientację. W dyskursie ówczesnej pedagogii często pojawiały się rzeczy dziwne i straszne. Wykładnia niezwykłych zjawisk i anomalii w y ­ dawała się nietrudna do wyprowadzenia: to grzech spowodował chaos i pomiesza¬ nie w naturze. S k o r o na tej z i e m i jest t y l u s z a l e ń c ó w , iż z a m ę t , j a k i t u panuje, s t a n o w i j a k b y z a p o ­ w i e d ź p o m i e s z a n i a w p i e k l e - k t ó r e jest m i e j s c e m chaosu par excellence - c ó ż d z i w ­ nego, że m a m y uczucie, j a k b y n a t u r a l n y p o r z ą d e k świata t a k ż e stracił „ z d r o w y " r o z s ą ­ dek? G r z e c h c z ł o w i e k a r o z c i ą g n ą ł się na naturę, k t ó r a za p r z y z w o l e n i e m B o ż y m i dla p o u c z e n i a g r z e s z n i k ó w zdaje się o g a r n i ę t a „dziwnym s z a l e ń s t w e m " . Pozwala ona so­ b i e na „tysiąc działań s p r z e c z n y c h m i ę d z y s o b ą l u b n i e p o d o b n y c h d o siebie". R ó ż n o ­ r o d n o ś ć o b r a c a się w n i e d o r z e c z n e „mieszaniny": m a c i o r a „oprosiła się", w y d a j ą c na świat w i e p r z k a o l u d z k i m o b l i c z u ; t o z n o w u m a m y r y b ę o ł b i e lwa i p ł a c z ą c ą jak c z ł o ­ w i e k . Te p o t w o r n o ś c i są ilustracją g r z e c h u . ( D e l u m e a u 1994, s. 196; z o b . t a k ż e S c h i n ­ d l e r 2 0 0 2 , s. 3 7 2 - 4 4 9 ) . Monstra opisywano od dawna - nowożytni komentatorzy do wykorzystania mie­ li dzieła różne - od przekazów mitologicznych po uznane dzieła naukowe i kompen­ dia symbolograficzne. Sięgano d o Arystotelesa, czytywano Pliniusza. Monstra i be­ stie zadomowiły się w wyobraźni średniowiecznej, kiedy stopniowo, dzięki pracy Kościoła, dokonywało się głębokie przekształcenie bóstw pogańskich i ich ikono¬ grafii w demony w przedstawienia szatanów i ich popleczników . Monstra, potwory hybrydy z zoologii mitologicznej, z obszaru zaświatów, istot związanych np. z ry¬ tami inicjacyjnymi, przesunięto do demonologii i związano z grzesznymi pokuszeniami, z działaniami diabła albo czarownic, wymierzonymi przeciwko człowiekowi. Monstra mitologiczne nie miały aksjologicznego nacechowania - potwory w chrześ¬ cijańskiej wizji świata mają już jednoznacznie negatywne wartościowanie. Bywają przedstawiane jako konsekwencje grzechu, np. jako efekt bestialstwa, seksualnego po¬ łączenia człowieka i zwierzęcia. Trwałość połączeń monstrualności - animalności - be¬ stialstwa - demoniczności i t d . wciąż czeka na swojego badacza. 3 3 O roli zwierzęcych i h y b r y d y c z n y c h wcieleń w wyobrażeniach czarownic i szatana zob. G i n z b u r g 1991, s. 182-204. O popularnej ikonografii demonów z m o t y w a m i zwierzęcymi zob. W a r d i Steeds 2008. 186 �Kilka uwag o monstrach i potworach Łączenie monstrualności i demoniczności, a następnie grzeszności pozwoliło na dodanie kolejnych wyobrażeń, znaczeń i połączeń, co nasilało się szczególne w mo¬ mentach społecznych, politycznych i egzystencjalnych kryzysów, w które w Europie obfitowały wieki X V I I i X V I I I . I nie jest łatwe, a może nawet jest niewykonalne zwe­ ryfikowanie poruszających wypadków, o których wiele mówiono i pisano w pełnych grozy i oburzenia broszurach. Czy stało się tak naprawdę, że urodziły się dzieci bez głowy? Czy relacje świadków są wiarygodne, czy też należą do argumentacji polityczno-propagandowej? Czy widziano takie przerażające monstra, czy też wyobraże¬ nie było na tyle sugestywne, że spodziewano się je zobaczyć? O t o np. Anglia około 1640 r. żyła doniesieniami o przyjściu na świat dziecka bez głowy. W jarmarcznych drukach i politycznych pamfletach przedstawiono historię kobiety, która dziecko takie powiła. Opowiadano o katoliczce, której zwyrodniałe obyczaje i grzeszne życie zostało napiętnowane zdumiewającym porodem. Kato¬ licy odpowiedzieli opowieścią o zbrodniach protestantów, zdziczeniu obyczajów, których skutkami są kolejne monstra. W ferworze publicznej awantury na rycinach przedstawiających przywódców religijnych prezentuje się ich z ogonami i innymi zwierzęcymi atrybutami. Opowieści o bezgłowych noworodkach służyły tworzeniu „sugestywnego obrazu kobiecego szaleństwa, błędów katolików i koneksji z czarow­ nicami" (Crossy 2004, s. 53). Podejmowały „problem kontroli nad wyzwalającymi się kobietami w czasie, kiedy patriarchalna dyscyplina, podobnie jak inne formy au­ torytetu, wydawały się rozsypywać" (Crossy 2004, s. 54). Konflikty społeczne, woj¬ na wyznaniowa i monstrualność pozostawały w ścisłym związku. C h o ć za każdym razem miały precyzyjnie zdefiniowanego zwyrodniałego wroga, to łączyły je wspól¬ ne wyobrażenia na temat kobiecej niesforności i podatności na demoralizację. Monstra pojawiające się w dyskursie publicystycznym były sugestywnymi figu¬ rami diagnozy stanu świata i społeczeństwa. Służyły wskazywaniu przykładów spo­ łecznej patologii, upadku religijności i wykroczenia poza naturalny porządek. Pisa¬ rze, prezentując w popularnych broszurach monstrualne noworodki i znajdując oparcie w standardach normalności, traktowali je jako „znaki tego, że to świat stanął na głowie". „Związek między monstrualnymi istotami a monstrualnymi zachowaniami" (Cro­ ssy 2004, s. 48) wydawać się musiał sprawą „naturalną", wpisaną w porządek świata. To, co kulturowe i społeczne, podlegało więc somatyzacji - obyczaje i ciało, cieles¬ ność, biologiczność znajdowało się na jednej płaszczyźnie dyskursu. Monstrualność, poza kontekstem myśli mitycznej, gdzie była wpisana w porządek zaświatów (więcej: Kowalski 2000), stawała się argumentem politycznym, już na poziomie zmetaforyzowanych sensów słów i obrazów. W Nowych Atenach ks. Benedykt Chmielowski rozdział zatytułowany O innych cudownych i osobliwych ludziach w świecie 4 4 W ten sposób m o n s t r u m stawało się e l e m e n t e m m i t o l o g i z a c j i w r o z u m i e n i u Barthes'owskim, jako zamiana porządku n a t u r y i k u l t u r y (Barthes 2000). 187 �Piotr Kowalski to jest o Anacephalach alias bez głowy, o Cynocephalach alias psią głową mających i o innych dzi­ wnej formy ludziach wypełnił informacjami o t y m , że N a g ó r a c h i n d y j s k i c h znajdują się l u d z i e z głowami p s i e m i i g ł o s e m p s i m , alias szcze­ k a n i e m . [ . . . ] W M o s k i e w s k i m zaś państwie, w k r a j u L u k o m o r a d o S a m o i e d y i należą­ c y m koło r z e k i T a c h n i n l u d z i e się znajdują obrośli o psiej głowie, r y b a t a k ż e w r z e c e w s p o m n i a n e j łowi się g ł o w ę , g ę b ę , nos, o c z y r ę c e l u d z k i e mająca, jako t a m e c z n i k r a j o p i s y światu oznajmują; w t e j ż e k r a i n i e na z i m ę l u d z i e zamierają, si c e r d e n d u m . [ . . . ] L u d z i e na P ó ł n o c n y c h Insułach się z n a j d u j ą c y t a k w i e l k i e u s z y mają, ż e c a ł e ciało, k i e d y t e g o p o t r z e b a pokrywają, co r o z u m i e m c z y n i ą o d s ł o t y i w i a t r ó w tej z a ż y w a j ą c o d n a t u r y s o b i e p o z w o l o n e j o p o ń c z y a l b o [ . . . ] takową się przykrywają kołdrą b ę d ą c zawsze n a g i e m i ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 9 1 - 9 5 ) . Dyskredytując przedstawicieli obcych nacji czy polityków, przypisuje się i m hybrydyczne formy rozpoznaje animalne właściwości, obdarza epitetami, które mają źródła często alegoryczne i sprawdzają się w gestach odrzucenia. Przekonujące musiały być epitety sugerujące rzeczywistą monstrualność opozycji, parlamentu, przedstawicieli Kościoła i t d . Propagandowe mieszanie porządków i używanie w nauczaniu czy socjalizacji stereotypowych wyobrażeń z przesunięciem semantycznym oznacza uczenie pożądanego widzenia rzeczywistości, z ich pomocą wdrukowuje w podświadomość pewne metody interpretacji świata, uczy dostrzegania czegoś i uruchamiania podej¬ rzliwości wobec innych. Interpretacja monstrualności w ramach myślenia magicznego, religijnego, prze¬ niesiona do debaty politycznej współistniała z „kulturą ciekawości". Kolekcjoner¬ skie taksonomie są jednym z przykładów takich zabiegów porządkujących, u któ¬ rych podstaw leży przeświadczenie o istnieniu takiego porządku i o konieczności lokowania każdego przedmiotu czy zjawiska w odpowiednim miejscu siatki takso¬ nomicznej. Fascynujące zbieraczy curiositates nie mają zatem znamion cudowności, lecz raczej okazują się ekstremalną próbą falsyfikowalności porządku taksonomicz¬ nego. W pamiętnikach i kronikach zobaczyć można swoiste kolekcje, których jednost¬ kami katalogowymi są zdarzenia. Kolekcjonuje się przypadki mogące być świadect¬ wem naruszenia ładu świata, który został nie tylko rozpoznany opisany i zadekreto¬ wany w naukowych systematykach, lecz także sprawdzony w praktykach życia codziennego. * Pisarskie decyzje rozstrzygają o t y m , co pozostanie w społecznej pamięci jako informacja znacząca, powiązana z prawdami istotnymi dla społeczności, czy może nawet świata. Piszący nadaje rangę zdarzeniom: spośród tego, co działo się w da¬ nym roku, wybiera jedynie kilka, czasem kilkanaście istotnych, jego zdaniem, zda188 �Kilka uwag o monstrach i potworach rzeń-opowieści. Takie raritates na tyle go poruszają, że chce, by pozostały w zaso¬ bach pamięci potomnych, by świadczyły o t y m , ile ważnych spraw rozgrywało się w okolicy, w której mieszkał. Poświęcone zdarzeniom mikronarracje są wyodręb¬ nionymi jednostkami tekstowymi: to informacja wydzielona akapitem, podobieńst¬ wem inicjalnych słów (np. wskazaniem czasu, nawet dnia tygodnia) i umieszczona w serii podobnych akapitów-wyliczeń. Jak w muzealnej gablocie - ma swój indeks, chronologię, ale najczęściej także nie ma dalszego ciągu. Bywa i tak, że dziejopis chce ten dalszy ciąg ustalić - próbując się z klasyfikacją, musi wykroczyć poza po¬ rządek historii naturalnej. Czytać należy wszak uważnie Księgę Stworzenia, by uchwycić nie tylko boski plan, harmonię tego, co w Naturze, ale pamiętając o do¬ świadczeniu alegorezy i wciąż atrakcyjnych praktykach różnego w proweniencji prognostykarstwa, szukać znaczeń, przesłań, które zakodowane zostały w t y m , co w spektakularny sposób naruszało normę. Wykroczenie poza porządek, złamanie ta¬ ksonomii skupia uwagę obserwatora: to, co odmienne, zawsze jest bogate w treści - trzeba tylko odnaleźć nie zawsze jawne przesłania tego, co przyciągnęło wzrok. T e g o ż r o k u [1705 - P K . ] 7 J u n i i w d z i e ń Ś w i ę t e j T r ó j c e u M a t i a s z a S t a n k o w i c z a , m i e s z c z a n i n a ż y w i e c k i e g o kokosz a l b o k u r a wysiedziała jaj 13, z k t ó r y c h j e d n o kur¬ c z ę w y k l u ł o się o d w u pyskach, a o t r z e c h o k a c h , c z e m u się d z i w o w a n o . K t ó r e mon¬ s t r u m wyjawiło się, b o k o n t r y b u c j a s z w e d z k a nastąpiła n i e z n o ś n a na m i a s t o i w s i , c o t e ż i księża musieli o n ę p ł a c i ć i u s p o k o j a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 9 9 ) . Monstrualność poddaje próbie ład potocznego doświadczenia. Pojawia się wszak tak blisko świata codziennego, że trudno ją odesłać d o zoologicznych cieka¬ wostek. Ptak o dwóch głowach jest anomalią przeczącą rutynie życia, szokuje i każe spodziewać się nadejścia rzeczy najgorszych. Jeszcze większą grozę budzić musi potwór urodzony z kobiety: ludzkie dziecko okazuje się nie-ludzkie, hybrydyczne, bestialskie. Jego pojawienie się wprawia w ruch ustabilizowane wyobrażenie o świe¬ cie, destrukturalizuje ład, potwierdzony przez wiekowe doświadczenie i automa¬ t y z m potocznych przyzwyczajeń. Jednocześnie fascynacja relacjami o potworach ujawnia uporczywie tkwiącą w człowieku skłonność d o igrania z niebezpieczeń¬ stwem, sięgania do spraw, tematów, wyobrażeń, które bywają nocnymi koszmarami, ale równie często - są materią plotek czy sensacyjnych doniesień. Już wówczas: W y o b r a ź n i ę c z y t e l n i k ó w gazet p o d s y c a ł y niewątpliwie c z ę s t e w i a d o m o ś c i o n a r o d z i ­ nach jakichś p o t w o r k ó w i l u d z k o z w i e r z ę c y c h d z i w o l ą g ó w . W 1723 r. „ze L w o w a " n a ­ deszła np. p o g ł o s k a , ż e „W Ż u b r z e j w s i [ . . . ] mila stąd m o n s t r u m k r o w a w p u ł [!] c z ł o ­ w i e k a , w p u ł [!] ciele urodziła". N a t o m i a s t z W o ł y n i a dotarła w i a d o m o ś ć , „że t a m J e y m ś ć Pani Ł ą k o w i e c k a starościna k i j o w s k a miała p o r o d z i ć p u ł człeka, puł b y d l ę c i a , t o m o n s t r u m ż y j ą c trwało 3 n i e d z i e l e z w i e l k i m p o d z i w i e n i e m i z j a z d e m s z l a c h t y i r ó ż n y c h l u d z i na d z i w , samy J e y m o ś ć Pani starościna p o p o r o d z e n i u t y l k o t y d z i e ń 189 �Piotr Kowalski żyła". I n f o r m o w a n o t e z o l i c z n y c h t e g o r o d z a j u p r z y p a d k a c h w i n n y c h krajach. „ G a z e t t y C u d z o z i e m s k i e " z 1720 r. z całą p o w a g ą d o n o s i ł y m . i n . , ż e w L i z b o n i e „pewna b i a ł o g ł o w a p i e r w s z y m p o r o d z e n i e m wydała na świat c z w o r o d z i e c i , d r u g i m zaś 7 sy¬ nów, z k t ó r y c h p i ę c i o r o p o k r z c i e świętym umarło, a d w o j e jeszcze ż y j ą " [ . . . ] Jako r z e c z g o d n ą u w a g i s y g n o w a ł np. w a r s z a w s k i k o r e s p o n d e n t w i a d o m o ś ć , iż „w bliskoś­ ci K r a k o w a u r o d z i ł o się n i e d a w n o m o n s t r u m m a j ą c e n o g i 4, r ę c e 3, g ł o w ę 1 , a t w a ­ r z y 2. N a jednej s t r o n i e 2 oka, na d r u g i e j j e d n o , w środku czoła, ale o d w ó c h z d r z e n i cach o c h r z c z o n e p o d kondycją, ż e bliźnięta, u m a r ł o w g o d z i n ę . G ł o w a d o A k a d e m i j p r z y w i e z i o n a , c o n s e r v a t u r i n S p i r i t u V i n i et ex i n d y c i l i s , d o c h o d z ą , ż e t o bliźnięta były" (Maliszewski 2001, 179-180) . 5 Świadectwo gazet jest ważne: ich szeroki jak na ówczesne możliwości komunika¬ cyjne obieg, rola informacji pochodzących z obiegu ustnego wskazują, że odpowia¬ dały ówczesnej potocznej mentalności i swoim autorytetem jej standardy dodatko¬ wo wspierały. Szansa pojawienia się anomalii jest równa na każdym obszarze - to wszak kwestia przypadku w świecie przyrody Inną sprawą jest uwaga poświęcana i m przez ów¬ czesnych; nie do końca rozstrzygalne może być to, czy zdarzenia takie rzeczywiś¬ cie miały miejsce, czy też w kronikach czy pamiętnikach notowano to, o czym się wówczas mówiło, co wzbudzało społeczne emocje i niepokoje. M o ż e to były tylko pogłoski, może późniejsze „ustalenia" poczynione wobec faktów nieszczęsnych, które wymagały zinterpretowania? Może wreszcie pisano i mówiono o tym, co p o ­ jawiło się w prasie, w informacjach przywiezionych z daleka, o czym mówiła stugębna plotka? Może widziano to, o czym wiedziano, że zobaczyć się powinno? Kronikarz czy pamiętnikarz, notując znane sobie - jak często się zastrzegają au­ torzy - z autopsji fakty i to, o czym wówczas chętnie rozprawiano, dokumentuje tę dwuznaczną i ryzykowną ciekawość, która kazała poszukiwać bulwersujących do¬ niesień, plotek i pogłosek. To ona zmuszała do wsłuchiwania się w doniesienia o dzi¬ wach przyrody, o monstrach, potworach, które pojawiają się niedaleko bezpieczne¬ go, codziennego życia. Niekiedy nie są to nawet szczególnie przerażające swoją fi¬ zyczną nienormalnością przypadki, lecz serie dziwnych zdarzeń; taka powtarzal¬ ność czegoś, co mieści się na skraju normalności, poddaje szczególnej próbie gra¬ nice dopuszczalnych „niedorzeczności" natury Tak jest np., gdy rodzą się bliźnięta. Zdarza się to nieczęsto, ale takie porody uwagi nie wymagają. Zupełnie inaczej, gdy to, co rzadkie, powtarza się regularnie. Kiedy w rodzinie bliźnięta rodzą się wielo¬ krotnie, trzeba już się zacząć nad t y m bardzo poważnie zastanawiać. O coś wszak może t u chodzić, o czymś mają te zdarzenia powiedzieć: 5 „W Italii pojawiło się m o n s t r u m - pół człowiek, pół wół. N a czole ma j e d n o oko, a o b o k uszu rogi. Pojawiło się, jak mówią, nie wcześniej niż p r z e d d w o m a miesiącami" ( R u d o m i c z 2002, s. 198). Spo­ śród obfitości w i d z i a n y c h miejsc z wyraźnym u p o d o b a n i e m ówcześni sarmaccy wędrowcy podają informacje o p o t w o r k a c h , k u r i o z a c h i relikwiach. Przykładem m o ż e być pamiętnik Jakuba Sobies­ kiego (1991). 190 �Kilka uwag o monstrach i potworach D n i a 3 l i s t o p a d a [1717] A g n e s k a K a l f a s i o n k a t u z Ż y w c a r o d z i c z k a w S t o p n i c a c h w P o d g ó r z u się w y d a w s z y za syna sołtysiego, p o p o ł o g u umarła, z r o d z i w s z y d w o j e bliźniąt, a p r z e d t e m t e ż miała i p o r o d z i ł a p o r z ą d k ą d w a r a z y p o d w o j e bliźniąt. C o się d z i w o w a n o , ż e p o t r z y r a z y j e d n o p o d r u g i m t o się stało. A te w s z y s t k i e pomarły, t y l k o j e d n o zostało. Z n o w u p r z y d a ł o się t e ż na M i l o w c e u M a c i e j a Szabla, ż e D o r o t a S z c z o t k o w n a , mał¬ żonka jego troje bliźniąt porządką porodziła, a t y l k o b y ł między n i e m i syn jeden. T a k ż e w m i e ś c i e Ż y w c u p r z y g o d z i ł o się W e r o n i c e Gniłkowej, mieszczce żywieckiej ( C h m i e ­ l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 5 0 0 ) . W mitologii bliźnięta nie budzą dobrych skojarzeń (więcej: Kowalski 1998, s. 28-29), ale - sądząc po zapisach XVIII-wiecznego kronikarza - w mniemaniu p o ­ tocznym nie było już śladów podejrzeń o demoniczne koneksje, nie ma też niepoko¬ ju o „naturę" każdego z narodzonych dzieci. Niepokoić zaczynają dopiero dziwne zbiegi okoliczności, gdy zdarzenie możliwe, lecz rzadko spotykane, powtarza się nazbyt często. Seria identycznych, uporczywie powracających raritates, wywoływała wiele niespokojnych myśli i podejrzeń u ludzi zazwyczaj skoncentrowanych na ocze¬ kiwaniu znaków i cudownych ingerencji. Inne przypadki o wiele większe wywołują zdziwienie i emocje, być może niosą także ze sobą zagrożenia (bądź ich zapowiedzi), o jakich nawet nie śni się wścibskim spektatorom. Nawet skupieni na swojej prywatności pamiętnikarze odnoto¬ wują wiadomości, których bohaterowie chcieliby je skrzętnie ukrywać: Pani B u n i a t o w i c z o w a urodziła p r z e d w c z e ś n i e syna [ . . . ] na s k u t e k uniesienia się g n i e w e m . U s z y i twarz dziecka były p o d o b n e d o zajęczych. Niemowlę żyło przez t y d z i e ń całkowicie b e z j e d z e n i a c i e r p i ą c ciągle na epilepsję. M ó w i ą , że B u n i e w i c z o w a poślubiła swego k r e w n e g o p o śmierci p i e r w s z e g o męża. N i e chciała ona, ż e b y l u ­ d z i e oglądali o w o c tego p o ł o g u , a n a w e t starała się z a t a i ć g o ze w z g l ę d u na o b o w i ą z e k c h r z t u ( R u d o m i c z 2 0 0 2 , s. 179). Zapewne lęk przed gawiedzią i komentarzami na temat wdowy musiał powodować kobietą, że nie chciała przyznać się do swojego nieszczęścia. Niekiedy jednak spięt¬ rzenie potworności bywało tak wielkie, że musiało przyciągać powszechną uwagę: T e g o ż r o k u [1710] przydawały się r ó ż n e d z i w o w i s k a i p r z y p a d k i . N a p r z ó d w e w s i U s o ł a c h o w c a p o r o d z i ł a p i ę c i o r o jagniąt j e d n y m r o d z a j e m . U M a r c i n a Łabusa w Sop o t n i na Ś r e d n i m k r o w a urodziła c z w o r o cieląt, b ę d ą c jako s z c z e n i ę t a , t r o j e b y ł o ż y ­ w y c h , a c z w a r t e nieżywe,- a te p r z e d z i w n i e b e c z ą c , p o z d y c h a ł y ; k t ó r e d o z i e m i e za¬ kopano. Z n o w u na d w o r z e o b s z a r s k i m k r o w a urodziła c i e l ę o d w u g ł o w a c h żywe, a t o k a z a n o z a k o p a ć . W K r a k o w i e zaś w miesiącu l u t y m na S z c z e p a ń s k i e j u l i c y n a r o d z i ł o się d z i e c i ę , m a j ą c e d w i e g ł o w y z jednej szyje w y c h o d z ą c e , t a k ż e r ę c e i n o g i p o d w ó j ¬ ne, k t ó r e b y ł y spojone a l b o z r o ś n i o n e j e d n a w drugą. Z k t ó r y c h g ł ó w jedna r a n o umarła, a d r u g a p o południu. A t o r o z p r u w s z y z n a l e z i o n o w n i m d w o j e w n ę t r z n o ś c i , a t y l k o j e d n o serce. K t ó r e m o n s t r u m d a n o o d m a l o w a ć i na r a t u s z u k r a k o w s k i m na w i d o k l u d z i o m p r z y b i t o . C o t o b y ł o p r o g n o s t y k i e m r o z d w o j e n i a w Polsce panów, 191 �Piotr Kowalski b ę d ą c k r ó l ó w d w ó c h u k o r o n o w a n y c h , o c o w o j n y z [ s ] p u s t o s z e n i e m w Polsce były. A na t o d z i e c i ę sam c a r o w i c m o s k i e w s k i patrzał, k t ó r y w K r a k o w i e r e z y d o w a ł i d o ca­ ra ojca swego kazał o d m a l o w a n e o d e s ł a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 4 1 ) . Szokować musiała seria bulwersujących wypadków z udziałem zwierząt, i jeszcze to potworkowate dziecię, którego zadziwiające kształty kazano utrwalić na odesła¬ nym do Krakowa obrazie. Zainteresował się nim sam carewicz i swoim zdumieniem zapragnął podzielić się z carem-ojcem - wszystkie te utrwalone zdarzenia układają się w przerażający inwentarz raritates, które zdarzyły się tylko w jednym roku, i to w niezbyt odległych od siebie miejscach. Wszystkie zdają się wpisywać w porządek natury, ale obfitość przypadków i to, że jeden z nich d o t y c z y człowieka, nadwerę¬ żają pewność oczywistego i wszechogarniającego działania praw natury Czy jest to już powód, by rozważać tę kwestionowaną oczywistość, czy sięgnąć do prognostykarskiej lektury świata, a może szukać jeszcze innego klucza lekturowego? D z i waczność nie jest jedynie problemem estetycznym, stwierdzeniem możliwych po¬ myłek w świecie natury. W kulturze tamtej d o b y jest przede wszystkim poważnym zadaniem semiotycznym. Monstra są dla kronikarza, a zapewne także dla jego współczesnych, „niedo¬ rzecznością natury" bądź znakiem, ostrzeżeniem przed nadciągającymi katakliz¬ mami. Pisarz jednak w przykuwającym uwagę zdarzeniu nie upatruje już kary wyko­ nanej na osobie czy społeczności. W dokumentacji wieków dawniejszych, od śred¬ niowiecza począwszy, w kalectwie, monstrualności, a nawet trądzie widziano kon¬ sekwencje złamania nakazów boskich, działanie przeciw moralnemu i kosmicznemu porządkowi. Odbywanie stosunków seksualnych w czasie, gdy kobieta była nieczys­ ta - jak powtarzały to liczne dokumenty soborowe - ujawniało się np. ciężkimi cho¬ robami dzieci . Tej semiotyki znaków cielesnych dziejopis jednak nie stosuje - to interesujące, jako że skądinąd nieobce mu było nakładanie lektury zdarzeń jako prog¬ nostyków i tych samych zdarzeń jako już dokonanej oceny tego, co miało miejsce, to zaś z kolei traktowane było przez niego i współczesnych jako zapowiedź następ¬ nych wypadków. 6 Narodziny monstrualnego cielaka mogły okazać się złowieszczym prognosty¬ kiem śmierci dwojga ludzi, ale pisarz nie wiąże już zapowiedzi przyszłych zdarzeń z winą, grzechem tych, których wieszczba dotyczyła: T e g o ż r o k u [1698] w miesiącu m a r c u w l i p o w s k i m f o l w a r k u k r o w a urodziła cielę, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , a o c z t e r e c h n o g a c h , p o c z y m k r o w a zaraz z d e c h ł a i c i e l ę 6 Przykładem m o ż e być o b j ę c i e tabu k o b i e t y miesiączkującej - o d b y w a n i e z nią stosunków seksu­ alnych kończyć się miało szczególnie niebezpieczną nieczystością (mówi o t y m już Stary Testament, Kpł 20, 18). Złamanie tabu miało prowadzić do p o c z ę c i a istot kalekich, trędowatych, epileptyków, dzieci dotkniętych k a l e c t w e m (por. np. Zaremska 1986, s. 119). 192 �Kilka uwag o monstrach i potworach za nią p o d n i u j e d n y m . K t ó r e m o n s t r u m t o wyjawiło, ż e u r z ę d n i k Jan K o z i e ł n a z w a n y z T r z e b i n i e t e g o ż d w o r u p r ę d k o umarł, a żona j e g o zasię p o n i m w n i e d z i e l c z t e r y umarła i c ó r k a jej także, U r s z u l a . A t ę s k ó r k ę z t e g o c i e l ę c i a d a n o d o kuśnierza w y p r a w i ć i d o K r a k o w a o n ę panu p o s ł a n o ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 6 7 ) . G d y rodzi się dziecko, które jest i dziewczynką, i chłopcem jednocześnie, gdy pomieszane zostają seksualności, podstawowa zasada taksonomicznego ładu, „dzi­ wowanie się ludzi" jest reakcją najłagodniejszą z możliwych: T e g o ż r o k u [1709] d n i a 15 marca Jana Pruskiego, falbierza ż y w i e c k i e g o żona narodziła d z i e c i ę , k t ó r e miało d w o j e p r z y r o d z e n i a , m ę ż c z y z n y i b i a ł e j g ł o w y ale w i ę c e j na m ę ż ­ c z y z n ę p o k a z o w a ł o . A t e m u d a n o imię J ó z e f na k r z c i e świętym, c z e m u się l u d z i e d z i ­ w o w a l i . A t o b y ł o u m a r ł o w d z i e ń ś w i ę t y c h Filipa [ i ] Jakuba A p o s t o ł ó w ( C h m i e l o ­ w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 4 ) . Spotkanie z bestią, monstrum, które zdaje się należeć d o świata człowieka (zro¬ dzone przez kobietę, przypomina swoim ciałem człowieka), wystawia na ciężką pró¬ bę potoczne wyobrażenie o sensowności świata, jego harmonii i celowości każdego z elementów. W takich sytuacjach pojawić się muszą pytania dramatyczne o samego człowieka, jego szczególną pozycję we wszechświecie itd. Monstrum jest zbyt ludz­ kie, by nie prowokować pytań podstawowych ani nie prowadzić d o poczucia po¬ mieszania, lęku, a nawet światopoglądowego kryzysu. T e g o ż r o k u [1709] i n O c t o b r o mense w K ę t a c h niewiasta jedna urodziła d w o j e d z i e c i j e d n y m p o r o d z e n i e m : j e d n o b y ł o martwe, a d r u g i e m o n s t r u m , mając g ł o w ę wielką i n i e foremną, a j e g o cielsko miało k i e l k a o g o n ó w . Po k t ó r y m p o r o d z e n i u w k i e l k a d n i taż niewiasta umarła ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 8 ) . Pojawienie się w ekumenie potwora, który w jakiś sposób lokuje się wśród istot ludzkich (bądź na ryzykownie otwierającej się ku transgresji granicy), wprowadza poruszenie w codziennym bytowaniu. Ostatecznie trzeba zastanawiać się nad t y m , co w doświadczeniu potocznym znajduje się poza obszarem refleksji, przyjmowane powszechnie, jakby przezroczyste w swojej oczywistości. Takie pytania pociągają za sobą kolejne: o gwarancje bezpieczeństwa bycia w t y m oswojonym, t j . pozna¬ nym i przewidywalnym, świecie, gdzie takie rzeczy mogą się jednak wydarzyć. Sama obecność monstrum prowadzi do zawieszenia pewności na temat obowiązywania oczywistych, przez pokolenia wypracowanych taksonomii, może wręcz obnażyć ich kruchość, zakwestionować adekwatność opisu rzeczywistości; obnaży wątpliwą prawdę o t y m świecie budowaną na przeświadczeniu, że owa taksonomia jest nie tylko scjentystyczną konwencją, lecz przede wszystkim zasadą samego bytu. Mon¬ strum, zniekształcony fizycznie potwór czy ludzka bestia, szalony morderca, wariat - wszystkie te przypadki to swoiste epistemologiczne (a dalej - aksjologiczne) 193 �Piotr Kowalski skandale w doświadczaniu świata. G d y monstrualność ujawnia się zbyt blisko domeny zwyczajnej społeczności, pojawia się też niepokój dotyczący istoty po¬ rządku moralnego. Takie zdarzenie godzi w same podstawy wizji świata, która od lekcji Biblii, powtórzonej i ugruntowanej przez myśl chrześcijańską w najwcześniej¬ szych czasach, a dodatkowo argumentowanej w refleksji humanistycznej, ustawia człowieka poza przyrodą. Człowiek, stworzenie boskie, jest wszak ponad resztą na¬ tury, która oddana mu została we władanie. Odrębność człowieka uzasadniano na wiele sposobów - jednym z nich jest opinia o harmonijności, symetryczności, funk­ cjonalności ludzkiego ciała. Kierujący się rozumem, wyprostowany i sprawny czło­ wiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boże; zwierzęta zaś - choć też są dziełem Boga - tych walorów są pozbawione. Jeżeli „składność członków" albo ro¬ zum nie są właściwością jednostki, to jej miejsce wśród ludzi, albo przynajmniej jej wartości, muszą budzić poważne wątpliwości: S ą p r z y c z y n y s k ł a d n o ś c i a u s t a w i e n i a w s z y t k i c h c z ł o n k ó w c z ł o w i e c z y c h , tak t e ż t u b ę d ą w y p i s a n y z n a m i o n a o s o b l i w i e k a ż d e g o członka, c o sie t y c z ę d o b r o c i a l b o z ł o ś c i p r z y r o d z e n i a , aby k a ż d y m ó g ł w i e d z i e ć , z k i m ma t o w a r z y s z y ć a l b o k o g o sie chronić, t y m o b y c z a j e m , jako w y s z e j napisano ( r o z u m i e j m i e d z y t y m i ludźmi, k t ó r z y są z w i e ­ r z ę c y t o jest, k t ó r z y się nie r o z u m e m , ale z m y s ł y t y l k o sprawują) ( A n d r z e j z K o b y l i n a 1893, s.126). G d y więc właściwości konkretnego człowieka nie odpowiadają wyobrażeniom na ten temat, pojawia się pokusa wykluczenia, albo przynajmniej zmarginalizowa¬ nia kogoś, k t o w ten sposób przeczy porządkowi świata. W kodeksach prawnych, ale i w praktyce sądowej do X V I I I w., można znaleźć przyzwolenie na ekstermina¬ cję potworów, które - dla zniesienia ewentualnych wątpliwości - nie są traktowane w kategoriach ludzkich. Bartłomiej Groicki dopuszczał wręcz zabijanie potworkowatych dzieci, pisząc, że uwolnieni od kary za mężobójstwo mają być ci, k t ó r z y zabijają d z i e c i d z i w n i e się r o d z ą c e , nie w e d l e w y o b r a ż e n i a l u d z k i e g o , ale na kształt jakiej b e s t y j e k . A l b o w i e m i t a k i e nie mają b y ć chrzczone, ale zarazem zadaw i o n e abo k t ó r y m k o l w i e k o b y c z a j e m mają b y ć zatracone. K t ó r e t o d z i w n e r o d z e n i e [ . . . ] p o s p o l i c i e się f i g u r u j e w ż y w o c i e m a t k i z zapatrzenia jakiej b e s t y j e k a z z a m y ś l e ­ nia o niej czasu p o c z ę c i e ( G r o i c k i 1953, s. 213). W Kronice Jazowskiej, z podkarpackiej wsi Jazowsko, o zarazie, która pustoszyła zie­ mie polskie w 1708 r., można przeczytać informację pełną niepokoju i przerażenia: R o k u t e g o p o w i e t r z e m o r o w e nie t y l k o w K r a k o w i e , ale i w W i e l k i e j Polszcze, w M a z o [ w ] s z a c h , w W a r s z a w i e , c i r c u m c i r c a W a r s z a w y w S ę d o m i e r z u etc., etc., etc. w i e l ­ k i e panowało. W k t ó r y m p o w i e t r z u l u d z i e szaleli, j e d e n d r u g i e g o c z ł e k c z ł e k a na p o t ­ k a n i u z ę b a m i kąsali i o k r u t n i e r o z d z i e r a l i . P o w i e t r z e m w t y m ż e r o k u u m a r ł o w L i m a ­ n o w e j l u d z i 75, na K a n i n i e i z x i ę d z e m plebanem u m a r ł o l u d z i t a k ż e p o w i e t r z e m 33, w S t r o n i u u m a r ł o l u d z i 7. W i n s z y c h miejscach i w s i a c h t u koło nas b l i s k i c h , z łaski 194 �Kilka uwag o monstrach i potworach B o g a n a j w y ż s z e g o t u koło nas w g ó r a c h nie b y ł o p o w i e t r z a , za c o n i e c h b ę d z i e B o g u w i e c z n a chwała, t y l k o t o na K a n i n i e , w S t r o n i u , w L i m a n o w e j , w S o w l i n a c h , w Jodłow¬ n i k u etc. (Kronika Jazowska 1971, s. 2 0 9 ) . Ludzie zamieniają się w dzikie bestie, niczym zwierzęta z kłami i pazurami rzu¬ cają się na siebie. Niemożliwa staje się komunikacja, zawieszone zostają zasady rzą¬ dzące człowieczym światem. Zaraza, wtargnięcie szaleństwa w granice ekumeny, zamienia ją w zaświaty, w krainę śmierci i odwróconych wartości. C i , którzy ulegną temu obłąkaniu, sytuują się na zewnątrz, w obszarze transgresji, poza światem co¬ dzienności. Taki też był przypadek nieszczęsnego Piotra Riviere'a, przedstawiony przez M i chela Foucaulta, czy opisanej przez uczonego sytuacji ludzi uznanych za chorych umysłowo, za szalonych „w dobie klasycyzmu" (Foucault 1987). Opowieść o nich staje się świadectwem szczególnego doświadczenia historii: oto bowiem bohate¬ rem relacji nie jest już władca, postać eksponowana i przyciągająca spojrzenie i w ten sposób organizująca społeczną przestrzeń. T y m razem jest to ktoś nieważny, z lu¬ du, ale za to znany z bezpośrednich spotkań bądź możliwy d o wskazania przez roz¬ poznawalność realiów znanych z codzienności. Wykładnikiem takich sytuacji jest też niezatarta w kronikarskich notatkach oralność dawnych przekazów, które trak¬ towały o podobnych zdarzeniach. Residua ustności poświadczają także obecność w tekście szczególnego typu wyobraźni, która chętnie wspierała się na fizycznym konkrecie i była jednocześnie stabilizowana przez legendowe przekazy wizji świata. N a r r a c j e te b ę d ą o d g r y w a ł y rolę p o ś r e d n i k a m i ę d z y t y m , c o p r y w a t n e , a t y m c o g o d ­ ne pamięci, m i ę d z y c o d z i e n n o ś c i ą a h i s t o r y c z n o ś c i ą . P o ś r e d n i c t w o t o w y m a g a doko¬ nania t r z e c h z a s a d n i c z y c h o p e r a c j i . To, co l u d z i e w i d z i e l i własnymi o c z y m a , i d o t ą d przekazują s o b i e z ust d o ust, w s z y s t k i e te o b i e g a j ą c e g r a n i c e w s i c z y okręgu o p o w i a s t k i , k i e d y stają się c z y m ś n i e z w y k ł y m , o p o w i a d a n e są k a ż d e m u - uniwersal¬ nie t r a n s k r y b o w a l n e i w r e s z c i e g o d n e d r u k o w a n e g o p a p i e r u [ . . . ] . R ó w n o c z e ś n i e nar­ racja z m i e n i a status; t o już nie wątpliwa p l o t k a [ . . . ] , t o n o w i n a ustalona raz na zawsze w e w s z y s t k i c h k a n o n i c z n y c h s z c z e g ó ł a c h [ . . . ] . Przez co nareszcie wieś c z y u l i c a o k a ­ zują się [ . . . ] twórcami h i s t o r i i [ . . . ] . W s z y s t k i e te o p o w i a d a n i a mówią o h i s t o r i i b e z panów, z a l u d n i o n e j a u t o n o m i c z n y m i i s z a l e ń c z y m i w y d a r z e n i a m i , o w y r a s t a j ą c e j p o d p o z i o m e m w ł a d z y h i s t o r i i , k t ó r a b ę d z i e p o t y k a ć się o p r a w o ( F o u c a u l t 2 0 0 2 , s. 2 2 5 ) . Ludzka bestia, gdy swoją obecnością, a jeszcze bardziej - swoim destrukcyjny­ mi, dzikimi czynami wkracza w domenę utrwalonego, odwiecznego (a więc - oczy¬ wistego i przezroczystego) porządku, narusza jego stabilność i budzić musi naj¬ gorszy strach: lęk przed groźbą destrukturalizacji codziennego środowiska, oswojo­ nego świata potoczności. Tremendum wyłaniające się z obecności monstrum, aby nie rozsadziło usilnie chronionego ładu, przekształcić trzeba w informację sensacyjną, curiosum, któremu „ludzie się dziwowali". Mityzacja dystansu do potwora, tzn. operacja 195 �Piotr Kowalski przekładu tego, co kulturowe, na to, co naturalne , jest jednak ledwie pierwszym krokiem, jaki trzeba poczynić, by uporać się z jego monstrualnością. M o n s t r u m jest przecież w istocie skandalem w porządku i ontycznym, i etycznym. Rozwiązaniem ostatecznym problemu jest eksterminacja. Wcześniej dokonuje się operacji znacznie trudniejszej: eliminuje się potwora z obszaru ekumeny w sposób o wiele bardziej radykalny niż jego uśmiercenie. Usuwa się ten egzystencjalny filozoficzny i estetycz¬ ny skandal, pokazując, że bestia czy wszelkie - nawet ludzkie - monstrum do po¬ rządku ludzkiego nie należy. Po tej interpretacyjnej operacji, która wspiera się na autorytecie „oczywistych", ówczesnych reguł taksonomicznych, skandal zostaje w pewnym stopniu zażegnany - ładowi świata, zagrożonemu gwałtowną erozją wy¬ wołaną przez pojawienie się symptomu chaosu, przypadkowości, przywrócić moż¬ na nadwątloną pewność. Takie odruchowe wykluczenie przekonać ma o t y m , że właściwie nic szczególnego się nie stało - monstrum nie należy przecież do świata człowieka, jest nie-ludzkie, dzikie i obce, można więc powrócić do wyjaśnienia go w porządku natury i przyjąć do wiadomości jego nieprzewidywalność i dzikość. To w nim wszak mieszczą się również rozmaite dziwactwa i niedorzeczności. W taki to sposób zobaczyć można, dlaczego kategoria monstrualności jest tak istotna dla dyskursu najszerzej pojętej władzy - jest jej poręcznym i zawsze skutecznym orę­ żem (Crossy 2004). 7 Najprościej monstrualność wskazać na poziomie wyglądów, kształtów i form. G d y jednak podejrzliwym spojrzeniem na otaczający świat czujnie śledzi się to, co ukryte, gdy wydobywa się prawdziwe i istotne znaczenia zawarte w pozornie bła¬ hych i zwyczajnych nawet zdarzeniach, gdy umysł wdrożony jest do lekcji alegorezy bądź wytrwałego odczytywania Księgi Natury, wychwytywania znaków i pro¬ gnostyków, człowiek nie może dać się uwieść temu, co zewnętrznie powabne, albo poprzestawać na śledzeniu tego, co ohydne. Monstrualność objawić się może we wszelkich działaniach, które naruszają ład świata - społeczny i moralny porządek społeczny który jednak ma swoją legitymizację o wiele bardziej zasadniczą: w bos¬ kim porządku kosmicznym. W krajach E u r o p y Z a c h o d n i e j p o n o ć jeszcze w X V I I I stuleciu zdarzało się wytaczanie formalnych p r o c e s ó w zwierzętom, zakończonych w y r o k a m i skazującymi na karę śmierci c z y n a w e t e k s k o m u n i k i . T a k daleko p o s u n i ę t a odpowiedzialność karna z w i e r z ą t była - jak się w y d a j e - o b c a p r a w u m i e j s k i e m u w Polsce. N i e m n i e j jeszcze s z e s n a s t o w i e c z n i pisarze t e g o prawa w s p o m i n a l i p o d w p ł y w e m Starego Testa­ mentu o u k a m i e n o w a n i u wołu, k t ó r y z a b i ł b y człowieka, p r z y t a c z a l i t e ż b e z k r y t y c z n i e przepis p r a w a saskiego n a k a z u j ą c y ś c i n a n i e z w i e r z ą t z n a j d u j ą c y c h się w m i e j s c u z g w a ł c e n i a k o b i e t y . J e d n o c z e ś n i e t w i e r d z o n o j e d n a k , ż e z w i e r z ę nie m o ż e p o p e ł n i ć 7 M i t w Barthes'owskim znaczeniu jest skuteczną operacją przeniesienia porządków: k u l t u r o w e standardy, np. o b c o ś c i , zostają zamienione w kategorie naturalne (a nawet somatyczne), i o d w r o t n i e to, co naturalne, zyskuje rangę rozstrzygającego a r g u m e n t u - to, co zgodne bądź niezgodne z naturą (zob. Barthes 2000). 196 �Kilka uwag o monstrach i potworach p r z e s t ę p s t w a , „ponieważ r o z u m u nie ma i gwałtu u c z y n k i e m s w y m nie c z y n i " . Póź¬ niejsi a u t o r z y z a j m u j ą c y się p r a w e m m i e j s k i m b y l i z n a c z n i e b a r d z i e j k o n s e k w e n t n i . P r z y t a c z a l i jeszcze co p r a w d a w s p o m n i a n e n o r m y m ó w i ą c e o z g ł a d z e n i u z w i e r z ą t o b e c n y c h p r z y z g w a ł c e n i u . S t w i e r d z a l i j e d n a k , że w i c h czasach p r a k t y k u j e się t y l k o spalenie w r a z ze sprawcą s o d o m i i s t w o r z e n i a , z k t ó r y m ó w c z ł o w i e k d o p u ś c i ł się s p r z e c z n e g o z naturą w y s t ę p k u ( z n o w u w y r a ź n y w p ł y w Pisma Ś w i ę t e g o ) ( M i k o ł a j ­ c z y k 1998, s. 23). Za zachowania szczególnie odrażające, bo naruszające boski porządek, uważano sodomię. Zagrożona była karą najwyższą - była przecież występkiem przeciw na¬ turalnemu porządkowi świata. Tak sprawę traktowała Biblia, ale podobne prze¬ świadczenia zapisane są w tradycjach odleglejszych - obcowanie ze zwierzęciem prowadzi wszak do bestialstwa, do mieszania tego, co ludzkie, z t y m , co zwierzęce, a więc oddzielone i ulokowane w innym porządku. Broniąc się przed zarzutami sodomii, podsądni odwoływali się do tego, że jednak ostatecznie nie doszło d o sek¬ sualnego spełnienia, a więc zasłaniali się t y m , że nie sprowadzili ryzyka spłodzenia potwora, ludzko-zwierzęcej hybrydy: N p . w 1758 r. oskarżony twierdził, iż „z głupości m o j e j dopuściłem się g r z e c h u z krową, ale p ł o d u swego w k r o w ę nie w p u ś c i ł e m " [ . . . ] . I n n y o s k a r ż o n y o takież p r z e s t ę p s t w o twierdził: „członek swój miałem w c z ł o n k u tej kobyłki, ale nic nie w y s z ł o ze m n i e " [ . . . ] . Sąd k r a k o w s k i odrzucał te tłumaczenia, nie w i a d o m o jednak, c z y wynikało t o z o d m i e n ¬ nej i n t e r p r e t a c j i p o j ę c i a d o k o n a n i a , c z y p o p r o s t u nie dawał o n w i a r y o s k a r ż o n y m . Z a u w a ż m y b o w i e m , ż e J. C z e c h o w i c z o d r ó ż n i a ł c u d z o ł ó s t w o d o k o n a n e („ze s k u t ­ k i e m " ) o d takiego, k t ó r e g o s p r a w c y „immissione seminis consumatur nie w y p e ł n i l i " [ . . . ] , a w 1688 r. w D o b c z y c a c h o d n o t o w a n o s k r u p u l a t n i e , iż s o d o m i t a d o k o n a ł swego c z y ­ nu „z u k o n t e n t o w a n i e m c i e l e s n y m , alias cum polubione" ( M i k o ł a j c z y k 1998, s. 4 8 ) . W dawnych systemach karnych sodomia obejmowała wszelką aktywność seksual¬ ną niezgodną z naturą, a więc zarówno bestialstwo, czyli spółkowanie ze zwierzęta¬ mi, jak i homoseksualizm. G d y sprawy takie stawały przed sądem, ławnicy nie mu¬ sieli nawet rozważać szczegółowo motywów postępowania sprawców - z w y r o d niałość wynikała z podszeptów szatana czy była znamieniem opętania, owładnięcia przez demony, które pragną zniszczyć boski porządek (Kaczor 2005, s. 156) . A b y 8 8 D l a Komonieckiego p r z y p a d k i te są tak bulwersujące, że opowiadając o n i c h , zapomniał powie¬ dzieć o karze, jaka spadła na homoseksualistę-zbrodniarza: „ [ . . . ] Michał Kucharczyk wójt oszczadnicki komornicę swoje jeszcze brzemienną o k r u t n i e zabił z tej okazyjej, że on był styran albo mieszaniec, t o jest męskie i białogłowskie miał p r z y r o d z e n i e w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A t e n , c h o ć żonę miał, z nią nie przestawał, t y l k o sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w n i m się kochał, a t e n pachołek nad wolą jego ożenił się i została z n i m praegna[n]s. O n zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego k u o w c o m i tam o k r u t n i e z owczarzem zabił" (Kronika Jazowska 1971, s. 4 5 7 ) . W a r t o jednak zwrócić uwagę na przesunięcia w znaczeniach i ocenach bestialstwa w zależności o d t y p u k u l t u r o w e g o dyskursu. W myśli m i t o l o g i c z n e j takie sytuacje prowadziły najczęściej do powsta- 197 �Piotr Kowalski podobne orzeczenia sądowe nie budziły żadnych wątpliwości, zdarzenia takie wstęp­ nie wymagały intelektualnego, mentalnego zmarginalizowania - grzech sodomii na¬ zywano w średniowieczu peccatum mutum: niemy grzech, ponieważ uważano, że jego grozy nie można wyrazić słowami. A b y rozwiązać kryzys, który objął ład społecz¬ nego świata, należało dokonać zabiegu przesunięcia zbrodniarza z obszaru kultury do świata dzikości, usytuować poza społecznością. Czyniąc z niego bestię, łatwiej było utrzymywać dotychczasowe wyobrażenie porządku, które musiałoby być nad¬ werężone, gdyby potwór był jednym z nas. Istotę nie-ludzką następnie należało rzeczywiście wyeliminować, bo tak jak wilk, niedźwiedź i inne dzikie zwierzę za¬ grażała podstawom moralnego i kosmicznego ładu (rudymentarnego podziału ta¬ ksonomicznego na ludzi i zwierzęta): D i e 4 Julii w e ś r o d ę S t a n i s ł a w U r b a s z P i e t r z y k o w i c o p o r u b s t w o a l b o u c z y n e k s p r o ś ­ n y b e s t y j a l s k i z k l a c z ą w Ż y w c u p o d j u s t y c j ą spalon; k t ó r e g o J ę d r z e j D y b e k z Pewle w w i e r b i n a c h p i e t r z y k o w s k i c h z a s t a ł i p r z e d sądem jego pokonawszy, ś w i a d e c t w e m p o p r z y s i ą g ł . O k t ó r y m w y s t ę p k u w Ż y w c u jeszcze nie słychano. Przy k t ó r y m t e g o ż d n i a zaraz M a r e k W o j c i u r a z S z c z e r k u , c z ł o w i e k stary o rabunek S k o c z o w a miastecz¬ ka w Śląsku e g z e k w o w a n , b ę d ą c m u ręka o d c i ę t a i na p r ę d z e p r z y b i t a , a p o t y m ś c i ę t i ć w i e r t o w a n (Kronika Jazowska 1971, s. 4 4 8 ) . 9 Spalenie było karą przewidzianą przez kodeksy karne, ale też głęboko osadzoną w myśleniu, w którym wina była jednocześnie grzechem, a lęk przed jej nierozliczeniem wynikał z obawy o nieunikniony gniew i słuszną pomstę Boga. W dodatku te­ go rodzaju występek - zgodnie ze strukturami myślenia magicznego obecnymi w synkretycznej religijności d o b y staropolskiej - sprowadzał rytualną nieczystość na całą społeczność. „Spalenie delikwenta (wypalenie ogniem zbrodni) było symbolicznym aktem przywrócenia spowodowanego przezeń naruszenia porządku rzeczy (na za¬ sadzie: przestępstwo sprzeczne z naturą może implikować zmianę biegu rzeczy)" (Ka¬ czor 2005, s. 306). W y b ó r miejsca egzekucji, której poddawano i sprawcę, i zwie¬ rzę, także nie mógł być przypadkowy: D n i a 12 l i p c a w p o n i e d z i a ł e k w K ę t a c h o b e s t y j a l s k i e u c z y n k i z k l a c z a m i , k r o w y i ko¬ z a m i , j e d e n p a r o b e k ze w s i zginął. K t ó r e g o na g r a n i c y k o b i e r n i c k i e j ś c i ę t o i na stosie d r e w spalono. C z y n i ą c za g ł u p i e g o siebie (Kronika Jazowska 1971, s. 5 6 9 ) . nia groźnych h y b r y d ( c h o ć b y Leda i łabędź), w t r a d y c j i chrześcijańskiej w subtelnych i alegorycznych przedstawieniach sprawy przedstawiają się inaczej - nie wskazując na akt seksualny, przedstawia się b o w i e m skomplikowane przesłania, wymagające radykalnego odejścia o d naturalistycznej lektury (jak np. w scenach zwiastowania, w których j e d n o r o ż e c składa na łonie Panny swój r ó g ) . W późniejszych przedstawieniach dominują jednak o b r a z y grzeszności i p o t w o r n y c h skutków zbliżenia człowieka i zwierzęcia (zob. Dekkers 2000). 9 Księgi sądowe w t y m też r o k u odnotowały p o d o b n y przypadek: „Wołek z suskiego państwa także o p o r u b s t w o z krową spalon w Suchej, a krowę psi poszarpali" (Szczotka 1952, s. 9 9 ) . 198 �Kilka uwag o monstrach i potworach Na granicy, na miedzach, pod lasem chowano samobójców, to było też miejsce pochówku wszelkich nieczystych zmarłych, których ciała mogłyby skalać poświę¬ coną ziemię, bądź nawet przez tę ziemię mogłyby nie zostać przyjęte. Granica jest obszarem niczyim o nieredukowalnie przejściowym charakterze (Kowalski 1998); w t y m miejscu przejścia mogły dziać się rzeczy różne, tam też przebywały duchy tych, którzy nie byli ani martwi, ani żywi... Za granicą rozciąga się obszar natury - zwierząt, bestii i wszelkiej dzikości, właściwy dla tych, którzy swoimi czynami sa¬ mi postawili siebie w obszarze transgresji, poza ekumeną. Podobnie traktowano kazirodztwo. Incest naruszał podstawowe normy życia społecznego, którego taksonomia miała zaczepienie w boskim, kosmicznym ładzie. Warto pamiętać o t y m pomieszaniu argumentacji religijnej i społecznej (cywilno¬ prawnej): w wielu wypadkach bowiem za czyn kazirodczy uznawano także stosun¬ ki seksualne między ojczymem a pasierbicą, a więc sytuację, kiedy nie zachodziło pokrewieństwo biologiczne. Najczęściej karą było powieszenie mężczyzny i ścię¬ cie kobiety, a następnie spalenie ich ciał: D n i a 11 l i p c a [1716] w s o b o t ę była egzekucyja p r z e z sąd m i e j s k i żywiecki na I g n a c e g o Szuffa z Z a b ł o c i a , w z g l ę d e m w y s t ę p k u k a z i r o d z t w a , ż e m a j ą c ż o n ę , z A n n ą b r a t a swego r o d z o n e g o c ó r k ą c i e l e s n o ś ć p o p e ł n i ł . Z a co ś r ó d r y n k u ś c i ę t i miał b y d ź spalon, ale iż u p r o s z o n o p o t y m , u Ś w i ę t e g o K r z y ż a k o ś c i o ł a p o g r z e b i o n . P r z y k t ó r y m A d a m S z c z o t k a b y ł i n l o c o s u p p l i c i i ś c i ę t i ć w i e r t o w a n , ż e z o j c e m S z c z o t k i alias M a ­ d e j e m p o r a b u n k a c h c h o d z i ł ; k t ó r e g o b y ł b r a t z d r a d l i w i e na spaniu w lesie zabił, a o n o d niego u c i e k ł (Kronika Jazowska 1971, s. 4 8 4 ) . Ochronna funkcja lokowania monstrum w porządku natury i traktowania p o t w o ­ ra jako zdarzającego się przypadku jej niedorzeczności nie wyczerpuje listy sposo¬ bów podchodzenia do podobnych dramatycznych zdarzeń. Zawieszenie norm co¬ dziennego życia, destrukturalizacja zwyczajnego, dobrze oswojonego środowiska człowieka budzi najgłębsze egzystencjalne lęki, ale też pozwala na podjęcie trudu poszukiwania znaczeń, przesłań faktu, który swoją odrębnością musiał szczególnie wyraziście objawić się obserwatorom. T e g o ż r o k u [1708 - P K . ] dnia 26 A u g u s t i w n i e d z i e l ę Petronela S k o r u p i o n k a a K a s p r a F o r n a l i k a k u c h a r z a małżonka, p o r o d z i w s z y t e g o ż dnia c ó r k ę R o z a l i ę n a p r z ó d , a p o t y m jakąś wielką b a n i ę s k ó r y t w a r d e j i g r u b e j z siebie z wielką b o l e ś c i ą z a l e d w i e p o z b y ł a . K t ó r ą b a n i ę r o z e r ż n ą w s z y w e środku jej b y ł o m o n s t r u m a l b o d z i w o w i s k o p o d o b n e d o córki, b e z g ł o w y i rąk, t y l k o t u ł ó w z n o g a m i , w jednej n o d z e d w a palce, a w d r u g i e j trzy, a k ę d y miała b y d ź szyja i głowa, t o jakieś włosiska w y r o s ł e były. Z czego t r z e c i e g o d n i a umarła, a t o m o n s t r u m z a k o p a n o d o z i e m i e (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 2 ) . Były też zdarzenia z innego porządku: o t o coś niepokojącego rozgrywało się w przyrodzie i to, co oglądano na niebie i wokół siebie, nie mogło być przecież jedynie 199 �Piotr Kowalski nieszczęśliwym zrządzeniem przypadku: „Tegoż roku i miesiąca w ogrodach niegdzie róża, a w sadach jabłonie i gruszki miejscami kwitnęły czemu [się] lud p o ­ spolity dziwował" (Kronika Jazowska 1971, s. 323). Prawdziwe zaniepokojenie, a mo¬ że nawet emocje silniejsze budziły przede wszystkim uporczywie pojawiające się wówczas znaki na niebie: T e g o ż r o k u d i e 24 S e p t e m b r i s w e d n i e s ł o ń c e i miesiąc w n o c y k u pełni nabierający się, t e g o ż d n i a i n o c y o b o j e c z e r w o n a w o j a k o b y k r w a w e w e m g l e t y l k o świeciły się, p r z e m i e n i a j ą c się różnie, c z e m u się l u d z i e d z i [ w o ] w a l i . C o p o t y m z n a c z y ł o krwawą w o j n ę w Polsce, s z w e d z k ą i m o s k i e w s k ą , k t ó r a przypadła i jej b i t w y dzień d i e 9 m e n sis O c t o b r i s , iż w i e l e w o j s k a z o b u s t r o n padło, s z w e d z k i e g o króla i m o s k i e w s k i e g o cara, k t ó r z y się o K o r o n ę polską b i l i (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 3 ) . G d y takich niecodziennych zdarzeń przytrafia się zbyt wiele, nie można już poprzestać na tłumaczeniu anomalii, które także i w Księdze Stworzenia mogły się niekiedy pojawiać. Nagromadzenie przypadków pozbawia pewności siebie, rozbra­ ja skuteczne procedury praktycznego rozumu, przede wszystkim zaś - kwestionuje stosowalność wygodnej formuły tłumaczącej: przypadku. Trzeba znaleźć jakieś inne wytłumaczenie, wykroczyć poza to, co przynosi codzienne, zwykłe życie w świecie natury. N i e wystarczy ono, trzeba - patrząc na to, co jeszcze niedawno wydawało się poddawać tej lekturze - szukać klucza gdzie indziej, wybrać inną poetykę lektu¬ ry, inaczej spojrzeć na świat. Można w jednym spojrzeniu uruchomić doświadcze¬ nie poszukiwań w świecie alegorii, otworzyć procedury alegorezy, które prowadzą do odkrywania głębszych przesłań o świecie i życiu. M o ż e jednak być i tak, że same zdarzenia, zwłaszcza zaś ich serie, utworzą sugestywny przekaz prognostykarski: T a k ż e przeszłego r o k u [1721] p o d l e tej w s i na U s o ł a c h przydało się, że u niejakiego na¬ zwanego Bosego, zarębnika, poroniła żona jego K o c z o n i a n k a dziecię, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , c z t e r e c h r ę k a c h i n o g a c h a o j e d n y m tułowiu, a g d y b y d o swego czasu przy¬ szło, b y ł a b y go nie urodziła, ale ż e niewczesne i n i e ż y w e było, z a l e d w i e g o z siebie pozbyła. [...] Z n o w u t e g o r o k u za C i e s z y n e m c i e l ę t a się urodziły g o ł e b e z sierci i k u r z ę w y l ę g ł o się z jaja o n o g a c h c z t e r o c h . [ . . . ] W p i e r w s z e d n i miesiąca maja w Państwie Ś l e m i e ń s k i m w e w s i O c z k o w i e w farze r y c h w a l d s k i e j u K a z i m i e r z a K o l a n k a , p o d d a n e g o pańskiego, u r o d z i ł o się c i e l ę b e z o c z u , nie m a j ą c ź r z e n i c , t y l k o dołki w m i e j s c u o c z u , i tak ślepe t y l k o było. C o t e ż j a g n i ę t a m ż e się p r z e d t y m t a k i e urodziło. [ . . . ] D n i a 29 maja w pią­ t e k w m i e ś c i e Ż y w c u P i o t r o w i Gielacie, słudze w ó j t o w s k i e m u n a r o d z i ł się s y n z A g neski, małżonki jego, k t ó r y i dziąseł nie miał, t a k ż e nos c u d o w n i e płaski miał, a z n i e g o jako i n d y k o w i z a k r ę c o n e mięsisko wisiało. A t e m u na k r z c i e d a n o imię Jan. K t ó r y nie p o ż y w a j ą c p i e r s i , zaraz na d r u g i dzień u m a r ł (Kronika Jazowska 1971, s. 5 3 9 ) . M o n s t r u m poddaje próbie standardy kultury. Paradoksalnie jak długo postrzega się monstrum jako monstrum, gdy dziwi się, napotykając curiosum, tak długo kultura jest trwała i w sytuacjach zapowiadających kryzys potrafi uruchamiać mechanizmy 200 �Kilka uwag o monstrach i potworach ochronne. O w e nieszczęsne istoty, swoją obecnością wprowadzające dramatyczną konfuzję, trzeba ulokować na granicy ludzkiego świata, nieopodal N a t u r y na drodze prowadzącej w zaświaty - ale ten ruch, być może barbarzyński z punktu widzenia doświadczeń współczesnego człowieka, był konieczny, aby trwać mógł ład, dająca bezpieczeństwo pewność kształtów i taksonomii. Taki sposób traktowania p o t w o ­ rów i cudowności, wykorzystywany często w debacie politycznej , wyjaśnia też osob­ liwy fenomen obfitości monstrów w pewnych szczególnych momentach historycz­ nych. W czasach kryzysów zdaje się ludziom, że do tej pory nigdy jeszcze nie poja¬ wiło się tak wiele potworności i cudowności. Astrolog Maksymiliana I stwierdził 10 w 1508 r.: C z y t a m y ż e w czasach n a s z y c h p r z o d k ó w p o k a z a ł o się na niebie i na z i e m i m n ó s t w o rzeczy c u d o w n y c h , że c z ę s t o w i d z i a n o p o t w o r n e stworzenia. C z y ż jednak epoki, w k t ó r y c h o w e c u d o w n e zjawiska miały miejsce, m o g ą r ó w n a ć się z n a s z y m i czasami, jeśli c h o d z i o c z ę s t o t l i w o ś ć w y d a r z e ń t e g o r o d z a j u i o z d z i w i e n i e , jakie b u d z ą ? . F a k t e m n i e p o d w a ż a l n y m jest to, ż e t r u d n o b y ł o b y z n a l e ź ć e p o k ę , w k t ó r e j t y l e z a d z i ­ w i a j ą c y c h c u d o w n o ś c i z a j m o w a ł o b y ś m i e r t e l n i k ó w , ile dzisiaj. Luter, p r z y g o t o w u j ą c w W a r t b u r g u kazanie na a d w e n t , b y ł t e g o samego zdania: W o k r e s i e d z i e s i ę c i u l u b d w u n a s t u lat w i d z i e l i ś m y i słyszeliśmy t a k i e w i a t r y i g r z m o ­ t y - nie l i c z ą c n a w e t tego, co p r z y j d z i e p ó ź n i e j - ż e t r u d n o m i u w i e r z y ć , b y d a w n i e j jaka epoka słyszała w i a t r y i g r z m o t y t a k w i e l k i e i l i c z n e . . . A l b o w i e m nasze czasy w i ¬ dzą j e d n o c z e ś n i e , jak s ł o ń c e i k s i ę ż y c tracą swój blask, jak spadają gwiazdy, l u d z i ogar¬ nia t r w o g a , a w i e l k i e w i a t r y i w o d y r y c z ą s t r a s z l i w i e . W s z y s t k o t o następuje jedno¬ cześnie. Tak z a t e m widzieliśmy również k o m e t y a n i e d a w n o w i e l e k r z y ż y spadło z nie¬ ba i w t y m czasie p r z y b y ł a d o nas n o w a , niesłychana c h o r o b a , c h o r o b a F r a n c u z ó w ( D e l u m e a u 1994, s. 199). G d y z różnych powodów - kryzysu politycznego, gospodarczego, głodu, nara¬ stającego bandytyzmu, kataklizmów, zarazy itd. - świat wyskoczył ze swoich kolein, gdy rozum usypia, rodzą się demony T r u d n o rozstrzygać - czy najpierw są potwo¬ ry, potem zaś groza egzystencjalnego doświadczenia, czy też raczej jest odwrotnie - gdy wzrasta lęk, mnożą się monstra wszelakie. * Może przyczyny naturalne wyjaśniają poszczególne przypadki, ale sądzono, że mają one innego jeszcze reżysera. Wyjaśnienia wymagają radykalnie odmiennej her¬ meneutyki, w której przywołać trzeba apokaliptyczny zwierzyniec, bestie wielkie i małe, które w eschatologicznych sytuacjach dopełniają wyroków boskich. To na¬ rzędzie wymierzania kary ale też sposób na komunikację - zżerające kapustę gąsie­ nice, gdy namnożą się nadmiernie, co tłumaczy się racjonalnie, są złowieszczą zapo- 10 Z o b . np. ikonografię związaną z diabłem, zwłaszcza g d y pojawiała się ona w kontekście p o l e m i ­ k i p o l i t y c z n e j bądź w y z n a n i o w e j (di N o l a , 1997, zob. także: Basista, 2007, Dziechcińska 1976). 201 �Piotr Kowalski wiedzią tego, co nieuchronnie nadchodzi. Język biblijnych skojarzeń łączy się z figu¬ rami myślenia magicznego. Gąsienice, motyle, ćmy, rojące się robactwo wpisane było w porządek zaświatowy, związane z negatywnie wartościowaną transgresją: zmrok, ciemność, cisza i piekielny zgiełk, brak porządku, a więc wszystko to, co ulokowane było w sferze granicznej i po drugiej stronie granicy ekumeny (Kowalski 1998). Zmiany w przyrodzie zwiastują plagi, pomór, nieszczęścia wszelakie. Śmierć zapo¬ wiadana jest przez to, że „psy spuszczając pyski ku ziemi zaczynają wyć, krety ryją ziemię, wznosząc kopce niby mogiłki, sowy huczą nocą przeraźliwie, wiatr kopie wydmy niby groby" (Biegeleisen 1929, s. 290). W kulturze ludowej d o X I X w. prze¬ trwały potwierdzone wcześniejszymi zapisami potoczne przeświadczenia, że „na¬ mnożenie się robactwa, gadziny z ogonami jak u raków [ . . . ] , niezwykła obfitość żab, szczurów, komarów, motyli i much, które się z gniłości, nie nasienia rodzą, biegun¬ ki, czerwonki, wrzody i plamy [ . . . ] mnogość grzybów" (Giedroyć 1899, s. 75; cyt. za: Sznajderman 1994, s. 25) . Krajobraz czasów zarazy wygląda przerażająco - py¬ tanie, jakie warto stawiać, dotyczy tego, jak był on konstruowany w konkretnych przypadkach - czy z wiarą, że symptomy nieubłaganie ujawniają to, co się stanie, czy raczej jako metaforyczny, a może alegoryczny obraz służący do opisu narasta¬ jącego klimatu grozy? Czy rozmnożone robactwo przeraża, bo zapewne zeżre kapustę, czy jest groźbą spełniającej się właśnie apokalipsy, choćby tylko małej, doraźnej kary będącej ostrzeżeniem przed sprawami poważniejszymi? 11 * Monstra w staropolskim dyskursie znaczą przez odniesienia do magicznego modelu świata, myślenia religijnego o grzechu i karze czy w kategoriach boskich signów. Niemniej ważne są także zdroworozsądkowe, potoczne wyobrażenia o p o ­ rządku świata. W kulturze ciekawości monstra stanowią frapujący przykład „niedo¬ rzeczności natury", to curiositates, których samo istnienie musi zdumiewać ludzi; t y m samym weryfikuje granice wytrzymałości taksonomicznego porządku, który wciąż wydaje się wystarczający do tłumaczenia świata. Z czasem etykieta monstrualności zacznie służyć za wygodny argument w dyskursie władzy albo przynajmniej społe­ czeństwa broniącego samego siebie przed zwątpieniem w to, czy aby na pewno jest dobrze urządzone. Początek X X w. przyniesie medykalizację wyobrażeń o potworach, powoła na¬ wet specjalną dyscypliną badawczą - teratologię, która podobnie jak teratogenia, służyć musi s p r a w i e g ł ę b s z y c h u o g ó l n i e ń w zakresie m o r f o l o g i i zwierząt. Bez t e g o b y ł y b y one t y l ­ ko „ c i e k a w o s t k ą " naukową, nie o w i e l e p r z e w y ż s z a j ą c ą g ł ę b i ę p i e r w s z e g o lepszego „ p a n o p t i c u m " z k i e p s k i m p r e p a r a t e m c i e l ę c i a o d w ó c h g ł o w a c h i sfałszowaną f o t o g r a - 11 D o kanonu europejskich wyobrażeń weszły już zapisy z książek: Defoe 1993; Pypes 1966. 202 �Kilka uwag o monstrach i potworach fią „braci s y j a m s k i c h " . O b i e te n a u k i są c z ę ś c i a m i składowymi m o r f o l o g i i i w r a z z in¬ n y m i jej d z i e d z i n a m i s ł u ż y ć mają c e l o w i n a j g ł ę b s z e m u tej gałęzi badania - ogólnej p r z y r o d n i c z e j f i l o z o f i i k s z t a ł t u ( T u r 1927, s. 9 ) . Medykalizacja ma swoje filozoficzne i światopoglądowe konsekwencje, ale za¬ nim potwory zostaną sprowadzone do rangi medycznych okazów, w potocznym my¬ śleniu i tak straszyć będę monstra, o których nie wiadomo, czy nie pochodzą z de¬ monicznego nadania, albo przynajmniej nie są efektem grzechu. Zapewne lękiem będzie napełniać inne jeszcze podejrzenie, które choć stare w samym sformułowa¬ niu, zyska nową interpretację: monstrualne wyglądy, potworność członków, zosta¬ je na zawsze skojarzona z potwornością, zwyrodnieniem obyczajów. O t o dlaczego tak bardzo musiał przerazić bohater Milczenia owiec, Hannibal Lecter - bo nie moż¬ na było w nim poznać monstrum. Zanim jednak przyjdzie nam przerazić się na dobre, zawsze trzeba mieć nadzie¬ ję, że może uda się, jak udało chłopom, coś skosić lub zaorać w całkiem normalnym, naszym świecie. N i e gubiąc przy t y m umiejętności dziwienia się. Bibliografia Andrzej z Kobylina 1893 Qadki o składnościach członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. 1535, Kraków Assmann J. 2008 Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa Basista J. 2007 Propaganda religijna w przededniu i pierwszych latach angielskiej wojny domowej, Kraków Barthes R. 2000 Mit dzisiaj, w: Mitologie, przeł. A. Dziadek, Warszawa Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Lwów Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, t. 1, Lwów 203 �Piotr Kowalski Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa Crossy D. 2004 Lamentable, strange, and wonderful. Headless monsters in English Revolution, w : Mon­ strous Bodies / Political Monstrosities in Early Modern Europe, red. L. Lunger Knoppers, J.B. Landes, London Defoe D. 1993 Dziennik czasów zarazy, przeł. J. Dmochowska, Londyn Dekkers M . 2000 Dearest Pet. On Bestiality, London, N e w York Delumeau J. 1994 Qrzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XJJJ-XVJJJ w., przeł. A . Szy­ manowski, Warszawa D i Nola A . M . 1997 Diabeł. O formach, historii i kolejach losu Szatana, a także o jego powszechnej a złowro­ giej obecności wśród wszystkich ludów, od czasów starożytnych aż po teraźniejszość, przeł. I . Kania, Kraków Dziechcińska H . 1976 W krzywym zwierciadle. O karykaturze i pamflecie czasów renesansu, Wrocław Foucault M . 1987 2002 Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, przeł. H . Kęszycka, Warszawa Morderstwa, o których głośno, w: Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował moją matkę, moja siostrę i brata mego.... Przypadek matkobójcy zXJXwieku, przedstawił M . Foucault, przeł. T Komendant i G. Wilczyński, Gdańsk Fromm E. 1972 Zapomniany język.. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, przeł. J. Marzęcki, Warszawa Giedroyć F 1899 Mór w Polsce w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa Ginzburg C. 1991 Ecstasies. Deciphering the Witches Sabbath, Chicago Groicki B. 1953 Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego w Koronie Polskiej, Warsza¬ wa 204 �Kilka uwag o monstrach i potworach Kaczor D 2005 Przestępczość kryminalna i wymiar sprawiedliwości w Gdańsku w XW-XVJJ3 ku, Gdańsk wie­ Kenny N . 2004 The Uses of Curiosity In Early Modern France and Germany, O x f o r d Komoniecki A. 1987 Chronografia albo Dziejopis żywiecki, Żywiec Kowalski P. 1998 hasła: Bliźnięta, Granica, Cisza/Hałas, Ćma, Grzyb, Mrówka, Mysz, Noc, w: Leksykon. Znaki świata. Omen - przesąd - znaczenie, Wrocław-Warszawa 2000 Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie. Krwiożercze bestie i erozja symbolicznej interpretacji, Kraków 2006 O porządkowaniu przestrzeni, znakach i pisaniu kroniki, w: Literatura i wiedza, red. W Bolecki i E. Dąbrowska, Warszawa Kronika Jazowska 1971 Kronika Jazowska, „Teki Archiwalne", t. X I I I Maliszewski K. 2001 Komunikacja społeczna w kulturze staropolskiej. Studia z dziejów kształtowania się form i treści społecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej, Toruń Marcuse H . 1991 Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemy­ słowego, przeł. S. Konopacki i in., Warszawa Michałowska T. 1970 Między poezją a wymową. Konwencje i tradycje staropolskiej prozy nowelistycznej, Wrocław Mikołajczyk M . 1998 Przestępstwo i kara w prawie miast Polski południowej XVJ-XVJJ] wieku, Katowice Mrożek S. 1983 Indyk, w: Wybór dramatów, Kraków Pomian K. 2001 Zbieracze i osobliwości. Paryż - Wenecja XV3-XVJJ3 wiek, Lublin Pypes S. 1966 Dziennik, przeł. M . Dąbrowska, Warszawa Rudomicz B. 2002 Efemeros, czyli diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672, cz. 1: 1656-1664, przeł. W Froch, Lublin 205 �Piotr Kowalski Rytel J. 1962 „Pamiętniki" Paska na tle pamiętnikarstwa staropolskiego. Szkic z dziejów prozy narra­ cyjnej, Wrocław Schindler N . 2002 Ludzie prości, ludzie niepokorni. Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, przeł. B. Ostrowska, Warszawa Sobieski J. 1991 Peregrynacja po Europie [1607] i Droga do Baden [ms], cław oprac. J. Długosz, Wro¬ Szczotka S. 1952 Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 15S9-17S2, Lubin, Łódź Sznajderman M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa Tur J. 1927 Potwory i ich rozwój. Zarys teratologii i teratogenii, Warszawa Ward L., Steeds W 2008 Demony. Wizje zła w sztuce, przeł. E. Romkowska, Warszawa Zaremska H . 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XJV-XV3 206 w, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d722794d321c2b40e2ffc5acc09ea21.pdf e0e92e26afdf60574fb714191ceccb36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1790 Title A name given to the resource Kilka uwag o pewnej brytyjskiej recepcji dzieła Lévi-Straussa / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.97-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 MICHAŁ BUCHOWSKI UAM Poznań KILKA UWAG O PEWNEJ BRYTYJSKIEJ RECEPCJI DZIEŁA LEVI-STRAUSSA Zarówno Claude Levi-Strauss, jak i Edmund Ronald Leach - a ci właśnie uczeni będą przedmiotem niniejszych uwag - należą do najbardziej znanych postaci współczesnej antropologii światowej. I tak np., według danych zaczerpniętych z Social Sciences Citation Index, w okresie od stycznia do sierpnia 1981 roku spośród antropologów na Levi-Straussa powoływano się najczęściej, bo 234 razy; drugie miejsce na tej liście zajął Gregory Bateson (168), zaś trzecie Leach (133). Dość wyraźnie dystansowali oni pozostałych reprezentantów swej dyscypliny 1. W sposób pośredni świadczy to o wpływie, jaki badacze ci wywierają na potoczne myślenie antropologiczne - zapewne nie tylko obecnej dekady. Fakt, że poza nimi w czołówce cytowanych osób znajduje się szereg badaczy kwalifikowa,nych do grona strukturalistów (np. Mary Douglas, Victor W. Turner, Rodney Needham) staje się jednocześnie wyrazem rozpowszechnionego raczej sądu o przemożnym wpływie tego kierunku na oblicze etnologii II połowy XX stulecia 2. Opinia, że wymienieni powyżej Brytyjczycy (choć Turner i Dougla.s znaczną część swych karier naukowych spędzili w Stanach Zjednoczonych), by odwołać się do nazwisk najbardziej znanych, są strukturalistami, byłaby \wielkim uproszczeniem. kh zastosowania strukturalizmu są nie tylko dalece zróżnicowane, ale i krytyczne. Rzeczą zrozumiałą wydaje się, że na stanowiska metodologiczne tych badaczy wpływ wywarła szkoła funkcjonalna i to w obydwu jej wariantach podstawowych - Bronisława Malinowskiego i Alfreda R. Radcliffe-Browna. Każdy z grona tych "strukturalistów" akcentował ponadto inny aspekt te1 A. Kuper, Anthropology and anthropologists. The moden! British scho'Jl, London 1983, s. 186. 2 Batesona trudno uznać za strukturalistę; ponadto związalI1Y jest on bardziej z nauką amerykańską. Niemniej jego pierwsza Naven (1936), odegrała ważną rolG w przełamaniu funkcjonalistycznego opisu i wyjaŚil1iiania faktów kulturowych i była w pewnym sensie prekursorska dla orientacji strukturo-funkcjonalizmu, a przede wszystkim istotna w kontekście sporu o charakter relacji między empirią a abstrakcją. który pojawi się w dalszej części tekstu. " "Lud" - t. 'J1 �98 Michal Buchawski go typu spojrzenia na kulturę: Needham podkreślał dualizm kodów kulturowych, Douglas kładła nacisk na anomalię i tabu, Turner natomiast na emotywną funkcję działań symbolicznych i strukturę rytuału 3. Przedstawienie wpływu, jaki LENi-Strauss wywarł na antropologię społeczną w Zjednoczonym Królestwie, byłoby przedsięwzięciem tyleż ponętnym i interesującym, co i ambitnym, znacznie przekraczającym możliwości penetracyjne tego szkicu. Stawiam sobie przeto zadanie o wiele bardziej powściągliwe, a przy tym właściwie w większej mierze wykazujące oryginalność programu antropologicznego Leacha. Poprzez zrelacjonowanie cech najwaimiejszych jego prac, ze szczególnym uwzględnieniem zasadniczych punktów zbieżnych i rozdźwięków zachodzących między wizjami badawczymi obydwu uczonych, przedstawić chciałbym wybrane kwestie recepcji hipotez francuskiego etnologa nu gruncie brytyjskim. Przy okazji przekonać się będzie można, jak bez krępującego naśladownictwa, można próbować wypracować własne tezy korzysbjąc z bogatych zasobów czyichś myśli. Dorobek Levi-Straussa jest na polskim gruncie stosunkowo dobrze znany, czego częściowym wyrazem są chociażby artykuły prezentowane w tym tomie. Znacznie gorzej przedstawia się jednak sytuacja jeśli chodzi o znajomość osiągnięć współczesnej brytyjskiej antropologii społecznej, w szczególności zaś jej orientacji strukturalizującej 4. Ten właśnie motyw sprawia, że w przedstawieniu związków Leacha z paryską ortodoksją strukturalizmu odwoływał się będę przede wszystkim do prac autora biografii naukowej Levi-Strauss. Ta "metoda nie wprost", jakby to można określić, służąca ukazaniu wielkości dzieła prekursora antropologii strukturalnej, ponieważ ujawnia ona moc oddziaływania jego idei na empiryczny bastion funkcjonalizmu, ma zatem swój cel uboczny - przybliżenie czytelnikowi pojskiemu fragmentu osiągnięć tej mało znanej (w stosunku do osiągnięć) gałęzi antropologii rodem z Wysp Brytyjskich. Jeśli tylko uda mi się zrealizować te skromne zamierzenia (które dla specjalistów w tej problematyce wydać się mogą momentami aż nazbyt oczywiste), to przesłanie tego szkicu uznać będzie można za wypełnione. 3 Przykłady takich prac: R. Needham (ed.), Right and lejt: essays in dual sym- bolic classijication, Chicago 1973; M. Douglas, Purity and danger. An analysis oj the concepts oj pollution and taboo, LO'l"l'don1966; V. Turll1er, The 'ritual process. and anti-structure, Chicago 1969. Wykładnią tego są tłumaczenJia {a właściwie ich brak) prac reprezentantów tej dyscypliny na język polski. Tak naprawdę ostatnią pozycją okazuje się szkic autorstwa E. Leacha Levi-Strauss, Warszawa 1973 (oryginał <lll1gielskiiz roku 1970~). Wskazując na tą kilkuniastoletnią lukę mam oczywiście na myśli bardziej wspólczeSll1Ydorobek antropologów brytyjskich. Structure 4 �KILKA UWAG •.. 99 Rozważania nasze rozpocząć wypada od kwestii wyjątkowo złożonej ale i chyba najbardziej znanej - stosunku do e m p i r i i. C.. G. Seligman wyraził się ponoć, iż: "Badania terenowe w antropologii są tym, czym krew męczeruników dla Kościoła"". Pogląd ten jest powszechnie akceptowany i na ogół respektowany, natomiast badania terenowe uznaje się za swego rodzaju rytuał inicjacyjny prawdziwego antropologa. Rosemary Firth posługuje się w tym względzie metaforą obrzędu przejścia; adept ant.ropologii przygotowuje się wpierw do porzucenia swego statusu laika, następnie udaje się do badanej społeczności (faza liminalna), by w k~ńcu wrócić do środowiska akademickiego i - po napisaniu pracy - być uznanym za prawdziwego antropologa 6. Podobny pogląd, przynajmniej na płaszczyznie zasady ogólnej, podziela Levi-Strauss. Jego wywody w tym względzie w sposób jednoZJnaczny świadczą o randze jaką przywiązuje on do pracy w terenie dla formułowania hipotez badawczych; badania takie są też jedną z "cech dystynktywnych" etnografii wśród innych nauk. Myślę, że odpowiednie cytaty najlepiej zdadzą z tego faktu sprawę. W swej polemice z Gurvitchcm 7 L(~vi-Strauss pisał np.: "Zaden z nas (antropologów - M. B.) nie usiłował nigdy zastąpić przez zastygły typ czy strukturę tej drgającej rzeczywistości. Poszukiwanie struktur występuje w drugiej fazie, gdy - po przeprowadzeniu obserwacji tego, co iSltnieje - usiłujemy z tego wydobyć te jedyne elementy stałe i zawsze cząstkowe, które pozwalają porównywać i porządkować" (s. 421). Zaś kilka stron dalej zwierza się: "Spędziłem najpiękniejsze lata mojego życia badając pewne «zbiorowe jednostki makrosocjologiczne». Ale gdy je wspominam, nie potrzebuje; barbarzyriskiego zwrotu, który obraża uszy i człowieczeństwo; wspomnienie moje określa je bowiem imionami: Kaduweo, Bo1'01'0, Nambikwara, Munde, Tupi-Kawahib, Mogh i Kuki a każde przypomina mi jakieś miejsce na ziemi, jakiś wycinek moich dziejów i dziejów świata (... ). Oto moi świadkowie, wystarczający, by pokazać związek moich poglądów teoretycznych z rzeczywistością (... )" (s. 427- B). I choć wielu egzegetów autora Smutku tropików lekceważy fakt jego bytności wśród społeczeństw pierwotnych, to przecież nie sposób uznać go za "badacza gabinetowego". Prawdą pozostaje jednak, iż terenowe doświadczenia Levi-Straussa znacznie odbiegają od tych, które stały się udziałem wielu antropolo5 Department of Anthropology 1972- 73, London School of Economics 1972, s. ·1, za: L M. LeWlis, Religion in context. Cults and charoisma, Cambridge 1986, s. 1. 6 R. Firth. From wife to anthropologist, w: S. T. Kimball, J. B. Watson (eds.)·,. Crossin(J cultural boundaries, San Francisco 1972, s. 10 - 32. 7 C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, r. XV. ,. �100 Michal Buchowski gów brytyjskich. Czyż można zasadnie porównywać jego kontakty z południowoamerykańskimi Indianami z dogłębnością studiów przeprowadzonych przez - powiedzmy - Turnera wśród Ndembu w Afryce? Generalnie rzecz biorąc, etnolodzy francuscy reprezentowali raczej typ wielokrotnych, ale krótkotrwałych wizyt w terenie, podczas gdy Brytyjczycy preferowali jednorazowe, lecz długie pobyty 8. Była to przypuszczalnie jedna z przyczyn ukształtowania się różnych typów antropologii. Analogicznie niejako sądzi się zresztą, że społeczeństwa badane przez poszczególnych uczonych wywierały swe piętno na prezentowanych przez nich teoriach. Ian M. Lewis uważa więc, że na strukturalistyczne tezy Levi-Straussa wpłynęła m. in. sytuacja społeczeństw jakie badał: przez stulecia dziesiątkowanych i wypieranych, poddanych wpływom innych kultur, zachowujących w swych umysłach pewne res~~ myślowe, wykorzystujących, jak ów bricoleur, wszelkie znajdowane elementy do tworzenia całości kulturowych 9. Już na tym wstępnym poziomie Leach wysuwa w sLosunku do autora Myśli nieoswojonej swe zastrzeżenie. Ponownie zilustrujmy to może wypowiedziami osobistymi, wziętymi zresztą z pracy przełożonej na język polski 10. ,,( ... ) Russowscy «szlachetni dzicy», którzy pojawiają się na kartach prac Levi-Straussa, zamieszkują świat bardzo oddalony od brudu i smrodu, stanowiących przecież normalne warunki pracy antropologa prowadzącego badania w terenie. (... ) Levi-Strauss podczas wszystkich swoich podróży po Brazylii nigdy nie pozostawał w jednym miejscu dłużej niż kilka tygodni, nigdy też nie był w stanie przeprowadzić z żadnym z tubylczych informatorów swobodnej rozmowy w ich własnym języku" (s. 18 - 19). Pobieżny kontakt może prowadzić do zbudowania modelu, ale po dłuższym pobycie okazuje się, iż był on niewiele wart i rzeczy są o wiele bardziej skomplikowane, niż to na początku wydawało. "Levi-Strauss nigdy nie miał okazji przeżyć tego demoralizującego doświadczenia, wobec czego nigdy też nie porusza związanych z nim zagadnień" (s. 19). W konsekwencji tworzone przezeń modele nie są adekwatne w stosunku do rzeczywistości. ,,(... ) Levi-Strauss znowu ulega do tego stopnia fascynacji logiczną perfekcją opisywanych «systemów», że traci z pola widzenia fakty empiryczne" (s. 113). "Logiczne dowody ilustrowane są przez odpowiednie dane etnograficzne, ale nie zwraca się zupełnie uwagi na przypadki negatywne (... )" (s. 118). Przykłady te w sposób wystarczający chyba ujawniają stosunek Leacha, 8 A. Richards, African systems 2, no. 2, 1967, s. 286 - 98. G 1. M. Lewis, op. dt., s. 9. 10 E. Leach, op. cit. of thought: an Anglo-French dialogue, "Man" �KILKA UWAG ..• 101 Jego brytYJskich kolegów, do statusu empirii w koncepcji Levi-Straussa. Jednakże tak poważna kwestia nie mogła się sprowadzać jedynie do pytania o charakter i intensywność prowadZ'OlIlych badań. Podłoże tego "konfliktu" posiada swe o wiele bardziej głębokie przesłanki. JUl w pisanym w latach wojny artykule Jinghpaw Kinship Terminology Leach zwraca uwagę, iż należy wyraźnie oddzielać przynajmniej trzy poziomy uzyskiwanych danych: fak1tyczne zachowania, statystyczną średnią tych zachowań i model tubylczy 11. Podkreśla on tym samym, jak rćżnych poziemów dotyczyć mogą teorie konstruowane przez badacza, jak łatwo - bez wnikliwych obserwacji - można je mylić, a przez to, jak dalece modele badawcze odbiegać mogą od trafnych rekonstrukcji rzeczywistości. W swej pracy Political systems of Highland Burma 12 ujawnił, jak różne są postulowane wzorce od bieżących wyborów oraz jak symbole, wyrażone najczęściej w rytuałach, służą jednostkom jako układ odniesienia sankcjonujący podejmowane działania, poprzez które realizują one swe dążenia polityczne. Ta ostatnia praca okazała się też formą dialogu z tezami Levi.-Straussa oraz jego traktowaniem danych empirycznych. Część' fundamentalnego dzieła antropołoga francuskiego Les structures elementaires de la Parente 13 (zwłaszcza r. 15 i 16) dotyczyła społeczności Kachin w Birmie, na pograniczu z Assamem i Junanem. Właśnie tam, w latach 1939 - 43 (z przerwami), prowadził swe badania Leach; w etnografii tego terenu czuł się zatem dostatecznie kompetentny. Tymczasem Levi-Strauss operował jedynie danymi zapośredniczonymi (głównie: W. J. S Carrapiett, C. Gilhodes, O. Hanson, H. J. Wehrli). Konkluzje do jakich dochodził badacz francuski nie zgadzały się z obserwacjami angielskiepo terenowca. "Z bezpośredniego doświadczenia - pisze on - wiedział~!1', że znaczna część e'tnografii, na której opierał się Levi-Strauss, była całkowicie błędna, ale z tego samego bezpośredniego doświadczelIlia wied7iałem też, iż liczne jego odkrycia dotyczące tego społeczeństwa były niezwykle wnikliwe" 14. Przypomnijmy może z grubsza przedmiot tego sporu. Levi-Strauss użył społeczności Kachin jako przykładu echange generalise. Struktura tego społeczeństwa reprezentuje unilinearny, a konkretnie patrylinearny typ pochodzenia rodowego z matrylateralnym, asymetyrcznym syl E. Leach, Jinghpaw k'nship terminology, w: E. Leach, R.ethinking anthropo1961, s. 30. Jest to przedruk z J. R. A. L z roku 1945, który ukazał się dopiero w roku 1950. 12 E. Leach, Political systems of Highland Burma, London 1954. 13 C. Levi-Strauss, Les structures elementaires de la Parente, Paris 1949. l4 E. Leach, Social anthropology, Fontana: Glasgow 11982,s. 44. li logy, London �102 Michal Buchowski sternem małżeństwa kuzynów przeciwległych. System taki powoduje, że dwie grupy lokalne pozostają ze sobą w ciągłej relacji "dawców żon" i "biorców żon", a zatem jedna z grup uiszcza stale opłat<: malżeń.ską drugiej z nich. Levi-Strauss dochodzi m. in. do wniosku, iż: kolo włączonych w to grup musi się zamykać, dobra materialne krqżą VI jednym kierunku, zaś kobiety w drugim; sugeruje ponadto, że w systcinic wartości społecznych kobiety cenione są wyżej od d':lbr m:tLClialnych i a randze społecznej decyduje posiadana ich ilość; poligamia prowad.ći do destabilizacji egalitarnego systemu i ksztsłtow:mi:, pocbLlW indYJskiego systemu kastowego (reprezentowanego przez pj~ć zu.sadniczych klanów). Do innych konkluzji dochodzi Leach. W rzeczywistości system złożony jest z wodzów, arystokracji i gminu tworzących lokalne jednostki krewniaczo-polityczne uwikłane w sieć wzajemnych relacji. Uleg:l on również cyklicznym przekształceniom od bardziej demokratycznego gwnlao, po hierarchiczne gumsa. Ranga społeczna zależy cd nJg;omadzonych dóbr, a nie kobiet; oznacza to, że grupy "dawców żon" posiadają wyższy status od "biorców żon". Opłata małżonka (bydło) jest natychmiast niemal konsum1owana przez producentów na wydawanych przez wodzów uroczystościach; od częstotliwości ich wystawiania, nie zaś ilości posiadanych sztuk bydła, zależy status społeczny. Systemowi jdw takiemu nie grozi samodestrukcja a immanentne sprzeczności, nie dające się wyjaśnić przy pomocy teorii wymiany uogólnionej, rozwikłać można bez wykraczania poza sam system. To pewne oderwanie od empirii prowadziła Levi-Straussa do spekulacji na temat ewolucyjnych przekształceń odległych przestrzennie systemów pokrewieństwa. Jeśli więc jego analizy wniosły do dyskutowanego zagadnienia bardzo wiele cennych ustaleń, to jednak nie uniknął on błędów, które zdaniem Leaeha wynikały z traktowania systemu pokrewieństwa w oderwaniu od systemów ekonomicznego, terytorialnego i politycznego 15. Późniejsze wydania ich dzieł oraz inne prace świadczą o tym, żr: w kwestii tej nie ustąpił właściwie żaden z nich 16. Levi-Strauss kon- 15 For. E. Leach, plications oj Political materilateral systems ... , op. cit.; cross-cousin E. Leach, 'The structurai imw: E. Leach, Heihinkinu anthroartykułu z roku 1951). Oczywiście, s~1 marriage, op. cit., s. 54 - 104 (jest to przedruk to jedynie wybrane momenty ich polemiki. lu Swiadczy o tym choaiażby fakt że w przypadku ~Htykulu wymienioncgo w przyp. 15 Leach nie wprowadził żadnych poprawek, czy też jego wypowiedź z roku 1982 (przyp. 14). Ze swej strony Levi-Strauss starał sil; odeprzc(- szereg zarzutów Leacha w poprawianej wersji Elementarnych strlLktHr z roku lD67. Tłumaczenie angielskie: The elementary structures oj kinship, Boshm lD(i9, zwłaszcza strony 234 - 245. W argumentacji swojej Levi-Strauss wkazuje przede wszystkim :1a pology, �KILKA UWAG ... 103 sekwentnie zainteresowany był bardziej w ideach, a nie w empirii i sądził, że to Leach musiał się pomylić w swych badaniach. Ten ostatni zaś, jako badacz wychowany w tradycji Malinowskiego, uznał, że w tym względzie i w tym sensie jest tak samo empiryczny, jak inni badacze z Wysp Brytyjskich. Siłą rzeczy powracamy tutaj do problemu już sygnalizowcHlego -- relacji modelu (tak tubylczego, jak i badacza) do rzeczywistości. Leach odróżnia wyraźnie idee od faktów i z pełną świadomością potrafi uwzgl(:;dniać obydwa te aspekty. "Obserwujący musi .-zaznacza on rozróżniać między tym, co ludzie rzeczywiście robią, ,J. tym, co ludzie mówią, że robią; tzn. między indywidualnie interpretowanym normalnym zwyczajem z jednej strony, a normatywną zasadą z drugiej" li. Hzeczone skoncentrowanie się przez Levi-Straussa na ideach znajduje swój wyraz w jego poglądzie nakazującym traktować rzeczywistość jako niedoskonałe odbicie strukturalnych wzorów. Wygląda to czasami tak, jakby ten pierwszy na podstawie badań empirycznych budował modele wyjaśniające, natomiast drugi - odwrotnie -dla abstrakcyjnych modeli (strukturalnych wzorców) poszukiwał wspierających je danych. Wykorzystując tutaj niezwykle trafną analogię zaczerpniętą z muzyki, tak chętnie stosowaną przez Levi-Straussa, a tak przystępnie objaśnioną przez Leacha w jego Culture and Communication (r. 9), powiedzieć można, że etnolog francuski rekonstruuje (ustanawia, komponuje - jak bricoleur, ze znajdowanych elementów!?) partytury dzieł muzycznych i niezbyt obchodzą go wykonania poszczególnych orkiestr, poszczególne koncerty; antropolog brytyjski zaś poprzez analizy jednostkowych wykonań muzycznych i towarzyszących im okoliczności pragnie odtworzyć partyturę, którą jej odtwórcy w rzeczywistości się kierują. Spostrzeżenie to dotyczy nie tylko zagadnienia systemu Kachin, lecz całokształtu twórczości obydwu badaczy. W praktyce badawczej granica ta bywa delikatna i zawiła, lecz jej konsekwencje epistemologiczne są oczywiste. Problem powyższy pociąga za sobą, lub raczej zawiera w sobie, kwestię następną - k o n t e k s t o w ość zjawisk kulturowych. W koncepcji strukturalistycznej założona jest ona z góry. Każdy element struktury określa się przez jego położenie w obrębie jej całości i w powiązaniu z innymi jej elementami. Wyraźmy to może słowami Leacha, który nawiązując do wprowadzonej przez siebie terminologii pisze: "W systemie to. że szereg wywodów Leaeha jest ehybionyeh, że przypisuje on mu rzeczy, któ·:'ych on sam nie napisał i że nie podważa on wcale ogólnej trafności rekOinstrukej:i systemu Kachin. tym bardziej zaś wymiany uogólnionej. Por. też Levi-Strauss, Antropologia stTltkt!lralna, op. cit., s. 415 (przyp. 24); C. Levi-Strauss, Structural vol. II, New York 1978,s. 83 oraz 111 - 112 (przypis 1). 17 E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 130. �104 Michal Buchowski komunikacji pozawerbalnej ozna1ki, ,podobnie jak cząsteczki dźwiękowe w języku mówionym, nie mają znaczenia jeśli występują w izolacji, lecz tylko wówczas, gdy stanowią elementy układów. Znak lub symbol nabiera znaczenia tylko wtedy, gdy odróżniony jest od jakiegoś innego przeciwstawnego znaku lub symbolu" 18. Współczesne podejście do badań jest zdaniem tego badacza - funkcjonalistyczne. "Obecnie każdy szczegół zwyczaju postrzega się jako część całości; uznaje się, że detale rozpatrywane w izolacji pozbawione są znaczenia tak samo, jak odosobnione litery alfabetu" 19. Choć jednak pojęcie kontekstowości występuje w obydwu teoriach, to znacznie się ono różni. Znajduje to swe odzwierciedlenie w postawie omawianych tu antropologów. Dla Levi-Straussa kontekst oznacza raczej miejsce określonego elementu w szeregu permutacji tego samego typu. Leach kontekst ujmuje w duchu funkcjonalistycznym, co pociąga za sobą rozpatrywanie każdego wzoru strukturalnego w obrębie całokształtu zjawisk kulturowych. "Dla mnie - podkreśla on - «kultura» jest pojęciem istniejącym wyłącznie jednostkowo Permutacje i transformacje uwzorowanych struktur, które uznaje za interesujące, nie są tym, co ujawnia się, gdy porównujemy skrajnie odmienne systemy SpDłeczne, ale tym, co znajdowane jest w pojedynczym systemie ::połecznym, zarówno synchronicznie, w danej określonej fazie jego historii, jak i diachronicznie, w trakcie jego historycznego rozwoju" 2il. Przywołany uprzednio przykład systemu pokrewieństwa u Kachinów może znowu być ilustracją tej rozbieżności ~aryski uczony bez specjalnych skrupułów odwołuje się do form pokrewieństwa innych społeczeństw azjatyckich i indoeuropejskich, by tylko móc wesprzeć swoje generalne tezy, traktując system Kachin jako jedną z permutacyjnych możliwości systemu społecznego. Antropolog z Cambridge (choć Political Systems pisał pracując jeszcze na LSE) stara się wyjaśniać zasady funkcjonowania struktury Kachin poprzez uwzględnienie partykularnego kontekstu całości zjawiska z jego uwikłaniami w zagadnienia polityczno-ekonomiczpe i światopoglądowe; nie wyizolowuje - jak twierdzi - systemu zawierania małżeństw, wymiany kobiet na inne dobra. Przyjęcie tych odmiennych zasad postępowania badawczego oraz założeń wyjściowych pozwala Levi-Straussowi na nie1ograniczone wędrówki po kontynentach, co tak krytykuje Leach, zaś temu drugiemu nakazuje pozostawanie w jednorodnym kontekście (co bynajmniej nie wyklucza metody porównawczej). 18 -E. Leach, Cultlire and communictation. The logic by which symbols are con- nected, Cambridge 1976, s. 49. 19 Ibidem, s. 1. 20 E. Leach, Introduction, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist myth, Cambridge 1983, s. 1. tions of biblical interpreta- �KILKA 105 UWAG •.• Dlatego też autor Mythologiques może deklarować poszukiwanie struktur uniwersalnych i globalnych, a Leach jedynie struktur właściwych określonym społecznościom z możliwością wskazania pewnych ogólnych zasad budowania modeli świata i społeczeństwa. Dotychczasowe wywody mogą właściwie prowadzić do negacji osądu, iż Edmund Leach jest kontynuatorem idei Levi-Straussa po drugiej stronie kanału La Manche. Ukazują one bowiem różnice w podejściu analitycznym obydwu badaczy. Spróbujmy zatem pokazać te elementy koncepcji strukturalistycznej, które znajdują swe odzwierciedlenie i zastoS:::lwanie w praktyce antropologicznej autora Kultury i komunikowania. Istnieją bowiem niechybnie jakieś przesłanki pozwalające na określanie zespołu propozycji teoretycznych szeregu antropologów społecznych, wśród nich Leacha, mianem neostrukturalizmu brytyjskiego. Leach zresztą wielokrotnie przyznaje się do długu wdzięczności zaciągniętego wobec swego francuskiego mistrza. "Levi-Strimss potrafił często dostarczyć mi pomysłów nawet wtedy, gdy w rzeczywistości nie wiedziałem co mówi" 21: "Najpierw antropologii nauczyli mnie Malinowski i Firth. Oznacza to, że na początku byłem «czystym», empirycznym funkcjonalistą. Znacznie później wpłynął na mnie przemożnie wielce nieempiryczny strukturalizm Levi-Straussa" 22. To ostatnie stwierdzenie zdaje się zresztą po części odzwierciedlać sytuację natury ogólniejszej. "Antropologia brytyjska pisze Kuper - zawsze czerpała swe fakty z Imperium, lecz jej teorie tradycyjnie pochodziły z Francji" 23. Tak np. było z Radcliffe-Brownowską interpretacją Durkheima; podobnie być może stało się też z Leachowską recepcją Levi-Straussa. Jednej z głównych poszukiwanych przez nas zbieżności upatrywać należy chyba w pojęciu s t r u k t u r y. W ujęciu strukturo-funkcjonalizmu, głównie oksfordzkich kontynuatorów Radcliffe-Browna, stosowano ten termin w rozumieniu zbliżonym do biologicz.nego. Użycie autora Dróg masek odwołuje się do tradycji wypracowanej przez lingwistów i folklorystów; nawiązuje ono do matematycznego pojmowania struktury 24. "Moje osobiste użycie pojęcia «struktura» w antropologii społecznej pisze Leach - jest (... ) różne zarówno od użycia rozwiniętego przez Radcliffe-Browna i Fortesa (... ), jak i Levi-Straussowskiego zastosowania transformacyjnego zapożyczonego z Jakobsonowskiej fonologii, choć mój inżynieryjny punkt widzenia zbliżony jest bardziej do tego drugie21 E. Leach, Introduction, w: E. Leach (ed.), The structural of myth and structural, op. cit., study totemism, London 1967, s. XVII. E. Leach, Social anthropology, A. Kuper, op. cit., s. 168. 24 Par. E. Leach, Introduction, s. XVI. 22 op. cit., s. 4~. 23 w: E. Leach (ed.), The �106 Michal Buchowski go, niż pierwszego" 2f>.To poszukiwanie struktur "rządzących" danym systemem, choć o tak zróżnicowanym zasięgu - uniwersalnym w przypadku Levi-Straussa, partykularnym w przypadku Leacha - łączy obydwu uczonych. U podłoża tego typu postawy leży wspólny dla całego strukturalizmu pogląd określany przez Ernesta Gellnera "emancyjnym" 26. Powierzchnia zjawisk jest tylko zewnętrznym przejawem ukrytych praw i struktur, które są właściwym przedmiotem poszukiwań; ich odkrycie i opisanie pozwala na wyjaśnienie wszelkich fenomenó\v. Krytykując tradycj~ oksfordzką napisał Leach, że: "Funkcjonalizm w sensie matematycznym nie interesuje się powiązaniami między częściami całości, lecz zasadami dzii'llania systemów częścio"vych" 27. Po latach pracy deklaruje zaś co następuje: "To, co interesuje mnie jako antropologa społecznego, to nie tylk:> fakt, że istoty ludzkie zachowują się na wiele nieoczekiwanych sposobów, ale to, że uwzorowanie tych różnic w zachowaniu także się różni; to właśnie ciągłość i zmienność w tych leżących u podstaw wzorach jest w centrum mojego zainteresowania. To raczej uwzorowanie, a nie powierzchowna forma zachowania społecznego jest tym, co przenosi znaczenie" 28. I chociaż także w ujęciu "struktury" rysują się wskazane rozbieżności, to niewątpliwie jest to pojęcie wiążące obydwa stanowiska 29. W kontekście tego, co odnotowaliśmy dotychczas, zrozumiałym chyba wyda się fakt, że zasadniczym zapożyczeniem (bądż zbieżnością, gdyż Leach podkreśla często, iż do wielu ustaleń dochodził niezależnie, co wynikać mogło z jego znajomości idei transformacji i algebry binarnej ze studiów inżynieryjno-matematycznych; niemniej - jak już podkreślono E. Leach, Glimpses of the unmentionable in the history of British social an"Annual Revliew of Anthropology", vol. 13: 1984, s. 10. 26 E. Gellner, What is structuralisme?, w: Theory and explanation in archeology, London 1982, s. 99 - 100. 27 E. Leach, Rethinking anthropology, op. cit., S, 6. 28 E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 176 - 7. 29 Levi-Strauss uważa, że pojęaie struktury, choć tak różnic rozumiane przez poszczególne orientacje antropologiczne, okazało się niezbędne dla dalszego rozwoju tej dyscypliny. Dlatego w okresie wojny wielu badaczy, jak np. on i Fortes, doszli do niego niezależmie (por. LeV'i-Strauss, Antropologia 'strukturalna, op. cit, s. 424). Dodajmy, że w oryginalnej wersji rozdZJiału XV zamieszczonego w Ant1'opologii strukturalnej, który ukazał się w: A. L. Kroeber (cd.), Anthropology to-dali, Chicago 1953, s. 524 - 533, na str. 525, po zdaniu "W żadnym przypadku nie może ona zatem być sprowadzana (struktura społecz,na M. B.) do całokształtu stosunków społecZJnych w danym społeczeństwie" {s. 367 tłum. polskiego) następownł przypis, który głosił, że "Ta sama lidea okazuje się przenikać godne uwagi studium E. R. Leacha «Jinghpaw kinship terminology>,". Zapewne świadczy on o pokrewieństwie pojmowania struktury społecz,nej jakie Levi-Strauss dostrzegał w pracy Leacha. W Antropologii strukturalnej przypis ten nie został zamieszczony. 25 thropology, �KlLKA uwAG ... J07 - nie umniejsza on przy tym roli Levi-Straussa w formowaniu się jego stanowiska teoretycznego) zaczerpniętym z dorobku Levi-Straussa, jakie pojawia się w koncepcji Leacha, okazuje się metoda - m e t o d a s t r uk t u r a l n a. Kolejnym przedsądem o charakterze filozoficzno-światopoglądowym leżącym u podłoża tej metody jest pr:wkonanie, że kultura stanowi system kOli1Unikowania, iż jej wytwory dadzą sic; interpretować jako akty k () ill U n i k o wan i a, ciągła wymianu komunikatów. To fundamentalne z~)ło'LenieLćvi-Straussa Leachakceptuje jako jedna z mQżliwOści in1t.:rprebcji zjawi~k społec~no-symboVcznych. Część jego prac pisana jest właśnie w takim "komunikacyjnym" duchu 3Q. rvletoda powyższa, wsparta owym założeniem, że kultura stanowi w pewien sposób uporządkowaną całość, pozwala na dekodowanie występuj<lcych \v nicj relacji strukturalnych. WzbO\"acenie jej o umiejętnie wkon~ponowa:1c w całość analizy kategorie obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa oraz communitas Victora Turnera zezwala Leachowi na formułowanie rozwii)zań starych problemów antropologicznych. Za takie uznać można chociażby błyskotliwe propozycje interpretacyjne totemizmu, kazirodztwa czy składania ofiary zawarte w CuUure and Communication. Posta',va polegająca - generalnie - na wykorzystaniu metody strukturalnej, przy jednoczesnym zaniechaniu wielu elementów "filozofii' tego kierunku wyraża się dobitnie w Leachowskim traktowaniu Biblii jako mitu. Pismo Święte, jego zd3Jniem, przedstawia te same cechy strukturalne, co opowieści mityczne społeczeństw pierwotnych; są to np. zasady kontradykcji, transformacji metaforycznych i metonimicznych grup wątków tematycznych. Przyjęcie metody strukturalnej umożliwia mu zatem rzucenie nowego światła na problemy biblioznawstwa. Spojrzenie na Biblię jako na tekst mityczny różni go jednak ponownie od Levi-Straussa. Przyjęcie metody nie oznacza automatycznie akceptacji całości wizji kultury i społeczeństwa. Momentem wyjściowym jest tu choćby odmienne definiowanie mitu. Leach, w nawiązaniu do Malinowskiego, uznaje mit za sposób waloryzacji światopoglądowej podejmowanych działail, opowieść z przeszłości prawdziwą dla wyznawców danej kosmologii; to samo dotyczy Starego i Nowego Testamentu: "Traktuję tekst bibli:iny jako mitologię a nie historię" 31. Levi-Strauss przyjmuje natomiast, iż mit jest pewn~ Lmtastyczną opowieścią. Samo zajęcie się przez Leacha tekstem 8iblii jest konsekwencją odrzucenia podziału społeczeństw 30 Czego wyraz daje choCIiażby w Culture and comm1tnication, op. cit. Patrz szczególnic r. 1: ,.f<:mpiryśc; a racjonaliści: transakcje ekonomiczne i akty komunikowania", s. :1- 7. 3\ E. Leach, Why did Moses have a sister?, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist ... , OJ). cit., s. 39. �108 Michal Buchowski na "zimne" i "gorące", preliterackie i literackie, zygce poza historią i w historię uwikłane. Przynależność Biblii do tradycji społeczeństw literackich wyklucza niejako stosowalność metod antropologicznych w odniesieniu do wytworu będącego w pewnym sensie "zapisem społeczeństwa gorącego". Tymczasem odrzucenie przez Leacha sztucznego - w jego opinii - podziału społeczeństw i ich wytworów kulturowych, czyni możliwym podjęcie takich studiów. Przyznać trzeba, że rezultaty tego potrafią być fascynujące. W biblijnych przypowieściach, tak jak w innych przypadkach, "Analizujący (... ) musi znaleźć sposób odkrycia sensu za nonsensem" 32. Na koniec tych rudymentarnych uwag spróbujmy je zreasumować. Nie ulega zatem wątpliwości, iż (1) strukturalizm Levi-Straussa wywarł wpływ na koncepcję antropologii społecznej uprawianej przez Leacha, co ten ostatni przyznaje. Wpływ ten dotyczy tak (2) pewnych przesądzeń ogólnofilozoficznych, jak np. "emancyjnego" poglądu na zjawiska społeczne, "komunikacyjnej" wizji kultury, (3) rozumienia niektórych pojęć analitycznych, np. struktury, jak i (4) stosowania metod analitycznych służących wyjaśnianiu zagadnień antropologicznych. Zachodzące różnice, które korzeniami swoimi sięgają tradycji funkcjonalizmu, polegają głównie na: (1) odrzuceniu generalnej "filozofii" strukturalizmu, zwłaszcza zaś poglądów na temat uniwersaLności struktur myślowych; (2) partykularnym zasięgu rekonstruowanych struktur; (3) rozpatrywaniu zjawisk kulutrowych i społecznych w ich jednorodnym i kompleksowym kontekście, zarówno diachronicznym, jak i synchronicznym; zdecydowanym nacisku kładzionym na związek abstrakcyjnych teorii ze zja\viskami empirycznymi i - co jest konsekwencją tego punktu - (5) silnym podkreślaniu statusu badań terenowych w całokształcie procedury poznania an tropologicznego. Akceptacja tak heterogennych założeń zezwala Leachowi na deklarację, iż ". " jeśli mój rodzaj antropologii społecznej może być uważany tak samo za «strukturalistyczny», jak i «funkcjonalistyczny», to dzieje się talk, gdyż czuję, że strukturalizm Levi-Straussa, który zwraca baczną uwagę na semantyczne uwzorowanie pojęć operujących jako idee normatywne, daje nam nowy wgląd do (... ) tradycyjnych problemów" 33. Cytat ten, podobnie jak przedłożone w tym szkicu uwagi, wskazuje też na możliwość "zaślubin" funkcjonalizmu brytyjskiegog z francuskim strukturalizmem. Jest on też, tak jak cała postawa badacza Leacha, którą usiłowano zaledwie zarysować, przykładem próby twórczej reinterpretacji dzieła stworzonego przez bohatera tego tomu - Levi-Straussa. 32 E. Leach, approaches to the study of the Bible during D. A. Aycock, Stru:tural'st., op. cit., s. 25. E. Leach, Social anthropology, op. cit., s. 130 - 131. twentieth 33 Anthropological century, w: E. Leach, the �KILKA MICHAŁ 109 UWAG ... BUCHOWSKI A FEW REMARKS ABOUT THE BRITISH RECEPTION LENI-STRAUSS OF THE WORK OF (summary) In the paper the author traces the main spheres of influence of Levi-Strauss hypotheses on social anthropology which is practised by Edmund Leach. He shows that this influence concerns: l) some views of a general-philosophical nature, e.g., the "emanative" view (in the understanding of E. Gellner) on social phenomena, the possibility to accept the point of view of culture as a set of "communictative acts"; 2) the understanding of some analitical notions, e.g., of the notion of structure; 3) selective application of the structural method for the examination of ethnographic materials (including the Bible). There have also been presented some differences which, in many cases, are the result of the influence of the tration of British functionalism on Leach's attitude towards research. There should be included among the main divergencies: l) renunciation of the general "philosophy" of structuralism, particularly outlooks on the universality of structures of thinking; ,2') declaration for a local range of reconstructed structures; 3) investigation of social and cultural phenomena in their homogeneous context (both diachronic and synchronic); 4) a decided emphasis made on the relationship between theory and practice, and 5) an emphasis on the importance of field work within the whole research procedure of a social anthropologist. The entire text of Leach, on the one hand, conveys the attractiveness of Levi-Strauss structural anthropology, and on the other hand, points to the originality and consistency of Leach's anthropology. He has succeed in formulating a research program which refers to functional and structural traditions that are apparently contradictory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8693f35f275c88b4e6a89f5114f7e7ae.pdf 6d445701c096b5809c37b692b3ff55da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:463 Title A name given to the resource Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.226-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA K I L K A UWAG O PROCESIE Z A N I K A N I A NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH NA TERENIE BUŁGARII Na podstawie badań terenowych i obserwacji grupy Karakaczanów, jących na letnich pastwiskach w Starej Pianinie koło miasta przeprowadzonych w latach 1958—1960 koczu­ Trojan, Historia wielowiekowego istnienia i współcześnie obserwowanego gwał­ townego zaniku nomadzkiego pasterstwa na terenie Bułgarii jest ściśle związana z historią kształtowania się państwowości bułgarskiej i rozwojem życia gospodarczego tego kraju, dokładniej jego dominującej dziedziny: rolnictwa. W niniejszych uwagach abstrahujemy zarówno od sprawy pochodzenia etnicznego Karakaczanów, jak i genezy nomadyzmu i skoncentrujemy całą uwagę na czynnikach powodujących zanik tej formy gospodarki pasterskiej, przebiegu tego procesu i jego efektach końcowych. Nomadyczne pasterstwo poświadczone jest na ziemiach bułgarskich już w X I w. i ponownie potwierdzone w X I I I do X V w . W ciągu wielo­ wiekowego okresu feudalizmu i niewoli tureckiej nomadyczna ludność pasterska wędrowała swobodnie ze swymi stadami z terenów pastwisk letnich w Rodopach, Rile, Osogovej Pianinie, Srednej Górze i Starej Pianinie na zimowiska w ciepłych nizinach nad Morzem Egejskim i po­ łudniowymi wybrzeżami Morza Czarnego. Ogromne imperium tureckie nie było przecięte żadnymi barierami granicznymi. Osadnictwo tureckie na Półwyspie Bałkańskim skupiało się' z reguły na żyznych terenach nizinnych, pozostawiając niedostępne tereny górskie w znacznej mierze poza zasięgiem władzy wojskowej, administracyjnej i gospodarczej. Świad­ czy o t y m dobitnie fakt, iż także bułgarski ruch oporu przeciwko Turkom, 7 1 2 1 Patrz B. U r b a ń s k a . Karakaczani. Nomadzki lud pasterski „Etnografia Polska", t. 6: 1962. K . J i r e č e k , Kniażestwo Bylgaria, Płowdiw 1899, s. 311. 2 na Balkanie, �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 227 3 znany pod nazwą hajductwa , przetrwał przez cały prawie okres panowa­ nia tureckiego w górach i władze tureckie nie zdołały go zlikwidować. Co więcej — tereny górskie przedstawiały dla Turków zawsze poważne niebezpieczeństwo. Także ustalona obyczajem sytuacja prawno-społeczna nomadzkich pasterzy była bardzo dogodna w okresie tureckiego feudali­ zmu. К. Jireček tak o niej pisze na podstawie dokumentów z X I I I — X V w.: „Nomadzcy pasterze, czyli jurukler, byli ludźmi wolnymi, nie poddanymi żadnemu wasalowi ani spahiemu. Za pastwiska letnie dawali poprzez swoich naczelników określoną daninę zwaną resmi-otlak, podobnie za 1. Karakaczańska koliba / pastwiska zimowe świadczyli daninę zwaną resmi-kyszłak" '. Dodajmy do tego, że ówczesna osiadła gospodarka rolno-hodowlana, charakteryzu­ jąca się niskim poziomem technicznym, obejmowała głównie dostępne i łatwe do uprawy tereny nizinne i podgórskie, nie ekspandując jeszcze na tereny wyżej położone. Zespół tych warunków spowodował, iż nomadzkie pasterstwo przetrwało na terenie Bułgarii prawie niezmienione przez całe stulecia, aż do schyłku X I X w. 3 Ruch hajducki to żywiołowy ruch oporu Bułgarów przeciwko bezprawiu turec­ kiemu. Zbiegła do lasów i w góry ludność organizowała napady na władze tureckie i wojsko. J i r e č e k , op. cit., s. 311. �228 DANUTA MARKOWSKA Pierwszym poważnym wstrząsem było dla niego przywrócenie samo­ dzielności państwowej Bułgarii w 1878 r. Wytyczenie granicy politycznej między Księstwem Bułgarskim a Wschodnią Rumelią stworzyło bowiem dla części nomadów pierwsze ograniczenie przestrzenne szlaków wędrow­ nych. Brak jednak przekazów źródłowych, które pozwoliłyby stwierdzić jakieś bardziej masowe osiedlanie się nomadów. Pasterze z terenów Wschodniej Rumelii nadal wędrowali ze swymi stadami na południe, a nomadzi z terenów Księstwa Bułgarskiego — ze Srednej Gory i Starej Płaniny — odcięci od Morza Egejskiego, znajdowali zimowiska nad Mo­ rzem Czarnym koło Sozopolu i Burgas. U tych ostatnich jednak — jak głosi tradycja — spowodowało to ograniczenie liczebności stad. Niemniej jednak już pod koniec X I X w. notowane są przypadki sporadycznego 5 2. Zespól trzech rodzin (ojciec, matka oraz dwaj synowie z rodzinami i rodzeństwo) wspólnie koczujących na Zimowisku osiedlania się nomadów po wsiach i miastach. Byli to na ogół bogatsi spośród pasterzy, którzy kapitał uzyskany ze sprzedaży stada lokowali zazwyczaj w handlu. Jednakże ani rozmiary tego zjawiska, ani sposób osiedlania się nie stanowią jeszcze właściwego procesu zaniku nomadyzmu, jakkolwiek są charakterystycznym przejawem wpływu ogólnych warunków ekonomicznych na życie grup koczujących. Inną przeszkodą dla nomadzkiego pasterstwa było narastanie liczby indywidualnych gospodarstw chłopów bułgarskich kosztem feudalnej wła­ sności tureckiej. Już w 1858 r. na skutek wyraźnego kryzysu obszarniczych majątków tureckich wydano ustawę umożliwiającą chłopom buł5 Patrz U r b a ń s k a , op. cit. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 6 229 garskim nabywanie ziemi od feudalnych właścicieli , a po wyzwoleniu całkowicie przeszła ona w ręce chłopów bułgarskich. Indywidualne gospo­ darstwa chłopskie prowadziły relatywnie bardziej intensywną i staranniej­ szą gospodarkę i wykazywały większą troskliwość o swe pola uprawne. Nic więc dziwnego, że w relacjach Jirećka, dotyczących schyłku X I X w., spotykamy następujące zdanie: „Wraz z rozszerzeniem się terenów upraw rolnych i kurczeniem się pastwisk nizinnych gospodarka Włachów na­ potyka te same trudności, jakie mają nomadzcy pasterze w Dolnej Italii i Hiszpanii; wciąż jeszcze znajdują się tereny na letnie i zimowe pastwi­ ska, lecz przejście od jednych do drugich staje się coraz trudniejsze. Chłopi bułgarscy coraz częściej uskarżają się na przepędzanie wielkich stad, ponieważ nie mają z nich żadnych korzyści prócz nieznacznego nawożenia" . Dalszemu ograniczeniu przestrzennemu podlega nomadyczne pasterstwo w wyniku ponownego ustalenia granic między Turcją, Grecją i Bułgarią w 1913 r. oraz zaostrzenia przepisów granicznych w 1934 r. Nie tyle samo wytyczenie tych granic, ile konflikty pomiędzy Bułgarią a Turcją oraz Bułgarią a Grecją spowodowały rygorystyczne przestrzeganie granic, w związku z czym tylko nielicznym grupom nomadów udawało się uzyskać paszporty. Ponowne krótkotrwałe rozszerzenie zasięgu wędrówek pasterzy-nomadów nastąpiło w latach 1941—1944, w okresie tzw. Wielkiej Bułgarii, kiedy to faszystowskie państwo bułgarskie uzyskało dostęp do Morza Egejskiego. Częściową, pod naciskiem władzy politycznej dokonaną l i k w i ­ dacją nomadyzmu na terenie ziem bułgarskich było w 1940 r. przesiedlenie mówiących po rumuńsku Włachów z terenów Dobrudży do państwa rumuńskiego. Charakter masowy i planowy przybrał proces osiedlania się nomadzkich pasterzy w Bułgarii dopiero po 1944 r. Nowa polityka państwowa przyjęła jednolitą linię postępowania wobec wszelkich grup mniejszości narodo' wych lub etnicznych. Problem nomadzkich Karakaczanów stanął więc w jednym rzędzie ze sprawą mniejszości tureckiej i wędrownej ludności cygańskiej. Zrównano ich z ludnością bułgarską w prawach i obowiązkach wobec państwa. O ile jednak osiadła ludność turecka włączona już była w system ekonomiczny państwa i problem sprowadzał się do zaspokojenia jej potrzeb wynikających z odrębności kulturowej i religijnej, o tyle w przypadku wędrownych Karakaczanów i Cyganów chodziło w pierw­ szym rzędzie o włączenie w system gospodarczy kraju. 7 8 6 7 8 D. К o s e w, Nowożytna historia Bułgarii, J i r e č e k , op. cit., s. 310. Patrz U r b a ń s k a , op. cit. Warszawa 1954, s. 248. �230 DANUTA MARKOWSKA Wytyczenie nowych granic politycznych Bułgarii ostatecznie odcięło jej dostęp do Morza Egejskiego. Odtąd wszyscy nomadzcy pasterze mogli wędrować na zimowiska jedynie na wybrzeża czarnomorskie i w doliny Tundży i Maricy. Powszechny obowiązek służby wojskowej objął również młodych Kara­ kaczanów. Jest to moment dużej wagi. W grupie rówieśników-Bułgarów Karakaczani nawiązywali trwałe więzi, asymilując się coraz bardziej do kultury bułgarskiej. Oznacza to więc poważne przełamanie izolacji towa­ rzyskiej i poszerzenie styczności z ludnością osiadłą. 3. Zespól trzech rodzin wspólnie koczujących na zimowisku Nie mniejsze, a może nawet bardziej doniosłe znaczenie miało w pro­ cesie zaniku nomadyzmu wprowadzenie powszechnego obowiązku szkol­ nego dzieci. Spowodowało ono nie tylko znaczne zmiany w stylu życia rodziny karakaczańskiej, ale wydatnie podważyło zasadniczy rys ich koczowniczego bytowania. Rodziny karakaczańskie zmuszone były bowiem pozostawiać dzieci w wieku szkolnym w dolinach koło letnich terenów wypasu, powierzając je na okres zimy opiece dwu lub kilku starszych kobiet. Jest to więc poważny wyłom w dotychczasowym nomadyzmie. Najsilniej oddziałał jednak niewątpliwie system przymusu i bodźców ekonomicznych. Spółdzielnie produkcyjne i państwowe gospodarstwa rolne zajmują pod uprawę lub na cele hodowlane coraz wyżej położone tereny, wypierając z nich nomadzkich pasterzy. System podatkowy zmusza wielu Karakaczanów do wydatnego zmniejszenia liczebności stad. Produkty hodowli wolno im sprzedawać jedynie placówkom spółdzielczym i pań- �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI 4. Karakaczanka PASTERSKICH W BUŁGARII 231 �5. Młoda Karakaczanka w stroju poślubnym noszonym przez cały rok od momentu ślubu �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 233 stwowym. Wreszcie w 1953 r. ustawa stwarza i m dogodne warunki osie­ dlania się. pozwalając nabywać bezpłatnie działki do 0,4 ha, ułatwiając nabywanie materiałów budowlanych i gwarantując otrzymanie pracy. Znamienny jest fakt, że przeciwko wszystkim tym czynnikom zmusza­ jącym ich do osadzania się Karakaczanie bronili się tak długo, jak długo było to możliwe, jakkolwiek zdawali sobie sprawę, iż porzucenie koczowni­ czego trybu życia jest nieuniknione. G R U P A K A R A K A C Z A N Ó W W S T A R E J P Ł A N I N I E KOŁO T R O J A N W ŚWIETLE MATERIAŁÓW T E R E N O W Y C H Z E B R A N Y C H W L A T A C H 1958—1960 Relacje poniższe oparte są na własnych badaniach terenowych i obser­ wacjach grupy dwunastu rodzin Karakaczanów, wspólnie koczujących na letnich terenach wypasu w Trojańskiej Pianinie . Hodowla omawianej grupy nomadzkich pasterzy obejmowała dawniej, tj. na przełomie X I X i X X w., następujące zwierzęta: owce i kozy, do­ starczające mleka, mięsa, wełny i sierści, oraz konie i muły, służące do transportu. Wedle oceny samych Karakaczanów wełna ich owiec była znacznie bardziej szorstka niż wełna owiec hodowanych przez Bułgarów, ale cechował ją długi włos i znacznie większa trwałość, toteż na rynku była zawsze poszukiwanym towarem. Natomiast mlecznością ustępowały one owcom hodowanym przez chłopów osiadłych. Wykorzystując warunki przyrodnicze stworzyli Karakaczani system nomadzkiej gospodarki pasterskiej, polegającej na wyzyskaniu natu­ ralnych pastwisk górskich na wys. 1000 do 1500 m jako terenów wypasu letniego oraz terenów nizinnych nadmorskich jako terenu zimowych pastwisk. Ta organizacja pasterska łączyła się z periodycznymi migracjami całych grup rodzin karakaczańskich z terenów górskich na nizinne i od­ wrotnie — z nizinnych na górskie . Podstawowymi środkami utrzymania były produkty gospodarki hodowlanej, one też dostarczały gotówki ko­ niecznej do opłaty podatków i na zakup niezbędnego pożywienia roślin­ nego. Przeciętna „mała rodzina" posiadała — wedle relacji informatorów — na przełomie X I X i X X w., a także jeszcze w latach trzydziestych obec­ nego stulecia od 400 do 800 owiec, a czasem nawet liczba ich dochodziła do 1000. Już wówczas w grupie badanej zaznaczały się znaczne różnice n 10 ü Badania przeprowadzone zostały w e d ł u g wskazań prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego. Jest to w i ę c typowy przypadek wyzyskiwania naturalnych warunków środo­ wiska geograficznego, jakkolwiek w cytowanej pracy J i r e č к a spotykamy następu­ jącą w z m i a n k ę : „Jesienią palą trawę na pastwiskach, aby wiosną wyrosła bujniejsza, a wraz z nią palą i młode lasy", s. 308. 111 �DANUTA 234 MARKOWSKA majątkowe, np. kuzyn jednego z informatorów posiadał stado liczące aż 3000 owiec. Od niepamiętnych czasów lato spędzali zawsze w Wysokim Bałkanie, a na zimę schodzili do Turcji lub Grecji. Jeszcze w latach 1924—1932 udało im się uzyskać paszporty do Turcji, a w latach czter­ dziestych w okresie „Wielkiej Bułgarii" wędrowali do Grecji. Tradycja przechowała pamięć o tym, jak to niegdyś za czasów panowania tureckiego na Półwyspie Bałkańskim przodkowie swobodnie wybierali na zimowiska bądź Grecję, bądź Turcję, w zależności od tego, jakich spodziewali się w danym roku w tych krajach warunków paszowych i klimatycznych. Doskonała znajomość przyrody pozwalała im bezbłędnie je przewidywać. Skupienie rodzin na terenach letniego wypasu w Bałkanie Trojańskim wynosiło jeszcze w roku 1945 od 30 do 40. Tworzyły one skupisko kolib (ryc. 1), z których każda zamieszkana była przez pojedynczą rodzinę. Ko­ liby tworzyły tzw. machlę (arab.), a zamieszkujące ją rodziny uważały się za spokrewnione ze sobą i tworzyły coś w rodzaju rodu. W latach po­ wojennych stale spadała liczba owiec przypadających na przeciętną rodzinę karakaczańska i w roku 1958 wynosiła już tylko 200 do 400 sztuk. Na skutek osiedlenia się ponad połowy ludności karakaczańskiej w okresie prowadzonych badań machia skupiała już tylko 10 do 15 rodzin. Sezon wypasu letniego trwa od Georgewden (tj. 6 maja) do Dymitrowden (tj. 8 listopada). W t y m okresie Karakaczani zawsze przebywają ze swoimi stadami w Wysokim Bałkanie i wypasają wspólnie owce. Wypasem kieruje wybierany co roku przez wszystkich mężczyzn (głowy rodzin) naczelnik zwany czelebi (tur.) lub kmet (bułg.). Zwykle bywał nim dawniej najbogatszy w grupie, t j . posiadający najwięcej owiec. Ostatnio nie prze­ strzegało się tej zasady tak rygorystycznie, zwracając baczniejszą uwagę na cechy osobiste kmeta, takie jak zaradność, energia, umiejętności organi­ zacyjne. Do pomocy przy wypasie dodawano kmetowi kilku mężczyzn, kolejno z każdej rodziny odpracowujących określoną liczbę dni przy strze­ żeniu pasących się owiec i udoju. Liczba tych dni zależna była od ilości posiadanych sztuk owiec. Część udoju przeznaczoną do spożycia przez rodzinę oddawano jej bezpośrednio w postaci mleka, natomiast część prze­ znaczoną na cele handlowe przerabiano wspólnie (pod kierunkiem specjal­ nie obranego członka grupy) i dopiero gotowe produkty (różnego rodzaju sery) rozdzielano między poszczególne rodziny w zależności od liczby posiadanych owiec. Sprzedaż tych produktów, podobnie jak strzyżenie i sprzedaż wełny, była już sprawą poszczególnej rodziny, jakkolwiek częstokroć wyręczano się wzajemnie w tych czynnościach. W roku 1958 omawiana grupa Karakaczan nie produkowała już serów, ale sprzedawała n 1 1 Porównaj opis tych kolib w pracy U r b a ń s k i e j , op. cii. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 235 mleko w spółdzielniach mleczarskich. Wypasem owiec zajmują się w y ­ łącznie mężczyźni, jagniąt także mali chłopcy. Do tych czynności, podobnie jak do wszelkich zabiegów hodowlanych i przetwórstwa produktów hodowli, kobiety nie bywają dopuszczane. Zajmują się one jedynie przę­ dzeniem wełny i tkactwem na prymitywnych przenośnych warsztatach tkackich. 6. Grupa Karakaczanów Wyruszając na zimowiska Karakaczani rozpraszają się w małe grupki, liczące od 3 do 4 rodzin. Częstokroć grupka taka składa się z rodziny ojca, rodzin jego dwóch lub trzech pożenionych synów oraz nie pożenionego jeszcze potomstwa (ryc. 2—3). Szlaki ich wędrówek, dawniej wyraźnie wytyczone, mają dziś przebieg znacznie mniej ustalony. Sami Karakaczani mówią o sobie, że wędrują „kozimi ścieżkami", po najbardziej niedostęp­ nych terenach, do których nie dotarła jeszcze ludność rolnicza. Droga między zimowiskiem a terenem wypasu letniego wymaga 15—20 dni wędrówki. �236 DANUTA MARKOWSKA Jak już wyżej wspomniano, okres powojenny przyniósł pewne ograni­ czenie nomadyzmu poprzez tworzenie „kolonii" dzieci pod opieką kilku starszych kobiet. Reasumując tę bardzo skrótową charakterystykę grupy badanych no­ madów należy stwierdzić, że do ostatniego momentu swego koczowniczego bytowania wykazywali oni cechy „typowych pasterzy". Egzystencję swą opierali na masowym chowie zwierząt, wypasanych na terenach natural­ nych pastwisk, co tworzyło w konsekwencji koczowniczy tryb życia i szczególne powiązanie zbiorowości pasterzy ze środowiskiem geograficz­ nym Godny uwagi i charakterystyczny jest fakt ścisłego powiązania całej organizacji społecznej (wyrażającej się w postaci organizacji rodowej lub pseudorcdowej) ze sposobem organizacji wypasu. Otóż kmet był nie tylko zwierzchnikiem i bezpośrednim kierownikiem w sprawach gospodar­ czych, ale także autorytetem we wszystkich sprawach społecznych i oby­ czajowych. „Mała rodzina" była w tym systemie podporządkowana „grupie rodowej", jej samodzielność była wyraźnie ograniczona. Znamiennym i typowym prawie dla wszystkich ludów pasterskich rysem jest to, że hodowla zwierząt jest wyłączną domeną mężczyzn, ogólniej — ścisły i sztywny rozdział sfery obowiązków kobiety i mężczyzny. Kobieta zaj­ mowała się w tym układzie bardzo pracochłonnymi i trudnymi czynno­ ściami związanymi z przędzeniem i tkaniem, gospodarstwem domowym, transportem w czasie sezonowych migracji i codzienną troską o wychowa­ nie i opiekę nad dziećmi. Znamienna jest jej znaczna izolacja towarzyska. Według relacji informatorów kobiety schodziły do osad jedynie do cerkwi, na śluby, chrzty i pogrzeby. Wiele z nich, zwłaszcza starszych, do tej pory nie zna języka bułgarskiego, gdy tymczasem wszyscy mężczyźni władają obydwoma językami. Wąskość bazy gospodarczej określa całą kulturę materialną grupy badanych nomadów. Wełna i sierść obok tego, czego dostarczało środowi­ sko przyrodnicze — t j . drzewa, mchu i traw — stanowiły podstawowy materiał do budowy kolib i wyposażenia ich wnętrza. Określały one rów­ nież strój, składający się prawie wyłącznie z wyrobów wełnianych. W t y m związku zauważyć należy, iż tkaniny fabryczne najwcześniej pojawiają się w ubiorze dzieci (ryc. 4—6). Jeśli porównać Karakaczanów z innymi ludami pasterskimi na pod­ stawie ogólnej charakterystyki, jaką daje prof. К. M o s z y ń s k i w swej pracy Ludy pasterskie , przekonamy się, że cechy nie występujące w stylu życia i organizacji społecznej Karakaczanów sprowadzają się wyłącznie 13 1 2 Por. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach pół­ nocnych, „Wierchy", R. 29: 1960, s. 7—51; także K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie (skrypt), Kraków 1953, rozdz. I . M o s z y ń s k i , op. ciť. 1 3 �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII l*,Vi prawie do tego faktu, iż nie tworzyli oni zbiorowości zwartej, lecz byli roz­ sianymi enklawami wśród ludności rolniczej, oraz do tego, że od dawna pozostawali w kręgu kultury greckiej i bułgarskiej i religii prawosławnej. Nie byli więc Karakaczani nigdy grabieżcami ani ludem wojowniczym, jakkolwiek silne jest wśród nich poczucie niezależności i tradycja wolności osobistej w okresie niewoli tureckiej. Nie tworzyli też Karakaczani nigdy organizacji o charakterze politycznym. Religia prawosławna, którą wy­ znawali, nie doprowadziła nigdy do deifikacji sił przyrody, choć wierzenia i praktyki magiczne były wśród nomadzkich pasterzy powszechne. 7. Kolonia d o m ó w karakaczańskich w Stanke Dymitrowo w poíudniowo-zachodniej Bułgarii Studia nad nomadzkimi Karakaczanami są więc niezmiernie interesu­ jące zarówno z uwagi na to, że ich kultura i gospodarka reprezentuje bardzo archaiczny typ, jak i dlatego, że proces ich przechodzenia do osia­ dłego trybu życia jest instruktywnym przykładem procesu wchłaniania przez nowoczesne systemy ekonomiczno-społeczne małych enklaw relikto­ wych systemów gospodarczych. Kilkoma uwagami na temat asymilacji Karakaczanów w środowisku ludności osiadłej zamkniemy niniejsze rozważania. W przeciągu zaledwie dwu lat (1958—1960) na badanym terenie, t j . w Trojańskiej Płaninie, całkowicie zlikwidowano zjawisko nomadyzmu. Osiedlając się Karakaczani unikali wsi i rolnictwa, dążąc do zawodów pozarolniczych w mieście. �238 DANUTA MARKOWSKA Niewystarczające, jakkolwiek słuszne, wydaje się t u wyjaśnienie, iż ten nomadzki lud żywił przekazywaną z pokolenia na pokolenie niechęć do rolnictwa. Niewątpliwie przemysł reprezentuje bardziej nowoczesny w porówna­ niu z rolnictwem układ ekonomiczny, a miasto środowisko wyższe cywili­ zacyjnie od wsi. I ten czynnik wydaje się być decydujący. Ponadto osiedlenie się nomadów na terenie spółdzielczej wsi bułgarskiej w sposób radykalny burzy ich dotychczasowy układ rodzinny zarówno wewnątrz „małej rodziny", jak i w grupie spokrewnionych rodzin. Przenosząc się do wsi rodzina karakaczańska wchodzi z konieczności w zwartą społeczność wioskową i spółdzielczą, załamuje się tradycyjna izolacja towarzyska kobiet, z których starsze — przypomnijmy — nie władają nawet językiem bułgarskim. Załamaniu ulega też tradycyjny ścisły rozdział między sferą pracy kobiety i mężczyzny. W gospodarstwie spółdzielczym podjąć oni muszą obok siebie te same lub podobne zadania produkcyjne. Dalej — rzadko istnieje możliwość osiedlania się po sąsiedzku całych zespołów rodzin spokrewnionych Karakaczanów. Natomiast na terenie miast Kara­ kaczani osiedlają się zwykle zwartymi koloniami (ryc. 7), mężczyźni po­ dejmują pracę w przemyśle lub rzemiośle, a kobiety trudnią się gospodar­ stwem domowym, zgodnie z tradycyjnym podziałem ról, jakkolwiek w zmienionych warunkach. Także mężczyznom, przywykłym do dużej ilości wolnego czasu, praca w przemyśle lub rzemiośle gwarantuje rozdział między czasem pracy a czasem wolnym, w przeciwieństwie do gospodar­ stwa rolnego, które mimo uspółdzielczenia wciąż jeszcze stanowi identyfi­ kację „sposobu życia z pracą na roli" . Ryzykowne byłoby twierdzenie, że wybór miejsca osiedlenia przez Karakaczanów jest wynikiem tego rodzaju przemyśleń, faktem natomiast jest, że w rozmowach wielokrotnie podkreślali oni właśnie te korzyści płynące z osiedlenia się w mieście w porównaniu z osiedlaniem się na wsi. Zanik nomadyzmu na terenie Bułgarii był w latach powojennych pro­ cesem gwałtownym, ale planowo kierowanym lub co najmniej inspirowa­ nym odgórnie przez czynniki administracyjne. Nie nastąpiło więc przej­ ście od nomadyzmu do innej formy gospodarki pasterskiej, np. trans­ humancji, ale włączenie nomadów bezpośrednio w ogólny panujący w kra­ j u system ekonomiczny. u 1 4 K o e t t e r w swej pracy Landbeodlkerung im sozialen Wandel, Koln 1953, uważa to za bardzo charakterystyczną cechę tradycyjnej gospodarki chłopskiej. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 1 239 Danuta Markowska QUELQUES REMARQUES SUR L E PROCESSUS DE DISPARITION D E S M I G R A T I O N S NÓMADES D E S B E R G E R S E N T E R R I T O I R E DE L A BUŁGARIE Résumé е L a paissance nómade a été constatée en territoire de la Bułgarie au X I siěcle et confirmee au Х Ш е et au X I V siěcle. L'établissement des pátres nómades n'a cependant pris un caractere general et planifié qu'á partir de 1944. E n mettant á profit les conditions naturelles, les Karakatchans on creé un systéme nómade d'élevage qui consistait á exploiter comme páturages d'été les páturages naturels sitúes dans les montagnes á 1000 jusqu'á 1500 m de hauteur, et comme páturages d'hiver —• les plaines du littoral. E n 1958—1960 on a fait, dans le territoire m é m e parcouru par ees nómades, des recherches englobant un groupe composé de douze families karakatchanes nomadisant ensemble dans les páturages d'été de Stara Planina auprěs de la localité de Trojan. Aux confins du X I X et du X X siécle, ainsi qu'au cours des années trente de notre siěcle, une ,.petite familie" moyenne était propriétaire de 400 á 800 moutons. Aprěs la guerre, le nombre de moutons a commence á décroitre graduellement de sorte qu'en 1958 on n'en comptait plus que 200 á 400 par familie. L a saison de páturages dure depuis le 6 V (Georgewden) jusqu'au 8 X I (Dymitrowden). Elle est dirigée par un tschelebi (nom ture) ou kmet (nom bulgare), élu chaqué année. е е е Dans le terrain exploré, le phénoméne du nomadisme a été complétement liquidé au cours de deux années á peine: 1958—1960. E n s'établissant et passant á une vie sédentaaire, les Karakatchans évitaient la campagne et l'agriculture et cherchaient dans les villes du travail autre qu'agricole. Pour donner une courte caractéristique du groupe de Karakatchans de Trojańska Plonina, il faut constater que leur train de vie et leur organisation sociále aecusent des traits de „bergers typiques". Leur existence avait pour base un élevage de grande envergure et leurs troupeaux paissaient sur des páturages naturels. E n consequence cela créait une vie nómade et une liaisen particuliérement étroite entré l'ensemble des bergers et leur milieu g é o graphique. Leur organisation sociále (en forme de clans ou de pseudo-clans) se reliait de maniere caractéristique á l'organisation de la paissance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d5afb7714fc37cd8312d7d1d61eb8d5.pdf 158ff63e439952ec1b61026e73aac965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1997 Title A name given to the resource Kilka uwag o przeszłości i teraźniejszości etnologii polskiej/ LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.21-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 80, 1996 IBIU'iILVv Ji\SIEWIC/ 111'1: tUL Elnologi i i i\nlropologii Kulturowei I ni\\ers: lei illl. 1\. MiekiewiC/<1 PO/n<lli KILKA UWAG O PRZESZŁOŚCI I TERAŹNIEJSZOŚCI ET, 'OLOClI POLSKIEJ. W STULECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO Zachęty do rozważall dostarcza nie tyłko IDO-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. kierujące uwagę ku przeszłości, ale również obecna sytuacja etnologii polskicj. Przcmiany polityczne i społeczne w Polsce, a przede wszystkilll upadck komunistycznego pallstwa, otworzył szersze niż dotąd możliwości kontaktowania siQ z nauką światową i uczestniczenia w rozwoju tej nauki. W ostatnich latach zwiykszył się znacznie zakres autonomii środowisk naukowych i Illożliwości decydowania o kierunkach rozwoju nauk w kraju. Pojawia się też pytanie jak postępować z wytworzonymi w przeszłości, w odrębnych warunkach nie tylko ostatnich dziesięcioleci, specyficznymi cechami etnologii polskiej. Co zachować z rodzimej tradycji naukowej i jak wykorzystać zdobyte unikatowe doświadczenia, a z drugiej strony w jaki sposób zmienić te cechy, które tworzą bariery utrudniające wymianę poglądów i współpracę z badaczami z innych krajów i z nauką światową? W krótkim artykule pragnę jedynie zasygnalizować uznane przeze mnie za \\ażne sprawy dotyczące naszej gałęzi nauki. Spróbuję jednocześnie odpowiedzieć na pytania: I. Czym była i jest etnologia polska jako jedna z etnologii "narodowych"? 2. Jakie znaczenic ma obecnie historia polskich nauk etnologicznych i studia Ilad tą historią? 3. Jakic są ukształtowanc przez historię cechy polskiej etnologii i jakie \\) nikają z nich konsckwencje dla naszych prac dzisiaj? 4. Na czym polegały zmiany w etnologii polskiej? :) .laki jest obecnic stan etnologii polskiej, lub - lepiej - nauk etnologicznych w Polsce? Czy są one pewną całością czy też niespójną konfiguracją kierunków zainteresowall i zbiorem w różny sposób pracujących badaczy? Okrcślenie ctnologia "narodowa" rozumiane jest przeze mnie jako zespół ludzi i ich dzia/all: poznawczych, organizacyjnych i aplikacyjnych osadzonych �22 w ramach narodu - wspólnoty historycznej, kulturowej i politycznej. Znanajest wyjątkowa wrażliwość etnologii - jako dyscypliny naukowej -- na warunki. w których się rozwija. Warunki te tworzyło dla etnologii polskiej położenie geograficzne i historia Polski oraz wynikające z nich jcj cechy: kraju i narodu usytuowanego w Europie Środkowej, przez długi czas głównie rolniczego. o specyficznej w przeszłości strukturze społecznej z Iiczną grupą szlacht). podlegającego wpływom Wschodu, ale jednocześnie o silnych związkach z kulturą Europy Zachodniej, zapoczątkowanych przede wszystkim przyjęciem katolicyzmu, przez długi okres wieloetnicznego, a po roku 1945 w zasadzie monoetnicznego, narodu pozbawionego na skutek zaborów i najazdu nazistowskiego własnego paJ'lstwa, uzależnionego w wyniku II \vojny światowej i umowy w Jałcie od Związku Radzieckiego. Dla etnologii polskiej. jako jednej z etnologii narodowych, ważne były wszystkie z wymienionych tu. a także inne jeszcze okoliczności. Jedną z najważniejszych był jednak brak, przez długi czas, własnego paJ'lstwa i w związku z tym brak poparcia dla nauki ze stron) instytucji tego paJlstwa. Paradoksalnie, brak tych instytucji, rckolllpenso\\an) jedynie w części przez instytucje o charakterzc społccznym, i inne jeszcl.e prz)czyny w okresie zaborów w XIX i na początku XX wicku sprawiły. że etnologia polska rozwijała się w tym czasie w ścisłych kontaktach z nauką \\ innych krajach. Wielu naukowców pracowało w ramach instytucji naukO\\yeh poza krajem lub utrzymywało z nimi kontakty (Sokolewicz, 1973, s. 172 i n.): wydano wiele dzieł ze światowej literatury etnologicznej i antropologicznej. przetłumaczonych na język polski, i to w krótkim czasie po ukazaniu si~ pierwodruku. Sytuacja największej izolacji nastąpiła w okresic po " wojnie światowej, kiedy to na skutek przyczyn politycznych i ideologicznych, także \\ wyniku działania mechanizmów samoobrony, etnologia polska, podobnie jak cała nauka, przede wszystkim jednak humanistyka, zamknięta została na jakiś czas w granicach jednego pallstwa. Charakter polskiej etnologii kształtov.any był ponadto, podobnie jak etnologii gdzie indziej, przez wpływ wybitnych uczonych - wielkich mistrzów, dostrzeżony w analizach rozwoju etnologii i antropologii kulturowej na świecie. Autorytet luminarzy nauki światowej wspóJwystępował w ramach etnologii polskiej z poważną rolą wybitnych liczonych pracujących w kraju: autorów znanych prac oraz inicjatorów bada{j i kien)\\ników instytucji naukowych, grupujących wokół siebie zespoły współpracO\\ników i uczniów. Warunki uprawiania nauki na ziemiach polskich, a także wyraźne zamykanie się europejskich etnologii narodowych, szczególnie tych skoncentrowanych na studiach nad kulturą własnego ludu, w granicach jednego paI'1stwa i jednej grupy narodowej, sprawiły, że tylko nieliczni spośród etnologów polskich uzyskali możliwości oddziaływania wykraczające poza ram) nauki polskiej. Historia etnologii polskiej wskazuje na zmieniające się relacje między nia a nauką w innych krajach i w skali świata. Dlatego też nie można przcdsta'v'viać �23 etIH)logii namdowych jako samych dla siebie i jednorodnych wewnętrznie, różn:- ch natomiast kategorialnie i izolowanych jedna od drugiej. Wręcz przeci\\nie. posługiwanie się koncepcją etnologii "narodowych" zakłada nie tylko odn;bności. niekiedy bardzo poważne, ale również przyjęcie wzajemnego oddziaływania tych etnologii i istnienia szerszej etnologii i antropologii kulturowej, europejskiej i światowej. To właśnie w ramach rozważaJl nad relacjami między etnologami narodowymi, a etnologią lub antropologią w skali kontynentu lub świata, dostrzeżono niekompletność koncepcj i "centrumperyferie". absolutyzującej twórcze cechy jednych i bezpłodność naukową innych regionów i grup ludzi (International. .., 1991, s. XXI). Posiadanie przez etnologię polską statusu etnologii narodowej, uzyskanego już dawno. bo w II polowie XIX wieku, wymaga wysiłku, aby ten status roz\\ inąć. Potrzebne są dalsze prace pozwalające spojrzeć na etnologię polską i slużące jej jako całości: syntezy poszczególnych kierunków i całokształtu badaJ1. podręczniki metod i słowniki, opracowania historii i inne. Podkreślam, że myślę tutaj o etnologii narodowej jako pewnej całości korzystającej z osiągnięć i funkcjonalnej nic tylko wobec własnego śmdowiska narodowego, ale ró\\ nicż wobec calości szerszej jaką jest nauka światowa. Dlatego też konieczn) będzic slaly wysiłek przedstawiania związków etnologii polskiej ze świato\\ ą etnologią i antropologią, i jej w nich miejsca. Szczególną rolę w kształtowaniu i funkcjonowaniu etnologii narodowej pelnią studia nad jcj historią. Pozwalają one nie tylko na śledzenie zmian w problematyce badałl i rozwoju pojęć oraz koncepcj i teoretycznych, a także z\\ iązków z warunkami w kraju i z nauką światową, ale ponadto wskazują t1adycję. do której można się odwołać, i w ten sposób wyznaczają współczesny zakres przcdm iotowy dyscypl iny. Cenne są prace dotyczące histori i etnologi i polskiej, które już powstały (m. in. Kutrzebianka, 1948; Historia. .., 1973; Burszta. KopczY(lska-Jaworska, 1982; Damrosz, 1988). Potrzebne są jednak no\\e opracowania. które odpowiedzą na pytania najbardziej nas obecnie interesujące. Jakie były relacje w historii etnologii polskiej między tendencjami do uniwcrsalizacji dyscypliny a dążeniami do jej zamykania się i koncentracji na kullurzc ludowej kraju') Dlaczego etnologia polska nie skorzystała w szerszym zakresie z możliwości otwarcia na świat, jakie pojawiły się po roku 19:;6') Jakie byly przyczyny ograniczonego zainteresowania teoriami antropologicznymi w okresie powojennym - czy tylko polityczne lub ideologiczne, narzucone z zewnątrz. czy także wytworzone wewnątrz środowiska? Co spowodo\\alo silniejsze chyba \V etnologii polskiej, w porównaniu z innymi naukami humanislycznymi, manifestowanie różnic międzypokoleniowych? Jakie są dal) chczasowe reakcje etnologi i polskiej na szersze obecnie kontakty z antropologią światową, w tym również z antropologią postmodernistyczną? Mam nadzieję. że zapoczątkują one szerszą dyskusję nad przeszłością i teraźniej- �24 szością etnologii, tak potrzebną dla dalszego rozwoJu refleksji nad naszym kierunkiem badań. W studiach z zakresu historii etnologii możemy przyjąć rM.ne założenia. \\ Europie Środkowej, w tym i w Polsce, upowszechnił sil( obraz historii narodowych etnologii, który nakazuje widzieć stopniowe przechodzenie w przeszłości od opisowego ludoznawstwa czy etnografii do zajmowania się globalnym wymiarem kultury, właściwym antropologii społeczno-kulturowej. 8ardziej waltościowa jest jednak perspektywa inna. pozwalająca dostrzec od dawna już mające miejsce współwystępowanie tych dwóch kierunków zaintereso\\ali. Patrząc z tej perspektywy, do dziejów i tradycji etnologii polskiej zaliczymy już nie tylko opisy ludu, takie choćby jakie pozostawił z początku XIX wieku S Staszic i programy badal1 nad kulturą ludową, ze znanym programem H Kołłątaja z roku 1802, który jest często traktowany jako początek etnologii polskiej (Kutrzebianka, 1948, s. 7; Posern-Zielillski, 19T1, s. :> I). Wlączymy do nich ponadto rozważania obydwu wymienionych powyżej przedstawicieli późnego polskiego Oświecenia nad rozwojem kultury i powołaniem ludzkości. \\ ramach uprawianej przez nich "historii filozoficznej" (Szacki, 1981. cz. I. :-.. 147). Szczególnej uwagi godne jest niedocen ione dotąd przez etnologów dzido S. Staszica Ród ludzki (1819-1820; 1959). Przedstawiony został w nim nic tylko ogólny obraz rozwoju kultury, ale również, przy pomocy materiałó\\ m. in. z opisów ludów pozaeuropejskich i metody porównawczej, nie rÓ:i.ni'lcej Sl~ w zasadzie od stosowanej przez ewolucjonistów, geneza i charakterysty"i poszczególnych elementów i dziedzin kultury. Podstawą rozwoju kultur: są. zdaniem S. Staszica, coraz szersze możliwości poznawcze ludzi. Występują one jednak w ścisłym zespoleniu z ich działalnością gospodarczą i stosunkami społecznymi, wśród których wielkie znaczenie mają fonny gospodarowania i formy własności. Wyrazem rozwoju kultury są poszerzające się ,.związ"i człowieka z rzeczami, zwierzęty i ludźmi" (1959, t. I, s. 230). S. Staszic stosuje nowoczesne terminy: "fetyszyzm", "politeizm"; przejęty tragedią Polski odróżnia cechy kulturowe i związki społeczne tworzące naród: "naród Polakó\\ ... całkiem z jednego języka i z jednego rodu już w jedno spoleczelist\\o połączony" (1959, t.3, s. 257). Zadziwia ponadto, wprowadzając do rozwaia"] nad rozwojem ludzkości, rozbudowaną koncepcję potrzeb stanowiących o sposobie istnienia człowieka i zmianie tego sposobu: "Rósł człowieka rodzaj, rosi) człowieka potrzeby. Te były zawsze wodzem jego... . Śledźmy czlowieb potrzeby a pójdziemy drogą, którą postępował człowieka rodzaj" (1959. t. I. s. 77). Zadaniem historyka etnologii jest jednak nie tylko odnajdowanie czasu i sytuacj i, w których obok deskrypcj i pojawia się koncepcja teoretyczna a obok zainteresowa6 kulturą ludową myślenie o kulturze w wymiarze globalnym Winien on również podejmować próby ustalenia charakteru i wzajemnych relacji tych dwóch sposobów postrzegania świata. Przyjęcie dzisiaj szerszego niż dawniej zakresu badat'l etnologicznych i antropologicznych poz\vala nam �25 pO\\l'acać do przeszłości i poszukiwać w niej bardziej rozległych fundamentów \\ spółczesnej etnologi i. Tylko w szerokim ujęciu historycznym można rozpatrywać przyczyny pojawienia się i konsekwencje dwóch cech, które traktuję jako charakterystyczne dla etnologii polskiej. Pierwszą z nich jest koncentracja zainteresowai1 na kulturze ludowej. Drugą - połączenie, w ramach etnologii, studiów nad kulturą ludową, przede wszystkim na terenie własnego kraju, z badaniami kultur ludów pozaeuropejskich, tzw. plemiennych lub prymitywnych. W studiach nad kulturą ludową uwagę skupiano na terenie tzw. "narodo\\ ym" - związanym z dawnym pai1stwem polskim, obecnym w umysłach Polaków, jeszcze na początku XX wieku i pokrywającym się z granicami Rzeczypospolitej sprzed zaborów, potem ograniczanym do obszaru Polski z lat 1918-1939 i Polski w granicach po roku 1945. Przedmiotem fascynacji były przedc wszystkim ziemie wschodnie, tzw. kresy, a obok tego regiony zachowujące odrębnc ccchy kulturowe, takie jak Góralszczyzna, Krakowskie, Huculszczyzna. Kurpie, w mniejszym nieco zakresie Łowickie, Kaszuby, Śląsk. Wybiórczość w badaniach osłabiona została jedynie przez przyjęty przez O. Kolberga zamysł zgromadzen ia materi::dów etnograficznych z całości ziem uznanych za .,narodowe" lub traktowanych jako historycznie związane z dawną Rzeczpospolitą. Etnicznie polski charakter grup regionalnych nie był w przeszlości na ogół ani zachętą, ani też nie odstręczał od podejmowania badai1. Decydował stopiell zachowania tradycyjnej kultury ludowej oraz jej oryginalność. Pewne różnice w tym zakresie wystąpiły w Galicji i na ziemiach 7aboru pruskiego, na których w kulturze ludowej poszukiwano nie tyle archaizmów i cgzotyki ile potwierdzenia odrębności od kultury niemieckiej i znaków polskości (Jasiewicz, 1955, s. 13). Słowiai1szczyzna tylko z rzadka dostarczała ram dla programów badai1 etnologicznych. Zainteresowanie ludami sllmiallskimi odnajdujemy oczywiście już u Z. Dołęgi-Chodakowskiego i 1818). w niektórych prezentacjach zadai1 stawianych sobie przez O. Kolberga (1965, s. 246) a później w pracach A. Fischera (1932-1934), i przede wszystJ,.im w monumentalnym dziele K. Moszyi1skiego Kultura ludowa Sluwian 119:12-1934). Były tojcdnak, z wyjątkiem pracy K. Moszyi1skiego, zaintereSO\\an ia skoncentrowan ie na "bl iższych" ludach słowiai1skich, pozostawiające na uboczu rosyjską kulturę ludową. Kultura ludowa budziła zainteresowanie głównie - albo w związku z zakładanym jej archaizmem - jako pozostałość z przeszłości, albo też ze względu na jej odrębność od kultury środowisk nieludowych. Ujmowano ją dwojako: raz jaJ,.o właściwość nieelitarnych grup społecznych, głównie chłopstwa - jako subhlturę a nawet kulturę tych grup, a z drugiej strony jako nośnik wartości, które w danym czasie ceniono: rodzimości, tradycyjności, oryginalności, prostoty. spontaniczności. Dostrzegano związek między zajmowaniem się kulturą ludową a ważnymi probłcmami społeczno-kulturowymi i politycznymi: uzyski- �26 waniem podmiotowości przez środowiska chłopskie. wlączaniem siC; tych środowisk do wspólnoty narodowej, rozwojem samorządu lokalnego. zapobieganiem alienacji i stresom w procesach modernizacyjnych. Aksjologizującc i instrumentalne traktowanie kultury ludowej prowadziło do jej mitologizacji. która z kolei wywoływała reakcję w postaci demitologizacji. Ma ona w etnologii polskiej prawie ISO-letnią tradycję. Myślę tutaj o R. Berwiilskim ( 1854). który odmówił kulturze ludowej walorów niezmienności i niezależności od kultur~ warstw elitarnych i wzmocnił w etnologii nurt krytyczny. Jak postąpić z bogatym dorobkiem studiów nad kulturą ludową') Współczesny etnolog powinien przede wszystkim zdać sobie sprawę z wiclo,vymiaro\\ości zjawiska i wieloznaczności terminu "kultura ludowa". Oznacza on zar<'mno system kulturowy dawnej wsi, który należy już do przeszłości. jak i tradycję przekazaną z przeszłości i kontynuowaną przez wspólczesnc grupy rodzinne. lokalne, regionalne i grupę narodową. Ponadto tym termincm określa się tradycję, której przekaz został przerwany a d() której się powraca. bo traktuje się ją jako Wat10ŚĆ, albo wreszcie jako element polityki kulturalnej i spoleczncj. ;1 więc jako narzędzie mające pomóc w rozwiązywaniu niektórych spraw naszeg(1 współczesnego życia. Prace etnologów nie powinny upraszczać obrazu tegl~ wielowymiarowego zjawiska. Cenny dorobek ze studiów nad kulturą ludową możc zostać wykorzystany. a badania mogą być prowadzone w następujących, moim zdaniem. glównych kierunkach: l. Studiów historycznych nad kulturą ludową jako systcmem kultLII'O\\ym dawnych społeczności, przede wszystkim wiejskich; 2. Studiów nad kulturą ludową jako tradycją, nad mechani/.lllcm przekazu oraz miejscem i znaczeniem elementów, i wartości tej kultury we \vsp<'1lczesnym społeczellstwie nowoczesnym; 3. Studiów wykorzystujących materiały i inspiracje związanc z badaniami kultury ludowej do innych ujęć kultury, np. przedstawiających kulturę ludo\\ "jako aspekt kultury traktowanej całościowo, zawsze w niej obecny, oraz do rozważal1 nad teorią kultury, przede wszystkim wówczas. kiedy kulturę ludo\\ą postrzegamy jako konstrukcję modelową. Na europejskiej mapie sposobów uprawiania etnologii. etnologia polska znalazła się między terenem Niemiec, gdzie oddzielono badanic kultury \\Iasnego ludu i kultury ludów pozaeuropejskich oraz Rosj i. w której te ch\ ił kierunki zainteresowat'l połączono w ramach jednej dyscypliny. Etnologia polska skłania się ku drugiemu z przedstawionych tu rozwicvall, dlatego też traktuję je jako jedną zjej cech. N ie ma, jak dotąd, rozważaJl nad genezą tei kan iunkcj i. jej charakterem i następstwami dla całościowego obrazu etnologii polskiej. Przyczyn tego połączenia doszukuję się w silnych w Polsce wpływach ewolucjonizmu. poważnych różnicach społecznych i kulturowych odclziclaj<lcych ..wlasny" lud �27 od jego obserwatorów i badaczy, najpierw głównie szlachty a później inteligencji. \\reszcie w braku ideologii przeciwdziatającej łączeniu tych dwóch przedIlliotóvv zainteresowal1 w ramach jednej dyscypliny naukowej. Inną przyczyną byly warunki życia i możliwości prowadzenia badał'!. Raz skłaniały one badaczy. w kraju o niezbyt dużej ich liczbie, do zajmowania się ludem \\ icjskim. a kiedy indziej. często wbrew ich woli - np. wówczas, kiedy stawali SIC zeslal1cami lub emigrantami - do zainteresowania się ludami pozaeuropejskimi. przede wszystkim azjatyckimi. i\astępstwem połączenia zainteresowal1 kulturą ludową terenów europejskich i kulturą ludóvv pozaeuropejskich, które znalazło swój wyraz również \\ nauczaniu ctnologii. było przyjęcie w badaniach pewnego dystansu wobec ludnuści wiejskiej wlasnego kraju, traktowanej na ogót bez egzaltacji. W związku I. tym w ramach etnologii polskiej "Iud" nie posłużył do wykreowania i \\ zmocn ien ia idei nacjonal istycznych, co stało się udziałem niem ieckiej llJ/ksk/lJldc. Innym następstwem było otwarcie na antropologiczne koncepcje kultlll"Y. tworzone przecież przede wszystkim na podstawie badal1 i materiałów plvaeuropcjskich. Obserwacja przeszlości i teraźniejszości etnologii polskiej prowadzi do \\ niosku o jej wyjątkowej zmienności i różnorodności. Zmieniał się i różnico\\el! przcdmiot zainteresowal'!, który uznawano w określonym czasie za najważniejszy kultura ludu wiejskiego terenów europejskich, niekiedy ograniczana do L\\erbalizowanych przejawów kultury, kultury ludów pozaeuropejskich, kultura ludl)\\a obejmująca również grupy niechlopskie, przede wszystkim robotników, kultury .jrodowiskowc. wreszcie kultura w wymiarze globalnym. Pewien dramatyzm towarzyszyl wym ian ie orientacj i teoretycznych, związanych z ideologiami i kierunkami w nauce. Zmienne były w Polsce, podobnie jak gdzie indziej. warunki etnologii narodowej i jej relacje z najbliższym otoczeniem: calością 1lC1lIkiw kraju. panującymi ideologiami, stanem społeczno-gospodar(7: III i sytuacje! polityczną. Etnologia polska, tak samo zresztą jak etnologie llail1do\Ve \\ innych krajach. pozostawała ponadto pod napięciem związanym ze zmieniającymi się jej kontaktami z nauką światową. Odczuwamy obecnie silnie to napi~cie w związku z szerszymi znowu możliwościami korzystania z dorobhu i uczestniczenia w rozwoju etnologii i antropologii światowej. Zmienna była \\ reszcie nazwa dyscypliny: ludoznawstwo, etnografia, etnologia, antropologia spoleczno-kulturowa, antropologia. Zmarła już profesor Anna KutrzebaPOJnamwa, zaslużona także w badaniach nad historią polskiej etnologii, zapylana przeze mnie czy nie denerwuje jej różnorodność i zmienność terminów, ~lórymi określamy nasz kierunek studiów, odpowiedziała: "Nie peszy mnie \\iclość terminów... Jest ona, etnologia, zawsze jakby in sIalu nascendi w Joszuk iwan iu własnej lo/samości i autonomiczności" ( 1995, s. 397). Nauki etnologiczne w Polsce obejmują obecnie, obok etnologii, także inne ;al~zie studiów, takic jak: folklorystyka, etnomuzykologia, etnoreligioznaw- �28 stwo i szereg innych na pograniczu z innymi naukami. Niektórzy badacze przyjmują nazwę antropologów społecznych czy kulturowych. Najbardziej ustabilizowana w formalnej strukturze nauki jest etnologia. Po niedawnych dyskusjach utrzymano odrębność studiów etnologicznych na uniwersytetach i doprowadzono do wpisania etnologii na obowiązuj,\cą w naszym parist\\ ie listę dyscypl in naukowych, z których nadawać można stopn ie na ukC1\\c. Ponadto etnologia ma dobre oparcie w wielu placówkach uniwersyteckich i \\ innych instytucjach naukowych i muzealnych, dysponuje licznymi czasopismami, a Polskie Towarzystwo Ludoznawcze i jego stuletnia historia jest potwierdzeniem trwałości dyscypliny. Różnorodne kierunki badaJl stara się integro\\ać korporacja uczonych - działający od dwudziestu lat Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Co umożliwia poszukiwanie tożsamości i autonomiczności nauk etnologicznych w Polsce? Co wydaje się wspólne w morzu różnorodności i rzece zmian·) Tym czymś wspólnym i stałym jest alternatywny wobec innych dyscyplin sposób postrzegania i interpretowania rzeczywistości spoleczno-kulturo\\cj: wybór przedmiotu studiów pozwalający docierać do powszechników kulturowych, swoisty historyzm, który umożliwia przekroczenie granicy czasu konkretnego oraz kulturaiizm, wnoszący do badaó życia społecznego wartości kultury, szczególny uniwersalizm dopuszczający porównyvvanie zjawisk z różnych terenów, wreszcie dążenie do generalizacji - tworzenia i poslugiwania się teoriami kultury, wieloma zresztą, przy jednoczesnym nakazie empiryzmu. Wymienione powyżej cechy nie mają mocy wyróżników działających samoczynnie. Uznanie tych cech za czynnik tworzący gałąź nauki czy zespól specjalności - nauki etnologiczne, jest w istocie sprawą wyboru. Określamy przecież swoją przynależność, opowiadamy się za jakąś tradycją, którą stale zresztą poszerzamy, a podejmując badania wyznaczamy granice dyscypliny i nadajell1~ jej określony status teoretyczny. Możliwość wyboru wskazanego tutaj sposobu pracy obejmuje również badaczy z innych środowisk i 7 inną tradycją: filozofów, socjologów, filologów, historyków. Niektórzy z nich razem z etnologami tworzą współczesne nauki etnologiczne. Tennin "nauki etnologiczne·· najlepiej obecnie oddaje sens różnorodności i wspólnoty w obrębie studió\\ folklorystycznych, etnologicznych i antropologicznych \V Polscc. I3IBLlOGRAFIA Berwiński R. 1854 Studia a literaturze ludowej ze stanowiska his!OIycz/Jej i /Jol/koll'ej kn"il-ki. BlIrszla J., Kopczyńska-Jaworska B. 1982 Polska etnografia (etnologia) po II wojnie ... LlId·· l. 66. 1'0111,111 �29 Dal1lros! I 'iXX /{o:II'(Jj pOj,i: podslawowych w polskiej na lice a kllllllrze ludowej do 1939 rokII. Ossolineulll. Wrocław. [)ok~a-Choclakowski I. IX IX () Slo\l'iml,ccF::llie I'r:ed chrześcljańslwem. "Ćwiczcnia Naukowe" t. 2, nr 5. Fischer 1\. 1'>.\2-1 'n-ł I-;/iwgru/ia slO\l'illliska, l. 1 Polabianie: l. 2 Lu:':yczanie: l. :1 Polacy. Ksią/nica Atlas. Lm'n\'- Wars/awa /I/s/or;o .. 1')73 l lislm'io ellIop.rafii jJolskiej. pod rcd. M. Tcrleckiej, Ossolineum, Wrocław. III/crl/o/iol/ol I()')I III/emoliollal dicliolllll:V of anlhropologists. pod rcd. Ch. Wintersa, Garland. Ncw '{ork. 1<)')5 ('::,,~i' i ('([Io,vi: l'u::nOllski oó'rodek elnologiczny w elnologii polskiej, w: Etnologia f1olsk({ /lIi,d::y luduzn{/\I'slll'em a antropologią, pod rcd. A. Posern-Zielil1skiego. Prace Komitctu Nauk [tnologicznych PAN nr 6, Poznal1 . .Ia,;ic\\ iul. Slallery D. 1<)')5 1-.'tI/l1ogralJhl'(/lui illllhropology: The Case of Polish Elhnology, w: Fieldwork and Foo/lloles. SII/{/ies in Ihe History of European Anthropology. pod rcd. H. r. Venneulena i f\. i\. Rold(\I1a. Routledge. London - New York . .1:1\\ or;;ki I:.. Ko;;ow;;ka L. I')')-ł .III/ropologio i hermeneutyka. O tekslach Józefa Ligęzy, Śląsk. Katowice. "olhcrg O. I<)(,:i /)Ztelu 11'.1'::1'slk;e, KoreSIJondencja. 1.64. Cl.. I. Poznal1 .- Warszawa. K UC/' lisk i i\. IlJ,)-ł I'olslde oliisolIiI' ,l'lI'iala. Sludia :o dziejów poznania kultlIr IlIdowych i plemiennych. L I ./zjo I .J/rvko. Wydawnictwo Uniwersytetu Wroclawskiego, Wrocław. Kutl'zcha-i'ojnarowa A. I <)'):'i "F/I/ologiujesl z(I\\-'sz('jakby in sialu nascendi ". OdpOlvied:oi lIa pylania Zbigniell'o .lc:siell'ico. "Lud" l. 78. ['llllleblilnk<l 1\. l ')-łX I<o::wój elnograjii i elnologii w Polsce, Wydawnictwo Polskiej Akadcmii UmieJc;tllości. Kraków. \ 10;;7.Y(1;;kiK. IlJ2')-193') kllllllra IlIdowo Slowion, L I - 3. Wydawnictwo Polskiei Akademii Umiejętności. Kr'lkó\\'. I'o,;crtl-/lel iliski !\. 1')73 kszlal/Oll'(tnie .1'/<: elllografii polskiej jako samodzielnej dysc~vpliny naukowej. w: ł!is/oria etnografii polskiej. pod red. M.Terleckiej, Ossolineum, Wrocław. Sokolc\\iCl I. 1973 .lliejsce eli/ograjii polskiej \l' nauce obcej, w: Hisloria elnografii polskiej, pod rcd. M.Terleckiej. Os;;olincum. Wrocław. Sw;;zic S IX1')-1 X20 I<lidludzki. l'oeil/a dvdaklycne, w: Dzieła. t. 7 - 9. Warszawa. I'):") i<'ld IlId:k/. Wers/o hrlllionowa po ra:: pierws:oy ogloszona drukiem wedlug :uch()\l'Olle.~o rękopisII. t. I - 3. Palistwowc Wydawnictwo aukowe. Warszawa. SLClcki.I IlJXI l lisiorio mldi socjologicznej. cz. I, Pal1stwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa. �30 Zbigniew Jasiewicz SOME REMARKS ON THE PAST AND PRESENT OF I'OLlSII 1:IIIN()I.()(iY ON TilE OCCASION OF TilE CENTENNIAL POI.ISII ITIINOI.()(i!C/\1. SOCII:IY or (Summary) The lext is an extcnded version of a paper delivered dlll'ing a eonkrenee Oil "The I)ast ,Inei Prcsent of Polish Ethnology. [A Scssionl 011 the Occasion of' the Cerltenlli:il uf' I'ullsh Ethnological Society" in Wrocław on September 10. I')')'i. The autllOr lucuses un the past alld present of Polish Ethnology as one of'the "national" ethnulogies in IĆlII'upe. all,ily/.illg its specitic features determined by the history of Poland, considering the ratiollale uf' the sludies Oil the p:hl of' the discipline, and discussing its presenl state. The article is related tu the ch,lIlgillg status ul science in Poland, consisting in broader contacts with science in the world alld a \\ider rallge ul academic autonomy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2079fd3bb68b3526ece6eae934c6347.pdf 9562627e4c68e7d7fd425a5972aefc48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5010 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource grafitti Zadrożyńska, Anna antropologia miasta street art sztuka uliczna - aspekt antropolgiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4647 Title A name given to the resource Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach Grafitti/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.366-378 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Czapiga Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach SCENA 1 : D a c h j e d n e g o z w i e ż o w c ó w . R a c z k u j ą c y c h ł o p i e c zbliża się d o krawędzi płaskiego d a c h u , c i ą g n ą c za s o b ą na s z n u r k u s a m o c h o d z i k - c i ę ż a r ó w k ę . SCENA 2: M e t a l o w e , szare, odrapane d r z w i t y l n e g o wyjścia b u d y n k u o n i e w i a d o m y m p r z e z n a c z e n i u z w i e ń c z ą c ą je p o d m u r ó w k ą . N a p o r o ś n i ę t y m kłączami b e t o n o w y m s z e ś c i a n i e p r o f i l d z i e w c z y n k i , s i e d z ą c e j na skraju s t o p n i a , p a t r z ą c e j p r z e d siebie. SCENA 3: Pusta, cicha k l a t k a s c h o d o w a . R o z c h o d z ą c e się o d starości d r e w n i a n e f r a m u ­ g i w białej ścianie z płatami o d c h o d z ą c e j f a r b y D z i e w c z y n k a z w a r k o c z y k a m i związa­ n y m i wstążkami w s p i n a się na palcach, b y s i ę g n ą ć p a l c e m w s k a z u j ą c y m d o włącznika w i n d y O b o k niej o t w a r t e d r z w i o b n a ż a j ą c e z i e j ą c e szarością d w a p u s t e s z y b y w i n d y Czarne zastygłe plamy postaci, unieruchomione w swoich pozach. Opisane sytuacje nie są, jak można by przypuszczać, scenopisem sztuki teatralnej, lecz stanowią próbę opisania zjawiska, obok którego trudno przejść obojętnie. Wszystkie trzy postaci t o graffiti powstałe na murach Czarnobyla opuszczonego po katastrofie w w y n i k u awarii reaktora w 1986 r. Czarne sylwetki dzieci i dorosłych, przypominające cienie zostawiane przez ludzkie postaci na ścianach budynków, a w przestrzeni 30-kilometrowej strzeżonej Strefy, która d o niedawna była 50-tysięcznym miastem, pełnym ludzi żyjących w sąsiedztwie elektrowni atomowej, tak¬ że na domu kultury, placach zabaw, ścianach kin, przedszkoli, bibliotek, hali sporto¬ wej, basenu, w parkach i wesołym miasteczku, zyskują zupełnie nowe, nieoczeki¬ wane znaczenia. W wyludnionym mieście-widmie graffiti postaci odgrywających swój niemy teatr zmuszają d o refleksji. Strefa jawi się jako coś nienaturalnego i wbrew zdrowemu rozsądkowi. Czarnobyl, powołany d o istnienia z założeniem gromadze¬ nia ludzi i stanowienia przestrzeni wspólnoty, przypomina teraz miasto z koszmaru - pustynny senny labirynt, w którym nie można odnaleźć drogi. Niepokojąca jest wszechogarniająca cisza, nieobecność, pustka, która b y w a na o g ó ł u t o ż s a m i a n a ze ś m i e r c i ą a l b o z n i e i s t n i e n i e m . W t e n s p o s ó b p r z y p i s u ¬ je się jej rolę d r u g i e j strony, z a p r z e c z e n i a życia, a n a w e t jego j e d y n e j sensownej f o r m y - ż y c i a s p o ł e c z n e g o . Pustka sama w s o b i e n i e istnieje, m o ż e b y ć z d e f i n i o w a n a j e d y n i e 366 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach negatywnie, jako p r z e c i w i e ń s t w o tego, c z y m nie jest. Przez swoją n i e o k r e ś l o n o ś ć i n i e o p i s y w a l n o ś ć z y s k u j e a s p e k t y nadnaturalne, n i c z y m Bóg, k t ó r e g o w e d ł u g n i e k t ó r y c h o p i s a ć m o ż n a c o n a j w y ż e j słowami t a k i m i , jak p r z e p a ś ć , s a m o t n o ś ć , cisza, n i e o b e c ­ n o ś ć , k t ó r e t o określenia kojarzą się p r z e d e w s z y s t k i m z pustką ( K o c i a t k i e w i c z , K o ­ stera 1997, s. 8 1 ) . Strefa zyskuje konotacje śmiertelnej krainy z jednej strony przez nieobecność i pustkę, a z drugiej przez historię miejsca, w którym czas nie płynie — wszystko zo­ stało zatrzymane: buciki dzieci w przedszkolu stoją, jak stały, poukładane równiutko w rzędach małych szafek, pociągi wstrzymane w środku trasy, porzucone barki, bu­ dynki przystrojone propagandowymi symbolami wciąż czekające na majowe świę­ to, które już nigdy nie nadejdzie. Jedynym przejawem egzystencji wydaje się teatr cieni — szablonowe graffiti wprowadzone na ściany bloków, mieszkań, magazynów, życie toczące się mimo wszystko, w przestrzeni śmierci i zatrzymanym czasie. Przykład graffiti z Czarnobyla i Prypeci — miast, które otoczono drutem kolczastym i odcięto od reszty świata — nie byłby może tak w y m o w n y i szokujący, gdyby nie szczególna przestrzeń, w której można je oglądać. Właściwie przecież rysunki te nie są przeznaczone do oglądania, bo do Strefy, oficjalnie nadal uznawanej za teren silnie skażony promieniowaniem, wchodzą tylko mężczyźni pracujący przy roz- 367 �Małgorzata Czapiga biórce starego reaktora oraz, nielegalnie, amatorzy - poszukiwacze przygód. T y m większa jest ekspresja obrazów, które w pustce nie mogą znaleźć swoich od¬ biorców, są autoteliczne i nieme, jak miasta po katastrofie. Być może lekcja tych graffiti jest tak dramatyczna również dlatego, że w dzisiej­ szym urbanistycznym krajobrazie przechodzień często przesuwa wzrokiem po mi¬ janych obiektach, coraz rzadziej naprawdę je dostrzega. Dlatego też graffiti wtopi¬ ło się w codzienność kolejnych dni i przestało być zauważalne, a w każdym razie: czytane. A j e d n a k w i d z e n i e jest n a j b a r d z i e j ludzką, aktywną i o t w a r t ą r e a k c j ą na u n a o c z n i a j ą c ą się p r z e s t r z e ń miasta. [ . . . ] R z e c z z a t e m raczej w t y m , że w i d z e n i e w y p i e r a n e b y w a c z ę s t o w m o d e r n i s t y c z n e j p r z e s t r z e n i m i e j s k i e j p r z e z p a t r z e n i e i spoglądanie. Pa­ t r z e n i e t o c z y n n o ś ć a u t o m a t y c z n a , nie w y m a g a j ą c a s z c z e g ó l n e j a k t y w n o ś c i i s k u p i e ­ nia u w a g i . S p o g l ą d a n i e jest nieuważne i o m y l n e . J e d n o i d r u g i e p o z b a w i o n e t r o s k i o p o c h ł a n i a j ą c ą je p r z e s t r z e ń . T e n b r a k o d p o w i e d z i a l n o ś c i m o ż e m y o d c z y t a ć jako swoistą o b r o n ę p r z e d n a d m i a r e m w i z u a l n y c h w r a ż e ń (Rewers 1997, s. 46) Graffiti w znanej do dziś postaci pojawiło się na murach polskich miast w latach 90. X X w., nie było jednak czymś radykalnie nowym, lecz wyrastało ze zjawisk wcześniejszych. Napisy, inskrypcje, rysunki, szablony naścienne to przecież jedna z form małego sabotażu podczas I I wojny światowej. W marcu 1942 r. ogłoszono konkurs na znak patriotyczny, który mógłby być rozpowszechniany, aby podtrzy¬ mać na duchu społeczeństwo i przeciwdziałać propagandzie hitlerowskiej. Konkurs wygrała studentka tajnego Uniwersytetu Warszawskiego, a jej projekt to znana d o dziś i rozpoznawana „kotwica" - znak Polski Walczącej. Kotwicę malowano na mu¬ rach, słupach ogłoszeniowych i elektrycznych, na przystankach tramwajów i zna¬ nych pomnikach. Początkowo używano trudnej do usunięcia farby smołowej i pędz¬ la, ostatecznie stworzono szablon i pieczątkę, ułatwiające pracę harcerzom, którzy zostali wyznaczeni do prowadzenia akcji (zob. Welker 2000). Czasem, w którym przeprowadzano podobne akcje, choć może bez tak bardzo charakterystycznych i rozpoznawanych do dzisiaj znaków, był oczywiście okres PRL-u, kiedy walka z władzą ludową przejawiała się również w podobnej formie ak¬ tywności: wypisywaniu na murach haseł „konkurencyjnych", polemicznych i pamfletowych wobec plakatów i sloganów propagandowych. Znaczące były nie tylko same napisy czy szablony, ale mówiące były także ślady pozostałe po ich zniszcze¬ niu przez opresyjne władze. K i e d y p o l i c j a zamalowywała g r a f f i t i Solidarności, zostawiała b e z k s z t a ł t n e p l a m y na m u ­ rach. Po d o m a l o w a n i u k i l k u d o d a t k o w y c h p l a m y te p r z y p o m i n a ł y k r a s n o l u d k i - jak g d y b y z g o d n i e z myślą H e g l a teza i a n t y t e z a prowadziły d o s y n t e z y [ . . . ] F r y d r y c h nazwał t o m a l a r s t w e m t a k t y c z n y m . C h c i a ł z a c h ę c i ć s p o ł e c z e ń s t w o d o s a m o d z i e l n e ­ g o t w o r z e n i a napisów i z m i e n i ć p o p r z e z t o s z a t ę g r a f i c z n ą miasta. M i a ł o t o w efekcie p r o w a d z i ć d o „totalnej surrealistycznej r e w o l u c j i s p o ł e c z n e j " (Paczoska 2 0 0 8 , s. 8 1 ) . 368 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach O analogicznej sytuacji znaczenia „nieobecnego" wspomina Richard Shusterman, przytaczając opowiadanie berlińskiego pisarza Kurta Tucholsky'ego Plamy. O p i s u j e o n p l a m y n i e o b e c n e g o k o l o r u na b r ą z o w y m g r a n i t o w y m murze b y ł e j akade¬ m i i w o j s k o w e j na D o r o t h e n s t r a s s e w d z i e l n i c y M i t t e . Te „ n i e k o ń c z ą c e s i ę " l i s t y ofiar W i e l k i e j W o j n y , listy, k t ó r e o b r ó c i ł y się w p r o c h i stały się n i e o b e c n e , t a k samo jak w y m i e n i a n e p r z e z nie ofiary, lecz p o z o s t a ł y u p i o r n i e w i d o c z n e dzięki białym pla¬ m o m , s y m b o l e m c z a r n y c h w s p o m n i e ń o g o r z k i e j p o r a ż c e ( S h u s t e r m a n 2 0 0 7 , s. 149). Zamalowywane przez policję napisy zostawiane przez członków Pomarańczo¬ wej Alternatywy czy Solidarności być może nie mają w sobie aż tyle dramatyzmu, co te z Mitte, ale w obu przypadkach są wyraźniej obecne przez swoją nieobecność właśnie. Ślad pozostaje zapisem pamięci - ekspresywnie nacechowanym anarchicz¬ nym gestem. Polskie graffiti, wykorzystując kontestatorski potencjał nielegalnego malowania ścian, rodziło się zatem w czasie zniewolenia, stanowiło głos buntu i dawało pod¬ stawy do tworzenia wspólnoty, z którą można by się utożsamiać. Sprzyjały temu okresy przełomów, przewartościowań, budzenia się świadomości. Jednocześnie wią¬ zało się z zachowaniami nieformalnych grup młodych ludzi ze szkół, osiedli, którzy stanowili zróżnicowaną, lecz p o d wieloma względami w miarę spójną subkulturę. Zjawisko w Polsce miało zatem inne przyczyny niż w Stanach Zjednoczonych, gdzie wypracowano te formy ekspresji, które przyjąć się miały także w Polsce. W Stanach Zjednoczonych zaistnienie graffiti było nierozerwalnie związane z muzyką hiphopową. Połączył je topos walki z opresorami i poczucie alienacji wo¬ bec zewnętrznej, oficjalnej władzy Oba zjawiska powstawały od lat 70. X X w. , naj­ pierw na przedmieściach Nowego Jorku, żeby potem objąć całe Stany przenieść się do Europy, a ostatecznie w najdalsze zakątki świata . Najpodatniejszym gruntem dla amerykańskiego graffiti były getta mniejszości etnicznych Bronksu i Brooklynu. 1 2 T e r m i n „ g e t t o " z o s t a ł u ż y t y p o raz p i e r w s z y w 1516 r. w W e n e c j i na o z n a c z e n i e spec­ jalnej d z i e l n i c y w k t ó r e j Ż y d z i z o s t a l i p r z y m u s o w o o d s e p a r o w a n i i g d z i e k a z a n o i m m i e s z k a ć . O f i c j a l n e z a m y k a n i e Ż y d ó w w s p e c j a l n y c h d z i e l n i c a c h stało się p o w s z e c h ­ ną praktyką w t y c h miastach c h r z e ś c i j a ń s k i e j E u r o p y k t ó r e p o s i a d a ł y z n a c z n ą p o p u ­ lację ż y d o w s k ą , zaś t e r m i n „ g e t t o " przyjął się jako o g ó l n a nazwa t a k i c h miejsc ( S h u s t e r m a n 2 0 0 7 , s. 4 6 ) . 1 W t y m czasie na r y n k u amerykańskim pojawiły się pisaki w o d o o d p o r n e , które pozwalały na t w o r z e n i e najpierw tagów - podpisów grafficiarzy a p o t e m bardziej skomplikowanych rysunków. Technika szybko się rozwijała, powstawały coraz t o nowe style w g r a f f i t i - bubble style czy wide style. O s t a t e c z n i e z a c z ę t o rysować całe o b r a z y - przyczyniło się d o tego z pewnością pojawienie się spra­ y ó w z k o l o r o w y m i farbami i różnorodnymi końcówkami, dających nieograniczone możliwości. 2 Dziś graffiti t w o r z y się także w najodleglejszych rejonach A m e r y k i Południowej, A z j i i A f r y k i . D o r o b e k najsłynniejszych writerów zebrany został w albumie Świat graffiti. Sztuka ulicy z pięciu kontynen­ tów (Gane 2008). 369 �Małgorzata Czapiga Znaczenie terminu szybko się rozszerzyło i stało się właściwie synonimem prze­ strzeni alienowanej, odseparowanej, naznaczonej piętnem obcości, izolacji i stra­ chu. Gettami zaczęto nazywać przedmieścia wielkich metropolii, zamieszkiwanych przez przedstawicieli mniejszości rasowych bądź etnicznych. T u właśnie swoje korzenie ma graffiti. W języku hiphopowców i writerów — twórców graffiti, częściej pojawia się jednak określenie hood — dzielnica. Identyfikacja z własną dzielnicą jest silniejsza niż rasowa czy narodowa, choć często się one pokrywały Społeczność nie organizuje się tu wokół tradycyjnego domu — wydającego się jedynym w przestrzeni miejskiej miejscem uporządkowanym i skupiającym wartości (a więc miejscem jako takim), nad którym mieszkańcy mają władzę i jednocześnie wokół którego, jako punktu centralnego, organizują swe życie. W nowej sytuacji teren wspólnoty obej¬ muje dzielnicę i ulicę, na której toczy się życie. U l i c a , a nie d o m , jest m i e j s c e m , g d z i e nawiązuje się n a j w i ę c e j k o n t a k t ó w . W y n i k a t o p r z e d e w s z y s t k i m z tego, ż e c z ę s t o w i e l o d z i e t n e r o d z i n y ż y j ą c e w g e t t a c h miały d o d y s p o z y c j i małe mieszkania: n a t u r a l n y m ś r o d o w i s k i e m dla d o r a s t a j ą c y c h d z i e c i b y ł y t e r e n y p o z a d o m e m . T a k w i ę c ulica odgrywała rolę p i e r w s z e g o d o m u , p o d c z a s g d y z n a c z e n i e w ł a ś c i w e g o d o m u r o d z i n n e g o jest m a r g i n a l i z o w a n e ( P i e k a r s k a - D u r a j 2 0 0 8 , s. 179). Jedyną wartością zachowaną z pola semantycznego domu pozostaje instytucja i autorytet matki. Getta kierują się własną polityką i zasadami, odrzucają znaczenie domu jako podstawowego waloru, świętością pozostaje jednak matka jako uosobie¬ nie wartości i poczucia ładu w znaczeniu przestrzennym, ale także i czasowym — jako organizator losu jednostki. N i e przeszkadza to oczywiście zaistnieniu zjawisk z ka­ tegorii Black English, czyli rytualnych obelg w angielszczyźnie Murzynów amery¬ kańskich i generalnie brutalizacji języka. Nastoletni czarni chłopcy uprawiają pew¬ ną formę „mowy ulicznej", związanej z rodzajem b i t w y słownej — tzw. dozens. Są to zbiorowe, męskie zajęcia podejmowane dla zabawy, które angażują publiczność i polegają na mówieniu obraźliwych rzeczy o słuchającym, ale bez rzeczywistego zamiaru obrażenia go (Wierzbicka 1997). W bitwach tych często pojawiają się obel¬ gi dotyczące matek, ale mogą one wystąpić tylko w takim kontekście. Przeludnione, małe mieszkanka w obskurnych dzielnicach, gdzie powszedniość wyznacza bieda, zwalczające się gangi i narkotyki powszechniejsze niż woda, to obraz, który niedługo potem mogliśmy spotkać już w większych miastach Europy Zachodniej. Przykładem niech będzie Francja, w której problem różnorodności etnicznej i wielokulturowości szybko stał się udziałem przedmieść nazwanych przez prezydenta Francois Mitteranda „dzielnicami bez duszy": Jakie n a d z i e j e m o ż e m i e ć m ł o d y człowiek, k t ó r y p r z y c h o d z i na świat w d z i e l n i c y b e z d u s z y dorasta w o h y d n y m b l o k u , o t o c z o n y s z a r y m i m u r a m i w s z a r y m p e j z a ż u na c a ł e szare ż y c i e ? C o ma myśleć o społeczeństwie, k t ó r e w o l i o d w r a c a ć o d niego w z r o k , a i n ­ terweniuje, g d y w y p a d a się na coś o b u r z y ć albo czegoś zabronić? (za: K r a c o ń 2008, s. 6 ) . 370 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach Młodzi ludzie, mimo pesymistycznej perspektywy „szarego życia", nie poddają się ostatecznie tej wizji przegranych i wykluczonych; grupa ta odnalazła w swojej izolacji poczucie dumy i szacunku - paradoksalnie czerpie je z tych samych źródeł, które uznano za godne pogardy. Z ową dialektyką d u m y i w s t y d u powiązana jest d i a l e k t y k a w z a j e m n e g o w y k l u c z e n i a , p o l e g a j ą c a na t y m , ż e w y k l u c z o n a , p r z e ś l a d o w a n a m n i e j s z o ś ć u m a c n i a się dzięki te¬ mu, ż e c h l u b i się s w o i m w y k l u c z e n i e m o r a z c z y s t o ś c i ą e t n i c z n ą , jaką t o w y k l u c z e n i e g w a r a n t u j e , i w z a j e m n i e w y k l u c z a d o m i n u j ą c ą w i ę k s z o ś ć jako w p e w n y m sensie g o r ­ szą, n i e b e z p i e c z n ą i n i e g o d n ą przyjęcia, tak samo jak w i ę k s z o ś ć wykluczyła ją - i z p o ­ d o b n y c h p o w o d ó w ( S h u s t e r m a n 2 0 0 7 , s. 4 7 ) . Duma owa znalazła skuteczne narzędzia ekspresji w postaci graffiti i hip-hopu, jako środków ekspresji umożliwiających wykrzyczenie własnych problemów, ci꿬 kiej sytuacji, ale też swojej wyższości nad pogardzaną „resztą" - w przypadku Sta­ nów Zjednoczonych: rasistowską klasą białych. W Polsce przeważa raczej postawa antysystemowa - szczególnie widoczna w czasach PRL-u, ale także później, w latach 90. X X w. Grupami dominującymi, przeciw którym zwracają się kontestatorzy reprezentujący różne systemy wartości, są „oni": w hasłach graffiti były to przede wszystkim władze państwowe („Dosyć burdelu PRL-u", „Komuno wróć. D o Mosk¬ w y " - Gregorewicz, Waloch 1991), szkolne (jeśli graffiti pojawiało się na terenie szkoły albo w jej pobliżu), wojsko („Fuck the army!") i duchowieństwo („Księża na Księżyc"), a więc to, co mieści się w kulturze oficjalnej, w swobodnie definiowanym establishmencie. Niechęć wyrażana w graffiti dotyczyła też przedstawicieli innych subkultur - nie oszczędzano przede wszystkim skinów („Zabij skina, zgwałć mu żonę, miejsce w niebie zapewnione", „Jeszcze Polska nie skinęła, Punki my żyjemy"). Podobnie jednak graffiti lat 90. i późniejsze skupiło się przede wszystkim na przed¬ mieściach i na dużych osiedlach - blokowiskach, gdzie poczucie odizolowania i anonimowości dawało się odczuć ze szczególną intensywnością. T u narodziło się analogiczne poczucie dumy, np. przejawiające się podkreślaniem, że wychowało się „na (Nowej) H u c i e " - nie w Krakowie, i tęsknota za wspólnotą, przełamującą ano¬ nimowość wyznaczoną przez socjalistyczny t y p przestrzeni wielkomiejskiej. Poczucie, d o ś w i a d c z e n i e , r ó w n i e ż p o t o c z n e myślenie, w s z y s t k o p o d p o w i a d a , ż e po¬ t r z e b u j e m y c z e g o ś , co nie p o z w o l i nam się r o z t o p i ć w a n o n i m o w e j masie. Potrze¬ b u j e m y p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i w g r a n i c a c h miasta, w k t ó r y m mieszkamy. Przestrzeń, w k t ó r e j się w y c h o w u j e m y jest p r z e c i e ż z n a c z n i e mniejsza. M i j a k i l k a a l b o n a w e t kilkanaście lat naszego życia, z a n i m z a c z n i e m y p o z n a w a ć m i a s t o jako c a ł o ś ć . T o d z i e l n i c e i osiedla są naszą pierwszą małą o j c z y z n ą . P o s z c z e g ó l n e d z i e l n i c e nie są dla nas a n o n i m o w e , o b o j ę t n e . I c h n a z w y c o ś z n a c z ą . N a w e t jeśli i c h nie z n a m y m a m y na i c h t e m a t p e w n e w y o b r a ż e n i a . Jedne są s y n o n i m e m n i e s p o t y k a n y c h luksusów, inne krainą zamieszkałą p r z e z s m o k i i l u d o ż e r c ó w - i te przekonania w jakimś s t o p n i u p r z e n o s z ą się na i c h m i e s z k a ń c ó w . M i e s z a n k a s t e r e o t y p ó w i w s p o m n i e ń nasze p r y w a t n e narracje o m i e ś c i e ( P a r a f i a n o w i c z 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . 371 tworzy �Małgorzata Czapiga Potrzeba porządkowania przestrzeni i naznaczania jej przez własne w niej uczestnictwo, a równocześnie uporczywe poszukiwanie wspólnoty podobnych d o siebie - niekoniecznie równych p o d względem fizycznym, psychicznym czy inte­ lektualnym - jest doświadczeniem pożądanym: o t o co dawało się odczytać z dzia­ łań odbieranych jako chuligańskie niszczenie wspólnej własności, tzn. budynków czy małej architektury miejskiej. Wobec pustki anonimowej przestrzeni dramatyczne musi być poszukiwanie p o ­ czucia wspólnotowości, w wersji najpełniejszej objęte przez Turnera określeniem communitas (Turner 1974). Jest ono chyba stale obecne w początkach tworzenia graf­ fiti. Człowiek żyjący w strukturze układów prawnych, politycznych, społecznych, w których odgrywa coraz t o nowe role, tęskni w gruncie rzeczy za communitas - od¬ najdując ją w pielgrzymkach do miejsc świętych, w festiwalach, w meczach piłkar¬ skich. Wspólnota graffiti (grafficiarzy tych, którzy potrafią czytać inskrypcje czy tagi) byłaby analogicznym konstruktem, w którym dojść do głosu mogła krytyka nie­ sprawiedliwości, poniżenia, a równocześnie tęsknota za wyjściem z samotności. Piotr Kowalski, analizując pojawiające się pod koniec lat 80. ubiegłego wieku i n ­ skrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, pisze o tworzeniu się takich wspól­ not wśród dzieci zostawiających swoje napisy na ławkach szkolnych, w toaletach, na murach. W r a d o s n y m akcie kreślenia na ścianach, c h o d n i k a c h , ławkach z n a j d u j e ona [działal­ n o ś ć d z i e c i - M . C . ] u r o d ę t w ó r c z e g o i n s t y n k t u , s p o n t a n i c z n o ś c i , lekkość i b e z t r o s k ę w a d z e n i a się z o p o r e m t w o r z y w a [ . . . ] . W t y m p o c z y n a n i u t k w i j e d n a k t a k ż e i egzys­ tencjalna p o t r z e b a - d z i e c i o w y m g e s t e m „zawłaszczają" p r z e s t r z e ń . [ . . . ] G e s t „ma­ l o w a n i a " jest w i ę c b l i s k i o p a n o w a n i a świata, jakie d o k o n u j e się w r a m a c h t z w . s y n k r e t y z m u magicznego. [ . . . ] M a j ą one r ó w n i e ż w a l o r i n t e g r a t y w n y : p o r z ą d k o w a n i e prze¬ s t r z e n i jest w y k ł a d n i k i e m k o n s t y t u o w a n i a się g r u p y ( w s p ó ł t w ó r c y z n a j ą c y k o d y ) , ustalania i c h h i e r a r c h i i , jak t e ż i c h w e w n ę t r z n y c h l i n i i d e m a r k a c y j n y c h (gesty p r z y j ę ­ cia i w y k l u c z e n i a ) ( K o w a l s k i 1993, s. 8 5 - 8 6 ) . Graffiti, choćby z racji swojego anarchicznego charakteru, było związane z łama¬ niem tabu, dlatego często posługiwano się wewnątrz grupy tworzącej dane napisy czy rysunki zakazanymi formami. Język tajemny zapewniał szansę na budowanie jedności grupy Jeśli napisy dotyczyły wyznań miłosnych - tylko zorientowani wie­ dzieli, k t o komu wyznaje miłość, jeśli inskrypcja obrażała nauczyciela - dzieci uży­ wały raczej „ksywek" nadawanych belfrom, jeśli obrażano władzę - często odwoły¬ wano się d o pseudonimów, znaków charakterystycznych, rzadko stosowano całe nazwiska czy nazwy partii. Łamanie tabu łączyło się czasem z podkreśleniem eks¬ presji przez użycie wulgaryzmu czy słów powszechnie uważanych za niestosowne, ale służyło to stwarzaniu pewnej emocjonalnej aury - wulgaryzmy nie oznaczają w ta¬ kich przypadkach swoich leksykalnych desygnatów, lecz są często elementem ko¬ munikacyjnej gry inkluzji i ekskluzji. Dziwić zatem muszą radykalne opinie t y p u : 372 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach „Graffitierzy mają skłonności nacjonalistyczne i są ksenofobami". I dalej: „Wyrazem bezsilności, rozgoryczenia są wyrażenia obsceniczne i wulgaryzmy oraz licznie zgro­ madzone seksualizmy" (Stępień, Żakowska 2005, s. 186 i 190). Zaskakujący jest już sam termin używany przez autorki - „graffitierzy" - który brzmi nieswojo i chyba zbyt poważnie, żeby nie powiedzieć „majestatycznie"; ob¬ serwacje poczynione później są jednak równie zagadkowe i zbyt jednoznacznie, ar¬ bitralnie klasyfikujące. Być może wynika to z pytania, które często zadawane jest w dyskursie publicznym - czy graffiti to sztuka czy wandalizm - na które w prze¬ ważającej części odpowiada się jednak: wandalizm. Jak pisze Halina Zgółkowa: Z j a w i s k o g r a f f i t i jest b a r d z o c z ę s t o p r z e d m i o t e m refleksji p u b l i c y s t y c z n e j , z reguły na­ cechowanej e m o c j a m i , t a k i m i jak n i e c h ę ć , sprzeciw, oburzenie, w najlepszym w y p a d k u zaś p o t r a k t o w a n i e t y c h napisów jako c z e g o ś e g z o t y c z n e g o ( Z g ó ł k o w a 2 0 0 5 , s. 2 4 4 ) . C h o ć środki wyrazu writerów bywają niekiedy nieporadne, innym razem wulgarne czy po prostu szokujące, graffiti jest dziś jednak nadal przejawem oswajania prze¬ strzeni i szukania wspólnoty w świecie, w którym już tak naprawdę wszystko wolno, każdy może być t y m , k i m chce. Warunki, w których można było zyskać wolność, przynosiły nie wyzwolenie, lecz raczej konieczność dokonywania wyborów w świe¬ cie naznaczonym kryzysem wartości, w trudnych warunkach ekonomicznych i t d . Wolność w połączeniu z zasadami political correctness może jedynie prowadzić do p o ­ głębiania poczucia samotności (Baudrillard 1998, s. 126). N a j g ł ę b s z ą i n a j m n i e j u l e c z a l n ą z d o l e g l i w o ś c i t e g o życia, jak p o w i a d a A l f H a r n b o r g , jest „ s z a m o t a n i e się m i ę d z y t ę s k n o t ą za communitas, żądzą b y c i a c z ę ś c i ą c z e g o ś po¬ t ę ż n i e j s z e g o o d ułomnej jaźni, a strachem p r z e d utratą jestestwa" - szamotanie się b e z ­ skuteczne, k o ń c z ą c e się z reguły o d k r y c i e m , ż e w o l n o ś ć b e z w s p ó l n o t y równa się szaleństwu, a w s p ó l n o t a b e z w o l n o ś c i jest niewolą ( B a u m a n 1997, s. 147). Pytanie o to, czy graffiti jest wandalizmem czy sztuką, jest źle postawione, bo ono może być i jednym, i drugim. Graffiti przez to, że cechuje je anonimowość, a co za t y m idzie - bezkarność tekstu, który jest oderwany od nadawcy w poczuciu wol¬ ności ekspresji posługuje się często wulgaryzmami, ale ma też pokazać i wzmocnić negację ładu społecznego, kulturowego czy politycznego i bunt wobec niego, ale pra¬ wie nigdy nie wiąże się z nihilizmem, a stanowi raczę próbę rozwiązania problemu. * Nowoczesne graffiti ma już blisko pół wieku i jak każda forma kontestacyjnej eks¬ presji, pewna postać komunikacji i tworzenia, zaczyna stopniowo stawać się klasy¬ ką: choć wciąż bywa częścią działań wynikających z młodzieńczego buntu i anar¬ chicznych gestów, to jednocześnie niektóre prace są akceptowane i poszukiwane, wolne od destrukcyjnych intencji i wpisują się w panoramę współczesnej sztuki. Z a 373 �Małgorzata Czapiga legalizowane i pożądane jako towar, coraz częściej bywa oceniane w kategoriach arcydzielności i stanowi przedmiot zabiegów marszandów. Wkomponowuje się w d z i ­ siejszą przestrzeń miejską i nie razi już swoją obecnością zarówno w N o w y m Jorku, jak i N o w e j Hucie. Okazuje się, że j e d n o s t k a w s p o ł e c z e ń s t w i e m a s o w y m musi w c o r a z w i ę k s z y m s t o p n i u p o l e g a ć na samej sobie, ma d o d y s p o z y c j i c o r a z m n i e j w s p ó l n o t c z y i n s t y t u c j i , w k t ó r y c h o d n a j ­ d u j e t o ż s a m o ś ć i w a r t o ś c i jej b l i s k i e oraz posiada c o r a z mniejsze o m o r a l n i e w ł a ś c i w y c h s p o s o b a c h życia, d z i e j e się tak, p o n i e w a ż wyobrażenie społeczeństwo masowe, ze w z g l ę d u na p r o c e s y k t ó r e je u f o r m o w a ł y nie m o ż e d o s t a r c z y ć p o d s t a w trwałego ładu s p o ł e c z n e g o i h a r m o n i i m o r a l n e j ( S t r i n a t i 1998, s. 19). Dodatkowo globalizacja przyczyniła się znacząco do rozwoju lokalnych ruchów kulturowych, do „glokalizacji", a dzięki mediom cyfrowym to, co atrakcyjne, a na­ wet buntownicze, mogło być powielane w niezliczonych wersjach i w różnych miejs­ cach globalnej wioski. Graffiti przestało być niszową, awangardową sztuką ulicy Mieszkaniec miasta przyzwyczaił się do jego obecności, a sami twórcy porzucili już tagowanie (umieszczanie własnych podpisów) na rzecz tworzenia indywidualnych wrzutów (mniejszych rysunków) czy murali (wielkoformatowych obrazów), którymi nie rządzi już w pierwszej kolejności potrzeba formowania trwałych wspólnot. Poza t y m często tworzenie takich wypowiedzi przestaje być anarchizującą i nielegalną działalnością, a spotyka się z życzliwym przyjęciem, a nawet niekiedy sponsoringiem ze strony władz miejskich. Coraz częściej tworzone są graffiti takie jak to w Krakowie, przy al. Powstańców Śląskich - nazwane Silva Rerum. Mural długości 90 m i wysokości 5 m jest największym na świecie projektem o charakterze historycznym. Stworzono go w 2007 r. w ramach obchodów jubileuszu 750-lecia lokacji miasta. Projekt graficzny obrazu został opraco­ wany przez studenta Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Jerzego Rojkowskiego „Impasa", i skonsultowany z miejscowymi historykami. D o wykonania go zaproszono czo­ łowych polskich artystów graffiti. W pracy przedstawiającej 1000-letnią historię Kra¬ kowa uwzględniono zdobycze krakowskiej sztuki zdobniczej, odwzorowano przemia¬ ny formy w kaligrafii, typografii, grafice, architekturze i malarstwie (Całkowska 2007). Na to, że graffiti zaczęło przybierać nowe formy wpłynęło kilka czynników: z jed­ nej strony zaostrzenie prawa, prywatyzacja przestrzeni publicznej, z drugiej - co w y ­ daje się najistotniejsze - komercjalizacja samej sztuki ulicy (zob. Biskupski 2008). Na pierwszym planie sytuuje się jednak funkcja estetyczna graffiti i innych przeja¬ wów street-artu, które charakteryzuje „przede wszystkim zabawa formą, dokładne pro¬ jektowanie działań oraz zawarte explicite wątki krytyczne" (Biskupski 2007, s. 169). I choć graffiti w założeniu miało wyprowadzić sztukę na ulicę - pomysł znany z ruchów awangardowych np. futurystów, artystów sztuki ziemi spod znaku Rober­ ta Smithsona czy brytyjskiego ruchu community arts - ostatecznie... trafiło do gale­ rii i muzeów! 374 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach W s p ó ł c z e s n e malowidła uliczne, p o z o s t a w i o n e na m u r a c h z n a k i , a u t o g r a f y hasła, r y ­ s u n k i stają się p r z e d m i o t e m specjalnie d o tego c e l u o r g a n i z o w a n y c h w y s t a w i k o ­ l e k c j i . S t a j ą się t e m a t e m o b s z e r n y c h k a t a l o g ó w , s p o r ó w o a r t y s t y c z n ą w a r t o ś ć . Ta w s p ó ł c z e s n a m o d a na kontestującą s z t u k ę awangardową, u t o ż s a m i e n i e n i e m a l w s z y s t ­ k i e g o ze sztuką, nie p o z w a l a już na p r o s t e o d d z i e l e n i e g r u b ą linią tego, c o „wysokie", o d tego, c o „niskie", tego, co na u l i c y o d tego, c o w g a l e r i i ( C i a r k a 1990, s. 3 3 ) . Jednym z pierwszych (dość wczesnych) przykładów może tu być wystawa m o ­ nachijskiego muzeum życia codziennego i kultury ludowej - Alltag und Volkskultur, dokumentująca zjawiska z przestrzeni miejskiej, w t y m graffiti, której owocem był album Das Graffiti-Lexikon. Wand-Kunst von A bis Z (Krauzer 1986). Dzisiejsze graffiti jest dzieckiem kultury popularnej, która ma prawdziwą war­ tość artystyczną, a przy t y m służy pewnym celom społecznym: jest nastawiona na komunikowanie wartości o p o z y c y j n y c h w o b e c systemu d y s t r y b u c j i władzy w kultu¬ rze, p o d e j m o w a n i e k r y t y k i p ó ź n e j n o w o c z e s n o ś c i oraz g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j w warunkach prywatyzacji i monopolizacji środków komunikacji (mediów i innych n o ś n i k ó w ) (Żakowski 2 0 0 6 , s. 7 4 ) . Przy t y m jednak współczesne graffiti zwraca na siebie uwagę nie tylko wielkim kunsztem i krytyczną postawą, ale również dużą dawką dystansu i humoru. Jeden z czołowych przedstawicieli dzisiejszej sceny graffiti, nieznany z imienia i nazwiska Banksy którego dzieła można oglądać w Londynie, N o w y m Jorku, ale też na jego stronie internetowej (www.banksyyco.uk), bardzo dosadnie krytykuje np. pokolenie konsumpcyjne - jedna z prac przedstawia typową współczesną rodzinę, której człon­ kowie z prawą ręką na sercu, w skupieniu oddają hołd naciągniętej na maszt fladze: jednorazowej, plastikowej torbie Tesco. Na innym rysunku Banksy wykorzystuje malarski cytat - to scena opłakiwania, gdy kobiety p o d krzyżem, z dramatycznie wyciągniętymi rękami rozpaczają, patrząc na mękę Chrystusa. Na graffiti brakuje krzyża i Chrystusa, a kobiety załamują ręce, patrząc na napis: „Sale ends today". Prace Banksy'ego spotykamy na ulicach. Ale też na aukcjach w domu Sotheby's osiągają ponoć ceny kilkudziesięciu tysięcy funtów, a wśród nabywców są celebrities (Biskupski 2008, s. 175). Polscy writerzy prawdopodobnie nie odnoszą tak spektaku¬ larnych sukcesów, jakie przypadły w udziale brytyjskiemu grafficiarzowi, ale częs¬ to pracują dziś w dużych koncernach reklamowych i firmach zajmujących się grafiką komputerową, tworzą za pieniądze własne dzieła dla przyjemności swojej i innych. Część wychodzi oczywiście na ulicę, bo widzimy nowo powstałe wrzuty w których jednak nadrzędną jest już funkcja estetyczna. Ja p o k a z u j ę , a o n i t o widzą. W r a z z daną r z e c z ą widzą m n i e jako tego, k t o p o z w a l a i m ją o g l ą d a ć . Podziwiając ją, podziwiają mnie. Miratio, k t ó r a o d n o s i się d o tego, c o w a r t e oglądania, p r z e m i e n i a się w admiratio, k t ó r a o d n o s i się d o tego, k t o ją ma i k t o ją p o k a z u j e . [ . . . ] To, co w y t w o r z y l i ś m y w s p ó ł z a w o d n i c z y ze s o b ą - p o d o b n i e jak m y 375 �Małgorzata Czapiga sami — o p r z y c i ą g n i ę c i e u w a g i . R z e c z y rywalizują o o p t y c z n e z a i n t e r e s o w a n i e , a m y r o b i m y t o samo za i c h p o m o c ą ( S o m m e r 2 0 0 3 , s. 67—69). Coraz częściej grafficiarze nie muszą już nielegalnie malować pociągów czy zbierać się po zmroku, żeby zostawić swój piece — wrzut (od ang. masterpiece — arcy­ dzieło) na murze sąsiedniego budynku, gdyż powstają takie inicjatywy jak te podej­ mowane przez warszawskie stowarzyszenie M i a s t o M o j e A w N i m , polegające na wygospodarowywaniu przestrzeni d o legalnego malowania. W dzisiejszej przestrzeni postindustrialnej nie sposób już ulec zdziwieniu, szo­ kowi czy oburzeniu na w i d o k graffiti. Przez lata wrosło ono w nasze życie i staliśmy się wobec niego raczej bierną publicznością niż aktywną społecznością. Nadmierna semiotyzacja przestrzeni miejskiej doprowadziła paradoksalnie do jej odsemantycznienia. Naszą obojętną akceptację mogą złamać już tylko gesty, rzeczy, obrazy szczególne, o wyjątkowym ładunku emocjonalnym i znaczeniowym. Takimi właśnie są ludzie-cienie ze Strefy Rysunki majaczące na murach świadczą o dramatycznej próbie przywrócenia życia na t y m pustynnym obszarze — próbie za wszelką cenę i mimo wszystko. Chcą być świadectwem — t o t u kiedyś toczyły się normalne rozmowy pracowano, odpoczywano. W opuszczonym mieście zniszczo­ nym przez katastrofę - notabene jej sprawcami byli ci, którzy wcześniej stworzyli miasto dla ludzi - komunikacja nie jest możliwa, bo nie ma nikogo, k t o zastanawiałby się nad przesła¬ niem malowanych postaci. Być może właśnie dlatego, że w ci¬ szy opuszczonych przestrzeni graffiti zdają się d o nikogo nie mówić, ich milczenie jest tak tra¬ giczne i pełne sensu. Zupełnie inaczej niż to, co widuje się na murach, pociągach, małej archi¬ tekturze - w kakofonii napisów i kolorów nie słychać już nicze¬ go ważnego. G r a f f i t i w C z a r n o b y l u , f o t . K . Biliński 376 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach Bibliografia Baudrillard J. 1998 Ameryka, Warszawa Bauman Z . 1997 Wśród nas nieznajomych - czyli o obcych w (po)nowoczesnym mieście, w: Pisanie miasta - czytanie miasta, red. A . Zeidler-Janiszewska, Poznań, s. 145-158 Biskupski Ł. 2008 Graffiti i street-art.: na pograniczu sztuki publicznej i ruchu alternatywnego, „Przegląd Kulturoznawczy", nr 1(4), s. 163-180 Całkowska A. 2007 Największe graffiti powstaje w Krakowie, „Gazeta.pl Kraków", 21 maja http://miasta.gazeta.pl/krakow/1,35823,4150804.html (dostęp 28.04.2009) Ciarka R. 1990 Napisy na murach i etnografia współczesnego miasta, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 3 3 - 3 4 Gane N . 2008 Świat graffiti. Sztuka ulicy z pięciu kontynentów, Warszawa Gregorewicz R., Waloch J. 1991 Polskie mury. Graffiti: sztuka czy wandalizm, Toruń Kociatkiewicz J., Kostera M . 1997 Antropologia pustych przestrzeni, w: Pisanie miasta - czytanie miasta, red. A. Z e i dler-Janiszewska, Poznań, s. 7 3 - 8 2 Kracoń E. 2008 „Dzielnice bez duszy"-filmowy obraz przedmieścia, „Kultura Miasta. Miasto w K u l ­ turze", nr 2/3(2), s. 6-13 Krauzer P. 1986 Das Graffiti-Lexikon. Wand-Kunst von A bis Z, Wilhelm Heyne Verlag, München Kowalski P. 1993 Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, Opole Paczoska K.E. 2008 Pomarańczowy karnawał we Wrocławiu, „Kultura Miasta. Miasto w Kulturze", nr 2/3(2), s. 79-88 Parafianowicz W. 2008 Zizkov, Praga 3. W poszukiwaniu lokalnej wspólnoty, „Kultura Miasta. Miasto w Kulturze", nr 2/3(2), s. 41-45 377 �Małgorzata Czapiga Piekarska-Duraj Ł. 2008 ZBronksu do Nowej Huty - początki hip-hopu w Polsce, w : Tworzenie i odtwarzanie kultury, red. G. Kubica, M . Lubaś, Kraków Rewers E. 1997 Ekran miejski, w : Pisanie miasta - czytanie miasta, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań, s. 41—50 Sommer M . 2003 Zbieranie, Warszawa Stępień A., Żakowska M . 2005 Obraz współczesnej rzeczywistości w graffiti, w : Humanista wobec tradycji i współ­ czesności. Prace z etnolingwistyki i logopedii, red. S. Wasiuta, M . Wójcicka, L u b ­ lin, s. 181—191 Shusterman R. 2007 O sztuce i życiu. Od poetyki hip-hopu do filozofii somatycznej, Wrocław Strinati D. 1998 Turner 1974 Welker 2000 Wprowadzenie do kultury popularnej, Poznań V The Ritual Process Structure and Anti-Structure, Harmondsworth L. Symbolika znaków Polski Walczącej 1939-1989, Toruń Wierzbicka A . 1997 Akty i gatunki mowy w różnych językach i kulturach, w: Język umysł, kultura, War¬ szawa, s. 228—269 Zgółkowa H . 2005 Agresja na murze, czyli o tekstach graffiti, „Język a Kultura", t. 17, Wrocław, s. 243—250 Żakowski M . 2006 Street-art i indywidualizacja. W stronę tożsamości awangardowej, „Kultura Popular¬ na", nr 2, s. 71—79 378 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78e70d318cd99d660bfebf449e756ab6.pdf caa733c9f3bc4fa84e9a483edb2224f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2978 Title A name given to the resource Kilka uwag w kwestii tzw. świadomości chłopskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.225-229 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Hanna; Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Burszta, Wojciech J. Burszta KILKA U W A G W KWESTII TZW. Ś W I A D O M O Ś C I CHŁOPSKIEJ Dociekania n a d s t a n a m i i t r e ś c i ą ludzkiej ś w i a d o m o ś c i n a l e ż ą z p e w n o ś c i ą do najbardziej i n t r y g u j ą c y c h t e m a t ó w przedstawicieli n a u k humanistyeznyeh. zajmujących T r u d n o ś c i , jakie stają zakres p r z e k o n a ń f u n k c j o n u j ą c y c h globalnie w skali p o n a d i n - d y w i d u a l n e j badanej g r u p y — w naszym p r z y p a d k u b ę d ą przekonania mieszkańców wsi k o n s t y t u u j ą c e to tzw. świadomość przed tego t y p u b a d a n i a m i , s ą r ó ż n o r a k i e j n a t u r y . Nie m a przede c h ł o p s k ą z a r ó w n o w j e j w y m i a r z e h i s t o r y c z n y m , j a k w dobie w s z y s t k i m zgody co do togo, czy nauka m o ż e w ogóle zasadnie obecnej. I n n y m i s ł o w y p y t a m y : czy m o ż n a m ó w i ć o k u l t u r z e w y p o w i a d a ć się na t e m a t ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , czy jedynie chłopskiej j a k o o specyficznym t y p i e s t r u k t u r y funkcjonalnej ekstrapoluje ona w i e d z ę o ś w i a d o m o ś c i i n d y w i d u a l n e j na większe, rządzącej się indukcyjnie r ó ż n o t y p y d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h obserwowanych w tego t y p u zdaje się konstruowane wyrażać ową zbiory jednostek, globalnie których pojmowaną suma „świadomość formami świadomości, regulującymi wspólnotach. z b i o r o w ą " ( p o u a d j e d n o s t k o w ą ) . Nie w c h o d z ą c z u p e ł n i e w zagad­ nienie, j a k i mianowicie status ontologiczny m o ż n a własnymi Pojęcie „świadomości", którym tak chętnie operuje się przypisać w r ó ż n y c h kontekstach, i m p l i k u j e , że m a m y do czynienia z p e w n ą p o j ę c i u ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j , p r z e j d ź m y do k r ó t k i e g o zasygna­ r z e c z y w i s t o ś c i ą m y ś l o w ą z o r g a n i z o w a n ą w t a k i s p o s ó b , iż m o ż n a lizowania m o ż l i w y c h , epistemologicznych u j ę ć tej k w e s t i i . O t ó ż l i n i a sporu d o t y c z ą c e g o charakteru p r z e s ą d z e ń jej huma­ przypisać postać sądów względnie przekonań dwojakiego rodzaju — n o r m i d y r e k t y w ; „ ś w i a d o m o ś ć " u k r y w a się — j a k n i s t y k i przebiega na k o n t i n u u m , k t ó r e g o dwa bieguny wyzna­ się to powszechnie u j m u j e — za ekstraspekcyjnie obserwo wal­ czają pojęcia indywidualizmu n y m i stanami następująco: gicznego. Zgodnie i a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodolo­ z t y m p i e r w s z y m stanowiskiem, w nauce rzeczy. M o ż n a b y ł o b y p o w i e d z i e ć etnolog m a do dyspozycji dwojakiego rodzaju dane: 1. obser­ m ó w i ć m o ż e m y j e d y n i e o t y m , co istnieje realnie — o pojedyn­ wacje —• i / l u b — dokumentacyjne czych ludziach i i c h dyspozycjach k u l t u r o w y c h oraz 2. p o j ę c i o w y , k l a s y f i k a c y j n y , ś w i a d o m o ś c i o w y ludzkie s ą ostatecznym zachowauiowych; j e d n o s t k i składnikiem świata społecznego, im jedynie p r z y p i s a ć m o ż n a status c a ł k o w i c i e realistyczny. Zjawiska oraz całości s p o ł e c z n e w y j a ś n i a l n e s ą zawsze poprzez się do zachowań poszczególnych jednostek. będzie odwołanie Zwolennik skupiać swą tezy indywidualizmu metodologicznego n a jednostkach nawet w ó w c z a s , g d y docelowym przedmiotem uwagę m i o n a , k l a s y ) , w z o r y z a c h o w a ń czy o k r e ś l o n e f o r m y o k t ó r y m wnioskuje się b ą d ź z d a n y m i t y p u pierwszego, b ą d ź rekonstruuje się go b e z p o ś r e d n i o jako intuicyjnie d a n ą sferę i d e a e y j n ą k a ż d e j k u l t u r y . W obu p r z y p a d k a c h p r z y j ę c i e istnienia „ m y ś l o w e j " s t r o n y k u l t u r y jest niezbędne do tego, aby w sposób adekwatny klasyfikować, wyjaśniać, interpretować i przewidywać pojawiające się czyn­ ple­ n o ś c i i o b i e k t y k u l t u r o w e (inaczej: t ł u m a c z y ć zachowania i i c h świado­ e f e k t y ) . T a k w i ę c k o n k r e t n y m i zachowaniami zawsze „ r z ą d z i " jego analiz b ę d a g r u p y s p o ł e c z n e (etniczne, etnograficzne, mości ponadindywidualnej. Jedynie t y m pierwszym aspekt r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j , opisy c z y n n o ś c i i o b i e k t ó w przypisze j a k i ś system r e g u ł , k t ó r y jest wobec n i c h p i e r w o t n y i p r z y j ę c i e on status c a ł k o w i c i e realnych „ b y t ó w " , te drugie t r a k t u j ą c j a k o którego abstrakcje formowania się zjawisk k u l t u r y . Granice p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ czy u o g ó l n i e n i a (pojęcia w rodzaju „społeczeństwa" czy „ e t n o s u " p o s i a d a j ą w t y m k o n t e k ś c i e charakter talistyczny). I n n y m i wyjaśnić instrumen- s ł o w y : k a ż d e zjawisko s p o ł e c z n e ostatecznie p o w o ł u j ą c się na odpowiednie można zjawiska wyjaśnia w ogóle fenomen generatywności n y m i sferami ś w i a d o m o ś c i nie zawsze s ą ostre a zespoły p r z e k o n a ń tworzą zbiory dopełniające procesów odpowiednie s i ę ; najczęściej zdarza się t a k , że to samo przekonanie ( n o r m a t y w n e b ą d ź d y r e k t y w a l n e ) funkcjonuje j e d n o c z e ś n i e w k i l k u r ó ż n y c h indywidualne. sferach k u l t u r y . W e ź m y c h o ć b y e t n o g r a f i c z n ą , t y p o w ą dla tej n a u k i , Drugi nurt refleksji holistyczny — sytuuje — antyindywidualistyczny się na p r z e c i w n y m k r a ń c u względnie skali ujęć relacji m i ę d z y t y m , co jednostkowe, a t y m , co p o n a d i n d y w i d u a l ne. Zgodnie z h o l i s t y c z n y m u j m o w a n i e m r z e c z y w i s t o ś c i badanej, poszczególne grupy społeczne posiadają właściwości nieredukowalne do pojedynczych części (jednostek) swoiste, składających się na te g r u p y . W o b r ę b i e a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodologicz­ nego w y r ó ż n i ć m o ż e m y k i l k a stanowisk r ó ż n i ą c y c h się stopniem „ostrości" niezgody na wiska umiarkowanego ujęcie indywidualistyczne: od po s k r a j n y a n t y i n d y w i d u a l i z m metodo­ J e d n ą z wersji stanowiska a n t y i n d y w i d u a l i s t y c z n e g o jest t a k i prawomocne jest mówienie o „ ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j " i „ s p o ł e c z n e j p r a k t y c e " j a k o sferze zjawisk, k t ó r a nie podlega r e d u k c j i do i n d y w i d u a l n y c h warian­ t ó w owej ś w i a d o m o ś c i i p r a k t y k i . Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a ozna­ c z a ć t u t a j b ę d z i e z b i ó r (zespół) t y c h wszystkich s ą d ó w funkcjo­ n u j ą c y c h we w c h o d z ą c e j w r a c h u b ę grupie, k t ó r e r e g u l u j ą orien­ tacje wartościujące oraz d z i a ł a n i a k u ideom wartościującym tej g r u p y skierowane. S ą d y te s ą — jest to istotne u z u p e ł n i e n i e — powszechnie w tej grupie akceptowane ( ś w i a d o m i e b ą d ź nie) l u b — co n a j m n i e j —• s ą powszechnie respektowane. N i e oznacza t o wcale, że p o s ł u g i w a n i e się t e r m i n e m : „ ś w i a d o m o ś ć k o w a " jest obejmuje nieuprawnione, całkowicie albo świadomość że „ ś w i a d o m o ś ć indywidualną. tywację niom W jednost­ społeczna" propono­ w a n y m u j ę c i u chodzi jedynie o t o , i ż i n t e r e s o w a ć nas i podobieństw świadomościową ludzi: pomiędzy „rytuałem", „obrzę­ przypiszemy magiczno-religijną, obserwowanym czysto religijną, działa­ obyczajową czy jedynie p o t r a k t u j e m y owe d z i a ł a n i a j a k o n a w y k o w e ( i n ­ d y w i d u a l n e ) , m ó w i ć m o ż e m y o odpowiednich sensach t y c h dzia­ ł a ń : r y t u a l n o - m a g i c z n y c h , o b r z ę d o w y c h , obyczajowych i zwy­ czajowych. W a r t o — j a k się wydaje — z a s t a n o w i ć się n a d z w i ą z k i e m łączącym 1 którego różnic d e m " , „ o b y c z a j e m " i „ z w y c z a j e m " . Z a l e ż n i e od tego j a k ą m o ­ stano­ logiczny rodzaju, d a j m y na t o , L . A l t h u s s e r a . jego w a r i a n t , w ramach kwestię będzie pojęcie „stanu świadomości" czy „świadomości" w ogóle, z p o j ę c i e m , k t ó r e c z ę s t o pojawia się w pracach etnologicznych i do k t ó r e g o etnologowie s ą szczególnie „ p r z y w i ą z a n i " . Chodzi o „ w z ó r k u l t u r y " i jego pochodne, n p . „ w z o r y chłopskiej" i t p . O t ó ż , obydwa, te p o j ę c i a n y p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter; cechuje jeśli j a k o k u l t u r ę kultury wspomnia­ będziemy t r a k t o w a ć sferę l u d z k i c h p r z e k o n a ń , r ó w n i e ż i p o j ę c i e kulturowego" nabiera w tym kontekście pewnego „wzoru trwałego, a więc u t r z y m u j ą c e g o się przez czas d ł u ż s z y —• u ś w i a d a m i a n e g o b ą d ź nie —• u k ł a d u s ą d ó w d e c y d u j ą c y c h o specyficznym charak­ terze ś w i a d o m o ś c i i n t e r e s u j ą c e g o nas s p o ł e c z e ń s t w a czy g r u p y . N a marginesie d o d a j m y , że z t e r m i n e m „ w z ó r k u l t u r y " kores­ ponduje p o j ę c i e „ k a t e g o r i i k u l t u r a " , k t ó r y m p o s ł u g u j e się A r o n Guriewicz. 2 P r o p o n u j e m y zatem za w z ó r k u l t u r o w y t r a k t o w a ć w z g l ę d n i e t r w a ł e f o r m y o w y c h s ą d ó w ( p r z e k o n a ń ) , k t ó r e : a. t w o r z ą system 225 �o b o w i ą z u j ą c y c h w danej grupie n o r m i d y r e k t y w p o s t ę p o w a n i a nym i ocen p o s t ę p o w a n i a ; b . „ p r z e k r a c z a j ą " ' t r a k t a t y z f i z y k i z a s t ę p u j ą w i a r ę w Boga. ramy poszczególnych f o r m ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w t y m sensie, iż m i m o funkcjono­ wania w r ó ż n y c h dziedzinach k u l t u r y s t a n o w i ą ponadto wane od swoich k o n t e k s t ó w ) w y z n a c z n i k i globalnej (oder­ samoświa­ „racjonalnym poglądem na świat", w ramach którego O t ó ż w b r e w t e m u , co zdawali się s ą d z i ć e n t u z j a ś c i w rodzaju K u c z y ń s k i e g o , z m i e n i a j ą c e się (a jest to proces ciągły) w a r u n k i spoleczno-ekonomiczne nie w y t w a r z a j ą po prostu od podstaw d o m o ś c i tej g r u p y ; c. s t a n o w i ą rodzaj instancji ś w i a t o p o g l ą d o ­ nowej k u l t u r y ; wej m o t y w u j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , n i e z b ę d n a jest w nich o b e c n o ś ć pier­ d z i a ł a n i a p o s z c z e g ó l n y c h p o d m i o t ó w ; d. po­ aby nowe elementy kultury zintegrowały się siadają funkcję integrująco-różnicującą, tzn. pozwalają odróżniać w i a s t k a t r a d y c j i . J a k to ujmuje Jerzy K m i t a : „ N i e m o ż n a na członków przykład rzeczonej grupy od nie-czlonków, skąd bierze się w szczególności n p . stosunek do obcych. propagować skutecznie moralności, obyczajowości, s z t u k i i t p . o charakterze l a i c k i m , jeżeli społecznie zaakceptowane O d razu jednak n a l e ż a ł o b y z a z n a c z y ć , że w p r z e c i w i e ń s t w i e są i f u n k c j o n u j ą kulturowo wartości religijno-światopoglądowe; do , świa,domości s p o ł e c z n e j " , p o j ę e i e „ w z o r u k u l t u r o w e g o " jest nie o d w o ł u j ą c e się do n i c h , w y m y ś l o n e s p e k u l a t y w n i e : m o r a l n o ś ć , z z a ł o ż e n i a z a l e ż n e od preferencji badacza. Oznacza t o , żc to o b y c z a j o w o ś ć , sztuka — s ą m a r t w e , nie m o g ą z a i s t n i e ć k u l t u r o ­ w ł a ś n i e b a d a j ą c y decyduje, k t ó r e z z e s p o ł ó w s ą d ó w zrekonstruo­ wo, nio f u n k c j o n u j ą wanych jako f o r m y świadomości analizowanej grupy, należy w trybie spoleczno-regulaćyjnym." 5 Ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej wydaje t r a k t o w a ć j a k o wzorcowe, t y p o w e , c h c i a ł o b y się rzec e t ł i o s o w e . się stale o s c y l o w a ć p o m i ę d z y w a r t o ś c i a m i Wyrażając d o w y m i a r o z s z e r z a j ą c y m się zakresem w a r t o ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o - się jeszcze inaczej: przekonań w obowiązujący wzajemnego zestawienia wzór kulturowy dokonuje tych religijno-światopoglą- badacz, p o g l ą d o w y c h . Nie wydaje się, a b y ś m y m o g l i m ó w i ć o d o m i n a c j i k t ó r y pragnie u w y p u k l i ć te cechy m y ś l e n i a , k t ó r e u k s z t a ł t o w a ł y k t ó r e j k o l w i e k z t y c h waloryzacji, c h o c i a ż o c z y w i ś c i e w r ó ż n y c h się w rodzaj s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a . momentach jedna z n i c h wysuwa się na czoło. Sytuacja jest jednak Z a n i m przejdziemy do o m ó w i e n i a pierwszych nasuwających 0 t y l e specyficzna, iż wiele e l e m e n t ó w t r a d y c j i k u l t u r o w e j ulega się w n i o s k ó w z w i ą z a n y c h z analizowaniem ś w i a d o m o ś c i współ­ s t a ł e j destrukcji (przede w s z y s t k i m powszechnie czesnych m i e s z k a ń c ó w wsi p o d k ą t e m możliwości ich s k o d y f i - moralność, k o w a n i a w system p r z e k o n a ń , jeszcze jedna uwaga o stanu k u l t u r y f u n k c j o n u j ą terze w p r o w a d z a j ą c y m . Jak charak­ j u ż wcześniej z a z n a c z y l i ś m y , ba­ tywnych o której za c h w i l ę ) , natomiast respektowana elementy nowego szczątkowo pod w p ł y w e m alterna­ w i z j i ś w i a t a , z k t ó r y c h ż a d n a nie stanowi zwartego zbioro­ b l o k u m o g ą c e g o b y ć ź r ó d ł e m autentycznie p r z e ż y w a n e g o ś w i a t o ­ wości ludzkiej jest zadaniem t y l e ż n ę c ą c y m , co p e ł n y m p u ł a p e k . p o g l ą d u . Stale jeszcze obserwujemy proces k o n f r o n t a c j i t r a d y ­ Zaniedbujo cyjnych danie i opisywanie stanu świadomości się b o w i e m jeden jakiejkolwiek z najistotniejszych elementów s y s t e m ó w p r z e k o n a ń z t r e ś c i a m i w y n i k a j ą c y m i z roz­ p r a w i d ł o w o prowadzonej analizy — w y k a z a n i a d w ó c h r o d z a j ó w szerzania determinant świadomości w i ę c 1. t r a d y c j a k u l t u r o w a w s i (szczególnie t r a d y c y j n y ś w i a t o ­ m i e s z k a ń c ó w wsi. O s p o ł e c z n e j akceptacji e l e m e n t ó w ś w i a d o m o ś c i p o g l ą d ) staje się coraz bardziej s z c z ą t k o w a , niekiedy ś w i a d o m i e współdecydujących np. o stanie s p o ł e c z n e j — w skali o g ó l n o n a r o d o w e j , w e w n ą t r z k l a s o w e j choćby środowiskowej — decyduje (będąc owej czy akceptacji się „świata poznawczego" się z niej rezygnuje, n a d a j ą c współczesnej wsi. Tak jej u j e m n y walor aksjologiczny b ą d ź w r ę c z neguje. J e d n o c z e ś n i e 2. nie ogarnia się w p e ł n i zło­ „życio­ żoności d o b y w s p ó ł c z e s n e j z jej i n f o r m a c y j n y m n a t ł o k i e m , nie w e j " p r a k t y k i s p o ł e c z n o ś c i (w naszym w y p a d k u — wiejskiej). w p e ł n i w niej p a r t y c y p u j e j a k o , m n i e j l u b bardziej, z w a r t y m To jedna sprawa. D r u g ą d e t e r m i n a n t ę ś w i a d o m o ś c i społecznej systemie w s k a z u j ą c y m w a r u n k i e m n i e z b ę d n y m ) ich f u n k c j o n a l n o ś ć względem „ s t y l ż y c i a " wraz z jego , w a r t o ś c i a m i stanowi zastana t r a d y c j a k u l t u r o w a , k u l t u r o w e wzory m y ś l e n i a naczelnymi i p o c h o d n y m i . D e c y d u j ą c e i o g l ą d u ś w i a t a . A zatem o i s t n i e j ą c y c ł i formach świadomości względzie swoista f i l t r a c j a przekazywanych treści przez „ l u d o w y " z a r ó w n o o b i e k t y w n e w a r u n k i spo- o g l ą d ś w i a t a . Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i n i g d y nie b y ł ś w i a t o p o g l ą ­ m i e s z k a ń c ó w wsi d e c y d u j ą leczno-ekonomiezne (zmiany w sposobach gospodarowania r o l i , z a j ę c i a o charakterze r o l n i c z o - p r z e m y s ł o w y m , wanie nowo standardów" itd.), jak pojawiających „wyrówny­ i myślowo-genetyczny się e l e m e n t ó w kultury na związek z istniejącą jej dem explieite, był utajony, znaczenie m a zakładany tyce społeczności c h ł o p s k i e j . 6 R ó w n i e ż i obecnie u p r z e c i ę t n e g o m i e s z k a ń c a , wsi nie posiada postaci s k o d y f i k o w a n e j , a ponadto t r a d y c j ą . W i e l u badaczy negliżuje szczególnie d r u g ą z p o d a n y c h w s p ó l w y z n a e z a j ą go treści niejednorodne jak typowo świeckie. tycznie niejako p o c i ą g a j ą w sferze za świadomościowej, mianem „ r o z p a d u etnologiczne tradycji". nie są sobą takież których równolegle nie wahają Niestety, r ó w n i e ż i wolne od tego typu społeczności czesnej. określać opracowania zwulgaryzowanych s ą d ó w ; s t ą d m . i n . bierze się t a k ostre przeciwstawianie nej zmiany się wiejskiej zmodernizowanej tradycyj­ wsi d o b y współ­ 3 Na styku punktów 1 wybiórczej tradycji „wulgarnego propagowanych przez i drugiego (ów p a n o s z ą c y jako synonim „ d o b r e j " tradycji) — religijne, szczątkowej się powszechnie oraz n o w y c h s t a n ó w nowoczesny t w o r z y się owo niejednorodne światopogląd folklor kultury nowożytny, „ m y ś l o w e zaplecze" w s p ó ł c z e s n e ­ go c h ł o p a . E w o l u c j a ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j — wbrew zamie­ materializmu" połączonego z klasycznym j a k o t a k i e j , procesem całkowicie ż y w i o ł o w y m , k t ó r y światopoglądowa cowanie J ó z e f a K u c z y ń s k i e g o p t . Postawy tłumaczącego światopoglądowe chło­ pów. I n t e r e s u j ą c y nas autor zakłada, po prostu, że takie zdobycze cywilizacyjne, jak możliwość o lotach umożliwiającą słuchania radia, oglądania kosmicznych, s ą w y s t a r c z a j ą c ą wyrugowanie raz na zawsze ze TV, przesłanką świadomości przebiega r ó ż n i e , zależnie od u w a r u n k o w a ń pokoleniowych. D y s h a r m o n i a p r z y k ł a d e m „ w i s h f u l t h i n k i n g " , s i ę g n i j m y po kuriozalne opra­ czytania pierwszego — zarówno rzeniom ideologiczno-polityeznym — jest na wsi, a i w Polsce A b y w s p o s ó b d o b i t n y i jednoznaczny u k a z a ć sedno omawia­ nego żywiołowo, r k t ó r e g o odpowiednie p a r t i e w y k s z t a ł c i ł y się zw yczajowo w p r a k ­ determinant, s ą d z ą c , że z m i a n y spoleczno-ekonomiczne automa­ jedynie w tym charakteryzuje — swoisty jednoznacznie brak jego spójnego sens i oglądu świata, zorganizowanie — przede w s z y s t k i m pokolenie l u d z i , k t ó r y c h w y ­ chowanie odbywa.Io się jeszcze w ramach powszechnie o b o w i ą z u ­ j ą c e g o ś w i a t o p o g l ą d u religijnego. Proces ewolucji świadomości u tego pokolenia, nie d o ś ć , że c a ł k o w i c i e ż y w i o ł o w y ( n i k t t y c h c h ł o p s k i e j „ f a ł s z y w y c h p o j ę ć , supozycji, p r z e ś w i a d c z e ń i p r a k t y k , ł u d z i nie „ u c z y ł " p a r t y c y p a c j i w z m i e n i a j ą c y m się zorganizowa­ sprzecznych n i u m y ś l o w y m ś w i a t a , jeśli nie liczyć p s e u d o z a b i e g ó w wiadomego z naukowymi prawami przyczynowości i logiką, a b ę d ą c y c h jedynie w y t w o r e m naiwnego m y ś l e n i a , p r y m i t y w n e j wyobraźni drugi 4 i uczuciowych s k o j a r z e ń " . człon myślenia przytoczonego zdania Pomijając doskonale już fakt, oddaje iż sposób właśnie K u c z y ń s k i e g o , zawartość merytoryczna tego okresu), p r z y b r a ł p o s t a ć wiedzy fragmentarycznej i niespójnej. Jest to j a k b y b y t o w a n i e p o m i ę d z y t r a d y c j ą k u l t u r o w ą (którą p o t r a f i się jeszcze w szerokim zakresie a k t u a l i z o w a ć — o c z y m wiedzą najlepiej 7 etnografowie) , a respektowaniem sądów, s ą d u jest taka o t o : po wieka-ch pa,no\vania sfera religii na p r z e ł o ­ k t ó r e o b o w i ą z u j ą o ś w i e c o n e g o m i e s z k a ń c a wsi k o ń c a X X w i e k u ; mie l a t 50-tych i 60-tych w s p o s ó b nieuchronny jest j u ż w zde­ oczywiście c y d o w a n y m odwrocie, c h ł o p z a ś opowiada się za j e d y n i e s ł u s z ­ respektowanie owo p r z y b i e r a c z ę s t o f o r m ę z w y k ł e g o w e r b a l i z m u . 226 w optyce przedstawicieli omawianego pokolenia �narzucających i sposoby i c h o s i ą g a n i a . Powoduje t o , że te same w a r t o ś c i mo­ się za p o ś r e d n i c t w e m p o n a d l o k a l n y c h o d d z i a ł y w a ń w s p ó ł c z e s n e j Integrowanie t r e ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , ralne czy n o r m y je w y z n a c z a j ą c e m o g ą b y ć r ó ż n i e pojmowane k u l t u r y , jest n i e p e ł n e i dalekie od p e ł n e j akceptacji czy nawet w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u ś w i a t o p o g l ą d o w e g o ; ponadto w ra­ poprawnej sobie mach tego samego systemu ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w a r t o ś c i moralne treści ł ą c z y się zc s t a ł y m k o n f r o n t o w a n i e m ich w a r t o ś c i o tyle m o g ą u l e g a ć zmianie, o ile n a s t ą p i zmiana w i n t e r p r e t a c j i tych z interpretacji. Powierzchowność dotąd akceptowanymi (choć często przyswajania utajonymi) normami ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w szerokim sensie. Z jednej strony w y z n a c z a j ą c e g o je przekazu. J a k o że w a r t o ś c i moralne s ą w y t w a r z a n e przez przekazy p o d k r e ś l a się stale u t r z y m u j ą c y się dystans wsi w stosunku do ś w i a t o p o g l ą d o w e , k t ó r e , historycznie rzecz b i o r ą c , n a l e ż a ł y do m o ż l i w o ś c i , j a k i e daje m i a s t o ; z drugiej z a ś w ł a ś n i e aglomeracje r ó ż n y c h form świadomości społecznej miejskie u w a ż a s i ę za rozsadnika świecko-światopoglądowej), wszelkiego zła s p o ł e c z n e g o . formy (magii, religii i filozofii tej świadomości są jedno­ A więc z a u w a ż m y : pragnie się modernizacji, w t y m t a k ż e prze­ cześnie m i a n w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , ale j e d n o c z e ś n i e c h c i a ł o b y się waloryzacji narzucić obyczajowo- łeczności z a l e ż y mechanizm w a l o r y z a c j i „ m o r a l n e j " poszczegól­ n i e g d y ś ( t z n . w czasie, g d y pokolenie, n y c h sfer k u l t u r y . P r z y j ę c i e p o w y ż s z y c h z a ł o ż e ń stawia w i n n y m mieszkańcom -moralne o b o w i ą z u j ą c e miast wartości i normy o k t ó r y m m o w a n a b i e r a ł o d o j r z a ł o ś c i społecznej) na wsi. przemian świadomościowych spowodowa­ n y c h przede w s z y s t k i m r o z s z e r z o n ą p a r t y c y p a c j ą w orbis exterior, pretenduje w y ł ą c z n i e do z n a j o m o ś c i i akceptacji ś w i a t a w u j ę c i u proponowanym przez kulturę masową, przez W z w i ą z k u z t y m f a k t e m , od światopoglądowej dominującej świetle p r o b l e m t z w . klasowego Młodsze pokolenie wsi — wychowane i w y k s z t a ł c o n e w trak­ cie p r z y ś p i e s z o n y c h moralnotwórcze. oddziaływania typu w określonej charakteru spo­ moralności; otóż mechanizm w a l o r y z a c j i m o ż e b y ć i d e n t y c z n y dla r ó ż n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i rodzaj tej w a l o r y z a c j i determinuje moralne nace­ chowanie d z i a ł a ń r ó ż n e g o typu. W a r t o ś c i moralne s t a n o w i ą m o ż l i w y do o d r ó ż n i e n i a w a r t o ś c i n a d r z ę d n y c h , ostatecznych, f u n k c j o n u j ą c y c h zespół w sposób obliczone na k s z t a ł t o w a n i e ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a analogiczny, j a k dzieje się to w w y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u . J e ś l i w duchu postępującej p r y w a t n o ś c i i moralności — za A n n ą P a l u b i c k ą neomieszczań- 1 0 — p r z y j ą ć , że dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j skiej. Aspiruje się z a t e m do ż y c i a zgodnie z p u n k t e m d r u g i m —• p r z e ł o m u w i e k ó w charakterystyczna z n o r m a m i ś w i a t o p o g l ą d u ś w i e c k i e g o (o d o m i n u j ą c y c h światopoglądu, wysuwająca wartoś­ i dominująca była forma w a l o r y z a c j ę religijną z p o z o s t a ł o ś ­ ciach k o n s u m p c y j n y c h ) , p r z e w a ż a j ą c e g o we wszelkich przekazach ciami magicznymi, analogiczną postać powinny posiadać wartości treści moralne. P r z y j r z y j m y oddziałujących na świadomość (poza Kościołem, rzecz jasna!). W i d a ć t ę s z c z e g ó l n ą d b a ł o ś ć o manifestowanie swojej się bliżej sugerowanemu tu związkowi. W y d a j e się, że j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d e t e r m i n a n t ś w i a t o ­ p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y — n a z w i j m y j ą — bez p i ę t n a l o k a l n o ś c i poglądu (nie m a n p . regionalnych w a r i a n t ó w video l u b m u z y k i pop). ziemi. Los c h ł o p a b y l t a k silnie z w i ą z a n y z p r z y r o d ą , od zjawisk A b y o d w o ł a ć się do obrazowego s f o r m u ł o w a n i a — mieszka się n a t u r y zależało jego przetrwanie biologiczne, a więc nic dziwne­ w orbis go, iż przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e interior ( k t ó r y notabene t r a c i cechy swoiste), ale u w a ż a za p e ł n o p r a w n e g o uczestnika orbis wyobrażenia 9 exterior . N a w s t ę p i e niniejszych uwag w s p o m n i e l i ś m y j u ż o k w e s t i i rysujących się t r u d n o ś c i w orzekaniu o stanach s p o ł e c z n e j ; d o b i t n y m tego f a k t u świadomości w y r a z e m m o g ą b y ć etnogra­ ficzne badania nad ś w i a t o p o g l ą d e m c h ł o p s k i m i sferą m o r a l n o ś c i . Główną funkcją przekonań, światopoglądu przekazów jest dostarczanie światopoglądowych zespołów reprezentuj ą c y c h wizję ,,całej r z e c z y w i s t o ś c i " . Systemy ś w i a t o p o g l ą d o w e wyzna­ c z a j ą , z jednej s t r o n y , g r u p ę p o z y t y w n y c h w a r t o ś c i ostatecz­ n y c h , w s k a z u j ą c y c h , n a j o g ó l n i e j , sens ż y c i a , z drugiej negatywnie aksjologicznie t r a k t u j ą o wartościach n e g a t y w n y c ł i . Owa wa­ loryzacja ś w i a t o p o g l ą d o w a celów d z i a ł a ń c z ł o w i e k a i p o ś r e d n i o samych t y c h d z i a ł a ń , przebiega odmiennie w zależności od t y p u s p o ł e c z e ń s t w a i k u l t u r y . H i s t o r y c z n i e dane ś w i a t o p o g l ą d y w y ­ suwają zawsze na społecznej. Idąc p l a n pierwszy j e d n ą tropem Маха z form Webera wyróżnić świadomości można trzy zasadnicze o d m i a n y ś w i a t o p o g l ą d u — magiczny, r e l i g i j n y i no­ w o ż y t n y ; p a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż rzadko w y s t ę p u j ą one w „ c z y s t e j " formie, najczęściej ł ą c z ą c elementy p o c h o d z ą c e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w . Zgodnie z k o n c e p c j ą r o z w i j a n ą przez Jana G r a d a (o k t ó r e j z b r a k u miejsca zjawiska moralne nie m o ż e m y szczegółowo dziedzinę funkcjonującego stanowią 9 mówić) łecznie ś w i a t o p o g l ą d u , k t ó r y stanowi w r ę c z m y ś l o w e spo­ zaplecze m o r a l n o ś c i . M o r a l n o ś ć danej g r u p y , w naszym w y p a d k u miesz­ k a ń c ó w wsi, to zespół s p o ł e c z n i e respektowanych akceptowanych) wartości, t j . przekonań ludowego (czy w r ę c z normatywno-dyrek- b y l sposób związane z produkcji oparty na uprawie z a w i e r a ł y przede w s z y s t k i m relacją człowiek-przyroda. Charak­ terystyczne b y ł o więc przekonanie o b r a k u j a k o ś c i o w e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a t u r ą a l u d ź m i , k t ó r z y stanowili j e j część i n t e g r a l n ą — podobnie j a k r o ś l i n y , z w i e r z ę t a , zjawiska atmosferyczne itd. 1 1 M o ż n a wobec tego w n i o s k o w a ć , że na tej p ł a s z c z y ź n i e n a d r z ę d n ą w a r t o ś c i ą b y ł o dla l u d u u t r z y m a n i e (podtrzymanie) s o l i d a r n o ś c i ż y c i a w przyrodzie. Z w i ą z e k p o m i ę d z y t ą w a r t o ś c i ą glądową a szeregiem podrzędnych ujawnia się w ramach jej wartości w a l o r y z a c j i religijnej. światopo­ „życiowych" Jako przykład i l u s t r u j ą c y ten s p o s ó b waloryzacji nicłi s ł u ż y z a k ł a d a n e m i l c z ą c o na gruncie k u l t u r y c h ł o p s k i e j przekonanie d y r e k t y w a l n e , k t ó r e można zwerbalizować pod postacią sądu: „aby nie naruszyć o b o w i ą z u j ą c e j s o l i d a r n o ś c i z p r z y r o d ą , n a l e ż y rzetelnie p r a c o w a ć na r o l i " . T y m s a m y m „ r z e t e l n a p r a c a " j a k o w a r t o ś ć p r a k t y c z n i e uchwytna, składająca („gospodarowanie") uzyskuje sankcje się z c z y n n o ś c i i powiązana z światopoglądowe. techniczno-użytkowych praktyką Na tym podstawową, polega główna r ó ż n i c a m i ę d z y p r a c ą p o j ę t ą współcześnie, k t ó r a jest d z i a ł a n i e m s k i e r o w a n y m jedynie na zabezpieczenie potrzeb (wynik waloryzacji n o w o ż y t n e j ) , tradycyjnych. Podmiot kultury „rzetelnej pracy" manifestował lonej p o w y ż e j a pracą chłopskiej w materialnych społecznościach realizując wartość t y m samym akceptację okreś­ wartości nadrzędnej. F a k t ten komunikowany b y l obyczajowo za p o m o c ą o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , n p . kropienie w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a , k o m a i oracza przed r o z p o c z ę c i e m orki czy k r e ś l e n i e z n a k u k r z y ż a . t y w a l n y c h o d n o s z ą c y c h się do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h oraz W t y m miejscu w a r t o z a u w a ż y ć , że o b o w i ą z u j ą c e w s p o ł e ­ działań, tych c z e ń s t w i e t r a d y c y j n y m przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e b y ł y n i e s ł y ­ które stosunków, intencjonalnie ale w y w i e r a j ą bezpośrednio na nie w p ł y w nie d o t y c z ą decydujący; chodzi chanie r e s t r y k t y w n i e r e g l a m e n t o w a n e więc t a k ż e o relacje c z ł o w i e k - p r z y r o d a czy c z ł o w i e k - „ s i l y nad­ znaczonych przyrodzone". kary — zwykle o Umiejscowienie sfery moralności w obrębie przez nie wartości charakterze 12 i nierealizowanie w y ­ pociągało za sobą przeróżne pozainstytucjonalno-prawnym; ś w i a t o p o g l ą d u p o c i ą g a za s o b ą konsekwencje, o k t ó r y c h teraz j a k o p o t ę p i e n i e powszechne z p u n k t u widzenia c h c i e l i b y ś m y szerzej p o d y s k u t o w a ć . Przede w s z y s t k i m p o w i ą z a ­ poza p r a w e m ś w i a t o p o g l ą d u . Podobnie rzecz m a się z p r a k t y k ą nie ś w i a t o p o g l ą d u obyczajową które determinują z moralnością systemy implikuje, ż e te światopoglądowe, czynniki, determinują r ó w n i e ż m o r a l n o ś ć . Po drugie, wszelkie n o r m y moralne n a l e ż y Charakteryzując zapomnieć, kazy jednak charakteryzują odpowiednie wartości praktyką komunikującą wypełnienie norm owego ś w i a t o p o g l ą d u . r e l a t y w i z o w a ć do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o p o g l ą d u , g d y ż to prze­ światopoglądowe jako dominującego ś w i a t o p o g l ą d „ t y p u l u d o w e g o " nie m o ż n a że j e d n y m z g ł ó w n y c h odpowiednio jego k o m p o n e n t ó w przetransformowane oficjalne były przekazy 227 �religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j (przede w s z y s t k i m k a t o l i c y z m u ) . Wszelkie s t r o n y g r u p y . P r z y j m o w a ł y one n a j r ó ż n i e j s z e f o r m y , n p . opro­ elementy s k ł a d o w e p r z y r o d y , w t y m t a k ż e człowiek, wadzania po wsi na „ w s t y d i s r o m " czy z e l ż e n i a p u b l i c z n e g o . klasyfiko­ Sankcje z a ś j a k o takie w c h o d z ą w zakres k o m u n i k o w a n i a oby­ k i e m b o s k i m , u z n a n y m s p o ł e c z n i e za fundament czajowego. w a r t o ś c i po­ zytywnych, i antagonistycznym — diabelskim. J e d n ą z wartości nadrzędnych, zawartą w przekazie o „religijnym" dualizmie Wracając przejawów j e d n a k do w a r t o ś c i poszanowania jej respektowania może ulec ż y c i a —• opis dalszej komplikacji, ś w i a t a , b y ł o oddawanie czci B o g u . N i e t o b y ł o jednak s p e c y f i c z n ą jeśli o d w o ł a m y się do n a s t ę p n e g o przekazu, t j . do m i t u kosmo- wartością gonicznego, światopoglądu ludowego, r a m y oficjalnego ś w i a t o p o g l ą d u to także do wywodzącej wyznaczały ją chrześcijańskiego. zbawienia duszy będącego źródłem dualistycznego pojmowania ś w i a t a , gdzie „ b o s k i e " t o dobre, a „ d i a b e l s k i e " —• z ł e . T e n rodzaj światopoglądowej, k l a s y f i k a c j i stosowano do całej r z e c z y w i s t o ś c i , r ó w n i e ż w odnie­ z d o k t r y n y chrześcijańskiej, sieniu do z w i e r z ą t i r o ś l i n . P o d s t a w o w y m , c h o ć —• p o d k r e ś l m y — się przecież r ó w n i e ż bowiem Odnosi się wartości a zaadaptowanej na gruncie l u d o w y m . Obie w a r t o ś c i ostateczne — nie j e d y n y m k r y t e r i u m o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę w ż y c i u c h ł o p ó w . M i m o iż nie b y ł y one p o r z ą d k ó w ś w i a t a b y ł y opozycyjne kategorie: charakterystyczne t y l k o i w y ł ą c z n i e dla tej w a r s t w y , to jednak — „ s z k o d l i w o ś ć " , oceniane z p u n k t u widzenia przede w s z y s t k i m przekonania całej z b i o r o w o ś c i . W t y m momencie nasz zakaz „ n i e z a b i j a j " dyrektywalne wyznaczające s p o s ó b i c h realizacji p r z y n a l e ż n o ś c i do k t ó r e g o ś z tych „pożyteczność" b y ł y związane z typowo „ l u d o w y m " wyobrażeniem świata. To ulega u s z c z e g ó ł o w i e n i u , п р . : „ n i e zabijaj, nie niszcz w ł a ś n i e d e c y d o w a ł o o o d m i e n n o ś c i tej sfery ś w i a t o p o g l ą d u o d p r z y c z y n i a się do p o m y ś l n o ś c i i d o b r o b y t u g r u p y " . Analogicznie wyznaczonego przez K o ś c i ó ł . R ó ż n i c a w i ą z a ł a się przede wszyst­ j a k poprzednio, w a r t o ś ć poszanowania ż y c i a okazuje się t u nie k i m z wartościami praktycznie u c h w y t n y m i ; b e z w z g l ę d n a , lecz r e l a t y w n a . Dopuszczalne b y ł o b o w i e m w k u l ­ regulujące osiągnięcie zbawienia, otóż dyrektywy ż y c i a wiecznego, czy odda­ turze c h ł o p s k i e j — j a k o moralne — zabijanie w a n i a czci B o g u , b y ł y j e d n o c z e ś n i e p r z e k o n a n i a m i w y z n a c z a j ą ­ cymi postępowanie człowieka wobec przyrody (jako świata tego, co „szkodników". P o t y m n i e z b ę d n y m — naszym zdaniem — sięgnięciu „ w s t e c z " do w y b r a n y c h k w e s t i i ś w i a t o p o g l ą d u „ t y p u l u d o w e g o " i ludowej n a l e ż ą c e g o do p o r z ą d k u boskiego). K a ż d e wykroczenie przeciw moralności naturze, charakter czysto sygnalny, nie p r e t e n d u j ą c do o b j ę c i a c a ł o k s z t a ł ­ t j . łamanie więzów solidarności z nią, było jedno­ (chyba nie trzeba p o d k r e ś l a ć , iż u w a g i te miały cześnie wykroczeniem przeciw B o g u , przeciw n o r m o m religij­ tu nym. p o g l ą d o w e j i „ m o r a l n e j " ze w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ą w s i polskiej. W osiągania ten s p o s ó b wartości wachlarz dyrektyw określających światopoglądowych p r z e k o n a ń niereligijnych, poszerzał drogi się o szereg c z ę s t o k r o ć o zabarwieniu m a g i c z n y m . K o n c e p c j a grzechu z o s t a ł a t y m s a m y m p o d p o r z ą d k o w a n a l u ­ d o w e m u systemowi w a r t o ś c i . 1 3 p r o b l e m u ) , s k o n f r o n t u j m y mechanizm Zauważmy zatem, iż przede m ó w i ć o s p ó j n y m systemie waloryzacji świato­ wszystkim norm moralnych trudno obecnie charakterystycz­ n y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, b o w i e m , j a k j u ż w y ż e j z a z n a c z y l i ś m y , na w s p ó ł c z e s n y ś w i a t o p o g l ą d „ l u d o w y " Skoro m ó w i m y o ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d o w y m , t r a k t u j ą c wszelkie s k ł a d a j ą się przekonania w y w o d z ą c e się z r ó ż n y c h systemów n o r m y moralne za zrelatywizowane do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o ­ ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . Ż a d e n z n i c h nie stanowi na tyle p o g l ą d u , t e d y specyficzna m o r a l n o ś ć l u d o w a i m p l i k o w a n a jest całości, nie posiada przez przekazy magiczne i religijne odpowiedniego ś w i a t o p o g l ą d u . powszechnego G ł ó w n y m w y z n a c z n i k i e m k a t e g o r i i owej m o r a l n o ś c i jest analo­ wyznaczona p r z e z e ń m o r a l n o ś ć m o g ł a b y ć j e d n o r o d n y m z e s p o ł e m giczna do o m ó w i o n e j j u ż w a l o r y z a c j i ś w i a t o p o g l ą d o w e j o charak­ przekonań. terze r e l i g i j n y m dominujący i — waloryzacja „ m o r a l n a " sfery k o m u n i k a c y j n e j omawianej kultury. Po praktycznej drugie, moralność l u d o w a jest m y ś l o w o - g e n e t y c z n y m n a w i ą z a n i e m do m o r a l n o ś c i — s p o ł e c z n i e reglamentowanej obowiązywania Dysharmonia ta światopogląd t r e ś c i laickie, bardzo zwartej — mocy (w sensie respektowania), jest t y m bardziej nowożytny, aby widoczna, iż wysuwa na czoło c z ę s t o nie t y l k o nie k o r e s p o n d u j ą c e ze ś w i a t o p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , lecz d e k l a r a t y w n i e j e m u przeciw­ „ m a g i c z n e j " , czego efektem b y ł o ciągłe jeszcze funkcjonowanie stawne. w a r t o ś c i m o r a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla innego k o n t e k s t u jednoczesnym rozpadzie całościowej w i z j i ś w i a t a d o t ą d o b o w i ą ­ T e n specyficzny stan „wymieszania" wartości, przy ś w i a t o p o g l ą d o w e g o . Przejawem tego b y ł y o d s t ę p s t w a o d obo­ z u j ą c e j , p o w o d u j e : 1. funkcjonowanie obok siebie przeciwstaw­ w i ą z u j ą c e j e t y k i k a t o l i c k i e j . W r ó ć m y do relacji nych wartości moralnych dotyczących człowiek-przy- i roda. Pierwszą g r u p ę wspomnianych przekazów światopoglądowych wiązać trzeba z przekonaniem o solidarności w przyrodzie, k t ó r a zawiera — o c z y w i ś c i e nie a r t y k u ł o w a n ą w p r o s t — k o n c e p c j ę ż y c i a i ś m i e r c i ; ź r ó d ł e m j e j b y ł y jeszcze wierzenia p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e . C e c h ą p r z y r o d y b ę d ą c e j dla c h ł o p ó w z i n t e g r o w a n y m , ż y j ą c y m organizmem, b y ł a r y t m i c z n o ś ć : n a r o d z i n y — ś m i e r ć —. odrodzenie. S t ą d i m p l i k o w a n a przez t e n przekaz w a r t o ś ć mo­ r a l n a poszanowania życia (sformułowana zresztą w Dekalogu j a k o zakaz „ n i e z a b i j a j " ) , t r a k t o w a n a b y ł a przez tradycyjną nanie: społeczność d o s y ć swoiście. O t ó ż z w i ą z a n e z n i ą b y ł o przeko­ „nio zabijaj, jeśli nie zachodzi potrzeba zachowania 2. coraz bardziej zarysowującą tej samej sfery się d o m i n a c j ę życia waloryzacji n o w o ż y t n e j . K o n s e k w e n c j ą p u n k t u drugiego jest t o , że d z i a ł a n i a , które dotychczas uzyskiwały sankcje światopoglądowo nacechowane m o r a l n i e , a u t o n o m i z u j ą nościami czysto (np. będąc czyn­ omawiana wcześniej „ r z e t e l n a praca"). Z a t e m : w y k o n a n i e całego b l o k u czynności, k t ó r e dotychczas praktywcznymi się i s t a j ą waloryzowane b y ł y „ m o r a l n i e " , obecnie k o m u n i k u j e rzeczonych w a r t o ś c i tego nie typu. J e ś l i m ó w i ć jeszcze m o ż e m y o specyfice m o r a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , dzieje się t a k t y l k o dlatego, iż nadal ( m i m o u s i l n y c h o d d z i a ł y ­ w a ń t z w . o d g ó r n y c h ) stosunkowo wiele sfer ż y c i a podporząd­ k o w a n y c h jest ś w i a t o p o g l ą d o w i religijnemu, a charakterystyczna c z y j e g o ś ż y c i a " , przekonanie, k t ó r o p o w o ł u j ą c się na s p e c y f i c z n ą d l a ń waloryzacja „ m o r a l n a " — eo ipso — jest s t r u k t u r ą d ł u g i e g o koncepcję t r w a n i a . Dlatego w ł a ś n i e d z i a ł a n i a śmierci, określało j a k o moralne l u b niemoralne skutki odpowiedniego działania w odczuciu s p o ł e c z n y m . I tak człowiek m ó g ł ś c i ą ć drzewo z przeznaczeniem na b u d o w ę d o m u l u b s t o d o ł y , ale c z y n n o ś ć ś c i n a n i a drzewa n a s p r z e d a ż t r a k t o w a n a była 1 j u ż jako niemoralna. * W techniczno-użytkowycli przekazów ten s p o s ó b efektom przypisana światopoglądowych została za działań pośrednictwem (odpowiodnich w i e r z e ń ) pozy­ „światopoglądowe" propa­ gowano przez oficjalne ś r o d k i o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n e g o , biorące pod uwagę zastanej tradycji umierają w nie momencie swoich n a r o d z i n . T r a k t o w a n i e t r a d y c j i n a s p o s ó b K u c z y ń s k i e g o p r z y n o s i o b f i t e ż n i w o p u s t k i . Z drugioj s t r o n y nie z a p o m i n a j m y , że o d d z i a ł y w a n i e K o ś c i o ł a w sferze powszechnie moralności cechuje również pogłębiająca się obowiązującej nieskuteczność. t y w n a l u b n e g a t y w n a w a r t o ś ć m o r a l n a ; d z i ę k i o k r e ś l o n e j walo­ Dzieje się t a k dlatego, iż n i e m o ż l i w o staje się perswadowanie ryzacji n o r m ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w s y t u a c j i , g d y „moralnej" uzyskały one sankcję światopoglądową. alternatywne P o n a d t o d z i a ł a n i a te p o w i ą z a n e s ą r ó w n i e ż ze s f e r ą symboliczno- (chociaż genetycznie p ó ź n i e j s z e , n a w i ą z u j ą c e d o ń ) f o r m y ś w i a t o ­ -komunikacyjną, bowiem ich wykonanie wyrażało akceptację p o g l ą d u , na dobre z a d o m o w i ł y się w ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h o k r e ś l o n e j w a r t o ś c i m o r a l n e j , z a ś w momencie jej odrzucenia m i e s z k a ń c ó w wsi i m o r a l n o ś ć , „ k a r m i ą c a s i ę " dotychczasowym pojawiały 228 i 15 wane b y ł y w oparciu o p r z y n a l e ż n o ś ć czy p o w i ą z a n i a z p o r z ą d ­ się c z ę s t o n i e i n s t y t u c j o n a l n e sankcje negatywne ze sposobem w a l o r y z a c j i religijnej ulega d e s t r u k c j i , g d y ż takiej �I d e s t r u k c j i ulega ó w d o m i n u j ą c y ś w i a t o p o g l ą d . B ę d ą c y w fazie rości sobie p r a w o do bycia rodzajem ś w i a t o p o g l ą d u „ z a s t ę p c z e ­ k s z t a ł t o w a n i a i k r y s t a l i z a c j i n o w y „ w e l t a n s c h a u n g " n a d a l nie go". jest o w y m nie uczestniczy się w religii, obyczaju, nie manifestuje „oglądem przynajmniej świata", któremu można by przypisać, w s p o s ó b r a m o w y , cechy specyficzne i o d r ę b n e „ R o b i ą c " folklor, e d u k u j ą c w zachowaniach tego typu, postaw w a r t o ś c i u j ą c y c h , ale jedynie p a r t y c y p u j e w k u l t u r z e artystycznej dla g r u p y l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j wsie. D e s t r u k c j i t a k ż e uległ ( m a m y t u , j a k w i a d o m o , całą s k a l ę —• o d „ n a t u r s z c z y k ó w " do dotychczasowy s p o s ó b u p r a w i a n i a e t n o g r a f i i ; zadaniem cyrkowych jącym się przed „ n o w ą etnografią" (cokolwiek to rysu­ określenie m i a ł o b y z n a c z y ć ) , jest c h o ć b y o d p o w i e d ź na pozornie proste zaiste, i podobających podobająca jest t a k a a nie i n n a ? A jeśli inna, to dlaczego ? Gdzie przebiega festowania respektowanego linia potraktowany demarkacyjna pomiędzy „świadomością lokalną" (vide: popisów folklor jest bezpieczny, bo to jest owa „ d o b r a t r a d y c j a " —>• k o l o r o w a , p y t a n i a : dlaczego ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i chłopską), a narodową? się najbardziej, g i m n a s t y k ó w z „ M a z o w s z a " i jemu podobnych). S t ą d się na z e w n ą t r z , a nie o b c i ą ż o n a p i ę t n e m jako światopoglądu, który „zacofany" czy mani­ mógłby być „tradycyjny" w sensie tradycji w rozumieniu Kuczyńskiego. Jest s w o i s t y m paradoksem r z e c z y w i s t o ś c i polskiej, iż m i m o totalnego n i e u w z g l ę d n i a n i a d z i e j ą c y c h s i ę , f a k t y c z n y c h p r o c e s ó w F o l k l o r i f o l k l o r y z m jest t o j e d n o c z e ś n i e sfera zjawisk po­ k u l t u r o w y c h we w s p ó ł c z e s n y m s p o ł e c z e ń s t w i e , odnosi się jedno­ z w a l a j ą c a m ó w i ć o o d r a d z a j ą c y c h się, resentymentach l o k a l n y c h cześnie sukcesy w t z w . perswazji k u l t u r o w e j o k r e ś l o n y c h , w y ­ —• „ r o b i ą c " folklor, pokazuje się swój orbis interior b r a n y c h i „ w y p r e p a r o w a n y c h " ze ś w i a t o p o g l ą d u t r e ś c i dziedzic­ strony t w a w s i . D o s k o n a ł y m tego p r z y k ł a d e m jest zjawisko znane p o d folklor z przekonaniem, żo oto na i c h oczach dokonuje się (czy dla uczestników orbis exterior, którzy z najlepszej „kupują" ów o k r e ś l e n i e m f o l k l o r y z m u . Jest t o p r z y k ł a d „ t r a f i e n i a " w t r a d y c j ę , t e ż m a j ą o n i w r ę k a c h ) t r a d y c j a w s i , regionu, etnosu wreszcie. skutecznego podsuwania przez p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą t r e ś c i , k t ó r e W szybko i n t e g r u j ą się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Dlaczego d e t e r m i n a n t a t r a d y c j i w procesie akceptacji t r e ś c i ś w i a d o m o ś c i tak w ł a ś n i e się dzieje? O t ó ż w r a m a c h d z i a ł a ń „ w omawianym zjawisku widać wyraźnie, jak zaznacza się temacie" -— o d w o ł u j ą c s i ę do j e j e l e m e n t ó w m o ż n a , j a k s i ę okazuje, edu­ f o l k l o r u perswaduje się (żo n a d u ż y j o m y tego słowa) m i e s z k a ń c o m k o w a ć m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w wsi w i c h w ł a s n y m dziedzictwie wsi p e w n ą w a r t o ś ć i c h dziedzictwa •— jest to jednak sfera, j a k kulturowym. się r z e k ł o , c a ł k o w i c i e oderwana o d tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u , się era p o s t f o l k l o r y z m u , a co za t y m idzie, dalsze ogniskowanie Obserwując t y m zakresie sytuację treści k u l t u r y widzimy, że j e d n a k wydaje się zbliża w k o n t e k ś c i e k t ó r e g o s t a n o w i ł a fragment i n s t r u m e n t a l n i e p o d ­ się na p o r z ą d k o w a n y ogólniejszej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a b y ł a respektowana swe m o ż l i w o ś c i , b ą d ź — co t a k ż e c z ę s t e —• p r o w a d z i ć do zjawisk wyczerpywać i s t a n o w i ł a p o d s t a w ę procesu k o m u n i k o w a n i a się. F o l k l o r y z m k a r y k a t u r a l n y c h . A l e to j u ż osobna o p o w i e ś ć . . . P R Z Y P I S Y 1 N a t e n t e m a t zob. c h o ć b y : J . Szmatka, Jednostka i spo­ łeczeństwo. 0 zależności zjawisk indywidualnych od społecznych, Warszawa 1980; patrz t a k ż e s y s t e m a t y z a c j ę zagadnienia w pracach J . K m i t y . Chodzi o jego p r a c ę Kategorie kultury średniowiecznej, W a r s z a w a 1976. W k s ą ż c e Problemy średniowiecznej kultury ludowej A . Guriewicz stara się j u ż raczej „ s k ł a d a ć " kategorie k u l t u r y — przechodzi zatem o d „ a n a t o m i i " do „ f i z j o l o g i i " roz­ ważań. Na t ę wulgaryzację połączoną z jednoczesną mityzacją badanej przez e t n o g r a f i ę r z e c z y w i s t o ś c i w s k a z u j ą c h o ć b y St. W ę g l a r z i Cz. R o b o t y c k i . Proces m i t y z a c j i d o t y c z y w r ó w n y m s t o p n i u t z w . t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j a k „ k u l t u r y ludowej w dobie p r z e o b r a ż e ń " . * J . K u c z y ń s k i , Postawy światopoglądowe chłopów, War­ szawa 1961, s. 9—10 J . K m i t a , Tradycja kulturowa a proces przemian świadomości społecznej, „ M ł o d z i e ż i W i e ś " , B/1986, s. 73—74 L . N o w a k , U podstaw marksistowskiej aksjologii. Warszawa 1974, s. 117 Należy jednak unikać błędu traktowania aktualizowanych przez i n f o r m a t o r ó w t r e ś c i k u l t u r y , a k t u a l i z o w a n y c h na potrze­ b y badacza, a r z e c z y w i s t ą „ k u l t u r ą o p e r a c y j n ą " p o d m i o t ó w społeczności chłopskiej. Partycypacja w kulturze „ t y p u l u ­ d o w e g o " przejawia się obecnie n a „ g ł ę b s z y m " poziomie, a n i ż e l i deklaracje przepytywanego na t a k ą t o a t a k ą o k o l i c z n o ś ć x - a ! Oba te p o j ę c i a w y s t ę p u j ą t u t a j w nieco z m o d y f i k o w a n y m , „ u m e t a f o r y c z n i o n y m " sensie. J . G r a d , Moralność — dziedzina funkcjonującego społecznie 2 3 5 6 7 8 9 światopoglądu, (w:) O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K . Z a m i a r a (red.), Warszawa 1985, s. 265—283 A . P a ł u b i c k a , Przedteoretyczne postaci historyzmu, War­ szawa 1984 Podobne stanowisko zajmuje S. Z a p a ś n i k twierdząc m . i n . , że człowiek ś r e d n i o w i e c z n y p r z y j m o w a ł p r z y r o d ę j a k o i n t e g r a l n ą część samego siebie, t o t e ż p r z y r o d a i s p o ł e c z e ń s t w o p o d l e g a ł y t e m u samemu ł a d o w i m o r a l n e m u . Rozdzielenie t y c h d w ó c h p o r z ą d k ó w n a s t ą p i ł o dopiero w X V I I w . i to w „ k u l ­ turze o ś w i e c o n e j " ; S. Z a p a ś n i k , Uschnięte drzewo (Europejszyk wobec przyrody), „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , n r 11/1974, 8.93—100 J . K m i t a , O kulturze symbolicznej, Warszawa 1982, s. 130 W s p o m i n a p t y m ' W . W i t o s p i s z ą c : „ . . . grzechem b y ł o p o ł o ż e n i e bochenka chleba do g ó r y plecami na stole albo ł a w i e , wzięcie do ust jedzenia przed u m y c i e m i pacierzem, patrzenie dzieci do s t u d n i , uderzanie k i j e m w o g i e ń l u b w o d ę , o g l ą d a n i e się w K o ś c i e l e , w y p r y m u ś n e u b i o r y i t d . " ; W . W i t o s , Moje wspomnienia, t . 1, P a r y ż 1964, s. 95 Szereg p o d o b n y c h p r z y k ł a d ó w p o d a j ą W . I . Thomas, F . Z n a n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t . 1, Warszawa 1976, s. 189—190. Z a c y t u j m y t a k ż e fragment z Konopielki E . R e d l i ń s k i e g o : „ T e g o k l o n a nie masz p r a w a t k n ą ć , zasrancu, c h o ć b y p a l i ć s ł o m o p r z y s z ł o , m ó w i ę , on m ó j b r a t ! (...) A c z y m majo z i m o w piecach p a l i ć ? G o t o w a ć , g r z a ć trzeba, trzeba i ś c i n a ć i to nie grzech. A l e bez p o t r z e b y drzewo ściąć a ł b o po­ k a l e c z y ć , o, grzech straszny!" (s, 7 1 , w y d . z r o k u 1974). Szerzej patrz: M . Wieruszewska-Adamczyk, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t . 13,1971 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d37928ab1c5cfe0e6adb6f131a3c0a2.pdf 27348f031b41a449f1a3299efd02bd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:244 Title A name given to the resource Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.378-391 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 379 RODERYK LANGE KINETOGRAPHY LABAN (MOVEMENT NOTATION) AND THE FOLK DANCE RESEARCH IN POLAND L The most ancient items about folk dances in Poland derive mainly from XVII and XVIII C sources. These are literary sources in which descriptions of dances are used as ornaments or metaphors. A separate set of sources are musical materials. New and new discoveries of the old music in Poland reveal peasant dances melodies in the contents of tabulators; they are often stylized. The XIX C brings in Poland a whole series of excellent positions with descriptio'll of dances. "Lud" (the Folk) of Oskar Kolberg! being the main one. In these publications dances are often considered as an equivalent folk culture factor in a set of the collected region materials or even in general characteristics of regions. But only some word descriptions may give instructions good enough to reproduce on this an approximate shape of a dance. In XX C till 1939 and after the war there appear many material monographs of dances, sometimes of the ethnographical monographs rank2• However the impossibility of catching a full movement from of dance material and in result the impossibility of making analysis of dance forms puts in fact the dance folklore problems on one hand on a margin of folkloristic musicology works and on the other hand on a margin of folk customs O. K O l b e r g, Lud ..., 1957-90 (The Folk. ed. 1857-90), R. H a r a s y m c z u k, Tańce huculskie, Lwów 1939. Towarzystwo doznawcze (The Hucul-Dances, Lvov 1939, Folk Lore Society). l 2 Lu- descriptions in ethnography. Very often the described dance forms unprovided with details and cut out of social and customary context may be helpful at their best only as a material for school and amateur club usage. The fact of unrevealed or wrongly carried off adaptation of authentic dance forms of folk dances for the amateur groups or stage usage makes worse the situation in knowledge of dance folklore. Distinction is much more obscured thanks to that various authorities give for example forms already transformed as typical ~md authentic. Only few authors appreciated duly the importance of exact delivery of dances information and in commentary they gave their strictures due to the material worked or published by themselves. Taking films of dances undertaken in Poland from time to time by some amateurs could not solve the problem because th~se works did not obey the methodical scheme and were not carned out systematically in the whole country and also because of t~e fact that the film band may be of any help only for a choreolog1st like a tape recorder for a musicologist. But these helpful means will never stand for a full graphic notation. It is difficult to imagine presently the work for example of a musicologist without music notes. From the above lapidary introduction one may conclude the situation in the field of knowledge and works of dance folklore in Poland was shaped in a way similar to many other countries of Europe. The basic change of this situation was brought up in 1937 by works carried on in Warsaw University Ethnographical Department. Then were published some chosen facts in the field of Polish dance folklore drawn on the map. (Vide: the annexed map of folk dances rhytms disposition in Poland). In the same time a set of models illustrating some chosen fragments of Polish dances was exposed in the Polish pavilion on the world exhibition in Paris. Below the plates there were placed melody notations and graphic notations of dance forms by means of Laban-Knust method made by prof. Stanisław Głowacki. These were thE: first kinetograms of Polish folk dances and in general the £irst �381 380 kinetograms ever exposed in a world exhibition. The second world war destroyed entirely the achievements in this field. There were left only several reproductions of these works in Polish editions and some materials in foreign collections (e. g. Archives Internationales de la Danse - Paris, Kinetographisches Institut Folkwang Hochschule - Essen Werd:en). Plate 2. The picture from one of the plates in the Polish pavilion on the World Exhibition 1937 in Paris. (From the Co1lection of the Kinetographisches Institut-Folkwang Hochschule Essen-Werden Germany). In 1954 there was created a section of dance folklore researches in Toruń ethographical centre. Later on basing on these enterprises there was created The Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń being the only one till now official section of this type in Poland. Starting the work organisation there was composed an ethnographical inquiry for the dance folklOl'e researches and there was stated the method of investigation taking the dance phenomenon in a historical aspect on the social and customary background*! These materials have been published and in this way made accessible to the persons in concern. R. LANGE, Taniec ludO\vy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu (Folk Dance in the works of the Ethnographical Museum in Toruń) 1960. Plate 1. Both dance movement versions of kujawiak shown on the musical rhytmics backgroumd in various conceptions. �383 382 Kinetography Laban was introduced as a means of movement notation following thus the tradition of dance folklore researches in Poland. Further on in 1958 there was created also with the help of the Ministry of Culture and Art section (CPARA) the five years study of kin eta gra phy, for future collectors of folk dance, preparing lectures, exercises and instructive materials. 10 persons are just finishing the study this year (some of them begin the didactic work in this field). Besides the own field investigations the Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń has consulted also and conducted since 1960 the works of a small group of people gathering materials in the country to dance folklore. The result of this action is a set of publications being actually prepared to print. All of them are provided with kinetograms. These works, what is very important, were uniformly dj.sposed in the respect of method and success!vely adjusted, thus there were obtained comparable materials from various regions of the country. Some amount of single kinetograms of Polish folk dances was meanwhile prepared to print too. Thus unexpectedly and almost on a margin of other ethnographical works of an already established tradition of investigation there appeared actually in Poland a germ of seriously intended inquiring works on dance folklore taken as an independent chapter in ethnographical works. was spread all over the country. Later schools adapted it to their Gwn usage as well as Academies of Physical Training, the dance teachers and the theatre. So far as the court and ball-room form has had comparatively many descriptions especially in a popular instructive literature - the country form, original in a way to this II. Passing to the technical problems a fragment of works carried out in Toruń centre regarding the appointment of the form of one of the Polish folk dances - kujawiak will be presented on a single example. The dance kujawiak derives from C u i a v i a, a region situated between Great-Poland (Wielkopolska), Masovia (Mazowsze) and Pomerania (Pomorze), the land of Dobrzyń and Chełmno. This originally country dance passed with the time to a dance repertory of manors and ball-rooms, and transformated l\'Iap. 1. The range of occurance of kujawiak in Poland. 1. regions in which kujawiak does not occur or there is no evidence of this occurance; 2. regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance; 3. regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. �384 385 dance, has not been recorded if a few general characteristics made in word description are not taken into consideration. The field investigations concerning the folk dance in C u i a v i CI carried out in 1954-60 in Toruń centre enabled in result the fixing of the form and specific rhytmics of this dance in its country version. In both forms kujawiak is a round dance performed in couples around the common axis on a circle line. However at the further comparision of both the forms a difference in tempo and rhytm may be observed at ance. Kujawiak performed in C u i a v i a is quicker than the dance "k u j a w i a k" kno\VTI through the country as one of the "national" dances. The rhvtmics of the former is very changeful in comparision to the sm~oth rhytmics of the later. The country kujawiak has neither such a simple appearance in movement construction or a pseudo-lyric broad character aspect as it assigned to have thanks to the knowledge of court and ball-room kujawiak. Passing to the analysis of movement material we shall tako into consideration the step of both forms of kujawiak performed by a single person (not in a couple). During one bar three steps are made (feet movement connected with change of the weight) with a simultaneous rotation for about 0 180 round one's axis regarding the entering position and a movement along circle line. The full cycle of this p a s takes 2 bars - or the full rotation of a ąancer. In a country form of this dance, admitting in these investigations the % metrum as a base one can succeed with a great difficulty in catching the time of the first change. Its value balances between till The third change is generally one and easy to catch and lasts during } The last value ) fills the deliverance of the unburdened foot combined with a simultaneous shifting of the foot along the floor. Particular proofs of these executive fragments conceptions are presented on the enclosed kinetograms (I, II, III) of variants concluded from a great amount of recorded examples. There is no question we have to do with a fact of movement improvisation adequate in relation to characteristic executive manner in cuiavian music (mainly t e m p a l' u b a t a and increase or decrease of tempo even during a short melody section) preserving simultaneously the accord of movement and melody image in the rhytm aspect. Owing to the results of an analysis precisely carried out by ~-}j-) '-" in different individual interpretations and additionally in relation to the different in aspect of rhytmic composition melodies making the acoustic background of this dance. The second change during a bar occurs in dependence on the time of duration of the first movement unit in a meaSUre from . o .~_.- Plate 25 : 3. Kinetograms (R. Lange) showing various performances ce step of kujawiak in its village version. of the dan- �;386 387 musicologists on the subject of musical rhytmic~ of this dance3 and shown in a modern transcription of the melody in further course of deliberation we must take into consideration the fad that % rhytm in consequence of rhytmic-agogic changes influenced by t e m p a r u b a t o passes into rhytm of %r;. The possibility of such a rhytmic conception proposed by the authors of this transcription and made by them with regard to the specific executive features of a cuiavian musician or singer is fully confirmed in observations of movement scheme of cuiavian step given by country dancers (kinetogram IV). This solution explains convincingly the prolongation of the first movement unit within a bar in comparison to the rest which can be observed in performance of a dancer. It was so difficult to fix the moment of the second change and its time on account of a continuity and fluidity of movement within a measure during the performance of this dance with its whimsical rhytmical appearance at the same • I ? I Ol (J ~¢'; I Y ¢:~ J Plate 5/16 j J 4, fig. IV. Kinetogram (R. Lange) of the dance step of kujawiak in meas ure; fig. V. Kinetographic transcription of kujawiak dance step (R. Lange) in its version of a "national" dance, S a b i e s c y M. i J., Tempo Tuboto u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. (Tempo rubato in the Music of Chopin and in the Polish Folk Music), Muzyka, Warszawa 1960, nr 3. 3 time (Vide kinetograms I, II, III). Only during a confrontation with this proposal of rhytmic conception in music course this compound movement picture of kujawiak step grows justified and evident. ' Further on we give a kinetographic transcription of relatively precise word description4 of kujawiak steps in its version of a "national" dance. It is the most popular scheme (nota bene the dance is there in % rhytm) (Kinetogram V). A special stress is not needed to show how much this version of the d:ance differs from the former one. Even a rough comparison of kinetograms though from their graphic picture aspect shows us great differences between these examples, even so far that strictly speaking we should talk about two different dances. Results of the above considerations are shown on the enclosed table. For example there was used the transeribed melody already mentioned analysed in musicological aspect. The first line of the table gives the melody scheme in % rhytm. The melody presented in such a way enables the reproduction of movement version of "national" kujawiak. The second line of the table gives the above spoken kinetographic step transcription of this version of the dance. (The rhytm of 3/4 is consequently changed into % for comparative analysis sake). In continuation of the table there follows the conception of the real performance of the same melody by means of notation introduced nowadays by the musicologists to catch specific executive features of country musicians. Below the table shows the possiblity of rhytmic conception proposed after careful rhytm analysis of melody performed in this way. At last at the bottom the table gives the kinetogram of the kujawiak step scheme in its country version of C u i a v i a, with consequent change of the scale in kinetogram only. In this way it is possible to observe both the dance movement versions on the musical rhytmics background given in various conceptions 4 Cz. S rok a, Metrum muzyczne jako czynnik normujący różny krok taneczny kujawiaka i tanga. Kultura fizyczna 1962/5. (The Musical Metrum as the moment forming in a different way the dance steps of kujawiak and tango), Kultura Fizyczna 1962/5. �388 vertically on the table. It is not necessary to stress it extra that so intended corresponding combination of movement and musical motifs was enabled only due to the usage of kinetography. In the face of these materials the earlier word descriptions of the dance get only now clear and legible (e.g. Kolberg's word comment in "Lud" to the cuiavian dances) because they are completed with background elements in the form of exact movement flow notation. III. As to the other inquiring problems for example: the range of occurance of kujawiak in Poland the enclosed map presents the results of these investigations. However a great stress must be put here on a hypothetics of this design. The sources being at our actual disposal are very uneven and so different as to their proof value that sometimes it is difficult to conclude even approximatily does kuj a w i a k in some region occur or not. To get some data the materials obtained in region investigations were analyzed as well as all the accessible printed sources which throw a light upon the problem of musical andl dance repertory of each Polish region. Generalizing the results of analysis of gathered materials the separate ways of hatching the map is accepted for: a) regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance in a traditional repertory of the village. b) regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. c) regions in which kujawiak does not Occur or there is no evidence of its occurance meanwhile. However only the field investigations coordinated and standarized will make accurate the reported here proofs of the k uj a w i a k occurance range statements and in some cases will determine definitively contradictions existing in presently held knowledge on this subject. Nevertheless the map even in its present state showing the Folk dance rhytm disposition in Poland triangles - 2/4, 2/8 etc. rhytm. Red wheels - 3/4, 3/8 etc. rhytm. :Ylan worked out at the Warsaw University 1937 under the guidance of p'rof. Dr C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz. Ed.: Arkady, 1937/5. Black �389 occurance range is very interesting for an ethnographer observing the occurance of other folk culture products. Very remarkable are here coincidences with the results of other musicologic folklore serchings too. Because kujawiak formes cover here a part of the country in which dances of mazurka rhytms are prevailing (kujawiak - mazurek - oberek). The ranges of occurance of the remaining dances of this group in Poland seem to apear quite interesting. Also maps of other aspects of dance folklore would be of a great eloquence here (e.g. dances of magic or ritual character). The above spoken examples represent some proofs of considering the dance folklore as a product of culture, as an equal factor of this culture in historically taken ethnographical frames. To obtain a full identification of particular dances their forms, variants etc .... an exact knowledge of particular variants movement forms is needed. Neither the changeable unsteady name of a dance, nor the accompaning it melody can be taken here into consideration as the only criterion of identification. They may complete only the knowledge about the dance the more so that many investigators quote the observations showing the influence of movement form on musical rhytmics formation of musical form rhytmics and musical repertory choice dependence on local taste and likings of country dancers. Therefore it would be rather difficult to omit the movement form of a dance as a base in all investigations concerning the folk dance in future. kujawiak IV. We limited the above considerations purposely to the problem of one Polish dance and in fact to only its essential movement form. It must be said however there is no doubt they concern the much wider problem namely the examination of dance folklore on the whole. Undoubtedly the general moment in investigations is the problem of uniform inquiry procedure method. The comparable materials only may provide some contribution into further and �391 390 wide apprehended dance folklore investigations. The dance as an object of culture cannot be torn out of cultural context during investigation. For seriously apprehended ethnographical investigations the record of even most beautiful movement form of a dance lacking any documentation cannot represent any serious value. However the most important thing is the knowledge of dance form which is complete only while the course of a dance is recorded on paper in a similar way as music by means of note writing. Only then the particular variants may be really compared one with the other. Nowadays it is impossible to speak about an objectively meant, scientific work on the folk dance subject without a possibility of making analysis of its most essential stuff - its movement aspect. Only the movement aspect may be a basic moment for those designs on condition that it will be uniformly recorded in graphic notation considering the continuity of movement flow, its three demensions and timing. Such a movement writing predisposed to these designs for sure is Labans Kinetography the more so that the structure of this writing enables putting the kinetograms under the note melody record. HRlOT B CBOI1X TPYiWX Ha3bIBaeMYI0 TOPYHCKI1M l\eHTpO:\L carnIe npoJJ;ecca JJ;a'-ll1 tP0PMbI B HaCTORll\eM: CTaTbe Onl1CbIBalOTCR HOBbie rpatpl1'-1eCKI1M: JJ;eHTp B TOPYHe pa3pa60TaJl JlI1CT 11 MeTO,l\ I1CCJIe,l\OBaHI1i1 O tPopMax rO,l.\a pa60TaeT ll.\aHClH B Ha 3T0i1 3THOrpl1tPM'ieCKOro rO,l.\apH TeppMTOpt'll1 OTpaCJII1, MY3eH 11 ony6Jll1KOBaJI nl1cl1 ero IIOJIbIl111 rpynna nOCTOIHIHO B TOPYHe. COBell\aHCb Pa60Ta 6blJTa C MaTepl1aJIbI. Bce 1960 OT,l1eJIermeM TaHJJ;a KOOP,l\I1HOBClHa11 6JIa- YHl1tPl1JJ;l1pOBaHl-IOMY MeTO,l.\y I1CCJIe,l\OBaHI1M MOlKHO 6blJIO '-Il1Tb CpaBHI1TeJlbHble C JlEO,l.\eM, Cnel\}laJII13I1pylO- Y'-laCTHl1KI1 3TOt'1 aK!.\HI1 nOJIynpl1:\1e- npI1BO,l.\I1T onl1TPY,l.\HOi-i:3a- O,l.\HOrO113 nOJIbCKI1X TaHl\eB TaTbl Ha npl1MeHeHl1lO cpaBHI1TeJTbHblM CTpaHe B tPOPMbl Ka'-leCTBe 3Toro rpatPl1'-1eCKI1 ,l.\epeBeHcKoi1 np0l13Be,l\eH pa. BceM pa3Hble MO:;KHO 6blJIO HI1H B BJIaro,qapR 3ane'-laTJIeTb Y,1\aJIOCb ·l'aHI~a. TaHJJ;a - BbIJIO ::lTC ,l\Be 3TOMY ~1eTO,qy 3a- CJIO)KHbIM npOllecc ,l\BI1)Ke- BepCI1I1, Ha6JllO,lIaeMoi-i: B KYHBI1I1. AHaJII1J MeCTHOM MaTepl1aJle, coopaHHOM ,l\OcTynHbIx B npOt'l3Be,l\el-II1M n03BOJIReT pacnpocTpaHeHI1R lim, Ha Jlpl1JlaraeMOM '-ITO nOKa3aHO B 3Toro "HUpO,l\HOrO" TaHl\a. TeTt'I'-IeCKI1M paMoH KOHe'IHblX po,!\a Kl1He'1'Orpac]:JHl1 aHaJIl13 1954-1960 r.r. BbIBo,l\ax <popMa yMOJI'IaTb 3JIeMeHTa B KoeM Teppl1TOpl111 IIOJIb- ynYCTI1Tb npl1 np0l13Be,qeHI1I1 ,)Toro ,qBI1)KeHI1R, 0iJ,HOBpe~1eHHO OCHOBHblM Kpl1Tepl1eM TaHl\OBaJlbHOrO CJly'-lae rl1no- BapbRHTa. CTpyKTypbI AHaJIl13 11,l\eH- TaHl\::l He ,l\BI1)KeHI1II, OCHOBHoro TaHJJ;a. CI1CTeMa JIaoaHa, TaK npe,l\onpe,l\eJleHHoi1 3anl1Cl1 KaK tPOJIbKJIOpOM, Ba)KHble 113MepeHl1H 11 pervrcTpl1pYR Boo6pa3vrTb 6bI He C nOJlHOM rpatPJ1'-1eCKOM npOTeKalOlilero MaTepl1aJla HeocnopvrMbIM TPY,l\OB Ha,l\ Y'-lvrTbIBaJlI1 ero MY3bIKOJlOrl1l1. RBJlReTCR B I1CCJIe,l\OBUHI1RY.Ha,!l HOTHOM 3anvrcblO cpaBHeHI1R OCHOBaHl111 nOJIHOM rpatPl1'-1eCKOM no B HenpepblBHOCTb Ka:lkeTCR ce6e KI1HeTorpatPl1R, 3a- ,l\BI1)KeHI1R: npO,l\OJl)KI1TeJlbHOCTb BpeMeHl1, COCTaBJIeHHble MaTepvraJlOM. KOTopble Ha3bIBaeMaR Cpe,l\CTBO 3anl1Cl1 3ane'-laTJleBaR tPaKTOpbl B03MO)KHOCTb np0113BeCTl1 B TpY,l\aX 'ITO O tPopMe ,qBl1)KeHI1R ,l\O:;KHa 6blTb Tl1qJl1Kal\1111 KaKOrO-HI16Y,l.\b MO)KeT HI1 '1'aHJJ;a Ha aBTO- yJlOBt'lTb KapTe. KOHCTaTl1pyeTcR, I1CCJIe,qOBaHI1i1 HeJIb3R 3an11CaHHoM. 3'1'oro TaK:;Ke 6blJI Pe3YJlb- MY3bIKOJlOrl1'-1eCKI1X I1CCJle,l\OBaHI1MnO,l\TBep)K,l\aIOT Ha6mo,l\eHlul AHaJIt'l3 TaK)Ke BonpocHbIi1 TaHl-\OBaJIbHOrO tPOJIbKJTOpa. npl1Mepa BbIRCHeHl1eM BO 3blKaJIbHbIM 3THO- c T<lHl\yeMbIM COBeprneHHO 6JIarOJJ;apR HI1H. KI1HeTOrpaMMbI, I1CCJle,l\OBaTeJlbCKl1e CHoc06bI, Ka'-!eCTBe '-ITO KYRBHK, np0l1CXO,l\Rll\I1t'1 U3 KYRBCKOM ,l.\epeBHI1 11 XyRBRK, xapaKTep, 113Y'-IeH111OHapO,l\l-IOro TaHJJ;a B IIoJlbIl1e. B onpe,!\eJIeHO, Ha B TPY,l\aX no aB'1'Op TaK TO:lKe tPopMaJIbHblM rO,l\HH HeJIb3H npl1MeHReMble olIa6aHCl, MMeHHO Tpl1 CO,1\eplKaHl1e P. "KyRBRKa". TaHi\OBaJIbHbIM KpaTKoe 3aTeM l1CCJIeJJ;OBalil1M, CBR3aHHblX ,l.\Bl1lKeHI1M 11 pacnpOCTpaHeHI1H nl1CI1 caMbIe KJiHETOrPAcf>JiH JIABAHA (3AIIJiCb )J;BJi2KEHJi.lf) Ji JiCCJIE)J;OBAHJiH no BOIIPOCY HAPO)J;Horo TAHIJ;A B IIOJIbllIE 3anl1Cb BBeJJ;eHHYIO 11 npOnaraH,1\l1pOBUHHYlO np0l13BeCTI1 Hal160JIee P. JIHHrE nOJTHYEO rpatPl1'-1eCKYEO KI1HeTorpatPl1lo, 3anaCH TaK, ,!IBI1:;KeHI1HC My- yTBep)K,l\eHvre, TaHl~eM, tPOpMbI ,l\BI1:lKe- MeJlO,l\vrM ,l\alO'!' '-ITO ce- J1MelOll\I1X Hay'-lHblM B aHaJll13e KaK MaTepl1aJla 3TO npaKTI1KyeTcR � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da2f839013590c8d602ebe5517367018.pdf 72d1cbb722a697935aa535c7d3a3b46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6174 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Kirgizja małżeństwo porwania kobiet Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5759 Title A name given to the resource Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.263-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mroczkowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 JOANNA MROCZKOWSKA Instytut Badań Interdyscyplinarnych Artes Liberales Uniwersytet Warszawski KIRG ISKIE M AŁŻEŃSTW A PRZEZ PORW ANIE DO ŚW IA D C ZEN IE CZASU, KO LEK TY W N O ŚC I I PRZEM OCY Wprowadzenie Turysta czy podróżnik, planując podróż do danego kraju, sięga przeważnie po przewodniki i zapoznaje się z podstawowymi informacjami na stronach inter­ netowych. Jeśli zamierza odwiedzić Kirgistan1, napotka zdjęcia gór i opisy ko­ czowniczych tradycji tego kraju. Przewodniki zachęcają do pobytu w jurcie czy do odbycia górskich wędrówek. Możemy przeczytać informacje o burzliwych wydarzeniach politycznych, niedawnych rewolucjach i rodowych układach. Wśród tych wstępnych wiadomości, które prezentuje się potencjalnemu turyście, są i wzmianki o pewnym zwyczaju przedstawianym diametralnie różnie: jako ginąca lub odradzająca się tradycja. Jest to - spotykany również w Kazachstanie, Uzbekistanie, a w nieco odmiennej formie także w Chinach - zwyczaj porywania kobiet. Udokumentował go Peter Lom w filmie Ala Kachuu: Bride Kidnapping12, wyświetlanym między innymi w programie Discovery, pokazywanym też w Pol­ sce podczas przeglądu filmowego Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka „Prawa człowieka w filmie”. Stąd właśnie dowiedziałam się o tym zjawisku i o jego złożoności. Porywanie kobiet w Kirgistanie służy zdobyciu żony. Zwyczaj ten opisywany jest przez niektórych jako pewna forma obrzędu weselnego czy gry, przez innych jako dramat kobiety, przejaw przemocy łamiącej prawa człowieka. Charaktery­ styczne jest natomiast to, że Kirgizi m ówią o nim jako o „tradycji” czy „oby­ czaju”. Współczesne kirgiskie media niejednokrotnie opisują porwania, które są skądinąd, przynajmniej oficjalnie, potępiane i penalizowane przez państwo. W niniejszym artykule analizuję pewne aspekty tego kontrowersyjnego zwy­ czaju. Jest on niezwykły ze względu na częstość występowania; ponadto praktyka ta, choć oceniana negatywnie przez dużą część kobiet, w skali społecznej należy 1 W latach 60. XIX w. tereny dzisiejszego Kirgistanu dostały się pod wpływy, a następnie pano­ wanie rosyjskie, a po rewolucji październikowej weszły w skład Związku Radzieckiego. W 1991 roku Republika Kirgiska uzyskała niepodległość. 2 Tytuł oznacza, po kirgisku oraz po angielsku, „porwanie panny młodej”. �264 Joanna Mroczkowska do akceptowalnych zachowań prowadzących do zawarcia małżeństwa. Według danych Russella Kleinbacha, około połowa wszystkich kirgiskich małżeństw za­ wierana jest poprzez porwanie. Z tych porwań około dwie trzecie następuje bez zgody dziewczyny (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233). To wszystko spra­ wia, że porwania są zagadnieniem prowokującym wiele pytań. Nie podejmuję się całościowej analizy zjawiska, nie mogę też przedstawić wy­ czerpująco zróżnicowanych okoliczności i uwarunkowań porwań w Kirgistanie3. Staram się natomiast opisać to, co uważam za trzy kluczowe współrzędne porwań: ich aspekt czasowy, kolektywność oraz przemoc. Terenem moich badań, których wyniki są podstawą tego opracowania, była północ Kirgistanu: miejscowości Tałas, Czołpon-ata (położona nad jeziorem Issyk-kul) oraz stolica kraju - Biszkek4. W Republice Kirgiskiej językiem rosyjskim posługuje się do tej pory większa część ludności. Nawet Kirgizi często lepiej niż kirgiskim władają językiem rosyjskim, co pozwoliło mi na przeprowadzenie badań właśnie w tym języku5. Ogólna charakterystyka zjawiska porwań we współczesnym Kirgistanie Terminy używane do opisania porwań Rozmawiając w języku rosyjskim, nigdy nie spotkałam się z określeniem „porwanie” (ros. pohisenie). Słowo to usłyszałam w trakcie moich badań tylko raz - podczas rozmowy z pracownikiem fundacji zajmującej się w alką z porwa­ niami. Użyte ono było wtedy jako kalka z artykułów o prawach kobiet, słowo 3 Z braku miejsca oraz dla zachowania klarowności wywodu ograniczę się tutaj do wymienienia kilku ważnych publikacji dotyczących zjawiska „małżeństw przez porwanie” na tym terenie. Opis tego zwyczaju oparty na przekazach historycznych znaleźć można w pracy klasyka etnografii kirgiskiej, S. Abramzona (1990: 245 i n.). L. Handrahan opisuje zjawisko tak z perspektywy historycznej, jak i współczesnej (Handrahan 2000, 2004). Na szczególną uwagę zasługuje obszerny artykuł C. Werner (2004), poświęcony analogicznemu fenomenowi na sąsiadujących z terenem moich badań obszarach południowego Kazachstanu. 4 Badania prowadziłam w czerwcu i lipcu 2005 r. w ramach stażu naukowego, ufundowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, związanego z projektem badawczym „Współcześni miesz­ kańcy Kirgistanu”. Możliwe były one również dzięki pomocy Fundacji Universitatis Varsoviensis oraz Koła Naukowego Studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskie­ go. W oparciu o wyniki badań napisałam pod kierunkiem prof. Jerzego S. Wasilewskiego pracę magi­ sterską obronioną w Instytucie Etnologii i Antropologii UW w 2009 r. 5 W czasie rozmów posługiwałam się także ważniejszymi terminami w języku kirgiskim, które odnotowuję w niniejszym artykule. Wszystkie słowa w oryginale zapisywane cyrylicą - czy to rosyj­ skie, czy kirgiskie - transliteruję przy użyciu międzynarodowej normy ISO 9 (http://www.iso.org/ iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=3589). Norma ta została przyjęta jako Polska Norma PN-ISO 9 obowiązująca od 1 lutego 2000 r.: Transliteracja znaków cyrylickich na znaki łacińskie. Języki słowiańskie i niesłowiańskie (zob. http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629694). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 265 z języka oficjalnego. W rozmowach z Kirgizami słyszałam raczej eufemizm „kraść” (kraza nevestki, u Kirgizov kradut devuśki itp.). Porwania kobiet nazywa się w języku kirgiskim (kyz) ala kaćuu. Czasownik al- oznacza „brać”, „wziąć”, na przykład algan to dosłownie „wzięty”, „wzięta”, co również oznacza „mąż”, „żona”, a wyrażenie kyz al- - „brać dziewczynę” - pokrewne jest naszemu „brać za żonę”6 (Udahin 1999: 43, 476). W dokładnym tłumaczeniu samo słowo kaćuu to imiesłów i bezokolicznik pochodzący od słowa kac-, które oznacza „uciekaj”, „unikaj” (Udahin 1999: 362). Funkcj onuj ąrów nież wyrażenia takie, j ak alyp kac-, czyli „wziąwszy uciekać” lub ala kaćty kyl, czyli dosłownie „uciec po zabraniu”. Te wyrażenia w słowniku kirgisko-rosyjskim tłumaczone są terminem umykał’, który oznacza „porwać na­ rzeczoną w celu zawarcia małżeństwa”, oraz utasit’, oznaczającym między inny­ mi „porwać”, „zabrać”, „zaciągnąć kogoś siłą”, a potocznie - „wykraść” (Udahin 1999: 361). A zatem wyrażenie ala kaćuu sugeruje: po pierwsze, zabieranie komuś cze­ goś, odebranie własności, po drugie - szybkość i tempo, i po trzecie - oszustwo i spryt. Mówi ono bardzo dużo o znaczeniach przypisywanych porwaniu i jest ważne dla zrozumienia tego fenomenu. Słowo „ukraść”, tak popularne (w języku rosyjskim) dla określenia tego zwyczaju, jest jego uproszczeniem, które zawęża znaczenie do jednego tylko aspektu - odebrania „własności”, czyli dziewczyny, jej rodzicom. Akt uprowadzenia Porwanie służy zawarciu małżeństwa, jego przebieg jest podporządkowa­ ny głównie celowi, którym jest zdobycie żony, tym samym nie zawsze można mówić o pewnej stałej „rytualizacji” tej tradycji. Porwaniem może bowiem być umówione w tym celu spotkanie z dziewczyną i wspólna przejażdżka samocho­ dem do niespodziewających się niczego rodziców przyszłego pana młodego. Może nim być także zaplanowane przez mężczyznę i jego kolegów uprowadzenie dziewczyny, na którą w jego domu czeka już przyszła teściowa, nowa rodzina, a często również mułła (kirg. moldo). Nie można więc mówić o „wersji idealnej” czy też o scenariuszu porwania, można natomiast spróbować opisać najczęściej występujące sposoby uprowadzenia i wyodrębnić pewne najczęściej pojawiają­ ce się elementy. Warto zauważyć, że warstwa znaczeniowa „małżeństwa przez porwanie” jest niejednokrotnie pewnym przeformułowaniem lub zapożyczeniem z o wiele bogatszych znaczeń obrzędu towarzyszącego małżeństwu bez porwania (za zgodą rodziców obydwojga oraz samych młodych). 6 Słowo k yz znaczy: dziewczyna, panna, narzeczona, panna młoda (Udahin 1999: 152, 476). �Joanna Mroczkowska 266 Porwanie, w jego wersji „nieumówionej”, polega na uprowadzeniu dziew­ czyny przez chłopaka - potencjalnego pana młodego. Przeważnie planuje on je wcześniej, najczęściej z kolegami, ale często również z całą rodziną, która sama namawia syna, by wreszcie znalazł sobie żonę. Co interesujące, w wielu przypad­ kach osobą, która najbardziej obstaje przy porwaniu, jest matka chłopca, która sama w przeszłości mogła być ofiarą porwania. Zazwyczaj inicjatorem jest rodzina, bardzo rzadko chłopak. I przede wszystkim, zazwyczaj matka. Bo matce zależy, żeby jej obowiązki wykonywała synowa (N.A., kob., ok. 351., Biszkek). W samym akcie uprowadzenia mężczyźnie pom agają najczęściej jego kole­ dzy, rzadziej krewni, a jeszcze rzadziej krewne lub koleżanki. Nie wypada, aby mężczyzna już żonaty uczestniczył w tym przedsięwzięciu; jest to raczej sprawa kawalerów. Chociaż zazwyczaj w porwaniu nie biorą udziału dziewczęta, chło­ pak nieraz zabiera swoją kuzynkę czy koleżankę, by podkreślić, że ma dobre, poważne zamiary, by zmniejszyć strach swej „narzeczonej” lub po prostu - „by było jej raźniej”. Opowiadano mi również o przypadkach, gdy koleżanka (pory­ wacza lub dziewczyny) pomagała w uprowadzeniu, oszukując potencjalną pannę młodą, na przykład prosząc ją, by wyszła na chwilę na ulicę. W ogólnym zarysie porwania opisywane były przez moich rozmówców na­ stępująco: Dziewczyna zostaje porwana najczęściej z ulicy, gdy wraca ze szko­ ły, z zajęć na uczelni albo z pracy. Na ulicy podchodzi do niej kilku młodych mężczyzn i siłą wciąga do samochodu, którym przyjechali. Równie częste bywa oszukanie dziewczyny, na przykład propozycją podwiezienia lub umówieniem się z nią na wspólne odwiedziny u znajomych, które faktycznie okazują się po­ rwaniem. Do uprowadzenia wykorzystuje się samochód chłopaka lub jego kole­ gi, ale nierzadko wynajmuje się w tym celu taksówkę. Należy dodać, że bardzo często porwanie dokonywane jest pod wpływem alkoholu, co jednak nie oznacza, że w takim stanie podejmowana była o nim decyzja. W domu porywacza Dziewczynę zawozi się do domu rodziców chłopaka lub jego krewnych. Tam zazwyczaj oczekuje na nią jego rodzina. Krewne porywacza przekonują dziewczynę, by zgodziła się zostać jego żoną, a kandydatka na teściową próbuje nałożyć jej na głowę białą chustkę, która jest znakiem zgody na małżeństwo. O dziewczynie, która pogodzi się z losem i po­ stanowi zostać w domu porywającego, mówi się: „dała sobie założyć chustkę” (Udahin 1999: 261). Do domu przyszłego męża dziewczyna powinna wejść już w chustce - w praktyce jednak bardzo często dopiero w domu udaje się nakłonić �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 267 dziewczynę do jej założenia. Kolor chustki ma oznaczać czystość dziewczyny, sama chustka znamionuje natomiast kobietę zamężną, ale nie tylko - jest bo­ wiem również symbolem szacunku, jaki młodzi obowiązani są okazywać star­ szym. Nierzadko można zaobserwować w miejscach publicznych dwie kobiety - teściową i synową - z których tylko młodsza nosi chustkę. Nałożenie chustki oznacza więc również zgodę dziewczyny na podporządkowanie się swojej teś­ ciowej i rodzinie. Zanim ona przestąpi próg domu swojego narzeczonego, powinna wyjść z domu teściowa i nałożyć jej chustkę. A potem, zanim panna młoda wejdzie jeszcze, teś­ ciowa wynosi takie topione masło - obowiązkowo tym topionym masłem częstuje swojąprzyszłą synową. To znak tego, żeby życie było jak masło. Jak masło dobre. Tak, koniecznie częstuje teściowa tę przyszłą synową topionym masłem i zakłada jej białą chustkę, właśnie żeby życie było u nich białe, żeby wszystko było w po­ rządku (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Każda kobieta kirgiska ma w domu dziesiątki chustek; jest to najbardziej popularny prezent, jaki można kobiecie podarować przy każdej właściwie oka­ zji7. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi, jak ą przywiązuje się do nich wagę: Babcie, wiesz, ile mają chustek?! I 100 mogą mieć! Jak starsze babcie umierają, to w jurcie się te wszystkie chusty kładzie. Jak ma córki, to im się część daje, po 10 może. A tak to pozostałe się kładzie. Że ona taka była, ta babcia (D.S., kob., ok. 301., Tałas). Wypowiedź ta pokazuje, że chustki stanowią swego rodzaju symboliczną walutę kobiety. Ich ilość świadczy o tym, „jaka to była kobieta”. Tak jak córki dziedziczą po matce pewne cechy charakteru czy umiejętności, tak dziedziczyć m ogą również, po jej śmierci, część tego „kapitału”. Dodać trzeba, że podczas ceremonii ślubnej goście również ofiarowują pannie młodej chustki. Im liczniej­ sza i bardziej wpływowa jest rodzina oraz im więcej osób zaproszonych jest na wesele, tym więcej chustek uzbiera panna młoda. W tym kontekście, nałożenie młodej dziewczynie chustki staje się wyraźnym znakiem jej wejścia do nowej rodziny. Fakt, że chustka nakładana jest właśnie przez kobiety z tej rodziny, świadczy, iż przyjmują one dziewczynę do swego grona. Jest to przejście w zupełnie nowy świat: w świat życia mężatki, w świat innej rodziny i innych kobiet. 7 Chustki noszone przez kobiety w Kirgistanie bardzo przypominają te spotykane dawniej w pol­ skich wsiach - są kolorowe, z cienkiej lub trochę grubszej tkaniny, nieraz z frędzlami, zwykle z nadru­ kowanymi wzorami, często kwiecistymi na czerwonym tle. W sklepach z pamiątkami sprzedaje się je jako typowo kirgiskie. �Joanna Mroczkowska 268 Po nałożeniu chustki porwana dziewczyna zasadniczo powinna zostać już w domu porywacza. Nawet ta, która nie akceptuje zaistniałej sytuacji, ma już małe możliwości jej zmiany. Dlaczego porwane zostają? Porwana dziewczyna, która odejdzie z domu porywacza, przynosi w ielką hań­ bę swojej rodzinie głównie dlatego, że ludzie będą mówić już o niej jako o tej, która „pobyła z mężem”. Jej szanse na powtórne zamążpójście będą mniejsze. Do tej pory zdarzają się przypadki, że rodzina, z której pochodzi porwana, nie przyj­ muje jej do siebie z powrotem. Jest to pierwszy powód, dla którego decydują się one zostać z porywaczem. Kolejny to presja wywierana na dziewczynę przez ro­ dzinę chłopca. Zbierają się wokół niej jego starsze krewne, które zapewniają, że taki jest właśnie los kobiety, że one doświadczyły kiedyś tego samego. Starają się też przekonać j ą do małżeństwa, obiecując, że w tym domu będzie jej dobrze8. „Modelowe” porwanie, według słów moich rozmówców, powinno odbyć się bez ranienia czy krzywdzenia dziewczyny, ale niekoniecznie zupełnie bez uży­ cia siły. Trzeba jednak podkreślić, że dziewczyna powinna przebywać w domu potencjalnego pana młodego wyłącznie w towarzystwie kobiet. Relacjonowane niekiedy przypadki, w których porywający dopuszczali się na dziewczynie gwał­ tu lub okaleczali ją, traktowane są powszechnie jako odstępstwo od normy. Gdy okazuje się, że krewne chłopaka nie zdołają jej przekonać, do działania przystępują najstarsi w domu - przeważnie dziadkowie i babki. Stają lub siadają w progu, m ów ią dziewczynie, że aby wyjść, musi „przejść po nich”. Na progu kładzie się również chleb, by zniechęcić dziewczynę do wyjścia. Kolejną metodą jest grożenie rzuceniem klątwy i ewentualne jej wypowiedzenie, jeśli porwana ucieka. Przeklina się ją, by nigdy nie miała męża, by jej życie było nieszczęśliwe, by wyszła za alkoholika, by jej dzieci urodziły się kalekie lub by była bezpłodna. Przekleństwa te traktowane są bardzo poważnie. Nie odchodzi się więc także ze względu na strach przed możliwymi następstwami. Poniższy cytat pochodzi z rozmowy, którą przeprowadziłam z m ężczyzną przeciwnym porwaniom. Potem przychodzą takie staruszki - stare takie, które mają po dziewięćdziesiąt lat, którym pora już umierać [śmiechy obecnych - J.M.], mówią: „No już, córuś, pój­ dziesz sobie, to źle ci będzie”. To, wiecie, też jest bardzo złe. Ich też nie trzeba słuchać, tych starych ludzi (Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas). 8 O tym, że podstawowymi powodami, dla których porwane zostają, są presja rodziny i obawa przed ostracyzmem społecznym, pisali również inni autorzy (Abdulaeva, Arjomand, Tursunov 2004). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 269 Jego wypowiedzi przysłuchiwały się kobiety, jego krewne, i w tym momencie jedna z nich skomentowała słowa mężczyzny: Kirgizka: Tak, my szanujemy. Kirgiz: Po pierwsze szanujemy, a po drugie boimy się, że to jakiś urok [ros. porća - J.M.], że to jakieś przekleństwo, że to jakieś rodowe przekleństwo (matka Ramisbeka, kob., ok. 50 1.; Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas). Mój rozmówca sprowadził dosyć ogólną i abstrakcyjną wypowiedź kobiety do poziomu namacalnych konsekwencji. Nieuszanowanie staruszek prowadzi do wymiernych szkód „rodowego przekleństwa”. Jakie są implikacje potraktowania klątwy rzuconej na odchodzącą dziewczynę właśnie jako przekleństwa rodowe­ go? Oznacza to, że konsekwencje jej czynu ponosi nie tylko ona, ale również ród, do którego w przyszłości wejdzie. Jej mąż może stać się alkoholikiem. Ród męża może być narażony na wygaśnięcie z powodu jej bezpłodności. Ciężar zemsty polega więc na tym, że dziewczyny, na którą nałożono taką klątwę, nikt nie bę­ dzie chciał uczynić swoją żoną. Powyższa wypowiedź jest cenna również dlatego, że pokazuje, iż za klątwą musi stać realne przekonanie stron o jej sile. Ten realny strach przed jej konse­ kwencjami należy uwzględniać, rozpatrując problem porwań. Ale bodaj najważniejszym utrudnieniem dla dziewczyny niechętnej małżeń­ stwu jest ograniczenie czasowe: dziewczyna, która przenocuje w domu pana mło­ dego, uważana jest już przez rodzinę i innych członków społeczności za mężatkę. Nie ma właściwie znaczenia, czy małżeństwo zawarto (w obecności mułły), czy też nie. Dziewczyna taka postrzegana jest jako kobieta, która „była już z mężem”; ucieczka i powrót do domu rodzinnego są wtedy dużo trudniejsze, a przeważnie niemożliwe. Decydujący jest tym samym dzień, w którym odbyło się porwanie. Porwana, która nie zgadza się na małżeństwo, ma faktycznie tylko kilka godzin na opuszczenie domu niedoszłego męża. Oprócz podjęcia próby ucieczki, jedyną jej szansą jest uzyskanie pomocy ze strony własnej rodziny. Wedle przyjętego zwyczaju, rodzina chłopca powinna powiadomić rodziców dziewczyny, że porwano ich córkę. Często czyni to sam chłopak lub jego krewni, którzy odwiedzają dom rodziców dziewczyny i, pokło­ niwszy się jej ojcu, mówią: „Prosimy o wybaczenie, to my ukradliśmy w aszą córkę”. Przywożą aćuulasar, czyli „pieniądze ofiarowane rodzicom dziewczyny dla przebłagania ich gniewu” (K.T., mężcz., 47 1., Bosteri). Przynoszący wiadomość o porwaniu powinni także dostarczyć list od dziew­ czyny, w którym pisze ona, że zgadza się na zawarcie małżeństwa. W praktyce, z jednej strony, często zwyczaj ten jest ignorowany, z drugiej zaś - dziewczyna bywa zmuszana do napisania listu. Członkowie jej rodziny (nie powinni to jed ­ nak być rodzice; najczęściej są to bratowe) m ogą przyjechać do domu „narzeczo­ nego”, by dowiedzieć się, czy dziewczyna wyraża zgodę na zawarcie małżeństwa �270 Joanna Mroczkowska (w przypadku braku listu) lub też czyjej zgoda jest autentyczna (jeśli list nie roz­ wieje wszystkich wątpliwości). Jeżeli rodzina od samego początku jest przeciw­ na małżeństwu, bywa, że, wbrew przyjętemu zwyczajowi, przyjeżdżają właśnie rodzice. W rzeczywistości sytuacja może więc wyglądać różnie. Poniższa relacja jest tego przykładem: Zbiera się grapa ludzi (rodzina), jadą do rodziców porwanej dziewczyny i powia­ damiają ich, że została ona porwana przez ich chłopaka, pytając, co oni o tym sądzą? Matka wpada w histerię, ojciec im grozi, jednym słowem panika, ale ro­ dzice młodego zaczynają namawiać, m ów ią że i tak muszą wydać córkę za mąż, a „nasz chłopak wcale nie jest zły”. Zaczynają ich prosić, wtedy, jak już namówią rodziców, to jedzie rodzina młodej, wszyscy razem do młodego i jak już przyjadą to czasem bywa, że matka przyjeżdża i bije córkę: „Czemu nas zawstydziłaś, zhań­ biłaś, czemu poszłaś za tego chłopaka?!”. Albo pyta córkę: „Czy ty poszłaś sama, dobrowolnie, czy chciałaś?”. Jeśli ona chce, to oni się wszyscy uspokajają. A jeśli ona mówi, że ją tu na siłę przywieźli, a ona nie chce, wtedy oni złoszczą się i jadą z powrotem, zabierając córkę. Ale w 90% dziewczyna zostaje (właściciel hotelu, mężcz., ok. 40 1., Osz). Istotne jest, czy dziewczyna znała porywacza, „chodziła z nim ”, czy też jest on osobą obcą. Ponadto, gdy jest on, zdaniem krewnych, odpowiednią partią dla dziewczyny, często to właśnie oni będą nakłaniać j ą do zgody na zawarcie m ał­ żeństwa. Natomiast jeśli oczywiste jest, że dziewczyna nie trafiła do odpowied­ niej rodziny, jej rodzina stwarza możliwość uniknięcia małżeństwa. Taka sytua­ cja należy jednak do wyjątków. Zadaniem krewnych dziewczyny jest również wynegocjowanie jak najlep­ szych warunków kontraktu małżeńskiego. Są oni jednak w niekorzystnej pozycji, bowiem panna została już porwana i „krach negocjacji”, czyli jej powrót, ozna­ czałby szkodę głównie dla niej i dla jej rodziny. Niemniej rozmowy takie m ają miejsce, a dotyczą one głównie wysokości kałymu (kirg. kalymf. Krewni pana młodego starają się również w inny sposób przekonać rodzinę dziewczyny, na przykład wyrażając zgodę na ukończenie przez nią szkoły czy uczelni. Kolejną przeszkodą bywa to, że rodzinę często informuje się o porwaniu do­ piero wtedy, gdy dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa. Z tej dosyć paradoksalnej sytuacji dziewczęta ratują się, próbując w jakiś sposób powiado­ mić swoją rodzinę, braci czy na przykład narzeczonego. Jak już wspomniałam, większość dziewcząt ostatecznie zostaje. Po pierwsze, ze względu na własnych rodziców, „przez szacunek” do nich, by nie przynieść im 9 9 Kałym to wartości materialne przekazywane rodzicom dziewczyny przez rodziców pana młodego (zob. Szynkiewicz 1987: 275). Pan młody/rodzina pana młodego zobowiązana jest przekazać odpo­ wiednią sumę pieniędzy rodzicom panny młodej. W czasie, kiedy prowadziłam badania, kałym wynosił ok. 5-10 tys. somów (10 somów odpowiadało wtedy wartością 1 złotemu). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 271 wstydu. W styd i szacunek są tu niezmiernie ważnymi pojęciami. Można mówić wręcz, że życie rodzinne i społeczne jest postrzegane głównie w tych właśnie kategoriach. Pierre Bourdieu pisał, że honor kobiet może podlegać jedynie obronie lub utracie (Bourdieu 2004: 65) - w przypadku Kirgizek może on podlegać tylko utracie. Dziewczyna, która odejdzie, hańbi nie tylko siebie - co istotniejsze, hań­ bi ona swoją rodzinę (a ściślej mówiąc, swoją dawną rodzinę). Przynosi ona rów­ nież wstyd niedoszłemu mężowi i jego rodzinie: Bywa, że dziewczyna sobie poszła. Wszyscy się śmieją z chłopaka, że ona poszła. A do dziewczyny już dragi chłopak nie przyjdzie. Powie: „aa, to ta głupia, co ją wygnali od młodego”. Ma zhańbione imię. Ona traci swoją twarz (D.M., mężcz., 57 1., Tałas). Zauważmy, że z wypowiedzi tej wynika pewna dwuznaczność: z jednej strony ucieczka dziewczyny w pewien sposób ośmiesza „narzeczonego”, z drugiej zaś wśród ludzi i tak tworzy się przekonanie, że to j ą wygnano. Przebieg ceremonii zawarcia małżeństwa Jeżeli dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa, sadza się j ą w osob­ nym pokoju lub w części pokoju oddzielonej od reszty domu białą zasłonką kóśók. Siedzi tam wraz z innymi kobietami na rozesłanych kołdrach, zwanych tóśók, które, jak podkreślają rozmówcy, powinny być nowe. „Wszystko powinno być nowe tego dnia” - to dosyć jednoznaczna symbolika, rzeczy nowe, najlepszej jakości, całkowite i „nienaruszone” powinny przyczynić się do pomyślności tego dnia i „nowej drogi życia”. Narzeczona na głowie ma białą chustkę, którą, jak pisałam wcześniej, przyjęła na znak zgody na małżeństwo. W przypadku nieumówionego porwania, dziew­ czyna ubrana jest najczęściej w zwykłą sukienkę lub też w sukienkę ślubną, która była już w tej rodzinie. Pod kołdry krewni kładą cukierki, „żeby życie było słodkie”. A potem: żeby urodził im się syn, w tej pościeli tarzają małego niemowlaka [płci męskiej - J.M.]. Biorą i przeciągają w tę i z powrotem na tej pościeli. „Żeby wasz pier­ worodny był synem”. To robi teściowa. A potem ona ich zostawia, z tej strony stoją krewni żony, z tej krewni tamtego i wyczekują za zamkniętymi drzwiami. Potem, jak już pośpią. wychodzi mąż. I on swoim wyjściem ogłasza, że wykonał, co do niego należy. I potem wchodzą. Prześcieradło wyciągają krewni męża i mó­ wią: „Siijimciil Wasza córka jest dziewicą”. I obdarowują krewnych prezentami (T., kob., ok. 40 1., Biszkek). �Joanna Mroczkowska 272 Ślub odbywa się przeważnie tego samego lub następnego dnia, a udziela go moldo. Oto jak wygląda: On \moldo - J.M.] bierze duże naczynie, nalewa wody i coś tam zamawia, mod­ litwę mówi i młodzi mówią takie słowa: Tuttum, tuttum, to znaczy: „Zgadzam się wyjść za ciebie za mąż”, „A ty, czy zgadzasz się wziąć ją za żonę?”, „A ja, czy zgadzam się wyjść za mąż za niego?”. No i moldo bierze to, coś tam mówi, jakieś słowa, a siedzą tam młodzi i wszyscy krewni, i teściowa, i teść, a potem tę wodę po kolei... dają panu młodemu, pan młody mówi: Tuttum. Tuttum znaczy „zgadzam się”. Po kirgisku „Zgadzam się z nią ożenić, będę całe życie jej bronił”. Słowo tuttum znaczy „nigdy nie będę jej zdradzać”. Że jestem gotowy się z nią ożenić, że będę całe życie z nią żył, w miłości, w smutku i radości, i bierze tę wodę, i pije. A potem daje się pannie młodej i ona też mówi: Tuttum, i koniecznie powinna tę wodę wypić. A potem to naczynie z wodą jest podawane wszystkim, którzy tam siedzą. I wszyscy po kolei z niego piją. To są świadkowie, że to widzieli, że to miało miejsce (Ajnagul, kob., ok. 50 1., Tałas). Potem odbywa się toj, czyli uczta i poczęstunek, na którym tradycyjnym da­ niem jest beś barmak, potrawa przyrządzana z makaronu oraz gotowanej barani­ ny i flaków. Zwykle nikt tam nie siedzi, wszyscy zaczynają tańczyć. Po tym, jak wszystko się kończy - no, o tej dwunastej, pierwszej, koledzy chłopaka jadą razem z chłopa­ kiem i dziewczyną no - z panem i panną m łodą do nich do domu, biorą chłopaka na ręce i tam, gdzie leżą te tósóki, go wrzucają. To jest jakby obowiązek jego kole­ gów, oni to powinni zrobić (B., mężcz., ok. 25 1., Osz). Tradycyjnie powinno zostać dowiedzione dziewictwo dziewczyny, jej „czy­ stość”. Dlatego też, po nocy poślubnej gościom pokazywano prześcieradło ze śladami krwi, na którym spała młoda para. Prześcieradło to powinny rozłożyć wieczorem bratowe narzeczonej. Róg prześcieradła przyciskają kamieniem, by dziewczyna została w tym domu, „jak i ten kamień został”. To właśnie do tej sytuacji odnosi się przysłowie Taś zatkan zerinde oor, czyli „Raz wyrzucony ka­ mień gdzieś upadnie”. Moje rozmówczynie tak tłumaczyły znaczenie tego przy­ słowia: Ona powinna jak ciężki kamień tutaj zostać. Zostać członkiem tej rodziny. Na całe życie. I synowe koniecznie... Dziewczyna nie powinna wychodzić z domu, swojej cioci, siostry nie powinna odprowadzać. Żegnają się: „No, to my jedziemy, a ty zo­ stań” i biorą brzeg zasłony i przyciskają kamieniem (D.S., kob., ok. 30 1., Tałas). Chociaż obecnie rzadko wystawia się prześcieradła na widok publiczny (częś­ ciej praktykowane jest to na południu kraju), kwestia dziewictwa panny młodej do �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 273 tej pory jest bardzo ważna. W przypadku porwań taka procedura nie zawsze jest możliwa, często po prostu dlatego, że krewne dziewczyny nie zawsze są zapro­ szone. Ceremonia ta bywa więc uproszczona, a czasem wręcz zaniechana. Kiedy jednak tak nie jest, to nawet w przypadku, gdy do ślubu doszło poprzez porwanie nieznajomej, oczekuje się od dziewczyny, że okaże się dziewicą. W przeciwnym razie spoczywa na niej wina i wstyd, a pan młody może unieważnić małżeństwo, odsyłając zhańbioną dziewczynę. Wtedy: „Ty jesteś panną jesteś młoda, to wstyd dla ciebie tak chodzić, nie dziewi­ cą”. I oni ją wyprowadzają do domu. Odprowadzają do domu - przy czym z taką bezczelnością... To przecież oni ukradli! I to ona jest winna. Widzicie, jaką my mamy mentalność! (kob. pochodząca z Oszu, ok. 40 1., Biszkek) Jeśli chłopak podtrzyma jednak chęć pozostania z dziewczyną brak dziewictwa stawia j ą w sytuacji, w której ucieczka od małżeństwa jest o wiele trudniejsza. Właśnie ze względu na to, że nowa rodzina może wygonić pannę m łodą jeśli okaże się, że nie jest dziew icą prześcieradło sprawdzają dwie osoby - po jednej bratowej ze strony dziewczyny i ze strony chłopaka. Potem dopiero ogląda je reszta krewnych, zaczynając od rodziców, a niekiedy również goście. Jeśli dziew­ czyna jest dziew icą bratowa, która miała się nią opiekować i która sprawdzała prześcieradło, dostaje prezent, wspomniany sujunću (kirg. „podarek za przeka­ zanie dobrej nowiny”), za to, że zachowała dziewczynę w stanie niewinności, że jest ona „czysta” i „niezepsuta”. Prezent to zwykle chustka i pieniądze; suma jest symboliczna, około 100-200 somów (ale w wypadku bogatych rodzin może wynosić nawet 5 tys. somów). Oto jak wspomina to jedna z moich rozmówczyń, pochodząca z południa kraju: Na przykład młodsza siostra męża wyszła za mąż. Ja, jako synowa, prowadziłam ją do zamążpójścia... To znaczy - z dwóch stron synowe - z jej strony i z męża strony. I kiedy oni się kładą spać - noc poślubna - to jeśli ona jest dziewicą to nas obdarowująprezentami. (...) To się nazywa sujunću. To znaczy: „Wasza dziewczy­ na jest dziewicą niezepsuta i my się odwdzięczamy”. A jeśli się okaże, że nie jest dziewicą to wie pani - my byśmy tam nie stały. Nas by obrazili i wygnali. Taki to jest obrzęd. Jeśli jest dziewicą to wywieszają prześcieradło na ulicy. (...) Ono tam wisi dwa dni. Potem wszyscy wiedzą. Wszyscy krewni, którzy przychodzą gratulują i to prześcieradło się przechowuje (kob. pochodząca z Oszu, ok. 35 1., Biszkek). Sprawdzanie prześcieradła ma miejsce praktycznie podczas wszystkich cere­ monii małżeńskich. Jeśli się tak nie dzieje, to dlatego, że chłopak wie, że dziew­ czyna dziewicą nie jest. Zdarza się tak w dwóch przypadkach: albo on sam miał z nią stosunek przed ślubem, albo też przed ślubem dziewczyna powiedziała mu, �274 Joanna Mroczkowska że nie jest dziewicą, a on mimo to zgodził się z nią ożenić. Najmłodsza z uczest­ niczących w przytaczanej rozmowie kobiet powiedziała: „Jeśli naprawdę kocha, to się zgadza” (kob., ok. 20 1., Biszkek). Jeśli dziewczyna nie jest dziewicą, istnieją sposoby wyjścia z tej sytuacji. Można użyć krwi jakiegoś zwierzęcia albo dokonać u ginekologa zabiegu zaszy­ cia błony dziewiczej. Jest to zabieg, którego popularność wzrosła podobno od czasu upadku Związku Radzieckiego. Opowiedziano mi o przypadku, kiedy porwana dziewczyna okazała się nie być dziewicą. Jej ciotka ubłagała wtedy chłopaka, by zachował to w tajemni­ cy i skaleczył się sam, żeby poplamić prześcieradło. Narzeczony zgodził się, ale dziewczyna okazała się potem „złą żoną”. „Nie umiała nic robić”, a przede wszystkim - co podkreślała moja rozmówczyni - źle gotowała mięso. Było to bardzo poważne uchybienie, ponieważ godziło bezpośrednio w teściową, która była już bardzo stara i nie miała zębów. Należy pamiętać, że teściowa ma w ro­ dzinie kirgiskiej szczególne miejsce - jest ona nie tylko „zarządcą” domu i ko­ biet, lecz również strażnikiem moralności. Dziewczynę, o której mowa, odprawiono ostatecznie do domu, jako główny powód podając to, że nie była dziewicą. Co prawda żyła ona już ze swoim m ę­ żem, ale można było dowieść braku dziewictwa, ponieważ przyznała się ciotka, która prosiła chłopaka, żeby się skaleczył. Matka dziewczyny też o tym wiedzia­ ła, dlatego zbyt mocno nie protestowała. Tak więc, chociaż porwana dziewczy­ na nie okłamała nikogo, i tak stała się swego rodzaju zakładniczką, bo rodzina porywającego mogła j ą (jak widać, w dowolnym czasie) okryć hańbą w oczach ludzi. Możliwy jest też inny wariant. W przypadku, gdy porwana dziewczyna nie zgodzi się na małżeństwo i odejdzie, krewni pana młodego m ogą w okolicy roz­ puścić plotkę, że nie była ona dziewicą i dlatego oni sami j ą odprawili. Czynią tak, by uniknąć ośmieszenia, jakie łączy się z odejściem dziewczyny (Pusurmankulova 2004). Różne wymiary porwania Doświadczenie czasu: raptowność porwania Na wstępie pisałam o trzech aspektach czy może wymiarach stanowiących o wyjątkowości opisywanego zjawiska. Pierwszym jest czasowy wymiar porwań - wydarzają się one błyskawicznie, nagle i są dla porywanej kobiety nieprzewi­ dywalne. Porwanie, tak jak i obrzęd zaślubin, do którego prowadzi, może trwać dłużej lub krócej. W czasie, nieraz długiej, podróży do domu porywacza, dziewczy­ �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 275 na przechodzi m entalną drogę uświadamiania sobie swojej nowej sytuacji. Ale szczególny charakter porwania przejawia się w jego raptowności. Mężczyźni zwykle wyskakują znienacka, wciągając dziewczynę do samochodu, w jednej chwili definiując sytuację: porwanie - ślub - opuszczenie domu rodzinnego - ży­ cie zamężnej kobiety. Sprawy i obowiązki, których przed chwilą nie było, stają się aktualne w krótkim czasie. Ta raptowność sprawia, że przeżycie to jest tak silne, opisywane w katego­ riach zaskoczenia, szoku, niedowierzania. Wiąże się to nie tyle z czasem trwania porwania, ile z nagłością zmiany. Nagłe zrozumienie, co się stało, może też wystąpić w innym momencie po­ rwania. W Kirgistanie transport nie funkcjonowałby bez „marszrutek” (ros. marśrutka, czyli minibus kursujący na ustalonej trasie) ani bez instytucji autostopu. W miejscach, do których autobus dojeżdża raz czy dwa razy dziennie, transport bez autostopu nie byłby możliwy. Nie jest on bezpłatny, cenę negocjuje się przed podwiezieniem. Tym samym, widok samotnej dziewczyny wsiadającej do za­ trzymanego właśnie samochodu nie budzi zdziwienia. Tak było w przypadku nauczycielki, którą poznałam w Tałasie. Przytaczam jej opowieść o powrocie z pracy: Córka: Zła tradycja, że kradną panny młode. Matka: Mnie samą ukradli! Ja wam opowiem z własnego doświadczenia. Byłam młodą dziewczyną o - jak moja córka. Po uniwersytecie, wykształciłam się na pedagoga, przyjechałam do swojej wsi, mama moja jeszcze żyła wtedy. No i po­ tem pracowałam w szkole - młoda, miałam gdzieś tak 22-23 lata. Z nikim się nie przyjaźniłam, no, ogólnie pracowałam w szkole i już. To już była zima. Wycho­ dzę wieczorem z pracy i przyjeżdża jakiś samochód, i zatrzymuje się. I wychodzi z niego kolega z klasy mojego brata. Nazywał się Talant. A ja go znałam, on do nas często przyjeżdżał do domu (...). I on do mnie: „Ajnagul, cześć, dokąd jedziesz?”. Ja mówię: „Do domu jadę”. „No to chodź, siadaj, podwieziemy cię”. I ja bez niczego, bez podejrzeń siadłam, jedziemy - ja tam mieszkałam na wsi, jest tam taka wieś Wodnoje - no i do domu nie jedziemy, a prosto jedziemy. Koło domu się nie zatrzymali. Ja mówię: „A dokąd wy jedziecie? Zimą wcześnie zaczyna się ściemniać”. „A zaraz” - mówi - „do Kirovki pojedziemy, a potem odwieziemy cię z powrotem”. No, ja bez podejrzeń siedzę, jadę. A potem jak mnie zawieźli, oj! Ja potem zaczęłam płakać, mówię: „Ja chcę do domu, do domu muszę!”. Zaczęłam ryczeć, zaczęłam ryczeć, płakać, a Talant mówi: „My ciebie wieziemy za mąż”. Za mąż. Ja mówię: „Nic podobnego, ja nikogo nie mam, z nikim się nie przyjaź­ nię”. A tam z przodu siedział jeden taki, no chłopak jeden siedział, taki... rudy, no w ogóle nieładny, nieładny. Taki niski, nieładny był. On ze mną żartował, a ja bez podejrzeń też - żartowałam, Talanta przecież znałam. „O - mówi - za niego za mąż wyjdziesz”. Ja mówię: „Już ja wam dam, za mąż, nie ma mowy, za mąż nie wyjdę!”. I oni mnie siłą zawieźli (Ajnagul, kob., ok. 55 1.; jej córka, 20 1., Tałas). �276 Joanna Mroczkowska W tym wypadku kobieta uzmysłowiła sobie swoją sytuację w drodze, która na początku przypominała zwykłą drogę do domu. W pewnym sensie małżeństwo jest już zawarte w momencie porwania - jak wspominałam, ucieczka jest wprawdzie możliwa, ale za cenę wzięcia na siebie winy pohańbienia całej rodziny, jak również za cenę utraty, w przeświadczeniu innych ludzi, najważniejszego kapitału, jakim dysponuje dziewczyna - czystości. Jest to cena wysoka. Świadomość, że wychodząc z domu porywacza dziewczyna ściąga na siebie klątwę, że może już nigdy nie ułożyć sobie życia, jest ogromnym obciążeniem. Dodatkowo wie ona, że zostanie potępiona przez ludzi, wie rów­ nież, że zhańbi swoją w łasną rodzinę, nawet jeżeli ta przyjmie j ą z powrotem. Poniższy cytat uwidacznia sposób, w jaki postrzega się małżeństwo i moment, kiedy można je uznać za zawarte. Bywały przypadki, że ona nogami się zapierała i rękami, żeby się stamtąd wyrwać. Ale i tak ją siłą zmuszali. Do tej pory, jak rodzice lub krewni dziewczyny się nie dowiedzą o tym, że ją zabrali, porwali, ona będzie się wyrywać, odpychać, płakać cały czas. A potem, jak przychodzą krewni i zaświadczają bywa, że ją zostawiają bywa, że po prostu wywożą (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas). Opowieść nauczycielki prowadzi ku kolejnemu niezwykle istotnemu tropowi w analizie porwań: kolektywności. Kolektywność - porwana kontra grupa: porywających, własnych krewnych, „prawdziwych Kirgizów” Drugim aspektem stanowiącym o trwałości porwań jest ich kolektywność. Tu grupa stoi ponad jednostką zarówno w odniesieniu do samej sytuacji porwania, jak i w znacznie szerszym znaczeniu. Najpierw grupa mężczyzn używa wobec dziewczyny siły podczas samego porwania, poza domem; potem grupa kobiet (najczęściej starszych) nak łan iają do pozostania w domu przyszłego pana m ło­ dego. Kobiety opisujące swoje doświadczenia w trakcie porwania bardzo często wracają do tego aspektu. Kilku mężczyzn, którzy siłą zmuszają dziewczynę, by wsiadła do samochodu, odciska bardzo silne piętno w pamięci dziewczyny. N ie­ koniecznie musi być to zdarzenie szczególnie brutalne (choć oczywiście zdarzają się i takie porwania), wystarcza tutaj przewaga liczebna, kontakt fizyczny i sta­ nowczość. Porwana jest zupełnie sama, w potrójny sposób: sama wśród niezna­ jomych, sama wśród starszych i, co chyba najistotniejsze, sama wśród mężczyzn. Doświadczenie tej sytuacji dzieli wyłącznie ze swoimi przeciwnikami. Cytowana już nauczycielka podkreślała fizyczną przewagę porywaczy i włas­ n ą bezbronność. Wiele z kobiet, z którymi rozmawiałam, mówiło o porwaniu jako o pierwszym naprawdę przykrym doświadczeniu w życiu młodej dziewczy­ �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 277 ny, potężnym wyłomie w życiu beztroskiego dziecka. Ta pierwsza przemoc jest przemocą mężczyzn; zaraz po niej dochodzi jeszcze oddziaływanie całej grupy, w większości kobiet, odbierane również niezmiernie silnie: A tam już ludzi było bardzo dużo, widać już wcześniej zaplanowali sobie, jak mnie przywieźć. Tam i staruszki, i starcy. Siłą mnie wyjęli z samochodu. Ja taka mała, chudziutka byłam, jak moja córka. Ja płaczę, ryczę, no i co - trzech facetów, takich dużych, potężnych mnie zaniosło do pokoju. Zaprowadzili mnie i ubrali w suknię. W suknię ubrali, chustę założyli, tę zasłonę już wcześniej przygotowali. A ja pła­ czę, ryczę: „Nie, ja do domu pojadę, na mnie mama czeka w domu” (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Najczęściej kobiety i starsi otaczają dziewczynę, przytrzymują j ą za ręce, za ramiona, próbują przekonać, że ucieczka w takiej sytuacji jest hańbą i brakiem szacunku. Ten etap porwania opisałam już powyżej. Tutaj pragnę podkreślić, w jakiej sytuacji znajduje się dziewczyna i jak potężny wpływ ma na nią grupa, która j ą otacza. Nie jest to przecież zbiorowisko nieznających się nawzajem lu­ dzi, lecz grupa krewnych, którą kieruje wspólny, często wcześniej ustalony cel - pozyskanie nowego członka rodziny. Oczywiście, motywacje poszczególnych osób są różne, na przykład w wypadku kandydata na pana młodego - pragnienie znalezienia żony, chęć stania się dorosłym mężczyzną, wypełnienia woli rodzi­ ców, a w wypadku jego rodziny - zamiar pozyskania nowego „pracownika” czy też chęć ominięcia obowiązku płacenia wysokiego kałymu. Co ważne, dziewczyna znajduje się pod wpływem nie tylko rodziny poten­ cjalnego męża, lecz również swojej. Pisałam już o upokorzeniu, jakim jest dla rodziny powrót córki, która przebywała w domu „męża”. Dochodzi do tego jesz­ cze pogląd, że dziewczyna, wchodząc do nowego domu, przestaje być człon­ kiem swojej dawnej rodziny10. To pokazuje, jak pojmuje się rodzinę i małżeństwo w społeczeństwie kirgiskim. Dziewczyna, jeszcze przed ceremonią zaślubin, uważana jest za żonę, ale nieraz dopiero po kilku latach staje się prawdziwym członkiem rodziny. Natomiast jeżeli nawet nie odbyła się ceremonia zawarcia małżeństwa i porwana wróci do domu swoich rodziców, najczęściej nie będą już oni uważać jej za swoją krewną. I tak większość porwań kończy się ślubem, a w przeciwnym przypadku stają się one sprawą wstydliwą, najchętniej chowaną pod kocem. Opowieść nauczy­ cielki jest na tym tle nietypowa: 10 Tłumacząc mi to, moi rozmówcy powoływali się na wspomniane już wcześniej przysłowie „Raz wyrzucony kamień gdzieś upadnie”. Dziewczyna, która jest w domu porywacza, uważana jest za mę­ żatkę, nie należy już do rodziny, w której się urodziła. Tak, jak wyrzucony kamień sam nie wróci, tak i miejsce dziewczyny jest tam, gdzie „kamień upadnie”. �278 Joanna Mroczkowska Co mnie uratowało - tego dnia załadowali samochód: krowę tam, konia załadowa­ li - kalym... Tego samego dnia, za kilka godzin... A tam była sąsiednia wioska, wioska obok. No i wszyscy staruszkowie, mojego przyszłego męża [śmieje się - J.M.], tam ojciec, wszyscy oni przyjechali do moich rodziców. A moja mama zaczęła płakać: „Moja córka nie m iała... z nikim się nie przyjaźniła. Ja powinnam się upewnić, czy wszystko dobrze. Jak dobrze, to [ją - J.M.] zostawię, a jak pan młody się nie podoba, ja nie zostawię swojej córki”. I mama nie przyjechała, naj­ pierw przyjechała moja ciocia. Ciocia z moim bratem. Ich nie wpuścili, do mnie nie dopuszczają. Tam ludzi... tam i kobiety zaczynają ich częstować, ciągnąć tu, ciągnąć tam. A ja płaczę, mówię: „Ciociu, wywieź mnie stąd, ja nie chcę, za nic nie będę żyć, jeśli mnie tutaj zostawicie, ja się... ja nie wiem, co ze sobą zrobię”. Ja byłam gotowa tego dnia, no, nożem się pchnąć, albo zabić się. I ona to zrozumiała od razu i mówi: „Dobra, zaraz znów przyjadę”. I oni siedli do samochodu i poje­ chali z powrotem do mnie do domu. I mamie m ówią że płaczę, że położyłam się i płaczę. I ojciec pojechał. A jak już ojciec przyjechał, oni nie mogli go zatrzymać. On jak zaczął na nich krzyczeć. Jak ja stamtąd wyskoczyłam, siadłam do samo­ chodu i przyjechałam do domu. A następnego dnia od razu złożyłam doniesienie w prokuraturze. Doniosłam do prokuratury, do milicji i jak oni zaczęli ich się py­ tać, przesłuchiwać! Apotem oni przyjeżdżali, przepraszali ile. Takie są przypadki. I teraz takich przypadków jest bardzo dużo. A ze swoim mężem się przyjaźniłam, znaliśmy się. Ale chociaż ja tylko kilka godzin przebywałam w tym domu, we wsi wszyscy wiedzieli, że już przebywałam. Widzicie! We wsi plotkowali o mnie, że już tam przebywałam - chociaż nie nocowałam tam, kilka godzin tylko by­ łam, aw e wsi już wiedzieli, że ja byłam zamężna już, zaczęli o mnie plotkować... Przez pierwsze dni nawet z domu nie wychodziłam. Wstyd mi było patrzeć lu­ dziom w oczy. I w swoim kolektywie, ja pracowałam w szkole, wydawało mi się, że wszyscy o mnie mówią. Idę drogą jakby wszyscy na mnie palcem pokazywali. To był dla mnie stan szoku, te pierwsze dni. A potem chciałam w ogóle stamtąd wyjechać, wyjechać do Biszkeku i tam żyć (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Reakcja rodziców nauczycielki była wtedy wyjątkowa. Obecnie coraz częś­ ciej zdarza się, że rodzice decydują się na zabranie dziewczyny z domu porywa­ cza, ale i teraz przypadki takie stanowią mniejszość. Również fakt, że to ojciec przyjechał po córkę jest wyjątkowy. Nauczycielka zwraca uwagę na to, że gdy przyjechał jej ojciec, „jego nie mogli zatrzymać”, i raczej nie chodzi tu o siłę fi­ zyczną lecz o jego status. Najrzadziej natomiast zdarza się zawiadomienie policji o fakcie porwania. Warty podjęcia jest kolejny wątek. Jest nim przypisanie porwań wyłącznie Kirgizom. W oczach moich rozmówców przestrzeganie tego zwyczaju jest czę­ sto równoznaczne z byciem Kirgizem. Małżeństwo przez porwanie niejednokrot­ nie przeciwstawia się sposobowi, w jaki zawierane są małżeństwa wśród Rosjan czy, ogólniej, Europejczyków. Co ciekawe, choć opisana przed chwilą uciecz­ ka nauczycielki była dosyć nietypowa, jednak i ich autorka uznaje porwania za �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 279 element „kirgiskości”. Jak mocno wiąże się ową tradycję z przynależnością do grupy etnicznej, świadczy poniższa wzruszająca wypowiedź, która była podsu­ mowaniem jej opowieści. Ja tak sobie myślałam w końcu: dlaczego jestem Kirgizką? Dlaczego nie jestem Rosjanką? Już lepiej, żebym była Rosjanką. Do takiego stanu dochodziłam! (...) Wspominam do tej pory z goryczą. Takie to były sowieckie czasy i teraz też to barbarzyństwo trwa (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Wiele kobiet, z którymi rozmawiałam, potępia porwania, ale większość roz­ mówców zdaje się być pogodzona z tym, że stanowią one przejaw „kirgisko­ ści”. Szeroki wymiar kolektywności porwań nie oznacza więc tylko przewagi li­ czebnej porywaczy wobec dziewczyny ani też pogodzenia się rodziców dziew­ czyny z porwaniem, ale kolektywność w wymiarze całego społeczeństwa (a na­ wet narodu) kirgiskiego. Należy jednocześnie podkreślić, że porwania tak długo będąjednym z akcep­ towanych sposobów zawarcia związku małżeńskiego, jak długo istnieć będzie dla nich poparcie społeczne. Uprowadzenia brutalne, wykonywane w pojedyn­ kę, w których dziewczyna nie jest przywożona do domu rodziców porywacza, spychane są w opowieściach na margines, ponieważ nie m ieszczą się w ramach uznanego społecznie modelu. W tym, że porwanie uważane jest za normę, a w każdym razie za coś mieszczą­ cego się w ramach normalności, codzienności, leży siła tego zwyczaju i wpływ, jaki ma on na ludzi w nim uczestniczących. Świadomość, że robi się tak, „jak się zawsze robiło”, ma w sobie coś ponadjednostkowego, co do pewnego stopnia zdejmuje odpowiedzialność z uczestniczących w porwaniu, a jednocześnie sta­ nowi dla dziewczyny przeszkodę w ucieczce. Niezależnie od dużej grupy nacisku - krewnych, sąsiadów - równie silnie, a może najsilniej, działa świadomość spo­ łecznego poparcia dla tego zwyczaju. Przemoc i sposoby je j sankcjonowania W kolektywność wpisany jest trzeci aspekt porwań, który nie występuje jed ­ nak zawsze. Jest nim przemoc, która przejawia się w rozmaitych formach - od brutalności, różnego stopnia przemocy fizycznej aż po bardziej subtelne formy przemocy symbolicznej. W tej części zajmuję się fizycznymi aspektami przemo­ cy praktykowanej podczas porwań oraz sposobami mówienia, które sankcjonują tę przemoc. Pierre Bourdieu pisze, że sposoby mówienia um acniają symboliczną władzę (Bourdieu 2004: 8). To, jak mówi się o porwaniach - że określa się je w katego­ �280 Joanna Mroczkowska riach „kradzieży” - sugeruje, że dokonuje się wtedy czynności zabronionej, bu­ dzącej czyjś sprzeciw, będącej w opozycji do kogoś. Krótka, lecz wiele mówiąca jest odpowiedź mężczyzny z Tałasu na pytanie, ile ukradł dziewcząt: „Dziesięć sztuk ukradłem! Nawet więcej, już nawet nie pamiętam ile!” - i komentarz jego żony: „Dziesięć sztuk, jakby owce kradł! Biedne dziewczyny!” (Ałma, mężcz., ok. 35 1.; jego żona, ok. 30 1., Tałas). Dość oczywiste wydaje się stwierdzenie, że zdanie dziewczyny nie jest raczej brane pod uwagę, a ona sama traktowana jest przedmiotowo. Samo wyrażenie „kradnie się dziewczyny” umniejsza ewentualną brutalność wydarzenia, a za­ razem uprzedmiotawia porwaną. To nie jest porwanie, lecz kradzież. Podmiot można porwać, lecz raczej nie ukraść. Inaczej jest oczywiście w przypadku po­ rwań uzgodnionych, ale i tu m ogą występować takie elementy, jak udawany opór dziewczyny, płacz itp. Porwania uzgodnionego nie można zrównać ze zwykłym sposobem zawierania małżeństwa. Tu również istotne jest „pochwycenie” i „za­ branie”. Kontakt fizyczny jest istotnym elementem porwania. Najczęściej wyrywająca się dziewczyna jest przyprowadzona, przyciągnięta, czy po prostu przeniesio­ na do samochodu, którym zostanie zawieziona do domu pana młodego. Nawet w przypadku, gdy wiedziała ona o porwaniu i mogła się go spodziewać, zda­ rzeniu temu towarzyszą często jej łzy i opór. Mimo że dramatyzm tej sytuacji dla porywanej jest widoczny, sposób mówienia o zdarzeniu i reakcji dziewczyny pozwala na bagatelizowanie tych odczuć, a co za tym idzie - niewypowiadanie się o porwaniach w kategoriach przemocy. Mówi się powszechnie, że kobieta wchodzi w małżeństwo z płaczem, jak również, że właśnie ten płacz prowadzi do szczęścia. Kiedyś bardzo często to było, teraz dzieje się to rzadziej, niemniej jednak są takie przypadki, że kradną dziewczynę. I, czy chce, czy nie chce, ta dziewczyna zostaje. Bywa, że zbierają się stare kobiety i mówią: „Myśmy też tak przyszły”, „Dziew­ czyna wychodzi, z płaczem wychodzi - mówią - to szczęście dla nich będzie, dla dziewczyny i pana młodego”. „Dziewczyna tam, gdzie będzie szczęśliwa, idzie ze łzami”. No, ze łzami zostaje w tym domu, gdzie czeka ją szczęście (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas). Jak już pisałam, moi rozmówcy mówili, że modelowe porwanie powinno zo­ stać przeprowadzone bez użycia przemocy, co nie oznaczało jednak nieposługiwania się w ogóle siłą. Faktu, że dziewczynę wciągnięto do samochodu, nie interpretowano jako przemocy, a często nawet nie uznawano za użycie siły. Jak­ kolwiek działanie to jest oczywiście mniej drastyczne niż gwałt czy bicie, rodzi się pytanie, w jaki sposób osoby, z którymi rozmawiałam, rozum ieją przemoc. Pojęcie przemocy według moich rozmówców odnosi się, jak można sądzić, jedy­ nie do jej najbardziej drastycznych, fizycznych przejawów. �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 281 Z przeprowadzonych rozmów wynikało, że zdarzają się również wypadki tej najbardziej drastycznej przemocy, w których dziewczynę zmuszano do małżeń­ stwa zdecydowaną siłą, biciem bądź gwałtem. O takich zdarzeniach mówi się jednak bardzo niechętnie, stanowią one kulisy porwań. W ydają się nie mieścić w sposobach mówienia o porwaniach. Trudno jest ocenić skalę tego zjawiska, ale przywołując dane Kleinbacha, według których dwie trzecie małżeństw przez porwanie to małżeństwa bez zgody dziewczyny lub zawierane po wymuszeniu zgody (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233), można przypuszczać, że liczba gwałtów jest zbliżona do tego wskaźnika. Przemoc stanowi temat tabu i o ile wiele kobiet otwarcie mówi o tym, że porwanie było dla nich dramatem, że w jego wyniku są lub były nieszczęśliwe w małżeństwie, to o samych aktach przemocy opowiada się niechętnie. Otwarte relacje na ten temat uzyskałam między innymi od pracownicy fundacji, zajmują­ cej się w alką z porwaniami i pom ocą kobietom, które doświadczyły porwań. Chłopak siłą ją bierze i jeśli ona będzie się przeciwstawiać, to jego koledzy będą trzymać dziewczynę, żeby on ją zgwałcił. U nas był taki wypadek, że panna młoda siedziała na weselu cała posiniaczona, pobita. Wydaje mi się, że teraz rzadziej się to zdarza, boją się kary za przemoc, znęcanie się, za gwałt. Nawet jeśli ona znaj­ dzie w sobie siłę, żeby odejść od jego rodziny, to jest jej bardzo trudno wrócić do swojej rodziny, dlatego że wszyscy dookoła uważają, że ona już nie jest dziewicą, nawet jeśli do niczego nie doszło; wszystko jedno, to jest taki stygmat, taka niepi­ sana zasada. Bardzo ciężko jest jej potem żyć i obcować z ludźmi (Ajnura, kob., ok. 35 1., Biszkek). Sytuacja ta jest szczególnie trudna właśnie ze względu na fakt, że dziewczyna jest świadoma, iż wracając do rodziny, ściąga na nią złe imię. W istocie, ten gwałt na niej jest już niejako przem ocąw nowej rodzinie. Ona już do tej rodziny należy. Trudno jest więc wymagać, by jej bliscy - rodzina, z której odeszła - bronili jej. Przemoc fizyczna, brutalność leży często u samych korzeni myślenia o m ał­ żeństwie. Opowiadano mi wielokrotnie, a często relacja ta miała zabarwienie humorystyczne, o tym, jak poznaje się, czy dziewczyna gotowa jest do ślubu. Czasem opowiadanie to miało usprawiedliwić przemoc podczas porwań, innym razem służyć jako dowód na to, że dziewczęta m ogą we wczesnym wieku wy­ chodzić za mąż: Jedenastolatki też kradli. U nas dawniej taki był zwyczaj, że jak ktoś był bogaty, i ktoś taki jechał na koniu i patrzy - ładna dziewczyna, to uderzy ją pejczem, o tak po plecach, i jeśli dziewczyna się nie przewróci to znaczy, że dobra, że już można się z nią żenić! Jeśli nie upadnie, to znaczy, że może być już żoną a jak upadnie, to znaczy, że cokolwiek za młoda (Ałmas, mężcz., ok. 35 1., Tałas). �Joanna Mroczkowska 282 * * * Podkreślić trzeba, że chociaż w zarysowanym powyżej schemacie porwania występują stałe wątki, same uprowadzenia są bardzo zróżnicowane. Pod pojęciem porwania kryć się m ogą diametralnie różne zdarzenia: wspólna ucieczka młodych, których rodzice nie udzielili zgody na ślub; odgrywane porwanie, wcześniej przez narzeczonych ustalone; porwanie dziewczyny, z którą się chodzi, bez jej wyraźnej zgody; porwanie niczego niespodziewającej się znajomej w drodze ze szkoły czy z pracy; aż do uprowadzenia siłą nieznajomej dziewczyny widzianej raz w życiu. Przemoc stosowana przy porwaniach jest w różnym stopniu nasilona: od odgrywa­ nego wciągnięcia dziewczyny do samochodu (przy porwaniach za obopólną zgo­ dą młodych), po bicie, uwięzienie, uniemożliwienie kontaktu z rodziną, a nawet gwałt. Na koniec przywołam pewną opowieść, która nie pochodzi z moich badań, lecz opublikowana została w zbiorze Zenśćiny Kirgizstana i stanowi rzadki przykład tak otwartego potępienia porwań, a zarazem opisania konkretnych przykładów opar­ tych na doświadczeniu. Podczas badań takie relacje otrzymywałam raczej o oso­ bach trzecich. Oto historia zanotowana przez Damirę Abdykadyrovą. W okręgu naryńskim porwana została dziewczyna - studentka. Krewni pana młodego posta­ nowili przymusić ją do zgody siłą. Przez sześć dni trzymano j ą zamkniętą w stodole, nie podając jedzenia. W tym czasie do porywaczy przyjechali krewni dziewczyny. Powiedziano im, że dziewczyna przebywa obecnie na letnich pastwiskach, a samą dziewczynę groźbami zmuszono do napisania listu do rodziców, w którym informuje ich o swojej zgodzie na ślub. List ten przekazano krewnym, którzy wkrótce potem odjechali. Czterech przyjaciół pana młodego trzymało dziewczynę, na której pory­ wacz dokonywał gwałtu. Obecnie są oni małżeństwem, mają trójkę dzieci, a żona opisuje swojego męża jako dobrego i troskliwego człowieka. W rozmowie z autor­ ką przytaczanego artykułu dziewczyna ta zwierzyła się, że do tej pory wspomnienie o tym, jak „poznała” męża, wzbudza w niej odrazę, a za każdym razem, gdy spotyka przyjaciół męża, odczuwa wobec nich wstyd (Zenśćiny... 1995: 69). Trudno jest oceniać, czy faktycznie uważa ona swojego męża za dobrego czło­ wieka - oczywiste jest skądinąd, że dziewczyna, która zostaje, musi znaleźć jakiś sposób, by pogodzić się z tą sytuacją. Jak powiedziała jedna z dziewcząt pokaza­ nych w filmie Petera Loma: „po ślubie zaczynasz kochać, nawet jeśli nie chcesz”. Jeden z moich rozmówców, zapytany, co ma zrobić dziewczyna, która nie chce zostać po porwaniu, odpowiedział: „No, co ona może zrobić? [śmiech - J.M.] Nie wiem, co ma zrobić. Jak zostanie, to się zakocha. Tak myślę” (mężcz., 47 1., Bosteri). Ten fakt - zmiany, które dokonują się w dziewczynie, pogodzenie się z sytuacją, a często wewnętrzna chęć przemiany uczucia nienawiści w uczucie cieplejsze, jest dla mnie najbardziej szokującym aspektem porwań. Słowa kluczowe: Kirgistan, małżeństwo, małżeństwo przez porwanie, porwania kobiet, przemoc �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 283 LITERATURA Abdulaeva S., Arjomand V., Tursunov N. 2004 Bride Kidnapping: What Makes Women Stay, http://faculty.philau.edu/ kleinbachr/why women stay.htm (20.10.2010). Abramzon S.M. 1990 Kirgizy i ih ètnogeneticeskie i istoriko-kul’turnye swâzi, Frunze: Kyrgyz­ stan. Bourdieu R 2004 Męska dominacja, przeł. L. Kopciewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa. Handrahan L.M. 2000 International Human Rights Law and Bride Kidnapping in Kyrgyzstan, „Eurasia Insight”, http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/ eavO 12400.shtml (28.01.2010). 2004 Hunting fo r Women. Bride-Kidnapping in Kyrgyzstan, „International Femi­ nist Journal of Politics” 6: 2, s. 207-233. Kleinbach R., Salimjanova L. 2007 Kyz ala kachuu and Adat: Non-Consensual Bride Kidnapping and Tradi­ tion in Kyrgyzstan, „Central Asian Survey” 26: 2, s. 217-233. Pusurmankulova B. 2004 Bride Kidnapping. Benign Custom or Savage Tradition?, http://faculty. philau.edu/kleinbachr/freedom.htm (20.10.2010). Szynkiewicz S. 1987 Płatności małżeńskie, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 275-277. Ûdahin K.K. 1999 Kyrgyzća-orusća sôzdùk. Kyrgyzsko-russkij slovar ’, Biskek: Sam. Werner C. 2004 Women, Marriage and the Nation-State: The Rise o f Non-Consensual Bride Kidnapping in Post-Soviet Kazakhstan, w: P Jones Luong (ed.), The Transformation o f Central Asia: States and Societies from Soviet Rule to Independence, Ithaca: Cornell University Press, s. 59-89. Zensciny... 1995 Zensciny Kirgizstana - tradiciâ i nowaâ real ’nost ’, Biskek: Uckun. �Joanna Mroczkowska 284 Joanna Mroczkowska MARRIAGE BY CAPTURE IN KYRGYZSTAN - THE EXPERIENCE OF TIME, COLLECTIVITY AND VIOLENCE (Summary) The article discusses the practice of bride kidnapping in Kyrgyzstan. The article was written on the basis of ethnographic studies conducted in Kyrgyzstan in summer 2005. The author describes this controversial practice and analyses some of its aspects - vio­ lence, temporal dimension and collectivity. This practice, common in modem Kyrgyz­ stan, although many women have a very negative opinion about it, is an accepted form of marriage. Bride kidnapping is a much diversified phenomenon, having many meanings and re­ presenting different motivations of the actors. It also assumes many forms - from forceful kidnapping of the girl who has been seen for the first time to an arranged meeting with the fiancee, who is taken to the groom’s family home, in which case it can be a way of circumventing the disapproval of the parents. The article describes marriage by capture as a dramatic and multidimensional event, which radically changes the life of the kidnapped victims. Key words: Kyrgyzstan, marriage, marriage by capture, bride kidnapping, violence � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d9d898c85d00cd80fb76eb7fbd3fa28.pdf 24560babd9ca13164ffa84d09cb95fe5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1281 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1182 Title A name given to the resource Klasycy etnografii polskiej. Eugeniusz Frankowskiego teoria myślenia magicznego i obrzędów przejścia / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 PL ISSN 0071-1861 Część / ZOFIA SOKOLEWICZ (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ. EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO TEORIA MYŚLENIA MAGICZNEGO I OBRZĘDÓW PRZEJŚCIA TEZA Jest tezą tego artykułu, że w historii etnografii polskiej okresu po I I wojnie światowej nastąpiły istotne zakłócenia w przekazie tradycji naukowej. Wojna i przemiany środowiska naukowego, zwłaszcza w latach 1948-1956, spowodowały brzemienne w konsekwencje zmiany, tym większe, że nie odnosiliśmy się ze szczególną pieczołowitością do własnej tradycji. Teza jest sformułowana prowokacyjnie z myślą o wywołaniu dyskusji na temat naszej genealogii — kwestii, której nie sposób przecenić. W cień zostali przecież usunięci i wspomniany Eugeniusz Frankowski, i Jan Stanisław Bystroń (Stomma, 1980), i Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-. -Jędrzejewiczowa (Zadrożyńska, 1968), a także — mimo pozorów kontynua­ cji — Kazimierz Moszyński (Sokolewicz, 1979), Jan Czekanowski (Sokolewicz, 1979), Stanisław Poniatowski, Adam Fischer i wielu ich uczniów, by wy­ mienić tu tylko Józefa Obrębskiego, Stanisława Klimka i Bożenę Stelma­ chowską. Usunięto w cień dokonania okresu międzywojennego, zapominając jakby, że życiorysy naukowe Kazimierza Dobrowolskiego, Witolda Dynowskiego, Mieczysława Gładysza, Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej zaczy­ nają się przed I I wojną światową, że to, co w ich twórczości należy cenić, powstawało również przed 1945 r. Wystarczy zresztą wziąć do ręki ostatnie sprzed I I wojny światowej roczniki „Ludu", by zorientować się, do jakich nazwisk i prac przestaliśmy nawiązywać, i to nie tylko dlatego, że nie odpowiadały dzisiejszym standardom. Zapomnieliśmy o nich po prostu. I od czasu do czasu odkrywamy je od nowa, jak to miało miejsce np. z J. S. Bystroniem (Stomma, 1980). Te odkrycia będą zresztą przychodziły następnym pokoleniom z tym większą trudnością, że w wielu specjalistycznych �12 ZOFIA S O K O L E W I C Z bibliotekach katedralnych brak jest podstawowych prac naszych poprzedni­ ków z okresu międzywojennego. Uwagi moje dotyczą głównie praktyki badawczej, braku myśli i spuś­ cizny klasyków okresu międzywojennego w pracach współczesnych etnografów w takim stopniu, na jaki wskazywałaby ekonomia wysiłku i wykorzystywa­ nie odkryć raz już dokonanych. W mniejszym stopniu odnoszą się do powojennych podręczników etnografii i historii etnografii polskiej, a przede wszystkim opracowań Anny Kutrzeba-Pojnarowej, która dała najwięcej do­ wodów pamięci o dokonaniach naszych poprzedników (Kutrzeba-Pojnarowa, 1974, 1976, 1977). Określenie tożsamości indywidualnej i grupowej jest jednym z podstawo­ wych mechanizmów kontynuacji jakiejkolwiek grupy, w tym środowiska naukowego. Każdy z nas musi nieuchronnie określić się wobec poprzed­ ników, a także w stosunku do współczesnych. Od tego, jak to czyni, zależy kontynuacja idei. Zachowanie tradycji jest jednym z mechanizmów kulturowych decydują­ cych o przetrwaniu grupy. Jego prawidłowemu funkcjonowaniu służą więc w społecznościach plemiennych pracowite zapamiętywania lub zapisy genea­ logii, ich gorączkowe odtwarzanie, jeżeli na skutek jakiegoś kataklizmu dochodzi do uronienia poważnej jego części. Każda grupa w celu przetrwa­ nia uruchamia zarówno mechanizmy podtrzymujące ciągłość tradycji, jak i inne, chroniące przed zalewem obcych i ich tradycją. Dotyczy to wszystkich znanych mi grup na świecie, a w tym także społeczności uczonych. Właśnie ta społeczność jest ciekawym przykładem, w jaki sposób twórczość jednostek sprzyja tworzeniu się grup, ich integracji. Twórczość naukowa jest więc dobrym polem do badania — tak jak każdy rodzaj sztuki — w jaki sposób to, co jednostkowe, wyrasta ze społecznego i w końcu się w nie przeradza. Jak przedstawia się sprawa genealogii etnografii dzisiejszej? Kogo w niej wymieniamy? Do kogo nawiązujemy? Co przejęliśmy w spuściźnie? Jak odnosimy się do pokolenia okresu międzywojennego działającego przecież dużo dłużej? KLASYCY Niekwestionowane wydaje się twierdzenie, że w okresie międzywojennym powstało kilka niezależnych, niezmiernie istotnych dla dalszego rozwoju etnografii polskiej szkół albo orientacji. Przyjmuję za Anną Kutrzeba-Pojnarową, że „od połowy X I X wieku do roku 1939 w etnografii polskiej znaj­ dujemy nie tylko odbicie niemal wszystkich ważniejszych kierunków etno­ grafii europejskiej, lecz również próby budowania w nawiązaniu do tej ostatniej i do doświadczeń krajowych szkół własnych, związanych przede wszystkim z katedrami etnografii, etnologii i niektórymi katedrami socjologii na uniwersytetach krajowych" (Kutrzeba-Pojnarowa, 1977, s. 21). Należy się również zgodzić, że badacze okresu międzywojennego odegrali ważną �K L A S Y C Y E T N O G R A F I I P O L S K I E J : E U G E N I U S Z FRANKOWSKI 13 jclę w formułowaniu szerokiego zakresu badań etnograficznych i różnorodHycfa metodologii uprawiania tej nauki. Stąd szczególna rola tego okresu w¡ kształtowaniu tradycji naukowego środowiska etnograficznego. Okresu, Jctóry bardziej niż jakikolwiek inny zasługuje na nazwę klasycznego. Termin „klasyczny" słowniki określają dość jednoznacznie: „najwyższej klasy, pierwszego rzędu [...] najwyższej rangi lub znaczenia, akceptowany jako model, standard, wzór [...] tworzący standard lub model" (The Oxford English Dictionary, 1961, t. 2, s. 467 п.). Podobne określenia znajdujemy w słowniku Laroussa — „klasyczny, tj. uważany za model w swojej klasie [...] zgodny z ideałem, regułami [...], zgodny z ustalonym użyciem, trady­ cyjny" (Grand Larousse Encyclopedique, t. 3, 1960, s. 175 п.). Te słowni­ kowe definicje wskazują na to, że pisarz lub dzieło zaliczane do klasycz­ nych muszą spełniać wielkie wymagania wzoru, poprawności, zgodności z re­ gułami i dość może nieoczekiwanie — tradycji. Tradycji w tym sensie, że nawet jeżeli sami stanowią dla potomnych nowy wzór, to tworzą go zgodnie z regułami odziedziczonymi po wielkich poprzednikach. Innymi słowy, two­ rząc nowe też powracają do początku w ciągłym dążeniu do doskonałości. Polska encyklopedia powszechna (Warszawa 1863, t. 14, s. 738) w haśle „klasycy" zawiera informacje historyczne o tym, że classici to obywatele należący do pierwszej z sześciu klas, na jakie Serwiusz Tuliusz podzielił naród rzymski, i że .już w II wieku po Chrystusie Geliusz użył przenośnie tego wyrażenia o pierwszorzędnych pisarzach, a nazwa ta weszła w użycie we wszystkich kwestiach literackich i artystycznych. Każdy naród, który w ogóle doczekał się kwiatu swojej literatury, ten okres kwitnięcia nazywa jej epoki) klasyczną, a najznakomitszych w niej pisarzy klasykami". Pozwoliłam sobie na przytoczenie owych słownikowych ciekawostek dla lepszego zobrazowania pytań, jakie stawiać należy w stosunku do dzieł, które za klasyczne należałoby uznać (czy będą takowe?) i wobec ludzi. A więc, czy tworzą oni dla nas wzór do naśladowania? Czy zbudowali swe dzieła zgodnie z przyjętymi regułami? Czy można je odnieść do jakiegoś idealnego modelu? Jeżeli jednak uznamy, że w nauce postęp dokonuje się dzięki stałemu kwestionowaniu tego, co już zostało ustalone, to czy będą dzieła, które można by uznać za klasyczne? A może właśnie ich klasycyzm ukrywa się w tym, że ich autorzy, zgodnie z przyjętymi regułami, podają wciąż od nowa, od starożytności antycznej w wątpliwość to, co zostało powiedziane przed nimi? Kwestionują, ale wiedzą co. Zdają sobie sprawę z tego, co odziedziczyli, gdyż chyba regułą w nauce jest, że musi tworzyć tezaurus wszelkich doświadczeń, jak też, że musi kwestionować to, co do­ tychczas było ustalone. Mam nadzieję, że artykuł ten zapoczątkuje potrzebny chyba nam wszystkim cykl wypowiedzi poświęconych w równym stopniu dziełom, co ich twórcom, nie kierunkom w rozumieniu szerokich orientacji, jak strukturalizm czy funkcjonalizm. ale indywidualnym propozycjom i realizacjom. Do rozpoczęcia go postacią Eugeniusza Frankowskiego skłania mnie nie tylko 25 lat, jakie �14 ZOFIA S O K O L E W I C Z upłynęły od Jego śmierci (21 X I 1884- 8 I I 1962), ale przede wszystkim niezwykłe cechy jego osobowości, temperament i pasja, z jaką traktował swe powołanie. Ze względu na publikowane w tym numerze „Etnografii Polskiej" artykuły na temat E. Frankowskiego oraz bibliografię prac jego i o nim ograniczam się do wybranych spraw, które do dziś mogą nas inspirować. Należą do nich rozważania o myśleniu magicznym, światopoglą­ dzie pierwotnym, obrzędach przejścia i sztuce ludowej. Tu poruszę tylko trzy pierwsze kwestie, zostawiając tę ostatnią do szerszego omówienia w arty­ kule złożonym do druku w „Polskiej Sztuce Ludowej". MYŚLENIE M A G I C Z N E Myśleniu magicznemu poświęca Frankowski niezmiernie wiele uwagi. Zwierza się, że często odczuwa nieodpowiedniość stosowanego terminu 'ma­ gia'. Boi się jednak tworzyć nowy. Na czym więc może polegać owa nie­ odpowiedniość? Czyżby Frankowski nie podzielał poglądów E. B. Tylora, J. Frazera, A. Bastiana, R. Marreta czy P. Saintyvesa, na dziełach których przecież wyrastał i przyjął część ich terminologii, jak np. magia sympatycz­ na etc. (Frankowski, 1920). Oznacza to jednak, że Frankowski, który zachował w wielu swych pracach perspektywę ewolucjonistyczną, w tej i w wielu innych jeszcze kwestiach różnił się zasadniczo od ewolucjonistów klasycznych. I nie wiem, czy w jakimkolwiek stopniu dałaby się utrzymać opinia J. Burszty, który określa Frankowskiego jako ewolucjonistę kulturowego (Burszta, 1960). Działania magiczne ujmuje Frankowski jako wynik myślenia magicznego we właściwy mu sposób spójnego i logicznego. Magia nie jest po prostu przeżytkiem, ale stanowi powszechną do dziś cechę kultury. „To myślenie pierwotne jest wspólne wszystkim ludom stojącym na niższym szczeblu roz­ woju. Nie wyzbywa się go jednak i człowiek cywilizowany. Zostaje ono tylko przysłonięte cieniutką warstewką myślenia bardziej nowoczesnego, uro­ bionego odrębnymi warunkami współżycia i zdobyczami kultury" (Fran­ kowski, 1924, s. 52). Frankowski podkreśla, że ten rodzaj myślenia wiąże się z „rzutowaniem uczuć w świat zewnętrzny". Głównym „budowniczym myśle­ nia magicznego są uczucia" (Frankowski, 1925, s. 54). Nie ulega wątpliwości, że Frankowski przyjmuje koncepcję L. Lévy-Bruhla (na którego się powołuje). Przyjmuje ją jednak nie tylko w tej warstwie, która wzbudziła i nadal wzbudza emocje krytyków i zniechęca nawet tak poważne wydawnictwa, jak PWN. do tłumaczenia jego prac jako nie interesujących dziś nikogo (chodzi o myślenie prelogiczne), ale również w tej, którą krytyka mniej się zajmowała, a która okazała się niezmiernie inspirująca do dziś. Chodzi tu o uznanie, że 1) wierzenia i prak­ tyki magiczne są wzajemnie powiązaną całością, a nie zbiorem przypadko­ wych, nielogicznych, irracjonalnych wyobrażeń i działań; 2) że świat wyobrażeń ma charakter realny i człowiek nie jest z niego sztucznie wyodrębniony, ale �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 15 stanowi jego część. W znakomitej rozprawie o zabiegach magicznych przy pożyczaniu, kupnie, i sprzedaży u ludu polskiego czytamy: „badając folklor ludów pierwotnych odnosi się wrażenie, że we wszechmoc myśli. Obrazy powstające w myśli, zarówno na wartość realną. Życzenie pomyślane lub wypowiedziane staje się rzeczywistość wywołuje przejawienie się jej istotne" (Frankowski, powszechnie istnieje wiara jawie, jak we śnie. mają czynem. Czyn naśladujący 1925, s. 54). Pisząc to Frankowski pozostaje w zgodzie z ewolucjonistycznymi twier­ dzeniami E. B. Tylora czy A. Bastiana, którzy szukali prawidłowości roz­ woju kultury na poziomie myślenia, jak również z twierdzeniami nam współczesnych — C. Lévi-Straussa i jego następców, a także polskich badaczy: Z. Sokolewicz (w druku), A. Zadrożyńskiej (1982), J. Kmity (1983), i dość dużej grupy przedstawicieli młodszego pokolenia: Z. Benedyktowicza, M . Buchowskiego, W. Burszty, Cz. Robotyckiego, L. Stommy, M . Szewczyk, J. S. Wasilewskiego, M . Zowczak. Różnice między sformułowaniem Frankowskiego a tym. co niektórzy z wy­ mienionych autorów piszą o kulturze, by odwołać się do ostatnich numerów „Etnografii Polskiej" lub „Ludu" (Buchowski, Burszta, 1986; Stomma, 1978), są głównie różnicami języka epoki lub języka różnych teorii. Sens ogólny jest jednak ten sam. Magia nie jest zbiorem irracjonalnych działań i wierzeń, nie jest to po prostu zbiór przesądów. Nie udało się Frankowskiemu dokończyć zaczętych prac, w tym Dróg magicznych w wierzeniach ludu polskiego. Z właściwą sobie potrzebą skupia­ nia rozważań nad konkretem i odnoszenia go do szerszych, właściwych mu kontekstów, zaprojektował tę większą pracę wraz z drugą, która miała stanowić próbę rekonstrukcji światopoglądu pierwotnego ludu polskiego (Frankowski, 1925, s. 51). Jak sam pisze, one obydwie powinny poprze­ dzać jego szczegółowe rozważania o wspomnianych zabiegach magicznych przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego. Może więc jednostron­ na jest proponowana nam przez M . Tarko ocena Frankowskiego (w tym samym numerze „Etnografii Polskiej"), w której autor kładzie nacisk na empiryzm badacza. Należałoby zresztą zastanowić się głębiej nad rodzajem tego empiryzmu, a także nad tym, co należy rozumieć pod wspomnianym przez M . Tarko dążeniem Frankowskiego do ujęć syntetycznych. Jest to, jak wskazuje praktyka lat ostatnich, termin niezwykle wieloznaczny. Dążenie do ujęć syntetycznych w wypadku Frankowskiego oznaczało z reguły wska­ zanie na właściwy dla badanych szczegółów układ odniesienia. We wspomnia­ nej pracy miał nim być światopogląd pierwotny i myślenie magiczne. W arty­ kule o znakach wypalanych na zwierzętach pociągowych Frankowski wska­ zuje na trzy rodzaje znaków i trzy właściwe im różne układy odniesienia — całości, których te są częścią (Frankowski, 1916, 1921). Klejma własności zwracają naszą uwagę na system społeczno-prawny, znaki wypalane głę­ boko mają na celu leczenie, a znaki wystrzygane we włosiu w celach zdobniczych, będące przeżytkiem zapomnianych obyczajów, należy odnieść do magii. Frankowski pisze o tym: „pierwotne znaczenie znaków wypalanych �16 ZOFIA SOKOLEWICZ i wystrzyganych na zwierzętach domowych bierze swój początek w magii ochronnej" (Frankowski, 1921, s. 10). Jest to innego rodzaju ujęcie syntetycz­ ne niż to, które Frankowski proponuje nam w opracowaniu tykwy lub wycinanek. Ta pierwsza zwłaszcza praca odpowiada bardziej potocznemu rozumieniu terminu syntetyczny (Frankowski, 1927), tzn. skrótowemu ujęciu całości jakiejś kwestii, i wskazuje na wszystkie możliwe sytuacje kulturowe, w których występuje tykwa, i uwzględnia jej różnorodne cechy jako rośliny i wytworu kulturowego. Natomiast cytowana już rozprawa na temat pożycza­ nia, kupna i sprzedaży w sposób szczególny mogła wytyczyć drogi nowo­ czesnym badaniom. Tylko że etnografia polska przyjęła nowe założenia do badania magii od Lévi-Straussa, Eliadego, szkoły utrechtskiej (Stomma, 1978) pomijając fakt, że zostały one już wcześniej przyjęte, przemyślane i zasygnali­ zowane przez Frankowskiego. Zapewne współczesnych badaczy zrażał nadmierny psychologizm Fran­ kowskiego, choć właśnie uwzględnianie przez niego emocji powinno przy­ ciągnąć wszystkich, którzy czując potrzebę włączenia do analiz przeżyć i uczuć sfery tego, co nieuświadamiane, sięgali do C. G. Junga lub M . Elia­ dego. Myślę, że to, co zrażało najbardziej, to interpretacja zabiegów ma­ gicznych i zgodna z tym ich klasyfikacja dokonana przez samego Fran­ kowskiego z pominięciem próby dojścia do własnych interpretacji informa­ torów. Pisze o tym Frankowski: „powszechnie lud nie tłumaczy zabiegów magicznych stosowanych przez siebie. Wszystkie podane w tej pracy interpretacje zabiegów magicznych są moim osobistym tłumaczeniem. Przytaczam je, starając się w ten sposób choć częściowo udostępnić dla naszej umysłowości zrozumienia wytycznych punktów swoistego myślenia ludowego" (Frankowski. 1925. s. 52). Postępuje więc Frankowski podobnie, jak robili to inni, пр. K. Mo­ szyński (co wzbudza ostrą, kpiarską krytykę L. Stommy, 1978, s. 137-138). Frankowski po prostu nie został przez Stommę zauważony, stąd oszczędzo­ no mu krytyki. Ale wszak sam Frankowski przyznaje, że lud nie interpretuje owych zabiegów, a tam gdzie takie interpretacje otrzymuje, podkreśla ten fakt. Należy tu nadto dodać, że w jego pracach znajdujemy przewagę dosłow­ nych wypowiedzi informatorów nad streszczanymi przez badaczy, co zapo­ wiada możliwość krytycznej analizy źródła. Co więcej, badania tego typu w Europie jeszcze nie zapowiadały kierunków, które po I I wojnie światowej, wraz z rozwojem strukturalizmu i semiotyki, prowadziły do odczytywania znaczenia wierzeń lub działań, pozwalając na wydedukowanie zasad ich łączenia w większe całości (obrzędy, wierzenia). To co zrobił Frankowski było dopiero p r z y g o t o w a n i e m do badań nad znaczeniami, ale był to k r o k nieodzowny. Można się zastanowić, czy nasza droga do traktowania magii jako części systemu znaków kultury nie byłaby krótsza, gdybyśmy przyjęli już w latach sześćdziesiątych przemyślane i przepracowane przez Frankowskiego wspomnia­ ne wyżej założenia łączące propozycje L. Lévy-Bruhla z psychoanalizą Freuda po odcedzeniu z nich elementów psychologii Wundta i Dessoira? �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI ŚWIATOPOGLĄD ^Цу PIERWOTNY Na potrzebę rekonstrukcji światopoglądu pierwotnego ludu naszego wska­ zuje Frankowski w różnych pracach (1925, s. 51-52, 111; 1932) i można sądzić, że myśl ta nie opuszcza go aż do śmierci. Możemy zarzucić mu, że nie precyzuje dokładnie, co rozumie pod tym pojęciem. Jest ono zresztą dzisiaj wykorzystywane w różnych teoriach typu strukturalnego, semiotycznego i fenomenologicznego i tym samym w różnych znaczeniach i odcieniach. Używa się przy tym częściej terminu „światopogląd archaiczny", „wizja świata", „obraz świata". Wszędzie jednak pojęcie to służy za najbardziej ogólny układ odniesienia do wierzeń, obrzędów i symboli. Dzięki niemu elementy symbolicznej sfery kultury nabierają sensu, przestają być luźnym zbiorem mniej lub bardziej zabawnych i dziwacznych opowiadań. Prace Frankowskiego ujawniają wielką potrzebę stworzenia im takiego układu odniesienia. Pisząc o praktykach medycyny ludowej czy prawa obyczajowego domaga się Frankowski, by badane szczegóły odnosić do całości kultury danego ludu. Czytamy więc: ..materiały etnograficzne dotyczące prawa obyczajowego, organizacji społecznej ludu od­ krywają sprężyny naturalnej organizacji grup ludzkich związane ściśle z wartościami antropo-geograficznymi każdej miejscowości. Dzięki nim widzimy z całą jasnością, że ustanowione są nie z rozkazu jakiegoś ministra [...], lecz że jest to wynik zespolenia wszystkich sił naturalnych życia. Widać też, że zmieniając tylko niektóre z elementów składowych można zmienić organizację naturalną grupy ludzkiej" (Frankowski. 1920b, s. 6). Frankowski proponuje nam w swoich pracach ciekawą koncepcję czło­ wieka. Jej odtworzenie rzuciłoby zapewne jeszcze dodatkowe światło na pojęcie światopoglądu pierwotnego, które — jak wynika z tego, co powiedzia­ łam wyżej — pełni jedynie funkcje teoretycznego, najbardziej ogólnego poję­ cia, pozwalającego na odniesienie do niego szczegółowych wyników badań — bez czego robią wrażenie „śmiesznych lub absurdalnych" (Frankowski, 1920b, s. 6). Człowiek — według Frankowskiego — jest w zasadzie taki sam na całym świecie i we wszystkich epokach. Zmiany, które powodują, że człowiek się cywilizuje, nie zmieniają jego istoty. Po pierwsze, stanowi on cząstkę świata, jest z nim mocno spleciony, „jednostka i cała ludzkość we wszy­ stkich swych czynach i zwyczajach poddaje się wspólnemu rytmowi świata" (Frankowski, 1920b, s. 9). Po drugie, człowiek pierwotny nie czuje potrzeby oddzielenia się od tego świata, poddaje się jego rytmom wyczuwając jego harmonię poprzez emocje, dzięki swej psychice. Człowiek Frankowskiego ma w sobie wiele z tego, co proponuje cytowany przez niego E. von Hartmann. Uznaje realność świata ducha, a z jego zachowań wynika, że wszelkie zjawiska mają duchowe podłoże, czego — co prawda — człowiek nie jest świadom. Tę metafizykę indukcyjną Hartmanna uzupełnia Frankowski sięgając do różnych źródeł: do wspomnianego L. Lévy-Bruhla, od którego przyjmuje pojęcie mocy obecnej w człowieku i w innych istotach żyjących 2 ~ Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 ^ �18 ZOFIA S O K O L E W I C Z oraz przedmiotach nieożywionych (Frankowski, 1925, s. 5), brak wyodrębnie­ nia swego „ja" od świata zewnętrznego, a także znaczenia jaźni dla pro­ cesów nieświadomych od Freuda, pojęcie piękna jako nieodłącznego skład­ nika duszy ludzkiej zapewne od Sobeskiego lub bezpośrednio od roman­ tycznych estetyków krakowskich, znaczenie kryterium płci w podziale ludz­ kości i roli seksu w kulturze zapewne od modernistów krakowskich. Czło­ wiek Frankowskiego jest więc z jednej strony człowiekiem z krwi i kości, naznaczonym seksem, z drugiej istotą uduchowioną, czerpiącą z tego szcze­ gólną moc, która umożliwia mu bezustannie przekraczanie świata doświad­ czeń czysto zmysłowych. To, co w człowieku społeczne, i to, co psychiczne, stanowi całość o podłożu bez wątpienia duchowym. Dlatego też i świato­ pogląd takiej istoty musi obejmować cały ten świat w jego różnych wy­ miarach, a rekonstrukcja tego jest możliwa dzięki interpretacji wierzeń i praktyk magiczno-religijnych, treści wyrażanych przez człowieka w różnych wytworach kultury, jak choćby wspomnianych już znakach wypalanych i wy­ strzyganych w sierści zwierząt, a także dziełach sztuki. Można przypusz­ czać, że choć Frankowski dążył do opracowania światopoglądu ludowego jeszcze przed napisaniem pracy o pożyczaniu, kupnie i sprzedaży (Fran­ kowski, 1925), to jednocześnie nie mógł tego dokonać bez takich właśnie prac ustalających pewne treści i symbole na bardziej szczegółowych odcin­ kach. Dowodem na to może być również jego Sztuka ludowa (1932). w któ­ rej dokonuje szeregu takich ustaleń, wiążąc wiele przejawów sztuki np. z obrzędami przejścia. OBRZĘDY PRZEJŚCIA Koncepcja obrzędów przejścia została w zasadzie sformułowana przez Frankowskiego już w 1920 r. Wtedy też pisał on: „dla grup, tak jak dla jednostki, żyć oznacza zmieniać ciągle stan i formę, umierać i odradzać się. Polega to na działaniu i zatrzymywaniu się po to, aby znów rozpocząć działanie, nową szamotaninę, ale już w inny sposób. Zawsze występują nowe ograniczenia, nowe progi, które należy przejść: progi lata i zimy. pór roku. miesięcy lub nocy, progi narodzenia, wieku młodocianego lub dojrzałego, progi starości, próg śmierci i próg drugiego życia" (Frankowski, 1920b, s. 10). W tym czasie Frankowski jest znakomicie zaznajomiony ze światową literaturą na temat sfery magiczno-religijnej w kulturze. Powołuje się i pod­ daje krytycznej analizie poglądy E. B. Tylora, J. G. Frazera, H . Haddona, K. O. Mullera, T. Benfeya, A. Langa, S. Hartlanda, H . Gaidoza. Zauważa związki między odkryciami Hartlanda (podobieństwo obrzędów inicjacji i małżeństwa), Frazera (obrzędami dojrzewania i pogrzebowymi), S. Ci­ szewskiego (między obrzędem chrztu, zbrataniem, adopcją i małżeństwem), A. Dietericha i R. Hertza (między ceremoniami narodzin, inicjacji, zaślubin i pogrzebów). Goblet d'Alviella (między ceremoniami chrztu i inicjacji) �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 19 i wreszcie podsumowaniem jakby tych wszystkich odkryć przez Arnolda van Gennepa, który „po raz pierwszy uczynił próbę zanalizowania ich cech ogólnych znajdując w wielu z nich wspólną bazę dla obrzędów przejścia w życiu ludzkim, rytmie natury i formie materialnej, wskazując na ciągłość tych obrzędów w całym zespole ceremonii. Jednocześnie etnografowie i folkloryści różnych krajów wykazali, że u większości narodów spotyka się identyczne rytuały. Nie jest to nic dziwnego, bo jednostka i cała ludzkość we wszystkich swoich czynach i zwyczajach poddaje się wspólnemu rytmowi świata" (Frankowski, I920b. s. 9). I dalej: „Zapewne życie ludzkie polega na przechodzeniu z jednego wieku w inny. z jednego zajęcia do drugiego i z jednej grupy społecznej do drugiej. Jest jak łańcuch składający się z różnych ogniw, które następują po sobie, zamknięte między narodzinami a śmiercią". Bezpieczne przejście zapewniają człowiekowi obrzędy przejścia. Referując w 1920 r. w kraju Basków swe poglądy na temat obrzędów przejścia Frankowski znał dobrze teorię van Gennepa i posługiwał się nią dla ob­ jaśnienia zebranego przez siebie materiału. Powraca zresztą do tej koncepcji wielokrotnie. Jej sens eksplikatywny jest jasny. Musi go ona nadto po­ ciągać możliwością odwoływania się do danych psychoanalizy, uwzględnia­ nia przy przejściu od stanu do stanu nie tylko sytuacji społecznej człowieka, ale również jego stanu psychicznego czy raczej duchowego podłoża obrzędu, jego strony magiczno-religijnej. Do tej koncepcji powraca jeszcze Frankowski w Sztuce ludowej (1932) Z pewnością teoria A. van Gennepa została w całości zaakceptowana przez Frankowskiego. W jej sposobie referowania zauważamy jednak cha­ rakterystyczne przechylenie w kierunku psychologizmu, dążenie do całościowe­ go ujmowania społecznego i psychicznego, a także ukazywania jedności świata w jego złożoności i różnych wymiarach. Nawiązywanie do naturalne­ go rytmu świata jest bardzo charakterystyczne właśnie dla Frankowskiego. Analizując jego podejście do teorii obrzędów przejścia w kwestii myślenia magicznego i światopoglądu pierwotnego, tak jak uprzednio dochodzimy do wniosku, że krok uczyniony przez niego był krokiem koniecznym w kie­ runku współczesnej ich interpretacji. Tak się złożyło, że teoria van Gennepa jest obecna w polskiej literaturze etnograficznej. W pracach tych, nawet u Stommy, tak starannie odnotowu­ jącego swych poprzedników, brak jest natomiast powołań na Frankowskiego. Zapewne lepsza znajomość jego poglądów na ten temat mogłaby ułatwić przyjęcie na gruncie polskim propozycji rozumienia tych obrzędów w duchu strukturalnym, a z w ł a s z c z a f e n o m e n o l o g i c z n y m . W artykule M . Tarko w tym numerze „Etnografii Polskiej" znajduje się długi akapit wyrażający poglądy Frankowskiego na ten temat. Dlatego rezygnuję z cytatu. I znów zapewne język innej epoki zniechęcał czytelników do przyswojenia sobie tekstu, choć sens i ton jego wypowiedzi stanowi doskonałe przygotowanie do lektury Eliadego lub szkoły utrechtskiej. Bardzo trudno jest określić kierunek metodologiczny prezentowany przez Frankowskiego. Zapewne jego żywa umysłowość, podejmowanie wielu idei �20 ZOFIA SOKOLEWICZ i przetwarzanie ich według jemu właściwego widzenia człowieka jako myślące­ go, ale i czującego, społecznego. lecz nie mogącego uciec od swej psychiki, utrudnia zaszeregowanie Frankowskiego według przyjętych w podręcznikach klasyfikacji szkół i kierunków. Niewątpliwie u podstaw widzenia świata — całego świata i całego człowieka — przez Frankowskiego leży ewolucjonizm, którym zapewne nasiąkał w czasie studiów w Krakowie u Talko-Hryncewicza i Demetrykiewicza, a potem w Warszawie u Krzywickiego. Jak słusznie zauważa Kutrzeba-Pojnarowa (1977, s. 94), dowodem na przyjęcie tej ewolucjonistycznej perspektywy może być zainteresowanie Polesiem jako obszarem archaicznym i prowadzenie tam pierwszych prac terenowych w za­ kresie etnografii (Frankowski, 191 За, 1913b, 1914). Jednakże w dalszej pracy ta perspektywa ewolucjonistyczna, w rozumieniu ewolucji jako stopniowego rozwoju kultury ku coraz lepszym rozwiązaniom i większym osiągnięciom, ustępuje innym spojrzeniom na kulturę. Obok ewolucji istnieje przecież dy­ fuzja, a powoływanie się Frankowskiego na szereg badaczy od F. Ratzla przez W. Foya, L. Frobeniusa, H . Schurtza, B. Ankermanna, W. Schmidta świadczy o tym, że interesowała go nie tylko naturalna logika rozwoju myśli ludzkiej, ale również i jej historyczne meandry. Z kolei fascynacja psychologią — w tym mniej i może podświadomie Wundtem, a więcej Freu­ dem — i dążenie do rozumienia sposobu myślenia człowieka, przede wszystkim myślenia magicznego, wprowadza nas w krąg lektur L. Lévy-Bruhla. Wi­ dzenie sztuki jako nieodłącznego przejawu duszy ludzkiej, ale też przekona­ nie, że piękno nie zna rozwoju w czasie i przestrzeni, zapewne nosi Fran­ kowski z okresu kontaktów z krakowskim modernizmem. Jego Sztuka ludo­ wa wskazuje na wyraźne przyjęcie wielu estetycznych tez Michała Sobeskiego, którego Filozofia sztuki (1917) wskazuje na krąg lektur Frankowskiego: P. Ribot, F. Paulhan, E. von Hartmann. I mimo licznych i gorących z Sobeskim sporów (informacja ustna prof. Marii Frankowskiej), nad Sztuką ludową wyraźnie ciążą poglądy Sobeskiego. A o co mogli się spierać? Moż­ na tylko przypuszczać, że jednak o proces twórczy, najtrudniejszy zapewne punkt w estetyce, do poznania którego psychologia wciąż wnosiła nowe wyniki badań. SZTUKA L U D O W A W tym miejscu rezygnuję z rozważań na temat stosunku Frankowskie­ go do sztuki — bardzo szerokiego tematu — gdyż, jak wspomniałam, inny artykuł poświęcony tej kwestii złożyłam do druku w redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej". Wypada jednak podkreślić, że Frankowski widział każde dzieło sztuki jako element kultury i wiązał go — jak pisał — z przejawem życia gromady. Jego Sztuka ludowa (1932) jest jednocześnie wielkim progra­ mem badań, który dopiero od niedawna zaczęliśmy realizować. Mam tu na myśli ujmowanie sztuki jako części kultury, ujmowanie sztuki ludowej podobnie jak sztuki wielkiej i rozważanie związanych z tym kwestii estetycz- �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 21 nych. Przyjęty przez Frankowskiego (za Sobeskim) podział na twórców, odtwórców i spożywców, mimo że razi dziś pewnym schematyzmem, to jednak zawiera w sobie nie spełniony dotąd do końca postulat badania twórców w kulturze ludowej wsi. I to nie tylko twórców zgodnie z dzisiej­ szym ich zaszeregowaniem w Cepelii lub Związku Twórców Ludowych, ale tych, którzy tworzyli w czasach, gdy sztuka ludowa była anonimo­ wa : ludzi innych, mądrych, znachorów — tych, którzy w ten lub inny spo­ sób nie mieścili się w środkowym przedziale przeciętności. DĄŻENIE DO ŚCISŁOŚCI We wszystkich pracach Frankowskiego widać tak charakterystyczne dla początków X X w. dążenie do uściślenia metody, do porzucenia sfery do­ mysłów (ewolucjonizm) i poruszania się na pewnym gruncie danych doświad­ czenia. To dążenie widać w stosunku Frankowskiego do dokumentacji, w jego trosce o to, by nie zniekształcić informacji niedbałym pismem (stąd owo wyśmiewane później kaligrafowanie wywiadów), by rozwijać dokumentację rysunkową i fotograficzną, by to wszystko zapewniło jak najbardziej obiek­ tywne podstawy analizy naukowej. W pracach Frankowskiego niezmiernie starannie podawane są miejsca pochodzenia informacji. Nie zdarza mu się, by na podstawie jednej informacji wypowiadał sąd generalizujący o obsza­ rze Polski lub choćby jednym jej regionie. Jak te przygotowania warszta­ tu, zmierzające do uzyskania ścisłości niemal równej naukom eksperymental­ nym, połączyć z dążeniem Frankowskiego do odkrywania sfery ducha, z od­ krywaniem treści symboli, rekonstrukcji myślenia ludzkiego? I to najczęściej na podstawie własnej intuicji. W tym dążeniu do pełni, do operowania całościami — światem i czło­ wiekiem — niewątpliwie próbował Frankowski połączyć to, czego w nauce pogodzić się nie da, co udaje się pogodzić jedynie w sztuce, ale co z kolei umyka analizie naukowej. Łączył pozytywizm z modernizmem i psychologizmem oraz intuicjonizmem. Poszukiwał inwariantów — uniwersaliów, ale jednocześnie zaznaczał, że twórca mógł nadać im cechy odrębne, indywi­ dualne. Pisał, że czynnikiem wspólnoty pomysłów jest wspólna budowa ciała ludzkiego, budowa ręki, mechanizm palców, ale jednocześnie, zależnie od warunków antropogeograficznych środowiska życia i właściwości rasowych osobników twórczych, „typy zasadnicze wytworów kulturowych w dalszych swych przeobrażeniach otrzymują piętno odrębności grupowej" (Frankowski, 1932, s. 350). To poszukiwanie uniwersaliów połączone było z uwzględnianiem elementów regionalnych albo wręcz jednostkowych. Przyjmując pewną nad­ rzędność zbiorowości wobec jednostki uzależnia jednocześnie Frankowski zbiorowość od aktów twórczych jednostki. W tej walce o uwzględnianie przeciwieństw lub wskazywanie, że są dwie­ ma stronami tego samego modelu — wspólnoty ludzkiej w świecie, angażo­ wał się z całą pasją. I z całą pasją również walczył o poszczególne idee. �22 ZOFIA S O K O L E W I C Z Gdy, jak krytycznie to oceniałam, interpretował wierzenia informatorów, przytaczane przez nich zakazy czy nakazy, to dawał nam próbkę swego myślenia. Można by powiedzieć, że czynił to w sposób nieuprawniony nauko­ wo. Ale czy ze wstępu do rozprawy o pożyczce, kupnie i sprzedaży nie wynika, że nobilitował w ten sposób myślenie wieśniaków jako myślenie, a nie jako przesąd! B A D A N I A PORÓWNAWCZE Do istotnego rozwinięcia teorii myślenia magicznego i obrzędów przejś­ cia przyczyniły się badania Frankowskiego na Półwyspie Iberyjskim. Są one wysoko oceniane w kraju i za granicą (Tarko) i myślę, że będą jesz­ cze wielokrotnie omawiane. Zawierają bowiem wiele interesujących myśli i spostrzeżeń poza samym materiałem dokumentacyjnym. Frankowski jest jednym z pierwszych badaczy, którzy rozpoczęli systematyczne badania Półwyspu Iberyjskiego. Stosował on tu właściwą mu metodę wychodzenia od wąskiego, dobrze zdefiniowanego zagadnienia i ukazywania go, w miarę poszerzania materiału źródłowego, w szerokiej perspektywie podobnych wy­ tworów i spraw, a następnie patrzenia przez pryzmat na złożone procesy historyczne. Frankowski rozpoczął swe badania od inwentaryzacji jarzm, znaków wypalanych i wystrzyganych na sierści zwierząt pociągowych, budowli na palach, wierzeń związanych z pszczołami (Tarko). Pozwoliło mu to na wgląd w złożone dawne procesy, wskazujące na istnienie wspólnoty przedindoeuropejskiej o wyraźnie azjatyckich powiązaniach. Dalej, na pracę o regio­ nalizacji Hiszpanii, ukazującą elementy kultury ludowej, które stały się pod­ stawą procesów świadomościowych różnicujących ten Półwysep współcześnie. I wreszcie, wracam tu do początku metod rozumowania, przyczyniły się do pogłębienia jego teorii myślenia magicznego. Na pewno istotną rolę odegrało tu porównanie przez Frankowskiego archaizmów Półwyspu Iberyjskiego i znanego mu z wcześniejszych badań Polesia. Należy podkreślić, że nikt poza Frankowskim nie zwrócił uwagi na poleskie domki czy kłody nagrobne ani też na kształt krzyży. Cmenta­ rze stały się przedmiotem badania stosunkowo niedawno. Idący tu śladami Frankowskiego Jacek Olędzki miał podobne motywacje. Dążył do wyjaśnienia działań ludzkich polegających na umieszczaniu na grobach określonych zna­ ków w takiej lub innej formie, poprzez odniesienie ich do ludzkich wie­ rzeń — w wierzeniach szukał bowiem uzasadnienia ludzkich zachowań, a cmen­ tarze jako miejsce wyrażające stosunek człowieka do życia pozagrobowego uznawał za szczególnie cenne źródło informacji. Pytanie o znaczenie, tak istotne dla dzisiejszych badaczy, było przez Frankowskiego poprzedzane pytaniem o formę, o jej zależność od techniki, surowca, tradycji i wresz­ cie — o pochodzenie. Odpowiedź na pytanie „skąd?" uzyskuje Frankowski dzięki zestawieniu badań poleskich i iberyjskich. Na tym materiale próbuje �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 23 wyjaśnić zależność między formą, czasem i przestrzenią. W Stelach dyskoidalnych dochodzi do wniosku, że: 1) forma dyskoidalna steli powstaje nie­ zależnie w każdej epoce jako dzieło człowieka, któremu brak talentu arty­ stycznego; 2) w dziełach tego rodzaju ważniejsza jest zdolność artystyczna ich autora niż epoka, w której zostały wykonane (Frankowski, 1920a, s. 138). Prowadzi nas to do prób poszukiwania prawidłowości rozwoju pewnych form rozdzielonych przestrzenią i czasem, ale powiązanych sposobem myśle­ nia o nich człowieka. Dziś zapewne nie podpisalibyśmy się pod sformuło­ waniami Frankowskiego w kwestii steli, choć w zasadzie robimy to, co on — próbujemy odszyfrować sens, znaczenie ukryte w steli, argizajolaku, kłodzie na grobie poleskim. I choć dzięki innej metodzie dochodzimy do innych wniosków, to droga rozumowania jest taka sama — musimy wyjaśnić przede wszystkim sposób myślenia o tym, co stele, argizajolak, kłoda znaczą, jakie miejsce zajmują w systemie magicznego myślenia człowieka pierwotnego? Rozważając życie i twórczość człowieka o tak bogatej osobowości moż­ na by wskazać na wiele jeszcze innych wątków. Świadczą o tym np. artykuły tych, którzy o Frankowskim pisali. Wybrałam wątek myślenia magicznego i obrzędów przejścia, gdyż w tym znajduję najwięcej współczesnych inspiracji. Co nie znaczy, że nie można tu znaleźć wielu innych, bogatych myśli. Czyż jednak nie na tym polega znaczenie klasyków, że wracamy do nich jak do źródła? LITERATURA B u c h o w s k i M . , B u r s z t a W. 1986 Status języka w świadomości magicznej, „Etnografia Polska", t. X X X , z. 1, s. 31-41. Burszta J. 1960 Przedmowa, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1, Poznań. 1973 Ludoznawstwo, [w:] Nauka w Wielkopolsce. Przeszłość i teraźniejszość. Studia i Ma­ teriały, G. Labuda (red.), Poznań, s. 310-326. D z i e k o ń s k i T. 1962 Prof. dr Eugeniusz Frankowski, „Lud", t. 48, s. 563-570. F r a n k o w s k i E. 191 За Krajobrazy Wołynia, „Ziemia", t. 4. nr 2, s. 22-26. 1913b Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", t. 4, nr 11, s. 164-166. 1914 Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", t. 5, s. 155-156, 165-168, 183-186, 196-197.' 1916 Los signos quemados y esquilados sobre los animales de tiro de la Peninsula Ibérica, Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural. Estudios Etimológi­ cos, Madrid, Museo Nacional de Ciencias Naturales, t. 10, M . 5. 1920a Estelas discoideas de la Peninsula Ibérica, Madrid. 1920b Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Conferencia, ¡3.12.1919 y repelióle el 17 de marzo de 1920, en el Ateneo de Madrid. Publicación de la Sociedad San Sebastian (w tekście podaję strony tłumaczenia polskiego). 1921 Znaki wypalane i wystrzygane na zwierzętach pociągowych na Półwyspie Iberyjskim, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU". t. 26. z. 5. s. 10. 1925 Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, „Lud", t. 23. s. 50-111. �24 ZOFIA S O K O L E W I C Z 1927 Tykwa i jej znaczenie dla kultury ludzkiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU", t. 32, z. 6, s. 15-17. 1932 Sztuka ludowa, Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa, s. 345-416. Gennep A. van. 1909 Les rites de passage, Paris. K m i t a J. 1983 Poznanie kultury, Warszawa. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1963 Wspomnienie o Profesorze Eugeniuszu Frankowskim, 21 XI 1884-8 I I 1962, „Etno­ grafia Polska", t. 7, s. 425-430. 1974 Ocena dorobku i perspektywy etnografii, „Etnografia Polska", t. 18, z. 2, s. 23-31. 1976 Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, M . Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), s. 19-59. 1977 Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa, s. 92-105. Sobeski M . 1917 Filozofia sztuki. Warszawa. S o k o l e w i c z Z. 1973 Szkoły i kierunki w etnografii polskiej do 1939 r. [w:] Historia etnografii polskiej, M . Terlecka (red.), Wroclaw—Warszawa—Kraków—Gdańsk, s. 115-167. 1979 Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnograficznych. „Etnografia Polska", t. 23, z. 2. s. 83-110. 1983 Kultura duchowa — zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń, ..Etnografia Polska", t. 28, z. 1. s. 9-28. w druku Old structures and new meanings, „Ethnologia Polona", vol. 12. S t o m m a L. 1978 Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4, s. 131-143. 1980 Wstęp, [w:] J. S. Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne roz­ proszone. Warszawa, s. 7-40. 1981 Słońce rodzi się li grudnia. Warszawa. W r ó b l e w s k i T. 1982 Prof. dr Eugeniusz Frankowski (wspomnienie pośmiertne), Kronika Miasta Poznania, t. 30. nr 2, Poznań, s. 94-96. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. 12, s. 15-28. 1982 Homo faher — homo ludens. Warszawa. Zofia Sokolewicz THE CLASSICS OF THE POLISH ETHNOLOGY THE EUGENIUSZ FRANKOWSKI'S THEORY OF THE M A G I C WAY OF T H I N K I N G A N D T H E TRANSITION RITES Summary The main thesis of this paper is, that there were discontinuities in the transmission of the scholarly tradition in the history of the Polish ethnography after the Second World War. One of the ideas which were consequently forgotten and abandoned then was theory of the magic way of thinking and thai of the transition rites formulated by Eugeniusz Frankowski. �KLASYCY ETNOGRAFII POLSKIEJ: EUGENIUSZ FRANKOWSKI 25 His theory has been based on an interesting conception of the human nature. Accord­ ing to it the human nature is constant and universal independent of time and place. The changing civilizations hadn't changed what is essential about it. The human being doesn't feel any need for the distance and separation from the empirical world around him, he submits to its rhytms and has a sense of its intrinsic harmony due to his emotions. According to E. V. Hartmann, S. Freud and L. Levy-Bruhl the man belongs to nature with his flesh and blood and is marked with sex, but he is a spiritual being as well, deriving from his spirit the particular power enabling him the transcendence of the pure empirical experience. The social and the psychic side of the human nature make together a whole, based on the spiritual ground. That's why the world-view of such a being embrace the entire world in all its dimensions and the only way of reconstruction of that world-view is the examination and the interpretation of the myths, beliefs and magic and religious behavior as well as of the meaning expressed by various cultural objects e.g. of the little houses, plaques and tombstones, by the stamps cut-out or burnt-out on the domestic animals'skin and by many different objects of art as Frankowski described them. Eugeniusz Frankowski hadn't time enough to complete the intended two big works: on the world-view of the Polish folk and on the magic way of thinking of the promitive people. But he believed that the study of those problems should be continued along with the more particular ethnographic researches since a more general problem is quite necessary for the reconstruction of the system of reference that might allow for the explanation and understanding the particulars by finding their place in the cultural systems. We are able to reconstruct the Frankowski's theory now. owing to the knowledge of his more particular studies (1920, 1921, 1925, 1932). The theory refers immediately to the Van Gennep's concept of „rites de passage". Frankowski accepted his predecessor's ..tripartite" conception of the transition rites and he believed that all the rituals of the life cycle as well as those of the annual cycle have the same structure since "to live means to change constantly one's state and form, to die and revive again". The aim of the rites is to make the transition safe. The danger of the transition lies in the very moment when a living individual or ewen a part o f the Universe finds itself in the critical point of changing. It is "between" — between the human world and the other, supernatural world, between his own group and strangers. It is defenseless since being nowhere it is "nothing" and therefore can be dangerous to other people as well. The scholars who studied the same problems 50 years later haven't referred to the Frankowski's theory. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �