24 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8485d5c336e9a49a56767ea8d490027.pdf f14ff605c65b1e1272818c47bc6e6a6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2127 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1975 Title A name given to the resource A Centenary of the Polish Ethnological Society / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.9-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 I. THE CENTENNIAL ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY ZYGMUNT KŁODNICKI President Polish Ethnological Society A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY "Save and preserve what can and should exist in spite of the progress of education and civilization. Save for science and do not let sink into oblivion what must disappear and soon will disappear". Antoni Kalina It is not easy to present the centennial history of the Society in a few pages. After all, such a presentation should be done against a wider background, in order to adequately evaluate the role which the Society has played in Polish science and culture. Hoping to address this issue at another time, I will now try to sketch the Society's history. Readers interested in various aspects of the Society's activity will find numerous articles and reports in "Lud" l. More important publications have been listed. in the bibliography. Polish interest in traditional, especially rural culture, gained momentum in the 19th century. Let us mention Łukasz Gołębiowski, Wacław Zaleski, Kazimierz W. Wójcicki, Żegota Pauli and, particularly, Oskar Kolberg, to name but a few. In 1873, the Academy of Sciences was opened in Cracow with the Anthropological Commission as one of its departments2. Several excellent journals were put out, including "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (from 1877) and "Wisła" (from 1887). For a long time, however, there was no association grouping people interested in ethnography. Establishment and First Years of the Ethnological Society The idea to establish an Ethnological Society was put forward by Seweryn Udziela, a school inspector (1891). After a few unsuccessful attempts, a group assembled by Antoni Kalina, a Slavist and professor of Jan Kazimierz 1 Bibliograf/li ZllWllrlo.~ci "Ludu" za lara 1895 -1985 [Bibliography of publications in "Lud" 1895-1985] prepared by G. E. Karpińska and M. Niewiadomska is an excellent guide to the first 69 volumes of this periodical. 2 In 1874 the chairmanship of the Ethnological Section was entrusted to Oskar Kolberg. �10 University, and including Jan Karłowicz, editor of "Wisła", a linguist and ethnographer from Warsaw, Jan Baudouin de Courtenay, a linguist, then a professor of Jagiellonian University, Dr. Henryk Biegeleisen and Mikołaj Rybowski, principle of people's schools, Dr. Iwan Franko, editor of "Żitje i Słowo" and Stefan Ramułt, a civil servant, met on 9 February 1895 in the Town Hall in Lvov. The first General Assembly of the Society, attended by 64 members. Antoni Kalina, the first president, wrote in 1895: "The aim of the Society is to skillfully investigate the Polish, Ruthenian and neighbouring peoples and to disseminate information about them in the Society's own organ, in paintings which present or describe these peoples, and, eventually, to establish a library and a museum which will house everything that pertains to the life of the people or helps us to learn about its properties". Further on, Antoni Kalina wrote: "With the help of its members, the Society will systematically and skillfully collect ethnographic materials. Special emphasis will be put on the characteristic features of folk life which have not been given any consideration in ethnographic works published to date or which have been given only scant consideration (e.g. beliefs, folk medicine, melodies of folk songs, the construotion and interior design of houses, their ornamentation, costumes and clothes, etc.). To help collect ethnographic materials, the Society will prepare a detailed questionnaire which will be sent out to its members". In the foreword to the first folio of "Lud" (April 1895), Antoni Kalina emphasized that "ethnographic boundaries, Polish colonies in Ruthenia and Ruthenian colonies in Poland, as well as territorial distribution of dialects, would be the focus of the Society's programme". In addition to these scholarly aims, Kalina also formulated social aims which were compatible with positivist slogans: "Today, when such concepts as the people, its education, and the improvement of its material existence are common, we should start building from scratch, and by building from scratch I mean learning about the people, its life and character. If we do not do this, our work for the people will be ineffective because if it is not based on the description of its properties it will not benefit the people in the way we would like it to do" (Kalina, 1895, p. 3). Kalina also promised that branches of the Society would be established in different towns. This was a very ambitious plan and, perhaps even unrealistic. Nearly everything was lacking: money, authors (the first chair of ethnology was opened as late as 1910, and only for a short time) and understanding in the society. For the time being, however, optimism and enthusiasm prevailed. Following energetic recruitment, the number of members grew considerably - at the end of 1895 there were 194 of them, among them professors (19) and students (11) of Jan Kazimierz and Jagiellonian Universities, teachers and �11 principals of public schools (41) and musical socIetIes (7), district school inspectors (5), priests (I l), and writers (8). The members of the Society also included employees of the Ossoliński National Institution (4) with its director, Wojciech Kętrzyński and Wilhelm Bruchnalski, the future Chairman of the Society. In its beginnings, when there were no ethnographic museums, chairs of ethnography and ethnology or people's universities, the Society attracted those for whom the problems of traditional culture were very close. This included people from different groups of Galicia, mainly teachers. Branches of the Society were established very quickly - in Buczacz (1897 - founded by Ludwik Młynek), Wieliczka (1898 - Seweryn Udziela), Cracow (1898 - Jan Świętek), Tatarów (1899 - Józef Schneider), Tarnów (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanów (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórze n. Cracow (1902 - Seweryn Udziela)3. Antoni Kalina's decade as the Society first chairman was most significant (Kłodnicki, I995b). During this period a number of research papers, scholarly and popular articles were published. During the chairmanship of Józef Kallenbach (1905-1910) and Adam A. Kryński (1910-1914) the Society was less active. A turning point in the Society's history was in the year 1910 when Adam Fischer became secretary of the Society and member of the editorial board of "Lud"4. The Second Phase (1910 - 1945) For Adam Fischer, a Romanist by e~ucation, ethnography was a hobby. When he became secretary and member of the editorial board, and later editor-in-chief of "Lud", he proved to be an excellent organizer. As Helena Kapełuś wrote (1982, p. 348), "He took over most editorial duties, saw to it that all the articles were carefully proof-read, arranged for credits to be granted by printing houses, selected authors, expanded foreign relations, cared for the development of the library, in a word, started a new era in the history of the Society which survived the turmoil of the First World War and lasted till the end of the interwar period". The chairmen of the Ethnological Society at the time, Professor Adam A. Kryński (1910 - 1914), Professor Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) and Professor Jan Czekanowski (1926 - 1946), approved of Fischer's work as he relieved them of a number of difficult tasks. The branches in Podgórze and Cracow were the last to be closed. Olga Gajkowa (1967, p. 18) thinks that the first period ended with the outbreak of the First World War. Helena Kapeluś (1982, pp. 348 - 349) is of a similar opinion. She stresses the changes taking place in the Ethnological Society from 1910 onwards but considers the First World War to be the turning point. 3 4 �12 During this period in its history, the Society severed its ties with the Board and members. Adam Fischer had many duties at Jan Kazimierz University and at the Society, and unike Kalina, he was more interested in the Society's research and publication than its social work agenda. A growing discrepancy between academics and amateur ethnographers was also felt. Consequently, "Lud" could no longer serve as a bridge between these communities (Kapełuś, 1982, p. 349). The Society established close relations between the Polish Ethnological Society for professionalists, organized in Warsaw in October 1921 and chaired by Professor Jan Czekanowski (then a deputy chairman of the Ethnological Society) and "Lud" s. Soon, however, the Polish Ethnological Society in Warsaw reached an impasse. The relations of the Society and the Department of Ethnology at Jan Kazimierz University however proved to be more durable. Till the outbreak of the Second World War employees of the Department were the core of the Society's Board, wrote most articles for "Lud" and later for "Prace Etnograficzne" (the first volume of the series appeared in 1934). The Second World War stopped the activity of the Society - most of its members were either killed by the Nazis or emigrated from Poland. Adam Fischer died in Lvov in 1943. It is typical of societies that persons who preside over them bring their influence upon them. There is no dóubt that Adam Fischer was the spiritus movens of the Ethnological Society. When he died, the second stage in the history of the Society ended. The task of reviving the Society after the Second World War was entrusted to Professor Jan Czekanowski, an eminent Polish ethnologist and physical anthropologist, known all over the world, who was deputy chairman and from 1926 chairman of the Society. The Third Period (1945 - 1965) The initiative to reestablish the Society was born soon after the war ended. Professors Jan Czekanowski and Jan Mydlarski and Doctor Józef Gajek convened the first meeting in Lublin on 12 October 1945. The 21st General Assembly was held on 22 November 1945. The Assembly decided to continue publication of "Lud", "Prace Etnograficzne" and prepare and publish Polski Atlas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas]. At the 22nd General Assembly (Lublin, 24 - 25 January 1947) the name of the Society was changed to the "Polish Ethnological Society" (polskie Towarzystwo Ludoznawcze). The new name reflected the transformation of the Society from a provincial to a nationwide organization. Branches of the Society 5 However, "volume XXI was a turning point. "Lud" assumed the character of a specialized ethnological journal, also carrying articles bordering on anthropological sciences" (Gajek, 1946, p.11). �13 were established in many towns, and a number of research initiatives were undertaken (in order to provide materials for the PoLski AtLas Etnograficzny [Polish Ethnographic Atlas], and later to furnish materials for territorial monographs). New journals and editorial series were put out. The first book in the series "Prace Etnologiczne" was published in 1947. Two years later, in 1949, the first folios of AtLas PoLskich Strojów Ludowych [An Atlas of Polish Folk Costumes] were published. First publications in the series "Archiwum Etnograficzne" appeared in 1951. The same year witnessed the resumption of the series "Prace i Materiały Etnograficzne" (originally called "Prace Etnograficzne"). The first issue of a bimonthly "Literatura Ludowa" appeared in 1957. A new series, "Biblioteka Popularno-Naukowa", was started in 1958, and "Łódzkie Studia Etnograficzne" in 1959. In 1960 the editorial board of Dzieła wszystkie Oskara KoLberga [Oskar Kolberg's Collected Works] was appointed. Publication of "Lud", one of the oldest ethnographic journals in Europe, has been continued to date. In the post-war history of the Society, the journal edited by Professor Józef Gajek, Adam Fischer's disciple, was the most significant Polish publication in the field of ethnography, ethnology and folklore. The Polish Ethnological Society performs some functions which in many countries are performed by ethnographic (ethnological) institutes: in addition to the publication of many books and journals, and the organizing of national (and even international) conferences, it has represented Polish ethnography and ethnology, both in Poland and abroad at conferences organized by the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences and at many Slavic conferences. The Polish Ethnological Society also organizes many extensive field investigations and surveys to furnish materials for Polski Atlas Etnoqraficzny and regional monographs. In July 1953 this latter work was taken over by the Organizing Committee of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences (the Institute was established on 19 November 1953). During the chairmanship of Professor Kazimierz Moszyński (1945 - 1953), the seat of the Society's Main Board was moved from Lublin to Poznań (1 January 1952) and then to Wrocław (the turn of 1953). When Moszyński resigned, Józef Gajek took over as chairman for one term of office (1953 -1956). Later, between 1956 and 1961, the chairmanship of the Society was in the hands of Professor Tadeusz Seweryn. In the third period of its history, the Society was practically headed by Józef Gajek. As before, Professor Jan Czekanowski proved to be an inspiration for the Society. He was also chairman of the Society towards the end of the third period (1961 - 1964). The third stage ended when Jan Czekanowski died (1965) and Józef Gajek left the Society in 1965. �14 The Fourth Period (1965 -1991) In the years after 1965 a number of initiatives started earlier were continued, particularly the editorial activity. Owing to highly positive assessment of the Society's work in the third period, the Polish Academy of Sciences decided to continue to finance the statutory and editorial activities. However, decreasing subsidies and growing problems with paper were a serious obstacle to that activity. Nevertheless, in the period in question a new edition of Oskar Kolberg's works was published, several volumes based on manuscripts were printed (mainly edited by Józef Burszta). Publication of "Lud" was continued. After Professor J. Gajek's resignation Professor J. Burszta became the journal's editor-in-chief; after his death in 1987, Professor Z. Jasiewicz took over these duties. Professor Czesław Hernas resumed publication of "Literatura Ludowa" ["Folk Literature"] which Professor Julian Krzyżanowski had formerly edited. From 1964 to 1967 the Polish Ethnological Society was chaired by Professor Bolesław Olszewicz and later by Professor Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska became chairperson of the Society in 1976 (formerly secretary general). In 1980 her duties were taken over by Professor Franciszek Wokroj. Dr. Anna Kowalska-Lewicka became chairperson in 1982 and Dr. Janina Hajduk-Nijakowska in 1989. However, Dr. Hajduk-Nijakowska was chairperson only for a year. Professor Zygmunt Kłodnicki was elected chairman in 1990 and has served in this capacity till today. In the period in question an Ethnographic Documentation and Information Centre was established in Łódż (1968), where a number of bibliographies of Polish ethnography, ethnology and folklore were prepared. The Centre cooperated with the most important international bibliographies. The negative feature of the period in question was a gradual stagnation of branches. On the other hand, the Society continued all its publication series. The Fifth Period (After 1991) The recent years witnessed serious changes. At the beginning of 1992 the Polish Academy of Sciences stopped subsidizing the Polish Ethnological Society. The Society has been supported by the Scientific Research Committee which has provided funds for libraries, archives, Ethnographic Documentation and Information Centre and the Editorial Board of Oskar Kolberg's Complete Works. Publications of the Polish Ethnological Society have also been heavily subsidized by the Committee. Considerable support has been given by the Ministry of Culture and Arts. The Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, became co-editor of "Lud" and "Łódzkie Studia Etnograficzne", which has helped the Society enormously. Among new initiatives of the Polish Ethnological Society mention should �15 be made of the series "Biblioteka Zesłańca" (first issue in 1991) and Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (first issue in 1993). The idea of "small motherlands" and regions, and the preservation of monuments of traditional culture, popular in many countries all over the world, has also become very popular in Poland. The Polish Ethnological Society has joined the work of a few commissions at the Ministry of National Education and the Ministry of Culture and Arts. In 1994 it took part in the 5th Congress of Regional Culture Societies. The time has come when the Society can achieve the dreams of its forerunners: to influence the education of generations sensitive to their cultural heritage. Perhaps this will prove to be a chance and a challenge for members of the Society in its second centenary. The Polish Ethnological Society on the Eve of Jubilee Celebrations The Society has about 1100 members who belong to 20 branches located in Bytom, Cracow, Gdańsk, Kalisz, Kolbuszowa, Koszalin, Lublin, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Szczecin, Toruń, Warsaw, Wrocław, Zakopane, Zamość and Zielona Góra. The members of the Main Board elected at the 68th General Assembly held in Szamotuły (September 1992) include: Professor Zygmunt Kłodnicki, chairman, Dr. Anna Kowalska-Lewicka and Roman Tubaja, deputy chairpersons, Dr. Magdalena Rostworowska, secretary general, Elżbieta Berendt, deputy secretary general, Zbigniew Toroński, treasurer, Dr. Janusz Bohdanowicz, deputy treasurer, Teresa Lasowa, member. While it would be very desireable tq present here the members of the Society who have contributed most to its development, such a list would be too long. Besides, with the wartime loss of records and documents we would never be certain whether we have not omitted a name or two. In conclusion let us repeat Antoni Kalina's words who, like nobody else, had the right to say "we did our best to work for the cause which we thought important and useful". BIBLIOGRAPHY This bibliography does not list library acquisitions, balance sheets, Society, etc. which were printed in compiled by G. A. Karpińska and many reports on general assemblies, lists of members, lists of profiles of scholars and members of the Polish Ethnological "Lud"; readers will find this information in a bibliography M. Niewiadomska, 1988, pp. 82 - 106, 108 - 135. Burszta Józef 1969 Etnografia w ('wierćwieczu Polski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań [25 years of ethnography in People's Poland. Organization - tendencies - directions of research], "Lud" vol. 53, pp. 31 - 59. �16 Towarzystwa Ludoznawczego [On the 75th anniversary of the Society], "Lud" vol. 54, pp. 5 - 8. 1974 Etnografia polska. Osiągnięcia organizacja perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Kultura i Społeczeństwo" No 3. 1975 Etnografia polska. Osiągni(?cia - organizacja - perspektywy [Polish ethnography. Achievements - organization - prospects], "Lud" vol. 59, pp. 5-21. 1978 Etnografia polska w 25-leciu Polskiej Akademii Nauk [Polish ethnography in the 25 years of the Polish Academy of Sciences], "Lud" vol. 62, pp. 3 - II. 1985 W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The 90th Anniversary of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 10-17. Czekanowski Jan 1946 Półwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego" [50 years of the Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 33 - 88. 1970 W 75-lecie Polskiego Polish Ethnological Czterdziestolecie ... 1985 40-lecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa [40 years of the Ludoznawczego Lublin Branch of the Polish Ethnological Society], Lublin. Dzieła wszystkie Works of Oskar Dzieła ... 1991 Gajek Józef 1946 Oskara Kolberya. Complete Kolbery - Publica/ion ed. Bogusław Linette, Poznań. reference, Śp. Professor Dr Adam Fischer [The late Professor Adam Fischer], "Lud" vo!. 36, pp. 6- 18. 1952a Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najblii.~zego 6-cio lecia [The tasks of the Polish Ethnological Society in the coming six years], "Lud" vol. 39, pp. 606 - 611. 1952b Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [A six-year plan of work of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 39, pp. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955 [The role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955], "Lud" vol. 43, pp. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965 [70 years of the Polish Ethnological Society 1895-1965], "Lud" vol. 50, p. 3. G[ajck] J[ózef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu [The Polish Ethnological Society in Wrocław], "Przegląd Antropologiczny" vol. 21, folio 3, p. 1203. Gajkowa Olga 1960 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 - 1945 - 1960 [The Polish Ethnological Society 1895 - 1945 - 1960], Szczecin. 1967 G[ajkowa] 1952 1954 Zadania Historia Polskieyo w ciągu siedemdziesięciolecia Towarzystwa establishment, development 51, part I, pp. 7 - 60. O[lga] Konferencja etnografów in Cracow 17 - 19 February Ludoznawczego. Jego powstanie. rozwój i znaczenie [The history of the Polish Ethnological Society. Its and signilicance in the past seventy years], "Lud" vol. 17 - 19 11 1951 r. [A conference of ethnographers 1951], "Lud" vol. 39, pp. 624 - 625. w Krakowie Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i /0 maja /953 w Foznaniu [Report on a conference on field investigations of agriculture and breeding held on 9 and 10 May 1953 in Poznań], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1268 - 1280. �17 Gerlach-Kłodnicka 1966 Wrkaz Jadwiga dokumentów (Ethnological pages]. związanych z działalnością "Towarzystwa Ludoznawczego" we [Documents on the work of "Towarzystwo Ludoznawcze" Society) in Lvov in 1895], "Lud" vol. 50, part 1, pp. 5-6 [plus 16 w 1895 Lwowie roku 1 n{ol"/1wcja ... 1983 lnfórmacja o działalno.vci Polskiego Ludoznawczego [Information Society], Wrocław [photocopy]. Towarzystwa the work of the Polish Ethnological on 1. H. 1965 Półwiecze członkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Jan Czekanowski - fifty years of membership in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 49, part 2, pp. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Kłodnicki Zygmunt 1993 Przed lilII-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the centennial of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Jaworska Bronisława W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium ZG PTL [Response of the Presidium of 1974 the Main Board of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 58, pp. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy Dyskusja oddziałów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie [Achievements 1974 and aims of the Polish Ethnological Society. Comments on discussions held in branches], "Lud" vol. 58, pp. 321 - 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945 -1955 ) i ich odhicie w pracach i puhlikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [New methodological trends in Polish ethnography in 1945-1955 and their reflection in the works and publications of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 49- 62. Kalina Antoni 1895 S/O\W) wst('pne [Foreword], "Lud" vol: 1, pp. 1 - 4. 1900 Pierwsze picciolecie [The first five years], "Lud" vol. 6, pp. 1 - 6. Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918) ["Lud", an organ of the Ethnological Society in Lvov (1895 - 1918)], in: Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 191 R [The history of Polish studies of folklore 1864 - 1918], ed. Helena Kapcłuś and Julian Krzyżanowski, Warszawa, pp. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.lei "Ludu" za lata 1895 -1985 [A bibliography of wntmgs published in "Lud" between 1895-1985], Wrocław, Archiwum Etnograficzne No 35. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeJl i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu [Beliefs and magic in the writings of the Polish Ethnological Society versus achievements of Polish ethnography in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 71-92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego [Polish Ethnological Society on the eve of its centennial anniversary], Ludowa" 8, No I - 2 (23), pp. 74 -76. 1995a Sto lat Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego [A centenary of the Polish Ethnological law)], "Dolny Śląsk" 1. I.ud t. I.XXIX (Lwów-Lublin-Poznań- Society (Lvov- powstania) "Twórczość Wroclaw) Lublin - Poznań - Wroc- �18 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) [The Ethnological Society in Lvov. On Antoni Kalina's tenth anniversary], "Literatura Ludowa" 39, folio 4, pp. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 Jubileusz JOD-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The centennial anniversary of the Polish Ethnological Society], in: IDO lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator [A centenary of the Polish Ethnological Society. A guide], Warszawa [no page numbers given]. Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym [Józef Gajek in the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 69, pp. 18 - 22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju [Polish Ethnological Society. Its place in the academic and cultural life of Poland], "Lud" vol. 72, pp. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 - 1980 [A frame plan ofwork ofthe Polish Ethnological Society for 1976-1980], "Lud" vol. 61, pp. 341- 342. Krzyżanowski Julian 1971 Folklorystyka polska [Polish studies of folklore], in: G. Cocchiara, Dziejefolklorystyki w Europie [The history of folkloric studies in Europe], Warszawa, pp. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce [The development of ethnography and ethnology in Poland], "Historia nauki polskiej w monografiach" vol. 14, Kraków. Kuźmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji etnografii [Popularization of ethnography], "Lud" vol. 43, pp. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesircioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych [The work of the Polish Ethnological Society in the past decade. Research and publications], "Lud" vol. 43, pp. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Ethnological Towarzystwa Ludoznawczego [Jubilee celebrations of the Society], "Lud" vol. I I, pp. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Posem-Zieliński Towarzystwo Ludoznawcze [Polish Ethnological Society], Wrocław. Aleksander się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939) [Formation of Polish ethnography as an independent scientific discipline (till 1939)], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], cd. Małgorzata Terlecka, Wrocław- Warszawa- Kraków-Gdańsk, pp. 29 - 113. 1973 Kształtowanie Regulamin ... 1898 Rybowski 1905 Regulamin dla Oddziałów the "Ethnological Mikołaj Sprawozdanie ''Towarzystwa [By-laws for branches of Ludoznawczego" Society"], "Lud" vol. 4, pp. 101- 105. z czynno.fci dziesięcioletniej Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie [Report on a decade ofwork ofthc Ethnological Society in Lvov], "Lud" vol. II, pp. 320- 323. �19 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracacII Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [The problem of archival sources in the works of the Polish Ethnological Society], "Lud" vol. 43, pp. 93 - 121. Sprawozdanie .. 1952 Sprawozdanie z hmłali terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. [Report on field investigations conducted by the Polish Ethnological Society in 1952], "Lud" vol. 41, pp. 1259-1267. Statut. .. 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute ofthe Ethnological Society], "Lud" vol. 36, pp. 417-424. 1947 SWtut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], "Lud" vol. 37, pp. 519-531. 1962 Statut Towarzystwa Ludoznawczego [Statute of the Ethnological Society], Wrocław. Staszczakówna Zofia 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947 -1953 r. [Report on the work on the Polish Ethnographic Atlas in 1947 -1953], "Lud" vol. 41, part 2, pp. 1280-1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o współpracy [The signing of an agreement between the Slovak Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (and) Agreement on Cooperation], "Lud" vol. 59, pp. 292 - 295. Trawińska-K waśniewska Maria 1958 Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia [Social life in the writings of the Polish Ethnological Society in the past decade], "Lud" vol. 43, pp. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorohek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Nauka Polska" No I, pp. 80 - 106.. 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju [Polish Ethnological Society. Achievements, work and prospects for development], "Lud" vol. 59, pp. 23-48. [A modified version of the 1973 article]. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f727ee4c65ad9dfc57444920a28b1d46.pdf 3a44d0b26204e996982a67c0c80dc335 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2012 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1867 Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.239-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, ~OOI ZYGMUNT KŁODNICKI Zakład Etnologii Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie POLSKI A TLAS ETNOGRAFICZNY HISTORIA, STAN OBECNY I PERSPEKTYWY Historia prac atlasowych w europejskiej etnologii sięga okresu międzywojennego. Kazimierz Moszyński kilkunastoma mapami ilustruje swoją Kulturę ludową Słowian (cz. I, Kultura materialna, Kraków 1929). Kilka lat później powstają Atlas kultury ludowej w Polsce Kazimierza Moszyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej (1934-1936) oraz Atlas der deutschen Volkskunde (1936-1940) pod red. Heinricha Harmjanza i Ericha Rohral. Po II wojnie światowej prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym podjęli etnografowie polscy pod kierunkiem Józefa Gajka. Zrazu organizatorem prac było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Efektem pierwszych spotkań i konferencji (Delimat, 1947) było podsumowanie dorobku w tym zakresie, sformułowanie założeń metodologicznych i metodycznych. Już w 1947 roku Józef Gajek opublikował swój obszerny referat Polski Atlas Etnograficzny. Do tego opracowania nawiązała Maria Frankowska, pisząc artykuł Problemy Atlasu etnograficznego (1949). Na temat Atlasu wypowiedział się także historyk Gerard Labuda (1954). W pierwszych latach opracowano mapę podkładową, wybrano wsie - punkty badawcze i zorganizowano sieć korespondentów. Wysłano dwie ankiety dotyczące użytkowania roślin dziko rosnących2• Uzyskane tą drogą wyniki nie były zachęcające, zatem zdecydowano, że badania poprowadzą etnografowie. Pierwsze takie badania nad hodowlą i rolnictwem przeprowadzono w roku 1952 (Gaj kowa, 1954; aneks nr 1). W 1953 roku prace nad Atlasem przejęły zakłady etnografii nowo utworzonego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, redaktorem naczelnym został Józef Gajek, a Pracownię Centralną PAE usytuowano we Wrocławiu (Staszczakówna, 1954). Przewodniczącym Komisji do Spraw PAE był Kazimierz Moszyński, a później Tadeusz Lewicki. 1 2 Po II wojnie światowej Atlas der deutschen Volkskunde (seria nowa) redagował M. Zender. Ankiety te znajdują się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �240 Przez kilka następnych lat badania terenowe prowadzili etnografowie krakowscy, poznańscy, warszawscy, toruńscy, łódzcy i wrocławscy. Zebrane materiały dzielono pomiędzy Zakłady Etnografii w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu w celu opracowywania map (Protokół ..., 1955, s. 122-124). W pierwszych zeszytach Polskiego Atlasu Etnograficznego znajdujemy kilkanaście map, które powstały w ośrodku warszawskim (M. Pokropek, J. Olędzki, Z. Szyfelbein-Sokolewicz i K. Makuiski) i krakowskim (Z. Biały i 1. Klimaszewska). Później badania terenowe i opracowywanie map stało się zadaniem wyłącznie szczupłego zespołu we Wrocławiu. Jego trzon stanowili JózefGajek i Janusz Bohdanowicz. Przez zakład przewinęło się wielu etnologów. Niektórzy spośród nich zaczęli tu swoją naukową drogę, pisząc prace doktorskie w oparciu o materiały i mapy PAE - Krzysztof Kwaśniewski, Zofia Staszczak, Bolesław Garyga, Janusz Bohdanowicz, Zygmunt Kłodnicki, Kazimierz Jagieła, Adam Szymański i Mieczysław Trojan. Autorami wielu map i towarzyszących im opracowań byli Barbara Jankowska i Jerzy Grocholski. W latach 1964-1974 drukarnię państwowego Przedsiębiorstwa Wydawnictw Kartograficznych opuściło pięć obszernych zeszytów PAE. Na szósty trzeba było czekać siedem lat. Po przejściu Józefa Gajka na emeryturę w 1972 roku kierownictwo Zakładu przejął Janusz Bohdanowicz. Nadal prowadzono badania terenowe, opracowano trzy zeszyty PAE, a wreszcie i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego publikowane od 1993 roku. Kłopoty finansowe PAN sprawiły, że nie drukowano już następnych zeszytów, potem zaprzestano przyjmowania nowych pracowników na miejsce odchodzących. Ostatnim pracownikiem Atlasu był Janusz Bohdanowicz. Czytelnik wybaczy wątek na wpół prywatny. Otóż moja znajomość z Januszem Bohdanowiczem datowała się od połowy lat 60. Najpierw wspólnie pracowaliśmy nad mapami pod kierunkiem Józefa Gajka. Później Janusz Bohdanowicz został kierownikiem Pracowni, a naszych przyjaznych stosunków nie zmąciła nawet nagana, którą ówczesny dyrektor Instytutu ukarał Go za to, że oddałem do druku w Niemczech artykuł (Kłodnicki, 1980) bez wcześniejszego uzgodnienia z władzami Instytutu. Po moim przejściu do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego w końcu 1976 roku kontakty wprawdzie osłabły, ale ponownie nasze drogi się zeszły w 1993 roku, gdy wespół podjęliśmy trud redagowania i wydawania Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Jakby w przeczuciu zbliżającej się śmierci, Janusz Bohdanowicz skutecznie zabiegał o to, aby przekazać mi do Zakładu Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynie starsze materiały archiwalne PAE, które notabene udało mi się uchronić przed powodzią, jaka nawiedziła Wrocław w 1997 roku. Liczył również na to, że kiedyś przejmę po nim resztę. Gdy Go zabrakło w grudniu 1998 roku, napisałem list do Mirosławy Drozd-Piaseckiej, wicedyrektora Instytutu Archeologii PAN, i Wandy Paprockiej, kierownika Zakładu Etnologii �241 IAE. Spotkaliśmy się we Wrocławiu i ustaliliśmy, że podejmą próbę skończenia prac atlasowych. Uznaliśmy za oczywiste, że materiały atlasowe winny być dostępne dla zainteresowanych z zachowaniem przyjętych zasad w tym zakresie. Ustalenia te są powodem, dla którego postanowiłem przedstawić środowisku etnologicznemu stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym i perspektywy jego ukończenia oraz poinformować o zawartości archiwum PAE. Dzięki uprzejmości Alojzego Kopoczka, prorektora Uniwersytetu Śląskiego, archiwum PAE znalazło bardzo dobre warunki w Filii UŚ w Cieszynie. Natomiast Irena Bukowska-Floreńska, kierownik Zakładu Etnologii UŚ, powierzyła mi dużą grupę studentów, którzy latem 2000 roku w ramach praktyk terenowych przebadali 50 punktów badawczych, posługując się kwestionariuszami dotyczącymi demonologii, wiedzy i wierzeń oraz pomocy sąsiedzkiej. W następnym roku przewidziano przebadanie następnych 50 punktów badawczych. W ten sposób badania terenowe PAE zostaną ostatecznie zakończone. Równocześnie wolontariuszki Archiwum w Cieszynie - Anna Drożdż i Agnieszka Lebeda opracowują mapy i przygotowują teksty komentarzy do tomu o wiedzy i wierzeniach oraz tomu o pomocy sąsiedzkiej (przewidziane do druku w latach 2002-2003). Planuje się opracowanie i druk tomów Komentarzy poświęconych rybołóstwu (Z. Kłodnicki), młynom wietrznym i wiatrakom (A. Szymański), małej architekturze sakralnej (K. Kiereta), demonologii (praca zbiorowa), ubiorom ludowym, obrzędowości weselnej (autorzy mile widziani). W tomach tych będą zamieszczone mapy, które pierwotnie miały być opublikowane w zeszytach VII-IX. o zawartości archiwum orientują kwestionariusze (aneks nr l), według których prowadzono badania w stałej sieci wsi - punktów badawczych3. W aneksie nr 2 podano tytuły map z nie opublikowanych zeszytów VII-IX. Aneks nr 3 pozwala zorientować się, które zagadnienia zostały opracowane na mapach PAE, w Komentarzach i w innych pracach opartych na materiałach atlasowych. l Osoby zainteresowane materiałami archiwalnymi i nie opublikowanymi mapami PAE mogą z nich korzystać po uprzednim uzgodnieniu terminu z niżej podpisanym (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski. Filia w Cieszynie, 43-400 Cieszyn, ul. Bielska 62, tel.+33/858-1I-00, fax +33/858-11-28). Studenci i magistrzy winni przedstawić pismo polecające od promotora. �242 ANEKS NR 1 Kwestionariusze Zapis bibliograficzny Polskiego Atlasu Etnograficznego kwestionariuszy [i uwagi] Lata badań Kwestionariusz A 1952 Kwestionariusz Przedmiot i nowsze). uprawy: A* [Instrukcja wst«pna. Środowisko. rośliny hodowane. Narz«dzia (tradycyjne 1952 Typy i techniki uprawy roślin. Hodowla zwicrząt). Kwestionariusz B 1952 Kwestionariusz utrzymania. Organizacja dodatkowe]. B do badań nad Stan prawny posiadania produkcji. Konsumpcja rolnictwem· [Źródła i użytkowania ziemi. i zbyt. Zagadnienia 1952 Kwestionariusz B 1952 Dynowski [1953] Kwestionariusz B do badań nad rolnictwem* [Hodowla zwierząt). W., Gajek J., Moszyński K., Zawistowicz-Adamska 1952 K., Kwestionariusz z zakresu hodowli i rolnictwa do badań terenowych w 1953 r. dla Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1953 [b.m.w], ss. 26, 9 tablic rysunkowych [A. Ogólna charakterystyka wsi; B. Wykaz i charakterystyka informatorów; C. Kwestionariusz rzeczowy: radło, socha, pług i płużyca, orka, brony, motyki i kopaczki, rodzaje lnu, sierp, póhnisek i kosa, młocka i ccpy, koń i wół, zawołania i odp«dzania zwierząt). Zob. Błaszczyk, 1956, ss. 913-922; Staszczakówna, 1954, ss. 1282-1283. Gajek J., Nasz A.. Zawistowicz-Adamska K. i pracownicy zakładów etnografii IHKM PAN w Krakowie iw Warszawie [1954) Kwestionariusz z zakresu hodowli i rolnictwa do badań terenowych w 1954 r. dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, [b.m.w.), ss. 62, 4 tablice rysunkowe. W stosunku do poprzedniego kwestionariusz uzupełniony cz«ścią D: ugorowanie, uprawa prosa i bru, transport narz«dzi w pole, uprawa pszenicy, żyta i mieszanki obu zbóż, stcrty i stogi, kopice, ostrwie i przepłoty, użytkowanic owiec. Zob. Pawłowska, Staszczakówna 1956, ss. 922-925. Gajek J., Kutrzeba-Pojnarowa Gajek J. z udziałem pracowników Zakładu Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu [J. Bohdanowicz, K. Kwaśniewski, B. Matuszewska, M. Meysner, Z. Staszczak, Z. Toroński) Kwestionariusz nr 4 - Budownictwo, Wrocław, stron nie num. 70, 18 tablic rysunkowych. I-----..J-----------------------ł Gajek 1. z udziałem pracowników 1958 (w 1954 r. nie obowiązywało badanie zagadnień pt. "Transport narzędzi" i następnych) A., Nasz A. Kwestionariusz nr 3, Wrocław 1955 rwybranc zagadnicnia z zakresu rolnictwa i hodowli, pomieszczenia gospodarskie), ss. 48, 7 tablic rysunkowych. 1956 1954 zakładu Etnografii IHKM P AN we Wrocławiu Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim. Dodatek do 44 t. ,,Ludu", Wrocław, ss. 56. 1955 1956-1959 (w 1965 r. przeprowadzono badania uzupełniająee w 37 wsiach, punktach badawczych PA£) �243 Gajek J. 1%0 Tran.rporl i komunikacja lądowa. Kwestionariusz nr 5. Archiwum Etnograficzne nr 22. Wroclaw, ss. 354 [wi«kszość stron przeznaczona na notatki]. 1%0-1963 (w 1965 r. bad. uzupełniające w 22 wsiach) Kwaśniewski K. 1%0 Podział pracy i kompetencji w J{ospodarstwach chłopskich (wybrane zaRadnienia), w: Gajek l., Transport i komunikacja lądowa. Kwestionariusz nr 5, Archiwum Etnograficzne nr 22, Wrocław [dodatek 2: Próbne badania z kullury .rpoleczneiJ, ss. 349-352. Gajek J. 1964 Ludowa kullura materialna (zagadnienia wybrane). Kwestionariusz-notatnik dla kartograficznych studiów etnoRraficznych. Archiwum Etnograficzne nr 27, Wroclaw, ss. ł 80. [cz«Ść stron przeznaczona na notatki]. 1%0-1963 1%4-1967 (1968--69 badania kontrolne w 29 wsiach) Gajek J. 1969 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. Wybrane zagad, .. nienia z zakre.ru kulIUl)' społecznej i duchowej. Kwestionariusz-notatnik lerenowy nr VII. Wrocław, ss. 103 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1969-1974 Zwycza;e, obrzędy i wierzenia urodzinowe. Wybrane zaRodnienia z zakresu kultury społeczne; i duchowe;' Kwestionariusz-notalnik lerenowy nr VIII, Wroclaw, ss. 109 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1%9-1974 GajekJ. 1%9 Gajek J. (przy współudziale F. Olesiejuka) 1975 Zwycza;e, obnędy i wierzenia urodzinowe. WybranezaJ{odnieniaz zakresu kultury społeczne; i duchowe;' Kwestionariusz-łlotalnik terenowy nr IX, Wrocław, ss. 129 [połowa stron i kilka stron nadliczbowychprzeznaczona na notatki]. 1975-1982 Demony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych. Wybrane zagadnienia z zakresu kultury duchowej. dział - demonologia. Kwestionariusz-notatnik lerenowy nr X, Wrocław, ss. XI + 64 [połowa stron przeznaczona na notatki]. 1980- GajekJ. 1980 Klimaszewska J. [b.r.w] Wiedza i wierzenia ludowe. Kwestionariusz do bodań PAE nr XI, ss. 20 [połowa stron i kilka stron nadliczbowych przeznaczona na notatki]. 1982- Jagieła K., Bohdanowicz J. 1982 Kwestionariusz nr XII do badań nad zaj!adnieniem pomocy sąsiedzkie; zw. także "tłoką", Wrocław, ss. II [połowa stron i kilka stron nadliczbowych przeznaczona na notatki]. 1982- * Kwestionariusze A i B opracowano w 1952 r.; są one podstawą kwestionariuszy nr (I) Opublikowano je w "Ludzie" l. 41, 1954, cz. II,ss. 1260-1267. 2. �244 ANEKS NR 2 Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt VII, mapy 356-439, redaktor i kierownik naukowy J. Gajek (kier. naukowym map nr 433,435 i 436 był R. Reinfuss), zeszyt gotowy do druku w 1976 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi - numery map) CLXXXI, Pożywienie głodowe na przełomie XIX i XX wieku, oprac. 1. Bohdanowicz: 356. Spożywanie korzeni, łodyg i nasion perzu (Agropyron), 357. Spożywanie liści ostów (Carduus) i tzw. "zajęczej kapusty" (Oxalis), 358. Spożywanie manny (Glyceriajluitans) i stokłosy (Bromus), 359. Spożywanie brukwi i żołędzi. CLXXXII, 360. Spożywanie pasternaku (Pastinaca sativa), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXIII, 361. Wykorzystanie jałowca (Juniperus communis.), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXIV, 362. Jeżyny (Rubus), oprac. J. Bohdanowicz. CLXXXV, 363. Pożywienie głodowe -lebioda (Chenopodium), oprac. 1. Bohdanowicz. CLXXXVI, Zbieranie owoców z drzew i krzewów dziko rosnących, oprac. 1. Bohdanowicz: 364. Czarny bez (Sambucus nigra L.), 365. Czarny bez -lekarstwa, 366. Tarnina (Prunus spinosa), 367. Jarzębina (Sorbus aucuparia), kalina (Viburnum), berberys (Berberis vulgaris). CLXXXVII, Wigilijne potrawy z grzybów suszonych, oprac. J. Bohdanowicz: 368. Sos grzybowy, 369. Grzyby w potrawach wigilijnych, 370. Potrawy z grzybów, 371. Polewka grzybowa. CLXXXVIII, Pożywienie zwyczajowe. Reliktowe spożywanie kasz, oprac. 1. Bohdanowicz: 372. Spożywanie kaszy z prosa w wigilię Bożego Narodzenia. 373. Spożywanie kaszy jęczmiennej w wigilię Bożego Narodzenia. 374. Spożywanie kaszy gryczanej w wigilię Bożego Narodzenia. 375. Spożywanie kaszy z prosa w czasie wesela. CLXXXIX, 376. Zagadnienia związane z kutią, kluskami na słodko i opłatkiem (miód, mak, ziarno i pochodne w potrawach wigilijnych), oprac. 1. BohdanoW1CZ. CXC, 377. Pożywienie obrzędowe - kluski, oprac. 1. Bohdanowicz. �245 CXCI, 378. Potrawy wigilijne - groch, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCII, 379. Potrawy obrzędowe na obszarach peryferycznych, oprac. 1.Bohdanowicz. CXCIII, 380. Kwaśnica - kapuśniak jako potrawy wigilijne, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCIV, 381. Żur, grochówka jako potrawy wigilijne, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCV, 382. Polewki z suszu owocowego podawane w czasie wigilii, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCVI, 383. Siemię w potrawach wigilijnych, oprac. 1. Bohdanowicz. CXCVII, 384. Rzadkie i zanikające kosze do transportu ręcznego, oprac. Z. Kłodnicki. CXCVIII, 385. Związek niektórych nazw z formami koszy i toreb, oprac. Z. Kłodnicki. CXCIX, 386. Opałki, oprac. Z. Kłodnicki. CC, 387. Naczynia gliniane do transportu ręcznego, oprac. Z. Kłodnicki. CCI, 388. Typy sań roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCII, 389. Odmiany pojedynczych sań roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIII, 390. Osadzenie nasadów w pojedynczych saniach roboczych, oprac. 1. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIV, 391. Umocowanie dyszla w pojedynczych saniach roboczych, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCv, 392. Odmiany sań spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVI, 393. Osadzenie nasadów w saniach spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVII, 394. Umocowanie dyszla w saniach spinanych parami lub z włókiem, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCVIII, 395. Nazwy sań spinanych, oprac. J. Grocholski i Z. Kłodnicki. CCIX, Wróżby o zbliżającej się śmierci i urodzinach z zachowania się ptaków, oprac. B. Jankowska: 396. Wróżby o śmierci z zachowania się kury, 397. Wróżby o śmierci z zachowania się ptaków, 398. Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, 399. Wróżby O urodzinach z zachowania się sowy. CCX, Różne wróżby o zbliżającej się śmierci, oprac. B. Jankowska: 400. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, 40 l. Wróżby o śmierci z zachowania się konia, 402. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, 403. Wróżby o śmierci z cieni. CCXI, 404. Zwyczaj tłuczenia naczyń oraz wylewania wody używanej przy myciu zwłok, oprac. K. Zielnica. CCXII, 405. Cel wyposażania zmarłego w pieniądze, oprac. W. Sokół. CCXIII, 406. Sposób wyposażenia zmarłego w pieniądze, oprac. W. Sokół. �246 CCXIV, 407. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku związane z pożywieniem i używkami, oprac. W. Sokół. CCXv, 408. Wyposażenie zmarłego w pożywienie i używki, oprac. W. Sokół. CCXVI, 409. Wyposażenie zmarłego w przedmioty osobistego użytku, oprac. W. Sokół. CCXVII, 410. Czuwanie przy zwłokach, oprac. W. Sokół. CCXVIII, 411. Zabiegi magiczne przy wynoszeniu trumny przez próg, oprac. W. Sokół. CCXIX, Zwyczaje związane z wyprowadzaniem zwłok z domu pogrzebowego na cmentarz, oprac. K. Zielnica: 412. Obrzędowe wywracanie sprzętów i wozu w związku z wyprowadzeniem zwłok (zjawiska zanikające), 413. Trzykrotne ruszanie i zatrzymywanie wozu przed wyruszeniem konduktu pogrzebowego, 414. Otwieranie lub zamykanie okien i drzwi, 415. Wyprowadzenie zmarłego na cmentarz. CCXX, 416. Zwyczaj zawiadamiania bydła i pszczół o śmierci gospodarza, oprac. K. Zielnica. CCXXI, 417. Sposoby zawiadamiania wsi o śmierci jednego z jej mieszkańców, oprac. B. Jankowska. CCXXII, 418. Wierzenia w przychodzenie dusz w dzień zaduszny, oprac. B. Jankowska. CCXXIII, 419. Odwiedziny dusz zmarłych w zwyczajach zadusznych, oprac. B. Jankowska. CCXXIV, 420. Reliktowe obdarowywanie dziadów w Dniu Zadusznym, oprac. B. Jankowska. CCXXV, 421. Zwyczaje obdarowywania w Dniu Zadusznym, oprac. K. Zielnica. CCXXVI, 422. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia (przez chodzące postaci), oprac. B. Jankowska. CCXXVII, 423. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia (przez podkładanie podarków), oprac. B. Jankowska. CCXXVIII, 424. Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz zmarłych w wigilię Bożego Narodzenia, oprac. B. Jankowska. CCXXIX, 425. Wigilijne wróżby o urodzaju, oprac. J. Bohdanowicz. CCXXX, 426. Zwyczaj obdarowywania dzieci w okresie Wielkanocy, oprac. B. Jankowska. CCXXXI, 427. Palenie ogni obrzędowych w zwyczajach dorocznych w końcu XIX i w I poł. XX wieku, oprac. Z. Kłodnicki. CCXXXII, 428. Zakazy wykonywania czynności na progu, oprac. W. Sokół. CCXXXIII, 429. Próg w szkodzących zabiegach magicznych, oprac. W. Sokół. CCXXXIV, 430. Próg w sporzących zabiegach magicznych, oprac. W. Sokół. CCXXXV, 431. Płody rolnicze i symboliczne przedmioty na stole wigilijnym zapewniające urodzaj i pomyślność, oprac. J. Bohdanowicz. �247 CCXXXVI, 432. Poczęstunek po pogrzebie, oprac. 1. Rajces. CCXXXVII, 433. Ośrodki garncarskie w II poł. XIX i w XX wieku, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXXXVIII, 434. Typy pieców piekarskich, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa i R. Reinfuss. CCXXXIX, 435. Ceramika siwa - ośrodki wyrobów, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXL, 436. Techniki zdobnicze w garncarstwie. Ośrodki wyrobu majolik i półmajolik oraz malowanych kafli, oprac. E. Fryś-Pietraszkowa. CCXLI, 437. Reliktowe narzędzia do wysiewania zbóż, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLII, 438. Przebieg badań terenowych prowadzonych na podstawie kwestionariusza nr 8 we wsiach stałej sieci PAE, oprac. W. Sokół. CCXLIII, 439. Wsie stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 5, oprac. Z. Kłodnicki. Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt VIII, mapy 440-521, red. i kierownik naukowy J. Gajek, zeszyt gotowy do druku w 1988 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi - numery map) CCXLlV, 440. Podział administracyjny Polski, oprac. J. Bohdanowicz. CCXLV, 441. Wsi stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 7, oprac. B. Jankowska. CCXLVI, 442. Ości, bodarze i harpuny do połowu ryb, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLVII, 443. Samołówki rybackie, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLVIII, 444. Kłonie l: człapuny, suwaty, bezrękojeściowe kłonie z pałąkiem, oprac. Z. Kłodnicki. CCXLlX, 445. Kłonie II: sanie, kłonie ramowate, oprac. Z. Kłodnicki. CCL, 446 Znaczenie wyrazów "brodnia", "kłonia", "sak", "wata", "suwata", oprac. Z. Kłodnicki. CCLI, 447. Niektóre rzadsze narzędzia i sposoby połowu ryb, oprac. Z. Kłodnicki. CCLII, 448. Ludowy terminarz siewu zbóż ozimych, oprac. Z. Kłodnicki. CCLIII, 449. Ludowy terminarz siewu owsa i jęczmienia, oprac. Z. Kłodnicki. CCLlV, 450. Reliktowe występowanie krzesiw na przełomie XIX i XX wieku, oprac. B. Jankowska. CCLV, 451. Pieczywa plackowate z zakwaszonego ciasta, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLVI, 452. Formy sukman męskich, oprac. W. Sokół. CCLVII, 453. Typy pasów w ubiorze męskim, oprac. W. Sokół. CCLVIII, 454. Ozdoby szczytowe typu pazdurów, oprac. W. Sokół. CCLlX, 455. Ozdoby szczytowe typu śparogów, oprac. W. Sokół. CTLX, 456. Sanie wyjazdowe, oprac. Z. Kłodnicki. �248 CCLXI, 457. Zabiegi magiczne w wypadku ciężkiego konania, oprac. W. Sokół. CCLXII, 458. Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku, oprac. B. Jankowska. CCLXII, 459. Nakrycie głowy zmarłego, oprac. B. Jankowska. CCLXIII, 460. Nakazy i zakazy związane z pożyczaniem przez ciężarną, oprac. B. Jankowska. CCLXI~ Nakazy i zakazy obowiązujące ciężarną, oprac. B. Jankowska: 461. Złamanie zakazu grozi powikłaniem porodu I, 462. Złamanie zakazu grozi powikłaniem porodu II, 463. Przestrzeganie nakazu ułatwia poród, 464. Niektóre zakazy obowiązujące kobietę w ciąży. CCLXVI, 465. Rodzaje znamion na ciele dziecka jako rezultat złamania zakazów przez matkę, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLXVII, 466. Ludowa etiologia kalectwa noworodków, oprac. 1. Bohdanowicz. CCLXVIII, Dawne czynności zwyczajowe babki po porodzie: 467. Zabiegi magiczne związane z łożyskiem, oprac. B. Jankowska, 468. Zabiegi magiczne związane z "czepkiem", oprac. B. Jankowska, 469. Zrywanie czapki wchodzącym do izby po porodzie i formy jej wykupu, oprac. B. Jankowska, 470. Prawno-społeczne funkcje "babki", oprac. B. Jankowska i K. Jagieła. CCLXIX, 471. Zwyczajowe formy wynagradzania "babki", oprac. B. Jankowska. CCLXX, 472. Zabiegi magiczne przy pierwszej kąpieli dziecka, oprac. B. Jankowska. CCLXXI, Obrzędowe obdarowywanie niemowlęcia i matki po porodzie: 473. Obdarowywanie położnicy przez sąsiadki i krewne. Stan do 1939 r., oprac. K. Jagieła, 474. Obdarowywanie dziecka pieniędzmi w dniu chrztu, oprac. W. Sokół, 475. Obdarowywanie dziecka płótnem w dniu chrztu, oprac. W. Sokół, 476. Reliktowe formy obdarowywania dziecka. Podarki o charakterze symbolicznym, oprac. W. Sokół. CCLXXII, Zwyczaje i wierzenia związane z izolacją położnicy do czasu wywodu, oprac. J. Bohdanowicz: 477. Różne zakazy obowiązujące położnicę, 478. Zakazy czerpania wody w tym okresie, 479. Ludowe uzasadnienie izolacji położnicy, 480. Zwyczajowy okres izolacji położnicy. CCLXXIII, Zwyczajowa recepcja dziecka do rodziny i społeczności lokalnej: 481. Reliktowe obrzędy recepcyjne związane z przyjęciem dziecka do rodziny przez styczność z chałupą lub jej urządzeniami, oprac. 1. Bohdanowicz i K. Jagieła, 482. Reliktowe obrzędy recepcyjne związane z przyjęciem dziecka przez członków rodziny, oprac. J. Bohdanowicz i K. Jagieła, 483. Poczęstunek po urodzinach dziecka, oprac. 1. Bohdanowicz i K. Jagieła, 484. Przyjęcie po chrzcie, oprac. W. Sokół. �249 CCLXXIV, Niektóre zwyczaje związane z chrzcinami i odłączeniem dziecka od piersi: 485. Zwyczajowa ilość rodziców chrzestnych, oprac. W. Sokół, 486. Zakazy i nakazy związane z chrztem w przypadku śmiertelności dzieci w rodzinie, oprac. W. Sokół, , 487. Zabiegi magiczne przy odłączaniu dz'iecka od piersi. Nakazy I, oprac. B. Jankowska, 488. Zabiegi magiczne przy odłączaniu dziecka od piersi. Zakazy II, oprac. B. Jankowska. CCLXXV, 489. Zabiegi magiczne chroniące niemowlę przed porwaniem i zamianą, oprac. B. Jankowska. CCLXXVI, 490. Wątki wierzeniowe o pochodzeniu dzieci, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXVII, 491. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXVIII, 492. Demony, którymi straszy się dzieci, oprac. K. Jagieła i K. Zielnica. CCLXXIX, 493. Formy dożywocia i jego ludowe nazwy, oprac. W. Sokół. CCLXXX, 494. Zwyczajowe normy użytkowania chałupy przez starych rodziców po przekazaniu gospodarstwa dzieciom, oprac. W. Sokół. CCLXXXI. Zwyczaje w cyklu Bożego Narodzenia, oprac. B. Jankowska: 495. Przysposobienie izby na wigilię, 496. Słoma i nie młócony snop w zwyczajach wigilijnych, 497. Słoma wigilijna w zabiegach magicznych, 498. Chodzenie dzieci "po szczodrakach". CCLXXXII, 499. Zabiegi magiczne zapewniające urodzaj drzewom owocowym, oprac. B. Jankowska. CCLXXXIII, 500. Obrzędy i zwyczaje zapustne, oprac. B. Jankowska. CCLXXXI~ 501. Widowiska i korowody zapustne, oprac. B. Jankowska. CCLXXXV, 502. Zwyczaj tłuczenia garnka w okresie postu, oprac. J. Bohdanowicz. CCLXXXVI, 503. Zwyczaj wiosenny chodzenia z "gaikiem", oprac. W. Sokół. CCLXXXVII, 504. Zwyczaj wiosenny "Marzanna", oprac. W. Sokół. CCLXXXVIII, 505. Zabiegi magiczne z ziarnem siewnym, oprac. Z. Kłodnicki. CCLXXXIX, 506. Nakazy obowiązujące siewcę w czasie siania ziarna, oprac. Z. Kłodnicki. CCXC, 507. Palma wielkanocna w magicznych zabiegach rolniczo-budowlanych, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCI, 508. Magiczne funkcje palmy wielkanocnej, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCII, Obchody, gry i zabawy w okresie wielkanocnym: 509. Wyścigi gospodarzy po rezurekcji, oprac. W. Sokół, 510. Gry i zabawy pisankami, oprac. J. Bohdanowicz, �250 511. Zabawy huśtawkowe, oprac. W. Sokół, 512. Święcenie pól i zagród, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCIII, 513. Zwyczaj oblewania wodą w okresie wielkanocnym, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCIY, 514. Zwyczaj smagania wielkanocnymi witkami, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCV, SIS. Obchody wielkanocne typu kolędowego, oprac. J. Bohdanowicz i K. Zielnica. CCXCVI, 516. Zakaz spania w czasie dnia w okresie wielkanocnym, oprac. J. Bohdanowicz. CCXCVII, 517. Kształt i nazwy ostatniego snopa, oprac. K. Jagieła. CCXCVIII, 518. Ścinanie ostatnich kłosów i ich nazwy, oprac. K. Jagieła. CCXCIX, 519. Zabiegi magiczne wiążące się z ostatnimi kłosami, oprac. K. Jagieła. CCC, 520. Oblewanie wodą w zwyczajach żniwnych, oprac. K. Jagieła. CCCI, 521. Dokumentacja badań. Wykaz ankiet. Sygnaturowy wykaz wsi, w których przeprowadzono poszukiwania ankietowe, oprac. A. Mączyńska. Polski Atlas Etnograficzny zeszyt IX, mapy 522-628, red. J. Bohdanowicz, zeszyt gotowy do druku w 1988 r. (Cyframi rzymskimi oznaczono numery kart, arabskimi numery map) CCCII, 522. Wsi stałej sieci PAE, w których prowadzono badania terenowe na podstawie kwestionariusza nr 9, oprac. B. Jankowska. CCCIII, Tkaniny pasiaste w ubiorze ludowym, oprac. A. Mączyńska: 523. Strój męski - spodnie, 524. Strój kobiecy - spódnica, 525. Strój kobiecy - fartuch, 526. Strój kobiecy - kaftan, stanik, pstrucha. CCCIV, Męskie nakrycia głowy, oprac. A. Szymański: 527. Czapki sukienne i dziane, 528. Kaszkiety i maciejówki, 529. Tradycyjne kapelusze filcowe, 530. Kapelusze plecione. CCCv, 531. Męskie czapki futrzane i futrzano-sukienne (druga połowa XIX-XX wiek), oprac. A. Szymański. CCCVI, 532. Młyny wietrzne - wiatraki, oprac. A. Szymański. CCCVII, 533. Mała architektura sakralna - kapliczki domkowe naziemne, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. CCCVIII, 534. Mała architektura sakralna - kapliczki słupowe, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. �251 CCCIX, 535. Mała architektura sakralna - kapliczki skrzynkowe i wnękowe, opracowali Z. Kłodnicki i A. Szymański. CCCX, 536. Sposoby konserwowania wieprzowiny i drobiu, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXI, 537. Obdarowywanie sąsiadów po świniobiciu, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXII, 538. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw, oprac. B. Czuchnowska i A. Mączyńska. CCCXIII, 539. Osoby udające się z pierwszą wizytą do domu dziewczyny w celach matrymonialnych, oprac. A. Mączyńska. CCCXIV, 540. Symboliczne formy zawierania małżeństw, oprac. A. Mączyńska. CCCXY, Niektóre zwyczaje związane z obrzędowymi odwiedzinami, oprac. A. Mączyńska: 541. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów w domu dziewczyny podczas pierwszych odwiedzin, 542. Ilość obrzędowych odwiedzin, 543. Wymiana darów między młodymi, 544. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych. CCCXVI, Tradycyjne zapraszanie gości na wesele, oprac. A. Mączyńska: 545. Zapraszanie przez młodych po raz pierwszy, 546. Zapraszanie przez młodych po raz drugi i trzeci, 547. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz pierwszy, 548. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz drugi i trzeci. CCCXVII, 549. Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXVIII, 550. Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXIX, 551. Tradycyjne sposoby przybycia osób zapraszających gości na wesele, oprac. A. Mączyńska. CCCXX, Niektóre tradycyjne zwyczaje przedweselne, oprac. A. Mączyńska: 552. Sposoby obdarowywania młodych i domu weselnego, 553. Zwyczaj przynoszenia produktów spożywczych do domu weselnego, 554. Zwyczaj obdarowywania młodych darami rzeczowymi, 555. Wieczór kawalerski. CCCXXI, Dziewiczy wieczór, oprac. A. Mączyńska: 556. Zwyczaj robienia wianka i rózgi w domu panny młodej, 557. Zwyczaj wypiekania pieczywa w domu panny młodej, 558. Zwyczaj tłuczenia naczyń na progu domu weselnego, 559. Zwyczaj chodzenia z muzyką. CCCXXII, 560. Strój głowy panny młodej podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Jankowska. CCCXXIII, 561. Wianek jako tradycyjny ubiór panny młodej w XIX w., oprac. B. Jankowska. �252 CCCXXIV, 562. Osoby zdejmujące wianek pannie młodej przed oczepinami, oprac. B. Jankowska. CCCXXV, 563. Zwyczaje i obrzędy wykonywane z wiankiem panny młodej w tradycyjnym weselu, oprac. B. Jankowska. CCCXXVI, 564. Recepcyjne momenty w obrzędowości ranka przed ślubem w tradycyjnym weselu, oprac. B. Jankowska. CCCXXVII, 565. Tradycyjne formy zawarcia małżeństwa, błogosławienie i pożegnanie z domem, oprac. B. Jankowska. CCCXXVIII, 566. Tradycyjny sposób udawania się i powrotu państwa młodych ze ślubu, oprac. B. Jankowska. CCCXXIX, 567. Witanie państwa młodych po powrocie z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXX, Zwyczaje związane z pieczywem, zbożem i słodyczami w tradycyjnym weselu: 568. Drobne pieczywo weselne, oprac. J. Bohdanowicz, 569. Obdarowywanie dzieci drobnym pieczywem i słodyczami przez osoby z orszaku weselnego, oprac. B. Jankowska. 570. Obsypywanie młodej lub młodych, oprac. B. Jankowska. 571. Zwyczaje związane z chlebem przy powitaniu młodych po przyjeździe z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXXI, 572. Zwyczaje i obrzędy w czasie powitania państwa młodych po przyjeździe z kościoła, oprac. B. Jankowska. CCCXXXII, Lokalizacja niektórych obrzędów weselnych: 573. Tradycyjne miejsce ubierania panny młodej do ślubu, oprac. B. Jankowska. 574. Uczta weselna po powrocie z kościoła, oprac. 1. Bohdanowicz, 575. Miejsce dokonania oczepin, oprac. K. Jagieła, 576. Rola karczmy podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Jankowska. CCCXXXIII, 577. Tradycyjne potrawy weselne, Oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXIV, 578. Tradycyjne potrawy weselne - kasze, oprac. 1. Bohdanowicz. CCCXXXv, 579. Pieczywo weselne. Kołacz - korowaj, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXVI, 580. Zdobienie pieczywa weselnego - ozdoby z ciasta, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXXXVII, 581. Zdobienie pieczywa weselnego - ozdoby roślinne, oprac. 1. Bohdanowicz. CCCXXXVIII, Tradycyjne potrawy i pieczywo weselne, oprac. J. Bohdanowicz: 582. Polewki i rosoły, 583. Potrawy mięsne, 584. Ilość wypiekanych kołaczy, 585. Funkcje obrzędowe pieczywa weselnego. CCCXXXIX, 586. Formy obdarowywania panny młodej pieniędzmi w czasie rozplecin i oczepin, oprac. K. Jagieła. �253 CCCXL, Reliktowe zwyczaje weselne: 587. Terminy dokonywania rozplecin i postrzyżyn, oprac. K. Jagieła, 588. Formy obrzędowych posadzin panny młodej do rozplecin i oczepin, oprac. K. Jagieła, 589. Relikty pokładzin, oprac. K. Jagieła, 590. Ogień i woda w zwyczajach przenosinowych, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLI, 591. Terminy przenosin podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLII, 592. Powitanie panny młodej po przenosinach podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLIII, Obrzędy i zwyczaje praktykowane podczas przenosin, oprac. B. Czuchnowska: 593. Zwyczaje przy obdarowywaniu się pieczywem w czasie powitania w domu młodego, 594. Obrzędy recepcyjne i zwyczaje związane z przejściem młodej do domu młodego, 595. Obdarowywanie przez młodą rodziny męża i gości weselnych, 596. Wróżby i inne zabiegi sprawdzające gospodarność panny młodej. CCCXLIV, 597. Zwyczaje związane z wianem panny młodej, oprac. B. Czuchnowska. CCCXLV, 598. Poprawiny, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXLVI, 599. Formy rózgi weselnej, oprac. Jacek Bohdanowicz i J. Bohdanowicz. CCCXLVII, 600. Zdobienie rózgi weselnej, oprac. Jacek Bohdanowicz i 1. BohdanowIcz. CCCXLVIII, Wianek i rózga w obrzędowości weselnej: 601. Tradycyjne spsoby przechowywania wianka panny młodej, oprac. B. Jankowska, 602. Zwyczaje związane z rózgą weselną, oprac. J. Bohdanowicz, 603. Czynności magiczne z rózgą w czasie obrzędów weselnych, oprac. J. Bohdanowicz, 604. Funkcje rózgi weselnej, oprac. J. Bohdanowicz. CCCXLIX, 605. Główna postać orszaku weselnego i jej nazwy, oprac. B. Czuchnowska. CCCL, 606. Rytualne funkcje starosty podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLI, 607. Rola starosty w ważniejszych aktach wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLII, 608. Funkcja starosty jako kierownika wesela, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIII, 609. Funkcja starosty jako gospodarza podczas wesela ludowego, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIV; Funkcje starosty w sprawach majątkowych podczas tradycyjnego wesela, oprac. B. Czuchnowska. �254 610. 611. 612. 613. Uczestnictwo starosty w przedślubnej ugodzie majątkowej, Udział starosty w symbolicznym targu o młodą, Udział starosty w kosztach weselnych, Pośrednictwo starosty w wianowaniu młodej i opłaceniu niektórych kosztów wesela. CCCLV, 614. Opieka starosty nad młodymi podczas uroczystości weselnej, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVI, 615. Atrybuty starosty weselnego - przedmioty trzymane w ręce, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVII, 616. Oznaki starosty weselnego przy ubiorze, oprac. B. Czuchnowska. CCCLVIII, 617. Oznaki starosty weselnego przy nakryciu głowy, oprac. B. Czuchnowska. CCCLIX, 618. Atrybuty st. drużby - przedmioty trzymane w ręce, oprac. B. Jankowska. CCCLX, 619. Atrybuty st. drużby przy ubiorze, oprac. B. Jankowska. CCCLXI, 620. Atrybuty st. drużby przy nakryciu głowy, oprac. B. Jankowska. CCCLXII, Zdobienie jaj wielkanocnych i ich nazwy, oprac. M. Kaczanowska: 621. Zdobienie jaj wielkanocnych techniką woskową, 622. Techniki zdobienia jaj wielkanocnych, 623. Nazwy zdobienia jaj wielkanocnych I, 624. Nazwy zdobienia jaj wielkanocnych II. CCCLXIII, 625. Funkcje "majów" i terminy ich stawiania, oprac. K. Jagieła, W. Sokół, A. Szymański. CCCLXIY; 626. Miejscowości, z których informacje związane z tematyką zeszytu IX PAE pochodzą ze zbiorów muzealnych i archiwalnych, oprac. A. Szymański. CCCLXV, 627. Miejscowości, z których informacje związane z tematyką zeszytu IX PAE pochodzą z literatury, oprac. A. Szymański. CCCLXVI, 628. Miejscowości, z których pochodzą informacje ankietowe, związane z tematyką zawartą w zeszycie IX PAE, oprac. A. Szymański. �255 ANEKS NR 3 Spis map Polskiego Atlasu Etnograficznego w układzie rzeczowym według 1. Gajka (zeszyty I-VIII) i Z. Kłodnickiego (zeszyt IX i literatura*) Skróty: ADV - Atlas der deutschen Volkskunde AJKLW - Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski AKLP - Atlas kultury ludowej w Polsce Układ rzeczowy (numery zeszytów PAE podano cyframi rzymskimi, numery map - arabskimi) Komentarze i inne prace oparte na mapach i materiałach PAE oraz literatura uzupełniająca ** Kultura materialna I. Zbieractwo: Zbierackie czerpaki zgrzebłowatc - VI, 309. Zbieractwo: grzybów - VI, 312-315; VII, 368-371; roślin [borówki bagienne, perz, oset, zaj«cza kapusta, manna, stokłosa, bukiew, żołędzic, pastcmak, jałowicc, jcżyny, lebioda, czarny bez, t.arnina, kalina, berberys, jarzębina]VI, 310; VII, 356-367. Sciąganie soków z drzew - VI, 3 II. Jankowska, 1996a. Bohdanowicz, 1996. II. Rybołóstwo: Sposoby połowu ryb: łapanie ryb rękami, głuszenie, trucie - VIII, 446. Narzędzia do połowu ryb: bodarze, ości, kłonic (człapun, kłonia opałkowata, kłonic pałąkowate, kłonie ramowate, sanie, suwata), kotwy, nastawki, sieci matniowe, samołówki (samołówki prymitywne, lasy, bębcnki, wiersze, więcierze-żaki), sidła, szczypce, włoki, zarzutnie - VII, 422-446. Kłodnicki, 1974b, I 976c, 1986-1988, 1987, 1992. (Moszyński, 1929b; Znamierowska-Prtifferowa, 1957; Olędzki, 1962; Mocarska-Kowalska, 1963; AJKLW, 1996). III. Pasterstwo i hodowla: Hodowla pszczół (ule) VI, 316, 317. Budynki i urządzenia związane z pastcrstwem i hodowlą - l, 54-57; II, 108-110. Jankowska, 1994. Kwaśniewski, 1961. Szymański, 1994a. (Baranowski, 1966; Zaręba 1972;Lempka, 1976). IV. Rolnictwo (Moszyński, 1929b). Narzędzia rolnicze: motyki, kopaczki - III, 130-139; radła - III, 240-147; sochy - zesz. próbny 3; 1,3-4; II, 58-65; pługi i płużyce - III, 148-158; brony - 1,5-9, narzędzia do siewu - VII, 437; sierp i kosa - zesz. próbny 8, 10, II; I, 27-30; II, 68-69; cepy imłócenie-zesz. próbny9, 12, 13; I, 31-34; 11-70-74. Jankowska, 1993; Garyga, 1963. (Moszyński, I 929b, 1937a; Judycka, 1957, 1961; Dobrowolska, 1967; Smułkowa, 1968; Wiegelmann, 1969; ADV, 1962, 1973; Zaręba, 1970; Meiners, 1983; Cox, 1985; AJKLW, 1982, 1986; Baranowski, 1966; Lempka, 1976; Nowosz, 1976; Górak, 1992; Brencz, 1996). Marczyk, 1993a,b; Sokolewicz, 1993; Szymański, I993a; Kłodnicki, I994b, 2000; Nasz, 1960; Pawłowska, 1994; Trojan, 1983, 1994a,b. Prace i technikirolnicze:formy transportu nlll7.((dzi w pole - Szymański, 1994b.~cka I. 10-14; II, 66; VI, 340, 341; techniki orki, ugorowanie, siew zbóż - zesz. próbny 4-7; III, 159-163; terminarz siewu zbóż - VIII, 447-448; przesuszanie zbóż (formy kopic) - l, 35-39; II, 75-79. 1994b, 1993. Kłodnicki, 2000. Grochoiski, 1994. (zaręba, 1970; AJKLW, 1982; ADV, 1939; Kaiser, 1936; Baranowski, 1966). �256 Zwierzęta Pociągowc - I, 15- I8. Pudło, 1962. Marczyk, 1994. (Baranowski, 1966, 1967; Gajek, 1967; ~ka, 1976; A1KLW, 1986,1989,mapy,483-497). Przechowywanie nie wymłóconego zboża: brogi, stogi, sterty, stodoły - III, 164-173. Dołżycka, 1994a,b.Kwaśniewski, 1965; Staszczak, 1963. (Moszyński, 1929b; Baranowski, 1966; Zaręba, 1970, 1972; Lempka, 1976;AJKLW, I982). Przechowywanie ziarna: w spichrzach - zesz. próbny 14; l, 40, 45-49; II, 80-87; w komorach - I, 40-44; n, 82, 86, 88-96; w sąsiekach stodół- I, 40, 43; H, 97-107; na strychach - zesz. próbny 15; I, 40, 44; w kadłubach, słomiankach, workach - I, 50-53; IV, 345-348. Bohdanowicz, 1972, 1973b, 1976b, 1977, 1994. Kłodnicki, Baranowski, 2000. 1966, Górak, 1992). Rośliny uprawne: ber - l, 37; krzyca 24; pszenica - l, 22; żyto - I, 21-22. Hofman-Liandzis, 1962. Szymański, 1993. (Baranowski, 1966, 1967; Zaręba, 1970). Gajek, 1967. I, 19-27; proso - l, 23, V. Pożywienie Bohdanowicz, 1973a. (WiegeImann, 1967a; Tolksdoń, 1975). Narzędzia do przygotowania pożywienia: naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody - VI, 343, 344; nosidła - IV, 240, 241; niecenie ognia (krzesiwa) - VlIl. 447; stępy - V, 251-256; żarna - V, 257-261; maślnice -VI, 334-337. Dołżyeka, I996a,b; Kłodnicki, I997b. Jankowska, 1996e. Jagieła, 1973a,b,c, I996a,b. (popiel, 1936; Zaręba, 1970, 1972; AJKLW, I979a). Konserwacja mięsa - Bohdanowicz, 1996. (AKLW, I979a). IX, 536. Pożywienie głodowe (zob. też zbieractwo) 356-371. VII, 310-315, Potrawy i napoje: soki z drzew - VI. 311; kwas pitny VI, 318; grzyby - VI, 312-3 I5; VII, 368, 379; borówki bagienne - VI, 310; jeżyny - VII, 362; ezamy bez - VII, 364-365; jałowiec - VII, 361; siara - VI, 338, 339; kasze - VI, 325-327, 329; VH, 372-375; mak -VI, 333; VII, 376-378; placki z ciasta zakwaszonego - VIII, 451; chleb - V, 262-265; polewki, bryje i zupy - V, 266, 267; VI, 318-321; VH, 380-382; pieróg i pierogi - VI, 327-332; gołąbkiVI, 325, 326. Pożywienie obrzędowe - VII, 368-383; VIll, 483; w obrzędaeh weselnych - IX, 568, 569, 571, 593, 595; potrawy wigilijneVH, 379; siemię w potrawach wigilijnych - VI, 383. Używki: fermentowane soki z drzew borówek bagiennych - VI, 3 10. VI, 311, spożywanie Bohdanowicz, 1996. (Wiegelmann, I967a). Bohdanowiez, 1973a, 1996. (Moszyński, 1929b; A1KLW, 1979a; Brencz, 1996; ADV, 1959, 1962, 1965; Kaiser, 1936; Wiegelmann, I967a; Zaręba, 1972;Tolksdorf, 1975). Bohdanowicz, 1973a, 1996. (AD V, 1938, 1959, 1962; Kaiser, 1936;Prinz iFrauenknecht, 1963; Wiegelmann, 1963a-d, I967a; Toklksdorf,I975) Bohdanowicz, 1996. (ADV, 1959,1962, Frauenknecht, 1963). VI. Obróbka surowców Plecionkarstwo Obróbka włókna - Garncarstwo - V, 275-281; VI, 346-348, 355. V, 268-272. VH, 433-436. (Znręba, 1972). (Moszyński, I929b; Dobrowolska, 1967; AJKLW, 1991; Brencz, 1996, ADV, 1962). �257 VII. Odzież: zapaski naramicnnc - III, 185, 186; fartuchy lX, 525; spódnice - IX, 524, kaftany, staniki, pstruchy - IX, 526; chamelki - VI,351; ml(skic nakrycia głowy - VI, 349, 50; lX, 527-531; sukmany - VIII, 452; spodnie - IX, 523; pasy wełnianc - VlIl, 453; obuwic - VI, 352. (Moszyński, 1929b; AJ KLW, 1991). VIII. Budownictwo (zob. też przcchowywanic nic wymłóconego zboża) (Moszyński, 1929b; Tłoczek, 1958; Schier. 1966; Ganckaja i in., 1968; Pokropek, 1976). Ziemniaki i piwnice - Bohdanowicz, 1995b. (Zarl(ba, 1972; Górak, 1992). zesz. próbny, 16; III, 174-182. Elementy konstrukcji: spichrzy i stodół - I, 46-49; II, 83-85, 100-102,129; IV, 191-199,220,221,223; ściany przysłupowc - II, 129; IV, 224; wyprawa i bielenie ścian - IV, 198,199; konstrukcje i formy dachu oraz powały - II, 87,103-105; materiał i sposoby krycia dachu - IV, 207-21 I. Jagiela, 1995a, c; Dołżycka, I995a,c,d,e; Bohdanowicz, Kłodnicki, 1995a. 2000. Staszczak, 1963. (Bachmann, 1929; Tłoczek, 1958; Łęga, 1961; Basara, 1964; Dobrowolska, 1967; Zaręba, 1972; Górak, 1992; Pokropek, M. i W., 1995). Ozdoby szczytowe (pazdury, śparogi) - Staszczak, 1963. (Bachmann, 1929; Dobrowolska, 1967; Górak, 1992). VlIl, 454, 455. Rozplanowanie chałup - II, 88-96; IV, 212-218, 222, 224; chałupy szerokofrontowe - III, 183; IV, 212-218, 222, 224; rozplanowanie chałup wąsko frontowych - III, 183; IV, 219, 222, 224; chałupy pil(trowc IV, 224; chałupy podcicniowe III, 183, 184; chałupy z wnl(trzami gospodarczymi pod jcdnym dachem I, 41, 44, 56, 57; II, 88-96, 98, 109, 110, IV, 212-219, 224. Chałupy i urządzcnia wnl(trza (nazcwnictwo) - II, 81, 96, 107,124; IV, 222, 225-228. Jagieła, I995b,d; Jankowska, I995a,b. Staszczak, 1963. Lew, Trocka-Leszczyńska, 1963. 1995. Pokropek, M. iW. 1995; Kłodnicki, 2000. (Wróblewski, 1958; Tłoczek, 1958; Łęga, 1934, 1960, 1961; Basara, 1964; Zarl(ba, 1972). Palenisko do gotowania -11, II I, 116-120, 126, 127; IV, 211-224. Piece piekarskie (zob. też pożywicnic, chlcb) - 11, 112-115, 119-124, IV, 211-244. Kominy i piece do ogrzewania - 11, 125-128; IV - 214, 216-218. SzyKwaśnicwski, 1963. mański, 1995. Staszczak, 1963. Skarżyński, 1963. Kłodnicki, 2000. (Brencz, 1996; Zaręba, 1972). Trocka-Leszczyńska, 1995. Strychy ("wyżki" i "góry") - zcsz. próbny, 15; I, 44; IV, 224. Budynki gospodarcze: spichrze - zesz. próbny, 14; I, 40, 45-49; II, 80, 81, 83-87; komory - I, 40-43; II, 82, 88, 96; IV, 212, 218, 222, 224; stodoły - I, 43; II, 97-107; IV, 222, 224; stajnie, chlewy, obory i inne - zesz. próbny, 17; I, 56, 57; 11, 108-110; IV, 214, 216, 222, 224; młyny wictrznc (wiatraki) - IX, 532; nazewnictwo: zesz. próbny, 17; II, 81,96, 106-108; III,182-184. Skarżyński, 1962. Dołżycka, 1994b. Staszczak, 1963. (Basara, (965). (Łęga, 1933, 1961; ADV, 1939; Zarl(ba, 1972; (992) Jankowska, Górak, 1995a. Ogrodzenia - Kłodnicki, 1995. Staszczak, 1963. (Zaręba, 1972; Górniak, 1992; Basara, 1965). V, 294, 295. Architektura sakralna (kapliczki) - lX, 533-535. (Górak, (992). �258 IX. Transport i komunikacja Transport nasobny i ręczny: nosidła - IV, 240-241; konewki, wiadra - VI, 343, 344; płachty - V, 274; kosze, opałki i torby - V, 273, 275-281; VII, 384-387; reliktowe formy transportu ręcznego i nasobncgo (rezginie i in.) - V, 273. Narzędzia płozowe (włóki) - I, 10-14; II, 66; IV, 340, 341. Typy i odmiany sań: sanic robocze - VII, 388-395; sanie wyjazdowe - VIII, 456. Narzędzia kołowe ciągnione lub pchane przez człowicka: taczki - V, 282-283; wózki dwu- i czterokołowe- V, 284. Wozy ciągnione przez zwierzęta - V, 286-293. Uprząż Uarzma, jarzmice, chomąta, szle) 285. X. Sprzęty i narzędzia domowe: kołyski Łyżniki - VI, 253. Skrzynie: na zbożc - VI, 347-348. Kijanki do prania - IV, 229-235; V, V, 296-302 VI, 354. Kultura spoleczna I. Rodzina, obrzędy i zwyczaje rodzinne: Obrzędy i zwyczaje urodzinowe: wróżby z zachowania się ptaków - VII, 399; zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną (magia izolacyjna VIII, 460-464, 477, 478; przyczyny znamion u niemowląt - VIII, 465; przyezyny wrodzonego kalectwa - VIII, 466; zabiegi magiczne z łożyskicm i czcpkiem - VIII, 467, 468; zwyczajowe funkcje "babki" - VIII, 467472; obdarowywanie dziecka VIII, 473-476; nakazy izolacyjne obowiązujące polożnicę (do wywodu) - VIII, 479480; przeżytki obrzędów recepcyjnych VIII, 481-484; chrzciny i chrzestni VIII, 484-486; zabiegi magiczne związane z chrztem i odłączeniem dziecka od picrsi - VIII, 486-488; zabiegi magiczne chroniącc niemowłęta przed porwaniem przez demony VIII, 489, 491, 492; wątki o pochodzeniu dzieci - VIII, 490. ObTZQdyi zwyczaje weselne. zawarcic matżcństwa: IX, 538-620; swatanie i zaręczyny - IX, 538-542; spraszanie gości weselnych IX, 545-551; wigilia ślubu - IX, 555-559; strój weselny - IX, 560, 561; miejsce ubierania się do ślubu - IX, 573; sposób udawania się młodych do ślubu i ich powrót z kościołaoraz sposób witania w domu - IX, 566, 567, 608, 614; zachowania obTZQdowepo powrocic ze ślubu - IX, 572, 590; chleb w obTZQdzie weselnym - IX, 571, 593, 595; obsypywanie panny młodej zbożem, orzechami i słody-czarniIX, 570; uczta weselna - IX, 574, 609; potrawy obTZQdowe - VIII, 372; IX, 557, 568, 577-585; zwyczaje i obTZQdy związane z wiankiem panny młodej - IX, 556, 561-563, 601; oczepiny - IX, 575, 586; obdarowywanie podczas wesela - IX, 586, rozpleciny, postrzyżyny i pokładziny - IX, 587-589, 607; przenosiny - IX, 590-597, 607; poprnwiny - IX, 598; rózga weselna - IX, 556, 599, 600, 602-fJ04; starosta weselny -IX, 605-617, starszy drużba - IX, 618-620; rola karczmy w tradycyjnym weselu - IX, 576. Kłodnicki, 1971, 1974a, 1975, 1976b, 1981, 1997b, 2000. Dol· żyeka, 1996a (Moszyński, 1929b; Wiegelmann, 1969; :laręba, 1972;AJKLW, 1989). Szymański, 1994a. Marczyk I., 1997. (Zaręba, 1970; AJKLW, 1989; Wagner, 1981). Kłodnicki, 1997b, 2000. (Zar~a, 1972;AJKLW,1989). Marczyk M., 1997. Kłodnicki, 2000. (peGler, 1932; :laręba, 1970; AJKLW, 1989; Brencz, 1996;ADV, 1977;Wagner, 1980). Jagieła, 1997; Grocholski, 1997. Klodnicki, 2000. (Moszyński, 1929b, 1937a; Dobrowolska, 1967; Zaręba, 1970; AJKLW, 1989; Górak, 1992; Brenez, 1996; ADV, 1977). (ADV, 1936; Zaręba, 1972). Jankowska, 1996b. Bohdanowicz, 1972. (:laręba, 1972). Moszyński, 1925; 1929b; Dobrowolska, 1967; zaręba, 1972;G6rak, 1992). Jankowska, 1999d. (ADV, 1936, 1938, 1962, 1977. 1979; Kaiser, 1936; Martin, 1964; Grober-Gliick, 1985). (ADV, 1958, 1973; Kaiser, 1936; Martin, 1959. 1983; Zaręba, 1974) (Mielczarska, 1931). �259 Obrzędy, zwyczajc i wicrzcnia pogrzcbowc: wróżby o śmicrci VII, 396-398, 400-403; zwyczaje związane z cil(żkim konaniem - VIII, 457; mycie zwłok - VIII, 404; ubiór zmarłych - VllI, 458, 459; wyposażenic zmarłcgo - VII, 405-409; czuwanie przy zmarłym - VII, 410; zabiegi magiczne przy wyprowadzaniu zwłok -VII, 411-415; zawiadamianie bydla, pszczół o śmierci gospodarza - VII, 416; zawiadamianie wsi o śmiercj członka rodziny - VII, 417; pocz«Stunek po pogrzebie - VU, 432; przychodzenie dusz zmarłych - VII, 4 I8-420. Bohdanowicz, I999a,b,c,d,e. Jankowska, 1999a,b,c,d,e. (AJKLW, 1991; Brencz, 1996;AKLP, 1934, 1936; ADV, 1939, 1959, 1962, 19n, 1979; Frauenknechl, 1963, 1964a-<!; Prinz, 1963; Wiegelmann, 1964<K:; Wiegelmann i Frauenknechl, 1963, 1964; Zender, 1963, 1964a,b). II. Obrzl(dy i zwyczaje doroczne: Cykl agrarno-solarny: wymuszanie urodzaju na drzewach VIII, 499; chodzenie z gaikiem - VIII, 503; Marzanna - VIII, 504; zwyczaje palenia ogni obrzędowych - VII, 427; zwyczaje siewne - VIII, 505, 506; zwyczaje dożynkowc (ostatni snop i ostatnie kłosy, oblewanie) - VIII, 517-520, zwyczaj stawiania "maja" - IX, 625. (Klimaszewska, 1981; AKLP, 1935; Brencz, 1996). Kłodnieki, 1980, 1993, 1994b. (ADV, 1937, 1938; Kaiser, 1936; Łl(ga, 1960; Dworakowski, 1964). Cykl świąt chrzcścijańskich, kościelnych: Adwent - VII, 424; Boże Narodzenie - VII, 422-425; przysposobienie izby na wigilil( B.N. - VIII, 495; słoma w magicmych zwyczajach wigilijnych - VIII, 496, 497; szczodraki - VIII, 498; potrawy wigilijne (barszcz, gołąbki, pierogi, potrawy z makiem, kucja, grzyby, kasza prosiana, kasza gryczana, kasza j«Czmienna,kluski, groch, polcwki, sierniciJVI, 320, 326,329-333; VII, 368-371, 373-378, 380-383; zwyczaje i widowiska zapustne - VIII. SOI, 502; Niedziela Palmowa - VIII, 507, 508; zwyczaje i obfZ«dy wielkanocne (wyścigi po rezurekcji, świl(ccnie gospodarstw i pól, gry w pisanki, zwyczaje huśtawkowc, oblewanie wodą, smaganie witkami, zakaz spania w dzień, obchody typu kolędowego) - VII, 426; VlIl, 509-516; świl(to zmarłych (zaduszki) - VII, 4 18-421. 1936; ADV, 1936, 1937, 1938, 1959; Kaiser, 1936; Reiman, 1972; Dworakowski, 1964; Tolksdorf, 1975; Klimaszewska, 1981; Brencz, 1996). Bohdanowicz, 1973a,b. (Dworakowski, 1964) Jankowska, 199ge. IlL Pomoc sąsiedzka: obdarowywanie sąsiadów po świniobiciu -IX, 537. Bohdanowicz, 1996. (BaruzziLeicher, 1964;~, 1974). IV. Zwyczaje prawne (prawo zwyczajowe): (Frauenknecht, J 983). Ustalenia dotyczące spraw majątkowych i organizacji wesela IX, 544; IX, 610--ó13. Wyposażenie zmarłcgo jako relikt norm prawnych - VII, 405-409, 417. Bohdanowicz, 1999c. (ADV, 1959; Zarl(ba, 1974). Formy dożywocia i ich nazwy; użytkowanie chałupy przez rodziców na dożywociu - VllI, 493, 494. (Zarl(ba, 1974). Zwyczajowe obdarowywanie: VII, 426 (obdarowywanie "babki" - VIII, 471; położnej i dziecka - VIII, 473-476; wymiana darów między młodymi - IX, 543; obdarowywanie młodych wesela 552-554; obdarowywanie pieczywem (podczas i przenosin) - IX, 568, 569, 586, 592, 595; szczodraki - forma VllI, 498; obdarowywanie sąsiadów obdarowywania i krewnych po świniobiciu - łX, 537). (ADV, 1937, 1958, 1959). (AKLP, Bohdanowicz, 1996. Funkcje "babki": VIII, 469. Reliktowe zwyczaje recepcyjne: VIII, 48ł-484, 592,594,597. IX, 564, 567, Kultura duchowa I. Wróżby: w obrzl(dzie przenosin - IX, 596; z zachowania sil( zwierząt (kura, sowa, ptak, koń, pies, kret) - VII, 399-402; z cieni - VII, 425; wigilijne wróżby urodzaju - VII, 425. Jankowska, 1999d. (AKLP, 1934,1935). �260 II. Magia: magia siewna - VIII, 50S, 506; zwyczaje przejściowc - VII, 405, 406; VIII, 460-468; wianek panny młodej - łX, 561, 563; obsypywanie panny młodej ziarnem, orzechami i słodyczami - IX, 570; zachowania obrz«dowe i magiczne po powrocie ze ślubu - IX, 572; podczas przenosin - IX, 594; chleb w obrz«dzie wesclnym - IX, 571, 593; rośliny w magii (jałowice) VII, 361; wianek i rózga wcselna - IX, 601, 603; próg w magii - VII, 411,428-430; czynności chroniące przed złym wpływem zmarłych - VII, 412-415; kurze pierze utrudniające konanie - VIII, 457; nakrycie i zastawa stołu wigilijnego jako zabieg zapewniający urodzaj - VII, 431; obdarowywanie zwyczajowe jako zabieg magiczny - VII, 420-426; VIII, 473-476; zakaz pożyczania - VIII, 460; magia recepcyjna - VIII, 499; wymuszanie urodzaju na drzewach owocowych - VIII, 499; zwyczajowe tłuczenie garnków - VII, 404; VIII, 502, 503; IX, 558. Kłodnicki, 1994b. (ADY, 1973). Marczyk, 1999. Bohdanowicz, 1999d,e. III. Medycyna ludowa: rośliny (jałowice, czarny bez i tarnina, jarz«bina, kalina, berberys) jako leki - VII, 361, 365-367. Bohdanowicz, 1936). IV. Wierzenia i kulty: wyobrażenia o świecie pozagrobowymVII, 405-409; duch, dusza - VII, 418, 419; kult zmarłych - VII, 420. Bohdanowicz, 1999c. Jankowska, 199ge. V. Demonologia: demoniczny charakter dusz zmarłych i zwłok - VII, 404, 412, 414, 415; demony porywające i zamieniające dzieci - VIII, 491, 492; demony i straszydła, którymi straszą dzieci - VIII, 492. Bohdanowicz, 199ge. (PeBler, 1931; Kaiser, 1936; ADY, 1965; AKLP, 193~1936). 1996 (Kaiser, VI, Sztuka ludowa: zdobienie ceramiki - VII, 436; zdobienie i techniki zdobnicze jaj wielkanocnych - IX, 621-622. VII. Literatura ludowa: wątek o porywaniu i zamienianiu dzieci przez demony - VIII, 492. (AKLP,1936). VIII. Muzyka i taniec: zwyczaj w wieczór przedślubny - IX, 559. (Zar«ba, 1974; Dąbrowska, 1980; 1981; St«szcwski, AKLP, 1936;ADV, 1939). "chodzenia z muzyką" • Z braku miejsca pominięto mapy opublikowane w atlasach językowych; mapy nazw artefaktów i czynności oraz różnych zjawisk kulturowych znajdujące się w tych atlasach przynoszą informacje uzupełniające mapy etnograficzne lub ułatwiające ich interpretację . •• W nawiasach podano prace etnogeograficzne oparte na materiałach innych niż PAE, a mianowicie Atlas der deutschen Volkskunde (ADV) i komentarze do ADV (Atlas der deutschen Volkskunde Neue Folge - Erliiuterungell) oraz obszerny artykuł Erste Ergebnisse der AD V-Umfragen zur alten biiuerlichen Arbeit (Wiegelmann, 1969), obejmujące m.in. ziemie zachodniej i północnej Polski, Atlas der pommerschen Volkskunde (Kaiser, 1936), obejmujący Pomorze w granicach sprzed II wojny światowej, Atlas kultury ludowej w Polsce (AKLP), Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski (AJKLW), oraz inne prace, w których autorzy zamieszczali mapy różnych zjawisk kulturowych, obejmujące całą Polskę lub większe obszary kraju. Źródła Protokół konferencji Polskiego Atlasu Etnograficznego zorganizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, poświęconej zagadnieniom narzędzi rolniczych w polskiej kulturze ludowej, w dniach od 6-8 czerwca 1955 r., ss. 213 (maszynopis w zbiorach Z. Kłodnickiego). Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem ss. 12 (kopia w zbiorach Z. Kłodnickiego). Etnograficznym za rok 1963, oprac. 1. Oajek, �261 Gajek J., Polski Atlas Etnograficzny w latach 1954-1968, Wrocław 1968, maszynopis, ss. 40 (w zbiorach Z. Kłodnickiego). Protokoły z posiedzeń Komitetu Redakcyjnego Polskiego Atlasu Etnograficznego: 27-28 maja 1977, 10-11 kwietnia 1978,9 października 1979,9-10 czerwca 1983 (w zbiorach Z. Kłodnickiego). Polski zeszyt zeszyt zeszyt Atlas Etnograficzny (legendy do map, kopie maszynopisów w archiwum PA£): VII, mapy 356-439, 1976 (data dopisana później), VIlI, mapy 440-521,1978, s. 622. IX, mapy 522-628, 1988, s. 873. BIBLIOGRAFIA (Publikacje związane z Polskim Atlasem Etnograficznym, atlasy etnograficzne i językowo-etnograficzne Polski i krajów sąsiednich, opracowania, w których autorzy zamieścili mapy etnograficzne, obejmujące Polskę lub jej duże obszary, oraz ważniejsze prace dotyczące metodyetnogeograficznej) Skróty: ADV NF BEP Kwart. HKM Komentarze do PAE PiME SW-M - Atlas der deutschen Volkskunde. Neue Folge - Biblioteka Etnografii Polskiej - "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" - Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - Prace i Materiały Etnograficzne - Studia Warmińsko-Mazurskie Arealnyje issledovanija ... 1983 Arealny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, red. N. J. Tolstoi, Moskva. Atlas der deutschen Volkskunde 1936-1940 zeszyty 1-6, red. H. Harmjanz i E. Rohr, 1958-1979 nowa seria, zeszyty 1-7, red. M. Zander (od z. 4. wespół z G. Wiegelmannem, H. L. Cox i G. Grober-Gliick). Atlas języka i kultury. .. 1979-1996 Atlasjęzyka i kultury ludowej Wielkopolski, red. Z. Sobierajski i J. Burszta (od t. VII - Z. Sobierajski), Wrocław-Warszawa-Kraków. 1979a Tom I: Gospodarstwo domowe - pożywienie, mapy l-lI5. 1979b Tom II: Człowiek - przyroda, mapy 116-235. Tom Ill: Rolnictwo, mapy 236-436. 1982 1986 Tom IV: Rolnictwo i hodowla, mapy 437-512. Tom V: Transport, mapy 437-512. 1989 Tom VI: Włókiennictwo - odzież - obuwie, mapy 513-575. 1991 Tom VII: Kultura społeczna - folklor obrzędowy i muzyczno-obrzędowy, 1992 mapy 576-655. Tom VIII: Dom - zagroda, mapy 656-701. 1994 Tom IX: Rybołówstwo, mapy 702-763, Poznań. 1996 �262 Bachmann A. 1929 Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, Archiwum Towarzystwa Nauk we Lwowie, Wydz. II Historyczno-Filozoficzny, t. 5, Lwów. Barabas J. 1963 Kartografiai módszer a neprajzban (Metoda kartograficzna w etnologii), Budapest, ss. 189, 6 map. (Rec.: "FolkIiv", t. 30 [1966] 1967). Baranowski B. 1966 Uwagi nad Polskim Atlasem Etnograficznym, "Kwart. HKM", R. 14, nr 4, ss. 701-709. 1967 W odpowiedzi profesorowi 1. Gajkowi, "Kwart. HKM", R. 15, nr 3, ss. 573-574. Baruzzi-Leicher R. 1964 Hiiusliche Gemeinschaftsarbeiten w: ADV NF, red. M. Zender, Erlliutrungen zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, Marburg, ss. 625-672. Basara J. Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, "Prace Językoznawcze", t. 43, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1964 Cz. I: Dom mieszkałny, ss. 80, 25 map; 1965 Cz. 2: Pomieszczenia gospodarskie, ogrodzenia, zamknięcia. Biasutti R. 1963 La methode geographique en ethnologie et Ie probleme des "cycles culturels ", w: VIe Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, Paris 30 juillet-6 aout 1960, t. II Ethnologie (t. l), Paris, ss. 25-28. Błaszczyk S. 1955 Uwagi na marginesie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą, przeprowadzonych w roku 1953 według kwestionariusza nr 1 Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 913-922. Bohdanowicz J. 1962 Spichrze na tle innych pomieszczeli do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na przełomie XIX-XX w. (1860-1960), "Lud", t. 47, ss. 283-382, 16 map. 1972 Skrzynie do przechowywania ziarna w polskiej kulturze ludowej, "Lud", t. 56, ss. 123-143,3 mapy. 1973a Pożywienie w pracach Połskiego Atlasu Etnograficznego, w: Pożywienie ludności wiejskiej, red. A. Kowalska-Lewicka, ss. 53-61, 3 mapy. Spichrze ziemne, "Lud", t. 57, ss. 201-211. I973b 1976a Kontynuacja koncepcji naukowych Kazimierza Moszyńskiego. Polski Atlas Etnograficzny, w: Kazimierz Moszyński - życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, ss. 117-124. Plecione beczki na ziarno, "Etnografia Polska", t. 20, z. 2, ss. 181-200, 1976b 2 mapy. Drewniane naczynia na ziarno, "Lud", t. 61, ss. 174-188,2 mapy. 1977 Prof dr Józef Gajek, twórca Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 69, 1985 ss. 27-33. Regiony etnograficzne Polski w świetle wyników badań PAE, "Etnografia PoI1987 ska", t. 31, z. 2, ss. 161-191. Specyfika kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficzne1988 go, w: Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, ss. 144-160. 1993 Polski Atlas Etnograficzny - wykładnia zadań i metod pracy, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 7-49. 1994 Przechowywanie wymłóconego zboża, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 128-244. �263 1995a 1995b 1996 1999a 1999b 1999c 1999d 199ge Brencz A. 1996 Cox H. L. 1985 Dach, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 175-212. Piwnice, tamże, ss. 21-39. Pożywienie, w: Komentarze do PAE, t. 5, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 7-70. Czuwanie przy zwłokach, w: Komentarze do PAE, t. 5, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, Wrocław, ss. 94-96. Poczęstunek po pogrzebie, tamże ss. 137-146. Wyposażenie zmarłych, tamże ss. 98-110. Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii, tamże, ss. 51-56. Zwyczaje związane z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz, tamże ss. 112-135. Wielkopolska jako region etnograficzny, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnologia i Antropologia Kulturowa nr 16, Poznań. Siibrauchtum: Siitucher und SiigefiijJe, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-Gluck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 50, 51,64, 77-84 a-d (6. Lieferung) (t. 3, z. 2), Marburg, ss. 145-223. Czajkowski J. 1969 Wiejskie budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu, "Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego", t. 2. Czekanowski J. 1935a La difJerenciation ethnographique de la Pologne a la lumiere du passe, "Bulletin International de I' Academie des Sciences et Lettres, Classe de Philologie", nr 1-3, ss. 25-29, mapa. Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle przeszłości, "Sprawozdania 1935b z Posiedzeń i Czynności Polskiej Akademii Umiejętności", t. 40, ss. 64-67, mapa. Przyczynek do zagadnienia syntezy kartogramów, "Przegląd Statystyczny", t. I, 1938 nr I, ss. 47-52. Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, ar1957 cheologiczne ijęzykowe, wyd. 2, Prace Instytutu Zachodniego nr 21, Poznań, ss. 515, mapy, tab. Dąbrowska G. 1980 Polishfolk dances, "Ethnologia Polon a", t. 6, ss. 109-124, mapa. 1981 Taniec ludowy, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, BEP nr 34, ss. 285-325. D(elimat) T. 1947 Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej PTL w sprawie Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 37, ss. 476--481. Dobrowolska A. 1964 Remarques sur Ie limites ethnographiques en Europe Centrale, w: La Pologne au VIle Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, BEP nr 10, Wrocław, ss. 228-234. 1967 Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie, "Etnografia Polska", t. II, ss. 62-86. Dołżycka B. . 1993 Ugorowanie w gospodarce chłopskiej, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 175-190. Brogi, sterty i stogi, tamże, ss. 247-264. 1994a �264 1994b 1995a 1995b 1995c 1995c 1995e 1996a 1996b Dworakowski 1964 Stodoły, tamże, ss. 266-300. Budownictwo ryglowe i glinobite, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 130-143. Formy chałup na obszarach peryferyjnych, tamże, ss. 159- I 73. Konstrukcja przysłupowa, tamże, ss. 84-103. Niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, tamże, ss. 105-128. Wyprawa ścian, tamże, ss. 145-158. Naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, w: Komentarze do PAE, t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 180-193. Żarna, tamże, ss. 136-159. S. Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, cz. l, Zwyczaje doroczne i gospodarskie. "Prace Białostockiego Towanystwa Naukowego", nr 3, Białystok, ss. 248, mapy. Etnograficky atlas 1978 EtnografickjJ atlas, t. l, oprac. J. Vai'eka wespół z H. Laudovą i V. Smelhau- 1991 2000 sem, "Opera Ethnological" nr 8, Praha, ss. 255, 4 iI., 3 mapy [narzędzi orackich (oprac. F. Sach)]. EtnografickjJ atlas, t. 2, oprac. V. Scheufler, "Opera Ethnologica" nr 12, Praha, ss. 153, 5 map (rzemiosło wiejskie). Etnograficky atlas Cech. Moravy a Slezska. t. 3, Z. Martinek, Remeslna. domackiJ a manufakturni vyroba a obchod v Cechach v letech 1752-1756, Praha, ss. 241, 37 map. EtnografickjJ atlas Slovenska 1990 Fischer A. 1934 Frankowska 1948 Frauenknecht red. S. Kovacevicova, Bratislava. Kaszubi na tle etnografii Polski. Studium porównawcze, w: F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa ijęzyk, Pamiętnik Instytutu M. Bałtyckiego, nr 16, Toruń, ss. 41-50, mapa. Problemy Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 38, ss. 147-205 (nadbitka z datą 1949). G. 1963 Kaffee. Tee und Gebiick zum Totenmahl. w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiute- 1964a Bezeichnung des Totenmahls, tamże, Erl. zur 3. Lieferung, 1964b Bezeichnung des Totenmahls: Redensarten, tamże, Karte NF 25-36, ss. 6 I 9- 1964c 1964d 1983 Teilnehmer am gemeinsamen Trunk, tamże ss. 595-600. Teilnehmer am Totenmahl, tamże, ss. 576-595. Volksrecht, w: ADV NF, red. M. Zender we współpracy rungen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 471--476. Karte NF 25-36, ss. 600-6 I 9. -621. Gajek J. 1946 1947 1955a 1956 z H. L. Coxem, G. Grober-GlUck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 23--44. Polski Atlas Etnograficzny, "Lud", t. 36, ss. 408-412. Polski Atlas Etnograficzny, "Annales Universitatis Mariae Curiae-Skłodowska", Sectio F, Suplementum I, Lublin. a polskom etnografićeskom atlasie, "Kratkije SoobScenija", t. 22, ss. 54-59. Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Referat wygłoszony na sesji �265 Wydziału Nauk Historycznych AN ZSRR 27 IV 1954 r., "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 899-908. 1957a Die Erforschung der Ackerbaugeriiteim Zusammenhang mit dem polnischen etnographischen Atlas, "Veroffentlichungen des Instituts fUrDeutsche Volkskunde" , t. 13, Agrar ethnographie, Vortrage der Berliner Tagung yom 29. Sept. Bis I. Okt. 1955, ss. 11-22. 1957b W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etllograficzym (Odpowiedź prof K. Moszyńskiemu), "Kwart. HKM", nr 3-4, ss. 606-634. 1958a Atlas Ethnographique Polonais en 1953-1957, "Kwart. HKM", z. 1-2, ss. 307-314, 2 mapy. 1958b Próba etllograficznej regionalizacji Polski w świetle prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" - Komunikat, "Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego", 13 A, ss. 50-53. 1958c Znaczenie kartografii elllograficznej dla slawistyki w świetle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, w: Z polskich studiów slawistycznych. Prace językoznawcze i etnograficzne na IV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Moskwie 1958, Warszawa, ss. 217-232. 1959 Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 44, ss. 153-204. 1962 Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, "Lud", t. 47, ss. 165-209, map 8. 1964a Atlas Etnographique Polonais, w: "Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego", t. 6, z. 2, ss. 51-55. 1967 Uwagi do dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym, "Kwart. HKM", R. 15, nr 3, ss. 559-571. 1971 Znaczenie "Polskiego Atlasu Etnograficznego" dla etnografii Polski, "Etnografia Polska", t. 15, z. 2, ss. 17-36. 1973 The significance of the Polish Ethnographic Atlas for the ethnology of Poland, w: Poland at the 9'h International Congress of Antropological and Ethnological Sciences, Wrocław-Warszaw a-Krak ów-Gdańsk, ss. 43-68. 1974a Etnograficke regióny na zaklade Polskeho etnografickeho atlasu, "Slovensky Narodopis" R. 22, nr 3, ss. 374-388,2 mapy. 1974b Z histórie etnokartografie v Pol 'sku, "Slovensky Narodopis" R. 22, z. 3, ss. 361-373. 1975 Projekt scenariusza Etnograficznego Parku Ziemi Radomskiej, "Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego", t. 12, z. 1-2, Radom, ss. I I I - li 3. 1976 Etnograficzne zróźnicowanie obszaru Polski, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. l, BEP nr 32, ss. 143-177. Gajek J., Kłodnicki Z. 1976-1977 Der polnische etnographische Atlas Forschungsstand, "Ethnologia Slavica", t. 8-9, ss. 295-301. G[ajkowa] O. 1954a Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r., "Lud", t. 41, cz. II, ss. 1259-1267. 1954b Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w Poznaniu, "Lud", t. 41 cz. II, ss. 1268- I280. 1956 Konferencja dotycząca Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, ss. 908-909. Ganckaja O. A., Gracjanskaja N. N., Listova N. M., Tokarev S. A. 1968 ObSćaja sistematika narodnogo źiliśća v stranach Evropy, w: Tipy selskogo �266 ii!iSca v stranach zarnbeinoj Evropy, red. S. A. Tokarev, Moskva, ss. 361-370, Garyga B. 1963 mapa. Radło śląskie w technice mechanicznej uprawy roli, PiME, -297,6 t. 23, ss. 245- map. Górak 1. 1992 Materiały do historii kultury materialnej Zamojszczyzny, Zamość, Grober-Gluck 56 map. G. ss. 64, 1972 Lokalnamen in deutchsprachigen Bezeichnungen von Sagengestalten. Verbreitung und Deutung, w: Festschrift Matthias Zender. Studien zu Volkskultur. Sprache und Landesgeschichte. red. E. Ennen i G. Wiegelmann, t. 1, Bonn, 1985 Der Erste Kirchgang der Wachnerin, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-GlUck i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den 1988 Zum AbschlujJ des Atlas der deutschen Volkskunde - Neue Folge. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der Volkskunde, w: Wandel der Volkskultur in Europa. Festschriftfiir Gunter Wiegelmann zum 60. Geburstag, red. N- ss. 144-168, 3 mapy. Karlen 50, 51, 64, 77-84 a-d (6. Lieferung) (t. 3, z. 2), Marburg, ss. 105-144. -A. Bringeus, l. 1, (Beitriige zur Volkskultur Munster, ss. 53-70. Grocholski 1962 z. 60), J. Formy przesuszania zżętych zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich wXIXIXXw., "Lud", t. 47, ss. 231-282,11 map. Przesuszanie zżętych zbóż na polu w: Komentarze do PAE, l. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 63-93. Formy zaprzęgu konnego, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, Wrocław, ss. 239-269. 1994 1997 Hanisch in Nordwestdeutschland, K. 1972 Ethnographische Atlasvorhaben in Polen, w: Festschrift Matthias Zender ..., Hofman-Liandzis 1962 ss. 296-306. K. Niektóre tradycyjne uprawy na wsi polskiej w XIX i XX wieku, "Lud", ss. 210-230, Horodyska t. 47, 9 map. H. 1958 Słownictwo Warmii i Mazur. Hodowla, SW-M nr 3, Wrocław, ss. 111,34 mapy. Istoriko-etnografićeskij atlas Pribaltiki 1985 T. l Zemledelie, red. M. G. Rabinovicova, red. naczelny L. N. Terenteva, Wilno, 54 mapy i tom komentarzy. Jagieła K. 1973a 1973b 1995a Formy stęp w Polsce i ich występowanie, "Lud", l. 57, ss. 213-243, 2 mapy. Typy maślnic w Polsce i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego, tamże, ss. 213-217,2 mapy. Budownictwo sumikowo-łątkowe, w: Komentarze do PAE, t. Budownictwo, 1995b 1995c 1995d 1996a Domy z podcieniem szczytowym, tamże, ss. 41-61. Formy węgłów chałup zrębowych, tamże, ss. 71-82. Rozplanowanie chałup wąsko/rontowych, tamże, ss. 243-251. Maślnice, w: Komentarze do PAE, t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, 1996b 1997 Stępy, tamże, ss. 90-134. Jarzmo, jarzmica, chomąto bydlęce, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, Wrocław, ss. 198-237. Wrocław, Wrocław, ss. 63-69. ss. 161-179. �267 Jankowska B. 1993 Formy i nazwy kopaczek, w: Komentarze do PAE, t. 1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wrocław, ss. 51-71. 1994 Ule kłodowe i słomiane, tamże, ss. 349-396. 1995a Nazewnictwo związane z chałupą, tamże, t. 2, Budownictwo, ss. 287-301. 1995b Rozplanowanie chałup szerokofrontowych, tamże, ss. 252-285. 1996a Czerpaki zgrzebłowa te do zbierania jagód, tamże t. 3, Pożywienie i sprzęty z nim związane, Wrocław, ss. 72-88. 1996b Łyżniki, tamże, ss. 195-218. 1996c Reliktowe występowanie krzesiw (stan z przełomu XIX na XX w.), tamże, ss. 220-233. 1999a Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia, tamże, t. 5, Zwyczaje. obrzędy i wierzenia pogrzebowe, ss. 173-181. 1999b Sposoby zawiadamiania wsi o śmierci jednego z jej mieszkańców, tamże, ss. 57-70. 1999c Ubiór zmarłego, tamże, ss. 72-92. 1999d Zapowiedzi śmierci, tamże ss. 13-49. 199ge Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, tamże, ss. 148-171. Judycka I. 1957 Nazwy narzędzi ornych w gwarach Pomorza Mazowieckiego, "Kwart. HKM", R. 5, z. 2, ss. 245-282. 1961 Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach Pomorza Mazowieckiego. Stan obecny, historia i związki z terenami przyległymi, SW-M nr 9, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 168,8 map. Kaiser K. 1936 Atlas der pommerschen Volkskunde, Pommernforschung II. Reihe, Greifswald: Textband. Veroffentlichungen des Volksundlichen Archivs fUr Pommern, t. 4, ss. 333, 40 iI., 8 map. Kartenmappe, VerOffentlichungen des Volkskundlichen Archivs fUr Pommern, t. 5, 44 mapy. Klimaszewska J. 1938 Dach chaty w Polsce, "Lud Słowiański", t. 2, dział B, ss. 141-147; t. 4, z. 1, dział B, ss. 117-168. 1981 Doroczne obrzędy ludowe, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, BEP nr 34, ss. 127-153,6 map. Kłodnicki Z. Transport mit Menschenkraft in Polen in der ersten Hiilfie des XX Jahrhun1971 derts, w: Studia Etnographica et Folkloristica in honorem Bela Gunda, red. l. Szabadfalvi i Z. Ujvary, Debrecen, ss. 589-606, 7 map. Rezginie w Europie, "Lud", t. 58, ss. 73-85,2 mapy. 1974a Rybołówstwo ludowe w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Kwart. 1974b HKM", R. 22, nr 1, ss. 189-196, 6 map. "Rezginia" in Europe, "Ethnologia Europaea" w. 8, z. 2, ss. 101-110,3 mapy. 1975 Reliktoweformy transportu nasobnego i ręcznego w kulturach ludowych środ1976b kowej Europy. Rozprawa doktorska. Zum Stand der kartographischen Forschungen zur Volkstiimlicher Fischerei 1976c in Polen, Studien zur europiiischen traditionellen Fischerei, "Bajai DoIgozatok" 3, Baja, ss. 53-57, mapa. Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erliiuterungen zur Verbreitungskar1980 te, Red. M. Zender, "Forschungen zum Etnologischen Atlas Europas und Seiner Nachbarliinder" t. 1, Gottingen (Kłodnicki - oprac. obszaru Polski na mapie Europy i tekst na ss. 55-59). �268 Transport mit Menschenkraft in den polnischen Karpaten, w: Traditione//e Transportmethoden, Budapest, ss. 43-63, 7 map. 1984 Das polnisch-deutche Grenzgebiet ais kulturelIer Kontaktraum im Spiegel der volkskundlichen Atlanten, w: Volkskundlische Kulturramforschung heute, red. H. L. Cox i G. Wiegelamnn, Munster (Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 42), ss. 43-54, 2 mapy. 1986-1988 Das Wurfnetz in Polen in den Nachbarliindern. Eine Beispiel der Wanderung eines Kulturelements, "Acta Ethnografica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 34, 1-4, ss. 265-28 I, mapa. 1987 La peche traditionne//e en eau douce. "Objets et Mondes. Revue du Musee de L'homme - Musee National d'Historie Naturelle" t. 24, z. 3-4, ss. 127-134. Die Dynamik des Wandeis der traditionellen Sachkultur in Polen, w: Wandel 1988 der Volkskultur in Europa. Festschrift fiir Giinter Wiegelmann zum 60. Geburtstag, red. Nils-Arvid Bringeus, t. I, Munster (Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 60), ss. 325-347,6 map. 1992 Tradycyjne rybołówstwo śródlądowe w Polsce. Zarys historii sposobów, narzędzi i urządzeń rybackich w świetle metody retrogresywnej, "Acta Universitatis Wratislaviensis", No I318, Wrocław, ss. 408 + 8, 24 mapy. 1993 Przysłowia dotyczące siewu zbóż, "Literatura Ludowa", z. 3, ss. 27-46. 1994a Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych (Z myślą o "Karcie kulturowej Rzeki 'j, "Rzeki" t. 3, ss. 45-65. 1994b Siew zbóż, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. lI, Wrocław, ss. 6-31. 1994c Tak zwana rubież etnograficzna, a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud", t. 77, ss. 47-67. 1995 Ogrodzenia, w: Komentarze do PAE, t. 2, Budownictwo, Wrocław, ss. 5-20. 1996 Zachodnie wpływy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, "Lud", t. 80, ss. 157-166. 1997a Kulturstromungen zwisclzen Elb- und Weichselstromgebiete in den letzen Jahrhunderten. [w:] Evropsky kulturni pros/or - jeden o/a v rozmani/os/i. Sbornik z 10. Etnokartografickeho sympozia (Ti'eśt' 25-29.1I1.J966J, red. J. Vai'eka, M. Holubova, L. Petrailova. "Cesky lid" - suplement 84/1997, Praha, ss. 86-97,6 map. 1997b Transport silami ludzkimi, w: Komentarze do PAE, t. 4, Transport i komunikacja, Wrocław, ss. 9-107. 1997c Wstęp, tamże, ss. 5-8. 2000 Dolny Śląsk na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej, w: Śląsk, Schlesien, Slezko. Przenikanie kultur, red. Z. Kłodnicki, Wrocław, ss. 93-111. Kłodnicki Z., Kłosek E., Szymański A. 1982-1983 Zur Syste'!latik der Dreschj1egel in Europa, "Ethnologia Europea", t. 13, z. 1, ss. 85-96. Kolago C., Trębska W. 1961 Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy etnograficznej, "Etnografia Polska", t. 4, ss. 153-171. 1965 Z zagadnień metodyki polskich prac etnograficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej, "Etnografia Polska", t. 9, ss. 25-40. Kwaśniewski K. 1962 Elementy zagrody chlopskiej związane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i w XX w. (Zarys e/nograficzny), "Lud", t. 47, ss. 439-468, 9 map. 1981 �269 1963 1965 Labuda G. 1954 Lempka W. 1976 Lew S. 1963 ŁęgaW. 1933 Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnograficznych z drugiej połowy XIX oraz XX wieku, BEP nr 7, Wrocław- Warszawa-Kraków. Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku), "Etnografia Polska", t. 9, ss. 102-121,6 map. Kilka uwag o zadaniach" Polskiego Atlasu Etnograficznego ", "Lud", t. 41, cz. l, ss. 808-822. Tradycyjna gospodarka hodowlana, w: Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, red. 1. Burszta, Monografie Dziejów Społecznych i Politycznych Warmii i Mazur, t. 3, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, ss. 219-248. Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze Dolnego Śląska (Materiały z badań terenowych), PiME, t. 23, Wrocław, ss. 117-140. Ziemia Malborska. Kultura ludowa, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, nr 10, Toruń, ss. 256, 10 map. 1960 Okolice Świecia. Materiały etnograficzne, Gdańsk, ss. 236, 4 mapy. 1961 Ziemia Chełmińska, PiME t. 17, Wrocław, ss. 494, mapy. Małecki M., Nitsch K. 1934 Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków. Mały atlas gwar polskich 1957-1970 Kier. naukowy K. Nitsch, od 3. tomu - M. Karaś. Tomy 1-13, Wrocław-Kraków. Marczyk I. Radła, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, 1993a ss. 73-107. Socha, tamże ss. 109-127. 1993b 1994 Wykorzystanie wołów i krów jako si/y roboczej, tamże, ss. 312-327. Sanie, t. 4, Transport i komunikacja lądowa, ss. 110-154. 1997 MarczykM. 1997 Koła i wozy czterokołowe, tamże, ss. 156-196. Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii, tamże, t. 5, Zwyczaje, obrzę1999 dy i wierzenia pogrzebowe, ss. 183-195. Martin L. Brauchtum bei der Heirat, Der Weber oder Mittelsmann, w: ADV NF, red. 1959 M. Zender, Erliiuterungenzur 1. Lieferung, Karte NF 1-12, Marburg, ss. 85-152. 1964 Brauchtum bei der Tau/e, w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, Marburg, ss. 673-752. Brauchtum bei der Heirat. Verlobung, w: AD V NF, red. M. Zender we współ1983 pracy z H. L. Coxem, G. Grober-GHick i G. Wiegelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, 76d (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 61-104. Mainers U. 1983 Die Kornfege in Milleleuropa. Wort- und sachkundliche Studien zur Geschichte einen /riihen landwirtschaftlichen Maschine. Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 28, Miinster, ss. 481, 4 mapy. Mielczarska W. 1931 Starosta weselny w Polsce. Wydawnictwa Instytutu Etnologicznego Uniwersytetu Poznańskiego, nr 2, Poznań, ss. 27,2 mapy. �270 Mocarska-Kowalska A. 1963 Słownictwo Warmii i Mazur. Rybołóstwo, SW-M, t. 10, Wrocław-Warszawa-Kraków, ss. 79, 18 map. Moszyński K. 1925 Niektóre wyniki etnograficznych badań Polski, "Ziemia", t. 10, nr 3, ss. 40-45. 1927 Lud polski w dorzeczu Wisly, "Ziemia", l. 12, ss. 163-169. 1929a Ethnographische Studien in Ostpolen, w: A journey through the eastern provinces of Poland in the year 1926, Kraków, ss. 125-171. Kultura ludowa Słowian, Kraków, cz. I Kultura materialna, s. 710, 21 map (wyd. 2 - Warszawa 1967, s. 751) 1929b cz. II Kultura duchowa, z. l, ss. 1-722 [wyd. 2 - Warszawa 1967, ss. 835, 27 map (przedruk 1934 z K. Moszyński i J. Klimaszewska, Atlas kultury ludowej w Polsce)], z. 2, ss. 723-1642, 2 mapy (wyd. 2 - Warszawa 1968, ss. 111,2 mapy). 1939 Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiań1937a ski", t. 4, z. I, ss. B65-1I7, 10 map. Varia, "Lud Słowiański", t. 4, z. I, ss. B27-45. 1937b Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym, "Kwart. HKM", 1956 R. 4, z. 3, ss. 491-518. Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, BEP, nr 3, Wrocław1958a Warszawa-Kraków, ss. 855+38, mapa. 1958b Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Etnografia Polska", t. l, ss. 57-65. O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, BEP nr 6, Wrocław1962 Kraków-Warszawa, ss. 293, mapa. Moszyński K., Klimaszewska 1. 1934-1936 Atlas kultury w Polsce, Kraków. 1934 Zeszyt l, 8 map. 1935 Zeszyt 2, opracowany wespół z M. Bytnarówną, 12 map. 1936 Zeszyt 3, 10 map. Nasz A. Wpływ śląsko-łużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych, 1958 "Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" R. 13, nr 3, ss. 365-408, II map. 1960 Narzędzia żniwne w Polsce, "Etnografia Polska", t. 3, ss. 309-328. Nowosz W. Zajęcia rolnicze i hodowlane, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo1976 wej, t. l, red. M. Biemacka i in., BEP nr 32, Wrocław-Warszawa-KrakówGdańsk, ss. 185-245, 3 mapy. Olędzki 1. 1962 Rybołówstwo na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX do polowy XX wieku, w: Kurpie Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, BEP nr 5, Wrocław-Warszaw a-Kraków, ss. 139-276,7 map (w tym jedna powtórzona ~a Moszyńskim, 1929). Passarge S. Geographische Volkerkunde, t. I. Einfiihrung in die geographische Volker1934 kunde, Frankfurt a.M., ss. 144. Pawłowska J. 1994 Narzędzia żniwne, w: Komentarze do PAE, t. I,Rolnictwo i hodowla, cz. II, Wrocław, ss. 32-62. �271 Pawłowska 1., Staszczakówna Z. 1956 Uwagi nad kwestionariuszem nr 2 Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 42, cz. 2, ss. 922-925. Pel3ler w. Deutsche Volkstumsgeographie, Braunschweig-Berlin-Hamburg, ss. 104, 1931 21 map. Polski Atlas Etnograficzny ... Polski Atlas Etnograficzny, red. J. Gajek 1958 Zeszyt próbny, Wrocław, mapy 1-17, część tekstowa, ss. 66. 1964 Zeszyt I, Warszawa, mapy 1-57. 1965 Zeszyt II, Warszawa, mapy 58-129. Zeszyt III, Warszawa, mapy \30-190. 1967 1971 Zeszyt IV, Warszawa, mapy 191-250. 1974 Zeszyt V, Warszawa, mapy 251-304. Zeszyt VI, Warszawa, mapy 305-355. 1981 Pokropek M. 1981 Metoda etnograficzna. w: Metody etnologii, cz. I, red. E. Z. Szulc, Warszawa, ss. 61-85. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa, ss. 197, 101 ił. Pokropek M., Pokropek W. 1995 Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. 1, Budownictwo ludowe. Chałupy i ich regionalne zróżnicowanie, Warszawa, ss. 187, 184 ił. Popiel L. 1936 Stępa w Polsce, "Lud", t. 34, ss. 187-269. Prinz 1. Das Totenfest. Gebiicke zu Allerseelen, w: AD V NF, red. M. Zender, Erliiute1963 rungen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 381-392. Prinz J. (zarys), Frauenknecht G. (oprac.) 1963 Gebiicke zum Totenmahl. tamże, ss. 439-471. Problemy kartografirovanija ... 1974 Problemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, red. S. I. Bruk, Leningrad, ss. 324 (rec. Z. Staszczak, "Lud" t. 60, 1976, ss. 253-254). Pudło K. Tradycje używania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach 1962 chłopskich w Polsce z końcem x/x i w / poło XX w., "Lud", t. 47, ss. 415-438,5 map. Rączka J. W. 1985 ' Podstawy rewaloryzacji architektury w regionach krajobrazowych (Wartości i zagrożenia - Rozważania nad metodą - Cechy regionalne - Problemy rewaloryzacji), Politechnika Krakowska, Monografia nr 35, Kraków, ss. 230, mapy. Reinfuss R. 1946 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36, ss. 222-255 (nadbitka paginowa 1-36),3 mapy. Łemkowiejako grupa etniczna, PiME, t. 7, ss. 7-210,7 map. 1948 Reiman E. 1972 Fastnachtsbrauchtum in Ost- und WestpreujJen, w: Festschrift Matthias Zender. Studien zu Volkskultur. Sprache und Landesgeschichte, red. E. Ennen i G. Wiegelmann, t. l, Bonn, ss. 195-226, 5 map. �272 Rohr E. 1939 Die Volkstumkarte. Voraussetzungen und Gestaltung. Volkstumsgeographische Forschungen, Russkije. Istoriko-etnografićeskij Red. P. I. Kusnier, t. l, Leipzig, ss. 140. atlas S. N. Tolstov i in., Moskva. Zemledelije. Krestianskoje iiliSće. Krestianskaja odeźda (Seredina XIX-naćałoXXvieka), 71 map, [komentarze] ss. 360 [rec. Z. Kłodnicki, "Lud", t. 52, 1968]. Iz istorii narodnogo źiliśća i kostiuma (ukraśenie krestianskich domov i odeźdy, seredina XIX-naćalo XX v.), 1967 1970 Schier B. 1966 Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, wyd. 2, Gottingen. Schlenger 1934 H. Methodische und technische Grundlagen des Atlas der deutschen Volkskunde, Berlin (Deutsche Forschung, z. 27). Siatkowski 1958 J. Skarżyński T. Słownictwo Warmii i Mazur. Budownictwo i obróbka drewna, SW-M nr l, Wrocław, 1962 ss. 140, 64 mapy. Stodoły w polskim budownictwie ludowym XIX i XX wieku (Etnograficzna analiza niektórych cech), "Lud", t. 47, ss. 383-414, II map. Paleniska i piece piekarskie w budownictwie dolnośląskim, PiME, t. 23, 1963 Wrocław, Smułkowa ss. 141-169. E. 1968 Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim, Monografie Slawistyczne, t. 14, Wrocław-Warszawa-Kraków, Z. Sokolewicz 1993 ss. 244, 55 map. Pług i plużnica, w: Komentarze do PAE, t. I, Rolnictwo i hodowla, cz. l, Wrocław, ss. 129-157. Z. Staszczak 1963 Budownictwo chłopskie w wojwództwie lubelskim (w XIX i XX wieku), "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 24, Wrocław, ss. 232, 41 map. Staszczakówna Z. 1954 Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres 1947-1953 r. "Lud", t. 41 cz. 2, ss. 1280-1283. Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Lud", t. 45, 1960 ss. 494-516. Stęszewski J. 1981 Muzyka ludowa, w: Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej, t. 2, HEP nr 34, ss. 245-284. Stolicna R. 1997 The Ethnographic Atlas o/Slovakia - contribution to European cultural identity. w: Evropsky kulturni prosfor - jedenota v rozmanitosti. Sbornik z 10 Etnokartografickeho sympozia (Treśt' 25-291111966). Red. J. Vareka, M, Holubova, ss. 120-126. Symoni-Sułkowska J. 1958 Szyfelbein 1956 L. Petranova. "Cesky lid" - suplement 84/1997, Praha, Słownictwo Warmii i Mazur. Transport i komunikacja, SW-M nr 2,16 map. Z. Z prac Polskiego Atlasu Etnograficznego, "Kwart. HKM", z. 4, ss. 361-368. �273 Szymański A. 1993a Reliktowe formy bron w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. I, Wrocław, ss. 159-174. 1993a Reliktowe uprawy zbóż, tamże, ss. 193-208. 1994a Tradycyjny transport włóczny, tamże, ss. 328-347. 1995 Systemy i urządzenia ogniowe, tamże, t. 2, Budownictwo, ss. 214-241. Die Termine der Jahresfeuer in Europa 1980 Die Termine der Jahresfeuer in Europa. Erliiuterungen zur Verbreitungskarte. red. M. Zender, "Forschungenzum Etnologischen Atlas Europas und Seiner Nachbarliinder", t. l, GoHingen, ss. 121,8 map. Tłoczek I. Chałupy polskie. Warszawa, ss. 51, 64 ił. 1958 Tolksdorf U. Essen und Trinken in Ost- und Westpreussen, cz. l, Schriftenreihe der Kom1975 missionfiir Ostdeutsche Volkskunde in der Deutschen Gesellschaftfiir Volkskunde e. v., t. 13, Marburg, ss. 447,41 map. Trocka-Leszczyńska E. 1995 Wiejska zabudowa mieszkaniowa w regionie sudeckim, Wrocław, ss. 270, mapy. Trojan M. Dreschflegel in Europa. Methodische Problem e einer Karte, "Ethnologia 1983 Europea" t. 13, ss. 203-226. Młócenie zbóż, w: Komentarze do PAE, t. l, Rolnictwo i hodowla, cz. II, 1994a Wrocław, ss. 95-126. Omłot zbóż. Narzędzia i techniki, organizacja pracy, miejsce w kulturze wsi, 1994b w: Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż na wsi polskiej, "Ethnologica" 2, "Acta Universitatis Wratislaviensis" No 1553, Wrocław, ss. 7-162. Trotzig D. Slagan och andra troskredskap. En etnologisk undersokning med. utgangspunkt 1943 fran svenkt material, Nordiska Museets Handligar, t. 17, Stockholm. Wagner D. Biiuerliche Arbeitswagen in Ost- und Westpreuj3en. "Jahrbuch fUr ostdeu1980 tsche Volkskunde", t. 23, ss. 266-279. Schleifen und Schlilten in Ost- und Westpreuj3en. "Jahrbuch fUr ostdeutsche 1981 Volkskunde", t. 24, ss. 254-270. Werth E. Grabstock. Hacke und Pflug. Versuch einer Entstehungsgeschichte des Land1954 baues von ... Ludwigsburg, ss. 435, 25 map. Wiegelmann G. 1959 Frauenarbeit in der Landwirstschaft, w: AD V NF, Erliiuterungen zur l. Lieferung, Karte NF 1-12, Marburg, ss. 37-83. 1963a Alkoholische Getriinke zum Totenmahl, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterun gen zur 2. Lieferung, Karte NF 13-24, Marburg, ss. 476-492. 1963b Brotspeisen zum Totenmahl, tamże, ss. 515-528. 1963c Speisen. Gebiicke und Getriinke beim Totenmahl. Einleitung, tamże, ss. 420-439. 1963d Warme Speisen zum Totenmahl, tamże, ss. 493-515. 1964a Ort des Totenmahls und des Trunks, tamże, zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, ss. 559-575. 1964b Schluj3betrachtung zu den Speisen des Totenmahls, tamże, ss. 548-559. 1964b Wandel und soziale Unterschiede bei den Speisen zum Totenmahl, tamże, ss. 529-548. �274 1967a 1967b 1969 1977 1984 1990 Wiegelmann 1963 Al/tags- und Festspeisen. Wandel und gegenwiirtige Stel/ung. Beiheft 1 zum Atlas der deutchen Volkskunde, NF, Marburg. Die riiumliche Methode ill der Geriiteforschung, w: Arbeits und Leben. Deutscher VolkskundekongrejJl965 in Marburg. Verd6ff. d. Inst. f. mittele. Volksforschung an d. Philipps Univ. Marburg-Lahn. A. Ałłg. Reihe, red. G. Heilfurth, I. Weber-Kełłermann, t. 4, G6ttingen, ss. 140-145. Erste Ergebnisse der ADV - Unifragen zur alten biiuerlichen Arbeit, "Rheinische Viertelsjahrbliitter", t. 33, ss. 208-262. Die Sachkultur Mitteleuropas, w: G. Wiegelmann, M. Zender, G. Heilfurth, Volkskunde. Eine Einfiihrung. Grundlagen der Germanistik, t. 12, Berlin, ss. 97- 131, 2 mapy. Ertrag und Aufgaben volkskundlischer Kulturraumforschung, w: Volkskundliche Kulturrauniforschllng heute, red. H. L. Cox i G. Wiegełmann, Munster (Beitriige zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, z. 42), ss. 1-\2. Theoretische Konzepte der europiiischen Ethnologie. Diskussionen um Regeln und Model/e. Grundlagen der europiiischen Ethnologie, t. 1, Munster, ss. 293, mapy. G. (we współpracy z G. Frauenknecht) Das Totenmahl. Einleitung, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 2. Karle NF 13-24, Marburg, ss. 393-419. SchlujJbetrachtung zum Totenmahl, tamże, Er\. zur 3. Lieferung, Karte NF 25-36, ss. 622-624. T. Chłopskie budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w. (Materia/y i studia). Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. Archeologia, Etnografia, z. I, Poznań, ss. 99-222, 2 mapy. Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Prace Wydziału Filozoficzno-Historycznego, Seria Etnografia nr 3, Poznań, ss. 321, mapy. Lieferung, 1994 Wróblewski 1958 1964 Zaborski Z. 1926 o kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, Prace Komisji Etnograficz- nej PAU, nr l, Kraków. Zaręba A. 1969-1974 1969 1970 Atlas językowy Śląska, t. l, Wstęp do całości, Kraków, ss. 155. t. 2, Kraków, cz. 1, Mapy 1-250, cz. 2, IfYkazy i komentarze do map 1-250, ss.96. t. 3, Warszawa-Kraków, cz. I,Mapy 251-750, cz. 2, Wykazy i komentarze do map 501-500, ss. 94. t. 4, Warszawa-Kraków, cz. 1, Mapy 501-750, cz. 2, Wykazy i komentarze 1974 do map 501-750, ss. 103. Zawistowicz-Adamska K. 1972 1958 Zagadnienie "Etnografia Zender M. 1959 opracowali tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym, Polska", Volkstiimliche Hei/igenverehrung, w: ADV NF, red. M. Zender, Erliiuterungen zur 1. Lieferung, 1963 1983a t. I, ss. 68-71. Karte NF 1-12, Marburg, ss. 153-232. Grabbeigaben, tamże, Er!. zur 2. Lieferung, Karle NF 13-24, ss. 233-380. Totenglaube lind Totenbrauch. Bezeichnung der Ungliicksstelle, w: AD V NF, red. M. Zender we współpracy z H. L. Coxem, G. Grober-Gluck i G. Wie- �275 gelmannem, Erliiuterungen zu den Karten 52, 53, 56d, 57-58, 72d, 76c, 76d (5. Lieferung) (t. 3, z. l), Marburg, ss. 52-59. 1983b Totenglaube und Totenbrauch. Zeichen an der Todesstelle, tamże, ss. 45-51. 1983c Vorrechte und Feste der Frauen und Miidchen, tamże, ss. 1-22. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich, Studia Societatis Scientiarum Torunensis, Supplementum IV, Toruń, ss. 326, tab\. 52, 12 map. Zygmunt Kłodnicki POLISH ETHNOGRAPHIC ATLASHISTORY, PRESENT STATUS AND PROSPECTS (Summary) The author discusses the present status ofwork on the Polish Ethnographic Atlas (PEA) and future plans. He also presents some information on the archives of PEA. Work on PEA started after World War II and were headed by Józef Gajek. Field studies were conducted first by ethnographers from different centres in Poland, and later by a small team ofthe Department of Ethnography, Polish Academy of Sciences in Wrocław. The team also drew the maps. A sample folio was published in 1958 and the following ones (I-VI) were published in 1964-1981 (in total they include 355 maps). Comments to the Polish Ethnographic Atlas have been published since 1993. In 1997 archival materials of PEA were moved from Wrocław to the Department of Ethnology, Silesian University, Branch in Cieszyn. The present author, assisted by a group of ethnology students, attempted to complete the field studies of PEA. It is planned to prepare and publish subsequent volumes of Comments on knowledge and beliefs, neighbourly help (to be published in 2002-2003), fishing, windmills, small sacral architecture, demonology, folk dress and wedding ceremonies. The volumes will feature maps, which were originally planned to be included in folios VII-IX of PEA. The article also includes PEA Questionnaires, on the basis of which research was carried out (Appendix l); titles of maps (356-628) from unpublished folios VII-IX of PEA (Appendix 2); a listing of PEA maps (included in PEA, Comments and other works based on atlas materials) (Appendix 3) and extensive literature on PEA. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be8b7d1a8ff43b4d54c925bc9d500ea.pdf fa96c22dac21f73c78da2c204b3afaa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1949 Title A name given to the resource Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 ZYGMUNT KŁODNICKI Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego STO LAT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO "Uratować i zachować przy życiu to, co obok i pomimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć może i powinno. Uratować dla nauki i od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie". Antoni Kalina Nie sposób na kilku stronach przedstawić dzieje stuletniego Towarzystwa z uwzględnieniem szerszego tła, niezbędnego przecież dla odpowiedniej oceny roli jaką ono odegrało w nauce i kulturze polskiej. Odkładając ten ambitny zamiar na później spróbuję tylko naszkicować dzieje Towarzystwa do tomu "Ludu" poświęconego setnej rocznicy. Czytelnicy zainteresowani różnymi aspektami działalności Towarzystwa mają do dyspozycji kilkanaście artykułów i setki sprawozdań, wykazów etc. opublikowanych głównie w "Ludzie" l. Ważniejsze publikacje zestawiono w załączonej bibliografii. Różnego rodzaju zainteresowania tradycyjną kulturą, głównie wiejską, na ziemiach polskich nasiliły się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku. Dość wspomnieć Łukasza Gołębiowskiego, Wacława Zaleskiego, Kazimierza W. Wójcickiego, Żegotę Paulego, a zwłaszcza Oskara Kolberga. W 1873 roku powstała w Krakowie Akademia Umiejętności, a w jej ramach Komisja Antropologiczna 2. Powstały i przez dziesięciolecia wychodziły znakomite czasopisma "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (od 1877 roku) i "Wisła" (od 1887 roku). Wciąż jednak brakowało stowarzyszenia, które skupiałoby ludzi zainteresowanych szeroko rozumianą problematyką ludoznawczą· I Świetnym przewodnikiem po zawartości pierwszych 69 tomów tego czasopisma jest Bibliogro,(ia zawartości ..Ludu" za lata 1895 -1985, opracowana przez G. E. Karpińsk,t i M. Niewiadomską (1988). l Po jej ukonstytuowaniu się w następnym roku kierownictwo Sekcji Etnologicznej powierzono O. Kolbergowi. �10 Założenie Towarzystwa Ludoznawczego i jego pierwszy okres Inicjatorem powołania Towarzystwa Ludoznawczego był inspektor szkolny Seweryn Udziela (w 1891 roku). Udało się to dopiero po paru próbach grupie osób, której przewodniczył Antoni Kalina - slawista, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza. Do grona tego należeli Jan Karłowicz - redaktor "Wisły", językoznawca i etnograf warszawski, Jan Baudouin de Courtenay - językoznawca, podówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektorzy szkół ludowych - dr Henryk Biegeleisen i Mikołaj Rybowski oraz dr Iwan Franko - redaktor "Żitje i Słowo" i urzędnik Stefan Ramułt. W dniu 9 lutego 1895 roku w sali ratuszowej we Lwowie, w obecności 64 członków, odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Towarzystwa. "Celem Towarzystwa - pisał w 1895 roku jego pierwszy prezes Antoni Kalina - jest umiejętne badanie ludu polskiego, ruskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości za pośrednictwem własnego organu, wydawnictw obrazowych, przedstawiających lub opisujących lud - wreszcie założenie biblioteki i muzeum, w których mieścić się będzie wszystko co się odnosi do życia ludu, lub służy do poznania jego właściwości". "Towarzystwo ludoznawcze z pomocą swoich członków - snuł dalej plany Antoni Kalina - będzie zbierało w sposób systematyczny i umiejętny materiały, mające jakikolwiek związek z ludoznawstwem, przy czym zwracać będzie szczególniejszą uwagę na te cechy charakterystyczne życia ludowego, które w dotychczasowych pracach ludoznawczych wcale nie, albo tylko pobieżnie były uwzględniane Oak np. wierzenia, lecznictwo ludowe, melodie pieśni ludowych, budowa i urządzenia domu, jego ornamentacja, ubiór i strój itp.). Chcąc ułatwić zbieranie materiałów do ludoznawstwa odnoszących się, w sposób systematyczny i umiejętny, wyda Towarzystwo kwestionariusz dokładny, który roześle pomiędzy swych Członków". W słowie wstępnym do pierwszego zeszytu "Ludu" (kwiecień 1895 roku) redaktor Antoni Kalina podkreślił, że "granice etnograficzne, kolonie polskie na obszarze ruskim, jako też ruskie na polskim, terytorialne rozmieszczenie pojedynczych narzeczy - zajmować będą w programie Towarzystwa jedno z najważniejszych miejsc jego pracy". Obok celów naukowych Kalina sformułował także cele społeczne, zgodne z hasłami pozytywistycznymi: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło: lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego - powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeżeli tego nie zrobimy, praca nasza dla ludu będzie bezskuteczna, gdyż nie będąc zastosowaną do jego właściwości, nie przyniesie mu tego pożytku, którego się po niej spodziewamy" (Kalina, 1895, s. 3). Zapowiedział też tworzenie oddziałów Towarzystwa w różnych miejscowościach. �11 Był to plan bardzo ambitny i, zdawać by się mogło, nierealistyczny, przekraczający ówczesne możliwości. Brakowało wszystkiego: pieniędzy, autorów (pierwsza katedra etnologii zostanie otwarta dopiero w 1910 roku, a i to na krótko) i zrozumienia w społeczeństwie. Na razie jednak panuje optymizm; w wyniku energicznej akcji rekrutacyjnej przybywa członków. Na koniec roku 1895 będzie ich 194, a wśród nich profesorowie (19) i studenci (11) Uniwersytetu Jana Kazimierza i Uniwersytetu Jagiellońskiego, nauczyciele i dyrektorzy szkół publicznych (aż 41) i towarzystw muzycznych (7), inspektorzy okręgów szkolnych (5), duchowni różnych wyznań (11), literaci (8). Na uwagę zasługuje udział pracowników Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (4) z dyrektorem Wojciechem Kętrzyńskim i skryptorem Wilhelmem Bruchnalskim, późniejszym prezesem Towarzystwa. U zarania istnienia Towarzystwa Ludoznawczego, gdy jeszcze nie było muzeów etnograficznych, katedr etnografii i etnologii, a także uniwersytetów ludowych, przyciągało ono tych, którym problematyka tradycyjnej kultury była bliska. Gromadziło osoby z różnych środowisk Galicji, głównie jednak nauczycieli. Powstawały oddziały TL w Buczaczu (w 1897 roku - założyciel Ludwik Młynek), Wieliczce (1898 - Seweryn Udziela), Krakowie (1898- Jan Świętek), Tatarowie (1899Józef Schneider), Tarnowie (1899 - Ludwik Młynek), Chrzanowie (1900 - Bronisław Gustawicz), Podgórzu koło Krakowa (1902 - Seweryn Udziela)3. W tym pierwszym okresie wyraźnie wyodrębnia się dziesięciolecie Antoniego Kaliny (Kłodnicki, 1995b), kiedy to istniała względna równowaga prac badawczych, wydawniczych i popularyzacyjnych. Za prezesury Józefa Kallenbacha (1905 - 1910) i Adama A. Kryńskiego (1910 - 1914) następuje spadek aktywności Towarzystwa. Cezurę stanowi rok 1910, kiedy to sekretarzem Towarzystwa i członkiem komitetu redakcyjnego "Ludu" zostaje Adam Fischer4• Okres drugi (1910 -1945) Adam Fischer, romanista z wykształcenia, został ludoznawcą z upodobania. Objąwszy funkcję sekretarza i członka komitetu redakcyjnego, później redaktora "Ludu", okazał się znakomitym organizatorem. "Przejął dużą część obowiązków redakcyjnych, osobiście doglądał korekt, załatwiał kredyty w drukarniach, dobierał autorów, poszerzał kontakty zagraniczne, dbał o rozwój biblioteki, słowem, zapoczątkował nową epokę w dziejach Towarzystwa, trwającą poprzez burzliwy okres I wojny światowej aż po schyłek dwudziestolecia międzywojennego" - pisała Helena Kapełuś (1982, s. 348). Ówcześni Próbę czasu najlepiej zniosły oddziały: podgórski i krakowski. Olga Gajkowa (1967, s. 18) uważa, że pierwszy okres kończy się wraz z wybuchem I wojny światowej. Podobnie Helena Kapełuś (1982, s. 348 - 349), która wprawdzie podkreśla zmiany zachodzące w TL od 1910 roku, ale za rzeczywistą cezurę uważa okres I wojny światowej. 3 4 �12 prezesi TL - prof. Adam A. Kryński (1910-1914), prof. Wilhelm Bruchnalski (1917 - 1926) i prof. Jan Czekanowski (1926 - 1946) - akceptowali życzliwie poczynania Fischera, które zwalniały ich z szeregu trudnych obowiązków. Ten okres dziejów Towarzystwa charakteryzowało częściowe zerwanie więzi między zarządem a członkami. Adam Fischer był przeciążony obowiązkami na UJK i w Towarzystwie, a może nie miał tej pasji społecznikowskiej, która charakteryzowała Antoniego Kalinę. Inną cechą tego okresu był wzrastający rozziew między przedstawicielami nauki a rzeszą amatorów-ludoznawców, wskutek czego "Lud" nie mógł już pełnić roli pomostu między tymi środowiskami (Kapełuś, 1982, s. 349). Charakterystycznym przejawem unaukowienia Towarzystwa był związek z Polskim Towarzystwem Etnologicznym, zawiązanym w październiku 1921 roku w Warszawie, którego prezesem został prof. Jan Czekanowski (ówczesny wiceprezes TL), a jego organem "Lud" 5. PTE rychło popadło w letarg, natomiast trwały okazał się związek personalny i lokalowy Towarzystwa z Zakładem Etnologii UJK. Aż do II wojny światowej pracownicy Zakładu będą stanowić trzon zarządu Towarzystwa i dostarczać artykułów do "Ludu", a później do kolejnych tomów "Prac Etnograficznych" (ukazywały się od 1934 roku). II wojna światowa przerwała działalność Towarzystwa, a większość jego członków bądź oddała życie, walcząc z najeźdźcami, bądź rozproszyła się po świecie. Walcząc z przeciwnościami losu zmarł w 1943 roku we Lwowie Adam Fischer. Jest znamienne dla towarzystw, że wyraźne piętno wyciskają na nich osoby nimi kierujące. Takim spiritus movens Towarzystwa Ludoznawczego był niewątpliwie Adam Fischer; wraz z jego śmiercią kończy się drugi okres dziejów Towarzystwa. Na drugim planie, jakby w cieniu tego znakomitego sekretarza i redaktora "Ludu", znajduje się wielka postać polskiej i światowej etnologii i antropologii fizycznej - prof. Jan Czekanowski. W omawianym okresie był on wiceprezesem, a od 1926 roku - prezesem Towarzystwa. Jemu to przypadnie w udziale rola reaktywowania TL po wojnie. Okres trzeci (1945 -1965) Inicjatywa odrodzenia Towarzystwa zrodziła się zaraz po wojnie w Lublinie wśród kilku członków dawnego zarządu; profesorowie Jan Czekanowski i Jan Mydlarski oraz dr Józef Gajek zwołali pierwsze zebranie (12.10.1945), a następnie XXI Walne Zgromadzenie (22.11.1945). Postanowiono wydawać dalej "Lud" i kontynuować serię "Prace Etnograficzne" oraz przygotować i wydać Polski Atlas Etnogrąficzny. 5 Jednak "dopiero tom ... XXI stanowi prze10m ... "Lud" nabral charakteru specjalnego pisma etnologicznego, w którym uwzględniano również zagadnienia z pogranicza nauk antropologicznych" (Gajek, 1946, s. 11). �13 Od XXII Walnego Zgromadzenia (Lublin, 24-25.01.1947 roku) Towarzystwo nosi nazwę "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze". Ta nowa nazwa odzwierciedla zmianę Towarzystwa z prowincjonalnego, jakim de facto było przez pół wieku, na ogólnopolskie. Powstają oddziały w różnych miejscowościach, podjęto szereg inicjatyw i prac badawczych (głównie dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego, później także dla monografii terytorialnych). Szczególne osiągnięcia ma Towarzystwo na polu wydawniczym - utworzono nowe czasopisma i kilka serii wydawniczych. Od 1947 roku ukazują się książki w ramach serii "Prace Etnologiczne", w dwa lata później zaczęto wydawać zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych; od 1951 roku wydawane są prace w serii "Archiwum Etnograficzne", w tym samym roku wznowiono serię "Prace i Materiały Etnograficzne" (poprzednio nosiła ona nazwę "Prace Etnograficzne"). Od 1957 roku ukazuje się dwumiesięcznik "Literatura Ludowa", w rok później założono nową serię - "Biblioteka Popularno-Naukowa", a od 1959 roku ukazują się w Łodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne". W 1960 roku powołano Redakcję "Dzieł wszystkich Oskara Kolberga", która zajęła się reedycją dzieł oraz edycją materiałów rękopiśmiennych Kolberga. Obok tego nadal wychodzi "Lud" - jedno z naj starszych czasopism ludoznawczych w Europie. W powojennym dwudziestoleciu Towarzystwo, kierowane przez prof. Józefa Gajka, ucznia Adama Fischera, jest naj poważniejszym w Polsce wydawnictwem na polu etnografii, etnologii i folklorystyki. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni niektóre funkcje, które w wielu innych krajach spełniają instytuty etnograficzne (etnologiczne): poza wydawaniem licznych książek i czasopism, organizowaniem konferencji o zasięgu krajowym, niekiedy także międzynarodowym, reprezentuje polską etnografię i etnologię, zarówno w kraju jak i na zewnątrz (np. członkostwo i udział w konferencjach Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, udział w kongresach slawistycznych itp.). PTL prowadzi również intensywne badania terenowe i ankietowe dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnogrąficznego i monografii regionalnych. W lipcu 1953 roku prace te przejął Komitet organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (IHKM powołano 19.11.1953 roku). Za prezesury prof. Kazimierza Moszyńskiego (1945 - 1953) siedzibę Zarządu Głównego przeniesiono z Lublina do Poznania (1.01.1952), następnie do Wrocławia (przełom 1953 i 1954 roku). Po Moszyńskim przez jedną kadencję obowiązki prezesa pełnił Józef Gajek (1953 - 1956), a po nim - w latach 1956 - ł 961 - prof. Tadeusz Seweryn. W trzecim okresie, trwającym około dwudziestu lat, Towarzystwem kierował faktycznie Gajek. Duchem opiekuńczym tego okresu, podobnie jak w okresie międzywojennym, okazał się prof. Jan Czekanowski. Będzie on także prezesem Towarzystwa w trudnych latach kończących ten okres (1961 - 1964). Śmierć Czekanowskiego (1965) i odejście Gajka z Towarzystwa, w tym samym mniej więcej czasie, wyznaczają cezurę końcową okresu trzeciego. �14 Okres czwarty (1965 - 1991) Następne lata charakteryzuje kontynuacja szeregu inicjatyw poprzedniego okresu, w tym zwłaszcza wydawnictw. Wysoka ocena działalności Towarzystwa w poprzednim okresie sprawia, że Polska Akademia Nauk nadal finansuje działalność statutową i wydawniczą. Zmniejszające się dotacje i coraz większe kłopoty ze zdobywaniem papieru utrudniają jednak działalność wydawniczą. Niemniej jednak w omawianym okresie dokonano reedycji dzieł O. Kolberga i wydano kilkadziesiąt tomów z zachowanych rękopisów (głównie pod redakcją prof. Józefa Burszty). Regularnie ukazywał się "Lud" (po zmarłym w 1987 roku Józefie Burszcie redakcję przejął prof. Zbigniew Jasiewicz). Po przerwie (1969-1971) prof. Czesław Hernas wznowił wydawanie "Literatury Ludowej" (poprzednio redagował ją prof. Julian Krzyżanowski). W latach 1964 - 1967 prezesem PTL był prof. Bolesław Olszewicz, po nim godność tę przyjęła prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1967 -1976). Od 1976 roku prezesem była prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (sekretarz generalny poprzednich trzech kadencji). W 1980 roku obowiązki przejął prof. Franciszek Wokroj. Od 1982 roku prezesem Towarzystwa była dr Anna Kowalska-Lewicka, od 1989 (przez rok) - dr Janina Hajduk-Nijakowska, a od 1990 - niżej podpisany. Szczególnym osiągnięciem tego okresu jest utworzenie w Łodzi Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej (w 1968 roku), w którym opracowano m.in. szereg bibliografii etnografii, etnologii i folklorystyki polskiej oraz współpracowano z najważniejszymi bibliografiami międzynarodowymi. Kolejną cechą charakterystyczną omawianego okresu jest wolny spadek aktywności oddziałów przy zachowanej działalności wydawniczej. Okres piąty (po rokul991) W ostatnich latach zaszły poważne zmiany. Od początku 1992 roku PTL, podobnie jak wszystkie inne towarzystwa, przestał być subwencjonowany w zakresie działalności statutowej przez Polską Akademię Nauk. Towarzystwo istnieje dzięki wsparciu Komitetu Badań Naukowych, który po większej części finansuje funkcjonowanie biblioteki, archiwum, ODiIE oraz Redakcji DWOK, a także poważnie wspiera wydawanie publikacji naukowych PTL. W tym samym czasie znaczną pomocą Towarzystwu służy Ministerstwo Kultury i Sztuki. Komitet Nauk Etnologicznych PAN został współwydawcą "Ludu" i "Łódzkich Studiów Etnograficznych", zdejmując z nas trud zabiegania o dotacje na ten cel. Wśród nowych inicjatyw PTL należy wymienić serię "Biblioteka Zesłańca" (od 1991 roku) i Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (od 1993 roku). Powszechna już w wielu krajach świata idea "małych ojczyzn" i regionów oraz zachowania zabytków tradycyjnej kultury, upowszechnia się ostatnio �15 również w Polsce. Nasze Towarzystwo włączyło się do prac paru komisji w Ministerstwie Edukacji Narodowej i w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz wzięło udział w V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (w 1994 roku). Wreszcie możemy realizować marzenia naszych wielkich poprzedników wpływać na kształtowanie się pokoleń czułych i wrażliwych na swoje dziedzictwo kulturowe. Być może okaże się to szansą i wyzwaniem dla członków Towarzystwa w drugim stuleciu jego istnienia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w przeddzień obchodów jubileuszowych Towarzystwo liczy około 1100 członków, należących do 20 oddziałów. W kolejności alfabetycznej są to oddziały: w Bytomiu, Gdańsku, Kaliszu, Kolbuszowej, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Opocznie, Opolu, Poznaniu, Szczecinie, Toruniu, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem, Zamościu i Zielonej Górze. Aktualny skład prezydium Zarządu Głównego PTL wyłoniony na 68 Walnym Zgromadzeniu PTL w Szamotułach (wrzesień 1992): prezes - dr hab. Zygmunt Kłodnicki, wiceprezesi - dr Anna Kowalska-Lewicka i mgr Roman Tubaja, sekretarz generalny - dr Magdalena Rostworowska, zastępca sekretarza generalnego - mgr Elżbieta Berendt, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Janusz Bohdanowicz, członek - mgr Teresa Lasowa. Ważną sprawą jest przedstawienie członków zasłużonych dla Towarzystwa. Lista byłaby długa i nigdy nie mielibyśmy pewności, że kogoś nie pominęliśmy. Nie wszyscy bowiem tratiIi na karty dokumentów, a i wiele dokumentów zaginęło. Powtórzmy na zakończenie słowa Antoniego Kaliny, który jak mało kto mial prawo napisać: "... według sił i możności pracowaliśmy dla sprawy, którą uważamy za ważną i pożyteczną". BIBLIOGRAFIA Pominięto liczne sprawozdania z walnych zgromadzeń, wykazy członków, wykazy nabytków bibliotecznych, bilanse. sylwetki badaczy i członków PTL itp., które zamieszczano w "Ludzie"; odnotowano je w bibliografii G. A. Karpińskiej i M. Niewiadomskiej, 1988, s. 82 - 106, 108 - 1351. Burszta Józef 1969 Etnofl'afia IV hvier(:wieczu PCllski Ludowej. Organizacja - tendencje - kierunki badań, "Lud" t. 53, s. 31 - 59. 1970 W 75-lecie 1974 Etnografia Polskiego polska. Towarzystwa Osiąyni{'cia - Ludoznawczego, organizacja - "Lud" t. 54, s. 5 - 8. "Kultura i Społeczeństwo" perspektyw)', nr 3. 1975 Etnografia polska. Osiągnięcia 1978 Etnografia polska w 25-leciu 1985 W 90-lecie Polskiego - organizacja Polskiej Towarzystwa - Akademii Ludoznawczego, "Lud" t. 59. s. 5-21. "Lud" t. 62, s. 3 -11. "Lud" t. 69, s. 10 - 17. perspektywy, Nauk, �16 Czekanowski Jan 1946 Półwiecze ..Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud" t. 36, s. 33 - 88. Czterdziestolecie ... 1985 40-/ecie oddziału lubelskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lublin, s. 12. Dzie/a ... 1991 Dzie/a wszystkie Oskara Kolberga. Complete Works of Oskar Kolberg - Publication Reference, pod. red. Bogusława Linette, Poznań, s. 142. Gajek Józef 1946 Śp. Profesor Dr Adam Fischer, "Lud" t. 36, s. 6 - 18. 1949 Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia, .,Lud" t. 39, s. 606-61l. 1950 Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 39, s. 612 - 624. 1958 Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945 -1955, "Lud" t. 43, s. 9 - 32. 1966 W 70-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1895 - 1965, "Lud" t. 50, s. 3. G[ajek) [Józef] 1955 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, "Przegląd Antropologiczny" t. 21, z. 3, s. 1203. Gajkowa 1960 1967 Olga Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1895 -1945 -1960, Szczecin, ss. 60. Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój znaczenie w ciągu siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51, cz. I, s. 7 - 60. G[ajkowa) O[lga] 1952 Konferencja etnografów w Krakowie 17 - 19 11 1951 r., "Lud" t. 39, s. 624 - 625. 1954 Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań terenowych /lad rolnictwem i hodowlą z dnia 9 i 10 maja 1953 r. w POZ/laniu, "Lud" t. 41, cz. 2, s. 1268-1280. Gerlach-Klodnicka Jadwiga 1966 Wykaz dokumentów związanfch z dzialalnością ..Towarzystwa Ludoznawczego" we Lwowie w 1895 roku, .,Lud" t. 50, cz. I, s. 5-6 (plus 16 stron niepaginowanych). Informacja ... 1983 Informacja o dzialahlO,fei Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, ss. 16 (material powielany). J. H. 1965 Pó/wiecze czlonkostwa Jana Czekanowskiego w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 49, cz. 2, s. 789 - 792. Jasiewicz Zbigniew, Klodnicki Zygmunt 1993 Przed lOO-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 76, s. 13 - 19. Jaworska Bronisława 1974 W odpowiedzi oddziałom - uwagi prezydium PTL, "Lud" t. 58, s. 325 - 328. Jaworska Bronisława, Lewowicki Jerzy 1974 Dyskusja oddzia/ów na temat osiągnięć i celów PTL. Podsumowanie, "Lud" t. 58, s. 321- 325. Judenko Konstanty 1958 Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia ( 1945 - 1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, .,Lud" t. 43, s. 49 - 62. Kalina Antoni 1895 S/owo wstępne, "Lud" t. 1, s. 1 - 4. 1900 Pierwsze pięciolecie, "Lud" t. 6, s. 1 - 6. ze �17 Kapcłuś Helena 1982 "Lud". Orgun Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 -1918), w: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918, pod red. Heleny Kapełuś i Juliana Krzy7.anowskiego, Warszawa, s. 338 - 390. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bibliografia zawarto.§ci "Ludu" za luta 1895 -1985, Archiwum Etnograficzne nr 35, Wrocław, s. 394. Karwot Edward 1956 Zagadnienie wierzeń i magii w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu, "Lud" t. 43, s. 71 - 92. Kłodnicki Zygmunt 1993 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (w przededniu setnej rocznicy swego powstania), "Twórczość Ludowa" R. 8, nr I - 2 (23), s. 74 - 76. 1995a Sto lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Lwów - Lublin - POZllllli - Hroclaw), "Dolny Śląsk" R. I. 1995b Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie (dziesięciolecie Antoniego Kaliny) "Literatura Ludowa" R. 39, z. 4, s. 3 - 25. Kłodnicki Zygmunt, Stawarz Andrzej 1995 J uhi/eusz /OO-Iecia Polskieyo Towarzystwa Ludoznawczego, w: 100 lat Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Informator, Warszawa (brak paginacji). Kowalska-Lewicka Anna 1985 Józef Gajek w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, "Lud" t. 69, s. 18-22. 1988 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju, "Lud" t. 72, s. 47 - 65. Kozyra Anna 1977 Ramowy plan pracy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na lata 1976 -1980, "Lud" t. 61, S, 341-342. Krzy7.anowski Julian 1971 Folklorystyka polska, w: G. Cocchiara, Dzieje Iolklorystyki w Europie, Warszawa, s. 627 - 638. Kutrzebianka Anna 1948 Rozwój etnoyrafii i etnologii w Polsce, "Historia nauki polskiej w monografiach" t. 14, Kraków, s. 58. Kużmicz Bolesław 1958 Zagadnienie popularyzacji eltlografii, "Lud" t. 43, s. 157 - 182. Nasz Adolf 1958 Dzialalno.5ć Pol.~kiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-hadawczych i wydawniczych, "Lud" t. 43, s. 33 - 48. Obchód ... 1905 Obchód jubileuszowy Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. II, s. 97 - 98. Polskie ... 1957 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, s. 27. Pasem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się eltlografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. Małgorzaty Terleckiej, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 29-113. Regulamin ... 1898 Regulamin dla oddziałów Rybowski Mikołaj 1905 Sprawozdanie z czynno.§ci "Lud" t. II, s. 320 - 323. 2 - Lud t. LXXVIII "Towarzystwa dziesięcioletniej Ludoznawczego", Towarzystwa "Lud" t. 4, s. 101 - 105. Ludoznawczego we Lwowie, �18 Sobisiak Walerian 1958 Zagadnienie "Lud" źródeł archiwalnych w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. t. 43, s. 93 - 121. Sprawozdanie ... 1952 Sprawozdanie z badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego "Lud" t. 41, s. 1259-1267. Statut ... 1946 Statut Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud" t. 36, s. 417 - 424. 1947 Statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud" t. 37, s. 519 - 531. 1962 Statut Po/skiego Towarzystwa Ludoznawczego, Wrocław, s. 15. Staszczakówna 1954 w /')52 r., Zofia Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym za okres /')47 - /')53 r., "Lud" t. 41, cz. 2, s. J 280 -1283. Sulitka Andrej 1975 Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (oraz) Umowa o wspólpracy, "Lud" t. 59, s. 292 - 295. Trawińska-Kwaśniewska 1958 Maria Życie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud" t. 43, s. 63 - 70. Zawistowicz-Adamska Kazimiera 1973 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, dzialalno.~ć, perspektywy rozwoju, "Nauka 1975 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalno.~ć, perspektywy rozwoju. "Lud" t. 59, s. 23 - 48, (Niewielkie zmiany w stosunku do poprzedniego artykułu). Polska" Zygmunt nr I, s. 80 - 106. Kłodnicki A CENTENARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (Summary) The author, President in 1895 and its work. after the Second particular World the research periods in the history Poland, are mentioned. of the Society, He describes War, was active aims presents of the Society, work ofthe on the entire of the Society, The the establishment the transformation territory its popularization determined of the members of the Polish Society of Poland. and by the events of the Society publications, has in its custody Kolberga of Ethnographic (Editorial the libraryand Office of Oskar Documentation and archives Kolberg's editorial connected with Information which, discusses in Poznań in Five the history is also discussed. Works) in Lvov achievements. and runs the Redakcja Collected society The author Society has 1100 members who belong to 20 branches. The Polish Ethnological publisher of ethnological literature in Poland. It publishes, inter alia, 3 periodicals Oskara Society into a regional Today or the Society is the and a few series Dzieł Wszystkich and the Centre in Łódź. Transi. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b12e93bf6016bd9fc1eb409fed62f9bc.pdf 1bc370917668543313805b74745b98ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etnologia - metody metoda retrogresywna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2068 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retrogresywnej / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83, 1999 ZYGMUNT KI.ODNICKI Zakład [tnologii LniIVersytet SI'lsh Filia IVCieszynie ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ASPEKTY METODY RETROGRESYWNEJ "Obserwacje dzia/aI1 ludzi mogą być dokonywane albo tylko dla zdobycia informacji o ich aktualnych zachowaniach, bez próby odkrycia w tych zachowaniach śladów przesz/ości. i w ten sposób są źródłem o tzw. teraźniejszości. albo też w celu wzbogacenia naszego poznania przesz/ości". Jerzy Topolski. Metodologia his/arii, s. 266. Jednym z celów, jakie stawia sobie często etnolog, jest odtworzenie historii, \\ tym również genezy elementów (cech) kulturowych. Stosowane przy tym metody badawcze są powszechnie znane (Metody"., 1981). Wyjątek stanowi metoda retrogresywna, którą posługują się niekiedy historycy, archeologowie, językoznawcy i, chyba naj rzadziej, etnologowie. Ma ona często charakter interdyscyplinarny i wymaga sięgania do różnego rodzaju źródeł, co utrudnia sprawne posługiwanie się nią (zob. Topolski, 1984, s. 397-399). Konieczność stosowania metody retrogresywnej sformułował w 1789 roku Jan Potocki ,.w szkicach, poświęconych historii powszechnej i poszukiwaniom historycznym nad Sarmacją" (Gajek, 1954, s. 256). W 84 lata później myśl tę podjął historyk, Tadeusz Wojciechowski w książce Chrobacya. Rozbiór staro::ytności słowiańskich. Znaczenie "metody odwrotnej", jak nazwał ją autor wymienionej pracy, dla bada6 etnogenetycznych podkreślił Józef Gajek w swoim odczycie wygłoszonym na XXVIII Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1953 roku we Wrocławiu (Gajek, 1954, s, 242-256). Jednakże niejasne zasady stosowania tej metody sprawiają, że osiągnięte tą drogą wyniki budzą wątpliwości. Przed paru laty Marian Pokropek, podczas dyskusj i nad pierwszym szkicem zasad stosowania metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992, s, 21-30), uznał ją za część metodyetnogeograficznej. Wyszedł przy tym ze słusznego założenia, że aspekt geograficzny charakteryzuje zarówno wnioskowanie stricte etnologiczne(MoszYllski. 1929, 1937, 1958, 1962; Pokropek, 1981; Kłodnicki, 1994), jak i interdyscyplinarną metodę retrogresywną (Wojciechowski, 1873; Gajek, 1954; Klodnicki, 1992). Biorąc jednak pod uwagę istotne różnice między obie- �48 ma metodami. jak i tradycję ich rozróżniania, zostanę przy dotychczas stosowanych nazwach. W poniższym al1ykule przedstawiam propozycje badawcze sformułowane po raz pierwszy w książce Tradycyjne rybolówstwo !;rrjdlądowe w Polsce. Zarys historii !)posobów, narzędzi i urządzeń rybackich w .vwietle f11e'o(~vretrof!;re$ywnej (Wrocław 1992). Rozważania będą egzempl ifikowane głównie przykładami zaczerpniętymi ze wspomnianej pracy. W ostatnich latach miałem możliwość przedstawienia zasad posługiwania się metodą retrogresywną na kilku konferencjach (Cieszyn, Praga, Bratysława). Uwagi dyskutantów pozwoliły na dokonanie pewnych korekt, co sprawiło, że przedstawiany tu pogląd częściowo różni się od tego z opracowania z 1992 roku. II Przystępując do próby zarysowania historii form rybołówstwa na ziemiach polskich przeprowadziłem etnograficzne badania terenowe w wiciu miejscowościach w Polsce, dokonałem kwerendy muzealnej, wyekscerpowałem materiały z literatury etnograficznej i zapoznałem się z ważniejszymi opracowaniami, głównie o charakterze syntetycznym, z zakresu archeologii i historii (Kłodnicki. 1992). W obrębie pierwszej z dyscyplin wciąż brakuje syntetycznego opracowania rybołówstwa lub choćby tylko narzędzi i urządzeó rybackich w dorzeczu Odry i Wisły oraz na innych wodach zlewiska Bałtyku. Opracowania historyków natomiast budzą wątpliwości natury metodologicznej, zwłaszcza jeśli idzie o sposoby wnioskowania z nazw spotykanych w źródłach o kształcie. wielkości. technice wykonania, sposobach połowu, a nawet i wydajności dawnego sprzętu rybackiego. Ponadto przedstawiciele obu dyscyplin posługują się często terminami o niejasnej konotacji. III Artefakty na ogół nie są określone od strony funkcji; nawet w miarę kompletne przedmioty odkryte przez archeologów nie dają się najczęściej jednoznacznie określić, jeśli idzie o ich przeznaczenie. Do rzadkości należą przypadki, kiedy badaczowi przychodzi z pomocą kontekst kulturowy. Jeśli na przykład na stanowiskach kultury maglemoskiej odkryto współwystępowanie szczątków szczupaków i resztek narzędzi kolnych z zadziorami (Clark,1957, s. 62), to funkcja tych narzędzi jest czytelna. Najczęściej jednak archeolog jest zdany na wiedzę pozaźródłową; sięga do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, qęściej do źródeł etnograficznych i opracowal1 etnologicznych. Ponieważ stosunkowo rzadko zdarza się, że historycy i etnologowie wypowiedzieli się już na temat historii danego narzędzia czy urządzenia, zatem archeologowie zdani są na samodzielne szukanie "analogii" między artefaktami ze stanowisk archeologicznych, a tymi, które udokumentowali etnografowie �49 badający kulturę ludową XIX i XX wieku bądź wzmiankami ze źródeł historycznychl. Efek.tem wykorzystywania owych analogii są krótkie rozdziały poświęcone wczesnośredniowiecznemu rybołówstwu w monografiach Józefa Kostrzewskiego (ł 962) i Witolda Hensla (1987) lub części prac zbiorowych napisane przez Józefa Bursztę (1970) i Zofię DembiJlską (1978) czy hasła autorstwa Andrzeja Zbierskiego (1970) i Zofii Hilczer-Kurnatowskiej (1972) w słownikach. Łatwiej nam zaakceptować te konstatacje, które mają oparcie w materiale kopalnym; a więc gdy archeologowie czy historycy piszą o posługiwaniu się w określonym czasie i miejscu narzędziami kolnymi i haczykowatymi. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że stwierdzenia archeologów w rodzaju: łapanie ryb rękami, głuszenie pod lodem czy kamieniem, łapanie pętlą, są bądź zaczerpnięte z opracowall etnogral~c7.nych lub etnologicznych bądź nawet własnych, a więc \vspółc:z;esnych obserwacji! Takie stwierdzenia, jak przypisanie wczesnośredniowiecznym rybakom znajomości sieci stawnych i ciągnionych (znaleziono niewielkie szczątki siatki, pływaki i grzęzy oraz kleszczki do wyrobu sieci), to efekt niepewnej interpretacj i źródeł archeologicznych, etnograficznych, jak i historycznych pisanych, o czym niżej. IV Okres od XIII do połowy XIX wieku oświetlają głównie źródła pisane. Zawierają one niekiedy informacje o własności wód i prawie połowu ryb oraz nazwy sprzętu i urządzeJl rybackich. Nazwy są podane zrazu po łacinie, później po polsku i nierzadko po niemiecku. Większość tych określeJl (polskich, niekiedy też iliemieckich) odnajdujemy w polskim nazewnictwie gwarowym kOJlca XIX i w XX wieku. Przed położeniem znaku równości między dwudziestowiecznymi nazwami gwarowymi i odpowiadającymi im narzędziami, a tymi, które znamy ze źródeł pisanych z przypisaniem im tych samych konotacji, powstrzymujemy się z powodu wieloznaczności części określel1 gwarowych. Ta niejednoznaczność widoczna jest dopiero na większych obszarach, w poszczególnych miejscowościach bowiem nazwy mają na ogół jednoznaczne konotacje (mapa 1)2. I O niehezpie<.:l.eristwaeh stosowania analogii etnograticznyeh i historycznych wyplywających z niedoslatków metodologicznych pisywano wielokrotnie. Ciekawe przemyślenia na ten temat i zestawinB<' literallJr<; przedmiotu Inajdzie czytelnik IVartykule A. Posern-Zielińskit::go i J.OstoiZagórskiego. Ul/o/aRiel/li. il1/erpretllcia i analogie etnograjic=ne w postępowaniu hadawczym archeologii i Im/his/arii ... Slavia ;\ntiqua·'. l. 4. 1977. s. 39-71. , Inaczej mówi,jC: la sama luh oardzo podoona nazwa w cl.<;ści obszaru Polski określa jedno. a gdzie: ind/iej - drugie nam;dzie. I tak np. nazwy ..klonia··, ..klomla"' i pokrewne. spotykane często IVźródlaeh hisloryemych. omaczają w XX wieku w/oki. obie odmiany kłoń ramowatych oraz róine odmiany kłoni pałąkowatych (Klodnicki. I992. mapa 2. s. 22. s. 174-192). Nazwy ..brodnia·· . ..zabrodnia'· ... bródka·· omaczają nic uszlywnione klonie ramolVatc. klonię sanie, sieć oplątującą. malą sicć lll<ltnio\Vąi włok (Klodnicki.1992. mapa 3. s. 23). azwami ..sieć"' i ,.siatka" naz)wano podryw\..i. Idoki. sieci skr/clowe, sieci oplątujące i sieci matniowe; mniej wicłoznacz- �50 W XX wieku kilkakrotnie podejmowano próby odtworzenia historii rybołówstwa, w tym także metod i narzędzi połowu, w Polsce średniowiecznej i w wiekach późniejszych. W kolejności chronologicznej wymiei'lIny prace Bolesława Śląskiego (1909,1917,1930), Stefana Chmielewskiego (1960,1964, 1965), Stefana GórzYllskiego (1964) i Wojciecha Szczygielskiego (1967). Autorzy objaśniali tenniny spotykane w źródłach pisanych poprzez współczesne słownictwo gwarowe i odpowiadające mu konotacje: "Podstawą do interpretacji dawnych źródeł pisanych odnoszących się do techniki rybackiej są - prócz ( ... ) materiałów etnograficznych O. Kolberga i materiałów z zakresu słownictwa gwarowego W. Prackiego - informacje uzyskane przez autora ( ... ) w drodze bezpośrednich wywiadów z terenu" - pisal Stefan Chmielewski w artykule o rybołówstwie Wielkopolski (1960, s. 282). v Sumując uwagi dotyczące weryfikowania źródel przez archeologów i historyków należy podkreślić niejasność stosowanej przez nich metody odwoływania się do analogii etnograficznych1. U podstaw tego postc;powania należy się domyślać założell ewolucjonistycznych oraz przekonania o ciągłości osadniczej i kulturowej na badanym obszarze. Żywione przy tym przekonanie, że do niedawna tu i ówdzie można było spotkać relikty z poprzednich okresów historycznych, jest słuszne. Gdzież jednak kryterium pozwalające archeologowi czy historykowi "przenoszenie" tego czy innego elementu kulturowego w przeszłość? Kryterium "szczególnej archaiczności" takiego elementu może tu mieć walor pomocniczy, lecz przecież nie rozstrzygający. VI Współpraca wspomnianych dyscyplin z etnologią może przebiegać na dwóch płaszczyznach. Szukając "analogii", historycy kultury materialnej mogą sięgać do analiz, które doprowadziły etnologów do konstatacji w zakresie historii badanych wytworów kulturowych. Ustalenie przez etnologa tego co na danym obszarze jest dawne, co późniejsze, a co nąjnowsze, pozwala na wstępną weryfikację analogii. Jednym ze sposobów, w jaki etnologowie odtwarząją historię poszczególnych wytworów kulturowych, jest metoda etnogeograficzna. W wielu przypadkach mOżna jej z powodzeniem użyć analizując mapy ilustrujące różne elementy kulturowe w Polsce. Prostym przykładem może być wnioskowanie ne były nazw)' .. \\Iok·· ... włók" oznaczaj<jcc IV polskich gwarach ,\loki i si<:ci malniowc (Kłodni\:ki'! 992. mapa 4. s, 24). Różne konotacje mialy t<:ż na/wy .. wi<;<:i<:r/..... wi<;<:illn:k" (Klodnicki 1992. mapa 5. s. 25) ... koza" i ..wata" (Klodnicki.1992. s. 21) . .' O metodzie retrogresywnej \\'spomina J, Topolski w Jldoi/o/agii Itis/orii ()'Jl!4. s. 397-399). podając i analizując dwa przykłady posłużenia się ni" pm.:!. historykl'm, �51 o genezie człapu nów (rodzaj kłoni). Otóż zasięg tego rodzaju narzędzia ograniczał się w XX wieku do miejscowości nad jeziorami w dorzeczu dolnej Wisły i wsi nadwiślallskich. si<;gając do okolic Soka oraz wsi nad dolnym Bugiem (Klodnicki. 1992. mapa 17. s. 186). Tego rodzaju zwarte i niewielkie zasięgi, obejmujące głównie północno-zachodnią lub północną Polskę, charakteryzują na ogól wytwory kultury materialnej późnego zachodniego pochodzenia. Przypuszczenie to potwierdza nazwa gwarowa "szechnit", używana w niektórych \vsiach ziemi chełmillskiej na określenie tego narzędzia, a pochodząca zapewne z któregoś zjęzyków germallskich. Metoda etnogeograliczna przynosi tym pewniejsze wyniki, im większy obszar obejmują mapy. Weźmy jako przykład głuszenie ryb pod lodem. Sposób ten jeszcze w pierwszej połowie XX wieku był pospolicie stosowany w Polsce (Kłodnicki. 1992. mapa 6. s. 112) ... Połów ręką - pisał Kazimierz Moszyński (1929, s. 66) - praktykuje się tu i ówdzie we wszystkich krajach słowiańskich". Informacjc zestawione przez Artura Haberlandta (1926, s. 318) świadczą o praktykowaniu tej formy łapania ryb w Bośni i Hercegowinie, Czarnogórze, południowej Ro~ji, Czechach, Spreewaldzie, a także w Harzu i w Brandenburgii. Do tej listy dodajmy jeszcze Węgry (Szilagyi, 1981). Trudno przypuścić, że tak prymitywna i malo wydajna metoda połowu szerzyła się dopiero w czasach nam współczesnych, gdy ryb było coraz mniej. Etnolog nie ma zatem wątpliwości. że ta forma połowu znana była w "odległych czasach przedhistorycznych" (MoszYllski, 1962, s. 80). Cóż jednak ma począć archeolog czy historyk, gdy nie znajdzie stosownych konstatacji etnologicznych? Nie jest to pytanie retoryczne, niewiele jest bowiem prac etnologicznych, w których autorzy wypowiedzieli się na temat historii tych czy innych elementów kulturowych. Poza tym historyk kultury materialnej ma prawo wątpić w wyniki osiągnięte przez etnologa. Wówczas pozostaje metoda retrogresywna. VII Wspomniano już o książce Tadeusza Wojciechowskiego Chrobacya (1873), pora więc przypomnieć naj istotniejsze założenia i propozycje badawcze jej autora. T. Wojciechowski. szukając "ciągłości genealogicznej" ("tożsamości etnograficznej") mi<;dzy Małopolską a wspomnianą przez Konstantyna Porfirogenetę Chrobacją. wychodzi od tego ,.co jeszcze dziś istnieje". Formułując to inaczej pisał: ,.Podstawą i punktem wyjścia badall etnograficzno-historycznych są wyłącznic rakta do dziś dnia materialnie trwające". Zasada postępowania badawc.zego: od faktów pewnych do mniej pewnych, od współczesnych do dawnych ograniczona jest warunkiem .,zrównania" - bada się fakty istniejące współcześnie. które można by nawiązać do wiadomości starożytnych. Z czterech dyscyplin, które Wojciechowski uważał za etnograficzne, to jest archeologii. antropologii. etnografii i językoznawstwa, tylko ostatnia na początku drugiej polowy XIX wieku mogła poszczycić się poważnymi osiągnięciami �52 i na niej autor głównie się oparł. W następnych dziesięcioleciach etnologia wypracowała' metody pozwalające na przedstawianie ciągów chronologicznych w wymiarach czasu względnego. Tym bardziej więc można dziś realizować postulaty badawcze T. Wojciechowskiego. Aktualność jego poglądów stwierdził w referacie wygłoszonym w roku 1953 Józef Gajek (1954). Zapewne brak wskazówek metodycznych sprawił, że mimo upływu kilkudziesięciu lat badacze historii kultury nie podjęli tych propozycji badawczych na szerszą skalę. VIII Przygotowując przed paru laty pracę o tradycyjnym rybołówstwie śródlądowym w Polsce, podjąłem próbę zdefiniowania zasad postępowania badawczego w obrębie metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992. s. 28-29). Poniższe propozycje są uwagami etnologa stosującego w swej pracy metodę etnogeograficzną. l. Zasada zgodności zasięgów apelatywów: jeśli etymologicznie bliskie lub tożsame nazwy znane nam z dawniejszych dokumentów historycznych i słownictwa gwarowego z XX wieku pochodzą z tego samego obszaru, to bliżej nieokreślone narzędzie czy urządzenie wzmiankowane w źródle pisanym prawdopodobnie jest genetycznie tożsame ze swym określonym gwarowo odpowiednikiem etnograficznym. Warunkiem posłużenia się tą zasadą jest jednoznaczność nazwy gwarowej na obszarze badanym przez etnologa. 2. Zasada zgodności zasięgów desygnatów: odnalezienie przez archeologów w warstwach wczesnośredniowiecznych artefaktu, znanego również z badań etnografic:z;nych na tym samym mniej więcej obszarze, pozwala wnioskować, że dane narzędzie prawdopodobnie było tu znane także w późnym średniowieczu i w dobie nowożytnej. Zasada ta odnosi się także do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, jeśli te pozwalają stwierdzić występowanie określonego desygnatu w okolicy, w której etnolog udokumentował używanie tego narzędzia czy urządzenia w XX wieku. 3. Wymóg posługiwania się terminami systematycznymi o jasnej, ściśle zdefiniowanej konotacji. 4. Ograniczenie: metodę retrogresywną można stosować wyłącznie dla obszarów i okresów, dla których stwierdzono ciągłość osadniczą i kulturową4. Zasady te, dodajmy, przez niektórych badaczy od dawna były intuicyjnie stosowane. Wydaje się jednak, że należało je wyraźnie sprecyzować, aby uniknąć nieporozumiel1. 4 1. Topolski (1984. s. 398-399) przypomniał, jak to "na podstawie wiadomości z XVI i XVII w. K. POlkański staral się zrekonstruować średniowieczne stosunki w dziedzinie bartnictwa w Puszczy Kurpiowskiej. Przyj'l' on. że to. co przekazały źródła z XVI-XVII w .. w jakiejś części obrazuje stan wcześniejszy. W tym przypadku zastosowanie melody by/o chybione. bowiem bartnictwo w Puszczy Kurpiowskiej. jak wykazały późniejsze badania. ma stosunkowo późną metrykę. za.~ dawne z\\ yczaje bartne przyniesione tam były przez nowych osadników. W tym przypadku nie zostały spelnione założenia melOdy retrogresywnej". �53 Już tylko dla porządku warto przypomnieć powszechnie znaną zasadę kontekstu: stanowisko archeologiczne, źródło pisane lub ikonograficzne, w którym znajdujemy interesującą nas nazwę czy artefakt, często pozwala na przynajmniej częściowe określenie funkcji badanego artefaktu, niekiedy także wnioskować o rozmiarach, a także o okolicznościach i sposobie posługiwania się danym narzędziem czy urządzen iem". IX Jako przykład stosowania metody retrogresywnej może posłużyć próba odpowiedzi na pytanie o dawność wierszy sercowej (rodzaj pułapki zastawianej na ryby) w dorzeczu Wisły i Odry. Jeszcze w połowie XX wieku narzędziem tym posługiwano się często na znacznych obszarach Polski (Kłodnicki, I 992, mapa J 2, s. 160). W dorzeczu Wisły, wyjąwszy tylko jej górny bieg i górskie części jej karpackich dopływów, nazywano je "wierszami", "wieraszkami" i podobnie. Zwróćmy także uwagę na jednoznaczność tej nazwy (w obrębie narzędzi rybackich); określa się nią koszowatą pułapkę z "sercem" (sercami), 0. wejściem zjednej strony. To, jak i zwarty zasięg tego apelatywu w dorzeczu Wisty, pozwala nam przypuszczać, że nazwy tego typu, spotykane w źródłach historycznych pochodzących z tego obszaru od co najmniej 1380 roku6, mają dawne pochodzenie. Szczątki wierszy znaleziono także na wczesnośredniowiecznych stanowiskach archeologicznych w Opolu i w Gdańsku, a bardzo dokładny rysunek wierszy sercowej jest w pracy M. Schubarta Princżpatus Silesiae Oelsnensis, wydanej w roku 1738 i reprodukowanej w książce W. Szczygielskiego (1967, il. 23, s. 76). Analiza tego rysunku według zasady kontekstu, upewnia nas, że chodzi tu o wierszę - narzędzie rybackie. Zestawienie tych danych z informacją o występowaniu wierszy w dorzeczu Wisły i Odry w XX wieku pozwala posłużyć się zasadą zgodności zasięgów desygnatów. , Należy przy Iym pami.,:tać. ż.e wzgl.,:dnie często dawne narzędzia czy urządzenia były wielofunkcyjne. np. w niektórych przynajmniej okolicach Polski sieci jednowarstwowe służyły nie tylko do połowu ryb. ale i do chwytania ptactwa i drobniejszej zwierzyny. Znalezienie stępy wśród wielu łusek prosa na średniowiecznym siano wisku na Ostrówku w Opolu, niewątpliwie świadczy o tym. że narz.,:dzia tego (tam i wtedy) używano do obtłukiwania prosa. Badania etnograficzne Leona Popicia i Kazimierza .Jagieły dowiodły. że w różnych okolicach Polski i Europy w stępach kruszono lakże bryłki soli. zmiękczano skóry w trakcie garbowania oraz tluczono praną bieliznę. Jednakże nic znaleziono takiej miejscowości. czy nawet okolicy, w której stęp używano by do wszystkich wspomnianych cełów. b W pewnym dokulllencie wielkopolskim z roku 1266 K. Moszyński (ł 962. s. 183) znalazł zapis ..wyzcha·· i po poprawicniu go na .,wyrscha" objaśnił: ..To rodzaj dobrze nam znanej samołówki. dziś jeszcze zwanej wirsza lub wiersza". W XX wieku zasięg tej nazwy nie obejmuje Wielkopolski (Klodnicki. 1992. mapa 12). co stawia tę poprawkę. a w ślad za tym i interpretację, pod znakiem zapytania. �54 Zatem posłużenie się metodą retrogresywną pozwolilo nologię tego narzędzia na ziemiach Polski: niewątpliwie się co najmniej od połowy średniowiecza. nam stwierdzić chrowierszą posługiwano x Trafność powyższego wniosku można skontrolować metodą etnogeograficzną, a więc posługując się wyłącznie danymi etnograficznymi. Otóż na wielkich obszarach Europy (A. Haberlandt,1926, s. 326), w tym także na Słowiallszczyźnie, do początków XX wieku, a w niektórych okolicach jeszcze do niedawna, łowiono ryby wierszami sercowatymi. Ogromny zasięg tego prymitywnego wytworu kulturowego świadczy o jego dawności. Także "nazwa wierszy - pisał K. MoszYl1ski (1929, s. 79) - jest ogólnosłowiallską. Mamy tu więc przed sobą narzędzie rybackie niezawodnie znane Słowianom już w zamierzchłej przeszłości. Nazwa wierszy nie jest wprawdzie zupełnie jasna pod względem etymologicznym, bądź co bądź jednak jest prawie na pewno wyrazem słowial1skim". Jak widać, wniosek, uzyskany wcześniej metodą retrogresywną, potwierdził się. Natomiast wynik otrzymany metodą etnogeograficzną pozwala nawet na ustalenie terminus quo ante: obecność nazwy typu wiersza (i odpowiadającego jej desygnatu) u wszystkich Słowian świadczy o tym, że wierszą pos/ugiwano się już przed przerwaniem łączności językowej między Słowiallszczyzną południową i północną. XI Metoda retrogresywna wymaga posługiwania się źródłami różnego rodzaju, ale z natury rzeczy nadaje się do badania swego rodzaju "zrównall" tego. co było, z tym, co przetrwało w kulturze badanego obszaru. Jest metodą względnie pewną, ale "statyczną". Inaczej jest z metodą etnogeograficzną, ta pozwala na uchwycenie dynamiki zmian kulturowych w kategoriach chronologii względnej (MoszYl1ski, 1929, 1937, 1958, 1962: Pokropek, 1981: Kłodnicki, 1994), a w przypadku uwzględnienia całych kompleksów cech kulturowych pozwala na dosyć ścisłe wnioskowanie. Tak więc obie metody uzupełniają się, a jednocześnie w pewnym zakresie pozwalają na obustronną kontrolę wniosków. W obu metodach punktem wyjścia są dane etnograficzne, których na szczęście nie brakuje, i które po większej części są już zmapowane (Po/ski atlas etnograjiczny, At/as języka i ku/tury ludowej Wie/kopo/ski. At/as der pommerschen Vo/kskunde. At/as der deutschen Vo/kskunde. Etl1ohrafickj; at/as Slovenska i inne). Tu leży klucz do sprawdzenia przynajmniej niektórych, wciąż jeszcze niejasnych czy niepewnych kwestii z przeszłości. �55 BIHLlOGRi\FIA IDI der df'lIISchf'1l lo/kskllndf'. red, I L Harmjanz i E, Riihr. z, 1-6, Nowa seria. reo, M, Zenoer. z, \-7 (od z, 4 wespół z G, Wicgelmannem, Coxem i Ci, (iroher-GIUek), 193ó-1939 1958-1979 ,11/iI,1 H, L ,UH If t. 1-6. i .I, l3urszta, 1979-19X I ,///lIS jl,':l'ka i kll/lltrl' /lIdoWl!j Wie/kopo/ski. red, Z, Sohierajski Wroeht\1 .. Warszalla - KrakólI. l. 7. red. Z. Sohiera.iski. Wrociaw .- Warszawa - Kraków. 1992 l. X-9. red. Z. Sohierajski. Poznań. 1994-19% l3urszta J. 1958' f:lI/llIra \l'si ,~rc'dnioH'iecl1ej. w: Hisloria chłopów po/skich. t. I. Częstochowa, Chl1liekllski 1960 S, !?l'hO/lllI'.V/lI'O. 325, Lk.lp/o{t/acjll 1964 11': f.:lI//lIrct /lIdOlHl Wie/kopo/ski. red. J. Burszla. /iI.wilt' i wód. \\I: Lwys hislorii gospodarstwa t. I, Poznań, s, 227- wiejskiego w Polsce. t. I, WarszalVa. s. 364-385, l.'rolll l/II! fli.l/on' oj Fresh-waler Fisheries in Poland. w: łi'esh-waler Fisheries of f'o/alld .\'/ 'I UI11110/Oj.[orum('onvcl1/lIs in f'%nia MCMLXI'. rcd. T. l3ackiel, CraCOlI. s. 5-1.\. 19ó5 Clark J, Ci. D, 1957 Dembiilska 1964 LlIropa pr::edhislorvcllll, Podslawy gospodarc::e. Warszawa, M, Lksf)foalilcja Iwid. II: flis/oria kll/IIII)! materialnej Po/ski w:::mysie, t. l. WrocławWarS/,alla - Krakc'm - Gdailsk. s. 112-117, Gajek J. 1954 (iór l)ński 19(,4 Ilaherlanot 1926 MelOda rf'lrogrl!slwna w elnograj!i skie/ ... 1,uo" t. 41, cz, I. s, 242-256. polskiej. Pr:::yc:::ynekdo hislorii etnografii po/- S, /.IIITS hislorii rl'ho/rhl'slwa w dawnej Polsce, Warszawa. i\. Uie l'O/ksllill1liche KlIllllr LlIropas in i/wer geschicl7l/ichen Ln/wickfung, slrier/e /(;/kerkllll</e. reo, Ci, Buschan. t. 2. cz. 2. Stuttgart. s, 305-658, Iknsel W, 1987 SIOll'iwis:::cclla l1'cc'sno,{:redniowil'c::na. Z{/)~Vskll/llwy malerialne), w: I/Iu- wyd. 4, War- s/a\'",!. Hilczcr-KurnatollSka 1972 Z, !?\'ho/ól1'st\l'O, II: Mil/Y s/o\l'nik WarSlawa. s, 339-340. kil/I liry dawnych Słowian. red, L Leeicjewicz, Kaiser K. .11/0.1' der /)()IIIIIIf'rschf'n t'o/kl'kllllde, Greirswald. 193ó Kłodnieki Z. hw/rnjne rriJo/llwstll'o ,{:ród/qdowe w f'o/see. /.(//ys hislorii sposobów, narzędzi i 1992 IIr:::ąd:::elirl'huckich II' ,I'wiel/e melody relrogre5vwnej. Wrocław, 1994 f'r:::es/r:::enue IIkcie :/awisk kulturowych (Z my,{:/q a "Karcie kuliurowe) rzeki "Y, .. Rzek j" I. 3. s, 45-ó5, Kostrzellsk i .I. 1962 ":lIhllm />rllfJo/ska. \lyd. 3. Warszawa, .\/l'fOilL 1981 \'losz)l\ski 1929 ,I/dodl'l'/u%gii. reo, L Z, Smlc. cz. I. Warszawa, K, f.:1I/lllm /111/011'11 S/OIl'illu. cz. I: Ku/11Ira materialna. Kraków, �56 Niektóre pr:::yc::ynyzró:':nicowania ku/tury ludowej w Po/sc£'.. .1,ud Słowiański" 1937 t. 4, s. 63-1 17. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii pows::echnej i eln%Rii. Wrocław - Kraków - War- O sposobach badania kU/lury materialnej Pras/owiano Wrocław - Kraków - War- szawa. 1962 szawa. M. Pokropek 1981 Metoda etnogeografic::na, w: Melodyeln%gii. 61-85. rcd. E. Z. Szulc. cz. I. Warszawa s. PAL:' 1964-1981 Po/ski at/as etnografic::ny. rcd . .I. Gajek. z. 1-6. Warszawa. Pracki W. 1908 Gwara s'/esińska. "Lud" Szczygielski 1967 Szilagyi t. 14. s. 90-127. W. Zarys d:::iejówrybactwa śródlądowego w Polsce. Warszawa. M. 1965 £ine primitive Fischfangsmethode t. 14, z. 3-4. s. 385-393. und illre /'erhreilllng in ł;lIropa ... Acta Ethno- graphica" Ślaski R. 1909 Pr::ywi/eje dawnego cechu Iybackiego IV Wars::ml'ie. "Pracc Filologicznc" t. 7. s. 69-92. 1917 1930 Topolski .I. 1984 Melod%gia Wojciechowski 1873 historii. wyd. 3. Warszawa. T. Chrobacya. Ro::biór slaro:':ytności słowiańskich. Zbierski A. 1970 Zygmunt Rybo/ówstwo i rybołówcy na WWe dawniej a d::i.\'.Warszawa. Słownik rybacko-:':eg/arski i s::kutniczy •. .slavia Occidentalis" t. 9. s. 142-291. Kraków. Rybołówstwo. w: Slownik slaro:':ytno.\:cis/owiańskich. 4. Wrocław - Warszawa - Kraków. s. 617-620. red. G. Labuda i Z. Stieber. t. Klodnicki ETHNOLOGICAL AND ETHNOGRAPHIC ASPECTS OF THE RETROGRESSIVE METHOD (Summary) The author presents a retrogressive method as an interdisciplinary one which allows for drawing concłusions about the genesis of certain cultural clements. Also. he delines thc principles of using it in the study of arti tacts. I. The principlc of agreement of appellative ranges. If etymologically similar or identical names known from past historical documents and from 20th century dialecls originate from the same area. then a certain closely unspecified tool or equipmcnt menlioned in a written source is probably genetically identical with its dialectically delined ethnographic equivalent. 2. The principle of agreement of indicators ranges. If archeologists discover in the early medieval layers an artifact. known also from ethnographic studies. in more or less the same area. then it is possible to conclude that a given tool might have been also used in late Medieval Ages or in modern ages. The same principle applies to written historical or iconographical sources. if they provide evidence allowing to conclude about the occurrence of a certain designation in a given area in. which the ethnographer documented the use of this tool or equipment in the 201h century. �57 3. The requirement to use systematic terms and notions with a clearly and well-defined connotation. 4. I.imitations: the retrogressivc method might he employed only in studying areas or periods for whidl sdtlclllent and cultural continuity has been confirmed. The author claims that the rctrogressive method is limited in that it does not allow to draw suf!ieient conclusions ahout cultural changes: therefore, he suggests that the obtained results be monitored by applying in the study the same materials an ethnographic method in which conclusions \\ould he dra\\ n on Ihe basis of spatial distribulion of cultural elements. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee031d50b54ade068de0f09390b2cb11.pdf 9c2dc77a8a5e6421381518036d5fc7b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource narzędzia rolnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1341 Title A name given to the resource Rezginie w Europie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.73-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, 197f ZYGMUNT KLODNICKI REZGINIE W EUROPIE Jedną z ciekawszych form ludowego transportu, występującą na obszarze Europy, jest przenoszenie małych ilości siana, liści lub ściółki na plecach przy pomocy siatki lub sznurków rozpiętych na dwóch żerdkach. W polskiej literaturze etnograficznej na określenie narzędzia w postaci siatki rozpiętej między dwoma kabłąkami przyjęła się gwarowa nazwa rezginia. W dalszej części artykulu będę używał tego terminu w znaczeniu szerszym, określając nim narzędzia w postaci kabłąków, bądź prostych żerdek połączonych siatką albo sznurkami. Celem niniejszego artykułu jest próba podsumowania dyskusji, jaka się w ostatnich latach rozwinęła na temat genezy rezginii w Europie 1. I. S t a n b a d a ń. W przeciwieństwie do wielu innych narzędzi transportu siłami ludzkimi rezginie doczekały się kilku opracowań. Pierwszy zwrócił na nie większą uwagę Karl Rhamm (1908 r.) przy okazji studiów nad pograniczem germańsko-słowiańskim. Zdaniem K. Rhamma "rezginia jest [...] tak osobliwym narzędziem, że trudno przyjąć, iż mogła powstać niezależnie w różnych miejscach. Z tego wynikałoby, że plemiona, u których ona obecnie występuje, żyły dawniej w ścisłym sąsiedztwie" 2. Autor miał na myśli bezpośrednie sąsiedztwo w przeszłości między Germanami północnymi, wschodnimi oraz tymi, którzy później osiedli w Alpach. Ten wywód opierał na popularnej w owym czasie teorii, którą Gustaf Kossinna wprowadził do archeologii jako "Siedlungsarchaologie", a mianowicie, że występowanie podobnych wytworów kulturowych u różnych ludów świadczyło o pokrewieństwie tych ludów. W ćwierć wieku później, dyspo1 Dyskusja na ten temat trwa z dłuższymi przerwami od czasu, kiedy K. Rhamm poruszył zagadnienie rezginii w pracy Ethnographische Beitriige zur germanischslavischen Altertumskunde, t. 2 Urzeitliche Bauernhofe im germanisch-slavischen Waldgebiet, Braunschweig 1908, s. 1035 i nast. Ożywienie w dy,skusji, jakie miało miejsce w ostatnich latach, wywołał L. Schmidt, Der Heubogen im siidlichen Burgenland. Aus der Arbeit am Atlas der burgenliindischen Volkskunde. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" 1932, t. 8, cz. 2, s. 351-3,60. 2 K. Rhamm, op. cit., s. 1037 (tłum. Z. K.l. �14 ZYGMUNT KLODNICKI nując nieco obfitszym materiałem, ten sam pogląd powtórzył Bruno Schier 3. Wiadomości o występowaniu rezgmu w Szwecji, Danii, Schwarzwaldzie, wschodnich i zachodnich Alpach oraz w Piemoncie uzupełnił następnie Arthur Haberlandt informacją o istnieniu tego narzędzia na Balearach i w północnej Afryce, gdzie używano go do transportu zboża na osłach 4. Znamienne jest, że żaden ze wspomnianych autorów nie orientował się, że rezginie występują także na obszarach słowiańskich i z nimi sąsiadujących. Zasięg rezginii w Europie uzupełnił Kazimierz Moszyński, podając ich występowanie na Białorusi, w południowej i zachodniej Wielkorusi, południowej Litwie i Łotwie, a z drugiej strony w południowo-zachodnich Węgrzech, Slawonii, Chorwacji, Słowenii i części Bośni. K. Moszyński zaliczył to narzędzie do grupy wytworów występujących w przerywanym zasięgu bałtycko-adriatyckim 5. Wiele materiału z obszaru Półwyspu Bałkańskiego, głównie z zakresu nazewnictwa rezginii, przyniósł, przeoczony w późniejszych opracowaniach, artykuł Borivoje Drobnjakovića 6. Autor przypuszcza, że to narzędzie dostało się do Europy z Egiptu. Bardziej ożywione zainteresowanie omawianym narzędziem dało się zauważyć po opublikowaniu przez Leopolda Schmidta w 1962 1'. artykułu o rezginiach w południowym Burgeniandzie 7. W oparciu o nowsze materiały z obszaru Austrii i Schwarzwaldu autor uściślił zasięg występowania rezginii na terenach podalpejskich. L. Schmidt uważa rezginie za relikt pochodzący z czasów, kiedy gospodarka wiejska była na niskim ,3 B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen MitteleuTOpa. Reichenberg 1932.,.5. 13. Seria Beitriige ZU1' sudetendeutschen Volkskunde, t. 2,l. 4 A. Haberlandt, Die volkstii.mliche Kultur Europas in ihrer geschichtlichen Entwicklung, [w:] Illust1'ierte VOlkerkunde. Red. G. BUiSchan, t. 3, cz. 2, Stuttgart 1926, s. 394-395. 5 K. MQszyński, Kultura ludowa Slowian, t. l, Kultura materialna. Wyd. 2, Warszawa 1967, § 631. W innym miej:scu(§ 23) autor napisał: "Zasięgi tego typu w,kraczają wprawdzie niekiedy zatokowo lub wyspowo z krajów nadadriatyckich w głąb zachodniej lub środkowej Europy (np. na Węgry), albo z krajów nadbałtyckich w głąb północno-zachodniej Polski i wschodniej oraz środkowej Rosji; tworzą też czasem wyspy w Karpatach {...], a niekiedy i drobne lub znaczne wyspy tu i ówdzie w Europie; niezmienną ich cechą jest jednak to, że bardzo znaczne ich części lub nawet główne jądra przypadają, o ile do dziś wiadomo, z jednej strony nad Bałtykiem, z drugiej zaś strony - w krajach alpejskich i dynarskich". 6 B. Drobnjaković, Un instrument ancien pour Ie transport de la nourriture. "Bulletin de l'Academie Serbe des Sciences", t. 24 nowej serii, Classe des sciences sociales, nr 7, 1959, s. 123-128. 7 L. Schmidt, op. cit. �Rezginie w Europie 75 stopniu rozwoju. Dyskusyjne okazały się jego wywody dotyczące genezy kształtu tego narzędzia. L. Schmidt próbował wyjaśnić kształt rezginii kabłąkowatej w oparciu o dawne wierzenia ludowe związane z kultem księżyca. W następnych latach ukazały się obszerne artykuły oparte na szerokiej bazie materiałowej, polemizujące z poglądami L. Schmidta. Ants Viires analizując funkcję rezginii na Białorusi i w republikach bałtyckich ZSRR stwierdził, że na obszarach tych są one typowym narzędziem chłopskim związanym z rozwiniętą uprawą roli i hodowlą bydła (wynoszenie siana i plew z klepiska, noszenie paszy do stajni). A. Viires nie znalazł w północnowschodniej Europie danych przemawiających za pierwotnym używaniem rezginii do zbierania liści i ściółki, z czym wiąże to narzędzie L. Schmidt w oparciu o materiały z obszarów podalpejskich. Uznając rezginię za stare narzędzie do gospodarki hodowlanej przyznaje, że dawniej funkcja tego wytworu w pewnej mierze mogła zmieniać się zależnie od charakteru miejscowej gospodarki hodowlanej. W zasadzie autor dopuszcza możliwość zaproponowaną przez L. Schmidta jak również rozwiązanie K. Moszyńskiego, który przypuszczał, że rezginia pierwotnie mogła być w Europie używana podczas żniw do transportu ściętych kłosów 8. Nils-Arvid Bringeus skorygował uogólnienia co do funkcji i form rezginii w Szwecji, którymi posłużył się L. Schmidt konstruując hipotezę dotyczącą pierwotnej funkcji rezginii. Bringeus przypuszcza, że rezginie w Szwecji powstały w drodze wewnętrznego rozwoju ze starszych wytworów kulturowych, takich jak np. rodzaj pętli do transportu na plecach, ukręconej z dłuższej witki wierzbowej. Analizując dawne spisy spadkowe doszedł do wniosku, że rezginie pojawiły się w Szwecji w pierwszej połowie XVIII w. i wiązały się z rozwojem gospodarki hodowlanej (hodowla bydła w zamknięciu, sprzęt siana na trudno dostępnych polankach leśnych i na bagnach), a niekiedy także do noszenia zboża (sic!) 9. Ten odosobniony w etnologii pogląd N.-A. Bringeusa poddał przekonywującej krytyce Sven B. Ek 10. Zwrócił przy tym uwagę, że należało uwzględnić materiał porównawczy, zwłaszcza z obszarów ościennych, tj. z Danii, północnych Niemiec i północno-wschodniej Europy, zwracając przy tym baczną uwagę na zmienną w czasie funkcję rezginii. W niniejszym artykule, zwłaszcza przy opracowywaniu map, uwzględ- g A. Viires, Der Heubogen in Osteu1"Opa. "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde" 1964,t. 10, cz. 2, s. 280-2!H. 9 N.-A. Bringeus, Hobagen. Relikt eller novation? "Rig" 1964, R. 47, s. 65-88. 10 S. B. Ek, Bagen ett gammalt homatt. "Rig" 1965, R. 48, s. 105-1;22, �ZYGMUNT Mapa. L Przybliżony 1 3 - rezginie olJszary kabląkowate na których (por. ryc. re7.ginie KLODNICKI zasięg rezginii w Europie 1-5); 2 bye': lTIOŻe rezginie \\'ystępujq. z prostymi drążkami brak poś\\'ić.ldci',enia (por. IV ryc. 6-8); literaturze. �Rezginfe w Europie 77 niono także prace kilku innych autorów, którzy omówili występowanie rezginii na obszarach poszczególnych krajów europejskich 11. II. F o r m y r e z g i n i i. Starym i szeroko rozpowszechnionym narzędziem do transportu naplecznego jest siatka. Szczególnym przypadkiem takiej siatki jest rezginia. Jak już wspomniałem na początku, za rezginię Ryc. 1. Rezginia kabłąkowata loogused, Vonnu, raj. Tartu, Es.tonia Hyc. 2. Rezginia kabląkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Es.tonia uważam siatkę o wielkich okach, albo parę lub kilkanaście równoległych sznurków rozpiętych między dwoma prostymi lub wygiętymi w kabłąk żerdkami. Analiza zgromadzonego materiału, ze względu na formę omawianego narzędzia, pozwoliła na wyodrębnienie rezginii kabłąkowatych i rezginii o prostych drążkach. Scheuermeier, Bauernwerk in Italien, der italienischen und ratoromat. 1, Erlenbach-ZUrich 1943, t. 2 Bern 1956; GUnter Wiegelmann, Erste Ergebnisse der ADV -Umfragen zur alten bauerlichen Arbeit. "Rheini.schen VierteljahrsbUittern" 1969, t. 3:3, s. 2.13; Christo Vakarelski, Arten des Tragens bei den Bulgaren. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 664; Attila PaladiKovacs, Einige Bemerkungen ii.ber die Traggeriite der ungarischen Bauernschaft. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 412, .ryc. 1. Zasięg rezginii w Polsce w oparciu o materiały pracowni Polskiego Atla.su EtnogtI"aficznego, zebrane według kwes.tionariusza Józefa Gajka (Transp01·t i komunikacja lądowa. "Archiwum Etnograficzne" nr 22, Wrocław 11960) i matel'ialy rękopiśmienne K. Moszyń'skiego, podał Z. Klodnicki, Transport mit Menschenkraft in Polenin der ersten Half te des XX. Jahrhunderts. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, :s. 597, mapa V. A. L Czabiaruk, Nazwa prystasawannia, u ja/dm nosiac siena, salomu. [w:] Dy,ialektalagiczny atłas biełaruskaj mowy (pod red. R. I. Awanesawa i in.) Mińsk 1963, mapa 2~4. 11 Paul nischen Schweiz, �78 ZYGMUNT Ryc. :3. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia KLOONICKl Wśród rezginii kabłąkowatych można wyrozmc dwa warianty: 1. Kabłąki są odsunięte od siebie, a łącząca je siatka nie pokrywa powierzchni w obrębie każdego z kabłąków, ryc. 1. Do tej odmiany można, z pewnymi zastrzeżeniami, zaliczyć małe rezginie z północnej Estonii, w których kabłąki są połączone tylko dwoma sznurkami, ryc. 2. Taką małą rezginię z ładunkiem niesie się w ręku, przy czym kabłąki służą jako uchwyty. 2. Kabłąki są blisko siebie, tak, że rezginia po rozłożeniu tworzy kształt zbliżony do koła; za- mknięta kabłąkami powierzchnia jest zapleciona siatką, ryc. 3-5. Rezginie kabłąkowate występują na obszarach nadbałtyckich i w północnej, naddunajskiej części zasięgu śródziemnomorskiego, por. mapa I. Rezginie o drążkach prostych również występują w dwóch wariantach: we Włoszech drążki są połączone równoległe usytuowanymi sznurkami, ryc. 6, a na Półwyspie Bałkańskim siatką, ryc. 7-8, mapa I. Poza Europą rezginie były używane w Syrii 12 i Maroku przy sprzęcie zbóż. Znane były także w starożytnym Egipcie, gdzie używano ich do transportu kłosów zbóż na osłach 13. W poludniowej Etiopii kobiety z plemienia Banna używały nosiłek napłecznych w postaci dwóch owalnych, względnie jednej kolistej obręczy z rzadką siatką wyplecioną ze skórzanych rzemieni 14. Wyraźne pokrewieństwo z rezginiami wykazują północnoruskie nosiłki myśliwskie kroszni. III. N a z w y r e z g i n i i. W nazwach rezginii odbija się zarówno kształt i technika wykonania, jak i funkcja tego narzędzia. Formę rezgin ii odzwierciedlają nazwy kabląki, kabluki z pogranicza polsko-ruskiego Ryc. 4. Rezginia kabłąkowata, rezgm, Wierzchlesie, pow. Sokółka 12 B. DTobnjaković, op. cit., s. 125. K. MQszyń:skd,op. cit., § 63l. Elisabeth Pauli, MaterieIle KUltU1' der Banna und Hammar, [w:] Ad. E. Jensen (red.), Altvi:Hker Siid-Athiopiens, Stuttgart 1959, s, 349 i ryc. 31-2a, 31-2b, 31~3. 1·3 I4 �Rezginie Ryc. 5. Transport 79 w Europie przy pomocy rezginii kabłąkowatej, Hajnówka rjeski, Nowoberezowo, pow. oraz nazwy Zooga, Zoogacl, Zoogusecl tzn. "łuki", ze wschodniej Łotwy. Do grupy nazw wiążących funkcję rezginii z jej formą należy zaliczyć germańskie nazwy typu heubogen, (ho)bdga, hobue, fuadaschbogn, futterbogen, laubbogen, streubogen itp., gdzie pierwszy człon nazwy określa rodzaj noszonego ciężaru, tj. siano, paszę, liście, ściółkę, a drugi znaczy "kabłąk, łuk". Z funkcją rezginii wiążą się nazwy: heutrage z akr. Gtissing w południowym BurgenIandzie, nosze, noszki z pogranicza polsko-ruskiego oraz kandmecl (1. mn. od kandma - nieść) w północnej Estonii. Z techniką wykonania tego narzędzia wiąże się nazwa typu rezginie, rezgine. Autorzy są zgodni co do tego, że jest to nazwa pochodzenia bałtyjskiego 15. Litewskie ri?gzti znaczy "wyplatać, dziać etc.", lotewskie rezgit zaplątać, zawikłać, lit. regztis "siatkowaty pojemnik do siana, nosiłki do siana, kosz", lot. rezgis "plecionka" itp. 16 Wskazuje to na fakt, że 15 K. Mos,zyński, op. cit., Si 631; A. Viires, op. cit., s. 238; G. Wiegelmann, cit., s. 2113i in. 16 A. Viires, op. cit., s. 283 za E. Fraenkelem i M. Va~merem. op. �80 ZYGMUNT II'III/IUNIII ł iI/IIIIII"t Ryc. 6. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe i południowe Włochy Ryc. 7. aezginia z drążkami "Vb7'zóbla, Rodopy prootymi, KLODNICKI sia tka łącząca kabłąki była dawniej plecionką 17. Zważywszy, że bardzo podobne nazwy, np. mrezage występują w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego, a być może nawet zaliczyć tu można włosko-albańską nazwę rete, rjete, gdzie nie można oczywiście doszukiwać się wpływów bałtyjskich, należałoby przyjąć bardzo dawne, może praindoeuropejskie pochodzenie tego typu nazwy i być może desygnatu. Szereg nazw określających rezginie obejmuje także inne narzędzia do noszenia. Nazwie rezginii koszel, kas.~els z południowo-wschodniej Łotwy odpowiada rosyjskie kosel, tj. torba, worek, rezginia itp. wyplatane.z kory 18. Tak samo nazywają się w cześci Białorusi i Litwy kobiałki wyple- Ry<:. 8. Transport prz.\' pomocy rezginii prostymi dnl/.kami, I'rzmi, Ma<:edonic! l 17 W muzea<:h za<:howało się jeszcze kilka egzemplarzy !'ei:ginii z siatką uplecioną z łyka. Wiadomości o tak wykonanych rezginiach można także znaleźć w lite['aturze; por. N.-A. Br.ingeus, op. cit., s. 87; A. Viires, op. cit., s. 2112-28:l; materiały rękopiśmienne K. Moszyńskiego. l.~ Franciszek Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 2, Kraków 1958-1965, s. 539; A. VUres, op. cit., s. 284. �l!ezginie Si w Europie # tJ li r-, ,..,.....,•...• ~1 Mapa II. Przybliżone zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie 1 - mrezagc, reźgine, rc.zwiny itp.; 2 krośnje, krosni; 3 bogen, (ho) baga, IJUga, pulca, tutterbogen, laubbogen, streubogen cr.znli, vrzunl; 6 - zgcncralizo\vane zasięgi rezginii 6 - Lud, tom LVIII 6 rete, ,oete, rjete: 4 heuitp,; 5 - vbrzóbla, vih',zame, (por. mapa I). �82 ZYGMUNT KLODNICKI cione z kory techniką krzyżowo-taśmową, noszone na pasku przez ramię. Nazwa ta jest ściśle spokrewniona z ogólnosłowiańskim terminem kosz używanym na określenie różnych wyplatanych pojemników. Nazwa krosznie oznacza oprócz rezginii także nosidła do noszenia wody i drewniane skrzynki napleczne, używane przez wędrownych szklarzy (Słowacja, sporadycznie w południowej Polsce). W okolicach Pińska rezginię nazywają rept'uch. Podobnie nazywa się płócienna torba na owies dla konia w Polsce, na Ukrainie i u Rosjan 19. IV. P r z e r y wan y z a s i ę g r e z g i n i i. Rezginie w Europie występują na dwu dosyć zwartych obszarach tworząc przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski. Za tym, że jest to zasięg przerywany, przemawia analiza zarówno mapy form, jak i nazw rezginii. Rezginie kabłąkowate zajmują północną, alpejską część zasięgu śródziemnomorskiego i są formą wyłączną na obszarach nadbałtyckich. Podobnie wygląda rozmieszczenie części nazw tego narzędzia, mapa II. Na obu obszarach powtarzają się nazwy typu krosnje - krosni; mrezage - rezgine, rezwiny; heubogen - (ho)bdga, buga, puka itp. Rezginie w postaci siatki, bądź kilku sznurków rozpiętych między dwoma prostymi drążkami, występują w strefie śródziemnomorskiej jako forma wyłączna. W pewnym stopniu podobne do nich są rezginie estońskie, które niekiedy mają kabłąki słabo wygięte i połączone siatką; a niekiedy tylko parą sznurków, ryc. 2. Kuszące jest zatem przypuszczenie, że występujące na peryferiach Europy rezginie o prostych lub prawie prostych drążkach, są formą starszą od rezginii kabłąkowatych. Świadczyłby o tym zarówno peryferyjny zasięg, jak i prostsza, bardziej prymitywna forma. Wartość tego przypuszczenia osłabia fakt, że w starożytnym Egipcie, znane były rezginie kabłąkowate 20. Również wspomniane nosiłki napleczne z poludniowej Etiopii i z północnej Wielkorusi są bliższe formą rezginiom kabłąkowatym. P o d s u m o wan i e. Wydaje się faktem 'bezspornym, że rezginia jest bardzo starym wytworem kulturowym. Przemawiają za tym: a) typowo rezidualny, przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski zarówno samego narzędzia, jak i jego nazw; b) bardzo prosta konstrukcja tego narzędzia, wywodząca się przypuszczalnie od sznurkowych, a nawet wiklinowych pętli i siatek do noszenia na plecach. Współcześnie rezginia jest używana głównie do przenoszenia paszy lub ściółki dla bydła na obszarach, na których gospodarka hodowlana odgrywa mniejszą rolę aniżeli rolnictwo. Natomiast tam, gdzie dominuje paster- 19 20 F. Sławski, op. cit., t. 3, Kraków 1966-1969, s. 88-89. B. Drobnjaković, op. cit., ryc. 4. �Rezginie w Europie 83 stwo, a więc w Alpach i Karpatach, rezginia w zasadzie nie jest znana. Na wielu obszarach Europy, a zwłaszcza w strefie lasów liściastych, gospodarka sienna jest dosyć późnego pochodzenia 21. Zestawiając ten fakt z dawnością rezginii prawdopodobnym staje się przypuszczenie, że mamy tu do czynienia z prastarym narzędziem rolniczym używanym dawniej do transportu ściętych kłosów. W miarę jak w rolnictwie dokonywała się ewolucja od zżynania samych kłosów do zżynania całych źdźbeł zbóż, a w gospodarce hodowlanej rolników dokonywało się przejście od zimowego wypasu bydła w lasach liściastych do gospodarki 'siennej, rezginia tracąc zastosowanie w rolnictwie stała się typowym narzędziem do transportu siana, liści i ściółki dla bydła. ZYGMUNT KLODNICKI THE REZGINIA IN EUROPE (Summary) The author attempts to summarize the discussion which has been going on since 190B (K. Rhamm, op. cit.) concerning the rezginia in Europe. The heretofore discus.sions concerning the origin of this implement have restricted themselves most frequently to its form in the .shape of a net stretched between two hoops. In contradistinction to his predeceSiSOr,g the author considers the rezginia to be a net or &trings stretched parallel to one another on straight rods or rods bent into the shape of a hoop. 21 J. G. D. Clark, Prehistorie Europa. The economic Basic. Tłum. J. Kostrzewski, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, War.szawa 1957, pisze na s. 146: "... bydło [...] korzystało [...] z liści i galęzi drzew liściastych, zw.laSlZcza wiązu i 'lipy, jako paszy zimowej; stosowało się to szczególnie do okresu przed powstaniem zwyczaju zbierania siana we wcze.snym okresie żelaza". Dalej, na s. 152: "... 2Jbieranie siana na więks:zą skalę, poświadczone przez istnienie żelaznych sierpów zrównoważonych, a w okresie rzymskim kos, zapoczątkowano w końcowych stadiach epoki przedhistorycznej". Tamże na s. 1::3'5-137 o przedhistorycznych żniwach polegających na ścinaniu samych kłosów. K. Maszyńsk.i, op. cit., § 118, podał kilka przykładów śwliadczących o tym, że j8SelCzew XIX w. tu i ówdzie w Europie "... np. w niektórych zakątkach Litwy do niedawna bydlo rogate musiało się zimą obywać bez rSiianai slomy, pasąc się :po całych dniach w lasach [...], w pewnych zakątkach Polesia, np. w okolicy Dawidgródka, niektórzy chłopi tamtejsi dawniej przez całą zimę trzyrnalipodobno swe bydlo na takiej paszy leśnej". Dalej (§ 199) autor pisze o "... ;prastarym zwyczaju żęcia samych tylko kłosów który to zwyczaj poprzedzał dzisiejszy i zachował się jeszcze gdzieniegdzie w Europie (np. w okolicy Alessio w Albanii)". �84 ZYGMUNT KLODNICKI There is no doubt that the rezginia in the above proposed meaning of the word is a very old cultural implement. In favor of thi.s argument are the following: a) the typically residual range from the Baltic lo the Mediterranean of both the implement itself (M",p I) as well as its names (Map II). b) very :simple construction of the implement coming presumably from loops and nets of string or wickerwork for carrying on the shoulders. Nowadays the rezginia is used mainly for carrying fodder or litter on one's back for cattle in areas where cattle raising plays a lesser role than agriculture. However, in pLaces where cattle raising is predominant, i.e., in the Alps or the Carpathians, the rezginia is generally unknown. In many areas of Europe, especially in the zone of deciduoUJSforests, hay-making is of rather late origin. Considering these faJCbstogether with the antiquity of the rezginia, it is reasonable to assUJme that it is a prehistoric European agricultural implement formerly used for carrying ears of grain jUJStas they did in ancient Egypt or, not too long ago, in North Africa and Syria. As in agriculture the evolution of harvesting ears alone to the harvesting o[ whole stoc.ks took place and in cattle raising there was a change from the winter pasturage of cattle in the deciduous forests to hay-making, the rezginia lost .its use in agriculture and became an implement for carrying hay, leaves and litter for cattle. ZYGMUNT KLODNICKI HEUBOGEN IN EUROPA (Z u s a m m e n f a s s u n g) Im vorliegenden Artikel vensucht der Verfasser die seit 1908 (K. Rhamm, op. cit.) gefiihrte Diskussion liber Heubogen in Europa zUJSammenzufas\5en.Die bisherigen Betrachtungen libel' die Herkunft dieses Gerates beschrankten sich meistens auf ein zwischen zwei Bogen gespanntes Netz. 1m Gegen:satz zu Vorgangern versteht der Verfas.ser unter Heubogen ein zwischen zwei geraden oder bogenartigen Stangen eingespanrrtes Netz bzw. parallellaufende Schnuren. EJs scheint unbestreitbar zu Isein, dass der Heubogen, in dem von uns vorgeochlagenen Sinne des Wortes, ein sehr alter Kulturelement ist. Dafiir sprechen: a) die fUr die Restgebiete typis'che, baltisch-mittelmeerliindische inselartige Verbreitung des Gerates (Karte I) wie ,seiner Bezeichnungen (Karte II), b) die sehr unkomplizierte Konstruktion des Gerates, del' wahrscheinlich Schnurode·r Weideschl.aufen UIld Netze den Anfang gegeben haben und zum Tragen auf dem Riicken gedient haben. Gegenwartig dient del' Heubogen VOl' allem zum Eintragen von Fuller und Streue fU'r das Vieh, be.90nders in Gegenden, in denen Viehzucht eine geringere Rolle spielt als Acker-bau. In Land:schaften dagegen, in denen Schafzucht vorherrscht, in den Alpen also und im Ka.rpatengebiet, ist del' Heubogcn an und fur �Rezginie w Europie 85 sich unbekannt. In vielen Gebieten EuropaJS, besonders in LaubwaIdzonen, hat sich die Heuwirtschatt verhii.ltni.smassig spat entwickelt. We= wir diese Tatsachen mit dem Alter des Heuoogcns verglekhen, scheint die Annahme nahe, dass er cin in der Landwirtschaft gebrauchtes uraltes europaisches Gerat ist, das fruhel' zum TranspOrt der Ahrenmahd verwendet worden ist, ahnlich wie im altertilmlichen Agypten und, auch unlangst noch, in Nordafrika und in Syrien. 1m Laufe del' Zeit, da man VOl' del' Ahrenmahd langs.am zur Halmernte i.iberging und in del' L,mdwirtS:chnft von del' Winterweide in Laubwalder.n zur Heuwirtschaft, verIor del' Heubogen die Anwendung in del' Landwirtschaft und wurde zum Heu-, LaubUM Streugerat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da7ae1061c9b825a4e60758155cbc9bd.pdf c4dffee0deb9446723b2da15be81613a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1703 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1576 Title A name given to the resource Górale dwóch narodów? O warunkach i konsekwencjach polsko-słowackiego rozbratu we wsiach Bukowiny rumuńskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.135-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłosek, Eugeniusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 E U G E N I U S Z KŁOSEK Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław GÓRALE DWÓCH NARODÓW? O W A R U N K A C H I KONSEKWENCJACH POLSKO-SŁOWACKIEGO ROZBRATU WE WSIACH BUKOWINY RUMUŃSKIEJ Ż y j ą c a obecnie w rozproszeniu, w R u m u n i i , Polsce, Słowacji i Czechach, społeczność p o t o m k ó w górali czadeckich stanowi szczególny przypadek z p u n k t u widzenia relacji p o l s k o - s ł o w a c k i c h . Dzieje tej niewielkiej grupy odzwierciedlają zawiłości s t o s u n k ó w etnicznych środkowej Europy w procesie k s z t a ł t o w a n i a się nowoczesnych społeczeństw narodowych. Jak się o k a z a ł o , przede wszystkim podczas w y d a r z e ń politycznych p o ł o w y X X w., górale ci „ p r z e s u n ę l i " polskos ł o w a c k i e pogranicze o k o ł o 800 k m . na w s c h ó d , z okolic Czadcy na B u k o w i n ę . Wsie b ę d ą c e przedmiotem a r t y k u ł u p o ł o ż o n e są w p o ł u d n i o w e j części Bukowiny, w g ó r s k i m masywie Obcina M a r e . Trzy osady: Pojana M i k u l i , N o w y Sołoniec i Piesza z a ł o ż o n e zostały „ n a surowym korzeniu" na p r z e ł o ­ mie lat trzydziestych i czterdziestych X I X w. przez górali, k t ó r z y opuściwszy pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w . o k r ę g czadecki p r z y w ę d r o w a l i na a u s t r i a c k ą B u k o w i n ę „ z a chlebem". K a ż d a z nich charakteryzuje się i n n ą konfiguracją e t n i c z n ą . W Poj anie M i k u l i (rum. Poiana M i c u l u i ) do 1940 r. g ó r n ą część wsi zamieszkiwali Niemcy w y w o d z ą c y się z Lasu Cze­ skiego, a n a s t ę p n i e R u m u n i , zwani w okolicy Refuziate (z r u m . w y g n a ń c y ) , p o c h o d z ą c y prawdopodobnie z Banatu, k t ó r z y po spaleniu wsi w 1944 r. nigdy j u ż do niej nie powrócili. N a zgliszczach niemieckich i polskich d o m ó w 1 2 1 Chodzi tutaj o obszar inaczej zwany w polskiej tradycji Ziemią Czadecką, od znajdującego się obecnie w granicach Słowacji miasta Czadcy, przez Słowaków określany mianem Horných Kysúc, który położony jest w górnym dorzeczu rzeki Kisucy. W przeszłości kraina ta stanowiła środowisko, do którego zbiegali chłopi pańszczyźniani ze śląskiej (austriackiej) i polskiej strony Beskidów, spotykając się z osadnikami słowackimi z południa. Do połowy XVIII w. ukształ­ towała się tam przejściowa, pograniczna strefa etniczna i kulturowa, dla której właściwe były liczne elementy śląskie i małopolskie (żywieckie). Zaprezentowane w tekście informacje są między innymi plonem badań terenowych autora przeprowadzonych w latach 1995-2000 na Bukowinie rumuńskiej, finansowanych między innymi przez Komitet Badań Naukowych w ramach projektu badawczego nr 1 H 0 2 E 024 14, których wyniki częściowo opublikowano. Listę tych publikacji znaleźć można w innych opracowaniach (np. Kłosek 2000), a także zamieszczona zostanie w przygotowywanej książce autora o świado­ mości etnicznej i kulturze społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej. 2 �136 E U G E N I U S Z KŁOSEK wraz z p o w r a c a j ą c y m i naszymi g ó r a l a m i zagospodarowali się inni R u m u n i , p o c h o d z ą c y z okolicznych osad. Dzieje tej wsi należały do najbardziej burz­ liwych na Bukowinie. Dzisiaj mieszka w niej 110 rodzin góralskich ( o k o ł o 450 o s ó b ) , tyle samo R u m u n ó w oraz kilka skoligaconych z Polakami i R u m u ­ n a m i rodzin u k r a i ń s k i c h i niemieckich. Piesza (rum. Ple§a) od założenia do dzisiaj zamieszkana jest przez samych P o l a k ó w . Żyje tutaj 65 rodzin ( o k o ł o 220 o s ó b ) . W N o w y m Sołońcu ( r u m . Solonemu N o u ) , gdzie mieszka 220 polskich rodzin ( o k o ł o 720 o s ó b ) , Polacy sąsiadują z U k r a i ń c a m i o b r z ą d ­ k u grekokatolickiego (53 rodziny - o k o ł o 200 o s ó b ) w przysiółku M a j d a n . 3 Obserwowany t u p o l s k o - s ł o w a c k i p o d z i a ł omawianej społeczności przebie­ ga w d w u podstawowych płaszczyznach. J e d n ą z nich jest p r a k t y k a społeczna, p r z y b i e r a j ą c a w przeszłości również f o r m ę k o n f l i k t u opartego na t o ż s a m o ś ­ ciowych dyferencjacjach. D r u g a odnosi się do p o r z ą d k u opisu tych zjawisk, a więc rozmaitych p r ó b interpretacji n a r o d o w o ś c i górali, dokonywanych z r ó ż n y c h pozycji ideologicznych. Interesujących w i a d o m o ś c i dostarczają r ó w ­ nież r ó ż n e dokumenty z przeszłości, k t ó r y c h t o n i zabarwienie o d d a ć m o ż e notatka z listu księdza H e n r y k a Wochowskiego, opisująca działalność r u ­ m u ń s k i e g o księdza Eugeniu B r e a b á n u , proboszcza w Pojanie M i k u l i w latach 1930-1936: „ P o n i e w a ż parafian księdza B r e a b á n u « S l o w a k a m i » przezywają, bo o r y g i n a l n ą polszczyzną m ó w i ą , p o s t a n o w i ł ich do Słowacji n a k ł o n i ć , przedstawiwszy prawdopodobnie stan ich j a k o przez nas P o l a k ó w g n ę b i o n y " (Gotkiewicz 1970, s. 109). Ten sam ksiądz B r e a b á n u został scharakteryzowany przez Jozefa J u r á š e k a (1997, s. 19) w broszurze o powrocie S ł o w a k ó w z Pojany M i k u l i do ojczyzny, j a k o „...Prvý, k t o upozornil, že v B u k o v i n ě žijú Slováci. [...] B r e a b á n u sa najviac zaslúžil, že sme neostali napospas o d n á r o d neniu". Z odwrotnej perspektywy k o m e n t o w a ł rolę tego samego księdza k r o ­ nikarz z Nowego S o ł o ń c a ( K r o n i k a 1940, s. 10): „ C a ł a ta niezdrowa agitacja nie wyszła z narodu pokrzywdzonego lub dla polskości podbitego ani nawet od księdza słowackiego, ale od księdza R u m u n a - Brabana, k t ó r y j a k o swego p o k r o j u idealista, zapalił się m y ś l ą odnalezienia nowego ludu zapomnianego c h o ć nie pokrzywdzonego, bo by się sam u p o m n i a ł i krzywdy swej dochodził, a t u dopiero trzeba było go b u d z i ć i przekonania m u obce wpajać, a co za t y m idzie, z drugimi go p o r ó ż n i ć , j a k to w 1938 r. w Pojanie M i k u l i się s t a ł o " . 3 Pod koniec X I X w. wielu górali z Nowego Sołońca, Pieszy i Pojany Mikuli przeniosło się do pobliskiej Paltynosy (rum. Páltinoasa). T a zamieszkana przed I I wojną światową głównie przez Niemców wieś, jest dziś dużą osadą rumuńską, posiadającą dogodne warunki komunikacyjne. Żyje w niej około 30 polskich rodzin i drugie tyle mieszanych z Rumunami i Niemcami, cztery rodziny niemieckie i około 3 tys. Rumunów. Współczesne rodziny polskie w tej wsi stanowią efekt skoligacenia górali z ludnością pochodzącą z Galicji, przybyłą tutaj głównie w okresie budowy linii kolejowej łączącej Suczawę i Kaczykę z miastem Gura Humorului. Świadczą o tym między innymi nazwiska i mowa jej mieszkańców. Między Nowym Sołońcem a Solką leży na wzgórzu mała wieś Rak owiec (rum. Racova), w której mieszka 12 góralskich rodzin pochodzących z No­ wego Sołońca. Oprócz tego Polacy na południowej Bukowinie zamieszkują w Kaczyce (Cacica), Bulaju (Moara), Rudzie (Vic§ani) i Mihovenach. Nie jest to jednak ludność góralska i omawiany tu problem jej bezpośrednio nie dotyczy. �137 GÓRALE DWÓCH NARODÓW? Słowacki „ w ą t e k " pojawił się w literaturze znacznie wcześniej. N a p o c z ą t k u X X w . R a i m u n d Friedrich K a i n d l (1902), profesor Uniwersytetu w Czerniowcach, wystąpił z tezą, że górale mieszkający w trzech omawianych wsiach są właściwie S ł o w a k a m i . U z a s a d n i a ł to faktem, iż p o c h o d z ą oni z okolic Czadcy, z komitetu trenczyńskiego, k t ó r e to ziemie p o ł o ż o n e są na Słowacji. Dlatego też do r o k u 1880 włącznie byli we wszystkich statystykach zapisywani j a k o Sło­ wacy, a i c h m o w a , jego zdaniem, stała się p o l s k ą dopiero na Bukowinie p o d wpływem szkoły i kościoła. W innej pracy ten sam autor (Kaindl 1908) urzędowy zwyczaj pisania nazw miejscowości b u k o w i ń s k i c h p i s o w n i ą p o l s k ą określał mianem n a d u ż y c i a . O n sam jednak i inni Niemcy stale dopuszczali się tego „ n a d u ż y c i a " , j a k to z i n t e r p r e t o w a ł E m i l Biedrzycki (1973, s. 10), zdając sobie widocznie sprawę, że jest to najodpowiedniejsza pisownia dla nazw pochodzenia słowiańskiego i r u m u ń s k i e g o . Podobnie j a k K a i n d l , rolę, pozycję i w p ł y w y polskiej szkoły na Bukowinie, t y m razem względem żywiołu niemieckiego, z a a k c e n t o w a ł E . Prokopowitsch, d o c h o d z ą c do wniosku, że wysoka pozycja j ę z y k a polskiego była t u nieuzasadniona, c h o ć w j ę z y k u tamtejszych N i e m c ó w z a c h o w a ł o się wiele ś l a d ó w polskich . R ó w n i e ż w późniejszych opracowaniach a u t o r ó w czeskich i słowackich, niemieckich i rumuńskich wykazywano, iż wsie te zasiedlone zostały przez ludność słowacką a nie p o l s k ą . Wszyscy oni powtarzali wersję o wynarodowieniu słowackich górali p o d w p ł y w e m polskich nauczycieli i księży. P r z y k ł a d o w o Stanislav K l i m a (1925, s. 130) pisał, że „ s v o h o č a s u ich tam bolo do tritisic, ale vplyvom poPskej školy a kostela sa p o p o u P š t i l i " , a r u m u ń s k i badacz I o n Nistor (1930, s. 37) stwierdzał: „ D a l e k o od swojego kraju, Słowacji, i bez ż a d n y c h z n i m k o n t a k t ó w słowaccy koloniści z Nowego Sołońca, Pieszy i Pojany M i k u l i ulegli wynarodowieniu na rzecz P o l a k ó w za pośrednictwem szkoły i kościoła". W sprawie potrzeby z a k ł a d a n i a szkół słowac­ kich, k t ó r a w y n i k a ł a z wynarodowienia b u k o w i ń s k i c h S ł o w a k ó w pod w p ł y w e m polskich szkół i kościoła, R u d o l f U r b a n (1930, s. 154) p o s t u l o w a ł : „ V e P m i p o t ř e b n é , aby tito krajania m a l i svoje vlastně školy, v k t ó r y c h by sa m o h l i účinnejšie kulturně v z d ě l á v a t ' " . Z kolei niemiecki badacz Norbert Zimmer (1930, s. 37) opisując przybycie na Bukowinę i życie niemieckich kolonistów, stwierdzał, że polscy księża uważali k a ż d y katolicki kościół na Bukowinie za polski, a sam katolicyzm za p o l s k ą wiarę: „ S o konnte es geschehen, das vielfach katolisch gleich polnisch gezeit wurde, u n d m a n die katolische Kirchen i m Lande ais polnische K i r c h e n bezeichnete". Ten sam autor pisząc o p o c z ą t k a c h Pojany M i k u l i p o d a w a ł , że została ona z a ł o ż o n a j a k o osada n i e m i e c k o - s ł o w a c k a . 4 5 Rozpowszechniona w niemieckiej nauce teza o słowackiej n a r o d o w o ś c i górali b u k o w i ń s k i c h została również przejęta przez administrację a u s t r i a c k ą 4 Autor ten pisał między innymi: „Był to ów prawnie nieuzasadniony wpływ polski na bukowińskie szkolnictwo, wszak udział polski w ogólnej liczbie mieszkańców kraju był znikomo mały... Ten wpływ trwał kilkadziesiąt lat i przyniósł ludności, przede wszystkim młodzieży szkol­ nej, najcięższe szkody [...]" (Prokopowitsch 1929, s. 287). Między innymi: Klima 1925; Medvecký 1920; Nistor 1930; Svetoň 1943; Urban 1930; Zimmer 1930; Úradnik 1993. 5 �138 EUGENIUSZ KŁOSEK w B o ś n i . Jak podaje D u š a n D r l j a č a (1992, s. 40), w aktach korespondencji administracji sarajewskiej do w ł a d z w Czerniowcach jest r ó w n i e ż m o w a o osiedleniu się w Bośni stu rodzin „ s ł o w a c k i c h " z Bukowiny oraz dwudziestu p r z e p ę d z o n y c h z Pojany M i k u l i i G l i t u , w ś r ó d k t ó r y c h było 13 rodzin niemiec­ kich, 6 słowackich i jedna polska (por. Maciejewska 1995, s. 139-151). W y p o ­ w i e d ź najstarszego z p o t o m k ó w e m i g r a n t ó w z Bukowiny we wsi Celinowacz w Bośni, udzielona p o d koniec lat siedemdziesiątych Drljacy, wskazuje na jego zdecydowanie słowackie przekonania, a zarazem na ich odległe tradycje w r o ­ dzinie: „ J e d e n S ł o w a k z Trenciny przyszedł do G u r a H o m o r y . M i a ł d w a n a ś c i e s y n ó w i jedne d z i w k ę . D w a n a ś c i e s y n ó w j a k się p o ż e n i ł o , to zaraz było trzy­ naście c h a ł u p . N a Bukowinie się nie m ó w i ł o , gwaryło się, bo ich było m a ł o . D o r n a Niemcy m ó w i ł y po niemiecku, a z naszym narodem to po s ł o w a c k u . Tak! [...]. D o Bośni przyszły od s y n ó w syny. M ó j ojciec z Gura H o m o r a . O n tam był S ł o w a k . D o Bośni przyszły z Bukowiny i Jurasiki, Papik, Buganie. Wszyscy oni są Słowacy. M y se nigdy nie stali Polakami. Zawsze są Słowaki. Wyznanie rzymskokatolickie, ale tutaj nas Bośniaki nazwały Polakami - Galicijani!" (Drljača 1992, s. 40). Odnotujmy również w t y m miejscu, że na wielu mapach austriackich wieś Pojana M i k u l i dzieli się na dwie części: g ó r n ą - „ D e u t s c h e r T e i l " i d o l n ą - „Slovakischer T e i l " . Z drugiej strony polskość zajmującego t u nas osadnictwa wykazywali przede wszystkim E m i l Biedrzycki (1973) i M a r i a n Gotkiewicz (1938a, 1938b, 1939, 1948, 1948/49, 1956, 1959, 1962, 1970). W odniesieniu do tezy K a i n d l a o spolsz­ czeniu słowackich górali przez kościół i szkołę, Gotkiewicz przeciwstawił fakt d ł u g o t r w a ł e g o b r a k u w tych wsiach polskich nauczycieli i polskiego duchowieństwa oraz zachowania przez nich polskiej, czadeckiej gwary, co między i n n y m i stwierdzał w 1893 r. ks. P u c h a ł a i zniemczały ks. Klemens Swoboda w parafialnej kronice z G u r a H u m o r u l u i (za: Gotkiewicz 1970, s. 105). „ D y s k u s j a " ta c h a r a k t e r y z o w a ł a się często swoistą p r z e w r o t n o ś c i ą . Przy­ k ł a d o w o w stosunkowo niedawno opublikowanej książce V e n d e l í n a Ú r a d n i k a wszystkie fakty i konteksty etniczne podawane jednoznacznie przez Gotkiewicza i Biedrzyckiego j a k o polskie, interpretowane są j a k o niewątpliwie słowac­ kie. Słabiej zorientowany w omawianej problematyce czytelnik m ó g ł b y czuć się nawet zbulwersowany... Po lekturze większości, z a r ó w n o polskich j a k i sło­ wackich prac, odnosi się wrażenie, że obydwie strony u d o w o d n i ć p r a g n ą za w s z e l k ą cenę swój w ł a s n y charakter etniczny b u k o w i ń s k i c h górali. O d w o ł u j ą się przy t y m j a k b y do m i t u ich genetycznej polskości b ą d ź słowackości. Stan t a k i nie sprzyja potrzebnej tutaj obiektywizacji. P o l s k o - s ł o w a c k i „ d i a l o g " często n a w i ą z y w a ł do etnicznego oblicza Czade­ ckiego, k t ó r e - j a k j u ż sygnalizowaliśmy wyżej - w y k a z y w a ł o wiele cech właściwych dla etnicznego pogranicza, dając schronienie dla przybywającej t u l u d n o ś c i z p ó ł n o c y i p o ł u d n i a . P o r ó w n u j ą c „ r a c j e " d w ó c h stron nie trudno z a u w a ż y ć , że słowackie s p r o w a d z a j ą się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze b u k o w i ń s k i c h górali, powielających tezę K a i n d l a , nodczas gdy polskie, obok j a k o ś c i o w o podobnych, odwołują się do j ę z y k a �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 139 i f o l k l o r u . P r z y k ł a d o w o , z analiz Gotkiewicza w y n i k a ł o , że pieśni, jakie n o t o ­ wano w Pojanie M i k u l i , N o w y m Sołońcu i Pieszy o d p o w i a d a ł y p i e ś n i o m czadeckim, cieszyńskim i t y m ze Śląska Opolskiego. W e d ł u g tego badacza, i c h język, czyli czadecka gwara, d o w o d z i ć by m ó g ł , że owo „spolszczenie" d o k o ­ n a ł o się jeszcze n a d K i s u c ą (por. Gotkiewicz 1948/49, passim). Kwestia etnicznego charakteru górali stała się również przedmiotem k o ­ mentarza dziejopisa z Nowego Sołońca, k t ó r y a r g u m e n t o w a ł o d w o ł u j ą c się t a k ż e do języka: [...] Ludzie przychodzili i odchodzili. Nawet w metrykach jest tylko przypisek - „colonista" - więcej nic. Ludzie ci przybyli bez dokumentów a przynajmniej słowackich. W żadnej z ksiąg najmniejszej notatki aby Słowakami byli. Dla odróżnienia ich od Polaków przecież by się słowa tego używało. Ksiądz Mazanek, od 1843 r. proboszcz ich, Czech z rodu, nigdzie ani jednym słowem ich Słowakami nie nazywa. [...] Nawet prawdziwy Słowak, ksiądz Zoles w bliskiej Pojanie Mikuli po polsku a nie po słowacku do nich mówił. Mówią dialektem, a tego się tu nie nauczyli. Ten przynieśli ze sobą, tak jak Niemcy z Czeskiego Lasu swój deutschbóhmisch. Szkoła i księża ich nie spolszczyli, bo szkoły były początkowo niemieckie. [...] Choćby i dziesięć szkół było, naród między sobą i w domu mówi gwarą. Do Pana Boga zaś w modlitwach używa mowy poprawnej, książkowej. W takiej też słyszy ewangelię i kazania niedzielne, ale te szkołą nie są, języka nie uczą. Owszem, znajomość języka subponują, inaczej byłyby bez korzyści. Gdyby byli prawdziwymi Słowakami i gwara ich słowacka, nie potrzeba by ich dopiero uczyć [...]. Każdy naród odcięty od macierzy podlega wpływom otoczenia. Gwara naszych Górali przyniosła ze sobą mały procent słowackiego, żyjąc zaś między Rumunami, Rusinami i Niemcami, przybrała z każdego języka po parę słów i ten galimatias właśnie nazywają mową słowacką albo nawet dialektem polsko-słowackim, skoro polskiego wyrugować się nie da. [...] Modlitwa najlepszym wskaźnikiem. „W meno otea" (w imię ojca), „plod" (owoc), „telo" (ciało), „przéhana" (błogosławiona), „wezdejši" (powszedni), „oroduj" (módl się) - tak się nigdy nie modlili nawet dziadkowie. Tego rodzaju słów i takiej modlitwy trzeba ich teraz dopiero uczyć. „Winnikom" zamiast winowajcą nie uczyła ani babka ani matka. Ten słowacki patriotyzm przeciw wszelkiej tradycji narzuca im się dopiero i dlatego, że nienaturalny ale sztuczny, dużej nienawiści źródłem (Kromka 1940, s. 10-11). W e w s p ó ł c z e s n y c h wersjach pochodzenia b u k o w i ń s k i c h górali, k o ł a c z ą ­ cych w ich zbiorowej ś w i a d o m o ś c i , dostrzec m o ż n a r ó ż n e warstwy inter­ pretacyjne. N a j m ł o d s z a z nich, sięgająca p o c z ą t k ó w lat dziewięćdziesiątych, prezentuje fragmentaryczne informacje o czadeckiej genezie, zasłyszane głów­ nie przy okazji w y j a z d ó w na Festiwal „ B u k o w i ń s k i e Spotkania". Starsza i n ­ terpretacja m a swoje ź r ó d ł a w p o l s k o - s ł o w a c k i c h „ p r z e t a r g a c h " z k o ń c a okre­ su m i ę d z y w o j e n n e g o , czasu I I wojny światowej i pierwszych lat powojennych, gdzie odcisnęła się w p a m i ę c i badanych p o prostu Słowacja, czasem okolice Trenczyna, a z drugiej strony Polska. Obydwie „ k o l e b k i " są przy t y m p o j m o ­ wane w s p o s ó b specyficzny, m g ł a w i c o w y , z m i t y c z n ą nieokreślonością co do przestrzeni, czasu i proporcji. Najstarszymi autointerpretacjami genezy b u k o ­ w i ń s k i c h górali w y d a j ą się b y ć relacje o wywodzeniu się spod Sobotni G ó r y , s k ą d przez „ C z e c h o s ł o w a c j ę i U k r a i n ę " mieli p r z y b y ć ich przodkowie. D o tej samej grupy zaliczyć by m o ż n a r ó w n i e ż takie, k t ó r e t ł u m a c z ą na p r z y k ł a d p r z y c z y n ę ich przybycia do głuszy Obcina M a r e : Jakieś 300 lat temu przyszli. Mieszkali na Rakowcu. Babka opowiadała, tam byl tracht, bo tam przyjeżdżali furami do Solki i oni mieli bardzo ładne żeny i się bali o te żeny i przyszli tu, do �140 EUGENIUSZ KŁOSEK Pojany, tam gdzie się świat kończy i tu karczowali (Kobieta [dalej - K ] , lat 60, Tuszyn). W ś w i a d o m o ś c i historycznej współczesnych górali b u k o w i ń s k i c h nie z a c h o w a ł y się w i a d o m o ś c i co do ich pochodzenia z Czadeckiego. Przypomnij­ m y w t y m miejscu również, że przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą i po jej z a k o ń c z e n i u rozpowszechnione były w publikatorach wersje o ich pochodzeniu z Podhala, Spiszą i Orawy (por. W i l l a u m e 1981, s. 72). Stosunkowo niedawno pojawiły się nowe, mityczne relacje o ich wywodzeniu się spod Ślęży, gdzie mieli po­ w r ó c i ć po wiekach tułaczki (por. Worcell 1972, s. 71). Najbardziej obiektywne i efektywne zarazem w studiach etnogenetycznych analizy j ę z y k o z n a w c z e w s k a z u j ą jednoznacznie na polskie pochodzenie gwary trzech góralskich wsi b u k o w i ń s k i c h . M i ę d z y w o j e n n e opracowania Mieczy­ sława M a ł e c k i e g o (1938) i Grigore N a n d r i § a (1936), j a k i powojenna praca Eleny Deboveanu (1971) zwracają r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na wielkie z r ó ż n i c o ­ wanie gwarowe Czadeckiego, gdzie k a ż d a praktycznie wieś m ó w i ł a inaczej. W e d ł u g M a ł e c k i e g o , m i e s z k a ń c y trzech omawianych wsi m ó w i ą g w a r ą czadec­ k ą , z b l i ż o n ą najbardziej do gwary wsi Oszczadnica . Czas przybycia z Żywiec­ czyzny w Czadeckie określił o n na X V I I wiek, szczególnie na jego p o c z ą t e k . O procesie t y m pisał: „ N i e w ą t p l i w i e [...] skrzyżowały się t u dwa p r ą d y osad­ nicze: jeden śląski idący przez Przełęcz J a b ł o n k o w s k ą , drugi nieco słabszy, m a ł o p o l s k i przez Przełęcz Z w a r d o ń s k ą . Ze względu, że Czaca leżała na w a ż ­ n y m szlaku komunikacyjnym, należy przypuścić bardzo wczesne zaludnienie tych o k o l i c " ( M a ł e c k i 1938, s. 70). N a podstawie analizy m a t e r i a ł u j ę z y k o w e g o , zebranego w omawianych wsiach w latach 1963-1967, Elena Deboveanu doszła do wniosku, iż badana przez n i ą m o w a jest g w a r ą p o ł u d n i o w o ś l ą s k ą z nielicznymi i nieistotnymi dla systemu ś l a d a m i w p ł y w ó w m a ł o p o l s k i c h . N a temat jej z r ó ż n i c o w a n i a badaczka ta pisała: „ S p r a w ę różnic m i ę d z y g w a r ą m i e s z k a ń c ó w Pojany a ich s ą s i a d ó w z Pieszy i S o ł o ń c a m o ż n a wyjaśnić t y m , że część jej m i e s z k a ń c ó w m o g ł a p o c h o d z i ć z r ó ż n y c h wsi czadeckich. Zresztą gwara samej Oszczadnicy jest w e w n ę t r z n i e niejednolita i wykazuje rezultaty s k r z y ż o w a n i a całego szeregu izoglos" (Deboveanu 1971, s. I l l ) , a w sprawie słowackich w p ł y w ó w odnoto­ wała: „ T r u d n o dziś ustalić, w jakiej mierze polscy przybysze z północnej strony gór opanowali j ę z y k słowacki, j a k i był stopień ich bilingwizmu. O niewątpli­ w y m jednak istnieniu tego zjawiska świadczą fakty j ę z y k o w e " (tamże, s. 112). W z w i ą z k u z często p o d k r e ś l a n ą przez „ s t r o n ę s ł o w a c k ą " r o l ą j ę z y k a polskiego w przemianie m o w y b u k o w i ń s k i c h górali, cytowana wyżej badaczka zauważyła: 6 Specjalne zagadnienie stanowi kontakt z polszczyzną literacką. Można się zawahać przed określeniem jako bilingwizm stanu jednoczesnej znajomości gwary i języka literackiego. Jednak z punktu widzenia struktury języka możemy używać tego terminu w znaczeniu sprecyzowanym przez U . Weinreicha, ponieważ mieszkańcy badanych wsi, a zwłaszcza ci, którzy ukończyli polską szkołę za czasów 6 W czasie pobytu w tej wsi w 1998 r. zauważyłem między innymi, że jej mieszkańcy zorien­ towawszy się, iż kontaktują się z Polakiem, przechodzą na gwarę, mówiąc „po oszczadnicku". Łatwiej wówczas o lepsze zrozumienie. �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 141 Fot. E. Kłosek Rye. 1. Dom w Pojanie Mikuli austriackich, mogą posługiwać się językiem ogólnopolskim lub rodzajem „interdialektu" mniej lub więcej do ogólnopolskiego zbliżonym. W świadomości mówiących istnieje bardzo silne poczucie odrębności między systemem gwarowym a ogólnopolskim. Kiedy mówią z Polakami z innych wsi (jak Kaczyka, Ruda, Bulaj), używają systemu mniej lub więcej ogólnopolskiego, czyli dokonują czynności zwanej w cybernetyce i lingwistyce strukturalnej przełączeniem kodu (tamże, s. 120). Zatem w p ł y w y j ę z y k a o g ó l n o p o l s k i e g o na s a m ą gwarę były w przeszłości nikłe i trudno b y ł o b y t u m ó w i ć o ich interferencji. Obydwa kody istniały j a k b y niezależnie o d siebie. J ę z y k stanowi jednak tylko jedno z obiektywnych k r y t e r i ó w przynależności etnicznej. O t o ż s a m o ś c i narodowej decyduje przede wszystkim o k r e ś l o n a świa­ d o m o ś ć . Przejawiło się t o szczególnie w k o ń c u lat m i ę d z y w o j e n n y c h , kiedy omawiane wsie stały się polem narodowych waśni, zwłaszcza Pojana M i k u l i . T y m samym problem etniczny tej góralskiej enklawy p r z y b r a ł praktyczny wymiar. Inspiracja przyszła z z e w n ą t r z . Sprzyjała temu o g ó l n a atmosfera polityczna drugiej p o ł o w y lat trzydziestych. Wraz z usunięciem w r o k u szkol­ n y m 1935/36 j ę z y k ó w mniejszościowych ze szkół p a ń s t w o w y c h , podpisano c z e c h o s ł o w a c k o - r u m u ń s k ą u m o w ę o szkolnictwie, k t ó r a p o z w a l a ł a n a u c z a ć j ę z y k a czeskiego i słowackiego w szkołach, gdy znajdzie się co najmniej 30 c h ę t n y c h k u temu dzieci ( N o w a k 2000, s. 210). Z perspektywy historycznej Krzysztof N o w a k podkreślił, iż [...] konfliktu tego nie można rozpatrywać [...] w oderwaniu od ówczesnych stosunków politycz­ nych, od których nie udało się, niestety, uciec, nawet w dolinach i lasach Bukowiny. Okazuje się bowiem, iż [...] spór „o dusze góralskie" tkwił jednak głęboko w dyplomatycznych meandrach �EUGENIUSZ KŁOSEK 142 ówczesnej sceny politycznej. Jednym z jego aspektów była czechosłowacka próba osłabienia wpływów Polski na terenie związanej z nią sojuszem wojskowym Rumunii [...]. Praga liczyła też na osłabienie kontaktów między Warszawą i Polakami z Zaolzia a politykami słowackimi z kręgu ks. Hlinki, wrażliwymi na sprawy narodowościowe [...]. Wszystko więc wskazuje, iż omawiane wydarzenia były inspirowane przez Pragę. [...] Sam zresztą spór bukowiński można też uznać za swego rodzaju pochodną sporu o Czadeckie, Spisz, Orawę i Zaolzie (tamże, s. 218). Zabiegi słowackiej strony p r z y b i e r a ł y r ó ż n e formy. Koncentrowały się przede wszystkim na o d d z i a ł y w a n i a c h poprzez szkołę i kościół. Intensywna b y ł a p r o s ł o w a c k a agitacja. Nawet w ś r o d o w i s k u katolickiego d u c h o w i e ń s t w a , r e k r u t u j ą c e g o się g ł ó w n i e z P o l a k ó w i N i e m c ó w , k t ó r z y do tej p o r y w s p ó ł ­ p r a c o w a l i w pełnej zgodzie, zaczęły się p o j a w i a ć k o n f l i k t y j a k o pierwsze s y m p t o m y odpowiedniej propagandy. Z d a r z a ł o się, szczególnie w miastach, że niemieccy k s i ę ż a ostentacyjnie zaczęli się s e p a r o w a ć od polskich. W Pojanie M i k u l i , N o w y m S o ł o ń c u i Pieszy p o j a w i l i się księża i nauczyciele p r z e k o n u j ą c y miejscowych o ich s ł o w a c k i m pochodzeniu, w z y w a j ą c y do „ n a r o d o w e g o prze­ 7 b u d z e n i a " . W j e d n y m ze swych listów ks. W o c h o w s k i d o n o s i ł : W kościele podczas nabożeństw słowackich, odprawianych w Pojanie przez niemieckiego księdza - administratora Kurta Benscha, lud nie chce w przeważnej swej liczbie inaczej jak tylko po polsku śpiewać i po polsku się modlić, pomimo antypolskiej agitacji rumuńskiego i niemieckiego księdza, którym w sukurs przychodzą nauki ks. Malca i ks. Mąkosa, często zaglądających do Pojany z sąsiednich wiosek. Wprowadzony przez ks. Kurta Benscha nowy język, którego on sam dobrze nie zna... dla ucha polskiego wprost niemożliwym się staje. [...] Czy dziwić się im, że do kościoła powoli wstrętu nabierają i choć kler w wielkim poszanowaniu mają, za tę politykę w kościele równocześnie znienawidzić muszą. T a rozterka w duszy prostego poczciwego chłopa jest straszna (Gotkiewicz 1970, s. 109). 8 W Pojanie, dzięki d z i a ł a l n o ś c i nauczyciela K o v a l i k a , o p r ó c z uruchomie­ nia słowackiej szkoły, p o w s t a ł s ł o w a c k i c h ó r kościelny i Stowarzyszenie K u l ­ turalne i m . T . G . M a s a r y k a ( N o w a k 2000, s. 210). F a k t y te opisał również cytowany wyżej k s i ą d z W o c h o w s k i z K a c z y k i , k t ó r y z a n o t o w a ł : Obecnie jest w Pojanie agent, nauczyciel czeski, świetny agitator, u którego wszystkie środki są godziwe: pijatyką, różańcami, cukierkami i chustami ich, tj. słabszych, kupuje. Pierwsze radio 7 Przybyły nauczyciel Kovalik w jednym z pomieszczeń szkoły w Pojanie utworzył „gminną szkołę czechosłowacką" (dwuklasową) dla 55 dzieci, których rodzice deklarowali się jako Słowa­ cy. Lekcje odbywały się w niej po słowacku z jedną godziną języka rumuńskiego w tygodniu. Reszta pojańskich dzieci (72) uczęszczała do rumuńskich klas (Nowak 2000, s. 210). Jak podaje Nowak, „[...] w instrukcjach przekazywanych Kovalikowi przez czechosłowackie placówki konsularne zwracano uwagę na konieczność jego ostrożnego i taktownego postępowania przy paraliżowaniu polskiej propagandy, co jednak nie zawsze mu się udawało. [...] Na skutek ciągłego braku funduszy na przybory szkolne i odbiornik radiowy, o którego kupno apelował, Kovalik popadł w długi. [...] Dzięki jego staraniom kilku dalszych pojańczyków wysłano na stypendia do CSR i do ośrodków akademickich Rumunii oraz zainicjowano wymianę korespon­ dencji między rodzinami o tych samych nazwiskach w Czadeckiem i w Pojanie. Działaniom tym sprzyjał nowy proboszcz, Niemiec, ks. Kurt Bensch, który zezwolił na słowackie pieśni w koś­ ciele" (Nowak 2000, s. 211). 8 �143 GORALE DWÓCH NARODÓW? u niego było, przy tym dobry to muzyk, śpiewa i pije, same dobre zalety i tym ich psuje. Z naszych parafii próbuje i pleszan i Sołoniec pozyskać. I cały milion lei im na nowy kościół obiecuje, gdy przystaną do niego. Pokusa wielka na obecnie ciężkie czasy, ale przecież Judaszami nasi górale nie będą, a on też przyrzeczenia nie zrealizuje. Rząd, zdaje się, całej tej agitacji się nie sprzeciwia pomimo protestu Polaków i posłów rumuńskich (Gotkiewicz 1970, s. 110). Z kolei w l i p c u 1937 r. jeden z p o j a ń s k i c h gospodarzy o p o w i a d a ł Izabelli K r o g u l s k i e j o p r z y b y c i u owego „ C z e c h a " , k t ó r y „ z a b r a ł dzieci do s ł o w a c k i c h s z k ó ł i po s ł o w a c k u uczy". W s p o m n i a ł o n r ó w n i e ż o metodach agitacji: „ R o ­ dzicom obiecał, że w ł a s n y k o ś c i ó ł i t k a l n i ę postawi, uwierzyli i przepisali się na słowiockie. A l e kiedy p o z n a j ą , że ich otumaniono i w b ł ą d w p r o w a d z o n o , w r ó c ą do nas". Z relacji tej samej a u t o r k i w y n i k a , że s z k o ł a s ł o w a c k a c h ę c a ł a dzieci i ich r o d z i c ó w do „ p r z e p i s a n i a s i ę " , r o z d a j ą c m i ę d z y za­ innymi nowe k s i ą ż k i i zeszyty ( K r o g u l s k a 1937, s. 32-33). Polscy liderzy, tak na Bukowinie, j a k i w kraju, zdawali sobie s p r a w ę ze s ł o w a c k i c h i czeskich z a p a t r y w a ń na kwestię e t n i c z n ą b u k o w i ń s k i c h g ó r a l i , nie p o d e j m u j ą c przez czas dłuższy ż a d n y c h d z i a ł a ń . Kiedy jednak okazało się - jak to ujął Nowak - że inicjatywy Mąkosa oraz Kovalika stanowią część zorganizowanej szerszej akcji, początkowe niedowierzanie i powątpiewanie Polaków ustąpiło miejsca zdenerwowaniu przechodzącego w irytację. W ten sposób bowiem przybył Warszawie, obok kwestii Zaolzia, Spiszą i Orawy, nowy problem w stosunkach polsko-czechosłowackich w odniesieniu do zagadnień mniejszościowych, i to w zupełnie niespodziewanym miejscu. [...] Sprawa Bukowiny dostała się do prasy [...], co wyraźnie świadczyło o sporym zaniepokojeniu Warszawy. Zaktywizował się Związek Polaków z Rumunii w Polsce z Kazimierzem Grabowskim na czele, domagając się interwencji władz oraz Światowego Związku Polaków z Zagranicy - Światpolu (Nowak 2000, s. 211). 9 D o p r o w a d z i ł o to m i ę d z y i n n y m i do misji M a r i a n a Gotkiewicza na B u k o ­ 10 w i n i e , p o k t ó r e j , j a k r ó w n i e ż u s i ł o w a n i a c h Grabowskiego i Ś w i a t p o l u , poja­ wiły się konkretne d z i a ł a n i a strony polskiej. 9 Między innymi ukazał się artykuł: Rumunia. Akcja czechizacyjna wśród ludności polskiej na Bukowinie, Sprawy Narodowościowe, 1937, nr 1-2, s. 153-155. Przybył on do stolicy Bukowiny w połowie lipca 1937 r. Swoje spostrzeżenia zawarł w ob­ szernym sprawozdaniu, w którym - według Nowaka - stwierdzał, że „[...] do czasu poczynań księży Breabánu, Mąkosa i nauczyciela Kovalika [...] kwestia pochodzenia i przynależności górali, ocenianych przez niego na 6 tys. osób, w ogóle nie istniała. Uważali się oni za Polaków, mimo iż byli zwani Słowakami («Słowioki») oraz mieli świadomość pochodzenia z «mitycznego» Trenczyna na Słowacji. Sporo czasu poświęcił Gotkiewicz na rozmowy z ludźmi, zwłaszcza z tymi, którzy pozostawili dzieci w rumuńskiej szkole. W takich wypadkach wskazywał na bezinteresow­ ne przywiązanie do polskości. Apelował o zainteresowanie się tym problemem przez polską dyplomację, czego wymagał autorytet Polski, gdyż «przykład działa i jest zarazliwy», i mógł zagrozić także czadeckim emigrantom w Jugosławii i Ameryce Południowej. [...] Sugerował stwo­ rzenie na Bukowinie 2-3 centrów nowej polskiej pracy kulturalno-oświatowej [...], fundowanie stypendiów, zaproszenie górali na «Swieto Gór» w Polsce, zorganizowanie kolonii i kursów letnich z Polski w Pojanie, wysyłanie na Bukowinę kalendarzy spisko-orawskich z artykułami na temat związków czadecko-bukowińskich [...]" (Nowak 2000, s. 213). 1 0 �144 E U G E N I U S Z KŁOSEK S w o i s t ą „ a k c j ą r a t o w n i c z ą " stały się wycieczki polskich letników do Poja­ ny M i k u l i , zorganizowane latem 1937, 1938 i 1939 r. (por. Krogulska 1937). P r o p a g a n d z i ś c i słowaccy dowiedziawszy się o mającej p r z y b y ć wycieczce roz­ głaszali prawdopodobnie wieść o rzekomej zarazie w Pojanie M i k u l i (tamże, s. 34). D u ż e znaczenie m i a ł o również oblicze społeczne letników. Było w ś r ó d nich wielu nauczycieli, lekarzy, p r a w n i k ó w , dziennikarzy i innych przedstawi­ cieli inteligencji. I c h o d d z i a ł y w a n i e w ś r ó d miejscowej ludności polegało przede wszystkim na uatrakcyjnieniu wizerunku Polski i P o l a k ó w . Z inicjatywy „ p o l ­ skich p a n ó w " , j a k jeszcze do dziś w Pojanie ich się nazywa, zbudowano nowy, o k a z a ł y D o m Polski i basen kąpielowy. W swych opowieściach goście kreo­ w a l i mityczny dla górali obraz Polski. Nie była to, co prawda, wizja kraju „ s z k l a n y c h d o m ó w " , ale pozytywnie waloryzowany świat wartości, opozycyj­ nie skonfigurowany z r u m u ń s k ą rzeczywistością lat trzydziestych. N a treść tego wizerunku o d d z i a ł y w a ł a również atmosfera konfrontacji n a r o d o w o ś c i o ­ wej. Przywieziono polskie książki. Radzono w sprawach gospodarskich, zdro­ w o t n y c h i życiowych. K s z t a ł t o w a ł się stereotyp Polski i P o l a k ó w , k t ó r y d ł u g o przechowa się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w trzech góralskich wsi. Pod wpły­ wem odwiedzających zmieniały się t a k ż e n i e k t ó r e elementy kulturowe wsi, przede wszystkim Pojany M i k u l i , co z a u w a ż y ć m o ż n a było między innymi w gospodarce i ubiorze. Niezależnie o d tego zawiązywały się osobiste więzi m i ę d z y Polakami z kraju a g ó r a l a m i z b u k o w i ń s k i c h wsi. D l a oddania atmo­ sfery tych przedsięwzięć przytoczmy opis pierwszej wycieczki, s p o r z ą d z o n y przez Biedrzyckiego (1973, s. 201): Wycieczka w liczbie niespełna 200 osób, przeważnie z Warszawy, spędziła w tej uroczej miejs­ cowości górskiej kilka tygodni lipcowych i sierpniowych wśród uradowanej ludności, mieszkając w ich schludnych domach, biorąc udział w pogadankach, zabawach i urządzając wycieczki wspól­ nie z nimi. Dla gości z Polski ta wycieczka była rewelacją, a dla gospodarzy pokrzepieniem serc - nie bez korzyści materialnych. Zawiązała się serdeczna przyjaźń między obu stronami, co zachęciło do dwukrotnego powtórzenia tej imprezy w latach 1938 i 1939. Władze rumuńskie odniosły się do wycieczki z pełną kurtuazją. Na dworcu w Czerniowcach goście z Polski byli witani przez rodaków i Rumunów kwiatami i orkiestrą. W marzeniach Grabowskiego, ze względu na walory klimatyczne, przy­ szłość Pojany M i k u l i j a w i ł a się na w z ó r Zakopanego, j a k o miejscowości w y ­ poczynkowej. Uczestnicy wycieczek swoje ślady nie pozostawiali t y l k o w Po­ janie M i k u l i , ale r ó w n i e ż w najbliższym sąsiedztwie. M i ę d z y innymi w N o w y m S o ł o ń c u dzięki pomocy l e t n i k ó w r o z p o c z ę t o b u d o w ę nowego kościoła, a w Solce z okazji przybycia wycieczki zorganizowano wielką manifestację na cześć z a p r z y j a ź n i o n y c h n a r o d ó w (Figiel 1984, s. 211). K o l e j n ą akcją było s k ł a d a n i e p o d a ń o p r z y w r ó c e n i e j ę z y k a polskiego w s z k o ł a c h . U d a ł o się to u z y s k a ć do k o ń c a 1938 r. m i ę d z y i n n y m i w przypad­ k u B a n i ł o w a , D a w i d e n - Z r ę b u , Dunawca, Kaczyki, Laurenki, Pieszy, Pojany M i k u l i , Pietrowiec, Nowego Sołońca, S t o r o ż y ń c a i Tereblecza. I n n y m przy­ k ł a d e m intensyfikacji k o n t a k t ó w z B u k o w i n ą stał się u d z i a ł 30 górali z R u m u ­ nii w „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu ( N o w a k 2000, s. 217). �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 145 W a ż n y m , bo właściwie rozstrzygającym przedwojenny polsko-słowacki s p ó r na Bukowinie, o k a z a ł się p o c z ą t e k 1938 г., kiedy włączył się do polskiej „ k o n t r a g i t a c j i " Grzegorz Szymonowicz. U d a ł się on do Pojany M i k u l i , N o w e ­ go S o ł o ń c a i Pieszy w celu przeprowadzenia swoistego s o n d a ż u n a s t r o j ó w . W y n i k a ł o z niego, że uboga l u d n o ś ć propolska nie poradzi sobie sama i k o ­ nieczna jest interwencja z z e w n ą t r z . Szczególnie g r o ź n ą pod względem dyferencjacji n a r o d o w o ś c i o w e j sytuację stwierdził w Pojanie M i k u l i (tamże, s. 214). N a p o c z ą t k u marca 1938 r. pojawiła się w Pieszy w s p ó ł p r a c u j ą c a z K o v a l i kiem nauczycielka czeska, H i l d a Guderova, i z p o m o c ą ż a n d a r m ó w p o c z ę ł a z a p i s y w a ć dzieci do szkoły czechosłowackiej. Z relacji konsula polskiego w y n i ­ ka, że nie chciały one do tej szkoły uczęszczać (tamże). Jak m i a ł o się niebawem o k a z a ć , było to p r z y s ł o w i o w e „ d o l e w a n i e oliwy do ognia". Wydarzenia te z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i współczesnych: Nadeszło coś z piekła, że my som Słowioki a nie Poliaki. Na Piesze przyszli agenty. Dwóch z Pojany, jeden z Czechów. Przyszli na wioskę do szkoły. Matki przyleciały do szkoły i wołały, żeby dzieci uciekały, bo przyszły Czechy! ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) . K r o n i k a r z z Nowego Sołońca również donosił w tej kwestii: „ N i e z d r o w a agitacja słowacka i u nich [ t j . w Pieszy - przyp. E . K . ] ofiarę znalazła i to w osobie kościelnego, k t ó r e g o jeden syn Polak, a drugi Słowakiem, ale nie z przekonania tylko dla nauki, k t ó r ą gratis m i a ł p o b i e r a ć w gimnazjum w Aradzie. W rzeczywistości zaś kosztuje d o s y ć , ale trudno się j u ż cofnąć. Jest przez to nie lubianym i z kościelnictwa go u s u n i ę t o . P r ó b o w a n o dzieci p o z y s k a ć chustkami krasnymi w szkole, ale baby przeszkodziły i dzieci ze szkoły z a b r a ł y " ( K r o n i k a 1940, s. 24). D e c y d u j ą c y m dniem o k a z a ł się 7 marca 1938 г., kiedy to p r z y b y ł a do Pojany M i k u l i na inspekcję delegacja z ł o ż o n a z p r e f e k t ó w z Czerniowiec i K i m p u l u n g u , rewizora szkolnego, przedstawicieli ż a n d a r m e r i i oraz Polskiego Z w i ą z k u Szkolnego. Jak podaje wyżej cytowany historyk: Teodorescu [prefekt czerniowiecki - przyp. E . K . ] oświadczył rumuńskiemu kierownikowi szkoły Raducanu, sprzyjającemu Kovalikowi, że szkoły czechosłowackie w Pojanie i Pieszy funkcjonują bezprawnie, gdyż ani Czechów, ani Słowaków we wsiach tych nie ma. [...] Sam Kovalik się nie pojawił, gdyż leżał obłożnie chory (Polacy i Teodorescu sugerowali chorobę umyślną). Nakazano mu do trzech dni opuścić terytorium Rumunii. [...] Podczas zebrania z rodzicami Teodorescu zapytał, jakiej życzą sobie szkoły. Poza jedną osobą (według opinii Gudernowej, górali podają­ cych się za Słowaków nie zawiadomiono na czas o zebraniu) wszyscy opowiedzieli się za szkołą polską. Juraszek został zawieszony w swoich urzędowych czynnościach. Wzniesiono okrzyki na cześć króla Rumunii i prezydenta R P Ignacego Mościckiego oraz odśpiewano hymny obu krajów. [...] Po zajściach w Pojanie Kovalik zmarł. Polacy podali, iż popełnił samobójstwo, Czesi, że była to choroba zakaźna. [...] Szkoła czechosłowacka miała być zamknięta na okres dwóch lat. W ra­ portach polskich placówek w Rumunii nastąpiło uspokojenie a „Sprawy Narodowościowe" ogłosiły koniec akcji czechizacyjnej na Bukowinie (Nowak 2000, s. 216). 11 Pewnemu uspokojeniu sprzyjała w e w n ę t r z n a sytuacja w Czechosłowacji, komplikowana przez coraz mocniejsze pretensje N i e m c ó w sudeckich, przyłączenie 1 1 Chodzi tu o artykuł: Rumunia. Sprawy ludności polskiej. Likwidacja akcji czechizacyjnej wśród ludności polskiej, Sprawy Narodowościowe, 1938, nr 1-2, s. 166-168. �146 EUGENIUSZ KŁOSEK Zaolzia do Polski i przesunięcia graniczne na Spiszu, Orawie i w Czadeckiem. Jak się w k r ó t c e m i a ł o o k a z a ć , opisane wyżej wydarzenia i śmierć K o v a l i k a nie zakończyły k o n f l i k t u „ o dusze" górali bukowińskich. W Pojanie M i k u l i pojawili się kolejni nauczyciele, którzy na pewno uczyli j u ż języka słowackiego . Sytuacja taka p r z e t r w a ł a do 1944 r o k u (por. Ú r a d n i k 1993, s. 72). R ó w n i e ż we współczesnych wypowiedziach m i e s z k a ń c ó w Pojany M i k u l i znaleźć m o ż n a reminiscencje etnicznych p o d z i a ł ó w z przeszłości. Jeden ze starszych gospodarzy w 1995 r. w s p o m i n a ł : Tutaj byli Poliaki i Słowiaki, po połowie. Było nieporozumienie -jak się przyszło w kościele, to połowa miejsc była polskich a połowa Słowiokow. Śpiewali pierwsze Słowioki po słowiacku, a potem śpiewali Poliaki. Jeden drugiego wołowoł: „My som ważniejsze jako Słowioki" a drudzy: ,,A Poliaki lepsze!". Tu przyszły Rusy - Moskale a Niemce też były niedaleko. Słowaki donieśli, że Poliaki trzymają z Rusami i wszyscy my zgorieli. Były dwie siostry, jedna Słowaczka a druga Polka. Albo matka Polka a ojciec Słowiak. Albo bracia się pobili, bo jeden był za Polską a drugi za Słowacją. Po wojnie przyszedł jeden delegat ze Słowacji i zachęcał, aby iść do Słowacji, że im się tam będzie dobrze żyć i te Słowiaki poszły do Słowacji, a był też delegat polski i część poszła do Polski ( M ę ż c z y z n a [dalej - M ] , lat 70, Pojana M i k u l i ) . W wielu dzisiejszych relacjach dostrzec m o ż n a swoistą refleksję nad pew­ n y m i przemianami z w i ą z a n y m i z o d m i e n n ą identyfikacją n a r o d o w o ś c i o w ą i jej konsekwencjami: Przyszli nauczyciele i ksiądz - propaganda. Namawiali, żeby się zapisać na Słowaków. Ludzie się nawet w kościele kłócili, bo ci Słowacy chcieli inaczej śpiewać. Jak piszą ze Słowacji, to lubią, a wtedy to nawet z nami nie gwarili. Pisali jeden do drugiego, chodzą do Polski, starsi gwarią, a młodzi to tylko po słowacku ( K , lat 70, Pojana M i k u l i ) ; Przychodzili Polacy z Polski, Słowacy ze Słowacji, ich polityka rozłączyła wioskę na Polaków i Słowaków. Jak się wcześniej wszyscy zgadzali, to później Polacy byli z Polakami, a Słowacy ze Słowakami i już na zabawach nie było tak jak przedtem. Polacy zaczęli się żenić z Polkami, a Słowaki ze Słowaczkami, żeby nie stracić nacyji, ale trwało to krótko. Tera nie ma różnicy, czy Słowak czy Polak. W rodzinie też nie ma podziałów tak jak kiedyś. U nas takie pomieszane, że dzieci nie wiedzą, czy są Słowaki czy Rumuny, czy inne, ale jest ważne, żeby być człowiekiem ( M . lat 45, Pojana M i k u l i ) ; Dzieci się rozłączyły i po wojnie odeszli do Słowacji. Kuzynka na Słowacji. Pisze, że wolałaby tu w Pojanie zostać. Odwiedzają, po polsku mówią ( K , lat 73, Pojana M i k u l i ) . W e współczesnych interpretacjach p o l s k o - s ł o w a c k i e g o rozbratu sprzed p ó ł w i e k u znaleźć m o ż n a t a k ż e relacje t y p u mitycznego, gdzie zaistniały k o n f l i k t przedstawia się j a k o dysonans zakłócający tutejszy ł a d , r ó w n o w a g ę sił dobra i zła. Usłyszeć zatem m o ż n a , że Polacy i Słowacy nienawidzili się i skarał ich Pan Bóg wojną. Pierwszego maja podpalili wieś ( K , lat 44, Pojana M i k u l i ) . 12 1 2 Zgodnie z wnioskiem Nowaka, nowe szkolnictwo na Bukowinie było nie tyle słowackie, ile raczej czeskie, o czym niejednokrotnie stwierdzali świadkowie, nawet na przekór oficjalnym *--<un fNowak 2000, s. 219). �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 147 W innych wypowiedziach przewijają się między i n n y m i elementy właściwe dla symbolicznej waloryzacji przestrzeni. Pojawia się tutaj „ m a g i c z n a g ó r a " , na której szczycie wszystko w y d a r z y ć się m o ż e (por. K o w a l s k i 1998, s. 141-148), a przede wszystkim „dzieją s i ę " rzeczy dla tamtejszej społeczności najważniejsze: Na Bobejce była uroczystość i przemawiał słowacki ksiądz Makoš. Poszła cała wieś i tam się podzielili. Poszli razem a wracali już jako Polacy i Słowacy. W kościele ten ksiądz mówił wznosząc ręce do góry, że Słowacy pójdą tam - do nieba i zniżając ręce do ziemi, że Polacy pójdą tam - do piekła. Tak się zaczęło piekło. Na pastwiskach dzieci sobie śpiewały: „Matko Boska, matko polska, ratuj nas Polaków, a Słowaków, tych psich synów, wy­ strzelać jak kozaków" ( K , lat 70, W ł ó k i ) . 13 O ideologicznych wyborach d e c y d o w a ł y często względy pragmatyczne: By­ ła taka poetka. Ona wysłała do Czerniowiec, do Polskiego Związku Szkolnego, by jakieś tam utwory wydrukować w ich czasopiśmie. Redakcja to zwróciła i ją to zezłościło i wtedy wysłała to do Petroszan, do Instytutu Słowackiego i to miało być znamię, że to mają być Słowacy... ( M , lat 75, D z i e r ż o n i ó w ) . Sytuacja n a p i ę t y c h emocji etnicznych sprzyjała k o n f l i k t o m . M i e s z k a ń c y Pojany o p o w i a d a j ą : Pół mszy było po słowacku, a pół po polsku. Jak zaczynali śpiewać po słowacku, to Polacy wychodzili. Słowacy modlili się ,,priczi króle­ stwo../', a Polacy wyśmiewali się ,,w rzici królestwo". Słowacy przychodzili do Domu Polskiego i robili śmichy. Były bitki. Oni przychodzili w nocy i gnojem smarowali okna. Raz tablicę ukradli ( M . lat 77, Pojana M i k u l i ) . Społeczność, k t ó r a do niedawna s t a n o w i ł a j e d n o ś ć , gdzie n i k o m u nawet na m y ś l by nie przyszły tego t y p u antagonizmy, szybko uległa p o d z i a ł o w i generującemu t o ż ­ s a m o ś c i o w e rozterki. Z a s t a n a w i a j ą c y to fenomen, że p o d koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o labilność ideologiczna omawianych górali była aż tak d u ż a . W e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , o k o ł o 4 0 % p o j a ń c z y k ó w poczęło identyfikować się ze S ł o w a k a m i . Prawie więc p o ł o w a populacji w y b r a ł a i n n ą t o ż s a m o ś ć . Zachowali się j a k t y p o w i ludzie pogranicza. Pogranicza, k t ó r e j a k b y z Czadeckiego przeniesiono kilkaset k i l o m e t r ó w na w s c h ó d , na B u k o w i n ę , w zupełnie inne otoczenie. W p o w y ż s z y m k o n t e k ś c i e tezę K a i n d l a o spolszczeniu górali przez szkołę i kościół m o ż n a by nawet u z n a ć za właściwą. Natomiast jego twierdzenie 0 spolszczeniu S ł o w a k ó w jest n a d u ż y c i e m . Opuszczając na p r z e ł o m i e X V I I I 1 X I X w . Czadeckie l u d n o ś ć ta nie p o s i a d a ł a przecież u k s z t a ł t o w a n e j świa­ d o m o ś c i narodowej w postaci, w jakiej pojmujemy j ą współcześnie. Jej ideo­ logizacja n a s t ą p i ł a w X I X i X X w . na Bukowinie. A b y proces ten zaistniał, m u s i a ł y b y ć spełnione pewne w a r u n k i . M u s i a ł istnieć pewien obiektywny p o ­ tencjał, odzwierciedlający się między innymi w j ę z y k u i b a g a ż u k u l t u r o w y m , t k w i ą c y w omawianej grupie, by m ó c o k r e ś l o n e w a r t o ś c i bez większych dy­ s o n a n s ó w p r z y j m o w a ć . W a r t o ś c i , o jakich m o w a , m u s i a ł y b y ć r ó w n i e ż dla 1 3 Bobejka (rum. Bobeica) - najwyższa góra w masywie Obcina Mare w okolicy Pojany Mikuli (1209 m.npmO- �148 E U G E N I U S Z KŁOSEK naszych górali w pewnym sensie atrakcyjne, kojarzyć się z czymś p o z y t y w n y m , coś akceptowalnego dla nich oznaczać. K s z t a ł t o w a n i e pola semantycznego „ p o l s k o ś c i " , tak samo zresztą j a k „ s ł o w a c k o ś c i " , w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń ­ c ó w omawianych wsi d o k o n a ć się m o g ł o w w y n i k u o d d z i a ł y w a ń c z y n n i k ó w „ z e w n ę t r z n y c h " , o j a k i c h właśnie pisał K a i n d l . M o ż n a założyć, że ludzie ci specyficznie, po swojemu, pojmowali s a m ą n a r o d o w o ś ć i o g ó l n e wyznaczniki swojej etniczności. W sytuacji bycia mniej­ szością i t o w małej grupie, p o t r z e b ę społecznej identyfikacji z a s p o k a j a ł a t u p r z y n a l e ż n o ś ć do wyznaniowej grupy k a t o l i k ó w i o d r ó ż n i a n i e się na pod­ stawie obiektywnych cech (jak np. język, u b i ó r , wyznanie, a t a k ż e w pewnych przypadkach cechy antropologiczne) o d innych, czyli N i e m c ó w , R u m u n ó w , U k r a i ń c ó w , Ż y d ó w czy C y g a n ó w . D u ż ą rolę w samoidentyfikacji i postrze­ ganiu „ o b c y c h " m u s i a ł odgrywa - j a k wszędzie - czynnik ekologiczny, ich „ t u t e j s z o ś ć " , więź lokalna, poczucie związku z otaczającą ich przestrzenią i z w i ą z a n y m i z n i ą w a r t o ś c i a m i . Wydaje się, że t o ż s a m o ś ć oparta na tych kryteriach w y s t a r c z a ł a , j a k b y na drugim planie przechowując identyfikację w kategoriach n a r o d o w o ś c i o w y c h . T a ostatnia c h a r a k t e r y z o w a ć się m u s i a ł a niskim stopniem ideologizacji, b ę d ą c j a k b y „ p o w i e r z c h o w n ą " , s k i e r o w a n ą bardziej na z e w n ą t r z niż do w e w n ą t r z . N i e ona była przecież najważniejsza. Zasada primům vivere, deinde philosophari ł a t w o m o g ł a w t a k i s p o s ó b iden­ tyfikującego się Polaka przedzierzgnąć w S ł o w a k a i odwrotnie. W konfron­ tacji z intensywnym momentami o d d z i a ł y w a n i e m ideologicznym z z e w n ą t r z ludzie ci czuli się niejednokrotnie zdezorientowani, zagubieni i niepewni, stając wciąż przed dylematem: k i m jestem? Z drugiej strony, atmosfera konfrontacji n a r o d o w o ś c i o w e j w p r o w a d z i ł a w życie górali nowe w a r t o ś c i . Przyczyniła się na pewno do u ś w i a d o m i e n i a sobie przez nich znaczenia identyfikacji w narodowych kategoriach. Aspekt ten dostrzegł r ó w n i e ż k r o n i k a r z z Nowego Sołońca k o n k l u d u j ą c : „ C e n t r a l a naszej Polonii - Czerniowce co prawda nie bardzo się o tych r o d a k ó w troszczyły, agitacja ta nowa r o z b u d z i ł a dopiero narodowego ducha i p r z y d a ł o się to zło na coś dobrego" i dalej - o d n o s z ą c się j u ż do sfery poza świa­ d o m o ś c i o w e j - z a u w a ż a ł , że w w y n i k u słowacko-polskich p r z e t a r g ó w „ P o j a n a M i k u l i i Piesza zyskały radio a Sołoniec nowy kościół, bo nigdy by się w tych czasach i w tych warunkach na murowany kościół nie z d o b y ł " ( K r o n i k a 1940, s. 25). Być m o ż e , iż p o l s k o - s ł o w a c k i e dylematy t o ż s a m o ś c i o w e m a j ą swe ź r ó d ł o w swoistej p r z e w r o t n o ś c i e t n o n i m ó w . W sprawie ich mistyfikacyjnego poten­ cjału Kazimierz Feleszko zauważył, że trudno jest dzisiaj jednoznacznie roz­ s t r z y g n ą ć o przyczynach, dla k t ó r y c h po przybyciu górali z Czadeckiego na B u k o w i n ę zostali oni określeni j a k o Słowacy. N i k t przecież nie b r a ł w t y m względzie p o d u w a g ę j ę z y k a ich własnej t o ż s a m o ś c i etnicznej. P o d e j m u j ą c p r ó b ę wyjaśnienia natury tego zjawiska, wspomniany wyżej badacz przytoczył per analogiom liczne p r z y k ł a d y nazw nieadekwatnych i nawet absurdalnych, c w a n y c h w r ó ż n y c h regionach i epokach poszczególnym etnosom, bez �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 149 u w z g l ę d n i a n i a rzeczywistej t o ż s a m o ś c i nazywanych, k t ó r e w y n i k a ł y często z niewiedzy b ą d ź stanowiły akt manipulacji politycznej. Dzieje e t n o n i m ó w aż roją się od tego t y p u „ z a p o ż y c z e ń " , p o c z ą w s z y od słowiańskich W e n e t ó w czy szlacheckich S a r m a t ó w po wszelakich W o ł o c h ó w . W tej kategorii znaleźć się m o g ą takie popularne określenia j a k „czeskie T a t r y " , nazywanie kiedyś wszystkich obywateli ZSSR mianem Rosjan, k ł o p o t y z n a z w ą Macedonii, określanie górali z Bukowiny w Bośni mianem H u c u ł ó w , czy wreszcie polskich r e e m i g r a n t ó w z Bukowiny przezwiskiem R u m u n ó w (Feleszko 1995, s. 155-157). P r z y p o m n i e ć t u trzeba t a k ż e częste nazywanie b u k o w i ń s k i c h S ł o w a k ó w przez tamtejszych P o l a k ó w Czechami. Więcej, towarzyszy temu praktyczny brak ś w i a d o m o ś c i znaczenia różnicy m i ę d z y t y m i dwoma etnonimami. G ó r a l e z Pojany M i k u l i , Pieszy i Nowego S o ł o ń c a przez P o l a k ó w z Kaczyk i , Bulaju czy R u d y nazywani są S ł o w a k a m i . Kaczykanie, c h a r a k t e r y z u j ą c swoich s ą s i a d ó w z p o ł o ż o n y c h wyżej wsi, z a u w a ż a j ą wiele r ó ż n i ą c y c h ich cech kulturowych: „Slowaki" - oni po słowacku mówią. Teraz się spanoszyli, ale to są Slowaki - „huzna", „kyrpce" - wyszyte mieli koszule, grube, tkane, parzenice mieli, „kabaty" mieli, „zopaski". To są wszystko słowackie wymowy. Sami o sobie mówili, że są „Slowioki". Slowaki „gwarią", oni mówią „mocki", idą po „ceście", „odbywają się..." ( K , lat 75, Kaczyka). R u m u n i również dla ich oznaczenia używają nazwy Slovač. Podobnie czynili kiedyś Niemcy. R u m u n i dzisiaj tak samo określają nawet R u s i n ó w z Nowego Sołońca, k t ó r e g o wszyscy m i e s z k a ń c y są dla nich S ł o w a k a m i , a nawet m i e s z k a ń c ó w K a c z y k i . Z drugiej strony, Rusini z M a j d a n u sołonieckich P o l a k ó w określają często j a k o Mazure, rzadko używając nazwy Slovač ( M , lat 45, N o w y Sołoniec). P o d o b n ą sytuację obserwowano w Paltynosie przed rokiem 1940, kiedy mieszkali tam Niemcy. W ó w c z a s R u m u n i używali na oznaczenie paltynoskich P o l a k ó w określenia Nieme (rum. Niemj), Niamc (rum. Neamf). W s p ó ł c z e ś n i m i e s z k a ń c y tej wsi w s p o m i n a j ą , że [...] jak Niemcy wyszły, to na kościół Rumuny mówiły „kościół niemiecki", „biserica nem¡easca". W Gura Humorului też tak mówią ( K , lat 65, Paltynosa). Wskazuje to na fakt, iż współcześnie określenie t y p u Slovač nie musi spełniać funkcji etnicznego identyfikatora, a m o ż e w s k a z y w a ć na o k r e ś l o n ą „ t e r y t o r i a l n o ś ć " , o d n o s i ć się do konkret­ nych determinant przestrzennych. Jego ekologiczny wymiar w y r a ź n i e łączy się z etnicznym w Paltynosie, gdzie t y m samym mianem R u m u n i określają l u d ­ n o ś ć p o l s k ą , p o c h o d z ą c ą głównie z Nowego Sołońca i Pieszy. W s p ó ł c z e ś n i e górale j a k b y p o s z u k u j ą c racjonalnego w y t ł u m a c z e n i a takiego ich nazywania stwierdzają: Rumuny mówią, że my „Slováci", że ze Słowacji przyszli. Nie poszli my po wojnie do Słowacji. Staszkowiany chyba z Czechów były, bo pra­ dziadek modlił się po czesku, miał książeczkę taką ( K , lat 52, N o w y Sołoniec). Coraz częściej n a z w ę Slovac R u m u n i stosują dla oznaczenia P o l a k ó w z K a ­ czyki, k t ó r z y swe korzenie m a j ą w Wieliczce i Bochni. N a w i ą z u j ą c do omawianej p r z e w r o t n o ś c i e t n o n i m ó w , jeden z m i e s z k a ń c ó w Pojany M i k u l i w 1998 r. powiedział, że Rus, Poliak, Hucuł i Lipowan to boły wszyscy Słowioki. To my się nie złościli, że my som „Słowioki", bo to podobne �150 EUGENIUSZ KŁOSEK Fot. E. Klosek Ryc. 2. Wesele w Nowym Sołońcu. W drodze od pana młodego do panny młodej jenzyki ( M , lat 77, Pojana M i k u l i ) . W 1917 r. nauczycielka z tej samej wsi, Eugenia Mazurek, ułożyła wierszem c h a r a k t e r y s t y k ę p o j a ń s k i c h rodzin roz­ p o c z y n a j ą c ą się o d słów: Nazwa wioski Mikuli Pojana, Bywa zawsze wychwalana. Mieszka w niej szlachta słowacka, Na samym szczycie ciotka Lehocka... (K, lat 74, Horná Štubňa). Wszystko wskazuje więc na to, że j u ż dawno m i e s z k a ń c y omawianych wsi sami siebie nazywali S ł o w a k a m i , nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji. Kwestia p o d z i a ł ó w p o d j ę t a została przez zewnętrznych k o m e n t a t o r ó w , którzy, j a k przedstawiliśmy wyżej, odpowiednio j ą zinterpretowali politycznie, kreując omawiany rozbrat. R ó w n i e ż po z a k o ń c z e n i u I I wojny światowej ideologiczny podział, głównie pojańskiej społeczności, o k a z a ł się aktualny, c h o ć stopniowo tracił swe znacze­ nie. Po spaleniu tej górskiej wsi i po z a k o ń c z e n i u wojny, głównie w 1947 г., p o ł o w a jej m i e s z k a ń c ó w wyjechała do Polski i Słowacji (z Pieszy i Nowego S o ł o ń c a w 1947 r. obok gremialnych w y j a z d ó w do Polski, do Słowacji w y - �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 151 j e c h a ł o t y l k o 11 rodzin: 4 z Pieszy i 7 z S o ł o ń c a ) . Podziały, j a k przed w o j n ą , przebiegały w rodzinach. Towarzyszyły temu szczególne emocje, odzywające się dziś we wspomnieniach: Dziadek w Pojanie był Słowak, a babcia była Polka. Jo strasznie plakala, bo jo nie chciała być Czeszkom. Jo bola z babkom. Dziadek przynios mi książeczkę do modlenia po czesku. [...] To bolo dziwne, insze. Jak my boli wypendzeni za czas wojny, jakie to bolo straszne, głodne, bójcie się Boga, a tam jeszcze zaczeni śpiwać po czesku. Furt śpiwalipo czesku i tam w taki bidzie bola spur a... ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) ; Trzy ciotki boły, siostry matki, dwie boły Słowioczki, a moja matka boła Polka. W kościele przegrodzili ławki, zrobili takie poręcze, żeby się nie kłuli Polacy i Słowacy. Koleżanka żony też pojechała do Słowacji ale listy pisała po polsku. Jako strasznie im boło. Takie straszne dureństwo zrobili, poszli do światu, niechali swoje gospodarstwa. W Słowacji Słowioki się po polsku modlili ( M , lat 77, Pojana M i k u l i ) . S p o ś r ó d 409 o s ó b przesiedlonych do Czechosłowacji na terenie Słowacji p o z o s t a ł o 200, podczas gdy resztę osiedlono w Czechach ( J u r a š e k 1997, s. 10). W licznych relacjach informatorzy podkreślali p o c z ą t k o w e trudności słowackich przesiedleńców, dostrzegając r ó w n o c z e ś n i e przemiany w ich kulturze, oceniane często j a k o cywilizacyjny awans, ale i j a k o o d s t ę p s t w a od miejscowej tradycji, kojarzone z ,,obcymi" w p ł y w a m i : Moja siostra też jest w Czechach. Dom im spalili, poszli z bidy. Nie poszli z dobra. Tam żyją sto razy lepi jak tu. Tam fabrykow je. Kożdy se weszel do jakiśka pracy i zarobił. Jak priszla piyrszy roz do mnie, to taka pani. Tyle dzieci a ona taka zebrana. Jak ech priszla tam, tak tam bolo delikatne wszisko. Jo co ranią szla do kościoła, a tu zamknięte! Co to za katoliki?! Dorna modlili się po polsku. W kościele na Wielkanoc bolo pare kobiet. Na drugi dziyń, w drugie świento, bola ino jo sama. Miyndzy so bom gwarili. Z dziećmi już troche po czesku, bo to poszło gdzieś do szkół. Na Wielkanoc piekli paske, takiego baranka, ale jej nie święcili ( K , lat 76, Pojana M i k u l i ) . P r z y g l ą d a j ą c się dzisiejszym wzajemnym stosunkom między Polakami i S ł o w a k a m i z omawianych wsi, mieszkającymi w R u m u n i i , Polsce, Czechach i Słowacji, z a u w a ż y ć m o ż n a , że wraz z u p ł y w e m czasu p o d z i a ł y ideologiczne o d g r y w a j ą coraz mniejszą rolę, a ważniejsze o k a z u j ą się więzi rodzinne i l o k a l ­ ne. Oznacza t o j a k b y p o w r ó t do sytuacji sprzed o m ó w i o n y c h t u p o d z i a ł ó w ideologicznych. T a k j a k dawniej, przed rozproszeniem, p o z o s t a w i a j ą c j a k b y na drugim planie n a r o d o w o ś ć , wszyscy o n i czują się p o j a ń c z y k a m i , pleszanami i s o ł o ń c z a n a m i , z w i ą z a n y m i w s p ó l n y m i dziejami i k u l t u r ą , i to wydaje się b y ć dla nich najważniejsze. LITERATURA B i e d r z y c k i E . 1973, Historia Polaków na Bukowinie, Warszawa-Kraków. D e b o v e a n u E . 1971, Polska gwara Górali bukowińskich w Rumunii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. D r l j a č a D . 1992, Tułaczka bośniackich Bukowińców w ostatnim pięćdziesięcioleciu, [w:] Buko­ wina. Wspólnota kultur i języków, K . Feleszko, J. Molas (red.), Warszawa, s. 29-38. �152 EUGENIUSZ KŁOSEK F e l e s z k o K . 1995, Die Sprachidentitát, oder: wer hat einige Bergdorfer der Bukowina besiedelt?, [w:] Bukowina. Blaski i cienie „Europy w miniaturze", K . Feleszko, J. Molas, W. Strutyński (red.), Warszawa, s. 150-165. F i g i e l S. 1984, Polskie osadnictwo na rumuńskiej Bukowinie - historia i dzień dzisiejszy, Wierchy, nr 53, s. 203-218. G o t k i e w i c z M . 1938a, O Polakach w okręgu czadeckim, Gronie, R. 1, nr 3, s. 104-120. - 1938b, Szukamy krewnych na Bukowinie, Zaranie Śląskie, z. 5, s. 273-284. - 1939, Polskie osadnictwo czadeckiego i Orawy, Katowice. - 1948, Ślązacy wrócili z Bukowiny i Bośni na Dolny Śląsk, Ziemia, nr 1, s. 14-19. - 1948/49, Pieśni śląskich górali przetrwały na Bukowinie i rozbrzmiewają dzisiaj na Śląsku, Prace i Materiały Etnograficzne, t. VII, s. 348-363. - 1956, Na tułaczych szlakach górali, Wierchy, t. 25, s. 89-100. - 1959, Szlakami czadeckich górali, 7 Dni w Polsce, nr 17. - 1962, O czadeckich repatriantach z Bukowiny, Etnografia Polska, t. VI, s. 93-133. - 1970, Zamknięte kolisko, Zeszyty Raciborskie ,,Strzecha", nr 2, s. 94-125. J u r a š e k J. 1997, 50 rokov od návrotu Slovákov z Poiana Micului do vlasti, Turčianske Teplice. K a i n dl R . F . 1899, Die Polen, [w:] Die óstereichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild (Bukowina), Wien. - 1902, Das Ansiedlungswesen in der Bukowina seit der Besiezergreifung durch Óstereich unter besonderer Berücksichtigung der Deutschen, Insbruck. K l i m a S. 1925, Čechové a Slováci za hranicemi, Praha. K ł o s e k E . 2000, O czadeckiej góralszczyźnie z południowej Bukowiny, [w:] Czadecka Ojcowiz­ na, K . Nowak (red.), Lublin, s. 79-107. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa-Kraków. K r o gul s k a I . 1937, Polacy na Bukowinie. Wrażenia i refleksje z wycieczki, Warszawa. K r o n i k a N o w e g o S o ł o ń c a 1940, Manuskrypt w posiadaniu probostwa wsi Nowego Sołońca. M a c i e j e w s k a J . M . 1995, Interferencje serbsko-chorwackie w gwarze Górali bukowińskich w Jugosławii, [w:] Bukowina. Blaski i cienie ,,Eur opy w miniaturze", K . Feleszko, J. Molas, W. Strutyński (red.), Warszawa, s. 139-151. M a ł e c k i M . 1938, Język polski na południe od Karpat: Spisz, Orawa, Czadeckie, wyspy języko­ we, Zakopane,. M a ł e c k i M . , N a n d r i § G . 1936, Remarques sur les dialektes polonais eu Bucovine, Bulletin de l'Academie Pol. Des Sciences et de Let tres, Krak ów, s. 16-22. M e d v e c k ý К. 1920, Cirkevnépoměry katolických Slovákov v niekdajšom Uhorsku, Ružomberok. N i stor I. 1930, Cehoslovacci si Románii, Bucure§ti. N o w a k К. 2000, „O dusze" górali bukowińskich. Polsko-czechosłowacki konflikt na Bukowinie po I wojnie światowej, [w:] O Bukowinie. Razem czy oddzielnie?, K . Feleszko (red.), Piła-Warszawa, s. 207-221. P r o k o p o w i t s c h E . 1929, Das Ende ostereichischen Herrschaft in der Bukowina, München. S v e t o ň J. 1943, Slováci v europskom zahraničí, Bratislava. Ú r a d n i k V. 1993, Slováci v Bikovine, Bratislava. U r b a n R. 1930, Čechoslováci v Rumunsku, Praha. W i l l a u m e M . 1981, Polacy w Rumunii, Lublin. W o r c e l l H . 1972, Pojańczycy, [w:] Ziemia na nowo rozbudzona. Zbiór reportaży z Ziemi Dzierżoniowskiej, D. Sikorski (red.), Wrocław, s. 71-87. Z i m mer N. 1930, Die deutschen Siedlungen in der Bukowina, Plauen i. V. �GÓRALE DWÓCH NARODÓW? 153 E U G E N I U S Z KŁOSEK T H E H I G H L A N D E R S O F TWO NATIONS? C I R C U M S T A N C E S A N D C O N S E Q U E N C E S O F T H E POLISH-SLOVAKIAN B R E A C H I N T H E V I L L A G E S O F T H E R O M A N I A N BUCOVINA Summary The article concerns the community called the Chadca Highlanders who at present live scattered in Romania, Poland, Slovakia and Czech Republic. They make a very remarkable case from the point of view of Polish-Slovakian ethnic relationships. They, so to say, have "moved" the Polish-Slovakian border about 800 km to the east, from Chadca to Bucovina in Romania. The Polish-Slovakian breach can be noticed among the villagers of Poiana Miculi, Piesza and Nowy Sołoniec (all in Romania) as well as among the scholars who strived to define their national identity. If we read both Polish and Slovakian works on the subject we realize that each of the two groups of the authors does his best to prove the Bucovina highlanders' nationality to be the same as his own. Each of the parties refers to the myth of their genetic respectively Polish or Slovakian nationality. That was obviously not conducive for objectivity required in scholarly work. The ethnic configuration of the Chadca region, which that Polish-Slovakian "dialogue" often referred to is typical for the borderland to which the settlers arrived both from the southern and from the northern side. Linguistic analyses prove that the dialect spoken in the highlanders' villages in Bucovina is derived from Polish language. Language, however is only one of the objective criteria of ethnic identity. Most important for that identity is consciousness, self-definition. National dissension started in the mentioned villages in the late thirties of the twentieth century. In response to pro-Slovak agitation groups of Polish intellectuals from Warsaw, Cracow and Poznań organized trips to the village of Poiana Mikuli. Their aim was to present an attractive image of Poland and the Poles. As a result of those political activities the people from Poiana Mikuli split into two, more or less equal parts, one defining themselves as Poles, the other one as Slovaks. Such behaviour is specific for the inhabitants of ethnic borderlands. In the article broader interpretation of this phenomenon has been presented with reference to the statement of R . F . Kaindl saying about the "polonization of the Slovak highlanders under the influence of school and Church". The commu­ nity presented here conceived their national identity and its particular determinants in a very peculiar way, the determinants being often related to external factors. Contemporary interpreta­ tions of the Polish-Slovak conflict presented in the article are often of mythical character. The author emphasizes, let us call it, perfidy of ethnic names including those of the Czechs and Slovaks. The specific way in which the local people conceive them may lead to misunder­ standing. This is one of the reasons why the interpretations of the social scientists and the views of local people are still discordant. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308f21242018006e2920e0e7067a783d.pdf 7eeefc9aaa63f1756f52b9b580e62fef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource etnobotanika zielniki Małopolska - wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2014 Title A name given to the resource Zielnik Seweryna Udzieli - dokumentacja pracy "Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego" / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.179-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Köhler, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 PIOTI{ K()IILLR .'lu/cUIll Botanic/ne i Pracownia Historii Botaniki ilhlylut Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego I\.r'lk,')\\ 71ILNIK SEWERYNA UDZIELI- DOKUMENTACJA PRACY Ro.<'UN'I W WIERZENIACH LUDU KRAKOWSKIEGO Seweryn udziela był etnografem i przyrodnikiem. Przez wiele lat gromadził zbior:- \vytworów kultury ludowej, które stały się podstawą do utworzenia \\ Krakowie Muzeum Etnograficznego " którego był organizatorem i pierwszym dyrektorem, Był członkiem kilku komisji Polskiej Akademii Umiejętności. między innymi Komisji Antropologicznej (od 1889 roku), Fizjograficznej (od I ()O~ roku). L::tnograficznej (od 1926 roku). Obok Iicznych prac z zakresu etnografii, publikował również artykuły przyrodnicze (Kosiek, 1987, s. 552). \V 1931 roku Seweryn Udziela opublikował na łamach "Ludu" pracę pod tytulcm R(),~IiIlV 11' wicr::,clliach ludu krakowskiego (Udziela, 1931). Składa się ona z Krótkiego wstępu oraz listy 141 gatunków roślin, dla których autor podał zarówno ludowe nazwy, jak i zastosowania w medycynie ludowej. Lista ta uzupełniona jest spisem ośmiu roślin nie oznaczonych. W Zielniku Polskiej Akademii Nauk 2 znajduje się fascykuł zasuszonych roślin będący dokumentacją do wspomnianego wyżej artykułu. Dotychczas nie l~dl1alazłcm danych archiwalnych związanych z tym zbiorem. Można przypuszczać. że po śmicrci jego twórcy, trafił on do Muzeum Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, a stamtąd - do obecnego miejsca prlcchowywan ia. Zielnik S. Udzicli ulożony jest alfabetycznie według łacit'lskich nazw gatunk\'m, Sklada się 1.146 arkuszy żółtego, grubego papieru o wymiarach 28x38 cm. z<lwiera n'l\\nie/. drukowaną stronę tytułową: ,,Zielnik, obejmujący rośliny ui.) \\<Inc do cclów leczniczych przez lud wiejski powiatu wielickiego i podgórskiego zebral Scweryn Udziela" (ryc. I.). Rośliny nie mają etykiet, a cała informacja odnosząca się do nich jest bezpośrednio zapisana na arkuszach ręką S. Udzieli. Sposób rozmieszczenia roślin i dotyczących ich danych jest w całym zic.lnikujednakowy: na górze strony znajduje się botaniczna nazwa gatunku (bez skrótu nazwiska autora jego opisu), pod spodem - polska, poniżej -nazwy I Obecnie je'a to MII/,CUIll I·:tnogralicznc im, Seweryna Udzieli, ul. Krakowska 46. 31-066 I' rak,')\\ 2 licinik Instytutu 130laniki im. Władysława Szafera polskiej Akademii Nauk (KRAM). ul l.uhić/ll>. ,I i-~ 11 Krakt)\\, �180 ZIELNIK, obejmujący rośliny używane do celów leczniczych przez lUD WIEJSKI powiatu wielickiego i podgórskiego ZEDltAŁ SEWERYN UDZIELA. L- .._. Ryc. I. Strona tytułowa zielnika Seweryna Udzieli �181 ludowc, z zaznaczcniem miejscowości, w których były używane, pod nimi na prH\\ej połowie arkusza zanotowane są w punktach "własności", również z zaznaczeniem miejscowości; na lewej połowie znajdują się natomiast przyklejone rośliny (w całości, lub częściej - jedynie ich fragmenty, takie jak: bviatostany. liście, części nadziemne i tym podobne), w prawym, górnym rogu umieszczona jest owalna pieczęć z napisem "Seweryn Udziela" oraz z wyobrażeniem otwartej księgi i dwóch gwiazd. Na niektórych arkuszach błędne nazwy botaniczne poprawiono ołówkiem, zmiany te nie zostały przez autora artykułu uwzgl~dnione - być może zostały naniesione już po przekazaniu kolekcji do Muzcum Komisji Fizjograficznej PAU. Nie wszystkie arkusze zawierają rośliny: na 27 z nich - brak okazów, są tam natomiast wszystkie dane dotyczące tych gatunków; arkusze te nie są również opieczętowane. Zielnik nie zawiera przedstawicieli 10 gatunków wymienionych w artykule S. Udzieli. Spośród roślin, którc nie zostały oznaczone (brak nazw łacillskich), a wymieniclI1e we wspomniancj pracy, w kolekcji jest 7 arkuszy z takimi okazami; poniżej podaję ich przynależność gatunkową. Herbariulll obejmuje 119 arkuszy z roślinami, które obecnie ponownie oznaczono: należą do 108 gatunków, 6 okazów można było oznaczyć jedynie do rodzaju, a :'\ nie zostało oznaczonych ze względu na duże ich zniszczenie, nickompletność lub bardzo wczesną porę zbioru rośliny. 1\a arkuszach brak podstawowych danych botanicznych: nie wiadomo kto, gdzie i kiedy zbierał te rośliny (na autora zbioru wskazuje tylko drukowana karta tytulowa). Na podstawie innych informacji (na przykład: zjakiej miejsco\\ ości pochodzi nazwa lub gdzie używano danej rośliny) można jedynie przypuszczać. gdzic okazy mogly być zebrane. We wstępie do swej pracy Rośliny 11" lrier:cniach ludu krakowskiego S. Udziela pisze, że w latach 1894-1899 zajmował si~ zbieraniem wiedzy ludowej o własnościach leczniczych roślin i \\iary \\' ich moc leczen ia ludzi i zwierząt (Udziela, 1931, s. 36). Być może oprócz danych etnograficznych kolekcjonował wtedy też okazy botaniczne. S. Udzicla nie podal w swym al1ykule tytułu dzieła botanicznego, którym posługiwał się przy oznaczaniu roślin ze swego zielnika. Na podstawie użytej przez niego laciI1skicj i polskiej nomenklatury botanicznej przypuszczam, że dziełem tym była Botanika szczególna Ignacego Rafała Czerwiakowskiego ( 1849-1863). Byla to obszerna, 6-tomowa praca, której koncepcja nawiązywała do da'ivnych dziel botaniczno-lekarskich (Zemanek, 1989, s. 60), przez co być może bardzo odpowiadała S. Udzieli w momencie gromadzenia informacji etnograficznych o roślinach. Jednakże opublikowanie danych z utrzymaniem przestarzalej nomenklatury, w momencie, gdy do dyspozycji były już popularne i latwe klucze do oznaczania roślin, napisane przez Józefa Rostafillskiego (190 I: 1906; 192 L 1923) oraz bardziej profesjonalne Ro.{:/inypolskie (Szafel', KulczYllski, Pawlowski, 1924), nie powinno było mieć miejsca. �182 Jakie jest znaczenie tego zielnika? Z botanicznego punktu widzenia, ale sądzę, że nie tylko z botanicznego, jest ono duże. Po pierwsze: jest dokumentacją opublikowanej pracy. W opracowaniach tego typu podanie samej lacillskiej nazwy botanicznej jest niewystarczające, ponieważ w miarę rozwoju botaniki. jej metod badawczych oraz zwiększającej się dokładności stosowanej aparatury, zmieniają się też poglądy na poszczególne taksony. Zmiany te oczywiście rzutują na używaną nomenklaturę. W przypadku, gdy jest zachowany okaz. można go oznaczyć według aktualnie obowiązujących standardów; posługiwanie się powszechnie używanym i nazwam i znaczn ie zmn icj sza możl i waść błędnych interpretacji. Po drugie: zawiera niepublikowanc dane. Informacje te podaję poniżej. Po trzecie: zielnik ten ma waltość historyczną i muzealną. Zielnik: Brak arkusza (numery-'): 1,3, II, 12, 13,23,31,36,56,83. Brak okazu na arkuszu: 4, 7, 8,15,26,27,34,39,41, 46, 62, 67. 69,72.74. 81b, 82,85,87,97,100,101,117,127,131, 133, 138. Okazy nieoznaczalne: 48, 79, 103 (nie jest to żaden gatunek z rodzaju Salvia), 110, I 16. Aktualne nazwy gatunków, nomenklatura według Flora ElIro/)ocO (Tutin. Heywood et al., 1963-1980): 2 - Achillea millc:[olizlln L. (Compositac): 5 Agrimonia eupatoria L. (Rosaceae); 6 - Alchemillo sp. (Rosaceae): <) - All/mea ąfiicinalis L. (Malvaceae): lO -Amaranthus caudatu.1 L. (!\maranthaceae): 16Artemisia abrotanum L. (Compositae); 17 - Artemisia 01Jsilll!Tiwll L.; 18 Artemisia vulgaris L.; 19 - Asarzml europaeuf/l L. (!\ristolochiaccac): 20 Astrantia major L. (Umbelliferae); 21 - Avena sativa L. (Gramincac): 22 Bellis perennis L. (Colllpositae); 24 - Stachy.\· ojficilla/is (L.) Trcvisan (Labiatae); 25 - Betula pendula Roth (Betulaeeae): 28 - Brvonia ue{ieo L. subsp. dioica (.Iaeq.) Tutin (Cucurbitaceae): 29 - Ca/endula ojlieinolis L. (Colllpositae); 30 - Campanula rapunculoides L. (Campanulaccae); 32 - na arkuszu są przedstawiciele dwóch gatunków z rodziny Cruciferae: Cordallline amara L. i Lepidium sativum L.; 33 - Carlino vulgaris L. (Compositae); 3:' Centaureo cyanus L. (Colllpositae); 37 - Chelidolliwll majlI.I L. (Papavcraceae): 38 - Cichorum intybus L. (Compositae); 40 - Corylus avellalla L. (Betulaceae): 43 - Ccmsolida ambigua (L.) P. W. Bali et Heywood (Ranunculaceae): 44 Dipsacus ful/onum L. (Dipsaeaceae); 45 - na arkuszu są dwa okazy: tjJi/OiJiUlll angustifolium L. (Onagraceae), oraz drugi - nieoznaczalny; 47 - Erigeron oeer L. (Compositae); 49 - Eupatorium cannahinlllll L. (Cołllposilae): 50 Dryopteris fi/ix-mas (L.) Schott (Polypodiceac): 51 - FO(,llieull.llll \'ltlgure Miller (Umbelliferae); 52 - Fragaria vesco L. (Rosaccae): 5~ - (jellis{o germanica L. (Leguminosae); 54 - Gentiana asc1epiadeo L. (Gcnlinaceae): 5:' GentianCl pneumonanthe L.; 57 - Glechoma hederaeea L. (Labiatae): 58 Oma/otheca sylvatica (L.) Schultz Bip. et F. W. Schulz in F. W. Schulz -' Galunki w anykuk S. Udzieli są ponumerowanI.:. nUIll<:racj<; 1<;rll\\ 11il.:j /;1C11O\\ ,lil'lll �183 (Compositae); 59 - Filaginella uliginosa (L.) Opiz (Compositae); 60 - Hedera helix L. (Araliaceae); 61 - Hordewn vulgare L. (Gramineae); 63 - Hypericum pe/jimllll/II L. (Guttiferae); 64 - Hyssopus ofjicinalis L. (Labiatae); 66 - Juglans re,'J,iu L. (J uglandaccac); 70 - Lepiclium campestre (L.) R. Br. (Cruciferae); 71 Le\'islieU/1I officinalI.' Koch (Umbelliferae); 73 - Linaria vulgaris Miller (Scrophulariceae); 75 - Lysimaehia vulgaris L. (Primulaceae); 77 - Chafllofllilla reelllitu (L.) Rauschcrt (Compositae); 78 MeWotus alba Medicus (Papil ionaceae); 81 - Mentha longifolia (L.) Hudson (Labiatae); 81 a - Mentha IjJieala L.: 84 - Origanum vIIIgore L. (Labiatae); 86 - Papaver somniferum L. (Papavcraceac); 88 - Pimpinella saxifraga L. (Umbelliferae); 89 - PiswII sal i\'lII11 L. (Papil ionaceae); 90 - Plantago major L. (Plantaginaceae); 92 P1"IIIIIISdo Il/es Iiea L. (Rosaceae); 93 - Tanacetufll parthenhl/n (L.) Schultz B ip. (Compositae): 94 - Pyr LIS cOlllmunis L. (Rosaceae); 95 - Malus domestiea Borkh. (Rosaceae): 96 - Quercus robur L. (Fagaceae); 99 - Rosa sp. (Rosaceae): 102 - Ruta graveolens L. (Rutaceae); 104 - Salvia verticil/ata L. (Labiatae); 105 - Sambucus nigra L. (Caprifoliaceae); 106 - Sanguisorba ojtieillalis L. (Rosaceae); 108 - Knautia arvensis (L.) Coutler (Dipsacaceae); 109 - SUolJhularia nodosa L. (Scrophulariaceae); III - Sedum acre L. (Crassulaceae): I 13 - ,','enecio jacobaea L. (Compositae); I 14 - Solanum IIIherosIIm L. (Solanaceae); 115 - Solidago virgaurea L. (Compositae); 118 ,\lIlJjJFIIII/I officinalI.' L. (Boraginaceae); I 19 - Myricaria germanica (L.) Desv. (Tamaricaceae); 120 - Tanacetum vulgare L. (Compositae); 124 - Trifolium UlTI.'IISe L. (Lcgulllinosae); 125 - Trifoliumpratense L.; 126 - Tr{folium repem' L.: 130 - Fussilago fitr/itra L. (Compositae); 132 - Urtica dioica L. (U nicaceae): 135 - Verbena officinalis L. (Verbenaceae); 136 - Veronica c. f. hee("(/hllllga L. (Scrophulariceae); 137 - Viburnum opulus L. (Capri fol iaceae); 139 - Vieio/elba L. (Lcguminosae) ; 140 - Vinca minor L. (Apocynaceae) 141 f'iSClI/lI albulll L. (Loranthaceae). Okazy źle oznaczone (po liczbie porządkowej podaję poprawną nazwę): 14EIJilohillllJ mlenocallloll Hasskn. (Onagraceae); 42 - Pimpinel/a saxifraga L. (Lmbellifcrae); 65 - lnula britannica L. (Compositae); 68 - ArctiuII/ /o/lJenIO.lllm Miller (Compositae); 76 - Nepeta cataria L. (Labiatae); 80 Jlellllw c. f. x \'erl icil/ata L. (Labiatae); 121 - Thymus pulegioides L. (Labiatae): 122 - Tilia ccm/ata Miller (Tiliaceae). Rośliny. które nic zostaly oznaczone przez S. Udzielę, ale zamieszczone w jego artykule: I. Dzbanki - na arkuszu są przdstawiciele dwóch gatunków z dwóch różnych rodzin: JIYIJeriel/llJ tetrapterulII Fries (Guttiferae) i Genista tinctoria L. (Legum inosae); 2. Dzbanuszki - Seabiosa oehroleuca L. (Dipsacaceae); -'. Goździk - Dianthus sp. (Caryophyllaceae) - forllla uprawna n iezidentyfikowanego gatunku goździka; �184 6. Sporysz - Polygonum aviculare L. (Polygonaceae); 7. Suchowierzch - Prunella vulgaris L. (Labiatae); 8. Uraźnik - Achillea ptarmica L. (Compositae). Rośliny nie zamieszczone w al1ykule 4: Gęsie wianki - Potentilla sp. (Rosaceae). Nazwa ludowa: gc;sie wianki (Radziszów); własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszó\\) Kolkowe ziele - Carduus nulans L. (Compositae). Nazwa ludowa: kolko\\e ziele (Krzesławice); własności: l. święcą razem z innymi ziołami w dniu l:" sierpnia (Krzesławice), 2. używają przeciw kolce i postrzałowi (Krzeslawice). Maciczne ziele - Salvia sp. (Labiatae). Nazwa ludowa: maciczne ziele (Dobczyce); własności: ]. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Dobczyce). 2. w czasie połogu piją kobiety wódkę, w której ziele to moczono, albo też piją odwar, jako herbatkę na boleści, jeżeli macica nic znajduje się nil s\\oim miejscu (Dobczyce). Maślanka - Saponaria ojjicinalis L. (Caryophyllacae). Nazwy ludo\\c: maślanka, maślanki (Gdów, Rzeszotary, Skawina); wlasności: I. świc;q razem z innym zielem 15 sierpnia (Gdów. Rzeszotary, Skawina ). 2. używają na okaleczenie (Skawina). Róża lagowa - Digitalis grandiflora Miller (Scrophularicac). Naz\\~ ludowe: róża lagowa (Gdów), róża laskowa (Radziszów); własności: I. świ\?cą razem 7. innym zielem] 5 sierpnia (Gdów. Radziszów), 2. na róże; na twarzy: wodę w której moczył się kwiat przykładać na różę na twarzy (Radzisz(m). Strzygoniowe ziele - na arkuszu są przedstawicIcle d'\óch galllnk()\\ z rodziny Compositae: Centaurea jacea L. i Cirsilllll o/al/celi/II (L.) Scop. Nazwy ludowe: strzygoniowe ziele (Dobczyee, Radziszów, Skawina). strzyżnc ziele (te same miejscowości); własności: I. świc;c<\ razem z innym zielem l:" sierpnia (Dobczyce, Radziszów, Skawina). Śmietannik - Rudbeckia laciniala L. (Compositae). Nazwa ludowa: śmietannik (Brzezowa, Dobczyce, Świątniki Górne); własności: I. świc;cq razem z innym zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Dobczyce. Świątniki Górne). 2. korzonk()\\ używa się do kąpieli dla dzieci i starszych przeciw slIchotom (Dobczyce). 3. gotują razem z innym zielem i dają pić krowie po ocieleniu, aby śmietana była gęsta i żółta, a masło z niej ładne i żółte (Brzezowa), 4. łodygi zaparzają i dają krowom po ocieleniu, a także kiedykolvv·iek. aby na mleku zbieralo si~ dużo śmietany (Dobczyce). Tatarskie ziele - Rumex sp. (Polygonaceac). Nazwa IlIdowa: tatarskie zick (Radziszów); własności: I. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszów), 2. chorym na biegunkę tak ludziom, jak i z\vierzętom. na c/.erwonkę także, suszone ziele tłuc, warzyć i pić, a wnet "zacli sit,:" (zatrzyma si\?l w Cliowieku, czy bydlęciu (Radziszów). 4 Zachowa lem język oryginalu. �185 T,varde ziele - ('ental/rea scabiosa L. (Compositae). Nazwa ludowa: twarde ziele (Skawina), własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Ska\\ illa). WiesLczyca - Solidago c.r. virgaurea L. (Compositae). Nazwa ludowa: \\ieszczyca (Zakliczyn ad Siepraw) [ołówkiem dopisano: "dziwki"]; własności: 1. ś\\i~cą razem z innym zielem 15 sierpnia (Zakliczyn ad Siepraw), 2. używają przeciw wiesLClom. to jest bolakom na twarzy u dzieci (Zakliczyn ad Siepraw). l)zi~klljt;: mgr. Maciejowi Waydzie za oznaczenie części roślin z zielnika S. Udzieli BIBLIOGRAFIA i~lk()\\ ski Ignacy ('/1\\ Ral;11 I ~·I'J-1 XIJ.' (JI!iSailie 1"I).~liil() lekarskich i przemysłowych, t. 1 Opisanie ro.~lin skrytoplcio\lTcil lekarskich i przemvslowych. Botaniki szczególnej część pierwsza. Kraków I X4'). Diuk. UJ: t. :2 Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. UO/({iliki szcególnej czę.~ć·druga. Klaków 1852, Druk. UJ: t. 3 Opisanie ro.l:lin d'l'IIlis/llill\l'l'ch lekarskich i przemysiowych. Botaniki szczególnej cr(Ść' teec/o. IIlwIIIIUjl{C11 /J\I'lllistnimve Lc/ro::ne. Bezp/atkowe i .!ednoplatkowe noc/jajnikowe a:: liII I'Odziilr( Szorstklllistnych wylącznie. Kraków 1859. Druk. UJ; 1.4 Opisanie 1'0.1:/111 d\lultsllliowvch lekarskich i przemysiowych. Botaniki szczególnej część' eZ\l·l/r/ll. IIhe/lllująca ro.\:/iny, od rodziny Szorstkolistnych w/ąc::nie. a:': do Wielo/,Il/Iko\l'veh '!'l'lącznie, Kraków 1859. Druk. UJ: t. :5 Opisanie roślin dwulistniowych lekarshlcil i Ilr::eIllYs/owych. !Jotaniki szczególnej część pią/({, obejmująca !?oślill)' Jhelllli/alklme pod/a/nikowe. Kraków 1860, Druk. UJ; t. 6 Opisanie roślin dwulistilimln'!l lekarskich i IJrzeIllYS/owych. Botaniki s::czególnej czę,I:Ćs::ósta i OSlolnia, IIhe/luu/I{C11!?o.l:liilYWieloplatkowe kolojajnikowe, Kraków 1863, Druk. UJ. k",ićk lu/anna 19X7 ('d::le!a S('ll'el'l'II (/857-1937). siaka. Wars/alVa. PWN. Ro,latiliski H)/er I ')()I w: Slownik biologów polskich, l'r::('\I'()(lnik do o::lloczonia lJOSpolilszych roślin, (Wyd. pod red. 2), Kraków. S. Fclik- Nakładem autora. I '}()() I ni I 'JO I ''>/akl I'r::l'\\'()dllih do o::l1oczonia pospolitszych ro~'lin. (Wyd. 3), z. I i 2, Kraków. Nakladćlll autora. .\10/1' holOllik tojest /atwy sposób o::naczania r().\'linpospolitych w Polsce. Kraków. Druk<irni,1 liniwersytdu .IagiclloI1skićgo. !'r::e\l'or!lIik do o::noczonia r().\'lin w l. \I {l\\'-WarS/ima KrakólV. Wydawnictwo Zaklądu \VladyslalV. KulC/.Yllski Stanislaw, Pawlowski Bogumił Pol.~ce Narodowego dziko rosnących. im. Ossolillskich. 1<):2·1 /<o.l:lillr IJolskie. 0IJisy i klucze do o::nac::ania ws::ystkich gatunków roślin naczynio\lTcli roslIl{Cl'ch II' Polsce bąd:::d::iko hądź te:: zdxic::ałych lub c::ę.kiej hodowanych dill 11::1'Ikllj/orvslrJw, IIczniów szkól wy::s=ych i średnich. rolników, leśników. li/mIllCelll';'" i illllFCIilIIilo.~ników przyrody, Lwów-Warszawa, Książnica-Atlas. 11Ilin T (; .. 1k)'l\ood V I I. d al. I 'J6~-1 ')XO nol'll r.lIl'(1l)(/eo.l. I. Cambridge 1964, The University Press; 1. 2. Cambridge 1968. rilL linivelsity PrLss: t. 3. Cambridge 1972, The University Pn:ss: ( 4, Cambridge- �186 London elV York - Melbourne 197(,. Camhl'id!!e l Jnil ersily I'res,: l .; Cambridge - London - New York .. Ne\\' Rochelle Melhourne Sydne: I')X(). Cambridge University Press: Udziela Sewcryn 1931 Ro.f/iny w wierzeniach IlIdll krakowskiego ... Lud-- l. .lO. Zemanek Alicja 1989 {listorio botaniki IV Uniwersytecie .Jagiel/rJJlskil1l.Krakll\I·. l )nill'ersyle! .I;lglelll1nskJ - Rozprawy habilitacyjne nr 164. 0 Piotr Kohler TilE HERBARIUM OF SEWERYN UDZiEl A D()CliMJ:NI/\IIO".; Ol Till --IIERBS IN THE BELIEFS OF TilE CRACOW 1'J:!\Si\!\TS" Sil!)) (Summary) Thc Herbarium of the Polish Academy of Sci.:nce (KRAr\'I) in ('raco\\, incllllks ;J small herbarium (iiI. I) ol' Seweryn Udziela (1857-1937). an ':lhnographer ;Illd naluralisl. Ihe Iillllldn ol' the Ethnographic Museum in Cracow. Th.: collection. I\'hich originall: s':rled as ;J documentan hasis of Udziela 's anicie. --'lcrbs in thc Iklicfs of the Cracow I'cas;lllls" Il{ośllll: 1\ IlilT/eni;ll"il ludu krakowskiego!. published in Llld in 193 I. includes 14) she':ls spcl·im.:ns of herh, representing 108 species have been glued on 119 of them, while thc remaining she.:ts arc emptl. All the specimcns havc becn described - the anicie. which conlains Ihl'ir ':llIJlplcle lisI. I·,ring., also some hithcrto unpublished data collected by Udziela. concerning the nan1<:S and usc of len herbs. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6a3542d8563c468008dca9e097d1c41.pdf a384c4d777f93a6704ee97a7aa1455a4 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Opracowanie bibliografii i indeksów EWA ANTYBORZEC IWONA CHMIELEWSKA Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-97-1695-0-0 Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �BIBLIOGRAFIA WYKAZ LITERATURY CYTOWANEJ I ODNOTOWANEJ PRZEZ KOLBERGA Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, przekład opracował, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59; Martini Galli Chronicon, wydanie J. W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. A.O. zob. Osipowicz A. Albertrandi J. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. Aleksiejew P. Cerkovnyj Slovar, Sankt Petersburg 1794. Ambroży Korczbok Rożek zob. Rej M. Anczyc W.L. Obrazy krakowskie (Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie), „Tygodnik Ilustrowany“ 1862, T. V, nr 137. Antoni J. zob. Rolle A.J. Baka J. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807; pierwodruk: Wilno 1766. Baliński M. Powieści ludu spisane z podań, Warszawa 1842. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. 1: Warszawa 1843. Bandtkie J.S. Dzieje narodu polskiego, T. 1, Wrocław 1833. [Bandtkie J.S.] Bezimienny z Wrocławia O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. J.S.B. Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” R. V: 1819, T. 14, s. 374, 376 i 377. Bandtkie-Stężyński J.W. Historia prawa polskiego, Warszawa 1850. �6 Bartoszewicz J. Biskupstwo płockie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. – Bona Sforcyja, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. IV: 1860, s. 20–29. – Czerniaków, „Księga Świata” 1852, cz. II, s. 7–15. – Falenty, „Księga Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. – Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok zwyczajny 1852, s. 19–24. – Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. [Bartoszewicz J.] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 502–521. Bartoszewicz J. Łazienki, ,,Księga Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. [Bartoszewicz J.] J.B. Mazowieckie Księstwa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18: Warszawa 1864, s. 220. Bartoszewicz J. Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok 1865 J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. – Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. – Skierniewice, „Księga Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. [Bartoszewicz J.] Wiadomości krajowe, „Dziennik Warszawski” R. 5: 1855, nr 184, Bechstein L. Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835–1838. Berwiński R.W. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Bezimienny z Wrocławia zob. Bandtkie J.S. Bielany, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 129 i 132. Bielowski A. Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. Bielski M. Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana, w: Zbiór pisarzów polskich, wyd. A. Gałęzowski, T. 11, Warszawa 1829; toż, wyd. J. Turowskiego, T. 1–2: Sanok 1856; pierwodruk: Kraków 1597. – Satyry, Kraków 1856; przedruk krytyczny W. Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889. Bobrowski P. Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, T. 2, Sankt–Petersburg 1863 (nota za: Estreicherem). �7 Bogusławski W. zob. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bohomolec F. Kurdesz, toż w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1954, s. 55–56. – Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca „Dziennik Wileński” 1817 T. 5, s. 562– 564. Bokiewicz L. Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872. Borderie A. de la Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 274–275, 317–319, 347–348 i 368–369. Brodziński K. O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860 s. 97–119. – Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829 s. 97–98. Budziński A. Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 1, s. 230–243. Buliński M. Historia kościoła polskiego (epoka piastowska), T. 1, Kraków 1873. Bzowski A. Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Cab. i Br. Ch[lebowski] Łomża w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. V: Warszawa 1884, s. 699–714. Cellariusz A. Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659. Chełchowski S. Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Chlebowski B. Przegląd piśmienniczy, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. – Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju, „Ateneum” (Warszawa), 1885 T. 1, s. 88–111 i 302–332. Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). Chłopicki E. Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, T. 13, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. �8 Chodakowski Dołęga zob. Czarnocki A. Chromy D. O uprawie i obrabianiu lnu „Kalendarz Astronimiczno-Gospodarskim” na rok zwyczajny 1855 J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. Ciszewski S. Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana, „Wisła” 1888, T. 2, s. 366–368. Clüver F. (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI, Amsterdam 1729. Connor B. The history of Poland in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical, T. 1–2, Londyn 1698. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, wodewil z muzyką J. Stefaniego, libretto W. Bogusławski, premiera: Warszawa 1794; zob. W. Bogusławski Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Czajewski W. Kurpie, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. 1, nr 12, s. 561–567 i T. 2, nr 13, s. 33–44. – Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. [Czarnocki A.] Dołęga Chodakowski Z. List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341. – O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, wyd. A.Z. Helecel, Kraków 1835; pierwodruk: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, T. II, nr 5, s. 3–27. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 19–38. Czelakowski F.L. Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840; pierwodruk: Slovanské národni pisně, Sv. I–III Praha 1822–1827. Czerniawski K. Charakterystyka tańców, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 293–354. – O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860. Dachnowski J.K. zob. Symfonie anielskie Dalin O. Geschichte des Reiches Schweden, Greifswald 1756. �9 Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91. Damse J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Deotyma zob. Łuszczewska J. Deszcz kilkakrotnie wznowiony, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. Dębski W. Sprostowanie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIVI, nr 355. – Źródła rzeki Orzyca, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Długosz J. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5 Kraków 1867–1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, redakcja i wstęp J. Dąbrowski, tekst łaciński ustaliła i przedmową zaopatrzyła W. Semkowicz-Strzelecka, na j. polski przełożył S. Gawęda [i inni], przekład polski przejrzał M. Plezia, T. 1–6 Warszawa 1961 – 1973; pierwodruk: Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość). Dmochowski T.S. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Dobrovski J. Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten, Prag 1806; toż Prag 1834. Dołęga Chodakowski zob. Czarnocki A. Dominik M. zob. Magnuszewski D. Dziekoński T. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” J. Ungra na rok 1860 [1859], s. 61–67. – Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. Dzierzkowski J. Król dziadów, w: tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167; pierwodruk: 1856. Dziewulski E. Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880 r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1 s. 101–109. Einchhorn K.F. Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, Th. 2: Göttingen 1835. Erben K.J. Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. 1: Praha 1842–1845. �10 Estreicher K. Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. – Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879. F. Licytacja dziewcząt, „Wisła” 1888, T. II, s. 443; pierwodruk: toż, „Wędrowiec” 1888, nr 9, s. 100–101. F.M.S. zob. Sobieszczański F.M. Fredro A.M. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Wrocław 1809, toż: Paryż 1867; pierwodruk: Kraków 1658. Gacki J. Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, T. 27, s. 366–408 i 449–497. Gall Anonim zob. Anonim tzw. Gall Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach, oryginalny tekst libretta z 1833 roku J. Nestroy Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt, tłumaczenie J. Damsego: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836; polska prapremiera: Warszawie 1835. Gawarecki W.H. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827. – Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337. – Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. – Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. – Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. – Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825. – Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823. – Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315. �11 – – – – – – – – – – – – – – – – Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844. Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830. Pisma historyczne, Warszawa 1824. Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828. Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158. Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, ,,Pamiętnik Religijno–Moralnym” 1854, T. 26, s. 1–44. Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. Wiadomość historyczna o mieście Rawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. IV, s. 81–89. Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisła między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17. Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295. Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, w: tegoż Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 211–239. Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821. �12 – Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. – Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223. – Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, s. 512–525. – Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 367–374. – Zamek w mieście Rawie, ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 39, s. 307–312. Gerson W. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek – Wyzwoliny na parobka, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 343, z ryciną autora. Giel… Frycowe przy kosie, „Kłosy” 1866, T. 2, nr 28, z rycinami F. Kostrzewskiego. Giną już po części starodawne zabobonne zwyczaje, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 215, w dziale „Wiadomości krajowe”. Gliński A.J. Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, T. 1–2, Wilno 1862. Gloger Z. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873. – Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876. – Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. – Kilka słów o podaniach z okolic Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150. – Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych, „Kronika Rodzinna” 1875, nr 16. – Kópalnocka (Sobótka), „Tygodnik Ilustrowany, 1868, T. I (seria II), nr 5, s. 59. – Obrzędy rolnicze (z drzeworytami), „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274– 287. [Gloger Z.] Pruski M. Obchody weselne, Kraków 1869. Gloger Z. Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305. – Rzeka Narew, Wędrowiec” 1881, nr 259 i 260. – Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 142–146. �13 Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846. – Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831. – Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. – Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy, „Nowy Kalendarzyk Polityczny na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482. – Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827. – Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830. – Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1, nr 6–8 i 10–11. Gospodarstwa małe (włościańskie) w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, wyd. pod red. J.T. Lubomirskiego [i innych], T. II: Warszawa 1874, s. 1108–1110. Goszcz w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. Goszczyński S. Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Grabowski A. Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 3, s. 172. Grajnert J. Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724; T. 3, s. 70–105. – Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81. Gregorowicz J.K. Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852. Grzegorz Kostrzewa zob. Wieniarski A. Haczewski J. O bursztynie, „Sylwan” 1838 T. 14, s. 191–251 i 358–428. Hahn J.G. Griechische und Albanesische Märchen, Bd. 2, Leipzig 1864. Hartknocha Ch. Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678. Hawpt L. i Smolerj J.A. Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1 i T. 2, Grymi 1841 i 1843. Haur J.K. Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693. Hej, piasku białego, ,,Kurier Warszawski” 1848, nr 18. [Hoffmanowa z Tańskich K.] Arkadia, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 5. �14 Hoffmanowa z Tańskich K. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku; bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej, wydanie nowe pod red. N. Żmichowskiej, T. 3, Warszawa 1876. – Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. Przypisany, „Rozrywki dla dzieci” 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. – Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, T. VI, nr 33, s. 121–149. I jam wianek wiła, „Kurier Codzienny” 1869, nr 135. Innocentego (Gizel) ? Sinopis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda, b.m. 1674. J.J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego do roku 1830, ,,Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4. – Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. Jabłonowski J.S. Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Jan z Wychylówki [Jurkowski J. ?] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, Pieśń VI, s. 12–14. Toż w: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Jan ze Śliwna zob. Kirkor A.H. Janicki Kacper, „Kurier Warszawski“ 1823, nr 55, w dziale „Nowości Warszawskie”. Januszowski Z. Bylica Jana Ś., Kraków 1641, zob. Twardowski K. Jarosza zob. Pruszakowa S. Jaroszewicz J. Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Athenaeum” (Wilno) 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. Jarzębski A. Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J. U. Niemcewicza Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; toż wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909. Jasieński K. Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1849, T. 16, s. 522–532. �15 Jastrzębowski L. Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Jechałem z Krakowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1. Jedno z pism cieszy swych czytelników, „Kurier Codzienny” 1869, nr 37. [Jucewicz L.A.] Ludwik z Pokiewia Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez…, Wilno 1846. Jurkowski J. Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1604; toż: opracował S. Pigoń, Kraków 1949; toż: opracowanie J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda, w: J. Jurkowski Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958. Juszczyński H.M. Dykcjonarz poetów polskich, T. 1, Kraków 1820. Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów, „Kurier Warszawski” 1821, nr 5, w dziale „Nowości Warszawskie”. K.Wł. W. zob. Wójcicki K.W. Kajsarow A. Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung, wyd. niemieckie: Getynga 1804; wyd. rosyjskie: 1807. Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830”, druk: A. Gałęzowski, s. 16–24. Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862. Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71. Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu), „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 370. Karasowski M. Muzyka ludowa, „Kalendarz Ilustrowany na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, [Warszawa 1862], s. 91–94. – Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859. Karłowicz J. Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 497–516. Karpiński F. Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84; toż w: tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. – Szczęście przy Dorydzie, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w: Dzieła F. Karpińskiego wyd. K. Turowskiego, T. 1: Kraków 1862, s. 385 (Pieśń XXX). �16 Keller [Keller] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871. Kętrzyński W. O Mazurach, Poznań 1872. – O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek, „Ateneum” (Warszawa) 1881, T. 2, s. 463–477. – Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (Lwów) R. 5: 1887, s. 520–532 i 603–616. [Kirkor A.H.] Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856. Kitowicz J. Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, wyd. z rękopisów E. Raczyńskiego, T. 1–4: Poznań 1840–1841; toż, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, BN I, nr 88. – Pamiętniki do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, cz. 1: Poznań 1840. Klocki popielcowe, „Kurier Warszawski” 1865, nr 48. Klonowic F.S. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Chełmno 1862; toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137; pierwodruk: 1595. Knapski G. Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. Kochanowski J. Kto się w opiekę, w: Psałerz Dawidów przekładania…, cz. IV, psalm 91, Kraków 1579; toż J. Kochanowski Dzieła polskie, T. 2, opracował J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205. – Na most warszawski, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Na tenże, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Proporzec albo Hołd pruski, Kraków 1587; wyd. 1: 1569 zaginione. – Pieśń świętojańska o sobótce, w: tegoż Dzieła wszystkie, T. IV: Pieśni, opracowała M.R. Mayenowa i K. Wilczewska, Wrocław 1991, s. 214–247; pierwodruk: Kraków 1586. Kocipiński A. Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], w Kijiwi i Kamińci Pod. 1862. Kolberg O. A dokoła drużbaczkowie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 331, nr 202. �17 – – – – – – – – – – – – – – Czarna kura gdacze, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111 nr 118; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 213, nr 118. Cztery lata temu będzie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 339, nr 208. Da, łotrzyk ci ja, łotrzyk w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 117, nr 126; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 223, nr 125. Da, tyś mi miluchna w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 15, nr 18; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 35, nr 18. Da, we świecie ja był, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1 nr 2, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 301 nr 178. Deszczyk pada, deszczyk rosi, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 56, nr 27. Dziękuję ci, matko, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 341, nr 210. Hej, z góry jadą, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 28; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 269, nr 153. Jedzie Jasio z wojenki, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 38; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 343, nr 211. Kieleckie cz. I i II, Kraków 1885–1886; przedruk: DWOK T. 18 i 19, Wrocław-Poznań 1963. Krakowskie cz. I i II, Kraków 1871 i 1873; przedruk: DWOK T. 5 i 6, Wrocław-Poznań 1962 i 1963. Kujawy cz. I, Warszawa 1867; przedruk: DWOK T. 3, Wrocław-Poznań 1962. Lubelskie cz. I, Kraków 1883; przedruk: Wrocław-Poznań 1962. Miała matka łysą krowę w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 45, s. 5, nr 3; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu �18 – – – – – – – – – – – – – fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 10, nr 3. Miłą cieszmy się nadzieją, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 8; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), Wrocław- Poznań 1989, nr 134. Na Bugu, na Wiśle, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46, s. 368; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 170. Oj, dudni woda, dudni w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 23, nr 26; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 55, nr 26. Ożeniłem się, to chwała Bogu, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T.1, nr 26, s. 208; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 200. Pieśni ludu polskiego, Warszawa 1857; przedruk: DWOK T. 1, Wrocław-Poznań 1961. Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 625– 639 i 1848, T. 3, s. 615–632; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 546–614. Pokucie cz. I, Kraków 1882; przedruk: DWOK T. 29, Wrocław-Poznań 1962. Polska korono, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 20; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 259, nr 147. Radomskie cz. I i II, Kraków 1887–1888; przedruk: DWOK T. 20 i 21, Wrocław-Poznań 1964. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział III.); przedruk: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), Wrocław-Poznań 1971, s. 342–388. Sandomierskie, Warszawa 1865; przedruk: DWOK T. 2, Wrocław-Poznań 1962. W. Ks. Poznańskie cz. I–V i VII, Kraków 1875–1880 i 1882; przedruk: DWOK T. 9–13 i T. 15, Wrocław-Poznań 1963 i 1962. Wedle Lublina, Lublina w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 16, nr 19; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opra- �19 cowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 37, nr 19. – Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), Wrocław-Poznań 1969, s. 1–150. – Z tamtej strony Łukowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 345, nr 213. Kolberg W. Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem). ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427; pierwodruk w: tegoż Kilka badań starożytności warszawskich, Warszawa 1870, s. 1–12. Kolędy, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 51. Kołłątaj H. Rozbiór krytyczny zasad historii, z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, T. 3, Kraków 1842. [Komoniecki A.] Dziejopis żywiecki do druku podany, wyd. J. Radwańskiego z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866. Konopka J. Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż, wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974. Koralewicz A. Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722. Korespondencja, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 296. Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. Korespondencja z okolic Łowicza, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 258. Korespondencja z powiatu rawskiego, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1858, nr 230. [Korołyński W.] W. K. Węgrów, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27: 1867, s. 783–785. Kosiński A. Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, T. 2, Wilno 1851. Kościoły na Pradze, „Pamiętnik Religijno–Moralny” 1854, T. 26, s. 225–237. Kościół farny w Mławie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 303, z ryciną. Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �20 Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru p. t. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. Kościół św. Aleksandra w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 44. Kozłowski F. Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. Kozłowski K. Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858; toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. – Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867– 1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869. Krasicki I. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego, Warszawa 1782; toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954. – Pieśń… z tejże okazji, „Dziennik Wileński” 1817, T. 5, s. 564–565. Kraszewski J.I. Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, „Tygodnik Ilustrowany 1881, T. XI (seria III), nr 263–287; toż: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. – Budnik. Obrazek przez…, Warszawa 1847; toż, wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. – Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach, Wilno 1858. – Pamiątki historyczne Łowicza wg W. H. Gawareckiego, ,,Athenaeum” (Wilno) 1845, T. 2, s. 38–47. – Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336. Kromer M. Kronika polska… biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, dotąd w trzech językach mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego, wydanie K.J. Turowskiego: Sanok 1857 (na podstawie wydania: Kraków 1611); pierwodruk: De orgine et rebus gestis Polonorum libri XXX, Basilea 1555. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski), wyd. A. Bielowski, T. 2: Lwów 1872, s. 454–598. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę, z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836. �21 Krupiński F. Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547. Krzywicki L. Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249. Krzyżanowski W. Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877. Księga ziemi czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879. Kurek wielkanocny, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, T. I (seria IV), nr 12, z ryciną Masłowskiego. Kurier Lubelski pisze, „Czas” 1872, nr 98, w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”. Kurp w: Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808 roku, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190. Kurp zob. Zagrzejewski A. Kurpie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 20. Kurpiński K. O pieśniach w ogólności, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 11. Lach Szyrma K. Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820– 1824, T. 1, Warszawa 1828. Lach z Lachów zob. Zienkowicz L.J. Lekarz Korespondencja Głosu Łomżyńskiego, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. Lelewel J. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853. – Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808. – Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826. Linde S.B. Słownik języka polskiego, wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854, s. 382; pierwodruk: Warszawa 1807. Lipiński J. J. Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842. Lipiński K. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, zob. [Zaleski W.] Wacław z Oleska. Lipiński T. Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 548–559. – Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. – Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. Lipiński T. zob. też Baliński M. i Lipiński T. �22 Liske F.K. Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Liszt F. F. Chopin, Paris 1852; przekład polski M. Traczewska: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. Lubomirski J.T. Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. [Lubomirski J.T.] L. Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez… , Kraków 1868, Ludwik z Pokiewia zob. Jucewicz L.A. Łasicki J. Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, przekład polski A. Rogalskiego, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314; pierwodruk: Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum, Basilea 1615. Łazienki, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 43. Łebiński W. O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” (Warszawa) 1885, T. 2, s. 243–271. [Łuszczewska J.] Deotyma Krzyż i wojak, w: tejże Improwizacje i poezje, T. 2, Warszawa 1858. – Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 328,`s. 9–11. M. Kościół pierwotnie jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. M.O. i K.F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. Maciejowski W.A. Mazurowie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 9, s. 67–69. – Legendy i pieśni ludu polskiego, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 434– 447. – Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851. – Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, T. 1–2: Petersburg–Warszawa 1842. – Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850. �23 – Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, „Tygodnik Literacki” 1840, T. 3, nr 30. [Magnuszewski D.] Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399. Malczewski A. Maria, Warszawa 1825. Marcin z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Martin K. Budownictwo wiejskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 189–256. Masovien w: Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften Bd. XIX, Leipzig 1739. Matuszewski W. Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami, ,,Biblioteka Warszawska” 1853, T. 2, s. 576–577. Mazury, ,Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18, s. 139. Mazury, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1874, s. 394. Miaskowski K. Mięspoust polski, w: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 295; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. – Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 338–339, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 290–291; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. Mickiewicz A. Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Paryż 1834; toż: wstęp S. Pigoń, Wrocław 1994. – Panicz i dziewczyna w: tegoż, Dzieła, Wydanie Narodowe T. 1: oprac. W. Borowy i L. Płoszowski, Warszawa 1948, s. 115–118.] – Powrót taty, w: Ballady i romanse, Wilno 1822. Milewski K. Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848. Mioduszewski M. M. Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853. – Dodatek do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1842. – Dodatek II i III do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1853. �24 – – Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838. Monumenta medii aevi diplomatica ius terrestre polonicum illustrantia, opracował F.K. Piekosiński [i inni], T. 2: Kraków 1874. Moraczewski J. Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, Poznań 1843. [Moraczewski J.] J.M. Kogutek, w: J. Moraczewski [i inni] Starożytności polskie, Poznań 1842, T. 1, s. 444. Mosbach A. Bolesław Chrobry, Poznań 1871. Muczkowski J. Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki“ 1844, nr 12, s. 355. Na łąkach wsi Wilkanowa, „Kurier Codzienny” 1871, nr 129. Na wczorajszej wiankowej przechadzce, „Kurier Warszawski”, 1834, nr 166. Narbutt T. Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego. ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46. Naruszewicz A. Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780– 1796, T. 1 wyd. I pośmiertnie: Warszawa 1824; toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1–6: Kraków 1859– 1860. Nestroy J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Nie próżno to, „Kurier Warszawski” 1849, nr 311. Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210. Niemcewicz J.U. Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, Warszawa 1822; toż, wyd. nowe J.N. Bobrowicza, T. 2: Warszawa 1822. Niesiecki K. Herbarza polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1–10, Lipsk 1839–1845. Nil Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21. �25 Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 185–190. Nowalski S. Wigry, „Kalendarz Ludowy Redakcji Zorzy na rok 1871” [Warszawa 1870], s. 55–61. Nowości warszawskie, „Kurier Warszawski” 1822, nr 272. O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255. O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza), ,,Przyjaciel Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328. Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. Oczykowski R. Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1883. Od wczoraj woda na Wiśle, „Kurier Codzienny” 1871, nr 94. Odyniec A.E. Panicz i dziewczyna w: tegoż, Poezje, Wilno 1859, T. 2, s. 295–300. Okolski Sz. Orbis Polonus splendoribus coeli, T. 2 Kraków 1643. Olszowski W. Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku, „Gazeta Rolnicza” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Onegdaj, w pierwsze święto Wielkiejnocy, „Kurier Warszawski” 1865, nr 87. Onegdajsza maskarada „Korespondent” 1835 roku, nr 32 i 39. Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1103–1105. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1105–1107. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1046. Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 963. Oraczewski F. Pieśń, „Pamiętnik Warszawski” 1818, T. 12, nr 4, s. 222–225. Orzelski Ś. Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic…, �26 przełożył, przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, T. 3: Petersburg i Mohilew 1856. Orzeszkowa E. Nad Niemnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1887, T. IX (seria IV), nr 209–234 i T. X (seria IV), nr 235–261 (w odcinkach); toż: Warszawa 1888. Osiecki J. Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3. – Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. [Osipowicz A.] A. O. Korespondencja. Z guberni augustowskiej, „Gazeta Polska” 1865, nr 65. – Podanie o Warze, „Athenaeum” (Wilno) R. 11: 1851, T. 2, s. 251–268. Osipowicz A. Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 276. – Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. – Z Suwałk do Augustowa, „Tygodnik Ilustrowanym” 1863, T. VII, nr 177–180. Ostrzykowski B. Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–648. Ozie K. Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 186–237. P. Korespondencja z okolic Ciechanowa, „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III) nr 299, w dziale „Kronika Tygodniowa”. Palacky F. Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, wyd. niemieckie (Geschichte von Böhmen): Praga 1836; wyd. czeskie: Praga 1848. Panicz i dziewczyna zob. Mickiewicz A., Odyniec A.E. Panu B. „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237, w dziale „Korespondencja od Redakcji”. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. J.K. Turowski, Kraków 1858. Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871,T. XII, nr 306, s. 295–297, z rycinami. Pasek J. Ch. Pamiętniki… z czasów panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. �27 Pauli Ż. Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie J. Krzyżanowski, Wrocław 1973. Philo vom Walde zob. Reinelt J. Piasecki J. Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. Pieśni i tańce zabawam uczciwym gwoli z 1614 roku, toż w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI– XVIII wieku”, s. 5–32. Piosenka Kurpiów, „Rocznik Leśniczy” R.2: Warszawa 1862, s. 319–320. Plater S. Jeografia wschodniej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825. Pleban S. Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 189–205. Podlasiak (A. P… łowicz) Podlasie ruskie, „Gazeta Warszawska” 1854, nr 242–246, 248–251, 253 i 255. Pol W. Obrazy z życia i natury, seria II, T. 2, Kraków 1871. Polen. Die Osterfeier in Warschau, „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846, nr 72, s. 289–290. [Połujański A.] Korespondencja Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168. Połujański A. Odpowiedź na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczoną , „Gazeta Codzienna” 1859, nr 281. – Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. Pomnik Zygmunta III w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 39, s. 308–310. Pora tarcia się ryb wiosną, „Kurier Warszawski” 1865, nr 93. Pruski M. zob. Gloger Z. Pruszakowa z Żochowskich S. Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 70 i 313; toż: Warszawa 1855. [Pruszakowa z Żochowskich S.] Jarosza Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 366–381. Pruszakowa z Żochowskich S. Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440; toż: Warszawa 1855. �28 – Szopka, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35. Przemysł płócienniczy w Polsce, „Gazeta Polska” 1865, nr 8. Przezdziecki A. O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160. – Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 102–103, w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. Przyborowski J. Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 39–96. – Wycieczki archeologiczne nad Świder, „Wiadomości Archeologiczne” 1874, T. 2, s. 25–53. Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy, „Gazeta Warszawska” 1860, nr 137. R. zob. Wójcicki K.W. Radoszkowski A.B. Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią, „Muzeum Domowe” 1836, nr 25, s. 194–196. – Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8, s. 62–64 i nr 9, s. 67–69. – Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik przyjemnych wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Rasiński N. Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2, nr 32, 34, 37, 41–44. [Reinelt J.] Philo vom Walde Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883. [Rej M.] Ambroży Korczbok Rożek Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem…, Kraków 1543; zob. toż, opracował K. Górski i W. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, Wrocław 1953. Rej M. Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim, Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, T. 4, opracował K. Górki i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1965. – Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558; wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa �29 1881–1888; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, oprac. W. Kuraszkiewicz, red, J. Krzyżanowski, T. 7, Wrocław 1971. Rej M. Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568; zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84. Rewoliński T. Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887. Rogawski K. Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43. [Rolle A.J.] Antoni J. Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367. Romanowski J.N. Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. – Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31. Rozmaitości „Kurier Warszawski” 1827, nr 104. Rusiecki K.R. Małe tajemnice Warszawy, Warszawa 1844. Rysiński Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, Lubcz 1618. Rzeczniowski L. Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861. – Łomża w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 613–622. – Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1861, T. 8, s. 255–271. Rzucić kwiatek, „Kurier Codzienny” 1871, nr 138. Sarnicki A. Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585. Schultz T. Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333. Seweryn z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Siarczyński F. Obraz wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828. Siarkowski W. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61; 1880, T. 4, s. 83–184. Siemieński L. Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845. �30 Sikorski J. Jasełka, ,,Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” R. 1: 1862, nr 2–15. Sikrański A. Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. Skarga P. Żywoty świętych pańskich narodu polskiego, Sanok 1855; pierwodruk: Kraków 1579. Skimborowicz H. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła), „Wisła”1887, T. 1, s. 317– –320. Smoleński M. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, Lwów 1869. – Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Sobieszczański F. M. Drobin w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1861, s. 407–408. – Instytut oftalmiczny w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 282, s. 60–62, z ryciną. – Kaplica Loretańska na Pradze, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. – Kleczków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 14, Warszawa 1863, s. 757–758. – Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. – Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryciną Żabińskiego. – Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90; nr 286, s. 103–104, z ryciną Kozarskiego. – Krasne w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszwa 1864, s. 4–7. – Liw w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 222. – Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 381. – Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego. – Ogród Botaniczny w Warszawie, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; nr 97, s. 223–227, z rycinami W. Gersona. – Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta, ,,Biblioteka Warszawska” 1872, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23. �31 – – Pałac w Patrykozach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 377. Pułtusk w: Encyklopedia powszecha S. Orgelbranda, T. 21, Warszawa 1865, s. 781–784. – Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, z ryciną Polkowskiego. – Sfragistyka polska w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 360–367. – Siedlce w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 401. – Sieluń w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 418–419. – Sierpc w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. – Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek?, „Kalendarz Rodzinny na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51–52. [Sobieszczański F.M. ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51. [Sobieszczański F.M] F.M.S. Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 26, Warszawa 1867, s. 416–507. – Sobieszczański F.M. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, T. 1, Warszawa 1847. – Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy na rok 1861” J. Ungra, Warszawa [1860] s. 55–62. – Wizna w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27, Warszawa 1867, s. 326– 328. – Wyszków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 28, Warszawa 1868, s. 96–98. – Z biegiem Wilii, od Werek do Zakretu, ,,Wędrowiec” 1880, nr 189, s. 102. – Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, z ryciną Kozerskiego. – Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, z ryciną Kozarskiego. Sobutka. Duma narodowa, „Pszczółka Krakowska”, 1820, T. 3, nr 53. Sowiński W. A. Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe, Paryż 1830. �32 Stanisław August, „Kurier Warszawski” 1828, nr 238. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863. Starowolski Sz. Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632. – Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632; zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976. [Starowolski Sz.] Rozmowa żołnierza z plebanem o stacyą, teraz nowo przedrukowana (razem z Prywat Polską kieruje), Kraków 1624; toż O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), w: Historia literatury polskiej, wyd. M. Wiszniewski, T. 7: Kraków 1845, s. 161–162. Starożytności Warszawskie (od T. 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo–zeszytowe, red A. Wejnert, T. 1–6, Warszawa 1848–1858. Staszic S. Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7, Warszawa 1819. Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J. W. Bandtkie-Stężyński, Warszawa 1831, s. 365–472. Stępowski W. Z Podlasia, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. Stryjkowski M. Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. nowe M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846. Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, z przedmową J. Żabczyca, Kraków 1630 i 1642 oraz toż przedmową Jana Karola Dachnowskiego, Kraków 1631; zob. Symfonie anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”) i Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego, wyd. A. Brodnickiego, Kraków 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”). Synoradzki M. Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii, „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Sz. Bielany, „Dziennik Warszawski“ R. 1: 1851, nr 68–70. Szafarzyk P.J. Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H. N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski w zeszytach: 1836–1837). Szajnocha K. Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858. �33 Szczygielski S. Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Szelewski A. Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno- Moralny“ 1851, T. 20, s. 1–31, 93–125 i 191–216. Szeliga W. Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 197 i 198. Szulc D. O znaczeniu Prus dawnych, Warszawa 1846. Szymanowski W. Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 20, s. 234–236. – Szopka, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116. Świeżawski E. Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi”, „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 3, s. 454–462. [Świeżawski E.] E.S. Mazowsze w: Słownik geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205. Święcicki J. Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634; zob. Topograficzny opis Mazowsza, z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2) s. 82–123. Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13. Tereschenko A. Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848. Thietmar Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); toż: J.A. Wagner Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon, Norymberga 1807. Twardowski K. Bylica Świętojańska, Lwów 1630; zob. Januszowski Z. Tykiel B. Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174. Tyrawski J. Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, „Gazeta Warszawska” 1867, nr 68–69. �34 Udziela S. Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156. Ulanowska S. Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. – Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. – Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” 1884, nr 170–175. Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530. Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 112–114. Vossberg F.A. Siegel der Stadt Warschau, „Zeitschrift für Münz-, SiegelUnd Wappenkunde” (wyd. B. Koehnego) 1843, s. 382–385 i tabl. XII. W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą, „Kurier Codzienny” 1871, nr 123. W pobliskich Dzierżenina dobrach, „Kurier Codzienny” 1871, nr 139, s. 4. W.G. Konstrukcja budowli wiejskich, Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1107–1108. W.K. zob. Korołyński W. Wacław D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476. Wacława z Oleska zob. Zaleski W. Waga A. Królikarnia z podania ustnego, ,,Biblioteka Warszawska” 1852, T. 1, s. 510–523. – O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207. – O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144. Warszawa w: Encyklopedia ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej, nakładem J. Ungra, T. 12, Warszawa 1877, s. 109. [Wawrowski F. ?] Piosnki ludu wielkopolskiego, „Przyjaciel Ludu”, R. 13: 1846 T. 1 nr 25 s. 200. �35 Wczoraj jako w środę popielcową, „Kurier Codzienny” 1869, nr 32. Wejnert A. Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 567. – zob. Starożytności Warszawskie Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503. Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207– –211 i nr 213–215. Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych, „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 371–378. Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3: Warszawa 1813. Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855; toż: Warszawa 1886. Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. Wianki, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 164. Wianki, „Gazeta Polska” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, [Warszawa 1859], s. 61–67. Wieczór nader pogodny, „Kurier Warszawski” 1837, nr 164. Wielki Tydzień, „Gazeta Polska“ 1865, nr 83. Wielki Tydzień, „Pamiętnik Religijno-Moralny“ 1847, T. 12, s. 330. Wieniarski A. Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187. [Wieniarski A.] Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250. Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 364–368. Większa połowa panien na wydaniu, „Kurier Warszawski” 1843, nr 163. Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, nakładem S. Orgelbranda i Synów, Warszawa 1877. �36 Wiszniewski M. Historia literatury polskiej, T. I, Warszawa 1840. Wiślicki A. Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 293, z ryciną Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. Włościanie wilanowscy, „Gazeta Warszawska” 1871, nr 164. Wojciechowski T. Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, T. 1, Kraków 1873. [Wojewódzki J.] J.W. Korespondencja… . Sejny „Gazeta Warszawska” 1857 nr 205 i 206. – Korespondencja…. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 i 52. Wolski L. Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84. – Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 2, s. 221–280. Worbs J.G. Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86. Wójcicki K.W. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1–3, Warszawa 1855–1858. [Wójcicki K.W.] K. Wł. W. Cygani w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 6, Warszawa 1861, s. 35–47. – Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 248. Wójcicki K. W. Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. – Kurpie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502. – Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856. [Wójcicki K. W.] R. Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. Wójcicki K.W. Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27. – Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. – Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowackich, Warszawa 1836, T. 1 i 2; toż wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Warszawa 1976. – Procesya Bożego Ciała, „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, z ryciną. – Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, T. 4, Warszawa 1854 („ Biblioteka starożytnych pisarzy polskich”). �37 – Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, „Album literackie” 1848, T. 1, s. 201–213 i s. 351–364 – Przysłowia narodowe z wyjaśnieniem źrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy starożytności i wspomnienia ojczyste, T. 2, Warszawa 1830. – Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877. – Stare gawędy i obrazy, T. 2 i 3, Warszawa 1840. – Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46. – Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875. – Wielki Czwartek, „Tygodnik Ilustrowany“ 1860, T. 1, nr 28. [Wójcicki K.W.] R. Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. Wójcicki K. W. Zarysy domowe, T. 3, Warszawa 1842. – Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia, Kraków 1875. Wybrzeża, okna i balkony domów nadwiślańskich, „Kurier Warszawski” 1840, nr 164. Wyjrzyj tylko ze zmierzchem na ulicę, „Kurier Warszawski“ 1848, nr 18. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J. U. Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & Sur-Intendante de sa conduitte, Paris 647. Wyrwicz K. Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (wydanie nast. 1773). Z literatury, „Kurier Warszawski” R. 70: 1890, nr 121, s. 3. Z Mławskiego, „Czas” 1872, nr 17, w dziale Korespondencja „Czasu” (w części Królestwo Polskie). Z Paryża, „Gazecie Polska” 1888, nr 156, s. 1–2. Z pośród konsensowych impressarjów szopek, „Kurier Warszawski” 1869, nr 17. Z Wierzbicka, „Gazeta Polska” 1887, nr 245. �38 [Zagrzejewski A.] Kurp Bursztyn w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 310–316. Zakrzewski A. Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156. Zaleski A. Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260. Zaleski W. [Wacław z Oleska] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez K. Lipińskiego, Lwów 1833. Załuski A. Ch. Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701. Zamarski R. zob. Zmorski R. Zamek czerski w r. 1820, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. V, nr 231, w dziale „Rozmaitości”. Zbiór siana w okolicach Warszawy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 307, s. 307, z ryciną. Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, 1731–1754. Zejszner L. Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421. Zielone Świątki, „Kłosy” 1875, T. XX, nr 516. Zienkiewicz R. O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. Zienkowicz L. Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). [Zienkowicz L.] Lach z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 79–82. Złodziej leśny, „Biesiada literacka” 1886, T. XXII, nr 43, z ryciną. [Zmorski R.] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, Wrocław 1852. Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 21. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, s. 62–114. Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 44–77. �39 Żabczyc J. zob. Symfonie anielskie Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180. Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego, „Kalendarz czyli Rocznik na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, [Warszawa 1853], s. 83–86. W. Żukowski Świetlana w: Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. ��INDEKS GEOGRAFICZNY1 Abrahama Góra, wzgórze 27 – 24 Adamowice, pow. Błonie 24 – 266, 271, 80/II – 55, 62 Adamów, pow. Łuków 26 – VII, 15, 337, 80/II – 212 Akwizgran, Niemcy 27 – 10 Aleksandria, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Aleksandrów, pow. Grójec 24 – 204, 217 Aleksandrów, zespół pałacowo-parkowy pow. Siedlce 26 – 9 Aleksota, pow. Mariampol 42 – 197 Alpy, góry 26 – 77 Altana Czarnieckiego, wyspa 28 – 329 Amełus zob. Emaus Andrzejów, Andrzejewo, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 277, 281, 322, 349, 42 – 28, 65, 122, 80/II – 367, 386 Angerburg zob. Węgobork Anglia 24 – 328, 331, 332, 336, 337, 27 – 395, 28 – 342, 351, 363, 42 – 778, 80/II – 457 Antakalnis, dziś dzielnica Wilna, Litwa 41 – 291 Antokole2 41 – 290, 291 Antonia, Antonia Puszczańska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 57, 42 – 639 Antonie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Antoniego Św. Góra, wzgórze 27 – 6 Arciechów, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 345, 27 – 310 Arciszewo, pow. Płock 27 – 14, 344 Arkadya, Arkadia, niegdyś Łupia, pow. Łowicz 24 – 4, 30, 31, 42 – 753, 761, 80/II – 15, 80/III – 13 augustowska gubernia 27 – 66, 79, 97, 146, 149, 223, 389, 28 – 4, 7, 8, 13, 23, 27, 33, 39, 50, 55, 61, 113, 123, 208, 230, 335, 337, 339, 41 – IX, X, 42 – 3, 202, 207, 344, 755, 767, 771, 772, 774, 778, 80/I – XXXIX, LXX, LXXII, 80/II – 325, 335, 337, 338, 341, 346, 356, 396, 400, 401, 402, 403, 404, 407, 410, 412, 417, 422, 455, 80/III – 7, 26, 27, 33 augustowska ziemia 42 – 594 Augustowski Kanał 27 – 13, 33, 42 – 198, 763, 80/I – XXX, augustowski obwód 28 – 9, 14, 24 augustowski powiat 28 – 9, 18, 23, 44, 41 – XXXI, 42 – 187, 189, 204 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 24-28 i 80/I-80/III Dzieł Kolberga. Włączono tu także nazwy występujące w tomach 41 i 42, uwzględnione w indeksie zamieszczonym w tomie 42, w którym jednak przynależność administracyjną podano za podziałami obowiązującymi w okresie wydania tych woluminów, tj. w końcu lat 60. XX wieku. Obecnie poprawne brzmienie nazw i przynależność administracyjną miejscowości podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I-XV Warszawa 1880-1902. 2 Miejscowość wymieniona w pieśni, nie wiadomo czy chodzi o dzielnicę Wilna czy np. wieś w pow. trockim. �42 Augustowskie 24 – 322, 28 – 13, 41 – XV, XVII, XIX, XX, XXVIII, XXIX, XXXI, XXXIV, LII–LVII, LIX, LXI, LXIII–LXVII, 42 – 185–187, 190, 192, 196, 198, 203, ryc. po s. 208, 226, 286, 291, 313, 315, 318, 326, 332–335, 338, 355, 357, 367, 395, 408, 450, 468, 594, 600, 602, 610, 614, 80/I – VIII, XIII, XV, XX, XXVIII, XLV, XLVI, XLVII, XLVIII, XLIX, L, LX, LXIV, 80/II – 403 Augustowskie Jezioro = Sajno? 42 – 193 Augustowskie Pojezierze 42 – 793 augustowskie województwo 28 – 13, 80/I – XIII Augustów 27 – 384, 28 – VIII, 7, 13, 25, 26, 34, 35, 39, 44, 49, 53-55, 57, 65, 83, 90, 91, 100, 209, 218, 220, 221, 236, 238, 239, 243, 245, 250–252, 254, 255, 260, 261, 265, 269–271, 273, 274, 276, 277, 279, 283, 284, 287, 288, 291, 292, 295, 299, 300, 303-306, 312, 314, 318, 321, 41 – X, XI, XV, XIX, XXV, XXVIII, XXX, XLVIII, 263, 42 – 208, 211, 215–218, 220, 227, 229, 232, 236, 237, 241, 242, 247–250, 257, 263, 265, 266, 269, 276, 280, 282, 283, 288, ryc. po s. 288, ryc. przed s. 289, 292–302, 304, 305, 307, 309, 324, 413, 552, 574, 627, 648, 649, 651, 652, 762, 771, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLVIII, LI, LXI, LXIV, LXX, 69, 83, 109, 200, 80/II – 403, 412, 421, 423, 428, 430, 431, 433, 438, 439, 441, 444, 451, 453, 80/III – 26 Austria 27 – 55, 390, 28 – 330 austriacki zabór – 80/I – XII Baba, pow. Kolno 42 – 637 Babice, pow.Warszawa 24 – 221, 224, 25 – 30, 81, 99, 102, 104, 111, 122, 245, 41 – XVI, 187, 188, 204, 228, 260, 80/II – 46, 75, 85, 117, 118, 125, 193 Babin = Babino, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 330–332 Bacze Mokre, pow. Łomża 28 – 5 Bacze Suche, pow. Łomża 28 – 5 Baczki, pow. Węgrów 26 – 363 Bagna, zarośla 42 – 645 Bakałarzewo, Bakalerzewo, błędnie Baskałarzewo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 33, 39, 256 Balin, pow. Rypin 41 – 18 Balinka, pow. Augustów 42 – 189 Bałtyk, Bałtyckie Morze 27 – 134, 28 – 342, 42 – 388 Banat 28 – 357 Bandysie, Bandosie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 640 Barcice, pow. Grójec 24 – 27 Barcząca, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 41 – 413, 414, 80/II – 211 Bargłowo = Bargłów, pow. Augustów 28 – 237, 300 Barmen (dziś dzielnica Wuppertalu), Niemcy 42 – 589 Baskałarzewo zob. Bakałarzewo Bawaria 24 – 340, 341, 27 – 79 Bazylea 80/II – 415 Bączki, pow. Kolno 27 – 59, 98, 241, 41 – XIX, XXXV, 42 – 131, 637 Bądków, Bątków, pow. Grójec 24 – 25 Belgia 24 – 162 Belsk, pow. Grójec 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Bełchów, pow. Łowicz 25 – 232 bełska ziemia 24 – 3, 304 bełskie województwo 28 – 140 Bereza, pow. Prużana? 24 – 342 Berezyna, dopływ Niemna 28 – 159 �43 Berezyna, dopływ Dniepru 80/I – XXIX Besznica1, karczma 41 – 9 Betlejem, Betleem, starożytna Palestyna 24 – 88, 99, 100, 102, 106, 26 – 58–61, 27 – 111–118, 120, 122, 28 – 65, 67, 72, 80/I – 7 nlb., 8 Będków, Bentków, pow. Brzeziny 24 – 33, 41 – LXIII, 171 Bialiki, pow. Szczuczyn 27 – VII bialska ziemia 28 – VII bialski obwód 42 – 209 bialski powiat 41 – XXXII, 42 – 788, 80/I – LVII, LXXVI Biała, dopływ Orlanki 28 – 10, 11, 356 Biała = Białe, pow. Gostynin 41 – 326, 408 Biała Góra = Białogórne?, pow. Skierniewice 25 – 214 Biała Hańcza, dopływ Niemna 28 – 14 Biała Podlaska, Biała 26 – 38, 209, 42 – 786, 80/I – LXXVI Biała Puszcza, puszcza 27 – IX, 28 – 5, 42 – 786, 789, 797, 789, 795 Biała Rawska, Biała pow. Rawa 24 – 4, 31, 121, 168, 208, 25 – 1, 8, 23, 45, 92, 119, 134, 138, 142, 143, 148, 160, 213–217, 221, 252, 41 – XVI Biała Ruś zob. Białoruś Biała Wieś, Białawieś, pow. Skierniewice 25 – 141, 214, 41 – 306, 364, 80/II – 131, 166, 170 Biała Woda, pow. Suwałki 28 – 16, 38, 42 – ryc. po s. 208, 80/II – 401 Białaszewo, Białoszewo, pow. Szczuczyn 28 – 23, 237 Białe, jezioro 28 – 13 1 Białebłoto = Białe Błota, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26, 45, 80/I – 3nlb. Białebłoto, Białoglina, łąka 42 – 645 Białka, dopływ Rawki 24 – 31 Białkowo, pow. Rypin 27 – 34 Białobiel, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Białobrzegi, pow. Augustów 28 – 13 Białobrzegi, pow. Radom 25 – 250, 80/II – 88, 112 Białoglina zob. Białebłoto Białogórne, pow. Skierniewice (zob. też Biała.Góra) 24 – 270, 25 – 143, 153, 213, 214, 252, 41 – 300, 306, 310, 325, 326, 333, 335, 338, 339, 341, 344, 352, 355, 356, 364, 382, 383, 386, 393, 401, 80/II – 56, 131, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 183, 198 Białołęka, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 54, 243, 363, 364 Białorogi, las 28 – 16 Białoruś, Biała Ruś 24 – 316, 25 – 30, 28 – 133, 235, 347, 357, 359, 41 – XXVI, XXX, 80/I – XXXVI białostocki obwód, białostocka obłost 28 – 11, 41, 85, 344–346 białostocki okręg 42 – 198 białostocki powiat 28 – 40, 329, 344 Białostockie, Białostocczyzna 28 – 11, 132, 133, 136, 141, 142, 165, 172, 41 – XVII, 80/I – XV białostockie starostwo 28 – 369 białostockie województwo 42 – 205, 788 Białoszewo zob. Białaszewo Białowierzyn, błędnie Białowiczyn, pow. Lipno 41 – 10 Białowieska Puszcza, puszcza 27 – 384, 28 – 10, 133, 138, 139, 143, 163, 169, 176, 182, 355, 356, 359, Chodzi o karczmę w osadzie Beśnica w pow. brodnickim �44 41 – XVI, 42 – 187, 198–201, 205, 208, 762, 773 Białowieża, Biała Wieża, pow. Prużana 28 – 10, 61, 42 – 198–201, 754, 755, 795 Białusny Lasek, bór 27 – 29 Biełuszny Lasek = Białusny Lasek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Białystok 28 – 11, 25, 27, 37, 38, 54, 127, 138, 151, 154, 160, 274, 311, 330, 348, 355, 356, 42 – 221, ryc. przed s. 241, 258, 268, 284, 80/I – VIII, X, XVII, XVIII, LXIV, LXXII, 80/II – 438 Biebrza, Bobra, Bóbr, dopływ Narwi 27 – 67, 203, 28 – 3, 5, 6, 8, 12–14, 23, 25, 61, 75, 329, 330, 42 – 1, 197, 788 biebrzański departament 28 – 7 biebrzański powiat 28 – 85 Bielany, pow. Kraków 24 – 20, 161 Bielany, dawniej Polkowa Góra, Pol­ ków, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 20, 46, 157, 159–161, 26 – 5, 364, 41 – 153, 42 – 322, 754, 776, 778, 779, 80/I – 12, 80/II – 11, 36, 80/III –31 Bielański Las, las 24 – 160 Bielawa, Bielawy, pow. Warszawa 25 – 65, 144, 41 – 241 Bielawy, pow. Łowicz 24 – 33, 25 – 8, 9 Bielawy, pow. Mława 27 – 44 Bieliny? 26 – 8 Bieliny, Bielino, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bielsk? 26 – 8 Bielsk, dziś Bielsk Podlaski 26 – 350, 27 – 71, 28 – X, 10, 54, 74, 76, 85, 88, 89, 138, 151, 154, 330, 331, 345, 348, 349, 356, 357, 359, 41 – X, XXV, XXVIII, XXX, 42 – 281, 331, 760, 80/I – X, XXXV, XXXIX, LXX, LXXII, LXXVI, 80/II – 407, 408 Bielsk, Bielsko, pow. Płock 24 – 3, 27 –13, 42 – 136, 80/III – 12, 25 bielska ziemia 28 – VII, 6, 9, 10, 13, 24, 25, 127, 128, 135, 142, 143, 146, 150, 153, 155, 157, 163, 165, 170, 174, 176, 177, 179, 182, 358, 41 – XXI, XXII, 42 – 760, 80/II – 399 bielski powiat, bielsko-podlaski powiat, błędnie bialski powiat 27 ­– 3, 28 – 8, 24, 40, 344, 345, 41 – XVI, XLI, 42 – 415, 789, 80/I – LVII, LIX, 80/II – 409, 80/III – 12 Bielskie 28 – VII, 8, 41 – XVI, XLI, 42 – 789, 80/I – XV Bielsko Woywodschaft zob. podlaskie województwo Biełuszny Lasek zob. Białusny Lasek Bieżuń, pow. Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 295, 308, 41 – 105, 80/II – 332, 80/III – 32 Biłgoraj 80/II – 11, 80/III – 20 Binougi = Binduga, pow. Konstantynów 42 – 642 Biskupice, pow. Płock 28 – 6 Biskupin, pow. Lipno 41 – 10 Blichowo, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 154, 159, 161, 167, 168, 278, 284, 297, 340, 41 – XVIII, XXVIII, LI–LXIII, 42 – ryc. przed s. 193, 478, 507, 533, 559, 80/I – XXXII, 80/II – 339 Blizny = Blizne, pow. Warszawa 25 – 158 Błonie 24 – 4, 7, 27, 145, 205, 238, 25 – 14, 31, 88, 92, 102, 116, 118, 152, 155, 186–188, 191, 193, 197, 198, 41 – XVI, 42 – 337, 759, 80/I – 20, 183, 80/II – 14, 45, 47–49, 59, 109 błoński powiat 80/I – XXIII, Bobino (Wielkie i Grzybki), pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 245 �45 Bobra zob. Biebrza Bobrownicka Puszcza, puszcza 41 –5 Bobrowniki, pow. Lipno 27 – 6, 41 – LI, LIII, LIV, LXII, 5, 7, 9, 35, 68, 95, 127, 80/II – 212 Bobrowniki, pow. Puławy 26 – 15 Bocznie, ostęp 28 – 15 Boćki, pow. Bielsk 28 – 10, 344, 345, 356 Bodzanów, pow. Płock 24 – 4, 27 – X, 14, 93, 124, 170, 250, 253, 256–258, 263, 265, 272, 290, 295, 297, 299, 300, 302, 306, 309, 318, 322, 326, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 42 – 25, 33, 74, 93, 94, 98, 101, 107, 112, 114, 118, 134, 138, 142, 149, 151–154, 161, 163–165, 172, 173, 80/II – 384 Bogate, pow. Przasnysz 27 – 264, 303, 323, 348, 42 – 6, 80/I – 136 Boglewice, pow. Grójec 24 – 25, 26 Bogucin, pow. Lipno 41 – 9 Bogusze, pow. Szczuczyn 28 – 8 Boguszyce, pow. Rawa 25 – 129, 41 – 203, 80/II – 129 Böhmen zob. Czechy Boksze, pow. Suwałki 28 – 15 Bolechowice, pow. Kraków 80/II – 222 Bolimów, Bolemów, pow. Łowicz 24 – 4, 28, 64, 25 – 159, 200–202, 204–208, 244, 250, 41 – 353, 80/ II – 192 Bolonia, Bononia, Włochy 27 – 14, 42 – 627 Borek, las 28 – 15 Borki, las 42 – 645 Borkowo? 25 – 25, 80/II – 83 Borkowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Borkowo, pow. Sierpc 27 – 325 Borowe zob. Krajewo-Borowe Borów = Borowie, pow. Łuków 26 – 298 Boruny, pow. Oszmiana 28 – 335 borysowski powiat 80/II – 413, 80/ III – 25 Borzymin, pow. Rypin 41 – 7 Bosfor, cieśnina 24 – 10 Bossewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Boża Męka, źródło 24 – 32 Bożejewo, Bożejowo, pow. Łomża 28 – 182 Bożydar, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bóbr zob. Biebrza Bór, las 42 – 645 bracławskie województwo 42 – 339 Brandenburgia, Niemcy 42 – 589 Branków, pow. Grójec 24 – 62 Brańsk, pow. Bielsk 28 – VIII, 10, 23, 24, 32, 35, 38, 43, 59, 60, 83, 85, 89, 96, 97, 117, 195, 247, 283, 298, 317, 331, 333, 345, 357, 41 – XIX, XXVII, XLI, 156, 42 – 209, 272, 281, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 80/I – XV, LVII, LIX, 80/II – 407, 409, 429 brański powiat 28 – 10 Brańszczyk, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 25, 46, 42 – 771, 80/II – 325, 334, 336, 80/III – 26 Bratkowice, przedmieście Łowicza 24 – 30 Brechocino = Brochocin, pow. Płock 27 – 316 Bretania, Bretagne 27 – 391, 392, 42 – 755 Brochocin zob. Brechocino Brochów, pow. Sochaczew 25 – 3, 6, 103, 192, 193, 41 – 374, 80/I – XXIII, 80/II – 191 Brocka Puszcza, puszcza 27 – XI Brok, Brokówka, Broczek, dopływ Bugu 27 – 26, 27, 28 – 6 Brok, leśnictwo 27 - 26 �46 Brok, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 26 – 273, 27- IX, 26, 27, 48, 49, 67, 83, 246, 280, 323, 349, 28 – 163, 42 – 299, 80/I – 94, 131, 80/II – 303 Brokówka zob. Brok, dopływ Bugu Bromirz = Bromierz Wielki, pow. Płock 27 – 248, 287, 288, 324 Browary, błędnie Bronary, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brudno, pow. Warszawa 26 – 3 Brulin, pow. Łomża 28 – 5 Brudzyń, bł. Brudzew, pow. Koło 80/II – 100, 183 Brwilno, pow. Płock 27 – 12, 317 Brwinów, pow. Błonie 24 - 232, 234, 25 – 186, 41 – XVI, 80/I – LXI, 80/II – 48 Bryzgiel, pow. Augustów 42 – 196 brzeski powiat 28 – 10, 344 brzeskie województwo, brzesko-litewskie województwo 28 – 10, 11, 139, 140, 176, 41 – XVII, 80/ II – 325 Brzeszcze, pow. Grójec 25 – 28, 73, 80/II – 121 Brzezeńko = Brzezienko, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 336 Brzeziny 24 – 33, 54, 313, 315, 25 – 102, 220–222, 231, 235, 236, 42 – 777, 80/I – XIV, 80/II – 16, 20, 44, 65, 80/III – 33 brzeziński powiat 24 – 5, 80/I – XIV, Brzeźno, pow. Lipno 41 – 95 Brzoza = Brzuza, pow. Węgrów 26 – 4 Brzozowa, Brzozowo, pow. Kolno 42 – 637 Brzozowna = Brzozowica, pow. Radzymin 26 – 299 Brzozowo zob. Brzozowa Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka 27 – 50, 372, 42 – 640 Brzozów, pow. Sochaczew 25 – 20, 35, 236, 238, 41 – 246, 250, 80/I – 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186 Brzozówka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brzózki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Brzuza zob. Brzoza Buczynka zob. Struga Buda, Węgry 24 – 82 Budegier, ostęp 28 – 15 Budne, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Budzieszyn, pow. Grójec 25 – 11 Budzieszyn, Zbudeszyno, pow. Siedlce 26 – 11, V – 22, 42 – 781, 80/II – 212 Budziszewice, pow. Rawa 25 – 65 Budżysko zob. Bużyska Bug, dopływ Wisły 24 – 5, 6, 37, 39, 41, 26 ­– VII, 4, 6, 8, 28, 30, 127, 210, 350, 351, 364, 365, 27 – IX, 3, 24–27, 46, 49, 67, 96, 99, 203, 277, 349, 384, 385, 28 – 5, 8, 9, 38, 40, 97, 129, 130, 141, 142, 165, 325, 343, 345, 356, 357, 370, 377, 41 – VIII, IX, XI, XVI, XVII, LVII, LIX, LXIII, 20, 413, 417, 42 – 1, 141, 198, 199, 382, 388, 441, 470, 493, 523, 536, 547, 569, 652, 782, 785, 787, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XVIII, LXVIII, 3 nlb. 15 nlb., 57, 80/II – 5, 222, 365, 366, 80/III – 18, 36 Bukowiec, pow. Mława 27 – 44 Bulkowo, pow. Płock 27 – 13, 14 Burdyniszki, pow. Suwałki 28 – 339 Burgundia 27 – 10 Burzyn, pow. Kolno 28 – 75 Bużyska, błędnie Budżysko, część Drohiczyna 28 – 9 Bużysko, jezioro 41 – 413 Bydgoszcz 24 – 25, 27 – 8, 374 Bystrzyca, dopływ Tyśmienicy 26 – 11 Bystrzyca ( Powaska Bystrzyca?), Słowacja 25 – 279 �47 Bywka, dopływ Drwęcy 41 – 9 Bzura, dopływ Wisły 24 – 29, 33, 215, 41 – 195 Cegielnia (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 cegłowska parafia 26 – 7 Cegłów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 7, 289, 316, 80/II – 211 Cendrowice, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 298 Ceranowska Puszcza, puszcza 26 – 364 Cersk zob. Czersk Cetynia zob. Hodynia Chajęta = Chajęty, pow. Radzymin 26 – 265, 318 Chalin, pow. Lipno 41 – 8 Charciabałda, Charecobałd, Charczabuda, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Charubiny zob. Cherubiny Chełchy, pow. Maków Mazowiecki 41 – LII, LIV, LVIII–LXII, LXIV, LXV, 42 – 6, 20, 39, 58, 85, 89, 94, 96, 121, ryc. przed s. 593, 622, 80/I – 98 Chełm 41 – 415, 80/I – XXXIII, LXVIII Chełmica (Wielka i Mała), pow. Lipno 41 – 40, 43, 46, 53, 66 chełmińska diecezja 27 – 372 chełmińska ziemia 27 – 375, 41 – XVII, 9, 11 Chełmińskie 27 – 70 chełmińskie biskupstwo 24 – 316 chełmińskie województwo 41 – 14 Chełmskie 41 – XII, XXVI, 80/I – XII, XV, XX, XXXIII, XL, LVIII, LXXIV, LXXVI, 80/II – 289 Cherubiny = Charubiny, pow. Kolno 27 – 59 Chinów = Chynów, pow. Grójec 24 – 23, 42 – 637 Chlebiotki, pow. Łomża 28 – 183 Chludna, Chlubna = Chludnie, pow. Kolno 27 – 63 Chmielewo, pow. Łomża 27 – 19, 379, 80/II – 322 Chobotz, las 42 – 645 Chochołów, Chochłów, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 41 – XVI, LXV, 164, 174, 188, 192, 200, 204, 207–209, 212, 229, 242, 243, 247, 265, 297, 301, 312, 319, 323, 326, 329, 331, 332, 340, 346, 361, 367, 371, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 80/I – LXXVIII, 23, 43, 49, 50, 51, 55, 61, 64, 68, 74, 76, 90, 92, 97, 102, 110, 119, 134, 146, 152, 197 nlb., 198, 80/II – 57–59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 173, 174, 178, 179, 189 Chocim 28 – 369 Chociszewo, pow. Płońsk 27 – 17, 42 – 771 Chodkowo, pow. Płock 27 – 14 Chodyszewo zob. Hodyszewo Choiny, las 42 – 645 Chojnatka, pow. Skierniewice 41 – 305, 323, 325, 347, 361, 384, 388, 412, 80/II – 175 Chojno, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 8 Chojnowiec = Chojnowo, pow. Mława 27 – 372 Chojnowo, pow. Przasnysz 27 – IX, 42 – 70 Choroszcz, Choroszcza, pow. Białystok 28 – 12, 25, 94, 95, 128, 138, 142, 344, 345, 42 – 760 Chorzele, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – IX, 23, 49, 96, 253–256, 367, 385, 28 – 133, 42 – 23, 141, 146, 147, 180 Choszczał, pow. Rypin 27 – 8 Chotomów, pow. Warszawa 80/II – 301, 302 �48 Chotynia, pow. Garwolin 80/I – XXII, Chrabustówka, pow. Bielsk 28 – 359 Chrobacyja zob. Polska Chrostkowo, pow. Rypin 41 – LXIV, 52, 112 Chroście? 28 –314 Chroślin, Chruślin, pow. Łowicz 25 – 245 Chrusta, pastwisko 42 – 645 Chruszczówka, pow. Sokołów 26 – 363 Chruślin zob. Chroślin Chudek, pow. Ostrołęka 27 – 50 Chynów zob. Chinów Ciachcin, pow. Płock 27 – 333 Cibory, pow. Łomża 28 – 183 Ciechanowiec, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 5, 9, 25, 52, 66, 96, 195, 271, 283, 298, 321, 345, 42 – 304, 348 ciechanowska ziemia 24 – 4, 6, 38, 27 – 3, 4, 22, 54, 67, 372, 383, 41 – XI, 42 – 1, 756, 785, 789, 80/I – VIII, XIV, ciechanowski powiat 42 – 4 Ciechanowskie 27 – IX, 42 – 791 Ciechanów 24 – 4, 27 – 21, 22, 38, 43, 128, 279, 329, 339, 346, 359, 372, 383, 28 – VII, 42 – 19, 105, 120, 756, 771, 784, 80/II – 333, 336, 80/III – 26, 38 Ciechocin, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 96, 123, 139 Ciechomin, pow. Łuków 41 – ryc. po s. 224 Cieciersk, pow. Sierpc 27 – 353 Ciecierzec, bagno 26 – 40 Cieciory, pow. Kolno 42 – 637 Cieciszew, pow. Warszawa 25 – 178 Cieksyn, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Cielądz, pow. Rawa 25 – 52, 134, 141, 219, 221, 80/I – 35 Cieloszka, pow. Kolno 27 – 59, 60, 42 – 637 Ciepielewo, bł. Ciepielowo, Czepielew, Czepielów, pow. Maków Mazowiecki 27 – 142, 185, 188, 191, 194, 259, 260, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 41 – XIX, 42 – 9, 10, 17, 22, 26, 31, 41, 42, 48, 49, 65, 72, 83, 84, 138, 142, 156, 157, 159, 160, 162–164, 167, 168, 172, 173, 176, 179–182, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, LXX, 24, 27, 47, 52, 62, 63, 74, 140, 163, 182, 184, 80/II – 113, 115, 345, 351, 353, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 366, 368, 370, 371, 373, 376, 388– 392 Cierpięta, pow. Węgrów 26 – 353 Cięck, pow. Ostrołęka 27 – 50, 51 Cimochowizna, Cimachowizna, pow. Suwałki 28 – 32, 42 – 332, 600, 80/I – XLIX Cisa, dopływ Dunaju 28 – 357 Cisek zob. Stanisławów Crone zob. Polska Cumberland, Anglia 24 – 336 Cygan, pow. Białystok? 28 – 330 Cygowska Wola zob. Wola Cygowska Cygów, pow. Radzymin 26 – 115, 137, 206, 252, 317, 321, 80/I – XVIII, XXX, 80/II – 229 Cyk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Cypel = Cupel, pow. Ostrołęka 42 – 640 Cypr 80/I – 221 Cyrsk zob. Czersk Cyrzniaków zob. Czerniaków Czachówek, pow. Grójec 25 – 91, 107 Czacza = Czadca, Słowacja 42 – 376 Czajków, pow. Siedlce 42 – 792 Czaplin, pow. Grójec 24 – 51, 60, 103–105, 108, 140, 142, 146, 147, �49 149, 178, 204, 241, 250, 264, 25 – 5, 11, 13, 21, 25, 29, 30, 34, 35, 42, 64, 70, 89, 95, 100, 110, 141, 154, 179, 182, 183, 249, 41 – XV, XXIX, 158, 160, 215, 244, 296, 302, 313, 325– 327, 337, 339, 345, 349, 352, 365, 369, 370, 392, 402, 409, 42 – 642, 80/I – XVIII, XIX, XXXII, XXXVIII, LXVI, 17, 29, 34, 128, 154, 231, 80/ II – 28, 29, 34, 35, 40, 45, 51–54, 74, 77, 80, 81, 83, 85, 87, 88, 92, 95, 97, 100, 103, 105, 106, 111, 112, 114, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 131, 133, 134, 137, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146 Czaplinek, pow. Grójec 24 – 51, 204, 241 Czarkówka, pow. Bielsk 41 – LII, LIII, LV, LVII, LIX–LXI, LXIII– LXV, 42 – 446, 80/I – LVII Czarna = Czarna Struga, dopływ Długiej, (zob. też Struga) 26 – 4, 15 Czarna, dopływ Wieprza 26 – 11, 15, 364 Czarna Hańcza, Hańcza, dopływ Niemna 28 – 8, 13, 16, 17, 339, 345, 42 – 198 Czarna Struga, zob. Hodynia, Struga, Czarna Czarne, pow. Lipno 41 – 51 Czarne Morze, Pontskie Morze, Pont Euksyn 27 – 123, 28 – 342, 41 – 484, 485 Czarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 97, 372, 42 – 640 Czarnocin, pow. Łomża 28 – 4 Czarnoił = Czarnów, pow. Radzymin 26 – 4, 80/II – 210 Czarnolas, Czarny-las, pow. Kozienice 24 – 346, 42 – 359 Czarnów zob. Czarnoił Czarnutrzew, pow. Ostrołęka 27 – 50 Czarnybród, pow. Augustów 28 – 252 Czarny-las zob. Czarnolas Czarnylas, pow. Grójec 24 – 241, 250, 259–261, 346, 25 – 21, 118, 148 Czartoria, pow. Łomża 27 – 63 Czartosy, pow. Łomża 28 – 194 Czechowski Staw, Czechowizna, staw 28 – 12, 334 Czechy, Böhmen 24 – 33, 302, 303, 344, 345, 25 – 271, 272, 277, 28 – 84, 42 – 757, 771, 781, 80/II – 63, 68, 80/III – 9, 26 Czechy, pow. Garwolin 26 – 7, 41 – 413 Czekanów, pow. Sokołów 41 – 413, 42 – 753 Czepielew, Czepielów zob. Ciepielewo Czercensische Woywodschafft zob. czerskie województwo Czermno, pow. Gostynin 41 – 226 Czerniaków, Cyrzniaków, pow. Warszawa 24 – 4, 18, 45, 46, 49, 58, 60, 64, 100, 145, 158, 222, 223, 226–228, 25 – 12, 20, 22, 25, 31, 54, 90, 105, 115, 140, 167, 168, 171, 172, 245, 247, 26 – 5, 27 – 372, 41 – XIV, 169, 197, 202, 211, 260, 289, 296, 302, 320, 42 – 373, 405, 636, 754, 762, 779, 781, 783, 80/I – LX, 12, 178, 184, 188, 80/ II – 10, 45–47, 59, 81, 83, 96, 105, 111, 112, 190, 193, 80/III – 6 Czerniejewo, pow. Gniezno 27 – 376 Czernikowo, pow. Lipno 41 – LIV, 47, 55, 80, 89 Czerniowa Górka? 27 – 121 Czersk, Czersko, Czerschia, Czyrcko, Czyrsko, Cersk, Cyrsk, pow. Grójec 24 – VI nlb., VII nlb., 4, 7, 8, 10–12, 21–23, 43, 51, 53, 55, �50 60, 94, 98, 103–108, 140–142, 146, 147, 149, 204, 216, 217, 241, 259, 319, 25 – 5, 11, 13, 17, 19, 21, 24, 29–31, 34, 35, 39, 42, 44, 51, 57, 64, 70, 73, 74, 78, 82, 89, 91, 95, 96, 100, 105–107, 109, 110, 114, 115, 118, 127, 131, 132, 141, 148, 154, 161, 163, 178–184, 249, 250, 278, 299, 26 – 13, 24, 65, 82, 349, 27 – 9, 70, 328, 28 – 311, 41 – XIV, XVI, XXV, XXVII–XXIX, XLVII, 153, 154, 275, 42 – 331, 338, 384, 642, 650, 758, 765, 780, 80/I – V nlb., IX, XVII, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXV, XLIV, 23, 24, 52, 98, 139, 166, 168, 80/ II – 5, 11, 12, 20, 35, 44, 75, 76, 79–82, 84, 87, 91, 93, 94, 99, 100, 104, 115, 120, 121, 127, 128, 132, 196, 203, 220, 80/III – 20, 35 Czersk pow. Bydgoszcz zob. Siersko czerska ziemia 24 – 4, 5, 22–26, 42, 44, 60, 62, 63, 138, 26 – 4, 7, 8, 12, 13, 23, 24, 26, 50, 27 – 39, 40, 371, 42 – 338, 349, 353, 361, 626, 628, 766, 767, 779, 80/I – XIV, XXXII, LXVI, 80/II – 12, 13, 18, 21, 211–215, 322, 80/III – 21, 34 czerski powiat 80/II – 40 Czerskie, Cerscenses 24 – 23, 24, 40, 53, 143, 147–149, 178, 204, 205, 216, 229, 241, 25 – IV, 298, 299, 27 – 378, 28 – 159, 41 – LI, LIV, LVII–LX, 42 – 624, 625, 755, 80/II – 12, 207, 80/III – 7 czerskie księstwo 24 – 24 czerskie województwo, Czercensische Woywodschafft 25 – 278 Czerwin, pow. Ostrołęka 27 – 194, 328, 351, 42 – 62, 80/II – 353 Czerwińsk, pow. Płońsk 24 – 4, 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 27 – 12, 16, 17, 93, 116, 120, 127, 133, 244, 273, 290, 293, 353, 355, 377, 42 – 32, 650, 759, 787, 80/I – XVIII, XXIII, 80/II – 72, 330, 331, 383, 80/III – 11, 12 Czerwone Morze? 25 – 122 Czerwone, Czerwonka, pow. Kolno 27 – 30, 63, 149, 42 – 4, 637 Czerwonka, pow. Węgrów 26 – 328 Czerwony Bór, Czerwonoborska Puszcza, puszcza 28 – 5, 51, 80/I – LII Częstochowa, 24 – 130, 314, 26 – 368, 27 – 26, 88, 91, 130, 375, 28 – 134, 42 – 520, 80/I – 192, 194 Czomsk, dziś Czumsk, pow. Rypin 41 – 16 Czyrcko, Czyrsko zob. Czersk Czyste, pow. Warszawa 24 – 19, 75, 42 – 636 Czyste, las 42 – 645 Czyżewo, Czyżew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27, 277, 349 Ćwierci, pole 42 – 645 Ćwikowa Góra, wzgórze 24 – 20, 21, 80/II – 11 Dania 24 – 337 Daniszewo, pow. Płock 27 – 14 Dawia, pow. Kolno 42 – 637 Dąbrowa, Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 345 Dąbrowa, pow. Pułtusk 27 – 267, 280, 291, 302, 319, 323, 330, 80/ II – 239 Dąbrowica, pow. Łuck 24 – 326 Dąbrowy pow. Przasnysz zob. Dąbrowa Dąbrowy, Dąbrowa, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 640 Dąbrówka, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dąbrówka, pow. Wysokie Mazowieckie? 28 – 126 �51 Dąbrówka, Dąbrówki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Demblin zob. Dęblin Dereczyn, pow. Słonim 24 – 341 Deutschland zob. Niemcy Dębina, miejsce 26 – 40 Dębe Wielkie, pow. Mińsk Mazowiecki 80/II – 357 Dęblin, Demblin, Iwangród, pow. Puławy 26 – 15 Dębnia? 24 – 103 Dębowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dębówka, pow. Grójec 24 – 204 Dęby, pow. Kolno 42 – 637 Dłągie zob. Długie Długa, dopływ Narwi 26 – 4, 5 Długa? 26 – 227 Długa Wola zob. Okuniew Długi Kąt = Długikąt, pow. Ostrołęka 27 – 50 Długie, pow. Augustów 28 – 250 Długie, Dłągie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97, 42 – 640 Długie Grodzickie, pow. Sokołów 41 – 413 Długie Kamieńskie, pow. Sokołów 41 – 413 Długosiodło, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 196, ryc. po s.196, 246, 80/I – LXV Dłutowo, pow. Mława 27 – 19 Dniepr, rzeka 28 – 141, 357, 42 – 125, 202 Dniestr, rzeka 28 – 141, 163, 165, 179, 42 – 339, 80/II – 366 Dobczyn, pow. Radzymin 26 – 308 Dobrajowice zob. Dobrzejewice Dobre, pow. Radzymin 24 – 4, 26 – 6, 37, 220, 242, 277, 299, 309, 80/ II – 211 Dobrinum zob. Dobrzyń nad Drwęcą Dobrochy, pow. Łomża 28 – 151 Dobrowola, pow. Mariampol 24 – 311 Dobrzanka? 26 – 91 Dobrzejewice, Dobrzejowice, Dobrajowice, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 9, 57, 98, 108 Dobrzyków, pow. Gostynin 42 – 645 Dobrzyniec, pow. Mińsk Mazowiecki 28 – 331 Dobrzyń nad Drwęcą, Dobrinum, pow. Rypin 27 – 7, 34, 41 – 5, 7, 9, 15, 100, 115, 42 – 776 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 27 – 4, 7, 295, 41 – XVIII, XXV, XXVII, XXXI, 3–5, 7–9, 49, 68, 73, 79, 89, 107, 117, 143, 42 – 116, 331, 394, 652, 776, 80/I – X, XXV, XXXV, XXXIX, LXX, 80/II – 326, 327 dobrzyńska ziemia 27 – IX, 4–9, 33–36, 70, 71, 154, 297, 372, 373, 375, 392, 28 – 53, 41 – VI, XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXV, XXVI, XXXIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII–XLV, XLVII, LI– LXV, 3–5, 9, 10, 12, 13, 20, 22, 23, 27, ryc. po s. 32, 34, 38–42, 44, 46, 48–50, 52, 54, 55, 57, 59, 61–64, 68, 71, 77, 79–83, 85–90, 95, 99– 103, 106, 109, 110, 112, 115, 117, 119, 122, 123, 144, 42 – 350, 362, 391, 754, 757, 758, 764, 772, 775, 780, 783, 785, 790, 792, 796, 798, 80/I – VI, VIII, XV, XIX, XX, XXV, XXVI, XL, LXX, LXXIV, LXXV, 80/II – 106, 135, 326–328, 335, 389, 80/III – 10, 19, 30, 35 Dolistów, pow. Białystok 28 – 12 Domanice, pow. Siedlce 26 – 228 Domaniew, bł. Domaniewice pow. Błonie 80/I – LXI Dorguń zob. Durgan Dowspuda, Dospuda, Dyspuda, pow. Augustów 28 – 17, 302, 42 – 230, 771, 80/III – 26 �52 Dół, jezioro 41 – 413 Dół za Światem, jezioro 41 – 413 Drąszew, Drążew zob. Dręszew Drążek = Drężek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Drezno, Niemcy 80/I – LXII Dręszew, Drąszew, Drążew, pow. Radzymin 26 – 301, 365, 27 – 281 Drężek zob. Drążek Drobin, Drobinum, pow. Płock 27 – 7, 13, 75, 119, 248, 287, 288, 308, 324, 341, 348, 360, 28 – 6, 42 – 135, 138, ryc. po s. 192, 758, 775, 80/I – 150, 80/II – 329, 80/ III –10 Drogwin zob. Rzędziany drohicka ziemia 24 – 6, 26 – 9–11, 28 – 8, 9, 24, 25, 358, 42 – 415, 80/I – XIV, LVII, 80/II – 212 drohicki powiat 28 – 8, 24 Drohickie 28 – 8, 80/I – XV, Drohicko-Bielskie 41 – XIX Drohiczyn, Drohiczyn Lacki, pow. Bielsk 26 – 24, 350, 28 – 8, 9, 26, 35, 38, 51, 54–57, 59, 60, 85, 117, 321, 344, 356–358, 41 – XXVII, 156, 42 – 209, 304, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 762, 80/I – LVII Drohiczyn, Ruska Strona = Drohiczyn Podlaski, pow. Sokołów 28 – 9 Drozdowo, pow. Łomża 28 – 3, 182, 280 Drozdów? 24 –8 Drożdżyn, pow. Płońsk 27 – 286, 311, 350, 42 – 22, 35, 42, 80/I – 93, 80/II – 352, 354, 360, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 386 Drwalew, pow. Grójec 24 – 26, 25 – 11, 13, 24, 78, 95 Drwalska Kępa, wyspa 24 – 318 Drwały, pow. Płock 27 – 13, 14, 42 – 759, 80/II – 330 Drwęca, dopływ Wisły 27 – 4, 7, 8, 70, 41 – 3–5, 9, 14 Dubowo, Dubowa, pow. Suwałki 28 – 212, 217, 80/I – LI Duchny Młode, błędnie Duchny Małe, pow. Łomża 28 – 5 Duchny Stare, pow. Łomża 28 – 5 Duda, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Dudy, Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 27 – 51, 59, 80, 84, 91, 92, 102, 111, 126, 138, 146, 149, 227, 242, 283, 292, 293, 41 – XIX, XXVII, XXXV, XLI, LVI, LX, 42 – 29, 131, 132, 319, ryc. po s. 400, 401, 410, 637, 80/I – LII, LIII Dukat, pow. Kolno 27 – 97 Dulsk, pow. Rypin 27 – 7, 34, 35, 37, 375, 41 – 122 Dunaj, część Warszawy 24 – 9 Duplewiec = Duplewice (dziś Dąbrowa), pow. Konstantynów 42 – 642 Durelasy = Durlasy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66 Durgan = Dorguń, pow. Augustów 28 – 14 Durlasy zob. Durelasy Duś, jezioro 28 – 15, 335, 337, 42 – 193, 194 Dworczysko, bagno 27 – 25 Dyblin, pow. Lipno 41 – 8 Dybów, pow. Radzymin 26 – 217, 80/II – 305 Dylew, pow. Grójec 25 – 23 Dylewo, Dylewo Stare, Gojdany, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 66, 96, 107, 42 – 640 Dyspuda zob. Dowspuda Działdówka, górny bieg Wkry, dopływu Narwi 27 – 19, 20, 372 �53 Działyń, pow. Lipno 27 – 7, 375, 41 – XVIII, LI–LV, LXI, LXIII–LXV, 20, 22, ryc. po s. 32, 37, 38, 41– 46, 49, 52, 54–56, 59–61, 64, 66, 68, 70, 74, 76, 78, 82, 85, 88, 90, 93, 94, 96–98, 100, 103, 107, 111, 113, 115, 116, 122, 126, 128–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVI, XXVIII, 22, 52, 108, 185, 227 Działyńskie 41 – XVIII Dziatki, jezioro 41 – 413 Dziekanka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Dzierzby, pow. Sokołów 26 – 39 Dzierzenin, pow. Pułtusk 27 – 25 Dzierżanów = Dzierżanowo, pow. Płock 42 – 47, 75, 96, 174 Dzierżanów, błędnie Dzieżanów = Dzierżanowo, pow. Maków Mazowiecki 27 – 272, 305, 80/II – 364, 373, 375 Dzieżbia, dopływ Narwi 28 – 7 Dźwina, rzeka 28 – 140 Dżbów, pow. Częstochowa 41 – 215 Efez, dziś Turcja 80/I – 221 Egipt 80/II – 314, 315 Elbląg, Welbląg 28 – 332, 42 – 2 Elżbietów, pow. Sokołów 41 – 414 ełcki powiat, łecki, błędnie łęcki powiat 24 – 6 Ełk 24 – 6, 42 – 219, 80/I – X Ełk, rzeka zob. Łyk Emaus, Emmaus, Amełus, starożytna Palestyna 24 – 139, 140, 141 Epidemija, uroczysko 28 – 16 Epir, Grecja 25 –278 Essen, Niemcy 42 – 375, 775 Europa 24 – 76, 305, 317, 327, 331, 332, 337, 345, 25 – 284, 27 – 395, 28 – 142, 42 – 415, 772, 781, 80/ II – 329, 80/III – 27 Falbogi, pow. Płońsk 27 – 123, 41 – XVIII Falencin = Falentyn, pow. Garwolin 41 – 413 Falenty, pow. Warszawa 24 – 19, 25 – 169, 173, 174, 42 – 754, 80/II – 11, 80/III – 6 Falentyn zob. Falencin Filipów, Filipowo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26, 27, 239, 257, 274, 278, 284, 293, 41 – XLVIII Fińska Zatoka 28 – 342 Frampol, pow. Zamość 42 – 651 Francja, France, Frankreich 24 – 11, 77, 133, 328, 329, 331, 332, 334, 337, 26 – 73, 350, 27 – 392, 395, 28 – 62, 363, 41 – XIX, 80/I – XXX, Fransdorf (1 i 2), dziś Stefanów i Piastów, pow. Garwolin 41 – 413 Frankonia 24 – 334, 26 – 350 Frankowo, pow. Rypin 27 – 35 Gabrychy zob. Gawrychy Gadomskie, Gadomsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Gadowo, dziś Dobra Wola, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Galicja 24 – 129, 322, 25 –145, 27 – 35, 36, 42 – 319, 387, 568, 598, 772, 80/I – VII, LVIII, 80/II – 24, 35, 69, 86, 89, 114, 134, 181, 189, 222, 80/III – 27 Galicja Zachodnia 80/I – LVIII Gangicz? 80/I – 221 Garki = Górki?, pow. Pułtusk 27 – 312 Garwolin 24 – 4, 11, 26 – 7, 13, 23, 24, 40, 42, 47, 55, 60, 81, 82, 169, 227, 229, 234, 235, 269, 276, 288, 296, 306, 322--324, 334, 350, 27 – 40, 41 – ryc. po s. 320, 421, 462, 473, 484, 488, 500, 502, 532, 548, 555, 42 – 646, 647, 651, 652, �54 80/I – XVIII, XXV, LII, LX, 127, 156, 80/II – 72, 200, 212, 257, 258, 286, 313 garwoliński powiat 41 – XVI, 80/I – XXII, 80/II – 211 Garwolińskie 80/I – XX, Gawrychy, błędnie Gabrychy, pow. Kolno 27 – 59, 242, 41 – XIX, 42 – 637 Gąbin, Gambijn, Gombin, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 206, 273, 25 – 61, 62, 240–243, 27 – 89, 41 – 159, 176, 186, 207, 226, 238, 267, 339, 360, 367, 374, 392, 395, 398, 408, 410, 42 – 647, 649, 80/ II – 100 Gąski, pow. Kolno 42 – 637 Gątorka, łąka 42 – 645 Gdańsk, Gdońsk, Ktońsk 24 – 68, 173, 202, 253, 254, 316, 26 – 122, 127, 185, 286, 27 – 27, 55, 56, 93, 134, 272, 296, 329, 388, 28 – 302, 314, 356, 41 – 4, 42 – 381, 627 Gejdziegier, ostęp 28 – 15 Georgia = Gruzja 25 – 172 Gibałka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Giby, pow. Sejny 28 – 318, 42 – 785 Gidle, pow. Radomsk 42 – 520, 80/I – 192 Giełczyn, pow. Łomża 28 – 143, 183 Giełzowska Puszcza, puszcza 24 – 32 Giełzów, pow. Opoczno 24 – 32 Gietki, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 637 Giżyce, pow. Sochaczew 24 – 206, 80/II – 60, 186 Giżycko, Lec 80/I – X, Gleba, błędnie Glęba, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 640 Glebieniec, bagno 26 – 40 Glina, pow. Rawa 41 – 385, 80/II – 189, 190 Glinianka, Gliniany, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 41 – XVI, 42 – 639, 645 Gliniec, las 42 – 645 Glinki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Glinki, pastwisko 42 – 645 Glinnik, pow. Bielsk 28 – 97, 247, 41 – XLI, 42 – 213, 80/I – LIX, 80/II – 409, 429 Gładczyn, pow. Pułtusk 27 – 332 Głębocz, Głębocz Wielki, pow. Łomża 28 – 5 Głodowo, pow. Lipno 41 – 10 Głosków, pow. Grójec 24 – 62 Głowno, Główno, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 128, 227, 228, 236, 241, 251 Główczyn, pow. Grójec 25 – 160 Głuchów, pow. Skierniewice 25 – 220, 27 – 42 Głuchy, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin 26 – 127, 130, 131, 133, 136, 137, 139, 211, 231, 247, 258, 41 – XIX, 450, 457, 469, 487, 548, 80/I – XXI, XXII, XXXIX, 32, 66, 157, 80/II – 71, 219, 234, 235, 237, 262, 268, 280–283, 317, 364, 367, 373, 374 Głusk, pow. Sochaczew 25 – 40, 243, 244, 80/II – 190, 191 Głusków ? 80/II – 319 Głusza, miejsce 27 – 25 Gnaty, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Gniew, pow. Kwidzyń 24 – 68 Gniewoszów, pow. Kozienice 42 – 647, 648 Gniezno 24 – 7, 28 – 6 gnieźnieńska ziemia 27 – 371 Gnieźnieńskie 42 – 255 Gnojowa Góra, Świętojańska Góra, miejsce 24 – 137, 178 Gocław, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3 Godzianów, pow. Skierniewice 24 – 207, 41 – XVI �55 Gojdany zob. Dylewo Golanka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Golendzinów, Golendzinówek, Golędzinówek, pow. Warszawa 24 – 58, 160, 161 Golicynów, pow. Siedlce 41 – 414 Golub, Gołąb, pow. Brodnica 27 – 7, 41 – 4, 5, 7 golubsko-dobrzyński powiat 80/I – XXV gołdapski powiat 24 – 6 Gołków, pow. Grójec 24 – 202, 326 Gołubska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Gołymin, pow. Ciechanów 27 – 22 Gombin zob. Gąbin Goniądz, pow. Białystok 28 – 8, 12, 23, 114, 244, 272, 283, 296, 311, 356, 42 – 235, 289, 293 Gończyce, pow. Garwolin 26 – 59, 63, 87, 162, 164–166, 205, 268, 324, 41 – XVI, ryc. po s. 320, 415, 416, 434, 435, 441–443, 445, 451, 470, 500, 505, 527, 547, 553, 556, 558, 567, 577, 80/I – XVIII, XXII, XXXIX, LXIX, 19, 20, 30, 31, 156, 178, 186, 199, 80/II – 217, 224, 254, 257–259, 261, 265, 266, 277, 286, 308, 310, 313 Gorczyczewo zob. Łaskarzew Gorszczyzna = Górszczyzna, pow. Kolno 27 – 30 Gostynin, Gostynia, błędnie Gostyń 24 – 4, 33, 25 – 241, 243, 26 – 10, 27 – 9, 41 – XVI, XXV, XXXI, 167, 169, 171, 172, 174–176, 180, 193, 205, 208, 215, 221, 223, 224, 229, 249, 252, 261, 264, 265, 268, 272, 273, 277, 278, 284, 296–299, 305, 306, 317, 320, 321, 323, 324, 326, 327, 329, 331, 335, 339, 341, 343–347, 349, 351, 354–357, 363, 371–373, 375–377, 381, 397, 400, 403–405, 407, 408, 410, 42 – 145, 645, 790, 80/I – XIV, XXIII, XLI, 140, 159, 198, 80/II – 100, 126 gostyńska ziemia = gostynińska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV gostyński powiat = gostyniński powiat 41 – XXXII, 42 – 636, 80/I – XXIV, 80/I – XXIV Gostyńskie = Gostynińskie 25 – 298, 41 – 181, 42 – 647, 649, 759, 80/I – XIII, XXXVI , XLI, 80/II – 207 Goszczyn, bł. Goszcz, pow. Grójec 24 – 4, 11, 25, 25 – 6, 33, 50, 63, 84, 90, 95, 107, 142, 154, 265, 41 – 322, 42 – 775, 80/II – 13, 83, 86, 80/III – 13 Goślice, pow. Płock 27 – 13 Gośniewice, pow. Grójec 42 – 629 Gozdowo, pow. Sierpc 27 – 13, 42 – 759, 80/II – 329, 80/III – 12 Góra? 26—317 Góra Kalwaria, Góra, Nowa Jerozolima, pow. Grójec 24 – 4, 8, 21, 22, 43, 51, 53, 25 – 51, 73, 74, 115, 178, 179, 299, 26 – 5, 41 – XXVIII, 153, 42 – 331, 338, 645, 767, 780, 80/II – 11, 20, 80/III – 21, 35 Górce, pow. Warszawa 24 – 19, 103, 41 – 176, 187, 252, 80/I – 188, 80/II – 75 Górka Biskupia, wzgórze 27 – 6 Górki zob. Garki Górki, pow. Garwolin 26 – 12 Górszczyzna zob. Gorszczyzna Góry, część Drohiczyna 28 – 9 Góry, pow. Grójec 80/II – 79 Górzno, pow. Brodnica 27 – 9, 41 – 9, 20, 94, 114 Górzno, pow. Garwolin 26 – 306, 323, 334 Grabnik, las 42 – 645 Grabowo, pow. Kolno 28 – 253 �56 Grabowo, Grabowo-Wądołowo, pow. Łomża 28 – 5 Grabówek = Grabówka, pow. Płock 27 – 376 Gradzanowo, pow. Sierpc 27 – 20 Grajewo, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 242, 307, 42 – 252, 80/II – 423, 426 Grale, pow. Ostrołęka 27 – 50 Gralewo, pow. Płońsk 27 – 13, 381 Gran = Hron, dopływ Dunaju 24 – 350 Granna = Granne, pow. Bielsk 42 – 198 Graubünden zob. Gryzonia Grądy zob. też Grondy Grądy, łąki 26 – 40 Grądy, pow. Błonie 25 – 155 Grądy, pow. Maków Mazowiecki 27 – 345 Grądy, pow. Szczuczyn 42 – 765 Grefenberg = Grafenberg (obecnie Jesenik, Czechy) 24 – 342 Greisfwald, Niemcy 80/II – 321 Grenada, Hiszpania 42 – 291 Grochowalsk, pow. Lipno 41 – 63, 106 Grochów, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3, 4, 42 – 325, 80/II – 210, 80/III – 34 Grodkowo = Gródkowo, pow. Płock 27 – 16 grodnenskaja gubernija zob. grodzieńska gubernia Grodno 27 – 54, 387, 28 – 13, 14, 27, 37, 39, 62, 230, 232, 254, 266, 305, 331, 338, 344, 41 – XXVI, 486, 42 – 2, 196, 258, 652, 80/ II – 430 Grodziec zob. Grójec Grodziec, pow. Płońsk 27 – 17, 80/ II – 331 Grodzień, pow. Lipno 41 – 5 grodzieńska gubernia, grodnenskaja gubernija 28 – 10, 11, 23, 40, 330, 344–346, 356, 42 – 199, 415, 755, 762, 80/I – LVII, 80/II – 403, 456, 458, 80/III – 6, 14 Grodzieńska Puszcza, puszcza 28 – 27, 61 grodzieński powiat 28 – 12, 13, 16, 61, 344, 346 Grodzieńskie 28 – 130, 42 – 291 Grodzisk zob. też Grodzisko, pow. Sokołów Grodzisk, Grodzisko, dziś Grodzisk Mazowiecki, pow. Błonie 24 – 4, 27, 230, 25 – 4, 38, 44, 47, 59, 60, 75, 80, 84, 101, 117,138, 152, 199, 41 – XVI, XXVIII, 178, 227, 302, 304, 42 – 345, 637, 647, 649–651, 80/I – XIX, 46, 82, 85, 126, 187, 80/II – 13, 14, 45, 74, 92, 94, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 130, 134, 137, 175, 183 Grodzisk, pow. Warszawa 26 – 363 grodziski powiat, powiat Grodzisk Mazowiecki 42 – 637, 789 Grodzisko zob. też Horodisko Grodzisko, wzgórze 27 – 373 Grodzisko = Grodzisk, pow. Sokołów 26 – 193 Grodzkie (Stare, Nowe, Szczepanowięta), Gródzkie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 93, 327 Grojec zob. Grójec Gromadzyn, pow. Płońsk 27 – 259, 286, 296, 311, 350, 80/I – 59, 80/ II – 360, 375 Grondy, Grundy = Grądy Polewne, pow. Pułtusk 27 – 45, 80/I – 3nlb. Gronowo? 28 – 302 Groszki, pow. Węgrów 26 – 208 Grotowice, Grotowiec, pow. Rawa 25 – 219, 225, 41 – 186, 237 Gródek, Grudek, pow. Pułtusk 27 – 25, 26 Gródek, pow. Sokołów 26 – 364 Gródkowo zob. Grodkowo �57 Grójec, Grojec, Grodziec, 24 – 4, 7, 26, 53, 55, 202, 326, 25 – 16, 32, 35, 106, 107, 114, 136, 151, 213– 215, 250, 268, 26 – 6, 41 – XVI, XXVII, 161, 209, 464, 42 – 384, 637, 776, 80/I – 68, 144, 80/II – 13, 47, 80/III – 30 grójecki powiat 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Gródzkie zob. Grodzkie Gródź, łąka 42 – 645 Grudek zob. Gródek Grudki, miejsce 27 – 25 Grundy zob. Grondy Grunwald, pow. Ostróda 42 – 207 Gruzja zob. Georgia Gryzonia, Graubünden 26 – 77 grzebska parafia 27 – 44 Grzebsko, pow. Mława 27 – 44 Grześca, dopływ Wissy 28 – 7 Grzybów, część Warszawy 24 – 9, 13 Grzymały = Grzymały Zalesie, pow. Łomża 27 – 63 Grzymkowice, pow. Skierniewice 24 – 121, 268, 25 – 1, 23, 45, 119, 142, 160, 216, 217, 41 – 202, 80/ II – 55, 56, 62, 72, 82, 93, 123, 136 Gucin, część Warszawy 24 – 18 Gulczewo, pow. Płock 27 – 13, 376 gulczewskie starostwo 42 – 773, 80/ III – 28 Gumino, pow. Płońsk 27 – 307, 355 Gurdzioły, pow. Ostrołęka 27 – 28 Guzów, pow. Błonie 24 – 29, 267, 289, 25 – 14, 143, 195, 199, 253, 41 – XVI, 161, 162, 179, 200, 201, 207, 220, 294, 311, 317, 319, 324, 350, 351, 358, 359, 365, 366, 374, 377, 383, 386, 391, 392, 395, 397, 80/I – XXIII, 49, 93, 232, 80/II – 54–58, 61, 63, 78, 93, 132, 151, 153, 158, 187, 191, 192, 196 Gylów zob. Iłów Hajna, pow. Borysów 42 – 777 hajeńska parafia 80/II – 413, 80/III – 25 Hanowszczyzna = Hajnowszczyzna (dziś Hajnówka), pow. Prużana 42 – 199 Hańcza zob. Czarna Hańcza i Biała Hańcza Hańcza, jezioro 28 – 17 Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17, 26 Harc, zob. Hercyńskie Góry Hartman, jezioro 41 – 413 Hebrydy, wyspy 24 – 312 Helenów, pow. Błonie 25 – 95 Hercyńskie Góry = Harc, góry 24 – 338 Hermany, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23 Hiszpania 24 – 331, 42 – 363 Hodynia = Cetynia?, dopływ Bugu 26 – 8 Hodynia, błędnie zamiast Kosówka, dawniej Czarna Struga, dopływ Bugu 26 – 9 Hodyszewo, Chodyszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 333, 42 – 201 Holandia, Hollandia 24 – 202, 311, 337, 27 – 60 Hollandia, miejsce w dawnej Warszawie 24 – 15 Hołowczyca = Hołowczyce, pow. Konstantynów 42 – 642 Horodisko, dziś Grodzisko, pow. Bielsk 28 – 359 Hoża, pow. Grodno 28 – 344 Hron zob. Gran Hruskie, pow. Augustów 42 – 794 Husinka, pow. Biała Podlaska42 – 642 Huta Głodowska, pow. Lipno 41 – 10 Iganie, pow. Siedlce 41 – 414 Ignackowo, pow. Lipno 41 – 10 �58 Ignatów, pow. Radzymin 26 – 365 Iłów, Gylów pow. Sochaczew 24 – 4, 34, 206, 293, 25 – 3, 20, 22, 25, 35, 36, 37, 50, 53, 77, 99,191, 203, 206, 207, 236–238, 244, 41 – 286, 80/I – XXIII, 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186, 191 Iłża 26 – 32, 27 – 364, 42 – 758, 80/II – 391, 80/III – 10 Imielin zob. Jemielin Imielnica zob. Jemielnica Indura, pow. Grodno 28 – 12 Inflanty 27 – 30, 28 – 358 Inowłódź, Inowłodz, pow. Rawa 24 – 31, 32, 150, 190, 208, 293, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 58, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 112, 113, 124, 132, 135, 140, 147, 156, 164, 218, 219, 222–225, 228–230, 252, 254, 327, 41 – XVI, 385, 42 – 651, 762, 80/I – 37, 179, 80/II – 16, 62, 73, 75–77, 108, 113, 177, 178, 179, 183, 189, 80/III – 14 Insterburg zob. Wistruć Irlandia 24 – 161 Iwangród zob. Dęblin Iwowe, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 422, 427, 435–437, 440, 475, 509, 548 Izrael 80/II – 217 Jabłonie = Jabłonka, dopływ Gaci 28 – 5 Jabłonka, pole 26 – 40 Jabłonna, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Jabłonna, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 26 – 4, 61, 218, 258, 263, 273, 318, 364 Jabłonowo, pow. Mława 27 – 19 Jabłonów = Jabłonowo?, pow. Brodnica 24 – 38 Jacków, Jackowo, pow. Pułtusk 26 – 365 Jaczniki zob. Jaszniki Jaćwież, Jatwież, Sudawia, ziemie Jaćwingów 26 – 12, 28 – 8, 358 Jadów, pow. Radzymin 26 – 6, 20, 27, 30, 36, 37, 62, 64, 67, 81, 88, 127, 204, 208, 213, 231, 235, 237, 245, 247, 248, 256, 258, 260, 265, 267, 270, 282, 284, 287, 295, 297, 304, 312, 319, 333–335, 344, 351, 363, 366, 27 – 67, 41 – XVI, XIX, XXVIII, LIII, LIV, LVIII, LIX, LXIV, LXV, 448, 478, 576, 42 – 1, 387, 516, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, XXIX, LXIX, 18, 28, 69, 94, 112, 148, 205, 80/II – 211, 219, 235, 237–240, 260, 261, 263 Jagodna zob. Struga-Jagodna Jagodne, pow. Łuków 42 – 794 Jaktorowska Puszcza, puszcza 24 – 41, 80/I – 5 nlb. Jaktorów, pow. Błonie 24 – 4, 28, 42, 80/I – 6 Jakubowice? 41 – 539 Jakubowska = Jakubowskie, pow. Bielsk 28 – 344 Jakubów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6 Jaminy, pow. Augustów 28 – 14 Jamno, pow. Łowicz 25 – 189 janowiecka parafia 27 – 44 Janowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Janowo, Janów, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 23, 42 – 102, 146, 169 Janowo zob. też Siennica janowski powiat = piski, jańsborski powiat 24 – 6 Janów zob. Janowo, pow. Przasnysz Janów, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639 Janów Lubelski 42 – 650 Janówka, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Janówka, pole i łąka 42 – 645 Jańsbork zob. Johansburg Jarnice, pow. Węgrów 26 – 367 �59 Jarosław 28 – 34 Jasienica, pow. Radzymin 26 – 62, 81, 88, 111, 145, 219, 256, 258, 267, 297, 319, 320, 335, 41 – LIV, LV, LXV, ryc. po s. 305, 418, 420, 422, 432, 428, 440, 445, 450, 451, 454, 463, 464, 472, 474, 492, 507, 511, 513, 549, 552, 560, 561, 563, 564, 576, 80/I – XVIII, XIX, XXIX, LXIX, 86, 89, 181, 230, 80/ II – 155, 219, 223, 224, 227–234, 262, 265, 266, 272, 273, 275, 278, 284, 287, 295, 296, 298–301, 305–307, 312, 314, 320, 380, 381 Jasiołda, dopływ Prypeci 28 – 344, 42 – 202 Jasionowo zob. Jesionowo Jasło 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Jasna Góra, klasztor 27 – 76, 42 – 327 Jastrzenno = ? Jastrzębno, pow. Augustów 80/II – 429, 430 Jastrzębie, pow. Lipno 41 – 10 Jaszniki = Jaczniki, pow. Augustów 28 – 14 Jatwież zob. też Jaćwież Jatwież, pow. Augustów 28 – 14 Jazdów zob. Ujazdów Jazgarka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jazgarzew, Jazgorzew, pow. Grójec 24 – 21, 202, 326, 25 – 10, , 80/ II – 111 Jedlanka, pow. Łuków 41 – ryc. przed s. 225, 80/I – LXXVI Jednaczewski Las, Jedynaczewski Las, las 27 – 389, 28 – 3, 42 – 370 Jedwabne, Jedwabno, pow. Kolno 28 – 7, 144, 182, 249, 262, 292, 299, 42 – 18 Jedynaczewski Las zob. Jednaczewski Las Jegliowiec, Jeglowiec, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jegrznia, dopływ Łeku 28 – 8 Jeleniec, pow. Rypin 41 – 5 Jeleniec, pow. Łuków 26 – 31 Jeleniewo, pow. Suwałki 28 – 16 Jelonki, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 251, 349, 80/I – 137, , 80/ II – 359 Jemielin, Jemielno = Imielin, pow. Warszawa 24 – 149, 25 – 123, 176, 177 Jemielnica = Imielnica, pow. Płock 27 – 13 Jemielno zob. Jemielin Jerozolima, Jeruzalem, starożytna Palestyna 24 – 130, 139, 335, 336, 41 – 304 Jesionowo = Jasionowo, pow. Suwałki 28 – 223 Jezierna, jezioro 41 – 413 Jeziorka, Jezioro, pow. Grójec 24 – 26 Jeziorki, łąka 42 – 645 Jeziorna, dopływ Wisły 24 – 21, 26 – 24 Jeziorna, pow. Warszawa 24 – 21, 223, 25 – 65, 77, 144, 41 – 241 Jeziory, pow. Grodno 28 – 344 Jeziorzany zob. Łysobyki Jeżew zob. Jeżów Jeżewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 107, 155, 41 – XIX– XXI, 80/I – LXXII Jeżów, Jeżew, pow. Brzeziny 24 – 4, 33, 25 – 93, 128, 220 Johansburg, Johannsburg = Jańsbork, Johannisburg, dziś Pisz 27 – 57, 61 Jordan, rzeka 42 – 374 Jordanowice, pow. Błonie 25 – 38, 44, 47, 59, 117, 138, , 80/II – 94 Józefów, pow. Błonie 41 – 186, , 80/ II – 58 Judea 24 – 88 �60 Kabaty, pow. Warszawa 25 – 129, 139, 145, 169, 171, 248 Kaczynek, pow. Łomża 28 – 5 Kaczyniec, jezioro 41 – 413 Kadaryszki, pow. Suwałki 80/I – LIII Kadysz, pow. Augustów 28 – 14 kadzidlańska parafia, kadzidleńska parafia 27 – 50, 96 Kadzidło, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 53, 61, 84, 107, 42 – 640, 792, 80/I – XXIV, 80/II – 334 Kalifornia 27 – 64, 28 – 368 Kalinowo, pow. Łomża 28 – 3, 324 Kaliskie 24 – 147, 26 – 353, 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 80/I – XL, LXXIV, 122, 163, 165, 80/ II – 129, 179, 183, 184, 202, 219, 342, 383 kaliskie województwo 80/I – XIII, Kalisz, Kalis 24 – 7, 25 – 65, 124, 26 – 3, 41 – XXVI, 44, 80/I – XXXVI, XLII Kalwaria 28 – 26, 42 – 252, 344, 763 Kalwaria, Nowa Jerozolima, część Warszawy 24 – 12, 42 – 767, 80/ II – 8, 80/III – 21 Kalwaryja, wzgórze 24 – 21 kalwaryjski powiat 28 – 335, 42 – 207 Kalwaryjskie 42 – 204 Kałęczyn, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Kałenczyn, Kałęczyn, pow. Węgrów 26 – 363 Kałowizna, pow. Brzeziny 24 – 33 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 19, 30, 69, 208, 210, 233, 271, 295, 305, 314, 329, 339, 346, 350, 353, 41 – 424, 451, 513, 525, 541, 42 – 599, 624, 80/I – X, LXVIII, 80/II – 124, 211, 226, 229, 234, 240, 260, 261, 273, 278 Kamieniec Mazowiecki zob. Kamieńczyk Kamieniec Podolski 28 – 370 kamieniecki powiat 28 – 8, 24 Kamienowizna, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kamieńczyk,­ Kamieniec Mazowiecki, pow. Węgrów 24 – 5, 26 – 6, 204, 310, 42 – 785, 80/II – 211, 288 Kamionka, pow. Rypin 27 – 34 Kampinos, pow. Sochaczew 24 – 42, 25 – 191, 262, 41 – 154, 42 – 348, 80/I – 6, 80/II – 200 Kampinoska Puszcza, puszcza 24 – 41, 273, 80/I – 5 nlb. Kana Galilejska, starożytna Palestyna 41 – 415 Kapuśnik, Kapuśnik Grzybowo, pow. Mława 27 – 23 Karaska, bagno 27 – 49, 96 Karaska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Karczemka, las 26 – 40 Karczew, Karczów, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 29, 65, 70, 81, 83, 226, 236, 244, 263, 295, 300, 302, 303, 320, 322, 333, 341, 41 – XXIX, 425, 479, 503, 550, 42 – 498, 645, 785, 80/II – 211 Karczówka, błędnie Karczewska, pow. Rypin 27 – 8 Karczewszczyzna, część Czerska, pow. Grójec 41 – 153 Karczów zob. Karczew Karkliny zob. Korkliny Karnice, pow. Błonie 25 – 52, 209– 211, 41 – 167, 170, 171, 177, 238, 244, 80/I – 13, 36, 53, 58, 84, 85, 116, 135, 163, 80/II – 149, 163– 166 Karniewo, pow. Maków 80/II – 367 Karnkowo, pow. Lipno 27 – 373 Karolina, pow. Grójec 24 – 204 �61 Karpaty, Karpackie Góry, góry 24 – 316, 27 – 55, 66, 67, 100, 28 – 61, 140, 357, 80/I – 212 Karsko = Karsk?, pow. Inowrocław 28 – 6 Kartagina 28 – 331 Kaskada, pow. Warszawa 24 – 19, 20 Kaski, pow. Błonie 25 – 197 Kaszuby 41 – XXVI Katalonia 28 – 361 Kawcza, wyspa, zob. Saska Kępa Kawęczyn, Kawenczyn, pow. Warszawa 25 – 17, 19, 21, 28, 61, 63, 115, 128, 80/II – 50, 79, 100, 121, 128 Kazachstan 80/I – XXVII Kazimierz? 41 – 538 Kazimierz, Kazimierz nad Wisłą, pow. Puławy 41 – LXVI, 555 Kazuń, pow. Warszawa 24 – 20, 25 – 40, 91, 125, 244, 80/II – 11, 112 Kąt, pole 42 – 645 Kąty, pow. Kolno 27 – 30, 63, 359 Kąty, pow. Węgrów 26 – 366 Kcynia, pow. Szubin 27 – 376 Kępa = Kępa Polska, pow. Płock 27 – 14 Kępa Pruska, pow. Węgrów 41 – 413 Kiczki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 274, 80/II – 211 Kielce 42 – 775, 80/II – 122, 125, 80/ III – 17, 29 kielecka ziemia 80/I – XXVIII, Kieleckie 42 – 376, 396, 80/I – XXV, 80/II – 42, 138, 140, 148, 157, 158, 168, 177, 181, 186, 187, 209, 223, 331, 368 Kiełpienicka Puszcza, puszcza 26 – 364 Kiernozia, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 289, 292, 25 – 238, 239, 41 – XVI, 174, 176, 180, 189, 192, 199, 200, 212, 217, 222, 225, 229, 232, 238, 240, 242, 284, 316, 329, 337, 390, 80/I – 66, 120, 80/II – 92, 118, 149, 187, 188 Kierszek, Kierzskie = Kierzek, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kierzki, pow. Rypin 27 – 35 Kierzskie zob. Kierszek Kijów, Ukraina 24 – 8, 28 – 346–348 Kikoł, pow. Lipno 27 – 6, 375, 41 – 5, 7, 51, 73, 81, 92, 215, 41 – 5, 7, 9, 51, 73, 81, 92, 215, 80/I – 94 Kleczkowo, pow. Ostrołęka 27 – 27, 42 – 776, 80/II – 334 Klembów, Klębów, bł. Kłębów, pow. Radzymin 26 – ryc. po s. 40, 77, 89, 212, 231, 246, 250, 254, 261, 263, 275, 277, 298, 316, 41 – XVI, 449, 497, 502, 521, 42 – 325, 80/I – XXXIV, LXIII, 80/ II – 209, 269, 293, 301, 304 Kleszczele, pow. Bielsk 28 – 10, 356 Kleszczówek, pow. Suwałki 42 – 317 Kleszczyn, jezioro 27 – 4 Klębów zob. Klembów Klimaszewnica, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kliniki = Klimki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kliny, pole 42 – 645 Klonowiec, pow. Kutno 80/II – 216 Kłecko, pow. Gniezno 42 – 342 Kłębów zob. Klembów Kłodawa, pow. Koło 27 – 376, 80/ II – 24 Kłokock, Kłobock, pow. Lipno 27 – 94, 41 – LXV, 10, 14, 62, 110 Knyszyn, pow. Białystok 28 – 12, 127, 327, 333, 334, 344, 345, 356, 42 – 289 Kobiałka, pow. Warszawa 26 – 364 Kobierne, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 283 �62 kobryński powiat, kobrzyński powiat 28 – 8, 24, 344 Kobylino-Kruszewo, Kruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 80/II – 409 Kobylniki, Kobylnik, pow. Płock 27 – 94, 293, 335, 42 – 68, 770 Kobyłka, niegdyś Targowa Wola, pow. Radzymin 24 – 4, 46, 26 – 5, 103, 104, 222, 254, 285, 332, 363, 42 – 754, 769, 80/III – 6 Kochany, pow. Łuków 26 – 7 Kochów, pow. Garwolin 26 – 14 Kocierzów = Kocierzew, pow. Łowicz 41 – 337 Kociół, jezioro 41 – 413 Kock, pow. Łuków 26 – 11, 15, 210, 224, 319, 337, 41 – LVII, 42 – 648, 651, 652, 785, 80/II – 212, 213 Kodeń, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kolibiel zob. Kołbiel kolneński powiat, kolnieński powiat 27 – 65, 146, 227, 391, 28 – 7, 75, 42 – 637 Kolnica, pow. Augustów 28 – 245, 250 kolnieński powiat zob. kolneński powiat Kolno 24 – 5, 27 – IX, 29, 30, 60, 64, 68, 72, 77, 78, 98, 138, 223, 241, 283, 28 – 7, 42 – 38, 131, 132, 80/I – XXIV, 80/II – 335, 339 Kolno Stare zob. Stare Kolno Kolonia Karaska zob. Karaska Kołaki, pow. Łomża? 28 – 235 Kołbiel, Kolibiel, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 85, 216, 242, 300, 80/II – 211 Koło, jezioro 41 – 413 Komorowo, pow. Lipno 41 – 10 Konary, pow. Grójec 24 – 24, 25 – 6, 16, 31, 51, 64, 96, 42 – 384, 80/ II – 13 Konarzewo, pow. Ciechanów 42 – 19 Konarzyce, pow. Łomża 28 – 4, 5 Kondrajec, Kondratowo, pow. Płońsk 42 – 4 Koniecpol, pow. Radomsk 42 – 392, 80/II – 342 Koniusza, wzgórze 27 – 5 Końska Góra, wzgórze? 28 – 333 Końskie 80/I – XXIX, XXXVI, XLI Kopaczyska, Kopaczysko, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kopański Most, miejsce 27 – 54, 388 Kopciów = Kopciowo, pow. Sejny 28 – 14 Kopki, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Kopne, las 42 – 645 Korabiewice, pow Skierniewice 24 – 28, 42 – 643 Korabiewska Wola zob. Wólka Korabiewska Korczew, pow. Sokołów 26 – 364 Korczyczewo zob. Łaskarzew Korkliny = Karkliny, pow. Suwałki 28 – 114, 241, 316, 80/I – LI, 80/ II – 425, 442 Korona zob. Polska Korwki, pow. Kolno 42 – 637 Korytnica, pow. Węgrów 26 – 315, 366, 42 – 642 Korzeń, pow. Gostynin 24 – 322, 27 – 89 Kosino, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 151, 153–155, 159, 161,167, 243, 247, 248, 259, 278, 284, 287, 307, 309, 320, 334, 340, 347, 349, 354, 358, 41 – XVIII, XXVIII, XL, LI–LIX, LXI, LXIII, LXVI, 42 – 25, 35, 43, 51, 52, 60, 66, 74, 84, 85, 99, 104, 108, 128, 133, 134, 137, 140, 147, 148, 152, 155, 159, 166, 167, 170, 175, 176, 178, 181–183, ryc. przed s. 193, 478, ryc. przed s. �63 481, 490, 491, 507, 533, 556, 559, 562, 80/I – XVIII, XIX, XXX, XXXII, 80/II – 339, 346, 347, 348, 385, 387 Kosów zob. Kossów Kosówka, zob. Hodynia Kossaki, pow. Kolno 27 – 59 Kossów, Kosów, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 36, 37, 44, 237, 273, 41 – 478, 42 – 375, 80/II – 211 Kosteniewice = Kościeniewicze, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kostrów, jezioro 41 – 413 Koszyki, część Warszawy 24 – 13 Kościeniewicze zob. Kosteniewice Kotówka, pow. Bielsk? 28 – 369 Kowal, pow. Włocławek 28 – 78, 42 – 792 Kowalewo, pow. Płock 27 – 20 Kowalewszczyzna, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328, 333 Kowalki, pow. Rypin 41 – 8 Kowieński Trakt, droga 28 – 13 Kowieńskie 42 – 291 Kowiesy, pow. Sokołów 26 – 367 Kownatki, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kowno, Litwa 42 – 197 Kozery, pow. Błonie 24 – 230 Koziebrody, pow. Sierpc 27 – 21, 381, 80/II – 395, 80/III – 11 Kozietuły, pow. Grójec 25 – 6, 33, 52, 84, 90, 41 – 318, 80/II – 86, 111 Kozioł, pow. Kolno 27 – 30, 59, 42 – 637 Kozłowice, pow. Błonie 24 – 29, 271, 289, 25 – 14, 47, 196, 197, 199 Kozłowiec = Kozłówka?, pow. Lubartów 27 – 108 Kozłów, pow. Sochaczew 41 – 305, 323, 363 Koźmin, pow. Krotoszyn 80/III – 19 Krajewo-Borowe, pow. Łomża 28 – 5 Krakowska Rzeczpospolita 42 – 772 krakowski powiat 24 – 344 Krakowskie 24 – 129, 148, 201, 208, 344, 25 – 282, 284, 291, 26 – 24, 26, 35, 41, 55, 27 – 392, 397, 28 – 50, 52, 53, 103, 129–131, 133, 141, 153, 179, 348, 360, 41 – XXX, XLI, XLVIII, 15, 38, 42, 43, 49, 66, 80, 104, 114, 120, 121, 233, 264, 273, 286, 42 – 54, 72, 104, 132, 196, 206, 209, 250, 315, 319, 321, 322, 334, 351, 355, 361, 363, 365–368, 370, 376–378, 380, 382, 387, 395, 588, 624, 626, 80/I – VII, VIII, XXXVI, XLV, LVIII, LXXIV, LXXX, 159, 220, 231, 80/ II – 24, 30, 33, 35, 40, 71, 133, 138, 186, 200, 214, 222, 301, 322, 344, 356, 358, 364, 365, 377, 393, 396, 404, 417, 80/III – 17 krakowskie województwo 42 – 254, 80/I – XIII, Kraków 24 – 7–9, 13, 16, 71, 115, 130, 150, 154, 161, 294, 303, 313, 325, 338, 345, 25 – III nlb, 3, 33, 51, 75, 83, 108, 109, 123, 124, 133, 229, 237, 254, 293, 26 – 264, 275, 282, 283, 335, 27 – VIII, 17, 22, 76, 168, 275, 297, 326, 376, 379, 395, 28 – 113, 119, 172, 218, 221, 315, 339, 349, 41 – XV, XXIII, XXV, XXVI, 11, 30, 215, 258, 279, 420, 502, 42 – 85, 97, 185, 217, 341, 342, 366, 383, 522, 80/I – V nlb., VII, X, XII, XIII, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XLI, XLV, 125, 129, 177, 80/II – 23, 253, 288, 313, 325, 327, 399, 80/III – 5, 15 Kramkowo = Kramkówka?, pow. Białystok 28 – 272, 311 Krasne, pow. Ciechanów 27 – 22, 312, 344, 42 – 771, 80/I – XXXI, 80/II – 333, 80/III – 30 �64 Krasnopol, pow. Sejny 28 – 15 Krasnosielc, dawniej Sielce, pow. Maków Mazowiecki 27 – 23, 245, 345, 80/II – 333 Krasnybór? 28 – 13 krasnystawski powiat 28 – 34 Kraszew, pow. Radzymin 26 – 40, 77, 93, 100, 206, 221, 259, 263, 279, 289, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, XLIX, LI–LXI, LXIV, LXV, 438, 446, 492, 547, 42 – 337, 509, 577, 583, 601, 605, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIII, XXXIV, XXXVIII, 15 nlb. Kraśny Ostęp, ostęp 28 – 15 Krobia 27 – 376 Krobia, pow. Lipno 41 – 8 Krobia, Krubie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Krock? 27 –379 Kroczewo, pow. Płońsk 27 – 123, 257, 300, 379, 41 – XVIII Kroczym zob. Zakroczym Kromków zob. Kramkowo Kromnów, pow. Sochaczew 24 – 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 191, 192, 194, 203, 206, 237, 27 – 378, 41 – LIII, LIV, LIX, LXIII, LXV, LXVI, 165, 166, 172, 175, 178, 181, 182, 184, 192, 194, 195, 199, 201, 202, 208, 209, 217, 218, 220, 222, 226, 227, 232, 235, 248–254, 256, 285, 304, 314, 316, 337, 365, 384, 412, 42 – 146, 80/I – XVIII, XXIII, 10, 34, 42, 44, 45, 61, 98, 101, 109, 110, 155, 158, 169, 231, 80/II – 24, 60, 63, 75, 82, 83, 89, 90, 95, 96, 102, 105, 113, 116, 122, 124, 149–152, 157–163, 172, 178, 186, 188, 190, 191, 194, 195, 371, 376, 380 Kropiewnica = Kropiwnica, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93 Kropiwno = Kropiwne, pow. Suwałki 28 – 282, 80/II – 441 Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Królestwo 24 – 63, 66, 311, 312, 27 – 36, 49–51, 53, 97, 383, 28 – 9, 22, 24, 33, 337, 356, 41 – X, XX, 8–10, 15, 42 – 198, 200, 318, 349, 353, 361, 391, 753, 755, 773, 775–784, 786, 792, 80/I – XIII, XXIV, XXXI, XXXIV, XLI, LIII, LXXI, LXXXI, 80/II – 9, 21, 31, 210, 329, 340, 389, 394, 396, 399, 400, 80/III – 7, 30, 33, 36–39 Królewiec, dziś Kaliningrad 24 – 316, 26 – 88, 27 – 52, 55, 143, 28 – 108, 109, 113, 116, 179, 338, 80/I – X Królikarnia, miejsce w Warszawie 80/II – 10, 80/III – 34 Królowa Bona, miejsce 28 – 325 Królowa Niwa, pow. Siedlce 42 – 314 Królowej Bony Góra, okop 28 – 323–325 krukowskie pole? 42 – 46 Krupa, dopływ Nurca 28 – 10 Kurpie 80/I – LXIII, 116, 80/III – 8, 21, 36 Kurpiowska Puszcza, puszcza 41 – XXII, 42 – 789 Kruse zob. Krusze Krusko, jezioro, zob. Serafin Krusza, pow. Kolno 27 – 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Krusze, Kruse, pow. Radzymin 26 – 214, 227, 243, 257, 272, 280, 41 – 459, 476, 477, 480, 482, 484, 543, 80/I – XXXIV, 18, 37, 104, 110, 80/II – 220, 224, 233, 259, 260, 261, 263, 269, 280, 287, 290, 300, 307, 313 Kruszewo zob. Kobylino-Kruszewo Krym, półwysep 25 – 271, 272 Krynica, pow. Sokołów 26 – 367 �65 Kryńskie, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Krysiaki, pow. Ostrołęka 27 – 91, 92, 111, 41 – XIX, 42 – 640 Krywiec zob. Krzywiec Krze, zarośla 42 – 645 Krzemieniec 27 – 376 Krzemionki, wzgórza 24 – 346 Krzepice, pow. Częstochowa 24 – 325 Krzeszowice, pow. Chrzanów 42 – 626 krzeszowski powiat, błędnie, prawdopodobnie okolice Krzeszowic, pow. Chrzanów 24 – 344 Krzeszów, pow. Biłgoraj 42 – 650 Krzew = Krzywki?, pow. Mława 27 – 372 Krzewo (Nowe, Stare, Plebanki), pow. Łomża 28 – 183 Krzna, dopływ Bugu 26 – 12 Krzywice = Krzywica, pow. Radzymin 26 – 363 Krzywiec, Krywiec, pow. Bielsk 28 – 143, 163, 359, 369 Krzywki zob. Krzew Krzyże Boruńskie, Święte Krzyże, pow. Sejny? 28 – 15, 335, 336 Ksebki, Ksepki, pow. Kolno 27 – 59, 91, 138, 41 – XIX, LX, 42 – 637 Książenice, pow. Błonie 25 – 4, 60, 75, 80, 84, 101, 152, 41 – 235, 245, 372, 80/I – 67, 85, 126, 187, 80/II – 74, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 134, 175, 183 Księstwo [Warszawskie] 42 – 188 Ktońsk zob. Gdańsk Kubrzenica, Słucza, dziś Przytulanka, dopływ Wissy 28 – 7 Kucice, pow. Płońsk 27 – 94, 42 – 770 Kuczbork, Kudżborsk, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Kuczyńskie, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kudżborsk zob. Kuczbork Kuflew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 80/II – 211 Kujawy 24 – 3, 58, 216, 25 – 190, 240, 267, 26 – 40, 82, 27 – VIII, 70, 28 – 162, 174, 316, 41 – XXV, XXX, 9, 22, 26, 29, 37, 38, 40, 42, 43, 49, 52, 57, 58, 86, 87, 91, 93, 94, 104, 106, 107, 117, 119, 129, 232, 237, 278, 437, 498, 528, 42 – 69, 101, 118, 254, 334, 353, 380, 521, 607, 646, 648–651, 80/I – VII, XXXVI, XLI, LVIII, LXXVIII, 57, 160, 197 nlb., 80/II – 44, 45, 88, 196, 223, 355, 404, 410, 422 Kujawy borowe 42 – 795 Kuligów, pow. Radzymin 26 – 4, 317, 41 – 471, 80/II – 210, 304 Kulikówka? 28 – 179 Kunów, pow. Opatów 80/II – 146 Kupiętyn, Kupientyn, pow. Sokołów 26 – 364 Kupiski, pow. Łomża 27 – 58, 63, 97 kupiskie leśnictwo 27 – 97 Kupniewo, pow. Kolno 27 – 63 Kurancya (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 Kurjanki, pow. Augustów 28 – 14 Kurlandia 24 – 316, 28 – 358 Kurowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328 Kurpie 27 – 149, 390, 41 – XI, XV, XXV, XXXI, LI, LIII, LIV, LIX– LXI, LXIV, LXV, 12, 42 – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 39, 48, 49, 55, 72, 85, 86, 319, 785, 786, 790, 791, 793, 80/I – VIII, IX, X, XV, XX, XXI, XXIV, XXXV, XXXIX, XL, LII, LIII, LIV, LXX, LXXVI, 84, 80/II – 333, 334, 336–341, 343, 346, 355, 356, 370, 372, 396 Kurpiewskie, Kurpińskie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Kurpiki? 27 – 54 Kurpiki, pow. Łomża 27 – 54, 68 �66 Kurpińskie zob. Kurpiewskie Kurpiowska Puszcza, puszcza 42 – 785, 786, 788, 792, 793 Kurpiowszczyzna 41 – XIII, XXXIV, 42 – ryc. przed s. 225, 793, 80/I – XXIV, LII, LXXI Kusie = Kuzie, pow. Kolno 42 – 637 Kutno 24 – 4, 33, 210, 25 – 47, 49, 58, 241, 242, 268, 27 – 293, 41 – XVI, 247, 268, 282, 310, 349, 364, 367, 371, 388, 404, 42 – 345, 347, 80/I – XXIII, 73 kutnowski powiat 80/I – XX, 80/II – 216 Kutnowskie 41 – XV Kuźnica, pow. Sokółka 28 – 12 Kwidzyn 24 – 115 La Manche, kanał 27 – 395 Labrador, półwysep 27 – 29 Lachy, część wsi Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 332 Lady, pow. Bielsk 28 – 356 Ladynia zob. Łydynia Ladzka Puszcza, puszcza 28 – 356, 359 Laliny, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 288, 323, 327 Langwedocja 27 – 376 Las, pow. Maków Mazowiecki 27 – 187, 262 Las, pow. Warszawa 25 – 42, 60 Lasek, las 42 – 645 Laski, zarośla leśne 42 – 645 Lasocin, pow. Płock 27 – 15 Lasocin, przedmieście Brzezin 24 – 33 Latchorzew, Latchorzewo, pow. Warszawa 25 – 111, 158 Latowice zob. Latowicz latowickie starostwo 26 – 7 Latowicz, Latowice, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 30, 73, 79, 139, 145, 239, 240, 288, 290, 301, 315, 316, 322, 323, 326, 327, 329, 330, 331, 346, 350, 27 – 40, 41 – 538, 552, 42 – 606, 80/I – XVIII, XXIX, LXI, LXIX, 121, 80/II – 211, 271, 301, 309 Lauzitz zob. Łużyce Lebiedzizna, pow. Suwałki 28 – 223, 80/I – LIII Lec zob. Giżycko lecki powiat 24 – 6 Lelewo, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Lelis, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Lelonek, zarośla 26 – 40 Leman, pow. Kolno 27 – 57, 59, 42 – 638 Lewary = Lemany?, pow. Kolno 42 – 638 Leodium zob. Liege Leszno zob. Leśno Leszno 27 –14, 80/I – VI, Leszno, część Warszawy 24 – 9, 12, 13 Leśnickie (starostwo = knyszyńskie starostwo) 28 – 359 Leśno = Leszno, pow. Błonie 25 – 155 Lewiczyn, pow. Grójec 24 – 26 Lida 28 – 344 Lidynia zob. Łydynia Liege, Leodium, Belgia 24 – 162 Linin, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 34 Lipie, pow. Grójec 24 – 26 Lipiny, pow. Radzymin 26 – 306, 363 Lipińskie, pow. Gostynin 42 – 636 Lipniki, pow. Kolno 27 – 29, 62, 391, 42 – 638 Lipniki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 80/II – 400, 80/III – 12 Lipno, Lipe 27 – 6, 34, 373, 375, 41 – XVIII, XXVIII, LI, LIII, LIV, �67 LX, LXII, 3–6, 9, 10, 35, 42, 51, 67, 82, 87, 92, 103, 104, 109, 125, 131, 134, 143, 42 – 326, 767, 775, 80/I – X, XXV, XXXIX, LXX, 80/ II – 327 lipnowska ziemia 41 – 15 lipnowski obwód 27 – 4 lipnowski powiat 27 – 94, 133, 41 – XVI, XXXI, XXXIV, 3, 5, 9, 11, 13, 14, 42 – 757, 781, Lipnowskie 24 – 37, 27 – 4, 70, 94, 96, 41 – XI, XVII, XVIII, 4, 143, 42 – 600, 775, 783, 80/I – VIII, XV, LXX, LXXV Lipowiec = Lipowiec Kościelny, pow. Mława 27 – 372 Lipsk, Lipsko, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 65, 83, 123, 230, 345, 80/II – 401 Lisiny, pow. Rypin 27 – 8 Lisobok, przedmieście Mińska Mazowieckiego 26 – 6 Liszków, pow. Sejny 28 – 39 Litewskie Wielkie Księstwo, W. Ks. Lit. 24 – 313 Litwa 24 – 3, 17, 315, 316, 334, 341, 26 – 24, 27, 359, 366, 367, 27 – 67, 383, 384, 28 – VIII, 22, 23, 26, 29, 44, 46, 129, 130, 136, 138– 141, 144, 150, 152, 153, 156, 158, 163, 167, 169, 173, 175, 176, 182, 327, 331, 339, 341, 343, 347, 349, 353, 356–358, 366, 41 – XXVI, XXX, 5, 157, 42 – 187, 199, 200, 203–205, 207, 208, 353, 361, 375, 391, 403, 756, 762, 766, 769, 772, 779, 780, 80/I – XVI, XVIII, L, 200, 80/II – 403, 414, 80/III – 15, 23 Liw, Liw Stary, Liw Nowy, pow. Węgrów 24 – 4, 26 – 9–11, 76, 150, 234, 240, 269, 285, 299, 301, 315, 316, 342, 350, 366, 367, 42 – 322, 389, 776, 780, 781, 80/II – 211, 212, 290, 323, 80/III – 30, 31, 35 Liwiec, dopływ Bugu 26 – 4, 6, 8, 10, 11, 366, 367, 28 – 356 liwska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 6, 8, 11, 80/I – XIV, 80/II – 212, 80/ III – 35 Lochmaddy, Wielka Brytania 24 – 312 Londyn, Wielka Brytania 24 – 311, 337, 27 – 395, 80/II – 321 Longchamp, Francja 24 – 160 Lubartów 26 – 31, 27 – 108 lubelska gubernia 24 – 311, 28 – 33, 42 – 774 lubelska ziemia 26 – 11 lubelski obwód 27 – 11 lubelskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, XXXIII, Lubelskie 24 – 208, 26 – 368, 28 – 129, 141, 351, 352, 41 – XVI, XXX, 167, 264, 42 – 206, 209, 319, 347, 376, 380, 646, 651, 80/I – XL, LVIII, 52, 140, 163, 178, 182, 80/II – 61, 72, 73, 214, 218, 80/III – 17 Lubelszczyzna 41 – LXVI, 80/I – XXV, XXXIII, Lubicz, pow. Toruń 41 – LIII, LVII, 9, 41, 59, 70, 91 Lubiel zob. Łubiel Lubień, pow. Piotrków 80/II – 156 Lublin 24 – 16, 19, 236, 25 – 83, 26 – 296, 332, 28 – 9, 24, 262, 42 – 250, 648, 652, 80/II – 434, 80/ III – 18 Lubochnia, pow. Rawa 24 - 32, 295, 297, 298, 25 – 56, 58, 147, 80/II – 16 Lubonia, pow. Wschowa 28 – 324 Lubowidz, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Lubowo, Lubów, pow. Kalwaria 28 – 341, 42 – 201 �68 Lubstów, pow. Koło 42 – 794 Luciążna, pow. Rawa 80/II – 75 Lusławice? 26 – 368, 80/II – 323 Lusławice, pow. Częstochowa 26 – 368 Luszyn, pow. Gostynin 41 – 181, 191, 221, 80/I – 94 Luta, pow. Włodawa 42 – 643 Lutkówka, pow. Błonie 25 – 211, 212, Lwów 24 – 16, 107, 25 – 75, 108, 27 – 14, 275, 80/ – VII, 80/II – 206, 327, 365 Łabna, dopływ Skrody 28 – 62 Łabno, pow. Augustów 28 – 14 Łabno, pow. Kolno 27 – 62 Łacha, pow. Kolno 27 – 59, 97, 42 – 638 łachowskie leśnictwo 27 – 97 Ładynia, dopływ Wkry 80/II – 333, 80/III – 38 Ładziska = Łodziska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Łamaniec, pole 42 – 645 Łanowickie Jezioro 42 – 195 łapski powiat 42 – 639 Łaskarzew, niegdyś Korczyczewo, Gorczyczewo, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 13, 56, 57, 59, 63, 68, 83, 162, 219, 223, 224, 252, 320, 41 – XVI, LVII, 42 – 648, 652, 80/I – XVIII, XXII, 80/II – 212, 218, 219 Łazienki, miejsce w Warszawie 80/ II – 7, 9, 80/III – 6 Ławki, jezioro 41 – 413 Łaziska, pow. Sochaczew 24 – 206 Łazów, pow. Sokołów 26 – 197 Łazy, pow. Białystok 28 – 329 Łazy, pow. Ostrołęka 27 – 28 Łazy, pow. Sochaczew 41 – XXVIII, LII–LV, LVII, LVIII, 42 – 543 Łącko = Łąck, pow. Gostynin 24 – 322 Łączki, pow. Kolno 42 – 638 Łączyn = Łątczyn, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Łążyn, Łążyń, pow. Lipno 41 – XVIII, LVIII, LXIV, LXV, 36, 37, 41–43, 45, 47–50, 54, 57, 59, 63, 69 –71, 75–77, 87, 88, 99, 102, 106–108, 110, 111, 113, 114, 116, 119, 120, 124, 129–131, 134–136, 138, 140–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVII, 73, 160, 161, 186, 80/II – 173, 386 Łecko zob. Łek Łek, dopływ Biebrzy 28 – 7 Łek, Łecko, jezioro = Rajgrodzkie Jezioro 28 – 8 łęcki powiat zob. ełcki powiat Łęczeczyce = Łęczeszyce, pow. Grójec 24 – 25 Łęczna, pow. Lubartów 41 – 415 Łęczyca 41 – XXV łęczycka ziemia 24 – 33 Łęczyckie 24 – 315, 26 – 24, 42 – 254, 380, 80/I – XIV, XXIV, XXXVI, XL, XLI, 41, 43, 64, 90, 97, 101, 102, 152, 171, 80/II – 26, 44, 59, 117, 137, 153 Łęczyckie = Łęczycki, pow. Siedlce 26 – 368 łęczyckie województwo 24 – 5, 33 Łęg, pow. Płock 27 – 13 Łęg Miejski, Łęk Przedmieście = Łęgi Miejskie (dziś Łęg Przedmiejski), pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 641 Łęg na Urzeczu = Łęg, pow. Warszawa 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 80/I – XLIV, 80/II – 91, 114 Łęg Pański, Łęg (Łęk) Starościński = Łęgi Starościńskie (dziś Łęg Starościński), pow. Ostrołęka 27 – 50 Łęgonice, pow. Rawa 24 – 4, 31 Łęk Starościński zob. Łęg Pański �69 Łęk Przedmieście zob. Łęg Miejski Łętowo, pow. Płock 27 – 14, 170, 181, 182, 253, 256, 258, 306, 318, 326, 352, 358, 42 – 142, 149, 152, 154, 172 Łochów, pow. Węgrów 26 – 363 Łodziska zob. Ładziska Łohojsk, pow. Borysów 42 – 777 Łokieć, obręb leśny 27 – 97 Łomna? 27 – 372 Łomna, pow. Warszawa 24 – 20, 80/II – 11, 112 Łomża 24 – 5, 25 – 146, 27 – 3, 29, 57, 68, 78, 134, 203, 284, 384, 389, 28 – 3, 4, 27, 33, 35, ryc. po s. 36, 37, 38, 51, 59, 65, 66, 73, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 90, 93, 98, 124, 127, 160, 184, 189–193, 245, 246, 249, 251, 258, 259, 263, 264, 275, 280, 290, 307, 314, 323, 325, 41 – XV, XIX, XX, XXV, XXX, XXXII, XXXV, LII, LV, LXVI, LXVII, 42 – 2, 3, 52, 131, 186, 196, 213, 216, 222, 223, 229, 230, 233–235, 237, 239, 240, 245, 250, 264, 267, 271, 279, 285, 286, 290, 293–296, 300–303, 308, 310, 338, 370, 485, ryc. przed s. 497, 621, 627, 628, 646–652, 755, 768, 779, 782, 788, 80/I – X, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLV, LI, LII, LIII, LXIV, LXX, LXXI, LXXII, 44, 81, 127, 133, 216, 217, 80/II – 344, 367, 368, 378, 386, 399, 400, 403, 404, 410, 414–417, 424, 428, 430, 432–437, 440, 443–445, 447, 450–452, 454, 80/III – 7, 9, 22, 29, 35 Łomża Stara zob. Stara Łomża Łomżyca, pow. Łomża 28 – 4 łomżyńska gubernia 27 – 97, 28 – 10, 51, 42 – 643, 80/I – LIX Łomżyńska Puszcza, puszcza 42 – 188 łomżyńska ziemia 24 – 5, 6, 27 – 4, 54, 65, 67, 68, 97, 372, 385, 28 – 3, 6, 148, 150, 155, 168, 174, 182, 41 – XXI, 42 – 1, 188, 587, 760, 786–789, 80/I – XIV, XLV, 80/II – 338, 396, 399, 80/III – 12 łomżyński obwód 27 – 29, 28 – 6, 9, 24 łomżyński okręg 28 – 25 łomżyński powiat 27 – 65, 28 – 9, 23, 41 – XXXI, 42 – 187, 198 Łomżyńskie 28 – VII, 3, 42, 78, 80, 127, 130, 133, 138, 139, 141, 182, 41 – XV, XIX, XXXI, 42 – 395, 637, 794, 80/I – XIII, XV, XX, 151, 211 nlb., 80/II – 448 łomżyńskie starostwo 27 – 385 Łopacin, pow. Ciechanów 27 – 21 Łosia Wólka, Łosia Wulka, pow. War­ szawa 25 – 93, 243, 80/II – 190 Łosice, pow. Konstantynów 26 – 209, 368 Łosinka, pow. Bielsk 28 – 359 Łoskun = Łoskoń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Łosobyki, pow. Łuków 80/II – 212 Łosośnia, dopływ Niemna 28 – 12, 344 Łotwa 80/I – XVIII, łowicki powiat 24 – 311, 42 – 791 łowicki region 42 – 794 Łowickie 41 – XXXIV, 42 – 407, 80/ II –54, 55 łowickie księstwo 24 – 31, 27 – 42 Łowicz 24 – 4, 29, 30, 33, 40–42, 54, 64, 152, 154, 190, 25 – ryc. przed s. I, 7, 22, 25, 32, 45, 49, 50, 52, 61, 62, 67, 68, 91, 124, 130, 137, 139, 161, 189, 190, 191, 199, 234, 235, 240, 242, 245, 255, 265, 267, 268, 271, 26 – 296, 27 – 12, 17, 121, 330, 381, 41 – XI, XVI, XXV, XXVII – XXIX, 266, 271, 280, 284, 286, 298, 307, 323, �70 329, 353, 356, 398, 42 – 20, 543, 625, 650, 758, 765, 766, 770, 791, 794, 80/I – IX, XIX, XXXV, LX, LXII, LXXVII, 5 nlb., 192, 80/II – 15, 18, 77, 94, 118, 184, 188, 344, 395, 80/III – 11, 19, 20, 25 Łódź 24 – 312, 80/II – 442 Łubki, pow. Płock 27 – 14 Łubiel = Lubiel, pow. Pułtusk 42 – 163 Łuczniki, pow. Słuck 28 – 235 Ługi, las 42 – 645 Ługówka, pow. Grójec 24 – 204 ługski powiat 28 – 347 Łukawa, pow. Sandomierz 80/I – 56 Łukowe, pow. Maków 27 – 252, 42 – 19 Łukowiec, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 12, 27, 139, 351, 42 – 761, 779, 80/II – 212, 80/III – 34 łukowska ziemia 24 – 5, 26 – 9, 11, 15, 24, 42 – 785, 80/I – XIV, łukowski obwód 26 – 11 łukowski powiat 41 – XVI, XXXIII, 42 – 639, 646, 80/I – LVIII Łukowskie 26 – 11, 41 – 413, 42 – 313, 329, 648, 80/I – XIII, LXI Łuków 25 – 115, 116, 26 – VII, 12, 27, 31, 34, ryc. po s. 34, 42, 69, 70, 74, 82, 95, 169, 174, 223, 225, 250, 251, 270, 280, 331, 336, 41 – XXV, XXX, LI, LVII, ryc. po s. 224, 271, ryc. przed s. 321, 415, 504, 517, 536, 545, 42 – 599, 639, 648, 649, 652, 757, 766, 776, 794, 80/I – X, XX, XXXIII, XXXV, XXXVIII, LVII, LVIII, LXII, LXIII, LXVIII, LXXVI, 80/II – 212, 213, 295, 80/III – 19, 21, 30 Łupia zob. Arkadia Łuszczanów, pow. Gostynin 42 – 636 Łużyce, Łużyce Wyższe 24 – 338, 340, 345, 41 – XXVI, 42 – 781, 80/II – 68, 80/III – 36 Łydynia, Ladynia, Lidynia, dopływ Wkry 27 – 22, 371 Łyk = Ełk, dopływ Biebrzy 42 – 197 Łysa Góra? 28 – 347, 42 – 354, 369, 381, 395 Łysa Góra, Calvomonte, szczyt w Górach świętokrzyskich 27 – 378, 80/II – 137 Łysa Góra, wzgórze we wsi Pilica 24 – 24, 80/II – 13 Łysa Góra, wzgórze koło Płońska 27 – 17 Łysa Góra, wzgórze koło Sławnogóry, pow. Mława 27 – 23 Łysa Góra, wzgórze koło Karczewa 26 – 8 Łyse, pow. Kolno 27 – 59, 391, 42 – 12, 18, 40, 638, 80/I – XXIV, 80/ II – 356 Łyse Góry, wzgórza 26 – 3 Łysobyki, niegdyś Przytoczno, dziś Jeziorzany, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 Łyszkowice, pow. Łowicz 24 – 154, 80/II – 35 Machcin, pow. Grójec 25 – 109 Maciejowa Szyja, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 80/II – 335 Maciejowice, niegdyś Ostrowo, pow. Garwolin 26 – 14, 61, 83, 85, 136, 231, 246, 266, 271, 297, 318, 323, 332, 334, 335, 339, 28 – 287, 41 – 484, 502, 42 – 646, 80/ II – 212, 287, 313, 381 Magdalenowo, pow. Suwałki 28 – 339 Magierowa Wola, pow. Grójec 24 – 24, 80/II – 13 Magnuszew, pow. Kozienice 42 – 650, 652 Majdany = Majdan, pow. Węgrów 26 – 363 Majstrowice? 27 – 317 �71 Makowiec, pow. Lipno 41 – 4 Maków, dziś Maków Mazowiecki 24 – 4, 27 – 24, 142, 185, 246, 252, 259, 260, 266, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 362, 42 – 17, 20, 26, 28, 29, 31, 48, 53, 69, 84, 86, 138, 140, 150, 156, 159, 161, 162, 164, 170, 174, 178–181, 183, 184, 80/I – XXXI, 65, 80/II – 345, 354, 361–363, 367 Maliszewo, pow. Lipno 41 – 10 Malużyn, pow. Ciechanów 42 – 4 Mała Wieś, pow. Grójec 24 – 64, 42 – 770, 80/III – 25 Małachowo zob. Myszyniec Nowy Małagoszcz = Małogoszcz, pow. Jędrzejów 24 – 25 Maławieś, pow. Płock 27 – 14 Małecz, pow. Brzeziny 24 – 32 Małgorzata, lasek 26 – 40 Małkinia, jezioro 41 – 413 Małogoszcz zob. Małagoszcz Małopole, pow. Radzymin 26 – 265 Małopolska, Polonia Minor 24 – 315–317, 25 – 279, 280, 26 – 9, 11–13, 27 – 378, 28 – 343, 41 – LXIII, 42 – 387 Małoruś, Małorosja 42 – 764, 80/ II – 457 Mały Płock, pow. Kolno 27 – 30, 58, 60 Mańkowce, pow. Augustów 28 – 14 margrabowski powiat 24 – 6 Mariampol 42 – 344 mariampolski powiat 24 – 311, 42 – 198, 207, 753, 80/I – L Mariampolskie 42 – 204, 80/I – LXIV Marianów zob. Maryanów, Maryjanów Mariensztad, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Marki, pow. Warszawa 26 – 103, 332, 363 Maroko 80/I – 221 Martuny zob. Myszyniec Nowy Marucha, Sejneńka = Marycha, Sejenka, dopływ Czarnej Hańczy 28 – 15 Maryanów, Marianów, pow. Radzymin 26 – 365 Marycha zob. Marucha Maryjanów, Marianów, pow. Rawa 24 – 31 Marymont, Marie-mont, pow. Warszawa 24 – 19, 20, 42 – 756, 672, 769, 778, 80/II – 21, 323, 80/III – 15, 22, 34 Masewa = Masiewo, pow. Prużana 42 – 201 Masie, pow. Białystok 42 – 792 Masovia, Masoviae, Masovien, Massovien, Massau, Masuren zob. Mazowsze Masu ? 42 – 568 Mazew, pow. Łęczyca 24 – 315, 80/ II – 24, 26 Mazewo, pow. Pułtusk 24 – 315 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie mazowiecka diecezja 27 – 372 mazowiecka ziemia 24 – 27, 27 – 55, 371, 42 – 787, 789, 792 mazowiecki powiat [Wysokie Mazowieckie] 28 – 51, 144, 42 – 643, 787 Mazowieckie Księstwo, Masoviae Ducatus, Hertzogthum Masovien 24 – 31, 316, 26 – 349, 27 – 378, 80/II – 6, 212, 322, 80/III – 22, 35 mazowieckie województwo 24 – 3–5, 26 – 4, 41 – XVII, 42 – 787, 80/I – XIII, XIV, 212, 213, 80/II – 325 Mazowsze, pow. Lipno 24 – 37, 27 – 7, 41 – 5, 8, 44, 48, 58, 81, 123 Mazowsze, Mazowse, Masovia, Masovien, Massau, Masuren, Ma- �72 zury 24 – V nlb., 3, 7–9, 23, 24, 29, 38, 39, 41, 42, 49, 53, 63, 65, 68, 75, 124, 129, 137, 143, 147, 148, 168, 184, 203, 215, 216, 241, 268, 273, 302–305, 307, 315, 316, 321, 328, 350, 25 – I, II, IV, 13, 38, 45, 130, 131, 265, 278–280, 282, 291, 293, 299, 26 – VIII–X, 3, 4, 10–13, 22–24, 28, 30, 39, 40, 55, 73, 75, 77, 78, 80, 81, 84–86, 100, 102, 103, 106, 108, 112, 116, 119, 121, 124—126, 131, 132, 137–139, 150, 153, 154, 159, 163–166, 168, 204–218, 220–222, 224, 226, 229–234, 236–239, 241–244, 246, 247, 249–251, 253–260, 262, 263, 265–271, 273–281, 286, 287, 290, 291, 293, 295–299, 301, 303–309, 312–314, 321, 322, 324, 330, 331, 345, 349, 350, 352, 367, 368, 27 – VIII, XI, 3, 9, 19, 20, 22, 38–41, 44, 48, 52, 53, 55, 56, 65, 67, 69, 70, 74, 79, 83, 85, 86, 92, 93, 96, 115, 120–123, 126 –130, 133, 135–137, 140, 142, 144, 156, 159, 160, 162–165, 167, 169–173, 177, 179–182, 184–186, 188, 190, 192, 195, 199, 206, 210, 212, 217–219, 221, 222, 226, 227, 234, 239, 240, 244, 246, 247, 251–253, 255–259, 262, 266–274, 278, 279, 281, 287–289, 292, 293, 295, 297, 299, 300, 303, 305– 310, 314, 315, 317–323, 326, 330, 332, 335–337, 339–344, 350–356, 358–364, 367, 371, 372, 377, 378, 394, 28 – IX, X, 3, 6–9, 16, 21, 22, 24, 25, 28, 33, 37, 44, 45, 50, 52, 55, 58, 60, 68, 73, 75, 92, 93, 95–98, 101, 125–131, 133–136, 138–142, 144–146, 148–160, 162, 169–171, 173, 174-176, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 193, 195, 210, 211, 213, 214, 218–222, 225–227, 235–247, 249–252, 255, 256, 258, 259, 265, 267, 269–278, 281–284, 286–288, 290–293, 295, 297– 299, 302, 309–312, 314, 318, 320, 321, 325, 331, 343, 350, 351, 354, 357, 41 – V–XVII, XIX–XXII, XXIV–XXVII, XXIX–XXXVIII, XL, XLI–XLVIII, LI–LIII, LV, LXI, LXIII, LXV, LXVII, 3, 108, 109, 153, 154, 158, 159, 161, 164, 166–169, 171–175, 179, 182–184, 186–188, 190–193, 196, 197, 201, 202, 205, 206, 208, 209, 214, 215, 217, 218, 220–225, 229–232, 237, 238, 240, 244–247, 259, 262, 269, 275, 308, 310, 311, 342, 377, 412–419, 422–425, 427–429, 431, 433, 435, 436, 438 –451, 454, 457–460, 462, 463, 465, 466, 468, 471, 474, 476, 477, 488–497, 499, 501–505, 507, 508, 510, 513, 527, 543, 573, 575, 42 – 1–3, 5, 6, 8, 9, 11, 16, 23, 26, 29, 31, 35–37, 42–44, 46, 48, 51, 54, 55, 59, 65, 67, 71, 72, 76, 79, 81, 82, 86, 105, 115, 132, 133, 208, 209, 210, 218, 219, 221, 222, 224, 228–231, 235, 240, 241, 243, 289, 319, 321, 330, 335, 338, 348, 352, 360, 363, 367, 369, 374, 377, 378, 380, 382, 386, 388, 391, 393, 401, 404, 410, 522, 543, 553, 601, 614, 616, 620, 624, 627, 637, 645, 646, 651, 753, 754, 764, 765, 778, 782, 784–788, 790–796, 80/I – V nlb., VI, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XX, XXI, XXV, XXIX, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, �73 XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVII, XLVIII, LI, LIII, LIV, LV, LVI, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXII, LXIII, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX, LXXI, LXXIII, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, 3 nlb., 5 nlb., 8, 11, 12, 15 nlb., 43, 76, 107, 180, 195 nlb., 212, 214, 80/II – 209, 216, 222, 223, 255, 321, 322, 325, 327, 331–333, 335–340, 342, 347–349, 353, 355, 357, 359, 362, 363, 369, 372, 373, 377, 378, 389, 390, 392, 393, 399, 400, 402–404, 406, 409, 410, 414, 416, 424, 427, 432, 442, 459, 460, 80/III – 6, 20, 33. 37, 38 Mazowsze Czerskie 41 – IX–XI, XXII, XLII, 275, 42 – 765, 80/I – XXXIII, LXVI, 80/II – 5, 331, 80/III – 20 Mazowsze Leśne, Mazowsze Podlaskie, Mazurskie Podlasie, Mazury Podlaskie 24 – 5, 26 – 3, 41 – V, XI–XIII, XV, XVI, XXV, XXX, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 413, 42 – 599, 80/ – VIII, IX, X, XIV, XV, XVI, XXXV, XXXVIII, LXII, LXIII, LXVI, LXVIII, LXVIII, LXIX, LXXV, 80/ II – 459, 460 Mazowsze Łomżyńskie 28 – 24, 142, 41 – XII Mazowsze Mławskie 42 – 791 Mazowsze Nadbużańskie 41 – XXIX, 42 – 597 Mazowsze Nadnarewski, Nadnar­ wiańskie 28 – 22, 80/I – X, XXXIX, LXX Mazowsze Płockie 27 – 85, 41 – XII, 42 – 784, 789 Mazowsze Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazowsze Polne 24 – 5, 161, 25 – II, 41 – V, XIII, XV, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 –793, 80/I – IX, X, XI, XIV, XVI, XXIV, XXXVI, XLII, LX, LXI, LXVI, LXVIII, LXXV, 80/II – 459, 460 Mazowsze Pruskie 24 – 6, 28 – 21, 80/I – IX, 80/II – 459 Mazowsze Stare 24 – 6, 161, 27 – VII, XI, 3, 115, 371, 397, 28 – VII, 51, 160, 182, 41 – V, XIII, XV– XVIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 – 1, 228–231, 794, 80/I – IX, X, XIV, XV, XVI, XXXIX, XL, LXX, LXXIII, LXXVI, 80/II – 459 Mazowsze Warszawskie 41 – XII, 80/I – IX, Mazów? 24 – 315 Mazury zob. też Mazowsze Mazurskie Podlasie zob. Mazowsze Leśne Mazury-Kurpie, część Mazowsza Starego 41 – V, XIII, 80/I – LXX, LXXII Mazury-Podlasie, część Mazowsza Starego 41 – V, 80/I – LXX, LXXII, LXXIII Mazury Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazury Pruskie 41 – XII, XIII, XXXI, 80/I – IX, X, XIV, XXXV, XXXVI, LXXIII, 187 Mąkobody zob. Mokobody Mąkolin, Mąkolino, pow. Płock 27 – 14, 170, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 250, 253, 256, 257, 263, 272, 290, 299, 306, 309, 318, 322, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 41 – XVIII, LIII, LIV, LX, 42 – 11, 13–15, 20, 21, 23, 25, 28, 30–33, �74 35–38, 44–46, 48, 50, 53, 55–59, 61, 64, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76– 79, 81–83, 88, 89, 91, 93, 98, 101, 103, 112, 118, 126, 127, 135, 136, 138, 143–145, 148–153, 157, 163, 165, 166, 169–172, 174–177, 80/I – XVIII, XXVIII, XXIX, LXX, 44, 95, 96, 119, 141, 155, 162, 164, 199, 80/II – 84, 142, 349–351, 353, 358–360, 363, 364, 368–371, 374–379, 383, 384, 387–390, 397 Mdzewo, pow. Mława 27 – 307 Meczuna = Miedzyń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Meisen zob. Miśnia Meńsko zob. Mińsk Meszkiegier, ostęp 28 – 15 Meta zob. Netta Metele, jezioro 28 – 15, 335, 42 – 193 Metele, pow. Sejny 28 – 336, 337 Methenburg, zamek 28 – 12 Mężenin, pow. Łomża 28 – 6, 81, 272, 327 Miastkowo, pow. Łomża 27 – 29, 284, 42 – 792 Miastków, pow. Łuków 24 – 318, 26 – 13, 80/II – 212 Miąsze = Miąse, pow. Radzymin 26 – 111 Michałowice, pow. Grójec 80/II – 109 michałowska ziemia 27 – 375, 41 – 11 Michrów, pow. Grójec 25 – 33, 48, 86, 96, 131, 155, 80/I – 182, 80/ II – 79, 86, 93, 107, 108, 115, 135 Miechów 42 – 132 Miedniewice, pow. Błonie 24 – 4, 28, 312, 25 – 162, 200, 207, 41 – 179, 190, 205, 256, 258, 295, 303, 307, 308, 311, 313, 318, 322, 80/I – 48, 51, 80/II – 14, 54, 56–58, 78, 93, 146, 147, 154–156, 201 Miedzianka, dopływ Liwca 26 – 10 Miedzna, dawniej Międzylesie, pow. Węgrów 26 – 10, 252, 311, 80/ II – 211 Miedzyń zob. Meczuna Miedzyszyn = Miedzeszyn, pow. Warszawa 42 – 779 Mielnica, pow. Kowel 42 – 777 mielnicka ziemia 24 – 6, 26 – 9, V – 9, 24, 358, 80/I – XIV, mielnicki powiat 28 – 8, 24 Mielnik, pow. Bielsk 28 – 9, 38, 83, 345, 356, 357, 80/II – 407 Miemcowizna zob. Niemcowizna Mienia, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 289, 316 Mień, dopływ Wisły 26 – 4, IV – 6, 41 – 3, 5 Mierzęcin? 42 – 67, 135, 136, 140 Międzyborz zob. Niedzbórz Międzylesie zob. Miedzna Międzyleś, pow. Radzymin 26 – 115, 208, 209, 229, 288, 309, 312, 313, 321, 41 – 450, 548, 549, 554, 559, 566, 568–577, 80/II – 155 Międzyleś, pow. Węgrów 26 – 363, 80/II – 238, 267, 299, 301, 306, 307 Międzyrzec, Międzyrzecz Podlaski, pow. Radzyń 26 – 280, 42 – 792 Mikorzyn, pow. Ostrzeszów 27 – 376 Milanowskie Jezioro, jezioro 42 – 194 Milanów zob. Wilanów Milanówek, pow. Błonie 42 – 793 Milejczyce, pow. Brześć 28 – 10 Miłosna, pow. Warszawa 26 – 104, 106, 211, 221, 311, 41 – 464, 479, 503 Mińsk, Mińsko, Meńsko, Nowo-Mińsk = Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 6, 20, 30, 36, 40, 59, 75, 82, 202, 216, 225, 230, 251, 262, 283, 302, 307, 309, 312, �75 339, 350, 361, 27 – 40, 41 – XV, XXIX, XXX, LII, LXII, 420, 454, 457, 487, 525, 559, 561, 42 – 412, 645, 80/I – XXXV, XXXVIII, 80/I – 167, 204, 80/II – 211, 226, 234, 260, 298 mińska gubernia 80/II – 413 miński powiat, mińsko-mazowiecki powiat 41 – XVI, LXVI, 42 – 639 Mirowice, pow. Grójec 25 – 156, 104, 135 Mistów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 312 Miszewo Murowane, pow. Płock 27 – 14, 138, 151, 159, 161, 163, 164, 166, 243, 255, 271, 287, 298, 307, 311, 314, 347, 356, 358, 42 – 101, 80/II – 329 Miśnia, Meisen 80/II – 68, 80/III – 36 Mlęcin, pow. Radzymin 26 – 227 Mława 24 – 3, 27 – 18, 19, 38, 40, 44, 75, 259, 274, 326, 361, 368, 372, 41 – XXVII, 42 – 57, 102, 104, 122, 136, 385, 647–650, 759, 765, 80/I – X, XXXIX, LXX, 80/ II – 331, 80/III – 11, 19 Mławka, dopływ Wkry 27 – 18, 20 mławski obwód 27 – 381, 80/II – 395, 80/III – 11 mławski powiat 27 – 3, 23, 133, 371, 41 – XXXI, 4, 9, 80/II – 332, 80/III – 10 Mławskie 27 – 18, 84, 86, 96, 372, 41 – XI, XII, XVII, 42 – 783, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, 80/II – 340 mławskie starostwo 80/III – 25 Młociny, pow. Warszawa 24 – 17, 20, 211, 41 – 330, 80/I – XXIII Młodeniec, las 26 – 40 Młodzieszyn, Młodziszyn, pow. Sochaczew 25 – 36, 53, 236, 244, 41 – 241 Młynale? 28 – 14 Młyny-Łęczyska, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Mniemcowizna zob. Niemcowizna Moczydło, pow. Warszawa 25 – 123, 125, 80/II – 89, 125, 220 Moczydłowska Nizina, urzecze 42 – 645 Modlin, Moglin, Nowo-Gieorgiewska twierdza, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 124, 26 – 4, 27 – 3, 18, 28 – 288, 41 – XV, 42 – 81, 199, 80/I – XVIII, XXXI, 80/II – 439 Modlnica, pow. Kraków 41 – XXVIII, 42 – 450, 453, 468, 485, ryc. przed s. 497, 80/I – X, XLV, 211 nlb., 80/II – 62 Mogielanka, dopływ Pilicy 24 – 25 Mogielnica, pow. Grójec 24 – 4, 25, 25 – 8, 23, 26, 50, 52, 119, 160, 265, 41 – 183, 212, 251, 80/II – 83, 84, 95, 109, 111 Mogielnica, pow. Płock 27 – 13 Mogielniczka, pow. Płock 27 – 13 Mogilno 27 – 13, 24, 380 Mogiła Szweda, miejsce 28 – 328 Moglin zob. Modlin Mokobody, Mąkobody, Nowe-miasto, pow. Siedlce 26 – 11, 238, 276, 285, 325, 343, 28 – 22, 41 – 520, 42 – 643, 80/II – 212 Mokotów, pow. Warszawa 24 – 18, 42 – 636 Mokowo, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 99, 80/II – 327 Mokówko, pow. Lipno 27 – 5 Mokra Wieś, pow. Radzymin 26 – 366 Mokrsko, Mokrzko = Mokrzk, pow. Płock 27 – 13 Mokrylas, Mokry Las, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 188, 189, 244, 287, 288, 334, 41 – XIX, XL, LXI, 42 – 8, 27, 41, 62, 88, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – �76 XXI, XLIV, 57, 80/II – 353, 357, 369, 370, 371, 381 Mokrzk zob. Mokrsko Molnica, dopływ Kraski 24 – 26 Mołdawa = Wełtawa, dopływ Łaby 27 – 131 Montis Calvi = Calvomonte zob. Łysa Góra Mons Sabothus zob. Sobótka Morawy, Morawia 24 – 127, 311, 25 – 277, 80/II – 63, 80/III – 26 Mordy, pow. Siedlce 26 – 9, 161, 80/ II – 211 Morysin, pow. Warszawa 24 – 18 Morzyczyn, pow. Węgrów 41 – 413 Moskwa, Rosja 24 – 312, 26 – 69, 42 – 2 Mosty, pow. Grodno 28 – 331 Moszczanka, pow. Puławy 26 – 19, 31, 80/I – LIX, LXVIII Moszczenica, dopływ Bzury 24 – 33 Moszczonne, pow. Rypin 41 – 46, 57, 73, 86 Mościska, miejsce 26 – 40 Motława, dopływ Wisły 27 – 296 Motula = Motule, pow. Suwałki 28 – 293 Mroga, dopływ Bzury 24 – 33, 27 – 39 Mrożyca, dopływ Mrogi 24 – 33 mszczonowskie starostwo 24 – 27 Mszczonów, pow. Błonie 24 – 4, 27, 55, 67, 100, 118, 121, 168, 216, 266, 269, 25 – 18, 23, 25, 26, 40, 46, 52, 57, 66, 74, 75, 80, 89, 92, 118, 119, 138, 141, 148, 149, 153, 195, 209–212, 215, 217, 250, 255, 268, 27 – 19, 41 – XVI, LIII, LXVI, 158, 195, 381, 42 – 650, 80/I – 36, 178, 80/II – 14, 55, 62, 79, 80, 93, 104, 112, 131, 133, 135, 163–166, 175, 196 Multany, kraina historyczna w Rumunii 42 – 339 Mułtawa, dopływ Wisły 27 – 14 myseńckie starostwo zob. myszynieckie starostwo Muszyna ? bł. Myszyniec 80/II – 365 Mystki-Rzym, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Mystkowice = Mystkowiec, pow. Pułtusk 27 – 355 Myszadła, pow. Radzymin 26 – 366 Myszyniec, Myszeniec, pow. Ostrołęka 24 – 5, 27 – 28, 49–52, 54, 60, 66, 67, 72, 80, 82, 96, 97, 107, 108, 256, 276, 280, 283, 288, 292, 293, 345, 372, 28 – 133, 41 – IX, XIX, XXXV, 42 – 1, 2, 8, 9, 18, 38, 51, 131, 159, 160, 162, ryc. po s. 400, 641, 766, 770, 786, 789, 790, 80/I – XXIV, LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105, 80/II – 334, 341, 356 Myszyniec Nowy, Martuny, Małachowo, pow. Ostrołęka 27 – 28, 80, 103–106, 110, 146, 149, 227, 234, 387–390, 80/III – 25 Myszyniec Kościelny, Poświętne, pow. Ostrołęka 27 – 28 Myszyniec Stary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 myszyniecka parafia 27 – 50, 96, 227 Myszyniecka Puszcza, Myszyńska Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 49, 50, 51, 53, 55, 96, 97, 385, 390, 42 – 791 myszynieckie starostwo, myseńckie strostwo 27 – 120 Myślenice 80/I – XXXVI Nadarzyn, pow. Błonie 24 – 27, 49, 148, 25 – 1, 95, 170, 80/I – LXII, 80/II – 5 Nadbrzeże? 26 – 4 Nadbużna Puszcza, Nadbuska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Nadrzeczna Ruda, zob. Ruda Nadrzeczna �77 Naguszewo = Nagoszewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX Nakoby = Nakory, pow. Siedlce 26 – 39 Nakwasin, pow. Płock 27 – 13, 14 Nantes, Francja 27 – 392 Narbonna, Narbonne, Francja 27 – 376 Narew, pow. Bielsk 28 – 11, 143, 163, 331, 355, 356, 359, 369 Narew, dopływ Wisły 24 – 6, 37, 39, 41, 68, 161, 322, 26 – 4, 28, 74, 365, 27 – VII, IX, 3, 18, 23–27, 29, 49, 56, 96, 97, 99, 107, 134, 203, 276, 384, 390, 28 – VII, 3, 4, 6, 10–13, 21, 25, 38, 50, 85, 87, 89, 92, 94, 96, 101, 108, 125– 130, 133–137, 139, 140, 142, 143, 145, 153, 160, 163, 167, 168, 174, 177, 179, 182–184, 323, 328–330, 332, 344, 345, 349, 353, 355–358, 377, 41 – IX, XI, XXI, 42 – 1, 141, 196, 197, 199, 370, 377, 382, 388, 489, 587, 597, 760, 773, 786–788, 793–795, 80/I – VIII, XIV, LXXI, LXXII, 3 nlb., 80/II – 325, 344, 401, 409, 80/III – 28 Narewka, dopływ Narwi 28 – 10, 11, 42 – 199, 200 Narewka, pow. Prużana 28 – 11, 98, 355, 41 – XX Naruszewo, pow. Płońsk 27 – 314 Nasiadki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Nasielna zob. Nosielna Nasielsk, Nosielsko, Nesselia, pow. Pułtusk 24 – 4, 27 – 24, 261, 308, 310, 335, 338, 364 Nassau, Niemcy 42 – 375, 757 Natolin, pow. Warszawa 24 – 18, 25 – 139 Nauwaszule, pow. Augustów? 28 – 14 Nazaret, starożytna Palestyna 24 – 99 Necko zob. Netta Neidenburg zob. Nibork Nereśl, dopływ Narwi 28 – 334 Nesselia zob. Nasielsk Netta, dopływ Biebrzy 28 – 12, 13 Netta, pow. Augustów 28 – 12, 13, 243 Netta, Meta = Necko, jezioro 42 – 193 Newa, rzeka w Rosji 28 – 342 Nibork, Niborg, Niedzborek, Neidenburg, dziś Nidzica 24 – 3, 27 – 73, 253, 371 niborski, niedzborski, nidzborski powiat 24 – 6, 27 – 3, 371 Nick, wzgórze, zob. Niecko Nick, pow. Mława 27 – 372 Nida, dopływ Wisły 28 – 22 Nieborów, pow. Łowicz 24 – 4, 31, 58, 64, 121, 25 – 7, 244, 42 – 762, 80/I – LX Niecko, Nick, wzgórze 27 – 372 Niedabiel? 26 – 8 Niedenburg, Niedzborek zob. Nibork niedzborski powiat zob. niborski powiat Niedzbórz, Niedzborz, Międzyborz, błędnie Neidenburg, pow. Ciechanów 24 – 3, 27 – 73 Niedziałka, Niedziołka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 41 – 487, 553, 564, 80/II – 229, 239, 235 Niedźwiedź, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Niegów, pow. Radzymin 26 – 127, 133, 135, 136, 138, 211, 231, 256, 258, 260, 265, 295, 365, 366, 80/ II – 234, 235, 237, 249 Niemcowizna, Miemcowizna, Mniemcowizna, pow. Suwałki 28 – 266, 267, 277, 80/II – 438 Niemcy, Deutschland 24 – 310, 331, 334, 337–340, 346, 26 – 350, 28 – 363, 42 – 338, 375, 772 �78 Niemen, rzeka 28 – 7, 13, 14, 27, 37, 39, 50, 60, 61, 345, 353, 358, 377, 41 – XXI, 42 – 186, 196–198, 202, 204, 205, 760, 770, 80/II – 404 Niemirów, pow. Bracław 27 – 380 Niemirów, pow. Bielsk 28 – 9, 356 Niemnowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 niemonojackie leśnictwo 28 – 337 Niemyje, bagna 27 – 23 Niepołomice, pow. Bochnia 24 – 345 Nieporęt, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 25 – 191, 26 – 4, 74, 234, 246, 257, 273, 284, 292, 332, 365, 80/II – 209 Nieszawa 26 – 332, 41 – 7 Nieznachowska Kępa, wyspa 24 – 318 Niksowizna, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Nil, rzeka 42 – 132 Niszczyce, pow. Płock 27 – 13 Niwiska, pow. Siedlce 26 – 238 Nogat, odnoga Wisły 24 – 68 Normandia, Francja 42 – 762 Norymberga, Niemcy 42 – 762 Nosielna = Nasielna, dopływ Wkry 27 – 24 Nosielsko zob. Nasielsk Nowa Jerozolima zob. Góra Kalwaria Nowa Jerozolima zob. Kalwaria Nowa Praga, część Warszawy 24 – 15 Nowa Ruda, Ruda, pow. Kolno 27 – 60, 97, 98, 42 – 638 Nowa Wieś, pow. Lipno 27 – 37 Nowa Wieś, pow. Ostrołęka 42 – 641 Nowa Wieś, pow. Węgrów? 26 – 363 Nowe Miasto? 25 – 51, 53, 225 Nowe Miasto zob. Mokobody Nowe Miasto, część Ciechanowca 28 – 10 Nowe Miasto, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 24, 80/II – 334 Nowe Miasto nad Pilicą, pow. Rawa 24 – 4, 31, 25 – 1, 119, 180, 218, 259, 41 – 183, 212, 251, 259, 42 – 651, 80/II – 112 Nowe Siedlce zob. Siedlce Nowodworce, Nowodwory, pow. Warszawa 26 – 3 Nowodwór zob. Nowy Dwór Nowo-Gieorgiewska twierdza zob. Modlin Nowogrodzka Puszcza, puszcza 27 – IX, XI, 29, 56, 63, 66, 97, 107, 387, 391 nowogrodzkie leśnictwo 27 – 97 Nowogrodzkie 28 – 139, 140, 176 nowogrodzkie województwo 28 – 11, 41 – XVII, 80/II – 325 Nowogrodzko-Ostrołęcka Puszcza, puszcza 28 – 3 Nowogród, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 5, 80/II – 344 Nowogród, pow. Łomża 24 – 5, 27 – VII, IX, 29, 56, 58, 83, 98, 124, 134, 203, 242, 276, 300, 390, 28 – 22, 258, 42 – 3, 789, 80/I – LXXI Nowogród, Rosja 28 – 358 Nowogródek 28 – 277, 42 – 221, 284, 80/II – 438 Nowogródek, pow. Lipno 41 – 5 Nowo-Mińsk zob. Mińsk Mazowiecki Nowy Dwór = Nowodwór, pow. Garwolin 26 – 11, 80/II – 301, 304 Nowy Dwór, Nowydwór, pow. Warszawa 25 – 40, 26 – 4, 246, 263, 273, 284, 41 – XXVIII, XXX, LII, LIV, LV, LVIII, 452, 562, 42 – 139, 151, 403, 466, 498, 499, 651 Nowy Sącz, Sącz 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI �79 Nowy Targ 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Nur zob. Nurzec Nur, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 349, 28 – 163 nurska ziemia 24 – 5, 6, 26 – 6, 27 – 4, 27, 67, 68, 372, 28 – 148, 150, 155, 168, 42 – 1, 80/I – XIV, Nurzec, błędnie Nur, dopływ Bugu 28 – 9, 10, 25, 130, 356, 42 – 197 Oberpfalz, Górny Palatynat, kraina historyczna w Niemczech 42 – 775 Oberschlesien zob. Śląsk Górny Obierwia, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 789 Obłudzino, pow. Maków 27 – 246 Obory, pow. Rypin 27 – 8, 373–375, 41 – 5, 80/II – 327, 328 Obory, pow. Warszawa 24 – 49 Oboźna, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Obrąb, pow. Radzymin 27 – 67, 208, 213, 231, 270, 312, 319, 334, 80/I – 205 Obrowo, pow. Lipno 41 – 9, 91, 80/I – XXV, Obryte, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27 Obryte = Obrytte, pow. Pułtusk 27 – 94, 125, 41 – XVIII, 80/I – LV Obszesza zob. Okszesza Ochnia, dopływ Bzury 24 – 33 Ochudne = Ochudno, pow. Pułtusk 27 – 86, 94, 95, 126, 133, 140, 291, 318, 41 – XVIII, 80/I – LV, 80/II – 239, 377 Odleka zob. Rypienica Ogrody, pole 42 – 645 Ojców, pow. Olkusz 42 – 322 Ojrzymów zob. Orszymowo okalewskie dobra, pow. Rypin 41 – 9 Okęcie, pow. Warszawa 25 – 172, 174 Okmin Mały, jezioro 42 – 194 Okmin Wielki, jezioro 42 – 193, 194 Okrzeja, Okrzejka, dopływ Wisły 26 – 11, 14 Okrzesza, błędnie Obszesza, dopływ Pisi 24 – 27 Okrzeja, pow. Łuków 42 – 792 Okuniew, Okoniew, Okóniew, Okuniow, niegdyś Długa Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 26 – 5, 30, 60, 79, 85, 108, 210–212, 221, 227, 247, 251, 265, 268, 269, 276, 281, 285, 302, 311, 314, 329, 345, 41 – 414, 464, 563, 42 – 412, 80/I – 33, 80/II – 72, 210 Olechów, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 414 Oleksianka, Oleksiancyna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 79, 139, 240, 301, 315, 316, 322, 326, 327, 329, 41 – XVI, XXVIII–XXX, LII, LIV, LVII–LIX, LXVI, ryc. przed s. 321, 419, 423, 426, 427, 429– 431, 433, 435–439, 441–444, 447, 448, 451–453, 456, 457, 458, 461, 470, 471, 473–475, 480, 486, 488–491, 493, 495, 497, 498, 500, 501, 504, 506–508, 510, 515, 518– –521, 524, 526–529, 531, 533, 539–542, 544, 545, 548, 549, 551– –556, 558, 560–563, 564, 567– –574, 576, 577, 42 – 378, 379, 490, 521, 560, 564, 585, 606, 617, 80/I – XVIII, XXIX, XXXIX, LXIX, 43, 53, 67, 68, 70, 77, 85, 87, 151, 170, 80/II – 80, 138, 217, 220–222, 240–248, 253, 263, 267, 269–271, 273–277, 282, 287, 288, 290–294, 296–300, 302–304, 307– –312, 314–320 Oleksin, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 208, 233, 329, 346 Oleszno, pow. Lipno 41 – 8 Olszyny, zarośla 42 – 645 �80 Olitska Puszcza, puszcza 28 – 15, 335 Olszanka, pow. Suwałki 28 – 239, 293, 42 – 285 Olszanki = Olszanka, pow. Augustów 28 – 247 Olszewka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 108, 42 – 641 Olszewnica, pow. Radzyń 42 – 794 olsztyńskie województwo 42 – 205, 788 Olszyny, pow. Łomża 28 – 182 Olszyny, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 641 Ołtarzew, pow. Warszawa 24 – 49, 221, 224, 25 – 79, 98, 144, 41 – XVI, 80/I – LX Omulew, Omólew, Omólwia, dopływ Narwi 27 – 27, 49, 50, 66, 96, 107, 384, 28 – 21, 42 – 1 Omulew, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Opacz, pow. Warszawa 25 – 170 Opalin, pow. Warszawa 25 – 22 Opatów 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI Opinogóra, pow. Ciechanów 27 – 22, 372 Opoczno 80/II – 379 Opole, pow. Puławy 42 – 650 Orątki, pow. Kutno 80/II – 78 Ordynacka, Ordynackie, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9, 14 Orla, pow. Bielsk 28 – 10, 143, 356, 42 – 199 Orlanka, dopływ Narwi 28 – 21, 356 Orłów, pow.Kutno 24 – 33, 41 – 318, 352, 80/I – 73 Orszymowo, Ojrzymów, Orsimovia, pow. Płock 24 – 4, 27 – 13, 15, 254, 356, 366, 42 – 759, 787, 80/II – 330, 80/III – 11 Ortelsburg zob. Szczytno Orzyc, Orzycz, dopływ Narwi 27 – 23, 24, 44, 49, 96, 107, 28 – 21, 42 – 757, 80/I – XXVIII, 80/II – 333, 80/III – 9 Osa zob. Ossa Osieck, błędnie Osiek, pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 12, 24, 229, 236 27 – 40, 80/II – 212 osieckie dobra, pow. Garwolin 42 – 790 Osiek (Mały i Wielki), pow. Rypin 27 – 9, 375 Osinki, pow. Suwałki 28 – 248, 249 Osiny, pow. Puławy 80/I – 30, 31 Osiny, zarośla leśne 42 – 645 Osmolin, bł. Osmolno, pow. Gostynin 24 – 206, 25 – 238, 41 – 164, 166, 169, 181, 190, 191, 221, 229, 231, 242, 345, 362, 388, 80/I – 94, 80/II – 187 Ossa = Osa, dopływ Wisły 27 – 372 Ossownica, błędnie Ossowica, dopływ Liwca 26 – 4, 6, 80/II – 210 Osowiec, pow. Węgrów 27 – 108 Osowiecka Ruda zob. Ruda Osowiecka Ostenda, Belgia 25 – 274 Osterode zob. Ostróda ostrołęcka parafia 27 – 50, 96 Ostrołęcka Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 29, 49, 53, 56, 57, 66, 96, 97, 100, 103, 105, 137, 385, 28 – 61, 333, 42 – 188 ostrołęcki dekanat 42 – 637 ostrołęcki powiat 27 – 65, 133, 41 – XXXI, 42 – 639, 784, 786, 80/ II – 335, 338, 341, 80/III – 25 Ostrołęckie 27 – XI, 3, 26, 120, 28 – 131, 133, 151, 181, 41 – XVII– XIX, 80/I – XIII, XV, XXIV, LIII, 80/II – 369, 375 ostrołęckie leśnictwo 27 – 50, 97 ostrołęckie starostwo 27 – IX, 50, 97, 385 �81 Ostrołęka 24 – 5, 25 – 262, 27 – IX, 27, 28, 37, 50, 51, 60, 67, 82, 83, 97, 99, 102, 107, 108, 115, 122, 194, 251, 252, 268, 269, 272, 273, 277, 284, 300, 328, 331, 350, 351, 356, 357, 364, 375, 384, 28 – 159, 325, 41 – IX, XIV, XV, XIX, LIII, 42 – 1, 20, 30, 34, 46, 62, 64, 65, 76, 79, 131, 639, 766, 790, 80/I – X, XVIII, XXI, XXIV, XXVIII, XXXI, XXXIX, LXX, 132, 163, 80/II – 13, 40, 116, 118, 171, 186, 193, 196, 334, 353, 359, 386 Ostrołęka, pow. Grójec 24 – 24, 62, 180 Ostrowite, pow. Lipno 41 – 43, 58, 41 – 43, 58 Ostrowo zob. Maciejowice i Ostrów ostrowski powiat 80/I – XXI, Ostrożeń, pow. Garwolin 27 – 58, 66, 71, 162, 167, 168, 41 – 415, 417, 421, 427, 428, 465, 496, 501, 507, 550, 551, 558, 559, 562, 80/I – XXII, XXXIX, 21, 30, 31, 32, 80/II – 217, 220, 221, 254, 255, 257–259, 265, 281, 305, 381 Ostróda, Osterode 80/I – X Ostróg 24 – 14 Ostrów, półwysep 28 – 15 Ostrów, Ostrowia, Ostrowo = Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – IX, 27, 48, 49, 96, 99, 122, 194, 244, 256, 287, 288, 304, 307, 312, 334, 349, 351, 28 – 5, 130, 131, 157, 159, 42 – 88, 150, 203, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XXI, XLIV, 137, 80/II – 369, 371, 375, 381 Ostrówka = Ostrówki, pow. Radzyń 42 – 795 Ostrykół, Ostrzykół, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Osuchów, pow. Błonie 24 – 266, 270, 25 – 40, 66, 74, 75, 80, 89, 141, 211, 41 – 160, 196, 381, 385, 80/I – 178, 80/II – 55, 62, 91, 93, 101, 104–108, 135 oszmiański powiat 28 – 335 Ośmiałowo, pow. Lipno 41 – 10 Ośnica, pow. Płock 27 – 13, 376, 80/ II – 329 Otałąż = Otaląż, pow. Grójec 24 – 25 Otwock, Otwock Wielki, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 333, 42 – 645, 80/II – 211 owrucki powiat 28 – 343, 42 – 774 Owruckie 24 – 320 Ozorów, pow. Siedlce 26 – 90, 152, 41 – 418, 80/II – 225, 248–253, 294, 299 Ożarów, pow. Warszawa 24 – 60 Pabianice, pow. Łask 24 – 312 Pacyna, pow. Gostynin 41 – 267, 42 – 636 Paczuska = Paczuszki, pow. Sokołów 26 – 367 Padolec? 26 – 332 Padynia? 26 – 332 Palczew, pow. Grójec 24 – 25 Palsze = Pałcz?, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Panki, pow. Częstochowa 80/II – 176, 183, 184 Panonia zob. Węgry Paprotnia, pow. Siedlce 26 – 368 Parczowskie Lasy 24 – 310 Parysów, Parysew, Paryszew, Parissovo, niegdyś Siedcza (błędnie Sieczcza), pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 7, 12, 23, 24, 34, 37, 38, 40, 46, 50, 51, 55, 74, 139, 216, 222, 250, 260, 262, 266, 276, 290, 294, 298, 326, 329–331, 340, 350, 351, 360, 27 – 40, 41 – XXIX, XLVII, LI–LIV, LVIII, LXV, 42 – 542, 626, 80/I – XVIII, LXI, 80/II – 212 �82 Paryż, Francja 24 – 31, 77, 333, 27 – 395, 42 – 765, 80/II – 206, 397 Parzanów zob. Perzanowo Parzychy, pow. Kolno 27 – 59 Paszki, pow. Radzyń 26 – 242 Patoki, las 42 – 645 Patrykozy, pow. Sokołów 26 – 367, 368, 42 – 776, 80/III – 31 Pekałów zob. Pękałów Pełty, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 641 Penza, pow. Kolno 27 – 63, 28 – 4 Perki zob. Pyrki Perstońska Puszcza, puszcza 28 – 61 Perzanowo, bł. Parzanów, Przanów, pow. Maków 27 – 245, 42 – 14, 80/I – 65, 80/II – 363 Petersburg, Rosja 24 – 12, 25 – 287, 80/I – XLVI, LXX, 80/II – 206, 80/III – 16 Pęcice, pow. Warszawa 24 – 226 Pękałów = Pekałów?, pow. Dubno 24 – 48 Piaseczna, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Piaseczno, bł. Piaseczna, pow. Warszawa 24 – 4, 21, 49, 107, 148, 239, 25 – 10–12, 17, 19, 21, 28, 38, 41, 61, 63, 65, 77, 90, 94, 104, 106, 109, 110, 113, 114, 128, 144, 149, 153, 170, 171, 178, 184, 186, 249, 299, 41 – 211, 241, 80/I – XLIV, LXII, 24, 52, 54, 98, 139, 144, 168, 80/II – 5, 44, 47, 50, 56, 76, 77, 79–82, 84, 87, 91, 99, 100, 104, 111, 114, 115, 120, 121, 127, 128, 132 piaseczyński powiat 42 – 642, 789 Piaski pow. Rypin 27 – 8 Piaski, pow. Sochaczew 25 – 56 Piasutno, pow. Szczytno 42 – 643 Piątek, pow. Łęczyca 24 – 33, 25 – 8, 9, 49, 64, 80/II – 76, 137 Piątkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Piątnica, pow. Łomża 28 – 3, 4, 246, 251, 42 – 264, 80/I – 44 Piątnik = Prątnik, dopływ Jabłonki 28 – 5 Pieczyska, pow. Grójec 24 – 23, 24, 27, 80/II – 12 Pieczyska, pow. Sochaczew 42 – 645 Pieklik, Piekło, pow. Kolno 27 – 59, 98, 42 – 638 Pieńki, łąka 42 – 645 Pierzchały, pow. Węgrów 26 – 342 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 42 – 186, 366 Pieścidła, pow. Płońsk 27 – XI, 42 – 775, 80/II – 326, 80/III – 30 Pilica, dopływ Wisły 24 – 24, 25, 31, 62, 181, 322, 25 – 224, 26 – 24, 80/II – 13, 141 Pilica, pow. Grójec 24 – 24, 180, 42 – 771, 80/I – XXXVII, 80/II – 13, 40 Piławce, Ukraina 42 – 380 Pińczów 24 – 335 Pińsk 28 – 355 Pińszczyzna 24 – 320, 28 – 129 Piotrków, dziś Piotrków Trybunalski 41 – XXVI, 286, 42 – 135, 80/I – XXXVI, XLII Piotrów, pow. Gostynin 41 – 205 Piórkowo? 80/I – 41 pirlejewska parafia 80/I – LVII Pisna, Pissa, dopływ Drwęcy 41 – 3, 9 Pisa, Pissa, Pisna, dopływ Narwi 27 – 29, 30, 58, 59, 97, 98, 225, 389, 28 – 21, 42 – 4 Pisek, dopływ Narwi 27 – 107 piski powiat zob. janowski powiat Piskorne, bagno 26 – 40 Pisna, Pissa zob. Pisa Pisz zob. Johanesburg Piwków Dół, jezioro 41 – 413 Plecka Dąbrowa, pow. Kutno 41 – 232 �83 Plewki, pow. Kolno 27 – 97, 42 – 638 Plewki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Ploczen, Plotsko, Plota, Ploczko zob. Płock Ploczko Provinz (Płocka Prowincja) 26 – 350 Płatkownica, pow. Węgrów 41 – 413 Płochocin, pow. Błonie 24 – 145, 205, 230, 232, 234, 25 – 14, 88, 92, 116, 41 – XVI, LXIV, 198, 216, 240, 353, 80/I – XVIII, XXIII, 20, 49, 93, 184, 80/II – 47–50, 78, 109, 122, 130, 147, 149, 153, 154, 156, 157, 171, 186 Płock, Ploczko, Plotzia, Ploczen, Plotsko, Plota 24 – 3, 322, 25 – 53, 26 – 349, 350, 27 – X, 3, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 23, 37, 40, 70, 75, 83, 85, 89, 115, 117, 128, 132, 133, 141, 143, 147, 151, 243, 247, 248, 250, 255, 259, 271, 273–275, 278, 280, 282, 284, 287, 293, 295, 298, 303, 307, 309, 311, 314, 316, 317, 320, 324, 334, 340, 341, 347, 349, 352, 354, 356, 358, 364, 371– 373, 375, 376, 380, 381, 383, 397, 28 – 6, 41 – XI, XV, XXV, XXVII, XXVIII, XXXI, LXIII, 9, 16, 143, 264, 42 – 18, 47, 63, 64, 68, 69, 73, 78, 83, 97, 104, 106, 110, 111, 115–117, 123–126, 133–137, 140, 143, 145–148, 153, 154, 158, 161, 171, 178, 184, ryc. przed s. 193, 326, 331, ryc. po s. 384, 394, 416, ryc. przed s. 481, 624, 627, 642, 647–649, 652, 758, 759, 765, 772, 773, 777, 779, 781, 80/I – VIII, IX, X, XVIII, XIX, XXVII, XXXV, XXXIX, XLIV, LXX, 93, 140, 149, 80/II – 126, 328, 329, 336–338, 368, 381, 394, 80/III – 10–12, 21, 28, 33, 35 Płock Mały zob. Mały Płock płocka diecezja 27 – 372, 80/II – 325, 331, 334, 336, 80/III – 26 płocka gubernia 24 – 311, 27 – 94, 372, 41 – XXIII, 4, 8, 42 – 753, 772, 785, 80/I – XXVIII, 80/II – 329, 330, 331, 395, 80/III – 10–12 płocka ziemia 24 – 38, 42 – 793 płocki departament 27 – 3 płocki obwód 27 – 12, 80/III – 10 płocki powiat 27 – 3, 20, 94, 133, 371, 372, 41 – XXXI, 9, 157, 42 – 642, 785, 793, 80/II – 329, 331, 80/III – 19, 12 Płockie 25 – 267, 293, 27 – XI, 71, 84, 93, 94, 96, 364, 372, 380, 396, 41 – XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXXI, 42 – 100, 254, ryc. przed s. 385, 559, 651, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, XX, XXI, XXIII, XXVIII, XXX, XXXII, 30, 77, 100, 80/II – 337, 394, 406, 80/III – 34 płockie biskupstwo 27 – 372 płockie województwo 24 – 3, 6, 26 – 350, 27 – 3, 49, 96, 371, 372, 41 – 5, 42 – 203, 758, 80/I – XIII, XIV, 80/II – 327, 330, 332, 394, 80/III – 10 Płonka zob. Płonna Płonka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331, 41 – XXII, 42 – 760 Płonko, pow. Rypin 41 – Rypin 41 –8 Płonna = Płonka, dopływ Wkry 27 – 17 Płońsk 24 – 3, 27 – 17, 121, 133, 146, 258, 259, 286, 293, 296, 299, 307, 311, 314, 324, 330, 333, 338, 339, 350, 354, 355, 41 – XI, 42 – 75, 96, 158, 174, 642, 80/I – VIII, LXXII, 59, 80/II – 352, 354, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 382, 386 płoński powiat 27 – 3, 371, 42 – 642, 80/I – XXIII, XXXI, Płońskie 41 – XVIII �84 Płoszyce, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Płowce, pow. Nieszawa 28 – 4 Pniewnik, pow. Radzymin 26 – 11, 220, 42 – 781, 80/II – 212, 80/ III – 35 Pniewo, bł. Pniewy, pow. Pułtusk 27 – 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137, 139, 140, 145, 147, 280, 342, 41 – XVIII, 80/I – LIV, 80, 80/II – 319, 346 Pniewskie Lasy 28 – 3 Pobiedziska, Powiedziska, pow. Środa 41 – 6 Pobikry, pow. Bielsk 28 – 9, 43, 52, 54–56, 195, 41 – XIX, XXVII, XXVIII, XLI, XLIX, LI–LXI, LXIII–LXVIII, 156, 42 – 209, 211, 231, ryc. po s. 240, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 415, 505, 561, 579, 586, 80/I – LVI, LVII Poborze, Pobocze 27 – 44 Pod Grądami, nieużytki 26 – 40 Pod Kopniem, pole 42 – 645 Pod Krzem, pole i łąka 42 – 645 Pod Laskiem, pole 42 – 645 Pod Osiną, pole 26 – 40 Pod Rzęsawą, pole 42 – 645 Pod Sekulą, pole 42 – 645 Pod Smolnikiem, pole 42 – 645 Pod Straszniakiem, pole 42 – 645 Pod Ulesiem, pole 42 – 645 Pod Zatrupiem, pole 42 – 645 Podgórze, pow. Wieliczka 24 – 338 Podgórze 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI Podkarpacie 25 – 282 Podkarpacie Ukraińskie 41 – XXVI Podlachien Provinz (Podlaska Prowincja) 26 – 350 Podlasie, Podlachien 24 – 37, 310, 321, 26 – 9, 19, 22, 23, 27, 36, 39, 40, 46–48, 150, 352–354, 356, 357, 362, 366, 28 – VII–X, 3, 6, 8–11, 13, 16, 22–24, 50, 63, 84, 97, 113, 125–130, 132–142, 145, 146, 148, 150–153, 155–158, 160, 163, 168–170, 174– 177, 181, 182, 208, 232, 331, 333, 344, 345, 347, 355–359, 362, 363, 367, 369, 371, 41 – VIII, X, XIX– XXIII, XXXIV, XLV, LII, LVII, 11, 428, 429, 486, 494, 496, 504, 522, 529, 540, 543, 550, 563, 42 – 69, 209, 314, 322, 348, 374, 375, 395, 488, 599, 611, 698, 651, 761, 772, 777, 778, 782, 785–791, 794–795, 80/I – X, XV, XVI, LIX, LXI, LXXII, LXXVI, 204, 80/II – 95, 119, 213, 215, 322, 414, 80/III – 32 Podlasie nadbużańskie 42 – 789, 790 Podlasie nadnarwiańskie 42 – 788 Podlasie polskie 28 – 356 Podlasie ruskie 26 – 31, 28 – 355, 356, 358–361, 363, 364, 377, 80/ III – 27 Podlasie tykocińskie 28 – 42 Podlasie zachodnie 42 – 792 podlaska diecezja 42 – 793 Podlaskie 24 – 322, 26 – 82, 28 – 142, 144, 145, 42 – 367, 789, 80/I – XX, LXVIII podlaskie województwo, Bielsko Woywodschafften 24 – 5, 6, 26 – 8, 11, 24, 350, 28 – 6, 8–10, 12, 13, 24, 330, 356, 358, 359, 41 – XVII, 42 – 203, 415, 791, 80/I – XIII, XIV, LVII, 80/II – 325 Podłęż, Podłęże, pow. Garwolin 26 – 271, 41 – 458, 466, 483, 494, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/ II – 192 Podolany? 25 – 115 Podole 24 – 47, 315, 25 – 106, 107, 26 – 234, 275, 276, 27 – 322, 323, 383, 28 – 139, 162, 223, 229, 291, �85 316, 370, 41 – 129, 479, 480, 483, 42 – 125, 214, 215, 228, 229, 379, 764, 80/I – 119, 129, 80/II – 119, 121, 378, 457, 80/III – 16 podolskie województwo 42 – 339 Podstoliska = Postoliska, pow. Radzymin 26 – 67, 81, 204, 214, 245, 248, 282, 304 Podtatrze 24 – 66 Podwale? 26 – 234 Podzamcze, pow. Garowlin 26 – 14 Pogorzelce, pow. Prużana 42 – 201 Pogorzelec, pow. Radzymin 80/I – 69 Pogutki = Pogódki, pow. Kościerzyna 42 – 342 Pohanica = Ponarlica?, pow. Augustów 28 – 14 Pokój, pole 26 – 40 Pokucie? 24 – 99 Pokucie 24 – 340, 26 – 279, 27 – 380, 28 – 87, 154, 41 – XII, XX, 42 – 598, 80/I – XII, 80/II – 68, 69, 414, 80/III – 18 Polesie 24 – 320, 26 – 352, 362, 28 – 357, 372, 41 – XXX, 80/I – XXXVI, Polesie litewskie 24 – 42, 80/I – 5 nlb. Polesie ukraińskie 24 – 42, 80/I – 6 Polesie wołyńskie 24 – 42, 326, 28 –370, 80/I – 6 Polkowa Góra zob. Bielany Polków, pow. Warszawa (zob. też Bielany) 24 – 20 Polonia Minor zob. Małopolska Polska, Korona, Rzeczpospolita, Polskie Królestwo, Polen, Pohlen, Polonia, Polsza, Pologne, Crone, Chrobacyja, Lechia 24 – 3, 7–9, 13, 22, 23, 27, 31, 33, 37, 56, 58, 84, 109, 113, 114, 116, 127, 133, 144, 163, 184, 197, 216, 302, 305, 310, 311, 313, 314, 316, 318, 321, 323, 324, 329, 332, 334, 336, 337, 341, 347, 25 – 102, 122, 133, 269, 278, 280, 284, 286, 288, 292, 293, 26 – XI, 4, 11, 24, 53, 69, 82, 150, 349, 350, 352, 356, 357, 27 – IX, X, 3, 12, 21, 40, 52, 55, 56, 65, 66, 69, 70, 74, 93, 110, 111, 121, 124, 281, 364, 371, 386–388, 392, 396, 28 – IX, X, 4, 5, 7, 9, 10, 21, 24, 33, 51, 109, 127, 131, 141, 142, 156, 168–170, 179, 235, 325, 327, 331, 334, 342, 343, 347, 353, 355, 357–359, 369, 377, 41 – VIII, XI, XXI, XXIV, XXXVI, XXXVII, LXV, 5, 207, 484, 42 – 186, 199, 315, 320, 338, 342, 361, 363, 364, 368, 370, 382, 383, 386, 395, 628, 648, 754, 755, 757, 758, 760, 762–764, 766–771, 772–775, 778–780, 789, 791, 793, 795, 80/I – V nlb., XIV, XVI, XVII, XXXI, XL, XLII, LXXI, LXXII, LXXXI, 154, 213, 214, 216, 80/II – 6, 7, 10, 11, 12, 14–17, 37, 65, 68, 69, 204, 205, 247, 319, 321–323, 327, 328, 332–334, 337, 338, 340, 393, 396, 399, 455, 456, 80/III – 5–10, 13, 15, 16, 20–22, 24– 26, 28, 29, 31, 32 Polska Wenecja, dzielnica Sierpca 28 – 21 Połaby 41 – XXVI Połoski, pow. Biała Podlaska 42 – 643 Pomian, pow. Ostrołęka 27 – 50 Pomorze, Pommern 24 – 322, 41– XVII, XXX, XXXI, XXXV, XLV, 42 – 375, 762, 774 Pomorze, pow. Sejny 28 – 15, 318 Ponarlica zob. Pohanica Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Pont Euksyn, Pontskie Morze zob. Czarne Morze Popielżyn, pow. Płońsk 27 – 18 �86 Popiołki, pow. Kolno 27 – 60, 42 – 638 Popławy, pow. Pułtusk, dziś część Pułtuska 80/I – 213 Popławy, pow. Bielsk 28 – 23 Popowo Kościelne, Popowo, błędnie Popów, pow. Pułtusk 26 – 365, 27 – 305, 41 – XVI, XXVIII, XLIX, LII–LXI, LXIII–LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652 Popowo Piaski, pow. Pułtusk 26 – 365 Poprzycznie, pole 42 – 645 Poredy = Poręby?, pow. Kolno 27 – 59 Poręba, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26 Poręby zob. Poredy Poryte, pow. Kolno 28 – 290, 42 – 243 Porządzie, Porządne, pow. Pułtusk 27 – 25, 45, 73, 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137–140, 145, 147, 41 – XVIII, XXVII, XXVIII, XXXII, L–LXIII, LXV–LXVII, 42 – 131, 320, 322, 323, 325, 326, 330, 333, 335, 337, 345, 364, 375, 378, 386, 387, 393, 397, 398, 402–407, 409, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 627, 80/I – LIII, LIV, LV, LXV, 80/II – 334, 336, 339–344, 346 Posedy = Poredy, pow. Kolno 42 – 638 Posejny, pow. Sejny 28 – 15 Postoliska zob. Podstoliska Poświętne, pow. Radzymin 26 – 206, 227, 28 – 51, 80/I – XXIX, XXX Potasie, pow. Kolno 27 – 60, 98, 42 – 638 Powązki, pow. Warszawa 24 – 19, 166, 80/II – 11 Powiśle 24 – 68, 26 – X, 29, 27 – 133, 41 – 9, 129, 483 Powsin, pow. Warszawa 24 – ryc. po s.16, 50, 25 – 3, 36, 52, 70, 72, 106, 108, 109, 113, 114, 120, 145, 161, 177, 178, 247, 248, 263, 41 – XL, 165, 192, 198, 231, 233, 236, 256–259, 295, 310, 311, 317, 42 – 627, 628, 646, 647, 650, 651, 80/I – LIX, LXII, 41, 99, 100, 142, 143, 154, 160, 161, 170, 184, 185, 186, 187, 188, 80/II – 10, 44, 45, 84, 95, 103, 111, 132, 133, 138, 139, 174 Powsinek, pow. Warszawa 25 – 100, 176, 177, 80/II – 131, 133 Poznań 24 – 7, 16, 26, 200, 25 – 257, 27 – 5, 41 – XII, 6, 199, 215, 42 – 768, 80/I – VI, VII, XXVIII, 80/ II – 199, 205 Poznańska Wola zob. Stoczek poznańska ziemia 27 – 371 Poznańskie, Poznańskie Wielkie Księstwo 24 – 63, 67, 27 – 108, 28 – 362, 41 – XXI, 22, 27–29, 34, 35, 37, 42, 43, 49, 52, 54, 55, 57, 64, 66–68, 70, 72–75, 77, 79–83, 85, 87, 92, 94, 95, 98–100, 102, 107, 110, 113, 117, 121, 126, 127, 268, 273, 377, 378, 521, 42 – 15, 20, 76, 109, 116, 126, 322, 343, 355, 364–368, 370, 376–378, 380, 452, 562, 598, 772, 80/I – LXXIV, XXXVI, 178, 80/II – 26, 28, 45, 63, 133, 134, 136, 200, 201, 304, 322, 335, 344, 359, 367, 368, 384, 390, 417, 426, 80/III – 18 Pólka, pow. Rypin 27 – 35 Pólkowa Góra, wzgórze 24 – 19, 161 Północne Morze 27 – 134 Praga, Czechy 24 – 10 Praga, dzielnica Warszawy 24 – VII nlb., 4, 8, 9, 15, 17, 56, 58, 69, 76, 160, 161, 170, 172, 176, 25 – 159, 26 – 3, 5, 19, 29, 53–55, 60, 61, �87 83, 96, 264, 350, 28 – 270, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVIII, 458, 42 – 325, 381, 466, 636, 651, 759, 80/II – 10, 14, 77, 129, 357, 80/ III – 19 prasnyski powiat zob. przasnyski powiat Prasnyskie zob. Przasnyskie Prasnysz zob. Przasnysz Prażmów, pow. Grójec 24 – 27, 25 – 5, 71, 156, 180 Prądnik, dopływ Wisły 42 – 322 Preńska Puszcza, puszcza 28 – 339 Preussen zob. Prusy Priebus, Przybuż = Przewóz, pow. Żagań 24 – 345 Proboszczowice, pow. Płock 27 – 12, 13 Promna, pow. Grójec 24 – 25 Pronik = Promnik, dopływ Wisły 26 – 13 Prosienica, pow. Ostrów Mazowiecka 28 – 5 Prostki, pow. Ełk 28 – 17 Prostyń, pow. Węgrów 42 – 643 Proszowice, pow. Miechów 27 – 5 Provinz Ploczko zob. Ploczko Provinz Provintz Podlachien zob. Podlachien Provinz Próchnica, pow. Lipno 27 – 94, 41 – 14, 42 – 770 Prusinowo? 42 – 384 prusko-chełmińskie biskupstwo 24 – 316 Prusy, Preussen 26 – 350, 27 – 9, 28 – 11, 12, 41 – XVII, XX, 9, 14, 15, 143, 42 – 186, 187, 193, 199, 772, 777, 80/I – XXX, 80/II – 65, 325 Prusy polskie 80/II – 69 Prusy, Prussy (siedziby Prusów) 24 – 316, 27 – 7, 28 – 6, 358 Prusy Królewskie, Prusy Polskie 27 – 384, 41 – 14, 42 – 770, 80/ III – 26 Prusy Książęce 24 – 3, 27 – 30, 65, 386, 28 – 8, 21, 343, 358 Prusy Wschodnie, Prusy, Preussen 24 – 67, 27 – VII, 9, 49, 55, 61, 65, 73, 96 103, 104, 108, 150, 382, 28 – 21, 337, 343, 42 – 551 Prusy Zachodnie 41 – XXVI, 11, 42 – 342 Pruszków, pow. Warszawa 24 – 19, 80/III – 34 Pruszkowo, pow. Płońsk 27 – 372, 42 – 779, 80/II – 394 Prużana 28 – 144, 148, 344, 355, 80/I – LXXII prużański powiat 28 – 344, 42 – 199 Prypeć, dopływ Dniepru 28 – 357 Przanów zob. Perzanowo Przasnyska Puszcza, puszcza 27 – 385 przasnyski, prasnyski powiat 27 – 108, 133, 41 – XXXI, 42 – 785 Przasnyskie, Prasnyskie 27 – X, 21, 41 – XL, XVII, 42 – 55, 80/I – VIII, XIII, XV, przasnyskie starostwo 27 – IX, 49, 96 Przasnysz, Prasnysz 24 – 4, 27 – IX, 19, 21, 37, 49, 75, 96, 108, 128, 245, 251, 264, 283, 285, 296, 303, 304, 312, 315, 317, 323, 328, 336, 339, 341, 344, 348, 354, 367, 380, 385, 28 – 315, 41 – XXII, LI, LII, LIV–LXI, LXIII, LXIV, 534, 42 – 6, 11, 23, 40, 51, 70, 76, 79, 80, 89, 90, 92–95, 99, 105, 109, 113, 121, 134, ryc. przed s. 593, 622, 755, 785, 790, 80/I – 65, 126, 136, 182, 187, 80/II – 326, 333, 368, 369, 383, 80/III – 7 Przebród, pow. Suwałki 28 – 318 Przeginia, pow. Olkusz 24 – 345 Przekop, las 42 – 645 przełomskie leśnictwo 28 – 15 Przełomska Puszcza, puszcza 28 – 333 �88 Przemyskie 41 – XII, XIV, XXVI, 42 – 790, 80/I – LXXIII, LXXIV Przemyśl 28 – 34 Przenostna Góra? 27 – 50 Przerośl, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26 Przerwa, jezioro 41 – 413 Przesmyki, pow. Konstantynów 26 – 368 Przestrzele, pow. Kolno 28 – 182 Przetycz, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, ryc. po s. 196, 42 – 16, 163, 80/I – LXV, 3nlb., Przewięź, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Przewóz zob. Priebus Przewóz = Przewóz Nurski, pow. Sokołów 41 – 515 Przewrotna Góra, pow. Ostrołęka 42 – 641 Przezdziatka, pow. Sokołów 26 – 364, 368, 41 – 414 Przybudek, pow. Bielsk 28 – 359 Przybuż zob. Priebus Przybyszew, Przybyszów, pow. Grójec 24 – 25, 25 – 8, 63, 79, 138, 179, 80/II – 88 Przyrów, pow. Częstochowa 26 – 368 Przytoczno zob. Łysobyki Psków, Rosja 28 – 347 Ptaki, pow. Kolno 27 – VII, 59, 42 – 638 Pulwa, dopływ Bugu 28 – 10 Pulwy, błonie, błota 28 – 3, 4, 42 – 322 Puławy 26 – 64, 220, 314, 324 Pułtusk, Pułtówsk, Tusk 24 – 4, 25 – 41, 168, 27 – 23, 37, 44, 45, 49, 86, 93, 96, 110, 140, 146, 147, 193, 249, 272, 275, 280, 289, 305, 312, 332, 342, 353, 355, 362, 365, 372, 384, 392, 28 – 37, 38, 41 – XV, XXV, XXXI, LXIII, 42 – 1, 32, 54, 64, 75, 79, 119, 139, 141, 144, 146, 148, 151, 155–160, 162, 164–168, 174, 175, 177–179, 182, 183, 286, 624, 627, 647–649, 652, 776, 80/I – IX, X, XXXV, 80/I – XXXIX, LIII, LXIV, LXX, 3 nlb., 80, 212, 213, 80/II – 236, 333, 334, 80/III – 31 pułtuski powiat 27 – 67, 133, 28 – 325, 41 – XXXI, 80/I – 3nlb. Pułtuskie 27 – X, 372, 41 – XVII, XVIII, 80/I – XIII, XV Puńsk, pow. Suwałki 28 – 281, 42 – 317, 80/I – LIII Pupki, pow. Kolno 27 – 59 Pupkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Pustelnia Św. Magdaleny, pustelnia 27 – 26 Puszcza, pow. Skierniewice 24 – 28 Puszcza, pow. Rypin 41 – 5 Puszcza Miejska, pow. Rypin 27 – 8 Puszcza Zielona, zob. Zielona Puszcza Pyrki = Perki, pow. Płock 27 – 14 Pyszny Janek, uroczysko 28 – 5 Rabka, pow. Myślenice 42 – 626 raciązki powiat 27 – 3, 371 Raciąż, pow. Sierpc 24 – 3, 26 – 15, 27 – 21, 35, 249, 259, 266, 301, 309, 313, 330, 336, 351, 353, 360, 371, 42 – 19, 40, 120, 142, 149, 80/II – 352 Raciążnica, Skwa (błędnie Skrwa), dopływ Wkry 27 – 21 Raczki, pow. Augustów 28 – 8, 17, 39, 240, 245, 247, 250, 253, 279, 296, 298, 302, 316, 42 – 285 Raczyno = Reczyno, pow. Płock 27 – 178, 181–183 Radom 26 – 12, 41 – XXV, 263, 42 – 612, 80/I – XXXVI Radomice, pow. Lipno 41 – 10 radomska gubernia 24 – 32, 311 �89 radomski powiat 26 – 12 Radomskie 27 – VIII, 127, 397, 41 – 169, 42 – 36, 347, 366, 379, 383, 80/I – XXV, XL, 80/II – 38, 199, 221, 409, 417, 80/III – 18 Radomsk 42 – 761, 80/I – LV Radule, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331 Radwanków Szlachecki, pow. Garwolin 26 – 13 Radzanowo, pow. Płock 42 – ryc. przed s. 193 Radzanów, Radzanowo, pow. Mława 24 – 3, 27 – 20, 307, 80/I – 86 Radziejewo = Radziejów?, pow. Nieszawa 25 – 234, 41 – 75 Radziejowice, pow. Błonie 24 – 4, 27, 25 – 286, 41 – 313, 330, 348, 369, 42 – 754, 80/II – 14, 153, 80/III – 6 Radziki Wielkie, pow. Rypin 27 – 8 Radzikowo, pow. Płońsk 27 – 13, 17, 290 Radziłów, pow. Szczuczyn 24 – 5, 28 – 7, 283, 299, 80/II – 400 Radziwie, pow. Gostynin 27 – 11 Radzymin, Radzymin Stary 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 5, 6, 20, 28, 30, 36, 40, ryc. po s. 41, 46, 50, 62, 77, 79, 80, 88, 89, 93, 95, 100, 111, 206, 212, 213, 217–219, 221, 230, 231, 234, 236, 239, 241, 243– 247, 250, 254, 255, 257, 259, 261, 263–265, 267, 272, 275, 277–280, 287, 289, 290, 292, 294, 298, 300, 303, 306, 308–310, 316–319, 332, 333, 341, 351, 27 – 76, 115, 41 – XIV, XV, XXVIII, XXIX, LI–LV, LVII, LVIII, LXIII, LXVI, LXVII, ryc. przed s. 305, 439, 446, 468, 485, 492, 521, 534, 538, 554, 42 – 528, 578, 607, 627, 647–652, 80/I – X, XVIII, XIX, XXI, LXII, LXIII, LXVIII, 15 nlb., 33, 181, 230, 80/ II – 72, 88, 155, 208–210, 235, 237–240, 265, 296, 299, 301, 305, 306, 312, 403 radzymiński powiat, powiat Radzymin 26 – 6, 41 – XVI, 42 – 755, 80/I – XXI, XXIX, 80/III – 7 Radzymińskie 41 – XV, 80/I – XX, Radzyń 26 – 15, 54, 223, 242, 251, 270, 41 – XXV, XXX, 517, 80/I – XXXV, XXXVIII radzyński obwód 26 – 15 radzyński powiat 26 – 11, 41 – XXXIII, 795 Radzyńskie 26 – 368, 80/I – XIII, 136, 137, 138 Rajgród, jezioro 42 – 193 Rajgród, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 17, 25, 39, 85, 100, 113, 114, 123, 209, 237, 240, 242, 255,261, 262, 275, 277, 282, 287, 296, 300, 309, 310, 317, 318, 42 – 186, 219, 226, 266, 275, 294, 299, 303, 346, 80/I – 66, 143, 200, 80/II – 423, 426 Rakowo, pow. Kolno 27 – 63 Raków, pow. Warszawa 24 – 49, 25 – 171, 174, 80/I – LX, 80/II – 49 Rama, starożytna Palestyna 24 – 98 Rasztowska Wola, Wola Rasztowska, pow. Radzymin 26 – 40, ryc. po s. 41, 89, 93, 100, 221, 236, 244, 249, 255, 265, 272, 277, 279, 290, 298, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, L–LIX, LXI, LXIII, LXV, 439, 564, 42 – 322, 330, 334, 335, 387, 408, 532, 570, 581, 584, 615, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIV, LXIII, LXIX, 80/II – 269, 341 Rasztów, pow. Radzymin 26 – 77, 100, 110, 217, 230, 241, 254, 278, 279, 294, 300, 303, 42 – 643, 80/I – 15 nlb. Raszyn, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 49, 226, 25 – 168, 172–174, 41 – �90 309, 334, 342, 357, 42 – 773, 80/I – LX, 80/III – 37 Rawa 24 – 4, 10, 31, 34, 100, 101, 187, 208, 294, 25 – 29, 35, 52, 62, 64, 67, 86, 87, 93, 98, 102, 120, 124, 129, 133, 134, 141, 217, 219, 220, 221, 233, 251, 252, 265, 27 – 9, 40, 41 – XV, XVI, 193, 206, 207, 242, 305, 308, 312, 315, 320, 346–348, 357, 366, 377, 381, 411, 464, 42 – 625, 650, 759, 80/I – IX, 35, 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 80/II – 15, 16, 129, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 181–184, 197, 379, 80/III – 11, 12 Rawka, dopływ Bzury 24 – 31 rawska ziemia 24 – 4, 5, 27 – 371, 41 – XI, 80/I – VIII, XIV, rawski obwód 24 – 5 rawski powiat 41 – XXXIII, 42 – 784, 80/I – XXV, XLII, 80/II – 16, 80/III – 19 Rawskie 24 – 168, 41 – 226, 266, 80/I – VIII, XIII, LV, 41, 80/II – 44, 123, 202 rawskie województwo 24 – 3, 4, 31, 80/I – XIV, Raźny, pow. Węgrów 41 – 413 Reczyno zob. Raczyno Regna, okręg leśny 27 – 25 Regnów, pow. Rawa 24 – 208, 25 – 215, 216, 41 – XVI Rembertów, pow. Grójec 25 – 16, 21, 42, 84, 131, 80/II – 79 Rembielszczyzna, pow. Warszawa 42 – 371 Rembowo, pow. Ciechanów 42 – 770 Rembowo, pow. Płock 27 – 16, 94 Rembówko, pow. Ciechanów 42 – 791 Ren, rzeka 42 – 196 Rogowo, pow. Rypin 41 – 9 Rędzyńskie, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 79, 142, 143, 301, 326, 330 Rogienica = Rogienice, pow. Kolno 27 – 63 Rogów, pow. Brzeziny? 27 – 375 Rokicie, pow. Lipno 27 – 4, 5 Rokitno, pow. Błonie 24 – 27, 46, 205, 230–232, 238, 25 – 31, 92, 116, 188, 26 – 5, 80/II – 14, 109 Rokitno, pow. Konstantynów 42 – 643 Rokitówka, pow. Ostrołęka 42 – 641 Ropczyce 42 – 779, 80/II – 314, 80/III – 34 Rosja, Rossija, Rosyjskie Cesarstwo 24 – 84, 26 – 68, 28 – 11, 344, 347, 41 – 157, 42 – 755, 80/I0 – XXXIV, 153, 154, 80/II – 403, 456, 80/III – 6 Roskosz zob. Ursynów Rosoga zob. Rozoga Rososz, pow. Grójec 25 – 42, 44 Rososz, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 233 Rososz, las 42 – 645 Rososza = Rososz, pow. Ostrołęka 27 – 50 Rososzka, Rososzki, pow. Grójec 24 – 241, 246, 248, 25 – 17, 106, 80/II – 80 Rospuda, dopływ Netty 28 – 17 Rospuda, jezioro 42 – 193 Rossoga zob. Rozoga Rostki, pow. Kolno 28 – 245 Rostkowo, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 21, 382 rosyjski zabór 80/I – XII, LXXI Roszonki, jezioro 41 – 413 Rościszewo, pow. Sierpc 80/I – XXXI Rozbity Kamień, Rozbicie, pow. Sokołów 26 – 367 �91 Rozoga, Rosoga, Rossoga, dopływ Narwi 27 – 28, 49, 96, 107, 28 – 21 Rozogi, pow. Szczytno 42 – 8, 9, 80/I – XXIV, 40, 78, 80/II – 365, 432 Roztoki, pole 42 – 645 Rożan, Rożań zob. Różan Rożańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza rożańska ziemia zob. różańska ziemia rożańskie starostwo 27 – 49, 96 Różańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza Róże zob. Ruże Różan, Rożan, Rożań, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 48, 188, 245, 262, 265, 284, 315, 336, 41 – XVIII, XIX, 42 – 9, 24, 70, 163, 793, 80/I – XVIII, XX, XXI, LXX, 80/ II – 334 Różanica, dopływ Narwi 27 – 26 Różany zob. Rzaniec różańska ziemia, rożańska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 26, 67, 372, 42 – 1, 80/I – XIV, XXII, Różec = Ruziec, dopływ Drwęcy 27 – 4 Ruchaje, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Ruciany, pow. Sokołów 26 – 367 Ruda zob. Nowa Ruda Ruda, pow. Wieluń 80/II – 14 Ruda, pow. Warszawa, gm. Młociny 24 – 19, 20 Ruda, staw 24 –19 Ruda Guzowska, Ruda, pow. Błonie 24 – 28, 267, 311, 25 – 135, 196, 197, 201, 253, 41 – 161–163, 170, 177, 225, 246, 255, 259, 263, 271, 280, 290, 291, 300, 304, 308, 309, 311, 313, 314, 319, 324, 325, 328, 330, 332–334, 336, 338, 340, 346, 348–353, 356, 359, 360, 365, 366, 368–370, 372, 374–376, 378–380, 382, 383, 386–390, 392, 395–398, 400–402, 404, 405, 407–409, 411, 42 – 620, 80/I – XVIII, XXIII, 51, 200, 224, 228, 232, 80/II – 99, 107, 132, 146–149, 151–158, 161–163, 174, 184, 186, 187, 191, 192, 197, 198, 201, 80/III – 11 Ruda Nadrzeczna, pow. Kolno? 27 – 60 Ruda Ossowiecka, pow. Kolno 27 – 60 Ruda Skroda, pow. Kolno 27 – 60 Rudnik, pow. Łuków 26 ­– 7 Rudno, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 242 Rusinowo, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 7 Ruska Strona zob. Drohiczyn Ruski ruskie województwo 42 – 339 ruskie ziemie 24 – 315, 25 – 279, 280 Rustów, pow. Kutno 41 – 268, 42 – 147 Ruś 24 – 37, 38, 323, 324, 338, 345, 25 – 225, 282, 27 – 36, 67, 175, 343, 28 – 12, 22, 92, 129, 133, 135, 146, 175, 343, 346, 348, 349, 41 – VIII, XXI, 20, 207, 42 – 369, 370, 375, 383, 389, 395, 565, 648, 754, 760, 768, 777, 782, 789, 80/I – 57, 80/II – 5, 10, 204, 222, 457, 80/III – 22, 32, 36 Ruś Czarna 28 – 12 Ruś Czerwona 24 – 316, 321, 41 – XXX, 80/I – LXXIII, 80/II – 202 Ruś Podlaska 42 – 782 Rutka-Tartak, pow. Suwałki 80/I – LIII Rutki, pow. Łomża 28 – 6 Rutki, łąka 42 – 645 Ruziec zob. Różec Ruże, Róże, pow. Rypin 27 – 8, 375 Rybaki, pow. Płock 27 – 16, 80/II – 330 �92 Rybaki, część Warszawy 24 – 9 Rybno, błędnie Rybna, pow. Sochaczew 25 – 50 Ryki, pow. Garwolin 26 – 11, 31, 162, 42 – 646, 80/I – LIX, LXVIII Ryksa, dziś Struga, dopływ Wisły 27 – 14 Rypienica, Rypnica, Odleka, dopływ Drwęcy 27 – 4, 8, 41 – 3, 7 Rypin 27 – 8, 34, 375, 41 – XVIII, LIII, LVI, 3, 7, 9, 11, 15, 17, 20, 77, 81, 94, 102, 105, 109, 114, 117, 129, 132, 139, 42 – 775, 80/I – XXV rypiński powiat 41 – XXXIV, 3, 9, 11 Rypińskie Jezioro, jezioro 27 – 4, 42 – 757 Rytele-Olechny, błędnie Rytete Olechny, pow. Sokołów 41 – 413 Rzaniec, Różany = Rżaniec, pow. Maków 27 – 49, 96, 385 Rzaniecka Puszcza, Rożańska Puszcza, Różańska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Rządza, dopływ Narwi 26 – 4 Rząźnik = Rząśnik, pow. Pułtusk 27 – 45 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 24 – 150, 208, 294-297, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 113, 132, 140, 147, 156, 164, 222–225, 230, 252, 254, 41 – XVI, LIV, 184, 197, 198, 227, 231, 237, 247, 248, 252, 261, 269, 304, 307, 310, 321, 322, 334, 340, 342, 350, 353, 358, 362, 365, 376, 379, 383–385, 389, 392, 393, 398, 399, 401, 80/I – XVIII, XXV, 37, 48, 63, 82, 92, 112, 114, 125, 153, 159, 168, 177, 180, 230, 80/II – 23–25, 54, 58, 61–63, 72, 73, 75– 77, 83, 84, 90, 96, 100, 102, 106, 107, 108, 113–115, 118, 120, 129, 130, 132, 134, 136, 146, 152, 164, 167, 170–172, 175–183, 185, 186, 189, 190, 196–199, 342 Rzekuń, pow. Ostrołęka 27 – 268 Rzeszów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, LX, LXII, 80/II – 209 Rzędków, bł. Rzątki, pow. Skierniewice 80/II – 349 Rzędziany, Rzędziny, niegdyś Drogwin, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 88, 142, 331 Rzym, Włochy 24 – 18, 91, 194, 326, 331, 25 – 102, 271, 272, 26 – 11, 27 – 21, 41 – XIX, 42 – 338, 401, 522 Rżaniec zob. Rzaniec Sabnie, Sagnie, Sobnie, pow. Sokołów 26 – 193, 41 – XVI Sadkowice zob. Szadkowice Sadzawki, las 42 – 645 Sagan = Żagań 24 – 345 Sagnie zob. Sabnie Saint-Lumine de Coutais, Francja 27 – 391, 392 Saksonia 24 – 333, 344, 27 – 387 Salt? 27 – 50 samarska gubernia 26 – 352 Samocin = Szamocin, pow. Warszawa 26 – 364 Samogoszcz, pow. Garwolin 26 – 14, 83, 266, 297, 318, 323, 325, 332, 41 – 483, 494, 496, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/II – 279, 284, 287, 295, 308, 309 Samule, pow. Kolno 27 – 59 San, dopływ Wisły 28 – 377 sandomierski powiat 80/I – LVIII Sandomierskie 24 – 148, 182, 25 – 19, 57, 26 – 41, 27 – 43, 127, 28 – 130, 140, 351, 41 – IX, 42, 66, 88, 127, 283, 42 – 56, 254, 367, 607, 651, 80/I – XXXII, 203, 80/ II – 35, 135, 221, 442, 80/III – 18 �93 sandomierskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, Sandomierz 26 – 71, 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI, 215, 80/II – 221 Sanniki, Saniki, pow. Gostynin 24 – 34, 41 – 169, 181, 191, 221, 231 Sarbiewo, pow. Płońsk 27 – 18, 42 – 758, 80/II – 331, 80/III – 10 Sarepta, Rosja 26 – 352 Sarnowo, pow. Lipno 41 – 9 Saska Kępa, Solecka Kępa, Kawcza, wyspa 24 – 17, 75, 178, 346, 25 – 273, 26 – 3, 19, 80/I – LV, 12 Sąchocin zob. Sochocin Sącz zob. Nowy Sącz Schlesien zob. Śląsk Schleusingen, Niemcy 24 – 306 Sebastyjanów zob. Stoczek Sejneńka, Sejenka zob. Marucha sejneński powiat 42 – 193, 204, 207 Sejneńskie 28 – 46, 79 Sejneńskie Jezioro, jezioro 28 – 15 Sejny, Sieno 28 – 15, 16, 33, 34, 39, 44, 45, 49, 53, 256, 260, 275, 313, 318, 338, 41 – XIX, 42 – 201, 202, 204, 205, 207, 210, 211, 252, 779, 80/I – L, 80/II – 402, 403, 429, 453, 80/III – 31, 33, 36 Sekucin = Sikucin, pow. Sieradz 80/ II – 270 Sekule, pole i łąka 42 – 645 Senek? 24 – 102 Serafin, dawniej Krusko, jezioro 27 – 62, 98 Serafin, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Serbia 24 – 302, 42 – 382 Sereje, pow. Sejny 28 – 39 Serock, niegdyś Sierociec, pow. Pułtusk 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 19, 95, 107, 248, 281, 287, 301, 317, 341, 345, 365, 27 – 3, 24, 45, 76, 115, 126, 193, 261, 281, 305, 310, 335, 28 – 5, 41 – XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII–LIX, LXIII, LXVI, LXVII, 42 – 26, 60, 79, 139, 145, 151, 155, 172, 199, 387, 481, 496, ryc. po s. 496, 504, 528, 593, 604, 80/I – LXII, 3 nlb., 112, 179, 80/II – 304, 403 Seroczyn, Serocyn, pow. Siedlce 26 – 7, 240, 80/II – 270 Seroki, pow. Sochaczew 25 – 187 Serokomla, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 sęsborski powiat (Sęsbork dziś Mrągowo) 24 – 6 Siarcza Łąka, Siarcza, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Siarki, błędnie Szarki, pow. ostrołęcki 27 – 50 Sicz, Rosja 27 – 380 Siecień, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 73, 111 Sieczcza zob. Parysów Sieczychy, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45 Siedlce, dawniej Nowe Siedlce 26 – VII, 9, 24, 27, 30, 38, 54, 69, 82, 90, 95, 152, 161, 228, 232, 251, 259, 264, 276, 283, 292, 293, 299, 307, 326, 328, 336, 338, 343, 351, 28 – 26, 41 – XXV, XXIX, XXX, XXXII, LIX, 414, 424, 429, 430, 444, 449, 465, 467, 482, 514, 521, 522, 532, 551, 553, 42 – 331, 377, 409, 603, 611, 620, 642, 774, 776, 80/I – X, XXXV, XXXVIII, LX, LXVIII, 80/II – 211, 290, 304, 310 siedlecka gubernia 26 – 8, 11, 27 – 108, 41 – 413, 42 – 786, 790, 80/I – XX, XXXIII, LVIII, 80/II – 211 siedlecki obwód 26 – 8 siedlecki powiat 41 – XVI, XXXIII, 413, 42 – 642 Siedleckie 26 – 8, 28 – 163, 41 – 413, 80/I – XIII, XIV, Siedliczne, pole 42 – 645 �94 Siedliska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Siedliszowice, pow. Dąbrowa 42 – 774, 80/II – 409, 80/III – 29 Siekierki, pow. Warszawa 25 – 2, 42, 60, 42 – 636, 80/II – 110 Sielce zob. Krasnosielc Sielec, pow. Prużana 28 – 344 Sieluń, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 42 – 776, 80/II – 334, 80/III – 31 Sieluńskie 24 – 321 siemiatycki powiat 42 – 629 Siemiatycze, błędnie Sieniatycze, pow. Bielsk 28 – 9, 36, 333, 356, 41 – XIX, 42 – ryc. po s. 240, 785, 80/I – LVI, LVII Siemień, pow. Łomża 28 – 324 Siemnocha, pow. Ostrołęka 27 – 28 Sieniatycze zob. Siemiatycze Siennica, dawniej Janowo, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 75, 215, 225, 247, 262, 274, 307, 314, 321, 331, 334, 341, 27 – 238, 41 – 559, 80/I – 167, 80/ II – 211 Sienniczka, dopływ Świdra 26 – 4, 7 Sieno zob. Sejny Sieradz 26 – 3, 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, XLII Sieradzkie 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 254, 80/I – 163, 165, 80/ II – 183 Sieraków, obręb leśny 24 – 20 Sierakówek, Sierakówek Mały, pow. Gostynin 41 – 159, 167, 173, 180, 193, 196, 200, 204, 205, 208, 211, 213–215, 224, 228, 229, 239, 247–249, 272, 273, 284, 296, 320, 321, 329, 331, 334, 335, 337, 339, 345–347, 351, 385, 80/I – XVIII, XX, XXIV, XLI, LXXV, 141, 223 nlb., 80/II – 100, 154, 157, 169, 172, 186 Sierawy, pow. Słuck? 28 – 235 Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 39, 273, 282, 295, 306, 325, 41 – 80, 121, 42 – 97, 122, 129, 135, 137, 138, 776, 80/I – XXXI, 95, 80/II – 332, 333, 80/III – 31 sierpecki powiat zob. sierpski powiat Sierpienica, dopływ Skrwy 27 – 20 sierpski powiat = sierpecki powiat 27 – 3, 371 Siersko = Czersk, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Siestrzanki zob. Siostrzanki Sikory, Sikorki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23, 183 Sikorz zob. Ściborz Siostrzanki = Siestrzanki, pow. Kolno 28 – 75 Sitnica, jezioro 27 – 4 Sitno = Sitne, pow. Radzymin 26 – 213 Sitno, pow. Pułtusk 27 – 292 Siwiki, pow. Kolno 27 – 59 Skaryszew, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Skępe, Skąpe, Skempe, pow. Lipno 27 – 5, 6, 375, 41 – LV, LX, 4–6, 9, 16, 72, 80, 101, 121, 124, 143, 42 – 758, 775, 80/I – XXVII, XXXI Skępska Puszcza, puszcza 41 – 5 Skiblów = Skieblewo, pow. Augustów 28 – 14 Skidel, pow. Grodno 28 – 358 Skieblewo zob. Skiblów Skierniewice 24 – 3, 31, 150, 206, 271, 294, 25 – IV, 10, 17, 18, 29, 57, 65, 68, 139, 163, 194, 218, 225, 231–235, 241, 250, 251, 41 – XVI, 196, 364, 42 – 643, 754, 80/I – 36, 122, 80/II – 15, 80, 101, 182, 183, 196, 80/III – 6 Skierniewka, dopływ Bzury 24 – 31 Skolatowo = Skołatowo, pow. Płońsk 27 – 324 Skórzec zob. Skurzec �95 Skroda Ruda zob. Ruda Skroda Skrwa, lewy dopływ Wisły 24 – 33 Skrwa, prawy dopływ Wisły 41 – 9 Skrwa zob. Raciążnica i Szkwa Skrwilno, pow. Rypin 41 – LVI, LXIV, 9, 54, 86, 91 Skudzawy, pow. Rypin 41 – 9 Skuły, pow. Błonie 25 – 212 Skurzec, Skórzec, pow. Siedlce 26 – 152, 292, 328 Skwa = Szkwa, pow. Ostrołęka 27 – 50 Sleszyn, pow. Kutno 25 – 101 Skwańska Puszcza, Skwańskie Lasy, puszcza 27 – 49, 96, 203, 385 Sliżany zob. Ślężany Sławogóra, pow. Mława 27 – 23 Słomczyn, pow. Warszawa 24 – 107, 25 – 11, 12, 90, 110, 178, 80/I – 144, 80/II – 77, 111 Słomianka, pow. Białystok 28 – 329 Słonawy, pow. Rypin 27 – 35 Słonim 28 – 148, 42 – 202, 773 słonimski powiat 28 – 344 Słopsk, Słópsk, Słupsk, pow. Radzymin 26 – 127, 128, 130, 132, 135, 136, 260, 310, 333, 365, 41 – 455, 460, 80/I – 19, 179, 80/II – 234, 281, 311, 367, 372 Słopska Wólka zob. Wólka Słupska Słoszewy, Słoszewo, dawna wieś, dziś część Szreńska, pow. Mława 27 – 20 Słowiańszczyzna 24 – 25, 346, 41 – VII, 42 – 354, 366, 367, 756, 579, 80/III – 11 Słubice, pow. Gostynin 24 – 34 Słuck 28 – 235 Słucz, dopływ Horynia 28 – 17 Słucza zob. Kubrzenica Słupno, pow. Płock 42 – 115 Słupno, pow. Radzymin 26 – 255 Słupsk zob. Słópsk Słupska Wólka zob. Wólka Słupska Służew, pow. Warszawa 24 – 18, ryc. po s. 34, 50, 222, 227, 25 – 7, 20, 23, 59, 77, 138, 144, 170, 172, 175, 248, 41 – 169, 260, 354, 42 – 377, 406, 409, 597, 648, 80/I – LXII, 80/II – 47, 49, 195 Służewiec, pow. Warszawa 25 – 144, 168, 173, 175 Służewo, pow. Nieszawa 24 – 8 Smolech, bagno 26 – 40 Smoleńsk, Rosja 24 – 120, 42 – 187 Smołodowo zob. Śniadowo Smoszewo, pow. Płońsk 27 – 17 Smuniew, pow. Sokołów 26 – 368 Sniadowo zob. Śniadowo Sniarowo = Śmiarowo, pow. Kolno 27 – 63 Sniedrony = Szwędrowy Most?, pow. Ostrołęka 27 – 50 Snycerzowa Jama, toń 28 – 332 Sobiekursk, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8 Sobień = Sobienie, pow. Garwolin 42 – 628 Sobieraje, pow. Rypin 27 – 35 Sobieszyn, pow. Garwolin 26 – 11 Sobików, pow. Grójec 24 – 23, 51, 204, 241, 249 Sobnie zob. Sabnie Sobolew, pow. Garwolin 26 – 68, 162, 219, 223, 246 Sobolew = Sobolewo, pow. Suwałki 28 – 58 Sobota, pow. Łowicz 24 – 33, 41 – 307, 349 Sobowo, pow. Lipno 41 – 132, 136, 141 Sobótka, Sobótska Góra, Mons Sabothus, dziś Ślęza, góra 24 – 344, 28 – 93 Sobótka, Zobten, pow. Świdnica 24 – 344 Sochaczew 24 – 4, 7, 29, 206, 273, 25 – 6, 15, 24, 78, 103, 116, 118, �96 126, 130, 187–194, 244, 266, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII, LVIII, LX, LXIII, 241, 341, 354, 374, 391, 396, 42 – 348, 543, 571, 649, 650, 759, 80/I – 117, 144, 195 nlb., 201, 80/II – 14, 15, 59, 191, 80/III – 11 sochaczewska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV sochaczewski powiat 41 – XXXIII, LXVI, 80/I – XXIII, XLII Sochaczewskie 41 – XV, 80/I – XIII, XX, XXIII Sochocin, Sąchocin, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 18, 133, 299, 329, 338, 80/I – 129 Sokal 24 – 25 Sokola Skała, skała 42 – 366 sokolski powiat zob. sokólski powiat Sokołda, dopływ Supraśli 28 – 12 Sokołowo, pow. Rypin 27 – 34 sokołowski powiat 41 – XVI, 413 Sokołów, Sokołów Podlaski 26 – 9, 24, 27, 29, 30, 50, 161, 193, 194, 345, 355, 364, 41 – 495, 42 – 411, 80/II – 211, 214, 319 Sokoły, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 42 – 639 sokólski powiat, sokolski powiat 28 – 344, 345 Sokół, pow. Garwolin 26 – 56, 57, 63, 68, 162, 163, 165, 166, 169, 205, 207, 219, 223, 231, 246, 291, 41 – 425, 490, 559, 80/I – XXII, XXXIX, 7 nlb., 8, 20, 30, 31, 79, 114, 126, 130, 145, 80/II – 216– 220, 254, 258, 260, 264, 266, 268, 273, 285, 292, 295 Sokółka, pow. Sejny 28 – 12, 154, 320, 345, 42 – 243 Sokule, pow. Błonie 25 – 201–203, 41 – 186, 218, 246, 311, 313, 319, 330, 332, 338, 348, 360, 363, 369, 378, 398, 402, 409, 80/II – 54, 56–58, 78, 148, 151–154, 158– 162, 184, 187 Sokule, pow. Mińsk Mazowiecki 25 – 252 Solec, pow. Gostynin 41 – 167, 205 Solec, część Warszawy 24 – 9, 12, 14, 17 Solecka Kępa zob. Saska Kępa Solipsy, pow. Warszawa 25 – 23, 168, 171, 174 Solistówki = Solistówka, pow. Augustów 28 – 13 Solniki, ? pow. Bielsk 80/II – 93 Sona, dopływ Wkry 24 – 4, 27 – 24 Sońsko = Sońsk, pow. Ciechanów 27 – 21, 80/II – 333 Sopoćkinie, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 123, 230, 232, 266, 319 Sosnówka, pow. Augustów 28 – 13 Sośnia, pow. Szczuczyn 28 – 8 Sójki, pow. Kutno 24 – 210, 242, 41 – XVI, 364, 42 – 137, 80/I – XX, Spandau (dzielnica Berlina), Niemcy 24 – 47 Spisz 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Sproch, austeria 25 – 299 Srebrna, dopływ Mieni 26 – 4, 6 Stabo, jezioro 28 –17 Stalmierz, pow. Rypin 41 – 5, 8 Stare Miasto, część Warszawy 24 – 9 Stanin, pow. Łuków 26 – 31, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – LXXVI stanisławowska ziemia 41 – 466, 499 stanisławowski obwód 26 – 4 stanisławowski powiat 41 – XXXIII Stanisławowskie 26 – 77, 41 – 414, 80/I – XIII, 33 Stanisławów, pow. Mariampol? 24 – 311 Stanisławów, niegdyś Cisek, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 28, �97 36, 46, 206, 208, 209, 229, 230, 252, 302, 309, 350, 41 – XVI, XXVIII, LII–LV, LVII–LIX, LXII, 420, 457, 42 – 463, 80/I – 167, 80/II – 211, 226, 234, 260, 261, 266 Stanisławów, pow. Warszawa 24 – 4 Stanówka, dopływ Bystrzycy 26 – 11 Stany Małe, pow. Siedlce 26 – 367 Stara Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17 Stara Łomża, pow. Łomża 28 – 3, 4, 192, 323 Stara Rawa, pow. Rawa 24 – 31 Stara Warka, pow. Grójec 24 – 62 Stara Wieś, pow. Węgrów 26 – 363 Stare Kolno, wzgórze 27 – 30 Stare Pole, pole 26 – 40 Starorzeka, jezioro 41 – 413 Staroźreby, pow. Płock 27 – 348, 42 – ryc. po s. 192 Stary Rypin = Starorypin, pow. Rypin 41 – 7 Starzyce, pow. Brzeziny 24 – 295, 297, 80/II – 62 Staw, lasek 42 – 645 Stawik, łąka 42 – 645 Stawiski, Stawiska, pow. Kolno 28 – 7, 245, 253, 257, 268, 285, 290, 42 – 231, 243, 306, 80/II – 448 Stawy? 80/I – LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105 Steklin, pow. Lipno 41 – 9, 62, 80, 139 Stelmachowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 107 Stempów = Stępów, pow. Gostynin 41 – 176, 229 Sterdyń, Sterdynia, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 50, 91, 193, 194, 345, 364, 41 – XVI, 515, 80/I – XVIII, XXVIII, 80/II – 211, 319 Sterdyńska Puszcza, puszcza 26 – 363 Stężyca, pow. Garwolin 26 – VII, 14, 31, 56, 64, 68, 81, 87, 207, 220, 224, 260, 314, 324, 335, 337, 41 – XXVIII, L, LII, LIV, LV, LVII– LIX, LXV, 42 – 498, 648, 652, 80/I – LIX, LXVIII, 80/II – 212 stężycka ziemia 24 – 6, 26 – 11–13, 19, 20, 40, 80/I – XIV Stoczek, Stok, Poznańska Wola, Sebastyjanów, pow. Łuków 26 – 7, 12, 30, 57, 69, 139, 222, 228, 260, 262, 294, 300, 310, 324, 328, 340, 350, 41 – 489, 554, 555, 565, 566, 42 – 380, 80/I – 121, 80/II – 212, 261, 275, 298, 301, 309 Strachowo, pow. Płońsk? 24 – 8 Strachówka, pow. Radzymin 80/I – XXI Straszniak, łąka 42 – 645 Struga = Czarna Struga?, dopływ Długiej 26 – 5 Struga, zamiast Buczynka, dopływ Bugu 26 – 9 Struga-Jagodna, dopływ Wisły 26 –8 Stryków, Strychów, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 64, 161, 226, 227 Strzałki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Strzygi, pow. Rypin 27 – 8, 375 Strzyże, pow. Pułtusk 27 – 25 Studzianka, jezioro 27 – 4 Studzianka, pow. Rypin 27 – 8, 375 Studzieniczna, Studziennicza, Studzienice, Studziennice, pow. Augustów 28 – 13, 279, 295, 80/ II – 400 Studzieniec, pow. Skierniewice 42 – 771 Studziennicze Jezioro, jezioro 28 – 13 Sucha Struga, dopływ Bzury 24 – 28 Sucha Struga, pow. Grójec 42 – 595 Suchowola, pow. Sokółka 28 – 12, 272, 345 Suchy Las, miejsce 24 – 303 �98 Suć, jezioro 41 – 413 Sudawia zob. Jaćwież Sulbiny, pow. Garwolin 26 – 288 Sulejów, pow. Radzymin 27 – 67, 42 – 1 Sułkowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Sumin, pow. Lipno 41 – 85, 139 Supraśl, dopływ Narwi 28 – 6, 356 Supraśl, pow. Białystok 28 – 12 suraski powiat 28 – 10 Suraż, błędnie Surasz, pow. Białystok 28 – 11, 32, 47, 51, 65, 82, 96, 101, 127, 317, 331, 345, 356, 357, 41 – XIX, LII, 42 – 274, 275 Surowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 641 Surpile = Szurpiły, pow. Suwałki 28 – 340 Sutra, pow. Sejny 28 – 15, 335 Suszewo, pow. Lipno 41 – 10 suwalska gubernia 28 – 13 Suwalskie, Suwalszczyzna 41 – XVII, XLV, 42 – 602, 789, 80/I – XV, XXXV, XLIX, LI Suwałki 28 – VIII, 16, 21, 26, 27, 29, 33, 34, 38, 44, 49, 53, 54, 57, 65, 78, 79, 83, 114, 115, 163, 212, 240, 241, 246–249, 266, 267, 269, 274, 275, 277, 281, 282, 288, 304, 313, 316–318, 321, 340, 41 – X, XI, XV, XIX, XX, XXVIII, XL, LII, LIII, LV, LVI, LIX, LXI–LXV, LXVII, 42 – 185, 186, 196, 204, 205, 208, ryc. po s. 208, 211, 214, 218–222, 224, 226–230, 235, 240, 265, 278, 281–283, 292, 294–300, 302, 303, 305–309, 317, 323, 324, 326, 331, 332, 344, 347, 350, 355, 385, 391, 393, 413, 552, 555, 563, 574, 600, ryc. po s. 608, 610, 611, 614, 651, 652, 771–772, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XLVI, XLVIII, LI, LX, LXI, LXX, LXXII, 93, 181, 200, 80/II – 404, 411, 412, 80/III – 26, 27, 36 Swisłocz zob. Świsłocz Syberia 80/I – XXVII Syjon, wzgórze w miejscowości Góra Kalwaria 24 – 22 Szablaki, pow. Kolno 42 – 638 Szadkowice = Sadkowice, pow. Rawa 25 – 216 Szafarczyska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Szafarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Szafarnia, pow. Rypin 80/I – XXVI, Szafranki, pow. Kolno 42 – 638 Szamocin zob. Samocin Szarafin, las 42 – 645 Szarki zob. Siarki Szawle 28 – 11 Szczara, rzeka, dopływ Niemna 28 – 357, 42 – 202 Szczawin, pow. Gostynin 41 – 207, 374 Szczebra, pow. Augustów 28 – 13, 15, 218 Szczepankowo, Szczepanków, pow. Łomża 27 – 57, 28 – 4, 189, 190, 193, 245, 264, 228, 80/II – 287, 362, 409, 414, 416, 417, 427, 428, 432, 433, 436, 446, 448, 449 Szczuczyn, Szczuczyn Mazowiecki, Szczucin, Stutinum, niegdyś Szczuki 24 – 5, 27 – 54, 388, 28 – 5, 7, 85, 278, 296, 303, 42 – 2, 231, 80/II – 448 Szczuczyn Litewski, pow. Lida 28 –7 Szczuki zob. Szczuczyn Szczutowo, pow. Rypin 27 – 9 Szczytno, pustkowie 26 – 6 Szczytno, Ortelsburg 27 – 49, 96, 384, 390 szczytnowski powiat, szczytnicki powiat 24 – 6, 27 – 49, 96, 42 – 643 �99 Szelągówka = Szelęgówka, pow. Białystok 28 – 329 Szelków, pow. Maków 27 – 142, 185, 187, 262, 265, 279, 42 – 26 Szelment, jezioro 42 – 193, 195 Szeroka, łąka 42 – 645 Szerze, pole 42 – 645 Szeszupa, dopływ Niemna 42 – 197, 198 Szkocja 24 – 312, 327, 328, 336, 337, 28 – 351, 42 – 368, 778, 80/II – 457 Szkwa, Skwa, błędnie Skrwa, dopływ Narwi 27 – 29, 49, 57, 96, 97, 107, 203, 384, 28 – 21 Szkwa, pow. Ostrołęka 42 – 641 Szląsk zob. Śląsk Szopy, pow. Warszawa 25 – 59, 77, 170 Szpetal, pow. Lipno 41 – 9, 45 Szrem = Śrem 26 – 3 Szreniawa, dopływ Wisły 28 – 22 Szreńsk, Szreńsko, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19, 20, 152, 160, 163, 253, 316, 359, 380, 42 – 758, 777, 779, 80/II – 332, 80/III – 10 szreński powiat 27 – 3, 371 Sztabin, pow. Augustów 28 – 13, 272 Szumowo = Szumowo Góra, pow. Łomża 28 – 5 Szur, pow. Łomża 28 – 323 Szurpiły zob. Surpile Szwajcaria 24 – 77, 341, 26 – 77 Szwajcaria, pow. Suwałki 28 – 16 Szwajcarska Dolina, ogród w dawnej Warszawie 80/I – 12 Szwecja 27 – 387, 41 – LXVII, 42 – 481, 756 Szwedzka Góra, wzgórze 27 – 28, 29 Szwelice, pow. Maków 27 – 189, 193, 272 Szwędrowy Most zob. Sniedrony Szydłowiec, pow. Końskie 26 – 32 Szydłowiec, przedmieście Brzezin 24 – 33 Szymanowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Szymanów, pow. Sochaczew 24 – 29, 41 – 311 Szypliszki, pow. Suwałki 28 – 26, 223, 42 – 204 Ściborz = Sikorz, pow. Płock 27 – 20, 42 – 783 Śląsk, Szląsk, Schleisien 24 – 202, 311, 314, 315, 338, 344, 345, 27 – 36, 28 – 93, 152, 41 – XVI, XVIII, LXIII, 42 – 772, 774, 781, 788, 80/I – XXXVI, 80/II – 43, 80/III – 28, 36 Śląsk Dolny 24 – 344 Śląsk Górny, Oberschlesien 41 – XLVI, 42 – 791 Ślepowrony, pow. Płońsk? 24 – 8 Śleszyn, pow. Kutno 41 – 212 Ślężany, Sliżany, pow. Radzymin 26 – 4, 210, 257, 301, 365, 41 – XVI, XXVIII, L, LII–LXI, LXIII– LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652, 80/II – 210, 227, 273, 280 Ślina, dopływ Narwi 28 – 92, 329 Ślup? 27 – 373 Śmiarowo zob. Sniarowo Śniadowo, Śniadów, Sniadowo, dawniej Smołodowo, pow. Łomża 27 – 331, 28 – 4, 5, 51, 124, 144, 150, 189, 191, 263, 264, 331, 42 – 308, 371, 80/I – 133 Średnica, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Śrem zob. Szrem Świder, dopływ Wisły 26 – 4, 7, 8, 12, 24, 42 – 773, 80/II – 211 Świdnica 24 – 344 Świdwiborek, Swidniborsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 �100 Świedzki Borek, miejsce 27 – 389 Świerk, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Świerk, Strachocin, folwark 42 – 645 Świerkówka, łąka 42 – 645 Święcice, pow. Płock 27 – 94 Święta Lipka, pow. Rastembork (Kętrzyn) 42 – 576 Święte, jezioro 28 – 14 Święte Jeziory = Świętojeziory, pow. Sejny 28 – 14, 335, 80/II – 401 Święte Krzyże zob. Krzyże Boruńskie Świętojańska Góra zob. Gnojowa Góra Świętojeziory zob. Święte Jeziory Świnia, pow. Kolno 42 – 638 Świsłocz, pow. Grodno 28 – 11, 98, 277, 41 – XX Świsłocz, Swisłocz, dopływ Niemna 28 – 11 Tabęc = Tabądź, pow. Łomża 28 – 5 Tamka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Tarchomin, pow. Warszawa 24 – 17, 25 – 159, 26 – 3, 54, 243, 313 Tarchomiński Las, las 26 – 3 Tarchówek = Targówek, pow. Warszawa 26 – 3 Tarczanka, dopływ Jeziorny 24 – 27 Tarczyn, pow. Grójec 24 – 4, 27, 25 – 1, 16, 18, 21, 33, 35, 42, 48, 71, 84, 86, 96, 131, 155, 156, 180, 41 – 309, 342, 42 – 637, 758, 80/I – 144, 182, 80/II –13, 115, 80/ III – 10 Targoń = Targonie, pow. Łomża 28 – 23 Targowa Wola zob. Kobyłka Targówek zob. Tarchówek Tarnobrzeg 41 – LXVI Tarnogóra, pow. Krasnystaw 42 – 647, 648, 650, 651 Tarnowo zob.Toruń Tarnów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Tarnów, bł. Tarnawa pow. Chełm 80/I – XXXIII, LVIII, LXVIII Tarnów, Tarnówek, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 14 Tarnówka, pow. Koło 80/II – 59 Tartak, pow. Kolno 42 – 639 Tatary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 641 Tatry, góry 42 – 368, 760 Teolin, pow. Augustów 28 – 14 Teremiska = Teremiski, pow. Prużana 42 – 201 Thorn zob. Toruń Thüringen Land = Turyngia, Niemcy 42 – 754 Tłuchowo, pow. Lipno 27 – 5 Tłuste, pow. Błonie 80/I – 41, 82, 187, 80/II – 139 Tłuszcz, pow. Radzymin 26 – 88 Todźca = Todzia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Tomaszewo, pow. Lipno 41 – 10 Tomaszowice, bł. Tomaszów, pow. Kraków 80/II – 211nlb., 80/II – 222 Tomaszów, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 120, 41 – 193 Toruń, Toroń, Tarnowo, Thorn, Turn, Turno 24 – 254, 316, 25 – 18, 19, 21, 195, 237, 26 – 127, 166, 185, 246, 249, 252, 27 – 209, 225, 239, 258, 275, 287, 311, 387, 28 – 24, 109, 245, 295, 298, 41 – 4, 9, 29, 117, 122, 182, 42 – 2, 20, 80/I – XXVI, XXVII, 43, 51, 80/ II – 365, 427 toruński powiat 80/I – XXV, Trakt Zatykocki zob. Zatykocki Trakt Trąbin, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 81 �101 Trąbińskie Jezioro zob. Trombińskie Jezioro Trąbki, pow. Garwolin 26 – 7, 42 – 778, 80/II – 211, 80/III – 33 Trempiny, pow. Kalwaria 42 – 201 Trenczyn, Słowacja 25 – 279 Tretki, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 69, 240, 41 – XV, XVI, 164, 173, 174, 188, 200, 204, 229, 265, 312, 314, 315, 319, 323, 326, 328, 331, 332, 340, 361, 362, 367, 371, 373, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 42 – 348, 80/I – XVII, XVIII, XX, XXX, XLI, LXXVIII, 40, 50, 51, 55, 76, 92, 110, 146, 197 nlb., 198, 80/ II – 59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 174, 179 trockie województwo 28 – 8, 11–14, 61, 144, 41 – XVII, 80/II – 325 Trojanów = Trojany, pow. Radzymin 26 – 366 Trojanów, pow. Sochaczew 25 – 188, 193, 194 Trombińskie Jezioro = Trąbińskie Jezioro, jezioro 27 – 4 Trondheim, Norwegia 41 – XXVIII, 42 – 757 Troszyn, pow. Ostrołęka 27 – 194 Trutowo, pow. Lipno 27 – 7 Trzciane, Trzciana, Trzciany, pow. Suwałki 28 – 12, 114, 316, 80/I – LI, 80/II – 442 Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3 nlb. Trzcińskie, pow. Kolno 27 – 59, 42 –4 Trzebunie = Trzebuń, pow. Płock 27 – 13, 80/II – 329 Tuchowicz, Tuchowiec, Tuchowic, pow. Łuków 26 – 31, 45, 74, 169, 181, 331, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 209, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – XX, XXXIII, LVII, LVIII, LXVIII, LXIX, LXXVI, 80/ II – 214, 259 Tuczno = Tuczna, dopływ Pisi 24 – 28 Tuł, pow. Radzymin 26 – 363 Tupadły, pow. Lipno 41 – 99 Tupadły, pow. Płock 27 – 13 Tur zob. Wisztyniec Turcja 28 – 330, 42 – 481 Turn, Turno zob. Toruń Turosz zob. Turośl, dopływ Pisy Turośl, obręb leśny 27 – 389 Turośl, Turosz, dopływ Pisy 27 – 30, 66, 389 Turośl, pow. Kolno 27 – 30, 60, 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Turów, pow. Radzyń 42 – 795 Tursk, pow. Pleszew 27 – 374 Turyngia 24 – 306, 344 Turza Wielka, pow. Mława 27 – 19, 372 Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 25, 80/II – 334 Tusk zob. Pułtusk Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 53, 71, 28 – IX, X, 5, 6, 22, 23, 25, 26, 35, 37, 47, 51, 54, 59, 65, 74, 75, 80, 82, 88, 89, 92, 101, 107, 124, 125, 127, 135, 138, 172, 176, 179, 241, 295, 301, 303, 306, 308, 310, 311, 320, 327–333, 348, 349, 369, 41 – X, XIX, XXI, XXV, XXX, XL, 42 – 201, ryc. przed s. 241, 244, 253, 255, 260, 262, 267, 270, 276, 304, 760, 80/I – VIII, X, XXXV, XXXIX, LXI, LXIV, LXX, LXXII, 100, 80/II – 400, 406–408, 423, 455, 80/III – 12 tykocińska ziemia 42 – 587 tykociński okręg 42 – 788 tykociński powiat 28 – 6, 10 Tykociński Trakt, Tykocki Trakt, droga 28 – 327 �102 Tykocińskie 28 – 87, 126, 130–133, 136, 167, 168, 174, 41 – X Tykocki Trakt zob. Tykociński Trakt tykocińskie starostwo 28 – 369 Tynek? 42 – 639 Tyrol 24 – 341 Tyśmienica, dopływ Wieprza 26 – 11, 42 – 773 Uchoł, puszcza 42 – 187 Udrzyn, pow. Ostrołęka 27 – 27, 280 Ugierka, rzeka, por. Węgierka? 27 – 203 Ugość = Ugoszcz, dopływ Bugu 26 –8 Uhor, puszcza 28 – 339 Ujazd, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 5, 56, 65, 111, 147, 225, 227–229, 231, 80/II – 62 Ujazdów, Jazdów, dzielnica Warszawy 24 – 4, 9, 12 Ukraina 24 – 47, 83, 345, 27 – 66, 380, 28 – 112, 223, 235, 253, 347, 42 – 125, 367, 764, 80/I – 10, 80/ II – 457, 80/III – 16 Uleś, las 42 – 645 Unierzyrz, Umierzysz, dziś Unierzyż, pow. Mława 27 – 249, 336, 42 – 19, 73, 142, 149, 158, 169, 80/II – 352 Umin, dzis Humin, pow. Łowicz 25 – 204 Unieck, pow. Sierpc 27 – 309 Upłot, jezioro 41 – 413 Urdy? 28 – 235 Ursynów, dawniej Roskosz, pow. Warszawa 24 – 18 Urzecze, część Mazowsza nad Wisłą 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 26 – 24, 42 – 645, 80/II – 114 Utrata, dopływ Bzury 24 – 27 Utrata, pow. Błonie 24 – 27 Uzgierka?, błędnie Uzgierska, rzeka 42 – 1 Vissogrodum zob. Wyszogród Vistula zob. Wisła Wach, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 Wadowice 80/I – XXXVI Waliszew, pow. Gostynin 41 – 168, 80/I – 54 Walne, pow. Augustów 42 – 196 Wałkowe zob. Wołkowe Wanacja, Wenecja, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 639 Wańtuchy, pow. Sokołów 26 – 367 Warka, Worka, pow. Grójec 24 – 4, 11, 24, 53, 180, 253, 319, 25 – 1, 6, 16, 51, 64, 79, 96, 127, 153, 168, 179, 180, 184, 299, 26 – 227, 41 – XXIX, 154, 158, 236, 402, 42 – 384, 650, 652, 80/I – 166, 80/II – 13, 40, 56, 142 Warka Stara zob. Stara Warka Warkowicze zob. Workowicze Warmia 27 – 98, 375, 28 – 84 Warmiak, pow. Kolno 27 – 59, 91, 42 – 639 Warna, Bułgaria 24 – 326 Warniszki = Warwiszki, pow. Augustów 28 – 14 Warszawa, Warsawa, Warszawka, Warsęga, Warsięga, Warschau, Warsiawa, 24 – V–VII nlb., 3–4, 7–11, 13, 15, 16, ryc. po s. 16, 17–20, 31, ryc. po s. 34, 39, 40-42, 44, 49, 52, 56– 58, 64–65, 69, 71, 72, 74–78, 82, 85, 93, 96, 99, 102, 117, 125, 129, 132, 133, 139, 157, 159, 160, 162, 165, 166, 168, 170–178, 189, 197, 211, 294, 301–306, 308, 312, 317, 323, 326, 336, 344, 25 – I, II, 2, 3–5, 7, 11, 12, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30–32, 41, 42, 52, 54, 56, 59, 60, 70–72, �103 75–77, 79, 81, 83, 85, 87–90, 92, 94, 98–100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 113, 115, 119–127, 129, 133, 134, 137–140, 142–146, 148, 151, 158, 161, 167–172, 185, 186, 210, 216, 237, 245–249, 253–255, 257–264, 266, 269, 270, 272–274, 278, 282, 283, 286, 293, 299, 26 – 3, 13, 52, 53, 83, 96, 100, 108, 127, 164, 166, 185, 194, 198, 202, 218, 225, 242, 246, 252, 263, 276, 282, 283, 296, 306, 349, 356, 358, 360, 27 – 30, 40, 47, 52, 54–56, 58, 76, 86, 129–131, 133, 134, 224, 239, 247, 275, 281, 325, 341, 342, 383, 384, 390, 394, 395, 28 – 24, 221, 236, 270, 275, 277, 299, 307, 325, 41 – VI, VIII, XI, XII, XIV, XVI, XIX, XXIII, XXV, XXVII–XXIX, XXXVI, XXXVII, XL, XLII, LII– LX, LXV–LXVII, ryc. przed s. 33, 117, 153, 154–156, 187, 188, 194, 198, 203, 208, ryc. po s. 208, 211, 216, 218, 219, 225, 231, 236, 246, 249, 251, 253–255, 257, 258, 260–263, 266, 274, 275, 278, 279, 281–284, 288, 289, 293, 297–300, 302, 303, 305, 306, 309, 312, 314, 316–318, 321, 327–331, 333, 336, 343, 345, 354, 361, 363, 367, 369, 373, 377, 380–382, 384, 388, 399, 400, 405, 410, 432, 438, 458, 462, 486, 487, 493, 42 – 61, 72, 81, 118, 133, 206, 231, 290, 319–322, 325, 330–332, 334, 337, 339–342, 345, 348, 350, 352, 355, 363, 373, 377, 381, 385, 386, 393, 400, 401, 405, 409, 411, 453, 481, 495, 496, ryc. po s. 496, 504, 566, 588, 593, 598, 609, 612, 613, 624, 625, 627–629, 645–651, 753, 754, 757, 760–762, 765, 766, 771, 773–783, 784, 789, 790, 795, 80/I – v nlb., VI, VII, VIII, IX, XVII, XX, XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXX, XXXII, XXXIV, XXXV, XXXVI, XXXIX, XLIV, XLV, XLVI, L, LI, LV, LVI, LX, LXII, LXVI, LXIX, LXXI, LXXVII, LXXX, 5 nlb., 6, 12, 18, 54, 83, 113, 121, 147, 154, 159, 183, 184, 188, 189 nlb., 190, 191, 193, 197 nlb., 206, 207, 208, 213, 213, 214, 215, 217, 218, 219, 220, 224, 225, 226, 229, 233, 235, 80/ II – 5–11, 14, 16, 19–22, 31, 34– 37, 39, 46, 63, 64, 66, 68, 70, 75, 77, 85, 89, 94, 95, 99, 110, 111, 117, 118119, 120, 124, 125, 129, 131, 133, 138, 139, 145, 192, 193, 194, 195, 199, 202, 210, 219, 288, 323, 325, 329, 357, 365, 391, 393, 396, 437, 460, 80/III – 9, 13, 14, 19, 20, 25, 27–32, 34, 35, 37, 38 warszawska gubernia 24 – 5, 211, 311, 26 – 4, 80/II – 13, 21, 80/ III – 10, 25 warszawska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 80/I – XIV, warszawski powiat 25 – 3, 26 – 3, 41 – XVI, 415, 80/I – XLII, 80/ II – 13, 21, 80/III – 10, 25 Warszawskie 42 – 651, 80/I – XIII, XX, XXIII, warszawskie województwo 42 – 792 Warszawice, Warszewice, Warszowice, pow. Garwolin 24 – 8, 302, 26 – 13 Warta, dopływ Odry 28 – 141, 377 Warwiszki zob. Warniszki Waserale = Wasaraby, pow. Augustów 28 – 14 Wasilków, pow. Sokółka 28 – 12, 345 Waszki, pow. Kolno 27 – 30, 42 – 639 Waśki, pow. Bielsk 28 – 359 Wawer, pow. Warszawa, dziś dzielnica Warszawy 80/I – XXII, �104 Wawrzyszew, pow. Warszawa 25 – 142 Wądołek? 27 – 150 Wądoły, bagno 26 – 40 Wądół, jezioro 41 – 413 Wągrodno, pow. Grójec 24 – 51 Wąsewo, Wąsew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 115, 126, 188, 189, 256, 273, 304, 307, 312, 334, 42 – 150, 80/I – XXI, 80/II – 375 Wąsosz, pow. Szczuczyn 24 – 5, V – 7, 237, 278, 296, 80/II – 400 Weilburg zob. Wielkobórz Weixel zob. Wisła Wejda, pow. Kolno 42 – 639 Welbląg zob. Elbląg Wełtawa zob. Mołdawa Wenecja zob. Wanacja Wenecja, Włochy 24 – 122 Werch = Wach, pow. Ostrołęka 42 – 641 Werki, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Westfalia 24 – 340 Węgierka, Węgra, dopływ Orzyca (zob. też Ugierka) 27 – 21 Węgiersk, pow. Lipno 27 – 37 Węgierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Węglarnia, nieużytek 42 – 645 Węgobork, Augerburg, dziś Węgorzewo 42 – 364, 551, 754 węgoborski powiat 24 – 6 Węgorzewo zob. Węgobork Węgra zob. Węgierka węgrowski powiat 27 – 108, 41 – XVI, 415, 80/I – XXIX Węgrów 26 – 9, 10, 19, 29, 30, 36– 38, 46, 76, 150, 194, 241, 252, 283, 301, 311, 316, 328, 336, 352, 353, 357, 359, 366, 367, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVII–LIX, 416, 42 – 322, 375, 408, 463, 488, 765, 788, 80/II – 211 Węgry, Panonia 24 – 350, 25 – 271, 272, 27 – 5, 28 – 357, 358, 42 – 221, 376, 777 Wiązowna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 263, 276, 313 Wieczwnia = Wieczfnia?, pow. Mława 27 – 19 wieczwnińska parafia 27 – 44 Wiedeń, Austria 24 – 13, 41 – 211, 42 – 77 Wiejsieje, jezioro 42 – 193 Wielączka = Wielącz? dopływ Bugu 26 – 8, 41 – 413 Wielątki = Wielądki, pow. Pułtusk 27 – 294 Wielbark zob. Wielkobórz Wielęcin, pow. Pułtusk 26 – 365 Wielgie, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 55 Wieliczna, pow. Węgrów 26 – 363 Wieliska wyspa 80/II – 212 Wielki Las, ostęp 28 – 15 Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litewskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Wielkie Łuki 24 – 317 Wielkobórz, Wzielborek, Wilbark, mylnie Weilburg zam. Wielburg = Wielbark, pow. Szczytno 27 – 73 Wielopole, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Wielkopolska 24 – 184, 317, 25 – III, IV, 236, 280, 27 – 387, 28 – 139, 141, 145, 162, 175, 179, 310, 343, 41 – LXIII, 108, 42 – 255, 601, 782, 80/I – XLI, 80/II – 40, 59 Wieluń 41 – XXVI, 42 – 761, 80/I – XXXVI, XLII, LV, 80/II – 40, 59 Wieprz, dopływ Wisły 26 – 11, 14, 15, 127, 350, 41 – XI, 42 – 773, 80/I – VIII, 80/II – 213 Wieruszów, pow. Wieluń 24 – 325 �105 Wierzbick, pow. Lipno 27 – 373, 42 – 784, 80/II – 394 Wierzbiszki, pow. Suwałki 28 – 223 Wierzbno, pow. Węgrów 26 – 11, 42 – 781, 80/II – 212, 80/III – 35 Wierzbowo, Wierzbowo Wielkie i Małe, pow. Łomża 28 – 4, 189, 80/II – 400 Wierzbołowo, pow. Wyłkowyszki 80/II – 403 Wierzbów? 26 – 76 Wierzchy, pow. Rawa 42 – 332 Wierznica, pow. Lipno 27 – 5, 41 –8 wigierska diecezja 28 – 16 wigierski powiat, Wigrischer Kreis 28 – 340 Wigry, dopływ Szeszupi 28 – 341 Wigry, Wigierskie Jezioro, Wygierskie Jezioro, błędnie Węgierskie, jezioro 28 – 16, 32, 34, 58, 339–342, 42 – 193, 194, 196, 332, 563, 600, 768, 80/I – XLIX, 80/ II – 455 Wigry, Wiry, wyspa 28 – 339 Wigry, Wygry, pow. Suwałki 28 – 246, 339–341 Wigry, pow. Wilno? 28 – 341 Wilanów, Willanów, Milanów, pow. Warszawa 24 – 4, 18, ryc. po s.34, 41, 49, 50, 59, 64, 122, 146, 220, 223, 226, 228, 25 – 11, 27, 48, 71, 75, 88–90, 92, 113, 120, 121, 142, 143, 146, 148, 175, 176, 245, 248, 263, 41 – XIV, XXXVI, 202, 222, 230, 293, 42 – 762, 770, 779, 780, 80/I – XVII, XVIII, XIX, LVIII, LXII, 80/I – 56, 121, 80/II – 11, 21, 44–46, 94, 110, 111, 124, 131, 133, 192, 195, 80/III – 12, 25, 30 Wilbark zob. Wielkobórz Wilcza Łapa, pow. Rypin 27 – 8 Wilczewiec, pow. Rypin? 27 – 35 Wilczewko, pow. Rypin 27 – 34 Wilczewo, pow. Rypin 27 – 34 Wilczogęby, pow. Węgrów 41 – 413 Wildno zob. Wilno Wilga, dopływ Wisły 26 – 11, 13 Wilga, pow. Garwolin 26 – 13, 80/ II – 212 Wilia, dopływ Niemna 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Wilkanowo, pow. Płock 27 – 15, 80/II – 330, 80/III – 16 Wilki? 41 – 250 Wilkomierz = Wiłkomierz 28 – 130 Wilkowyszki = Wyłkowyszki 80/ II – 403 willanowskie dobra 24 – 41 Wilno, Litwa 24 – 17, 325, 27 – 47, 28 – 12, 341, 41 – VI, 291, 486, 42 – 753, 80/I – L, 80/II – 414, 455, 80/III – 16 Wilno = Wildno, pow. Rypin 41 – 5 Wiłkomierskie 28 – 150 Wiłkomierz zob.Wilkomierz Wina zob. Wizna Wincenta, pow. Kolno 27 – 30, 60 Wincentów, Wincentowo, pow. Grojec 24 – 204, 241, 242, 264 Wingrany, pow. Suwałki 28 – 341 Winiary, pow. Płock 27 – 11 Wiry zob. Wigry wiska ziemia 42 – 1, 786, 788, 80/I – XIV, Wiskitki, pow. Błonie 24 – 4, 7, 28, 42, 64, 266, 271, 291, 292, 25 – 14, 41, 43, 47, 55, 135, 143, 162, 194–199, 201–203, 206, 250, 253, 27 – 40, 41 – LXV, 209, 253, 363, 380, 391, 395, 42 – 627, 649–651, 80/I – 6, 80/II – 54, 56, 57, 78, 93, 137, 156, 157, 161, 196 Wisła, Vistula, Weixel, rzeka 24 – 5, 6, 8–10, 12, 14, 15, 17, 18, 20–24, 29, 37, 39–41, 44, 46, 58, 62, 64, �106 68, 127, 132, 157, 160, 161, 168, 170–178, 185, 189, 306–309, 315, 316, 318, 322, 343–345, 25 – 43, 185, 237, 246, 273, 300, 26 – VII, IX, X, 3, 4, 8, 11, 14, 15, 24, 28, 83, 187, 256, 296, 332, 335, 350, 351, 364, 27 – VII, 3–7, 9–14, 16–18, 70, 85, 93, 133, 275–277, 284, 292, 371, 376–379, 394, 395, 28 – 127–129, 140, 141, 225, 306, 343, 353, 356, 377, 41 – XI, XV, XVI, XLII, LIII, LXIII, 3, 4, 9, 10, 61, 89, 153, 154, 460, 523, 42 – 2, 53, 70, 81, 92, 125, 199, 382, 388, 411, 489, 647, 759, 761, 764, 773, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XXIII, LXVIII, 13, 61, 80/II – 12, 13, 17, 21, 103, 114, 210, 327, 329, 330, 365, 366, 80/III – 11, 16, 18, 25, 28 Wissa zob. Wyssa Wistruć = Wystruć, Insterburg 28 – 277, 358 Wiszegród zob. Wyszogród Wiszniew = Wiśniew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 210, 80/II – 229, 240 Wiszniewiec = Wiszniów?, pow. Siedlce 42 – 643 Wisztyniec, jezioro 42 – 193, 195 Wisztyniec, Wisztitis, dawniej Tur, pow. Wiłkowyszki 28 – 337 Wiśniew zob. Wiszniew Wisztynieckie Jezioro, jezioro 28 – 337 Witoszyn, pow. Lipno 41 – 9 Witówka, dopływ Kostrzynia 26 – 4, 7 wizka ziemia 24 – 5, 6, 27 – 67, V – 3, 6, 7, 148, 150, 155, 168, 174, 182 Wizkie 28 – 142 Wizna, błędnie Wina, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 11, 67, 28 – 3, 6, 7, 22, 35, 52, 98, 101, 195, 239, 241, 246, 258, 262, 269, 272, 285, 286, 292, 293, 304, 310, 313, 315, 319, 320, 42 – 215, 216, 238, 271, 287, 289, 621, 628, 646–652, 776, 779, 792, 80/II – 400, 80/III – 31 Wiżajny, jezioro 42 – 193 Wkra, w górnym biegu Działdówka (zob.), dopływ Narwi 27 – 3, 18–20, 372, 379, 28 – 21, 42 – 773 Właszczanów zob. Włoszczanów Włochy 24 – 76, 331, 346, 27 – 384, 28 – 325, 340, 42 – 363, 766 Włocławek (zob. też Wrocławek) 25 – 220, 41 – 3, 7, 9, 42 – 776, 80/I – 50 Włodki zob. Włotki Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 100, 42 – 644 Włoszczanów, Właszczanów, dziś Łuszczanów, pow. Gostynin 25 – 240, 241 Włotki = Włodki, pow. Kolno 27 – 63 Włóki, pole 42 – 645 Wnory, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93, 111 Wodynie, Wodyń, błędnie Wohyń, pow. Siedlce 26 – 7, 11, 90, 152, 240, 292, 80/II – 212, 275 Wojnowe, jezioro 41 – 413 Wojny Szuby, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 105 Wojski, pow. Białystok? 28 – 38 Wola? 24 – 8 Wola, pow. Lipno 41 – 9, 81 Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 46 Wola Cygowska, pow. Radzymin 26 – 252, 317, 321, 80/I – XXIX, XXX, Wola Ducka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 �107 Wola Karczewska, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Wola Korabiewska = Wólka Korabiewska, pow. Skierniewice 24 – 28 Wola Okrzejska, pow. Łuków 42 – 792 Wola Pieczyska, pow. Grójec 24 – 27 Wola Rasztowska, zob. Rasztowska Wola Wolborka, dopływ Pilicy 24 – 32 Wolborz, dziś Wolbórz, pow. Piotrków 24 – 293, 25 – 5, 41 – LXIII, 171, 80/II – 62 Wolgast zob. Wologoszcz Wolencin, pow. Lipno 41 – 9 Wolica, błędnie Wolice, pow. Warszawa 25 – 32, 129, 139, 145, 169, 171 Wologoszcz = Wołogoszcz, Wolgast, Niemcy 24 – 25 Wołga, rzeka 42 – 204 Wołkowe, Wałkowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 91, 97 Wołkowysk 28 – 98, 41 – XX wołkowyski powiat 28 – 344 Wołkuny, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 770, 80/ III – 25 Wołkusz, pow. Augustów 28 – 14 Wołochow, jezioro?, rzeka? 28 – 347 Wołogoszcz zob. Wologoszcz Wołomin 41 – ryc. po s. 304 wołomiński powiat 41 – LXVI, 42 – 643 Wołoszczyzna 27 – 66, 28 – 357, 42 – 339 Wołyń 24 – 48, 345, 27 – 376, 383, 28 – 139, 141, 235, 357, 359, 41 – XXVI, 42 – 208 wołyńska gubernia 28 – 86 wołyńskie województwo 42 – 339 Worka zob. Warka Workowicze = Warkowicze, pow. Słuck 28 – 235 Worów, pow. Grójec 25 – 32 Wójcin? 42 – 323 Wójty, pow. Radzymin 26 – 366 Wólka = Wólka Zerzyńska?, pow. Warszawa 25 – 177 Wólka Korabiewska zob. Wola Korabiewska Wólka Kozłowska, pow. Radzymin 80/II – 305 Wólka Mlądzka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Wólka Słupska, Wólka Słopska, Wulka Słupsk, pow. Radzymin 26 – 128, 129, 133, 134, 136, 137, 310, 365, 41 – 419, 535, 557, 565, 566, 574, 575, 577, 80/I – 17, 80/ II – 234–237, 296, 311 Wrociszew, pow. Grójec 24 – 24, 25, 80/II – 13 Wrocław 24 – 8, 344 Wrocławek = Włocławek? 25 – 269 Wronowo, pow. Augustów 28 – 240 Wrotnów, pow. Węgrów 26 – 363 Wychodne, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 215, 80/I – LI Wydmusy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 642 Wygierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Wygry zob. Wigry Wykrot, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 388, 42 – 642 Wymyślin, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 6 Wyrozęby, pow. Sokołów 26 – 161 Wysoce, dziś Wysocze, pow. Ostrołęka 27 – 115, 273, 287, 312, 41 – XIX, XL, LIII, LIV, 42 – 43, 58, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, XLIV, 80/II – 352, 364, 375, 387 �108 Wysogoda zob. Fransdorf Wysogród zob. Wyszogród Wysoki Dwór zob. Wysokie Sejny Wysoki Ląd, pole 42 – 645 Wysokie Litewskie, pow. Brześć Litewski 28 – 10, 42 – 768 Wysokie Mazowieckie, Mazowieck 28 – 5, 46, 51, 63, 68, 95, 100, 131, 138, 142, 148–150, 168, 184, 191, 238, 271, 273, 42 – 225, 272, 643, 760, 80/I – LXXII, 80/ II –404 Wysokie Sejny, Wysoki Dwór, dwór obronny 28 – 15 wysokomazowiecki powiat 42 – 643 Wyssa = Wissa, dopływ Biebrzy 28 – 7, 325 Wystruć zob. Wistruć Wyszków, pow. Pułtusk 24 – 5, 26 – 64, 265, 344, 27 – 25, 45, 67, 73, 76, 84, 86, 115, 122, 140, 145, 147, 267, 269, 274, 291, 292, 294, 302, 318, 319, 323, 330, 351, 28 – 5, 325, 41 – XIV, XIX, XXVII, XXVIII, XXX, L–LXIII, LXV– LXVII, 42 – 16, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 621, 627, 775, 776, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, LIII, LIV, LV, 3 nlb., 123, 80/II – 219, 235, 237–240, 281, 334, 80/III – 29, 31 wyszogrodzka ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 16, 70, 93, 372, 377, 42 – 758, 80/I – XIV, 80/II – 330, 331, 340, 395, 80/III – 10 Wyszogród, Wysogród, Wiszegród, Vissogrodum, pow. Płock 24 – 4, 68, 318, 25 – 236, 27 – 3, 5, 14– 16, 93, 127, 133, 134, 175, 244, 254, 327, 335, 344, 350, 356, 366, 376–378, 41 – XI, XVI, 225, 42 – 56, 63, 68, 129, 141, 144–146, 148, 167, 759, 772, 80/I – VIII, 80/II – 330, 379, 80/III – 11, 27 Wyśmierzyce, pow. Radom 24 – 25 Wzielborek zob. Wielkobórz Za Bagnem, miejsce 26 – 40 Za Sadem, pole 42 – 645 Zabiele, pow. Kolno 27 – 63, 42 – 639 Zabiele, pow. Łuków 26 – 328 Zabłudów, pow. Białystok 28 – 11 Zaborowo, pow. Augustów? 28 – 23 Zaborów, pow. Warszawa 25 – 198 Zaborów, pow. Gostynin 41 – 205 Zabrodzie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Zabrodzie, pow. Radzymin 26 – 260, 284, 287 Zaduszniki, Zaduśniki, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 8 Zagajnica, puszcza 27 – 66 Zagrody = Zagroby?, pow. Warszawa 27 – 74 Zając, pow. Węgrów 26 – 367 Zakątkowski Klucz, dobra, pow. Białystok 28 – 329 Zaklasztorne = Zaklasztorne Budy, pow. Skierniewice 24 – 28 Zakliczewo, pow. Maków 27 – 185, 266, 42 – 20, 86, 80/II – 362 Zakret, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Zakroczym, Kroczym, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 40, 91, 93, 125, 243, 244, 27 – XI, 18, 123, 131, 247, 257, 267, 270, 300, 310, 324, 379, 380, 28 – 287, 41 – 302, 42 – 46, 133, 650, 763, 775, 80/II – 11, 112, 135, 190, 191, 326, 331, 80/III – 15, 30 zakroczymska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 18, 23, 372, 80/I – XIV, zakroczymski dekanat 42 – 771, 80/ II – 331, 395, 80/III – 26 Zakrzewo (Kościelne), pow. Płock 27 – 14 Zalas, pow. Kolno 42 – 639 �109 Zalesie zob. Grzymały Zalesie, pow. Grójec 24 – 204 Zalesie, pow. Kolno 27 – 63 Zalesie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zalesie, Zalesisko, pow. Skierniewice 25 – 232, 233, 41 – 179, 183, 202, 206, 207, 213–215, 242, 348, 80/I – 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 165, 80/II – 80, 101, 126, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 183, 184, 196, 197 Załubice, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 281, 332, 341, 345, 41 – 477, 485, 569, 42 – 604, 80/II – 319 Załuże, pow. Maków 27 – 26 zambrowski powiat 27 – 65, 68 Zambrów, Zambrowo, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 71, 281, 28 – 5, 25, 35, ryc. po s. 36, 46, 51, 52, 65, 73, 77, 78, 81, 91, 99, 123, 144, 150, 160, 184, 191, 193, 194, 234, 287, 299, 349, 41 – XIX, LII, LIV, 42 – 244, 395, 468, 80/I – XLV, LII, LXIV, 80/II – 77, 78, 187, 403, 423 Zambrzyca, dopływ Jabłonki 28 – 5 zamojski powiat 28 – 34 Zapole, okolica 28 – 360, 361 Zapustki, jezioro 41 – 413 Zapuszczańskie 41 – IX, 42 – 771 Zaremba = Zaręba, pow. Rypin 27 – 34 Zarembów = Zarębów, pow. Kutno 25 – 13, 15, 239, 41 – 169, 185, 189, 200, 230, 231, 301, 337 Zarenty = Zaręby, pow. Przasnysz 27 – 255 Zaręba, Zarębów zob. Zaremba, Zarembów Zasław 24 – 14 zasuwalska okolica 28 – 26 Zaszytki, jezioro 41 – 413 Zator, pow. Skierniewice 24 – 27 Zatrupie, pole i las 42 – 645 Zatykocki Trakt, okolica? 28 – 23, 327 Zawady = Zawady Kościelne, pow. Łomża 28 – 329 Zawady = Zawady Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Zawady, pow. Ostrołęka, gm. Wach 27 – 50, 53, 42 – 642 Zawady, pow. Warszawa 25 – 176 Zawady, pow. Węgrów 26 – 366 Zawichost, pow. Sandomierz 27 – 380 Zawiszyn, pow. Radzymin 26 – 363 Zawiśle 27 – 39, 28 – 352, 80/II – 335, 457, 80/III – 14 zawkrzyńska ziemia, zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia 27 – 3, 18, 44 Zawrocie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 771, 80/ II – 404, 80/III – 25 zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia zob. zawkrzyńska ziemia Ząbki, pow. Warszawa 26 – 3 Zbaraż 27 – 14 Zbojna, dopływ Narwi? 27 – 66 Zbójno, pow. Rypin 80/I – XXV, XXVI, Zbudeszyno zob. Budzieszyn Zbyszewo, pow. Lipno 27 – 4 Zdrębisko, pow. Kolno 27 – 59 Zdrojki, las i łąka 42 – 645 Zdunek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zduńska Wola, pow. Sieradz 24 – 312 Zebraczka = Żebraczka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7 Zebrzyszki zob. Żebrzyszki Zegańskie Księstwo = Żegańskie Księstwo 24 – 345 �110 Zegary = Żegary, pow. Sejny 28 – 15 Zegrze, Zegrz, pow. Pułtusk 26 – 74, 365, 27 – 310, 80/I – 3 nlb. Zegrze zob. Zgierz Zegrzynek, pow. Pułtusk 80/I – XIX, XXX, Zelechów zob. Żelechów Zerów? 28 – 36 Zerzeń, pow. Warszawa 25 – 60, 26 – 104, 106, 80/II – 77 Zgierz, błędnie Zegrze 42 – 380 Zglinna = Zglinna Wielka, pow. Rawa 24 – 150, 25 – 17, 67, 231, 232, 234, 41 – 196, 80/I – 122, 80/II – 80 Zielinów, pow. Radzymin? 26 – 366 Zielona Puszcza, puszcza 27 – VIII, IX, 29, 49, 66, 96, 97, 107, 387, 28 – 333, 356, 41 – XXII, XXIII, 42 – 783, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 795, 80/II – 325, 326, 80/ III – 38 Zielone, Zielona, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 214, 217, 221, 266, 267, 277, 80/I – LI, 80/II – 438 Zieluń, pow. Mława 27 – 19, 80/II – 332 Ziembin, pow. Borysów 42 – 777 Ziemia Dobrzyńska, Ziemia Święta 24 – 98 Zilmańce? 28 – 14 Zimna, pow. Kolno 42 – 639 Zimnowoda, jezioro 41 – 413 Złaków Borowy i Kościelny, Złaków, błędnie Złakówek, pow. Łowicz 24 – 152, 290, 25 – 13, 32, 45, 52, 68, 105, 139, 239, 41 – LXIII, 171, 173, 189, 200, 216, 222, 225, 230, 240, 242, 378, 80/I – 120, 234, 80/II – 77, 92, 93, 118, 149, 188 Złota Góra, pow. Kolno 42 – 639 Złotopole, pow. Lipno 41 – 10 Złotopolice, pow. Płońsk 27 – 247, 267, 270, 324, 41 – XVIII, 80/I – XVIII, XIX, XXXI, XXXII Złororya, pow. Toruń 27 – 7, 41 – LIII, LVII, 57, 60, 91, 99 Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 81, 85–89, 92, 95, 108, 153, 179, 331, 332, 349, 80/II – 400, 80/III – 12 Złotowo, pow. Mława 27 – 152, 160, 163 Zobten zob. Sobótka Zołnierz, bagno 26 – 40 Zrębisko, las 27 – 389 Zuromin zob. Żuromin Zwierki, pow. Białystok 28 – 11 Zwierzyniec, pow. Kraków 24 – 346 Zwierzyniec, pow. Zamość 26 – 363, Zychlin zob. Żychlin Żabików, pow. Łomża 28 – 144 Żagań zob. Sagan Żale = Żałe, jezioro 27 – 4 Żałe, Rżałe, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 4, 8 Żarnowo, pow. Augustów 28 – 261, 284, 304, 42 – 299, 304, 80/II – 423 Żebraczka zob. Zebraczka Żebry, pow. Łomża 28 – 23 Żebrzyżki, Zebrzyszki, pow. Sejny 28 – 15, 335 Żegańskie Księstwo zob. Zegańskie Księstwo Żegary zob. Zegary Żelazna, pow. Skierniewice 24 – 150, 206, 25 – 18, 65, 232, 41 – XVI, 80/II – 80, 101 Żelazowa Wola, pow. Sochaczew 24 – 29 Żelazów, pow. Węgrów 26 – 366 żelechowski okręg 42 – 646, 80/I – LIX �111 Żelechowskie 26 – 40, 42 – 646–652 Żelechów, Zelechów, pow. Garwolin 26 – 13, 23, ryc. po s. 34, 58, 66, 71, 82, 87, 162, 205, 207, 259, 268, 291, 324, 333, 41 – XVI, XXIX, XXX, ryc. przed s. 225, 413, 570, 42 – 543, 80/I – LXII, LXIII, LXXVI, 80/II – 212, 258 Żelizna, pow. Radzyń 42 – 643 Żerań, pow. Warszawa 26 – 3, 363, 364 Żmudź 28 – 158 Żoliborz, Joli-bord, część Warszawy 24 – 9 Żółkiew 25 – 286, 41 – 293, 42 – 339 Żubrówka, ostęp 28 – 15 Żurawieniecki Las, las 27 - 26 Żuromin, Zuromin pow. Sierpc 27 – 19, 348, 354, 42 – 759, 80/II – 332, 80/III – 11 Żychlin, Zychlin, pow. Kutno 24 – 209, 292, 25 – 13, 15, 44, 47, 62, 69, 101, 234, 239, 240, 41 – XVI, 166, 169, 173, 183, 204, 208, 212, 214, 242, 247, 284, 303, 316, 326, 328–332, 335, 336, 338–342, 344–347, 351, 356, 360, 362, 364, 366, 367, 369, 370, 372, 378, 379, 385–387, 389, 390, 394, 399, 400, 402–404, 406, 408, 412, 80/I – 192, 80/II – 77, 100, 103, 117, 187, 188, 189 Żydówka, bagno 26 – 40 Żyrardów, pow. Błonie 24 – 28, 310–312, 25 – 135, 80/I – XXIII, 80/II – 14 Żywa Woda, pow. Suwałki 28 – 16 ��INDEKS INCIPITÓW PIEŚNI1 Incipit tom numer strona A bez wrota kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 217 240 A bieda mi z tym Jasieńkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 467 193 A boć mi to trudna zona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 672 241 A bodajeś nawymyślał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 620 228 A bodajżeś kata zjadła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 106   66 A bracisku miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  56 104 A był tu ligar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 244 106 A cego się przez gościniec wleces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 236 204 A chodziła tam panienka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 119  49 A ciesy się, ciesy, nasa rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 137 250 A cięzko ci, panno młoda, zapłakać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  85 222 A cięzkoć to, cięzko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 191 251 A co będzie, co będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 64a 178 A co robią Warsawianki, co robią? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 656 236 A co w komory stukaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 107 166 A cóz to za pan, co za pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  84 221 A cóześ ty za dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 484 196 A cóześ ty za parobek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 410 178 A cóż tam za kawaler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 206 237 A cy mi to dziwna zona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  43  17 A cyje to kuniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 421 181 A czemuś się nie ożenił, Bajdała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 141   83 A czemuż mój Jezus tak ubogo leży?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  26  73 A daj mi, sluzka, ostre miece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 350 323 A dajze mi, Boze, w tym raźniejsym roku. . . . . . . . . . . . . . . . . 27 213 260 A dajze mi, Panie Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 529 207 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 141 149 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 214 261 A dajże mi, Boże, żony jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dała mu śmietany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 569 216 1 Indeks obejmuje incipity pieśni zamieszczonych w tomach 24–28, 80/I i 80/II edycji DWOK; jego niezbędnycm uzupełnieniem jest indeks incipitów zamieszczony w tomie 42 obejmujący pieśni opublikowane w woluminach 41 i 42. �114 Incipit A dla Boga, a dla Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzebkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła drużebkowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A dyć były stoły to wszystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdy casem słyszyć da się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie będziesz prała, Kasiu, Kasiuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, Jasiu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie mie odjezdzas, Walusieńku panie? . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pani idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pojedziesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Janek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies jedzies, Jasiulecku panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies odjezdzas, Jasieńku, panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez jadzies, Maciusiu nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez mnie odjezdzas, Walusieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez to ta panna młoda?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ bywał, mój Sewerysiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ to, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ ty bywał, coś sie tak upijał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś bywał, koźle baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój towarzyszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A hopsasa hop sa sa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A i wy tez, matuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja babuleńce do palca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja sobie jedynacka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swemu staruszkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swojej kochanecce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja takiéj panny nie chcę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja tobie raz powiadam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja ubogi człowiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 135   80 24  90 224 24  89 224 24  97 228 24 168 269 80/I  38  31 80/I 337 199 26 419 293 26 419 292 27 249 277 80/II   – 366 28 205 236 25   9   5 25 179  77 26 238 206 25 338 152 25 339 153 26 451 307 25 240 153 25 252a 110 80/I  13  18 27 427 359 25  10   5 26  83 119 80/II   – 231 24 204 296 27 428 360 25 211  92 27 324 310 27 362 328 28 377 321 80/I 193 110 28 376 321 80/I 295 177 25 570 216 26 112  71 24 197 293 26 471  31 80/II   – 116 25 568 216 25  16   7 25 550 212 25 258 113 26 235 205 �115 Incipit A jak będą wrota skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak ci ja powędruję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak Ci ja pójdę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak przyjdą do mnie chłopcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak wrota będą skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakeś mi mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakześ ty mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jechało trzech kozaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jestem ja niewielicka, drobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz ci prec, moja Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz to prec, moja Basiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz zytko dorzeniało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A już to prec, mój wianeczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja do waspani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja gnałam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja na wojenkę pojadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja w swoją podróż idę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy myśliwy cały dzień poluje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyś świat nawiedzał, szatanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyz ja do waspanny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiej będziemy tego karpia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy uzyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy użyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chocze Heńdziu znati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mám ja zwierzchność nad ubogiemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mnie się czarnemn nic nie dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja Kasiulu, cóześ ucyniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, a to mnie chce piérsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, coś waspani powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja mi, Jagusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moje dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój Jasieńku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 159   91 26 131 145 80/II   – 244 25 280b 124 25 342 154 25  35  14 28 297 276 80/I 312 184 25 313 142 24 205 296 28 304 279 25 174 75 28 225 244 24 156 260 27  41 164 27 263 283 27  78 182 80/I 155   88 25 168  71 25  51  20 25 298 135 26 420 293 25 120  49 27 249 277 zwr. 2 25 361 163 26 370 266 80/I  43  31 80/I 261 156 25 273 120 28  – 359 26 321 274 28  19  71 80/I 298 178 27 307 305 25  81  32 28 264 259 25  71  26 26 296 235 25 364 167 26 459 310 25 556 213 26 300 238 25 259a 114 25 259b 114 �116 Incipit A mój Lejbuś, mój kochany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój ojciec świdrygał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój, Mikyło, dobrej woli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na bobrze moje wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na dziedzińcu siwe kamienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na Jasiowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na moście trawka roście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na oną górę posed Jasio orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze mój Jasinek orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onéj górze, na jedwabnym śnurze. . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze stoją ta zołnierze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu byliczeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nas Lejbus dobry był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nasz jaśnie panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nie wyszło jabłoneckom dwie zimy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niescęsna godzinecka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nima tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A on konie pasie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana, pędź woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swachenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swacyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po co żeś wołki przygnał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po sadeńku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pocóześ wąsy odon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod borem, a pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod moją klaczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pomalutku z moją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A poniewaz iz Pan Bóg stworzył mys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła była świanta Halina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pójdę ja do stodoły i zabiję sowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przy studni studziennéj jeleń wodę pije . . . . . . . . . . . . . . . . A przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli te siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 586 220 25 645 234 25  42  17 80/I 240 141 28 363 316 28  54 106 28 142 193 26 303 239 26 267 219 26 269 220 24 203 295 27 205 257 25 276 121 27 400 349 26  24  70 24  80 210 27  70 180 28 214 239 28 215 240 27  59 176 26  76 116 25 164  68 26 428 297 80/I 287 167 25 424 181 26 128 143 26 127 143 80/I  62  41 27 274 288 27 188 249 27  57 175 27 219 265 28 133 189 25 453 189 26  – 128 26  30  80 7 100 193 27  29 159 24 109 233 24  86 222 80/I  95  57 24  – 294 80/I 253 149 80/I 254 150 �117 Incipit A puscę ja swój wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A rośnie, rośnie we wsi dzieweczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ryżały moje konie, ryżały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, samuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scérze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scyrze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze na wóz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siedmiu ja kawalerów miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sła koło mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A szła kolo mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A starsy druzba kedy skerecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na smuzku, tam na zielonym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na tej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam w karczmie za stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam za borém u bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tańcuze, Grzela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tego roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tem kole, mój wianecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A trzeba dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty córko i ty matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty druchnicko z innego sioła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty Jasieńku, bałamucie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty panie młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty pscółeńko mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulaszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, sokolasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty zającku siweńki, maleńki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, a usiądźze, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, młoda panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźże, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w czystem polu karczemka stoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Krakowie na ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w lesie są bycki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 185 289 28 180 224 24 178 281 25 654 236 27 379 338 27 101 193 27  49 168 27  61 177 27 109 199 26 59 106 24 108 233 24 107 232 27 177 244 25 683 244 80/II   – 191 27 166 238 25  49  20 80/I 255 151 25  30  12 80/I 349 211 nlb 27 290 295 25 614 226 24  54 150 24 164 267 27 24 155 25 563 215 28  90 154 28  80 146 27 161 236 28 155 213 26  – 298 26 321 242 27 224 268 28 113 171 27  54 171 26 307 241 24 184 289 24 162 266 24 163 267 25 198  87 80/II   – 109 28 354 311 6 402 283 26 427 297 �118 Incipit A w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w mym ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę bardzo rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniutecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę, w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę z porania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w nowowieskiej komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w ogródeńku naszej młodej pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadecku jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadeńku na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Serocynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Stelmachowie skakają żaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sokół siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sowa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tém kole, mój wianecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tén kole, mój wiánecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tutejszem mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym domu, w ty kamienicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole. . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiączku, w tym kole . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie, a w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w więzieniu za kratami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w wiśniowym sadeńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wazą mnie wiescy ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wcora z wiecora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wczora z wieczora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widać i to, któren młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 372 267 27 94 189 25  12   6 27 437 367 80/I 186 107 24 117 236 26 250 211 27 196 253 27 295 298 28 214 239 28 215 239 25  20   8 25 351 159 25 352 160 25 353 160 25 354 161 80/II   – 136 28 105 165 28 319 290 24 167 269 27 272 287 26 304 240 28  55 107 5 186b  81 25 186a  81 24 164 267 24 103 230 80/I 219 127 24  52 148 27  76 182 80/II   – 350 26 449 306 26 449 309 26 403 283 27 357 326 26 389 276 26 401 282 28 332 299 80/I 356 217 28 157 213 26 497 321 28 275 266 80/I 322 187 80/I  33  30 �119 Incipit A widzę ja, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzę ja, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzi Bóg kerne serce moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis ty, Kasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiem ci ja, wiem te bory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiernie ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneckę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wstańze, synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wy druzby nie załujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjdzize pacholiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyj tam na polecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, druzbeckowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, pacholęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjciez, pacholęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze, Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze ku Warsawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyrzyta, pacholicy, na ten nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . A z Góry ja parobecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry jadą Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, moje wołki, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, wołki moje, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z porania w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z soboty na święto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna burza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna chmura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z zarania w niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Bugiem, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za dworem siwy kamiń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 157  65 26 330 250 27 175 244 26 314 243 26 162 158 26 343 256 24 192 291 26 290 231 80/I  48  32 25 239b 105 26  53 103 25   6   3 27 403 350 27  28 158 26 246 210 27 182 247 27 181 246 26 430 298 27 183 247 80/II  –  73 26 484 317 26  – 237 80/I  77  48 25  92  36 80/II  –  89 25 309 140 25 310 140 27 435 365 25 123  51 24 101 230 26  34  84 27 436 366 27 399 349 27 197 253 25 303 138 27 394 347 27 395 348 27 396 348 28 361 316 28 362 316 25 302 138 25 305 138 25 307 139 25 308 139 �120 Incipit A za lasem, woły moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za ogrodziskiem trząsała brodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zarzały siwe konie, zarzały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zkądześ ty? Z Wielkopolski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, biada, biada, mnie Herodowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Boze, mocny Boze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Jasiuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, nieskończony, litościwy Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, rozkosz moja niemała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, witajże, pożądana perło droga z nieba. . . . . . . . . . . . . . . Ach, zbujały się siwe łabędzie na wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . Adyć były stoły, to wsystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Albośmy to jacy tacy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani tydzień, ani dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anieli w niebie śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł Gabryjel w poselstwie przychodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł stróż przyszedł po duszę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anula swojej mateńki pytaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archanioł Bozy Gabriel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Audi benigne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 304 138 27 340 317 26 306 139 26 440 301 80/II   – 296 25 612 226 80/I 100   61 25 473 194 27  77 182 25 653 236 28  17  71 27  55 172 28 280 269 28  63 124 28 172 220 24  28 100 28 341 304 26 182 166 24   6  81 28 209 238 27   4 119 28 349 80/I   1 7 nlb 28 – 196 28 20 71 28  81 146 28   1  64 28   29   82 Bande ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bandzies, Kasiu, płakała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądź zdrów, Karolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądźcie zdrowe i wy ściany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bernardyn ci ja ubogi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betleem święte, miasteczko wsławione. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bęc o ziemię jedno jaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będą gotowe wozy do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będąc wielkim sułtanem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będę jadła pączki z pytlowej mączki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będziem grali w tobołę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies, Jasiu, grał będzies grał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies płakała, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda ci mnie, dworakoju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda temu zołnierzowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 321 247 26 523 329 80/I 350 212 26 213 188 24  22  90 28   4  65 25 514 204 26  – 128 80/I 360 220 80/I 292 170 27 366 330 26 528 331 25 482 196 80/I 277 162 27 373 335 �121 Incipit Biednaz moja głowenka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biedny ja chłopak, biedny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biegoj, biegoj jałosiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieżkiem, dziewczyno, bieżkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bije ojciec, bije mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blady Jasiek, blady. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze, błogosławze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze nam, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo wyrobny chleb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj się święcił kawalerski stan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj zdrowo plonowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bolesna Matko, łaskami wsławiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bom ja zmókł, bom ja zmókł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci nigdy nie przebrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci swojej nieprzebrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże, bądź miłościw!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi w ludzkim ciele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg w Trójcy świętej uradził w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracią moje bracią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracie gdy już pić przestanę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku mój, toć się Boga bój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brat nie-brat Tataryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brzozowianka kieby śklanka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci ja człek bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci tu Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był król na łowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była baba z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babula z Radzynia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babuleńka rodu bogatego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorotka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była to babka z Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28 100 162 28 251 254 25 311a 141 28 291 274 25 499 200 28 190 228 24 165 268 24 165 268 80/I 211 123 25  – 301 28 170 220 28  57 109 27   – 374 24 175 279 24  59 164 28  –  97 27 429 361 28   – 196 28   6  66 26   2  56 25 434 184 25 759 270 26 140 148 80/II   – 246 26 197 178 28 99 161 25 659 238 28 59 114 80/II   – 410 80/I 268 158 25 292b 132 25 358 162 25  55  21 25  53  21 27 417 355 25 100  41 25  99  40 25 359 163 26 557 341 80/II   – 317 26 558 342 26 559 343 80/II   – 318 25  54  21 �122 Incipit tom numer strona Byłam ja tamoj wcoraj we dworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 305 303 Byłem i będę Mazur bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 292a 131 Byłem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 391 345 Bystra woda tam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 275 288 Bystra wódecka w olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 287 293 Bywaj, bywaj, przepiórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  51 100 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 265 260 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 266 261 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 117   70 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 433 Bywaj zdrowa i szczęśliwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   – 278 Całowałeś mnie w gębę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały dzień myśliwy po polu poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały posag Kujawianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drózynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drużynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nám do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas swaty, cas bojary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego chodzis w zadmaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego Jasiu świat marnujes? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu druchny nie śpiewata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu matka nie wychodzis?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu zes mnie, matulińku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Cemu ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuś Stachu nie przysed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cerez bór zielenieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwa pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwo pić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani wina pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani, romtum tedy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciał ci Pan Jezus uślachcić gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciałem wejść, pukałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciejze mnie, mój Jasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop na rolą, chłop na rolą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 372 169 28 349 308 25 301 137 28 154 213 80/II   – 418 27 190a 250 27 190b 250 28 211 239 28 115 173 27 244 275 25 652 236 80/I 226 132 80/I 227 133 28 328 296 26  86 120 28 120 175 24 122 238 27 102 194 26 519 328 28 323 293 28  75 136 26 339 254 27 238 273 25 241 105 80/I 233 139 28 300 277 80/I 208 121 80/I   3   9 26 262 216 26 332 251 27  35 161 27 64b 178 �123 Incipit Chłop stodołę wymłócił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcy moje, chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcyna drobno skace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopy moje chłopy,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chmielu mój, bujne ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć ja goły i tyś goła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć lipka zielona brzegiem się rozwija. . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć’em czarny, choć’em brzydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbyś ty nioł buty i podsycia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi braciszek po sieni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi, chodzi se sierota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Jasio po rynecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi kantar pod paninem oknem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Młody po siani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodził wróbel po kościele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka po lipowej desce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłam po świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłem ja po rynecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziły trzy dziewki na zielonéj łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstan jest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chto brody nie piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chwalcie Go dziś wszyscy niebiescy duchowie. . . . . . . . . . . . Chybaby ja nie ojcowa córka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciebie na wieki wychwalać będziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciece winograd po jaworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciemna nocka w świecie była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cienka mała konopielka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesyła się moja cała rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesz się koralami, co ci matka dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 712 251 25 695 247 25 466 192 25 295 134 80/I 291 169 25 695 247 28 126 180 25 378 171 25 239a 104 24   1  79 80/I 103   63 80/I 102   63 80/I 101   62 25 132  55 25 133  56 27 240 274 27 241 274 27 242 275 28 232 246 80/I 345 205 80/I  35  30 27 438 367 27 207 258 26 445 303 27 108 199 27 421 356 27 334 314 80/II   – 376 28 294 275 28 248 253 24  93 226 24  43 140 24  42 140 26  40  90 24  – 101 28  91 154 26 554 340 28 102 164 25 662 238 28  –  86 26  82 119 80/II   – 231 28  66 126 80/I 107   66 �124 Incipit Cięzko ci mi zal, da i zal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co jej, co jej, co jej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co mi darujes, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za dziewcyna, co to za jedyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za piórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cokolwiek się ze mną dzieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś dziewcyno myślała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, dziewczyno, robiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, Jasiu, robił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coście robili, coście zaspali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córko moja, córko droga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, Anuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, dziecię moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tam w boru runęno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tobie po mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ci się Boska Matko u nas podobało?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ja za bałamut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż za nowiny już teraz nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery mile za Wasawą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry dydki baba dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy ja tobie, mateńku, niemiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy żeś nam synkarecko nie-rada?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyjaz to dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyje to koniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli będzies, cyli nie będzies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli rozmaryjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyraneńka nie ptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarne oczy i bure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas, Marysiu, czas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas nam Jasieńku do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, ty się ruszasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, w dole stoisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego płaczesz, czego ryczysz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego siedzisz w zadumaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 578 218 25 134  56 80/I 149   85 27 304 303 27 355 324 25 734 258 27 125 215 27 279 290 80/I 188 108 80/I 258 153 24 175 280 25 210 92 27 323 310 26 369 266 26 368 265 27 425 358 26 302 239 27  – 374 26 112  70 80/I 230 136 25 152  64 25 149  63 25 150  63 25 336 151 25 515 204 25 151  64 28 162 216 25  40  16 27 206 257 26 163 158 80/I 201 116 25 540 210 80/I  50  34 26 272 221 27 145 225 25 118 48 25 686 245 80/I 110   67 28 147 210 28 211 139 28 329 297 28  – 127 80/I 174   98 28 236 247 �125 Incipit tom numer strona Czego, Żydku, płaczesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czegoż siedzisz jako sęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czeka na mnie wrony koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu siedzisz jako sęp?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu żeś mnie, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerne oczy, pod’t’e spat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie fura siana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata temu będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile od Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile za Warsawą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery świece się spaliło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czy tylko ten śpiewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czyja to córa czyja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystsza nad słońce oczyszczenia czeka. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry razy na ratusie dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 273 160 80/I 343 204 28 182 225 26  – 207 28 152 211 28 323 293 25  – 279 80/I  97  58 27 393 347 80/I  98  59 27  – 311 80/II   – 369 80/II   – 432 28 254 255 26 327 250 25 214  94 25 140  58 25 141  58 80/I  99  61 25 139 58 25 251 109 25 336 151 28 166b 218 28 268 261 28 292 274 28  – 350 25 149  63 25 150  63 27 270 287 26 264 217 27  50 168 Da, choć nie mam korali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da dy, da dyna, woźże mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, i brzęcy woda brzęcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cerwone jagody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cóż mnie po roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i czerwone jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i ni maz ci to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i siwy gołąbeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i trzy dni w domu nie był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i w lesie przy strumyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, ja chłopiec księzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  89  54 80/I 125   73 25 541 210 25 544 211 80/I 200 116 80/I  88  54 25 388 173 80/II   – 165 80/I 280 163 80/I  96  58 25 479 195 25 688 245 �126 Incipit Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, krótkie rózki u poduszki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, łotrzyk ci ja łotrzyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, mój bracie rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, napiłam się troszkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, nie sama, nie sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, owcarze, owcarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, pasłem konie na wygonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, sama ja se, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyda kiedyś jest gajowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyś mi miluchna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, u mojej matulinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, uciekała po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, w świecie ja był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, we świecie ja był, da i był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wio koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wyganiaj woły ospała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, za stodołą, za wujową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daj mi, Boże, zaprzestać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dajze Boze i zaprzestać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dała matka sera chleba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dałabym ci z chęci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] dałabym ci wieniec, dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dały mi się w znaki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dana moja, dana, nie pójdę za pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descek pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk kropi, descyk pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, zmocy mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deszczyk pada, deszczyk kropi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dnia jednego o północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do Dunaju dróżyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nieba […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nory myska do nory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 193 80/I  61  41 25 665 239 80/I 207 120 80/I 235 131 25 539 209 25 414 179 25 664a 239 80/I 140   82 25 543 210 25 667 240 25 441 187 25 109  45 25 664b 239 25  33  13 25 631 231 25 582 219 80/I 147   85 25 144  60 26 240 207 27  34 161 25 526 206 80/I 222 129 25 709 250 80/I 279 163 27 262 283 27 260b 282 28 234 246 28 235 247 25 142a  59 27 261 282 25 142a  59 25 142b  59 80/I 303 181 26 461 311 80/I  90  55 24   – 111 27 136 220 80/I 327 190 26 352 259 80/I   5  11 26  31  81 27   9 128 24  51 146 �127 Incipit Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego pałacu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego tu domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra ta mateńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra woda łabędzieju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc ci, panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc, moja Maryś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrą ja matkę miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobronoc Matce Boski, dobronoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry grunt, dobry grunt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry wieczór, lube dziewcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze gospodarzom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze ludzie ucynili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze to, dobrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze u ludzi, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Domyślaj się, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doputyśmy krązyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dozynaj zytka, dozynaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożali żytka do odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy zytko na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy żytka na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drewiczowe […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drobny grosek da drobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drogie dziewcze, za czém gonisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzebko starsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzynko moja stawaj do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzwicki z bylicki miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dudni woda, dudni, dudni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Duszo, duszo […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa barany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa kapłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieci troje, a nas dwoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień Bożego Narodzenia, weseli ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień się rozwidniwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z niemi pić nie chciała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z Nowogroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno nadobno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24  55 150 80/I   7  12 24  55 151 28 192 228 27  – 397 80/I 112   68 24  91 225 25 169  71 24 150 255 25 553 213 25 741 261 27 336 315 25 464 192 25 247 107 25 450 189 25 147b  62 28 207 237 26 231 200 24  73 204 24  72 204 28  58 113 24  76 207 24  – 207 80/I 260 154 25 365 168 80/I 348 208 24 140 251 26 201 181 26 351 259 25 454 190 80/I 326 189 nlb 27 422 357 28 375 320 27   – 347 27  – 111 25  38  15 25   4   2 28 261 258 25 680 243 27 200a 254 27 200b 255 26 301 239 24 202 295 27 154 227 �128 Incipit tom numer strona Dziewcyno, jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  72  27 Dziewcze piękne na urodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   6 349 Dziewczyna z Nowogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 261 258 Dziewczyno ładna, da, kochaj mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  86  53 Dziewczyno moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 181 225 Dziewczyno nadobna, do kogoś podobna. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 122   72 Dziewczyno, zmiłuj się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 546 336 Dziewecko, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 153 227 Dziewko z Nieporęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 460 191 Dziewosłębie krzywozębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 126 143 Dziękujemy Panu Bogu po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 147 253 Dziękujemy Panu Bogu, N. P. Maryi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 148 254 Dziękujemy za obiad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 137 147 Dziękuję ci, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 272 120 Dziś dzień Herodzie, dziś dzień Bogaczu 24   21   88 Dziś kowalczyk pije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 299 136 Dziwną, dziwną oja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 287 229 Dziwną, dziwną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 223 267 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 310 183 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 337 152 Dziza nowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 161 Ecce panis angelorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 – 132 Eh, zapłakali młodzi jekruci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 355 312 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 356 313 Ej, co to za wasiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  99 127 Ej, cóż tam słychać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 238 248 Ej, dobra temu nocka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  86 149 Ej, dzień bańdzie, nasi swatkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 196 177 Ej, dzień dobry panu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  85 185 Ej i pij piwko cerwone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 463 311 Ej, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 245 Ej, jechali dwa żałniery z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 204 236 Ej, lecie lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 259 215 Ej, lecie, lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 305 240 Ej, moja ty wdowulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 464 311 Ej, mój, Jezu co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . 26 104 130 Ej, nam ej czyja to roliczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  19  68 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  95 159 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 160 Ej, nie załuj, nie załuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 475 315 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 110 134 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 166 159 �129 Incipit Ej, ozenił się pan Dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, poleć, poleć, mój koniu wrony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, rozpleciny są . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wy druzeńki, wrone koniki macie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wybieraj się hej wyrządzaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wykręćze się, wilku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wysed se pan starosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zar-zyj, zar-zyj, mój wrony koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zawij się moja Marysiu – zawij się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zobacys dziewucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ludzie mi ją ganią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chcę chłopa ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chodzi kole woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, powiadają ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Flaki nam się, młoda-panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Florek nieboracek, wlaz na swoją budę . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fora ze dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 399 281 28 139b 192 80/II   – 241 27 418 355 28 111 171 28 175 222 28 216 240 26  84 120 26 337 253 26 387 275 26  – 275 28  68 127 26  – 187 25 160  67 80/I  87  53 80/I 278 163 80/I 142   83 80/I 293 170 80/II   – 425 27  36 24  33 26 155 161 103 156 Gaicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  56 152 Gaiku zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  53 149 Garka, garka, garka nowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 180 Gąska pierze po jezierze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102 233 Gdy nam zakwitła piękna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   5  58 Gdy się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 360 327 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 736 259 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 737 259 Gdybyś kumie nie pijoł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 216 Gdzie idziesz Kasieńku tak późno?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 407 285 Gdzie ja jade, to ja jade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 415 179 Gdzie ja jadę, to ja jadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  71  46 Gdzie ja pojadę, to ja pojadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 149 226 Gdzie jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  11   5 Gdzie mi się podziały pożądane gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 745 263 Gdzie mi się podziały tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 135 56 Gdzie ni (mi) się podziały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 164 237 Gdzie pojedzies? Do ślubu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 164 217 Gdzie rośnie dziewanna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  –  94 Gdzie się Anulu wybierajes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 106 166 �130 Incipit Gdzie to jedziesz, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieś bywał, gdzieś bywał carny baranie . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się matula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się nasa panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieześ to bywał mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś się gdzieześ isę Jasiu zabawił . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś to bywał czarny baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęsia głowa … da, latka nas przyciskają. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęś pierze na jeziorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria tibi Domine!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała dziewcyna bycki kole cmentarza. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała gęsi na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godzina, godzina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarze gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarzu drużba, trafia mi się służba . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słoniuscko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Graj pastuszku, graj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gre-gre-gre-gory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunta się stykają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gruszki duze, jabka małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 449 26  70  23 26 167 160 26 205 182 26 161 158 27 383 340 28 342 304 25 349 158 25 252b 110 25 350 159 80/I 302 180 25 101 232 24   – 324 80/I 243 143 25 208  91 26 442 302 26  29  79 27  66 179 25 326 146 28 112 171 26 203 181 80/I 285 166 24  – 127 80/I 232 138 25 657 237 Heca, heca, kole pieca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 282 164 Hej, bicem konia bicem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 522 329 Hej, da, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 521a 329 Hej, dobranoc panie młody, dobranoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  68 180 Hej, dobranoc temu domowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  67 179 Hej, dworacek nieboracek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 539 334 Hej, dworacy, hej, dworacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 567 216 Hej, horosie, horosie! (grosie, grosie)! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 127 180 Hej, już potoczę, potoczę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 175 280 Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 752 266 Hej, nie stukaj nie pukaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 165 159 Hej, ostrożnie z huzarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 114 Hej, piorunie trzoskaj we mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  558 214 Hej, pod borem borecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 408 285 Hej, pod borem pod jaworem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 402 350 Hej, posły były. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  33  83 Hej, pójdziemy bracia rzeczki horodzici. . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  40  94 Hej, przez pole, przez szérosieńkie kolęda . . . . . . . . . . . . . . . . 24   41 108 �131 Incipit tom numer strona Hej, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siwy gołąbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, starego dziada mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, stojała w sadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, wyjrzyjze, córuś moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały białe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zahukali siwe łabędzie po wodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała kukaweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała siwa kukaweńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zawracaj od komina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, da, prosiemy, panie podczaszy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej łabędzie płyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej, hej, weselmy się, radujmy się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, maci, maci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, uwiję ja parę wianków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejże, dalej do mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena z Łukasem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoc Kujawianie, hoc Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, hola, Jasiu, hola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, wołki, hola, ja nie rano wstała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, chłopcy, hola, dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop Mazura, hop Mazura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hopa hopa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj synu naszej ziemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hura chłopcy, hura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! flaskę postaw ze nam dobrą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! Huś, huś, huś ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 174 271 24 183 287 26 476 315 26 521b 329 28 315 286 27 401 349 25 266 118 28 303 340 28 136 190 80/II   – 416 25  – 297 25 265 117 80/I  42  31 28  44  96 24  32 102 28 121 176 80/I 354 215 28 148 210 28 148 210 80/I 224 130 25 766 291 80/I 150   85 25 756 268 25 379 171 80/II   – 453 28 370 318 25 710 251 25 265 748 25 264 747 25 265 749 28  – 373 28 298 277 25 754 268 28 195 229 25 751 266 26  96 126 26  – 117 I jak zacąn siablecką trząchać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I pan mi się nie spodobał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał do pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  66  25 25  17   7 25   3   2 26 237 205 26  75 115 27 239 274 �132 Incipit tom numer strona I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 188 227 I przyjechał w podwóreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 244 250 I przyjechał w podwórze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 325 295 I rozbujał się siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  86  34 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 117 174 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  96 191 I wy też państwo młodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 119 I wychodzi panna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 353 324 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 178  77 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 293 297 I wysed se pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 337 252 I zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 265 117 I zagruchały siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Idą do nas wieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 122 179 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 278 123 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0/II  – 125 Idę sobie w swoją podróż. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  11  82 Idę z wiańcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  50 101 Idzie burzycka (burza), bęńdzie desc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 167 239 Idzie chmura – będzie deszcz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 187 227 Idzie dziewcyna z komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  96 160 Idzie Kaśka bez wieś drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 100 229 Idzie kobieta tak utęskniona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie kobieta ulękniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie Maciek bez wieś drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 377 269 Idzie Maciek przez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 313 284 Idzie panna idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 296 299 Idzie rzecka idzie i nad struzeckami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159a 214 Idzie rzecka, idzie rzecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159b 215 Idzie rzeczka, idzie rzeczka idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 159a 214 Idzie stary, idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 223  97 Idzie woda koło młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 281 125 Idzie woda koło młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 126 Idzie woda od ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 521 205 Idzie woda z Wysogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 655 236 Idzie zołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 375 336 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 269 119 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 376 336 Idzie żydek drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  18  86 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  73 113 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 228 Idź prec ode mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 209 Idźcie druchny świnią drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 131 184 Idźcie druchny świnią, drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  98 126 �133 Incipit tom numer strona Ja Bernardyn ubogi, nie mam nic własnego . . . . . . . . . . . . . . Ja do Kasi, ty do Kasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja, Godlewski stary od Fary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja idę drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja Maryni gorzałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja w domu nie co dzień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wasz sercem jestem całem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wychodzę kunie stojom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacyncie święty z famili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę kolasą, nie wozem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę od Rudy, dziewczyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadłabym jabłusko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga! A cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie chłop ze młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie, jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jagody, jagodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ci ja pojade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak dawno na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecię miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecko miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę syna miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja miałam lat pietnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja młodziuchny żenił się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja pójdę z karczmy do dom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja stanę na kobiercu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja szedem od swojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak lecie tak zimie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak mnie bańdzies bijał brzozą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  11  68 80/I  81  51 28  12  68 27 198 253 25 147a  62 25 255 112 26 555 341 25 423 181 27  – 378 24 113 235 80/I  72  46 25 486 197 26 439 301 26 453 308 26 394 278 28 156 213 25 703 249 25 333 149 24 142 251 24 153 258 28 284 271 25 188  83 80/I 191 110 80/I 185 106 28 281 269 28 241 250 24 126 240 27 363 329 28 347 306 28  87 151 80/I 236 140 80/I 203 117 28 242 250 28 321 292 26 218 191 Idźcie drużby świńską drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 305 Idźcie matuś do sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  74 114 Idźmy do domu już nam cas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 212 239 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 143 149 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 247 Idźze ty synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 332 313 Indyk z sosem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  –  69 Ino ci się zalecają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 127   74 �134 Incipit Jak nas do wojska werbują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się będziesz żenił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak u pani bywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak wskazali, tak to prawda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jałowiec nieładny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jest pociąg diabli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janie! Janie! święty Janie!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janioliku pacholiku oknem zahledajesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasienku nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasieńku, nie chcesz mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaśku sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasieńko kraj dworu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasio od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał pan na łowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem ja od swojej kochanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden drugiego pyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden mówi do drugiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden Syn Maryi, co na niebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna baba osalała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna bieda to nie bieda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna drózka do Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna dynia, druga dynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 274 121 25  75  29 25 429 183 28 296 275 25 605 224 26 322 247 80/II   – 274 26 152 154 25 283 126 24   2 348 26 223 195 26 265 218 80/I 119   71 25  89  35 25  –   4 26 386 274 28 317 288 80/I 215 126 80/I 216 126 80/I 217 126 25  95  38 25  61  23 25  62 23 25  63  23 80/I  29  27 25 347 156 80/II   – 135 28  88 152 80/I  64  43 25 180  78 26 426 296 27 386 341 27 254 280 25 175  75 26 542 335 80/II   – 437 28 brak 128 25 288 129 80/II   – 128 26   1  56 27 156 227 28  – 122 25 367 168 25 451 189 �135 Incipit Jedna dziewcyna jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom 26 Jedna dziewcyna jedna 27 Jedna dziewcyna, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna lipka w ogródecku, a w sadecku dwie. . . . . . . . . . . . . . Jedna miała dwie, druga miała trzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednaz ja, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynacka’m sobie była, zawdy wesoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynackam sobie była, zawdy wesoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzcie pasternak, jedzcie kobiety. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie dziewcyna w cięzką niewolę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia, od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio przez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasiuleniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrajiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie pan z dąbrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasio z wojenki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie nadobny Jasieniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzies Jasiu, jedzies, jedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzta koniki trawkę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzalecka nielutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzałka nie-lutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce nie do dom, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce’m ja nie twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesionowe kółka dębowa rozwórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jest tam karcma na dole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ci ja uzar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . numer strona 282 292 354 260 27 281 291 27  60 177 80/I 318 186 28 114 171 27 218 265 27 217 264 28 124 179 25 286 127 25 287 128 27 151 226 27 227 269 25 153  64 25 154  64 25  44  18 26 270 221 27 208 258 28 227 245 25  45  18 25 493 199 27 227 269 27 271 287 26 417 291 27  – 311 26 417 291 80/II   – 292 28 343 304 80/I   4  10 24  12  83 25 177  77 26 394 278 27 180 246 25 489 197 26 116 137 80/II   – 250 26 156 156 80/I 237 140 24 189 290 28 144 193 26 400 281 24  16  84 80/I 267 158 80/I 266 157 �136 Incipit Jestem Mazur z drelichami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze nie było . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze o tym niesłychano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezdem ja Mazur ślicny bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu Chryste, panie miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu śliczny kwiecie zjawiony na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . Jeździłem ja we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz ja ciebie, dziewce, nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz mi się sprzykrzyło w kawalerskim gronie. . . . . . . . . . . . . Juz się żegnam z tobą, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz słuńce zasło w rogu zapiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz was żegnam piece, ławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz-ci wieczór nadchodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już cię żegnam najmilszy Synu Chrystusie. . . . . . . . . . . . . . . . Już głuchej nocy zniknęły cienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już ja opuscona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi minęło szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi się sprzykszyło?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już obiad podjedliśmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już słuńce zasło, je w rogu sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to Bogu chwała, jak me serce pała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to siódmy roczek idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już tyle razy słońce wracało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już wyjeżdżam, matuleńku, z domu twojego. . . . . . . . . . . . . . Jużci śpiewasz, skowroneczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juże wieczór teraz krótki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 293 133 25 253 111 28 360 315 28 352 310 27  – 375 24  31 101 80/I 104   64 27 194 252 27 216 263 27  26 156 24 152 258 27  79 183 27 122 210 28  28  82 25 733 257 25  82  32 25 73c  29 26 280 225 25 73a  28 25 73b  28 27 120 209 24  – 258 80/I 341 201 26 397 280 80/I 357 218 80/I  27  27 80/I 335 198 24   8 349 Kacmarecko daj mnie piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 361 328 Kanień na kanieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 321 187 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 135 147 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 130 182 Kapustecka w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 243 208 Kapusteńka w ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 166a 217 Karcmarecko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 389 173 Kasia do Jasia tużyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3 348 Kasia pierze na jeziorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 378 270 Kasia po sadzie chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 245 251 Kasieńku, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 186 248 Kaśka wołki [pogoniła]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 308 182 Kaśka za piec, Maciek za nią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 154   87 Kazali mi cepem młócić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 536 333 Kazali mi jechać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 191 228 �137 Incipit Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi śpiewać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali: swat bohaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał hanioł do Betlejem Juda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał sobie konia siodłać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazała mi mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Każ przynieść wina, mój Grzegorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się panna w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędy tam jedzies, Jasiu, kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyześ bywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyż idziesz, opalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy do dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja bieg do swego kochania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja był w samodzieli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja była, młodą panieneczką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja usiędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy myśliwy cały dzień poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy po mnie przyjedziecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 537 209 80/I 289 168 26 444 303 80/I 234 139 28 200 233 26   4  57 25 176  75 25 212  93 25 758  26 80/I 160   92 25 205  90 25 206  91 25 207  91 25 203  90 25 204  90 26 365 265 26 366 265 27 311 306 27 312 307 27 313 307 27 314 307 27 315 307 27 317 308 27 318 308 28  – 214 28 285 271 80/I 161   92 80/I 162   92 80/I 163   93 27 316 307 25   8   4 26 298 236 25 625 229 26 234 204 25   1   1 25   2   1 27 176 244 26 241 208 27 255 280 276 161 80/I 184 105 25 738 259 27 384 340 24 161 264 �138 Incipit Kiedy pójdzies do ogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy rola zaorana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy Wisła wezbrała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zakwitnie róża w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swoji Antolki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja se była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja w karcmie był . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej kochanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał od swojej Maryni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym miała lat piętnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedyś sobie ogrodnicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej brat na wojnę odjeżdżał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej ja jechał od swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej się zejdziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiele boru gnał owcarek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiełbasa bez pasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochaj mnie ja ciebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajze mnie, kochaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajże mnie, chłopku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochałam się, kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochanie, kochanie, komu się dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogó-zeście się radzili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogutka nie sprzedam, kogutek mi się przyda. . . . . . . . . . . . . Kole młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło dworu topola stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło Jana, koło Jana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołys ze się kołysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołysę ja cały dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komu grają? Niedołędze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konie na most nie chciały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Końmi trzema i czterema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowalówna z końca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowała zieziula, kowała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kozuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kożuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 593 221 24  –  81 25 764 273 27 381 339 24 151 256 80/II  –  53 26 313 243 80/II   – 272 26 323 247 25 137  57 25 171  73 25 257 113 28 240 249 25 136  57 27 253 279 25 284 126 25 425 182 25 250 109 27 252 279 27   7 121 26 436 300 24  –  55 25 763 273 80/I 124   73 80/I 144   84 28 141 192 80/I 120   72 26 207 182 25 397 175 25   98 226 26 306 240 80/II   – 270 27 111 200 28  – 128 28  39  93 26 551 227 26 550 337 25 604 224 80/I 202 117 24 123 239 80/I 244 143 28  79 146 25  – 181 24  –  47 �139 Incipit Kożuszek barani, capecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacy jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiaczek młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowianka Anka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcyku, krawcyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krążyliśmy, krążyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Księże kanoniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto mężatki kocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto pieniążki ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto się w opiekę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tańcuje a nie umié. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tylko ma żonę ładną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto zająn to zająn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż mnie pocieszy w biedzie i frasunku . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż o tej dobie płacze we żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku czci Bożej Matuchny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuje zieziula, kuje siweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka, Jasio listek pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka zakukała i kuje, i kuje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukułecka kuka, Jasio listy pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kum z kościoła idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuma w oknie stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kumosia kumosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kupało u Jana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwiat studni idzie do nas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lauda Sion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leciały gąsecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lecieu oroł ponad morom, taj stau hołosici. . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwo raz siekierą rąbnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwom miała lat szesnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lepsa ja Jasiu niźli ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Letieu oroł po nad morom, taj stau hołositi. . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 333 195nlb 24   4  80 25 723 254 25 694 247 25 707 250 28   8  67 25 332 149 24   71 203 25 456 190 25 700 248 25 735 258 24  – 181 25 384 172 28   9  67 27  51 170 26  85 120 80/II   – 232 28  62 123 28  27  73 24  – 135 24   4 348 24   5 349 25 607 225 80/I 270 159 28  70 128 80/I 305 181 80/I 192 110 80/I 115   69 25 108  44 28 311 283 25 256 113 26  – 332 28  – 347 24  – 328 27  – 26 456 28  – 27 246 27 247 26 481 25 284 27 268 28  – 132 309 359 276 276 316 126 285 359 �140 Incipit Lezy stary na pierzynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leży, leży Jezus malusieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lulu mój malutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łetiw oreł po nad morem, taj stau hołosyty . . . . . . . . . . . . . . Maciek idzie prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gitarę w ręku, romans na stoliku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gołębia przyjaciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam ja męza kochanego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mamy przyjaciela Chrysta Zbawiciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marsz, marsz Agronomia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Magdalena w świecie się kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Panna Elżbietę nawiedza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryna mi chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marysiu weź wianek w dłonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryś, Maryś, pojedziemy na Ruś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mas dziewcyno wianek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masz mnie kochać, kochaj stale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateńka zieziuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka córce kurę dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, moja matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko moja, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko pierwsego rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko niebieskiego Pana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mi przykazała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mnie przysłała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulenku, dobrodziko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku dobrodziko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku, tatuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur i to bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur srodze bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 590 27   1 26 547 28  – strona 221 115 336 359 25 100 230 24   8  82 80/I 346 206 80/I 338 199 28 257 257 26 383 272 28  25  73 25 765 274 26 556 341 28  – 350 25 391 174 26 180 165 25 611 225 26 514a 326 25 145  61 28 118 174 25 618 228 27 372 335 26  – 354 26 286 229 26 287 230 26 283 227 24  70 189 25  – 301 25 650 235 80/I 134   79 26 284 227 27 152 226 26 324 248 26 184 167 80/II   – 257 80/I  45  32 26 425 295 27 387 342 27 390 345 26 424 295 27 388 344 27 389 344 �141 Incipit Mazur Mazureczce niecnotę wypłatał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur-ci ja, Mazur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek się napił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurowie mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka swoje stare grosze . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba żaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała babula koziołka swojego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała kokoszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matka łysą krowę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matulinka siedem córek razem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem dziewcząt osiemnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, miesiąc grzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwiema góreckoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwoma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamienioma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minął, Kachno, czas pieszczoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młodość moja, młodość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modre ocki mamy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi mili żołnierze, dajcie pokój domowi. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja dziewczyna robocza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Jagienko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja kochaneczka, da, utonęna w studni. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marysiu, młodoś się zawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja matka memu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 314 185 28  – 286 80/I 313 184 24  – 319 25 330 148 25 227   99 25 744 262 26  95 125 80/I 304 181 25 666 239 24  14  83 25 673 241 27 392 246 80/II   – 383 80/I  49  33 26 291 231 26 292 231 26 376 269 80/I 197 114 25 222  97 25 220  96 25 221  96 25 220  96 25 173  74 25  27  11 26 344 257 26 345 257 26 346 257 27 288 294 27 289 295 25  – 300 28 295 275 80/II   – 438 25 552 212 26 125 142 80/II   – 242 25 557 214 28  14  70 80/I 290 169 27 201 255 80/I 239 141 25 324 145 26 212 188 26 529 331 �142 Incipit tom numer strona Moja matko, daj mi córkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 485 317 Moja matuleńka siedem córek miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 446 304 Moja matulu, moja kochana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 170  72 Moja matuś bardzo dziwna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 430 183 Moja miła cépka nima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 113 200 Moja zona z rokiciny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 551 212 Moje bziałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 202 256 Moje druchny, idźcie prec! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 112 200 Moje druzeńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  82 147 Moje dziewczę, co ci powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 465 192 Moje dziewczę, moje złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 142 222 Moje dziewczę, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 467 312 Moje dziewcze, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 316 186 Moje dziewcze, radabyś mi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 461 191 Moje dziewczę, trząchnij sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 132 219 Moje konie, moja brycka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 670 241 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  47 167 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  46 167 Mości państwo gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 285 Mój Boże, deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 545 335 Mój Jasiniecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 300 238 Mój Józiuleńku, weź ty mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 276 289 Mój kielisku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 260 114 Mój mocny Boże, mój mąż mnie bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 146 151 Mój ty wianku lewendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 137 190 Mój wianecku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  74 181 Mój wianecku z białej rózy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  39 163 Mój wianeczku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 151 211 Mój wianusku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 168 219 Mówiłam ja, Kasiu, tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 565 215 Mówiłam ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 130   76 Mucha tańcowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 423 357 Muzykancie z krzywą gębą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 436 185 My po piepry lub safrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 123 179 My tu przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 365 330 My w te progi wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  32  81 Myślałeś gospodarzu, ze mas syna króla . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 229 Myśliwy […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 263 155 Na badylu mi się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Bugu, na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cém bande spał, Kasinku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cem będę spał, Kasinku Na cóżeś mnie, matuleńko, za mąż wydała 26 549 26 249 26 169 80/II   – 27 118 337 277 161 253 207 �143 Incipit tom numer strona Na dolinie, przy olszynie 25 742 261 Na dworzu desc pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 288 272 Na dzwonnicy kłębek nici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 258 281 Na górze, na górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  31  12 Na Judzkich dolinach paszą pastuszkowie. . . . . . . . . . . . . . . . 27   2 116 Na kapuście drobne liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 579 218 Na kapuście duze liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 472 194 Na kobyle woził dyle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 522 206 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 146  61 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na kościele kawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na królewskim objedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 117 137 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 455 190 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 272 160 Na majowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 194 229 Na mej matki roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 346 320 Na Mostowej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 196  87 Na moście Chroście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 358 314 Na około izba, w koło piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 191 291 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  29  12 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  90  35 Na onej górze stoją rycerze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  51  34 Na onem bagnie diabeł babę gnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 490 319 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102  42 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 103  42 Na Podolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 246 107 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 245 106 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 348 322 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 349 323 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 320 291 Na Podolu wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 221 129 Na Podolu, w cystem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 388 276 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 250 278 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 134 189 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  26  11 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 254 212 Na polu wirzbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  25  11 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 255 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 256 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 257 214 Na polu wiśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 278 268 Na progu stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 312 284 Na przykaźnym mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 432 364 Na Słupińskiem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 341 255 �144 Incipit Na stołecku siedziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na środku pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tej górze mogiła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na ten grosecek orano orano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na to Pan Bóg dał niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tobi neboże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tutejsej grobli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warsawskiej ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wojenkę nakazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wysokiej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Zaleskim polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące tulipan opada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na żałość, na żałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad jeziorem lipka stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad przewozem stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nadobna Kasiuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało hościku, pełny dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało troje swatkowie, sto ludu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najjaśniejszy król śmierci się nie boji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsza Panna anielska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwiecy jaskółki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nam Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Namówziłbym kamień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napatrzcie się panny i panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodzenie Chrystusowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się w Betlejemskim żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się Zbawiciel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nas(z) gajik zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa gospodyni dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia robotna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasemu panu cepy biją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasiał grosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 105 198 25 138  57 28 303 279 26  81 119 24  13  83 26 208 184 25 746 264 28  – 354 28 305 280 25 197  87 25 194  86 25 195  86 80/I 257 152 26 266 219 25 711 251 25 107  44 80/I 109   67 25 435 184 24  46 142 27 341 318 28  85 148 28 199 233 26 228 197 28  15  70 26  42  95 26  78 117 80/II   – 229 26 289 230 26 414 289 80/I 331 193 25 721 253 27 420 356 27 134 219 80/I  57  38 28   3  65 26  12  62 25 334 150 24  52 148 26 410a 287 26 410a 287 24 154 259 27 415 354 24  74 205 27  65 179 �145 Incipit Nasieję ja drobnyj rutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliście groszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliśmy grosku na przyłozku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz maik zielony, pięknie ustrojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza wiara birbantowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Naści tobie pani matko zasługi moje!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nawariła, napekła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chody Hryciu na weczernycu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Né płacze Jadamko, ne płacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne płacze Michałko (przypuśćmy), ne płacze. . . . . . . . . . . . . Ni ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni ma-ci to ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas dziewcyny na rozpleciny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni maz tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie badę ja roli orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będę ja pasła tego bydła z miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będzies ze mną chłopie ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie było dobrze w nasej wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bywaj tu, nie postój tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chcę Warsawianki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chciała dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dla tego deptała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja mamulinkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja matulejkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj się Stasiu we mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe, hej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma Marysia matuli, posła Bogu słuzyć. . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mam nic tylko bicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja grabić siana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja na pańską wieś`. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pude ja na jabka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedź-i bokom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedźze, Marysiu, bokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27  42 164 24  – 284 27  32 160 24  57 154 80/I   6  11 80/I 229 135 25 325 146 25 762 272 26 356 260 80/I 323 188 28  – 372 28  – 373 25  – 274 28 101 163 28  – 375 26  55 104 26 380 271 24  – 245 24 130 246 26  54 104 28 364 317 80/I 317 186 25 492 198 25 584 219 27 184 248 25  74  29 26 499 321 26 126cd. 143 28 310 283 26 382 272 25 603 224 26 502 322 80/I 116 70 26 202 181 27 106 198 25 708 250 24 130 246 28  93 158 27  86 186 25 387 172 25 549 212 25 546 211 28  73 133 26 232 200 �146 Incipit Nie stawiaj konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie stawiaj konika u podwórza mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie trzeba nam świeców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko te sady kwitną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylo ci obłapiają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie uważaj, Józiu, na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wies, panie, co ja wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wsystkie ksiatuski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj owcarecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, [owczareńku]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wypił, nie wypił, a jesce ostawił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zagram juz nikomu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zamykaj, matko, wrót. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, moja Kasińku, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, Kasiu, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niebo ziemia świat i morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech będzie Bóg nasz pochwalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech nam grosek odkryje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech się wam rodzi pszenica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miastecka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miasteczka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki, Piórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepojęte dary dla nas daje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieprawdę, moje swacheńki, gadacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęsna, niescęsna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa Anuś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa dola za munz zabraniają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa godzinecka tam była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe pod-swywodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje, ach jej, jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwy ganecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 430 28 243 250 28 119 174 28 247 252 80/I 143   84 25 485 196 27 320 309 27 273 288 25 143 143 25 316 142 26 432 299 26 433 299 26 434 300 26 435 300 28 368 318 80/I 286 166 80/I 196 114 24 114 235 26 525 330 27 147 225 26 173 163 80/I  34  30 28  33  90 26 560 343 26  – 160 26  –  72 25 755 268 80/I 245 144 24   7 349 27 13 135 28  47  98 28 179 223 80/I 241 142 80/I  60  41 28   5  66 26  – 154 24  45 142 25 187b  82 25  76  30 28 169 219 25 121  50 25 192  84 27 308 305 28 283 271 �147 Incipit tom numer strona Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 189  83 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 190  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 191  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 360 263 Niesiem rosół z gajdokami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 160 263 Niesiemy jałowiec, Kasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 151 154 Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości. . . . . . . . . . . . . . . 28  35  90 Nieszczęśliwa […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 301 180 Niewidziana, niesłychana dochodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  16  70 Niewola me z karcmy pędzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 412 179 Niewola mnie ozeniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 520 205 Nikomu się nie dziwuję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 265 284 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 142 149 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 Nowa jutrzenko kraju sarmackiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 382 Nuz my pastuskowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  35 105 O bida mi z tą kokosą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 465 312 O Boże Boże co mnie mąż bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 189 169 O da, da, o dana! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 242 O dla Boga, co poradzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 669 240 O dla Boga, co takiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 135 190 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 114  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 115  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 117  48 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  94 O Gospodze uwielbiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 104 197 O huzary, huzary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 282 125 O jesceśmy nie słyseli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 422 181 O już cas, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 145 O już to precz, moja Kasiu, już to precz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 182 286 O la Boga boli głowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 315 244 O la Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . . 80/I  26  24 O Matko Boska Gidelska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 330 192 O mój Boze, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 458 191 O mój Boże, o mój Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  26  75 O mój Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   – 236 O mój Jasieńku, czemuś nie przybył?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 14b 136 O mój Jasiu, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 595 222 O pamiętaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 210 238 O Panno patronko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  11 130 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  45  98 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  89 122 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  60 107 �148 Incipit O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O samy Warsawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O siódmej godzinie, tam dziewcyna chynie. . . . . . . . . . . . . . . O ty, dziewcyno, ładna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obarecek osicyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecał mi wcale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecała dać na wale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objechał Jasieniek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblokę kontus, oblokę zupan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oby mój ten był tak wielki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od górza nasa druzyna – od górza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Krakowa carna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od onej góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od samej Warszaway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od synkarki do Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Warszawy do Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oddaj ćtyry dydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwieźze mnie zkądeś mnie wzion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwróć bydła od stawidła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na kómin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na komin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bez uwagi mąz zonę bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biada biada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bida moja, bida jesce gorsa ma być. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bidna ja sierotecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biedaz mnie bieda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bierze mnie tęsknica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bodaj cie hultaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bracia moji, bracia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bylica, bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu nieboże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu niedowarzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, pachnące ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 128 216 80/II   – 232 27  97 192 25 693 247 27 301 301 25 531 208 25 404 177 26 457 310 80/II   – 127 28  – 266 27 344 320 28  – 374 24 146 253 25 760 271 25 761 272 24 102 230 26 106 132 25 275 121 26  – 77 24   5 81 26  – 368 25 279 123 27   8 127 25 497 200 25 508 202 26 158 157 80/II   – 251 27 103 194 25   98 225 26 516 327 26 470 313 26 385 273 25 500 200 25 375 170 26 518 328 25  46  18 24 115 236 24  94 226 26 134 146 26  68 110 80/II  –  49 27  80 183 24 206 297 26 164 159 �149 Incipit Oj, chociaż ci ja zaprząg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cicho Anuś, nie płac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ciemna nocka idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co tez to teraz za lata nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co to tu za wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cóz mi to za uciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cy ja niescęśliwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cyś się w piecu uląg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz, moja dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, da powiedziałaś, mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana moja dana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana, moja dana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj dana, data, dana!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, depce konik, depce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, do kościoła przyszła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobra moja główka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobry nasz pan, dobry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobrze temu dobrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dolina, dolina, da, przy dolinie glina. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dudni woda, dudni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewczyna drobno skacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyno, mój koralu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyny, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziwują się ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gdzie tam jedziesz, Maćku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gorzałecko złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, holuj Jaśku, holuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i ciemna nocka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i u naszego pana, da, i zielona podłoga. . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wio koniki na most . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wziąneś mi wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadąż, jadą, w kolasach jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jana jęła się jana, da tego dworzanina. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jaworze, jaworze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jechali dwa żołniery z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedne konie na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 509 202 25 395 175 25 401 176 80/I 231 137 25 523 206 25 507 202 25 444 188 25 368 168 26  – 238 27 14a 135 25 165  69 25 510 203 26 488 318 25 brak 298 26  – 309 80/I 325 188 25 403 177 80/I 284 165 25 634 232 80/I  92  55 25 668 240 25 371 169 25 517 204 25 658 237 80/I 190 109 25 476 194 26 479 316 26 511 325 25 348 156 25 405 177 25 381 171 80/I 199 116 80/I   8  13 80/I 164   93 80/I  76  48 25 542 210 24 124 239 25 477 195 80/I  82  51 26 136 147 26 460 310 25 518 205 28 204 235 26 501 322 �150 Incipit Oj, jedzie pan, jedzie pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jesce, jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kalino, malino. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja bendę do ślubu stawała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja sed bez bór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiej wyjdę na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, słonecko chodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, konie rżały, nic nie miały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu, zróbże mi kłódeczkę. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lata moje, lata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, lato gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, słońce gorące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lecie, lecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ludzie mi ją ganią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko moja, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matulu, oj, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Mazur, Mazureczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moje kompanecki, da, cóz wy mnie zycycie. . . . . . . . . . . . Oj, mój wionku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, myślałaś dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na wysokiem drzewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na zapiecku stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, napijmy się wujku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasza, nasza, nasza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bij mnie, Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bójze się, nie bój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie chodź kiele woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie daj mnie, matulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie kochoj dworaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie masci to, nie mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 393 174 25 475 194 80/I 156   89 26 153 155 25 545 211 27 159 232 25 638 232 25 580 219 26  57 105 80/I   9  16 25 374 170 26 170 162 25 674 242 80/I  46  32 26 462 311 80/II   – 300 26 486 318 27 203 256 25  28  11 26 260 216 26 526 330 25 240 105 26 285 228 26  – 228 26 468 313 80/I 315 185 27 187 249 80/I 178   99 80/I 179 100 27  18 151 27 130 218 25 554 213 25 396 175 80/I 242 142 25 463 192 26 410b 288 24 177 281 26 101 129 25 402 176 25 406 177 26 514b 326 26 469 313 25 420 180 25 426 182 �151 Incipit Oj, nie mój konik, nie mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie płacz, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez taki dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez takie dunaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie tego, nie tego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie widzis-ze, Kasiu, da, tę wysoką wieżę. . . . . . . . . . . . . . Oj, nie wies ty, bracisku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nigdy ci, Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas co to, ni mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nocka wedle nocki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, obiecała syr dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ola kole pola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, orać chłopie, orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, owce moje, owce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, padnijze, dziewcyno, swoji matuli do nóg . . . . . . . . . . . . . Oj, pani, moja pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała ja wcora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płynie krypka, płynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pocozeście przyśli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pod borem piełła len. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pognała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedzies, pojedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, posed by ja, posed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, postatnico, pofolguj, pofolguj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, potoczę ja, potoczę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, powiedziałaś, Kasinko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, poznać, poznać, chtóry młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, prawdę ptasek mówi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, proś Boga, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pszeniczka, pszenicuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pstatnico pofolguj, pofolguj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Puławy, Puławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rekruci pijecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rozpleciny są. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruch chłopcy na wodę, bo woda maleje. . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruta, moja ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycy wół, rycy wół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ryczały, buczały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycały moje bysie rycały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 458 310 27  33 160 25 598 222 25 637 232 24  – 262 24 201 295 25 486 197 26 335 252 26 411 288 80/I 198 115 25 671 241 25 469 193 25 602 223 26 503 322 80/I  10  16 26 517 327 27 374 335 26 186 168 25 446 188 26 515 326 25 370 169 26 508 324 25 440 186 25 492 198 26 120 140 26 507 324 28   53 105 24 176 280 80/I 177   99 26  87 121 25 534 208 26 534 333 27  16 142 25   3   1 27 369 333 28  53 105 26 509 324 26 478 316 80/II   – 242 25 377 170 80/I 176   98 80/I 138   82 80/I 137   81 27 397 348 �152 Incipit Oj, rycały, bucały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycą wołki rycą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sakłakowe buty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja se, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj na wóz, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siasta siasta, dziewcyna z miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siekierecka to nie toporzysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sirota ja po ojcu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siwy koń, siwy koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, słuzba słuzba niescęśliwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sporzioł na słonecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stangrycie, stangrycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stary ja, stary, ale nie narobiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szanuj-ze mnie, szanuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szczerze-m ja Panu Bogu służyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szewskiej córki nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewają słowicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajze, słowiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam komar z dębu spad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam w sadecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzeba jej, trzeba jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzewicek mi się zdarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mnie je tych śpiewek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, uboga ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, utonął popielarcyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie i w olsynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wianeczku z białej róży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 443 187 25 609 225 25 643 234 27 377 336 26 493 320 26  79 118 80/I  40  31 28 108 167 26  72 113 25 623 229 25 601 223 80/I 210 122 26 510 324 80/I 175   98 25 536 209 27 280 291 25 442 187 80/I 283 165 80/I 131   77 26 145 151 80/II   – 248 25 392 174 24 181 285 80/I 139   82 25  58  22 26 518/5 328 80/II   – 309 25  59  22 25 344 155 25  80  31 27 165 238 25 555 213 25 376 170 25 516 204 80/I  70  45 25 644 234 25 591 221 25 498 200 25 431 183 80/I 157   89 24 190 290 24  88 223 80/II   – 301 80/I  75  47 �153 Incipit Oj, wianku ty mój, wianku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, widzisz, ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wolałby ja, wolał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołałem, wołałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołki moje, wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołyż moje, taj połowyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wsystko mi się widzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wszystko mi się widzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wycion konik wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyjrzyjze, córko moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyleć wyleć, raby pstry sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyrżyta, pacholicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wywijał mój konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, z wysokiego mostu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za wodą, za wodą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabujały białe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zagrajze mi, zagraj, da, muzykancie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zakukała kukawecka za borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zarżyj, zarżyj, wrony konicku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zasło słońce, zasło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała cyje to konicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym cię nie lubił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym ja miała taką mocną wolą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ziele, ziele co nigdy nie znane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, złapałeś mnie złapał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żeby to Pan Bóg dał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żebym ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojce nas, w Wierzbowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije matka bije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije, matka bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec pomar, matka także . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojechał Jasienek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze dana, ojze jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, gospodyni nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 489 318 80/I  83  52 25 505 201 25 583 219 80/I  78  49 25 589 221 26 121 140 80/I 187 108 28  – 373 25 394 175 80/I 274 161 25 481 196 25 315 142 28  52 104 25   7   4 26 108 133 26 501 322 25 513 203 25 470 193 25 642 233 24 116 236 26 477 315 27 368 332 25 599 223 27  71 180 27  87 186 25 511 203 25 679 243 25 503 201 26 171 162 26 487 318 26 495 320 28 353 311 27 358 326 25 495 199 25 532 208 27 291 296 26  –  76 26 512 325 80/I 209 121 27 342 318 28 276 266 25 409 178 26 496 320 �154 Incipit Ojze, matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ocy moje, ocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, powiedziałaś mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, zono moja, zono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, na dunaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, ozje dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oli, daliby, kazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On idzie drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła byczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona wysła i wyjrzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opasali mnie fartuskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orze Jandruś orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otóż to ja panem,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, matko, dom, dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, pani, szerokie wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, panie, nowe wierzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otworzcie nam tu séroko wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe drzwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórzcie nam szerokie wierzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz-ze mi, otwórz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owcarecek na polecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owo ja Mazur sumno bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenię się, ozenię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenił się pan majstrowic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, niewola moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się tu na spół z płacem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, moja niewola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, sacher macher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak, majdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniła matka syna po niewoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się na poły z płaczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 471 193 24 110 234 25 660 238 25 166  70 25 408 178 25 462 192 25 416 179 80/I 172   96 27 199 254 25 438 186 27 408 352 28 158 214 27 306 304 80/I 264 156 26 505 323 26 268 220 26 263 217 26  – 217 27 364 329 27 140 222 28  61 115 28  56 108 24  79 209 26 206 182 26 215 189 26 133 146 80/II   – 244 26  38  88 25  34  13 25 661 238 25 291 130 80/I 153   87 27 339 317 25 236 103 25 432 183 26 384 273 25 238 104 80/II   – 118 25 237 103 80/II   – 441 28 307 282 28  67 126 27 338 316 80/I 205 119 �155 Incipit Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się, to chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tu na Mazowsu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się więc na Mazowszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pan z nieba i z łona Ojca przychodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, dobrodzijko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, nie załujze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie ojce, pani matko, prosiemy wsystkich. . . . . . . . . . . . . . Panie ojcze, siodłaj konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie młody, nie bundź taki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna młoda idzie w pląsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna rybki gotowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panom pałace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku kiepska siecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku wstałbyś do dnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku zadundały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobeczek […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pas’em ja woły, wedle stodoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł gałgan bydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł Jasinko konie, a Marysia wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła dziewcyna owce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Helka bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Kasieńka konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterka szłynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła panna pawia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła, pasła pasterecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasturze na górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastuszkowie bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśliśmy owiecki pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pędzą, pędzą, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piaskarz jestem swego rodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieje ludzie haraleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielim piepiórkę przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwse kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsi kurzy zapiali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna Dorotko, wartaś ręki króla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pięknam była chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękny kwiatek z róży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 235 27 337 26  49 24 127 strona 102 316 100 241 28  22  72 27 143 223 24  – 262 24 105 231 28 197 230 24  – 263 26 150 153 26 338 254 27 430 362 25 615 227 27 409 352 25 577 218 26 454 309 80/I 300 179 27  – 344 25 234 102 80/I  79  49 28 293 274 26 443 302 25 182  79 27 302 302 80/II  –  84 80/I   – 109 27 404 350 24  27  99 25  10  61 80/II  –  18 24 36 106 26 430 298 24   2  79 28 201 233 27  15 140 24 207 297 27  84 185 28  10  68 80/I 352 213 80/I 353 214 28 309 283 80/I 132   77 �156 Incipit Pijał ci ja, bande pijać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piję ci ja, piję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaczą dzieci, płacze żona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płyną gąski po dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie kacor po olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie woda po dębinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływała rybka, rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływały rybki, rybecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po całym świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, moja matko, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matko, moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matulinku, za mąz wydała . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście, matuleczku, za mąz wydali. . . . . . . . . . . . . . . . . . Po majowej rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po rynecku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po stracie Heroda, westchnijmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po tak miłej zabawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po żołniersku stać na wale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pobłogosław, moja matulu, na drogę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem carna chmara. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem, pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem rola, na nij tumpola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała, pod nią dziewczyna. . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna stajała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 494 320 26 520 328 27  – 100 26 540 334 28  –  96 26 548 336 26  66 110 26  67 110 27 230 270 80/II   – 252 26 168 161 28  32  89 25  19   8 25 116  47 80/I  18  20 27  91 188 80/I  19  21 80/I  44  31 25 113  46 26 176 164 25 112  45 26 154 155 80/I  21  22 26 245 209 25 163  68 28  21  71 80/I 334 197nlb 25 285 127 26  – 173 25 183  79 80/I 173   97 26 373 268 27  56 175 27 160 234 80/I 183 104 26 349 258 24 187 290 27 139 221 24  82 221 80/I  12  17 24 111 234 26 178 165 80/I  39  31 24 106b 232 �157 Incipit Pod borem sosna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod dworem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Jadamową miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem zieleni się trowka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem, pod okienkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Pułtuskiem, pod miasteczkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Warsawą carna rola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym jaworem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podaj, matulu, grzebienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podajcie nam miec, miec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podobno ty, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękujcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognał Jasio woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała wołecki do dąbrowecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja do Łowica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja na Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja za Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał Jaś, pojechał Jaś do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał myśliwy po polu polując. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Warszawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 106a 231 27 139 222 27  93 189 24 198 294 80/I  11  17 27  38 162 24 199 294 25 111  45 24 166 268 25  22   9 25  23  10 25  24  10 24  82 220 27 405 351 25 184  80 25   65   24 80/I  93  56 80/I 351 212 26  63 108 25 106   44 25 105  43 25 218  95 26 199 178 26 222 195 25 158  66 28 128 181 28 246 251 25 167  70 28 273 264 28 274 265 80/II   – 297 80/I 169   94 25 494 199 25 585 220 80/I  80  50 26 393 277 28 350 309 80/I 225 131 28 327 296 26 532 332 80/I 269 159 25 189 129 25 290 129 26 423 295 �158 Incipit Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów, na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy se z syneckiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedź Jasiu, pojedź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmał bajko sojku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmij mie, Jasiu, pojmij mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmijze mnie, Jasiu, Jasiulecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polak Węgier dwa bratanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poleju, poleju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pono to ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poruchaj się, matuleńku, toć się poruchaj. . . . . . . . . . . . . . . . . Porzuć ojca matkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posadzę ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jasio rano do lasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jaś do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed mysliwiec na gaj na zające. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed wilcek na góreckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poslijcie mi matulińku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła baba po popiół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Doda do ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła dziewcyna ku ogródkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasieńka w koło stoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasińka do sadu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę do zimnego zdroju. . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posło dwóch braci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie panienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, dziewcząteczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, posłuchace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły druchny wilcą drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posprzedała krowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 385 341 80/I 262 155 25 329 148 28 177 223 28 371 319 27 277 290 26 334 252 26 227 197 26 226 197 24   9  82 27  19 152 25 356 25 357 162 25 159  66 25  97  39 25  98  40 28 139a 191 80/I 195 112 26 217 190 28 259 257 28  46  97 25 341 153 28 258 257 26 422 294 27  84 184 25 211  93 26 541 334 26 492 319 24 158 261 28 163 216 26 149 152 25 343 154 27 424 358 26 174 163 27 88 186 26 563 345 25  48  19 26 359 262 80/I 182 102 26  27  77 24  64 179 24  64 179 26 114 136 25 722 253 �159 Incipit Postrzeż się z rozumu obrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszedł Jasieńko Lwowa dobywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła dzieweczka do ogródeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła Kasia po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panienka w gęste jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła sierotecka po świecie tułając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszły druchny swoją drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pośli myśliwi po polu polują. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja, potocę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja swój wianecek po stole, po stole. . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Kasiula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia swój wianek do matki . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła swój wiánek do matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła wianusek po stole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoc-ze się wionecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoczyła Marysia swój wianeczek po stole. . . . . . . . . . . . . . . Powiedz, Kasiu, raz, komu rąckę das. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedz mi, dziewczyno, powiedz mi jedyno . . . . . . . . . . . . . Powiedzcie, pasterze mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzcież nam, bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedziała klucnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzieli ojciec, mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzioła synkarka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzże mi, powiedz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstał stary rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, cymprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, czémprędzej, lutnić wesoło. . . . . . . . . . . Powstańcie panowie, powstańcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . Poznęliśmy żyto, pożniemy i jarkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnaj domowe progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożywajcie śmiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdziemy, pójdziemy pod gajicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . Pójdź do domu, Łusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, waszą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, wilczą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  64 124 24  39 107 28 143 193 26 406 284 26 452 307 28 372 319 24 134 248 24 134 248 80/I 170   95 28 299 277 80/I 166   94 80/I 167   94 80/I 212 123 26  48  99 26 421 294 28 140 192 27  75 181 26 111 134 80/II   – 234 26  97 126 27 114 201 27 114 201 28  84 147 27 129 217 26  47  99 28 160 215 26 279 224 26   8  60 24  27  99 26  90 122 80/I 126   73 24 149 254 24  81 220 28 223 243 26  18  67 27    5 120 80/I  16  19 80/II   – 345 27 137 221 27  48 168 26 219 191 80/I 151   91 27 123 210 27 124 212 �160 Incipit Północ już była gdy się zjawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną ocki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną oczki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawde ptasek mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosę na ten zur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy cię, starsy druzbo, prosiemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy pana za sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosił ci ją w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisne, przecisne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisnę, [przecisnę] szabelkę przez Wisłę . . . . . . . . . . . . . . . Przedała łańcuch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedde wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem (okienkiem) zieleni się trowka . . . . . . . . . . . Przede dworem w ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem wielki sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem zieleni się trawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty kamiń złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty, kamień złoty, lelija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedzierzgnę się siwą gołębicą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół przez mej matki dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przelecioł siwy gołumbek bez dumbek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przenocuj mnie, przenocuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przerzucę ja się złotym pierścieńcem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeslicna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewieź ze mnie przewieź, przewoźniku młody. . . . . . . . . . . Przy dole sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy dole wiśnia, przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy jeziorze, przy dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy kokosce jarzębiatej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy staweczku kalina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy tej dolinie, w gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przybieżeli do Betlejem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali kozaczenki, wszyscy pod piórami . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26   9  60 25 148  62 28 253 255 25 717 252 26  – 127 24 143 252 26  41  90 24  98 228 26 122 141 26 371 267 25 692 246 80/I 121   72 26 239 206 26 253 212 25  65  24 80/I 228 134 24 194 292 25  65  24 26 159 157 24 132 247 25 131  54 25  94  37 26 308 241 27 138 221 80/I  32  30 24 139 251 26 455 309 27 243 275 24 44 141 27 266 284 24 131 246 24  69 183 26 316 244 25 437 185 26  11  61 26  – 251 26 364 264 80/I 158   90 26   7  59 80/I   58 39nlb 28 269 262 25  87  35 80/II  –  87 80/I  59  40 �161 Incipit Przyjechali trzy pytace z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali z tak wielkiej wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Zidkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Żydkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali zołnierze od wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał Jasio z cudzej ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał k’niej w komendy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechała Ruchla z białego morza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechało do mnie siedmiu zalotników. . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjmij od nas pokłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przynosiemy plon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyńdzie Jasieńko głupi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przysed do nij w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przystań, przystań do werbunku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł do niej w niedziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł już przyszedł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszliśmy tu po dungusie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytała się Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytam ja cię panie swacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 174 243 25   4   2 28 359 315 80/II   – 452 27 176 244 80/I 218 127 27 228 269 26  22  69 27 179 245 28  36  91 24  68 182 26 309 241 27  95 190 26  37  87 24 155 259 27 343 319 80/I 251 147 80/I  91  55 24   9 350 24   47 144 28  97 161 28 149 211 Rają ci mi kawalera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 185 248 Raźno chłopcy hej parobcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 753 267 Rąbała Kasia kalinę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 286 272 Rodzino moja, stań-ze se w rzędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 157 157 Rosa pada, słońce siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 143  60 Rosa pada, na koń siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 260a 281 Rosie po rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  61 107 Rośniej-ze mi modry kwiecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rośnij ze mi w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rozbujał sie kary konicenko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  30  28 Rozbujał się kary koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 115 Rozbujał się mój kary koniczek, rozbujał. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  31  29 Rozbujał się wrony koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 294 233 Rozbujały się siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 339 303 Rozbujały się siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Rozbujały się te, siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . 28 267 118 Rozgłasaj, panie muzykońcie, rozgłasaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 133 247 Rozgniewała się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 308 282 Rozleciało się seść gołąbecków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 447 305 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 298 �162 Incipit tom numer strona Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 344 204 Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  27  81 Rozpetli koski (warkocze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 150 211 Rozpleciny są, dziewcyny ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 123 141 Rozsypała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  77 145 Rozsypała się rutecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 185 168 Rus konia, rus (rusz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 109 170 Rutkoż moja, rutko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 713 251 Rybacy, rybacy, czyście nie widzieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 223 130 Rznijcie nam od ucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 750 265 S’ist mir alles eins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 – 258 Sady wołek wyrykuje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 606 224 Sadziła ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 194 112 Sadziłam ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  84a  33 Sama ja nie wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 347 258 Sama ja nie wiem, co za nautura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 277 122 Sanowała kogo chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 331 148 Są na boru fijołecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 480 195 Są na jeziorze konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 348 258 Scęśliwe Betlejem, miasto Dawzidowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27   6 120 Scęśliwie ja Panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  35  85 Scęśliwie ja panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  92 123 Scielcie, scielcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 148 152 Serdeczna matko, opiekunko ludzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 553 339 Séroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 283 292 Seweryn, Seweryn, Sewerynoczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 354 Siadaj, nie gadaj ślicne kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 171 240 Siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 36   31 Siadaj, siadaj, kochanie moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 189 227 Siadaj, siadaj, moje kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 176 222 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 160 157 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 251 Siadajze, siadaj, Kasiu, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 58 106 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 177 165 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 188 168 Siadajze, siadajze, Kasiu kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  99 228 Siadła na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 185 226 Sialona rybka co nad wędą siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 317 245 Siano cedziła piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 381 271 Siano grabiła piasek wiązała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  51 102 Siano grabiła, piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 684 244 Siano grabiła, piasek wiązałą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 685 245 Siądźmy sobie, Stasiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 357 261 �163 Incipit Siecka nie owies dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmio Jasio koni miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmiu braci było. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi jastrząb na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi niedźwiedź za stołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi pluskwa w kominie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi ptosek na tumpoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi sobie zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedział Jasio roczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Toronia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sipiała ja w gumnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gąska, siwa, po dunaju pływa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gołębica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwego konia mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy konik, siwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy koń chodzi po łące brodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skądże jesteś, Kujawiacku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skocyła Kazia na Dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skoro dzień świta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronece śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrada się wilk do zagrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypicielu, bandzies w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna od swawoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierota bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierotka bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sirotka po wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słodki pasternak-nak nak-nak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słomy nam dajcie, druzbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko, słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem pani na piérse lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na piérse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na pirse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 592 221 26 328 250 26 530 332 26 353 260 28 373 320 28 374 320 25 564 215 28 351 310 80/I 296 178 24 180 285 25  – 278 27 169 239 26 336 252 26 491 319 80/I 118   71 24 175 279 25 530 207 25 538 209 28  45  97 80/I 271 160 28 333 299 26 299 237 26 271 221 25  39  16 25  37  15 26  62 108 80/I 339 200 26 524 330 27 155 227 27 321 309 27 322 309 26 564 345 26 565 346 25 356 161 28 129 181 26 138 148 80/I 213 124 28 196 229 25 248 108 26 390 276 26 392 277 25 327 147 25 328 147 27 416 354 �164 Incipit Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służyłem u pana na pierwsze lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smutne serce w mem kochaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dzeiwzyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dziewcyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem, dziewczyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj, dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sokół leci, skrydłami zwinie do duba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa na gaju dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa w stodole siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sówka po boru lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z górki do kómórki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spuść-ze charty z smycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starego’m ja męza niała (miała). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka, jeśliś młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stéry kunie Jasio miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi bylicka przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi byliczka przy odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi Jasienek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipka pod okienkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi nam tu lipeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała ja se. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała lipa przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji Jasieniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji olsyna pod nia topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji rumien, wedle gumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stój, nie gibaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sum se rod starsy druzba, sum se rod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 391 277 28 324 294 80/I 294 171 28 237 247 80/II   – 433 28 262 259 28 289 273 28 290 273 80/I 189 109 25 478 195 80/I 311 184 28  89 152 26 506 323 27 299 300 26  62 108 26 350 259 27 319 308 25 213  93 27 298 300 25 242 105 27 345 320 28 316 287 80/I 214 125 27 133 219 26 139 148 26 191 174 27 269 286 26  39  89 27  17 142 28 277 267 27 226 269 27 225 268 26   3  57 27 178 245 26 244 209 24 188 290 25 110a  45 26  36  86 28 267 277 26 258 214 27 259 281 28 110 171 24 144 252 27 231 271 �165 Incipit Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi gaj, sumi gaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi las, sumi las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumiała lescyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, bierzcie się z nami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, trzeba co radzić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarecko dawaj piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synu mój, zięciu mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syroko, wysoko listek na jaworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syta druchna syta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szalona ta ryba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szarszan zardzewiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed ci Maciek prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed Mośko czasem borem i lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szedł chłop do stodoły rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szeroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia przez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasieńka bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasińka wianki wić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła sierota bez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła, szła, szła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szłam z kościołeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja bidny soładt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja biedny żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szynk […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 232 272 25 369 169 28 272 263 28 337 301 26 221 192 26 193 176 26 482 317 26 281 225 80/II   – 266 27 170 140 25 560 214 27 121 209 28 239 249 24  – 318 27 333 314 28 357 313 25 346 155 27 283 292 28 335 300 26 407 285 28 334 299 80/II   – 447 26 562 345 80/II   – 320 25 682 244 27 128 217 24  15  84 80/I 259 153 80/II   – 363 80/I 359 220 Ścielcie, ścielcie suknie kobielce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 248 Ścieni ten dumbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 547 211 Śliczne gwoździki, piękne tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 740 260 Śmiały kozacze, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 233 201 Śniło się dziewcynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 322 292 Śniło się Jagusi na lózecku śpiący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 354 324 Śpiewaj-ze słowiku w zielonym gajiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  60  23 Śtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 269 286 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 109 133 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 237 Świeci miesiąc na niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 286 293 Świeci miesiąc świecą gwiazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 571 217 Świeci miesiąc świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 208 238 �166 Incipit Świeci miesiąc, świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiąc, świeci miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiącek na rogu stoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci się w Warsawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Jana, świętego, świętego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, pannom pociecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, panom pociecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie Nepomucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie, pytam się ciebie samego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Łukasz ewangelista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Mikołaju pasterzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świnia ogon wywinęła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 690 246 80/I 238 141 26 211 186 80/I 250 147 24  65 182 28  24  73 26  16  65 27  12 131 24   1 348 80/I 332 194 25 360 163 80/I 320 187 Ta dziewczyna maruda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 148   85 Ta moja dziewcyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 303 302 Ta na onéj górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 632 231 Taki sobie młynarz dobry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 300 137 Takie dobre słodkie mleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 230 199 Talara bitego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  77 116 Tam daleko za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3  80 Tam na carny górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  32  13 Tam na górecce karcemka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  21  69 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  38  92 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  86 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  93 Tam na morzu gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 186 226 Tam na moście trawa rośnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 193 229 Tam na onej górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 168   94 Tam na onej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 633 231 Tam na onej murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 322 144 Tam na Podolu zołnirze stanęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295a 234 Tam na tej łące, tam na zielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  50  20 Tam pod borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 314 142 Tam pod borem domecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 104  42 Tam pod borem Marysia stajała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  85  34 Tam pod borem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 199  88 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  67  25 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  83 Tam pod Grodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 224  98 Tam pod Warsawą na błoniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 311 242 Tam przed dworem zielona murawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 211 259 Tam w Garwolinie zonirze stojali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295b 234 Tam w ogródku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  77  30 Tam za borem bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 295 �167 Incipit Tam za dworem, zielona murawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za górami stoją Cygany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za ogrodem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za Warsawą na błoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamoj za dworem zielonijsza murawa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcowałem z niewiastą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik boś ty letki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik, boś ty letki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcujze ze mną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Targujcie-z się, braciowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, miły, powstańcie z grobu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Te maleńkie turkaweczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ten mem zdaniem dobrze żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The flower of the well to our house gaes. . . . . . . . . . . . . . . . . To Caplińskie pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To mi mędrzec zawołany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To to ja, dziewczyno, to to ja, ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszeniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie nad pomysł dowcip i wymowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie niech zabrzmi, Boże, cześć i sława. . . . . . . . . . . . . . . . . Toć tu były i stoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tonie rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trasny się smok pobudował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudna rada, trudna rada, przyjdzie nam. . . . . . . . . . . . . . . . . Trza se było rozmiarkować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba i dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzebá i doć, nie załowoć. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać na miseckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać wieprza z kojca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej na miskę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzewicek mi się zdar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzęsła Marysia na gody jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tseba jej na sitko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu zagon tu bruzda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tuma, tuma po dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 277 223 80/I  56  37 25 101  41 27 356 325 80/I  94  57 25 525 206 25 524 206 80/I 265 156 25 575 218 28  98 161 26 418 292 26  80 118 27 256 280 25 757 269 24 – 328 25 427 182 25 757 269 80/I 123   72 26 144 150 26 187 168 26 216 190 28 173 221 28   2  64 27  – 379 26 209 184 27  37 162 26 561 344 26  43  96 80/II   – 226 27 264 283 25 280a 124 24 159 261 24 159 262 24 173 271 26  52 103 24 119 237 80/II  –  50 24  96 227 26 114 136 25 636 232 25 130  53 27 126 215 26 527 331 28 366 317 �168 Incipit tom numer strona Tuman tuman po dolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 373 Tuna, tuna (tuman) przy dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 366 317 Ty ślicny kwiecie rozmaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 251 211 Ty, drużeńku, porednocku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 224 195 Ty, dziewcyno, ty jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 548 212 Ty, Jasieńku, źle kierujes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 157 229 Ty, mój bracie, rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 117 206 Ty, swaciejku, bałamuciejku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 198 233 Ty, wiánecku, z biały rózy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  40 163 Ty, dziewcyno, z białą twarzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  68  44 Tyloś mi się Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 543 335 Tysiąckroć bądź pozdrowiona, królowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  10 129 U Doroty pierścień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystra woda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U kowalichy sobaki lichej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonéj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki w podwórzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza leśnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza nasego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej mamy rodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matkiprzed samemi wrotki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matusieńki przed sienią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego jegomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego bawolika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana są żeńce wybrańce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana przede drzwiami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U onego młyna zielona olsyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U pana N. N. myszy zboże jedzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U sąsiada wilk wyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 281 293 24  58 164 80/II  –  38 28 271 263 28 256 256 80/I 306 182 26 329 250 26 375 269 27 351 323 27 352 324 80/I 105   65 25 216  95 25 249 108 26 395 279 26 396 279 26 374 268 25  – 28 26 367 265 25 209b  92 25 209a  92 28 326 295 25 243b 106 25  – 301 24  77 207 25  64  24 80/I 324 188 28  50 100 28  – 101 25  64  24 28  – 107 24  78 208 �169 Incipit U syrokosa syrokie kosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U szenkarza na dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U Widawskiego gęsty sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U żydka, żydka, u żydeka, żydka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga dziewcyna co ja ucyniła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka, nie mam pierzyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubrał się pięknie, na konika siędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała pichna bruzdą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała po rowie, gonili ją panowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka – w oset. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka w proso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekłą mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uderzył babę o piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek, umar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umarł Maciek, umarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadnij do nóg ojcu matce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upiła się stara Kryśka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiadła Marysia na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiundźze, naso panno młoda, na dzizy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwili wianek z ziela zielonego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 300 300 28 330 298 24  83 221 27 431 362 25 187a  81 27 163 237 24 104 231 25 597 222 27 135 220 80/I 319 187 80/I  84  52 27  82 183 24 121 238 24  95 227 26 181 166 80/I  47  32 80/I  28  27 28  – 112 24 171 270 80/I 309 183 80/I 299 179 28 314 285 25 254 111 27 127 216 26 413 289 80/I  22  23 80/II   – 436 28 279 269 24 129 245 28  83 147 W Betlejem mieście Jezus się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  29 100 W błocie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 439 368 W ciemnym lasku ptasek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 219 241 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 181 101 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 251 278 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 218 241 W cyścieńkiem polu – rózcka stoji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 104 165 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  13  69 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  69 W dzikim boru na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 156  65 W gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 309 306 W gołem polu moje byśki za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 365 317 W Inowłodzu panien jest siedem wybrane. . . . . . . . . . . . . . . 25 626 230 �170 Incipit W jaworowym lasku piersą nockę spała. . . . . . . . . . . . . . . . . W jezioreczku bystra woda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kotusiku ze szluframi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W krzewinie w leszczynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W lasku, w lasku w Kalinowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W moim sadeczku listki opadają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W mojim ogrodzie liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W naszym siole dworeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele rano drobny deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele wiec(z)or po kolacyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano na msę dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano słoneczko wschodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę z porania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku jabłonecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku kapustecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku listki padają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeczku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku kapusteńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku przy ziołeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W okienku stojała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie w krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olszynie ja wołki pasła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym ślicnym ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pierwszym momencie bez zmazy poczęta. . . . . . . . . . . . . . W pokorności’m sobie żyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pole pasterze zaśli, tam gdzie owiecki pąsli. . . . . . . . . . . . . W polu dębina stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu grzyby, w polu rydze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipecka, w polu zielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 267 285 27 144 223 25 613 226 28   7  67 27 310 306 26 172 162 80/I 129   76 25  78  31 28 336 300 80/I 111   68 27  – 391 26 225 196 80/I 342 203 27 434 364 80/I  15  19 26  69 110 27  25 156 26 242 208 27 220 266 26 282 226 80/II   – 267 26 113 135 26 119 139 80/I 128   74 28 167 218 28 153 212 26 415 291 27 406 351 27 407 351 25 201a  89 25 201b  89 80/II   – 110 80/I 180 100 26 102 130 28   – 353 27 58 176 25 228  99 25 687 245 28  – 349 27 245 275 24  37 106 26  91 123 26 355 260 28 138 191 �171 Incipit W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu na ugorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek ogrodzony cisem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek, w polu malowany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu orał, w polu orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu owcarek nocował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek napić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek rutkę siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek sewcy pili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pustem polu we stodole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W radzyskiem miasteczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sadu sadeńku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W spokojnościm sobie zyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie ryby, w boru grzyby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie, w stawie u zimnej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole ja sypiam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w brogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tym ogródecku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie na Pradze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiliją wstępnej środy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiśniowym sadeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  – 148 28  43  95 27 204 256 26 105 131 24 136 250 26 175 164 27 110 199 27 229 270 28 184 226 28 226 244 90/I 249 147 28 344 305 25 617 227 26 431 298 26 531 332 26  64 109 25 527 207 26  20  68 28 318 290 28 224 243 27 189 250 25 519 205 25 181  78 80/I 145   84 80/I 165   93 27 168 239 27  30 159 27  31 160 27  83 184 26  13  63 26  14  64 26  15  64 25  79  31 26 361 263 28 282 270 80/I 347 207 25 743 262 24  48 145 24   49 145 26  28  79 26  50 307 28 250 253 80/I 247 145 80/I 248 146 �172 Incipit W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku dziewcze rwie jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku ptasęta śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj była pogodecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj byłaś panienecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj, nie dzisiaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj święto dziś niedziela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj była pogodeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We dworze, w Dyspudzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We wsi, nie w miastecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle gumien stoi rumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle Lublina, Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselcie się goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselmy się, radujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła pociecha, pana Wojciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weszła do komórki i drzwi uchyliła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźmiesz żonę za wodami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widząc pasterze, że dzień blisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widziałem cie, dziewcyno, w kościele klęcąc. . . . . . . . . . . . . Widzieliśmy tam na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzis, dziewce, scyrne serce moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzisz ty dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór ciemniej się uniza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieje wiatrek z Ukrainy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 378 337 25  – 120 25 271 119 80/I 336 198 80/I 246 144 28 345 305 24  –  96 24  25  97 24  – 111 28  – 196 27  – 368 28  –  71 80/I   2   8 27  90 188 28 174 221 28 233 246 80/II   – 428 25 385 172 80/I  25  24 80/I  67  44 28 338 302 26 409 287 26 325 248 25 705 250 28 125 179 27 119 208 24   32 102 26  17  66 80/I 114   69 28  42  95 25 161  67 25 162  68 26 333 251 27 278 290 28 331 298 80/II   – 447 28 331 298 27   3 117 26 331 251 80/II  –  72 28 203 235 25 122 50 27 433 364 28 249 253 �173 Incipit Wielcy panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiele’m ja miastów objechała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki cwartek, wielki piuntek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiem ja, że kolendeczkę w tym domu dostaniemy . . . . . . . . Wieziemy jałowiec, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiła Marysia wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winograd ciece przed cisowym stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wio, kuniku, na most, na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wionku ty mój, wionku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, dniu święty, żądany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, królewicu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, krynico dobra wszelkiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witajże, dzieciątko, z Panny narodzone. . . . . . . . . . . . . . . . . . Witam Cię, witam, przenajświętsze Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na chór, spojrzy na dół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na grzędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlizę na rósckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włożyliśmy drewek na ogiéń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [….] wolę być pani…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsiad na wronego konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko raniusieńko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko ranusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstała wdowa rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstałem rano raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstań, Jasieńku, ludzie koszą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsyscy przyjechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsystkieś ta moje, dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszechmocna mego opatrzności Boga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy rzemieślnicy znają swoje dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkać to moja nadzieja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie nasze dzienne sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocnej ciszy głos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocy ciemnej głos się rozchodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wy, matulu, jak się macie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wycion ci ją, wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygnał woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 359 327 26 210 185 24   50 146 24  23  90 26 195 177 25 345 155 27 426 359 26 192 175 28 103 164 25 439 186 26  65 109 28  30  83 24  24  94 27  – 396 27  – 148 28  37  91 24  30 100 28  34  90 80/I 133   78 27 335 315 25  93  37 24 179 285 80/I 136   81 26 474 314 26 441 302 25 84b  33 80/II –   86 27 294 298 25  21   8 28 132 189 26 405 284 27 195 252 28 255 256 27 158 230 25 468 193 26 552 338 25 297 135 25 362 164 24  – 181 28  –  72 28  23  72 26 412 288 25 390 173 80/I  63  42 �174 Incipit Wyjechał p[an] starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole, krzyknął na konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechało trzech paniców rano na zające. . . . . . . . . . . . . . . . Wyjezdzaj, wyjezdzaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwóreczka mego. . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, Kasiu, za nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, dziewce, w ciemny las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała gołąbecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała na góreckę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleć, wyleć siwa przepióreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleź, wyleź, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynidź do nas, nasa pani karcmarecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso pani karcmarecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso panno-młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrwu ja rozyk wietku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysiałem tatarki półtory kwaterki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła matula z pokoju do ganka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysłuchaj, Stwórco łaskawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko tatulo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko, daleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawcie ławki na te murawki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła jedna, ładna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła na pole, stanęła sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie Kaśka drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie przede wroty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła z kościółecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywija, wywija kary konik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wziąłbym cię, dz[iewczę], zost[awił] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzięta do nieba, Maryja królowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 220 128 25  –  28 27 347 322 28   28 25  91  36 26 297 236 80/II   – 269 26 310 242 80/I  41  31 27 292 296 24 100 229 80/I 113   68 24 100 228 26 398 280 80/I 252 148 25  52  21 28 270 262 28  60 114 25 155  65 28 116 173 24 138 250 24 128 245 25 110b  45 26 483 317 28 202 234 27 380 338 80/II   – 382 24 118 237 26 293 232 25  96  38 28  29  82 25 635 232 25 639 233 26 538 334 27 257 280 24   66 182 25  –  76 80/I  37  31 80/I  85  52 80/I 297 178 26 132 146 27 222 267 80/I 108   66 28  49  99 �175 Incipit Wziun Kuba Staśka, Staśko Banaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzywali ją, co staremu warzyć? Z cicha panny przystępujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z karcmy idę pijany ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z konika świśnie, rączyńkę ściśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Krakowa jadę, dziewcyna piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pola bydełko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z rosą chodził, kwiatki zrywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z róży kwiat urwała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strone młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamté stroné młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strony jeziorecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 24   43 26 278 strona 104 224 24   40 108 25 129  53 80/II  –  96 25 413 179 80/I 171   95 25 202  89 80/I 328 190 80/I 329 191 25 321 141 25 123  51 25 126b  52 25 127  52 25 128  53 26 318 246 26 319 246 26 320 246 27 234 272 27 235 272 27 236 273 27 237 273 80/II   – 364 28 228 245 28 229 245 28 230 245 80/I  52  35 80/I  55  37 80/I  53  36 80/I  54  36 25 124  51 25 125  52 25 126a  52 25 373 169 26 404 283 28  71 128 28  48  98 25 123   51 26 274 222 80/I  73  46 27 193 252 25  70  26 24  26  98 �176 Incipit tom numer strona Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 212 259 Z tamtej strony Jaworowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 307 182 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 301 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 302 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 215  94 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 219  95 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 139 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 379 270 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 325 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 326 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 327 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 328 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 329 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 330 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 331 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 306 281 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  14   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  15   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 200  88 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 299 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 247 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 248 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 210 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  74  47 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 192 251 Z tamtej strony klasztora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 217  95 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 261 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 262 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 263 115 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  36  14 Z tamtéj strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  52 171 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 260 258 Z tamtej strony Radziejewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 646 234 Z tamtej strony rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 231 101 Z tamtej strony Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 264 116 Z tamtej strony Wisły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 342 256 Z tamtej strony wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 297 299 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 172  74 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 561 214 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 104 Z tamtej strony, z tamtej strony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony za Warszawką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 335 151 Z tamtej strony zielonego dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  69  25 Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 275 223 �177 Incipit tom numer strona Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony zielonego pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  68  25 Z tamtej strony zielonego stawu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 222 242 Z tegoś mi się nie udała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  18   7 Z wiecora corna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   62 178 Z wiecora pod ciemne noce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 141 251 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 194 176 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 200 179 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 220 191 Z wyroków nieba Maryja się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28   – 349 Z wysokich Parnasów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 739 259 Z zielonym majem liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 221 266 Za borem za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 267 284 Za co z klechy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 675 242 Za dunajem, za dunajem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  13   6 Za górami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  17  86 Za jezioreńkiem konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 367 318 Za młodo’ś mnie matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 171 220 Za owczarnią za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 382 339 Za piecem orał, w kachlu siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 213 239 Za piecem, za piecem, ale nie za tym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 287 272 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 326 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 146 225 Za stodołą modry chaber. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 263 259 Za stodołą na zycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 362 263 Za stodołą pszenicka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  47  19 Za stodołą sówka siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 185  80 Za stodołą stecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 150 226 Za stolikiem siadła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 340 255 Za stoły mnie zasadzają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 162 237 Za Warsawą na ile. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 118 138 Zabacys-ci, moja mała, świebody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  43 165 Zabierojcie się moje swacikowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 145 252 Zabili, zabili, Jasia na wojence. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 256 151 Zachódź słońce zachódź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 504 323 Zagraj mi Mazura zywego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 681 244 Zagrajciez mnie kowala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 145 194 Zagrajze mi Kujawiaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 488 197 Zagrzmiała rumnęła w Betlejem ziemia. . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   6  59 Zajadę cię, moja Kasiu, zajadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 429 298 Zajeżdżajcie przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  88  35 Zakowała zieziula na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 183 225 Zakowała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 161 216 Zakukała kukawecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 616 227 �178 Incipit Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka u Bugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka w boru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na dąbku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na sęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawka lecący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka nade wsią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułeczka – nad strugą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała, zakukała kukawecka za dworem. . . . . . . . . . . . . . . Zakukała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecał się Marynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecałem się na Ukrainie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicał mi się trzy lata świniarz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicałem się rok kole roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załośnie sobie płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaprasajcie dobrych ludzi, sprasajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapukajmy, zastukajmy, do tej nowej budki . . . . . . . . . . . . . . Zaraz poznać która ma dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzały siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzyj, zarzyj ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałem tatarki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałam tatarki, półtory kwaterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasumiała pod Tuchowicem brzezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, wzeszed miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, zaszło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaśpiewajmy pieśni Panu nowemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zatknij pług, zatnij wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawarujże, panno młoda, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawitaj, siwy kuniu, z niebieską kulbaką. . . . . . . . . . . . . . . . . Zawsze ja to tobie, Anusiu, mówiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 129 144 80/II – 243 26  88 121 80/I 206 120 24 169 270 27 141 222 24 169 270 26  44  97 28  94 158 27 116 206 28  92 158 26 229 198 26 214 189 26 190 173 24 125 240 27  72 181 28 161 216 80/I  69  45 26 261 216 25 640 233 25 641 233 80/I 281 163 26 363 264 27  45 166 26 147 152 24 112 234 80/II  –  46 80/II  –  49 27  69 180 25 535 209 27  22 154 27  53 171 27 209 259 80/I 288 168 26 204 181 28 178 223 80/I 275 161 26  25  71 25 496 200 24   85 222 24   – 216 26 358 262 28  78 146 28  69 127 �179 Incipit Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miał taką zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie uchopił młodzieńskiej krasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie wódecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby to tak ręką kosić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ty mnie jak ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym ja jeździł we dnie i wnocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym jo był karcmarki syn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś była nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie loz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, po tyckach nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zenili się z dawnych lat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgadzajcie się, moi swatkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziele moje, ziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się górka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się murawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielenią się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleń, zieleń, bujny owies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielo nom posiała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona bylicka na odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa bodaj wygorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona jupka, ciepła chałupka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, dziuba, dziuba, dylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałówka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  74 136 28 146 209 27 419 356 25 600 223 27 233 272 28  41  94 25 418 180 26 472 314 25 663 238 28 231 245 25 419 180 26 480 316 26 112 135 24 193 291 26  94 125 27  44 165 27  81 183 24 157 260 80/I  14  18 27 131 218 26 448 306 26 198 178 26 544 335 25 193  85 25 622 228 25 270 119 28  –  86 28 252 254 24   75 206 27 285 293 80/II   – 434 28 267 261 27  –  76 25  56  22 25  57  22 26 273 222 26  93 124 28  – 112 80/I   65 43 27 210 259 28 220 241 80/I  66  43 26 103 130 80/II   – 425 �180 Incipit tom numer strona 691 246 Zielona rutka, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  89 187 Zielona rutka, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 221 241 Zielono ja siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 248 277 Zimna rosa, a tyś bosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 366 168 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  63 179 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  67 182 Ziwat (wiwat), ziwat, pani Grzesiulowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 173 241 Zjechał Maciek do Warsęgi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 294 133 Zła godzina była, kiedym się rodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 457 190 Złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 288 230 Złą ja, złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  83 32 Złą matkę mam, złą matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 498 321 Złączone ciało, struchlałe kości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 204 119 Złoty mało i dwa mało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 107 198 Znaj, Polaku, pany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 319 Zoby krokały (żaby krakały). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 148 225 Zołnierz ci ja zołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 371 334 Zołnierz ci ja żołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 370 334 Zorałem rolę prawie we dwa składy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   5   3 Zostaj z Bogiem, panie ojce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 172 240 Zrobię na złość, na przekory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 152 86 Zrobię wygodę kochaneczce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 146   84 Zrobiłam ja matuleńce uciechę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 183 167 Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  60 165 Zwycięzca śmierci piekła i szatana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  31  83 Źle orzes, parobku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałośnie Kasinka płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] że mnie zapomina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmarjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmaryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby pióro czułość miało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś była uboga sierota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś miała chłopca Jasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnirz ci ja żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierz ci ja, żołnierz marne moje życie. . . . . . . . . . . . . . . . . 25 28 – 353 80/I 358 219 25  41  17 80/II –   79 80/I 340 200 28  65 126 80/II   – 303 80/II  –  59 25 268 118 28 346 306 �SPIS TREŚCI Bibliografia. Wykaz literatury cytowanej i odnotowanej przez Kolberga. . . . . 5 Indeks geograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Indeks incipitów pieśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 �ISBN 978-83-97-1695-0-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Opracowanie bibliografii i indeksów EWA ANTYBORZEC IWONA CHMIELEWSKA Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-971655-0-0 R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �BIBLIOGRAFIA WYKAZ LITERATURY CYTOWANEJ I ODNOTOWANEJ PRZEZ KOLBERGA Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, przekład opracował, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59; Martini Galli Chronicon, wydanie J. W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. A.O. zob. Osipowicz A. Albertrandi J. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. Aleksiejew P. Cerkovnyj Slovar, Sankt Petersburg 1794. Ambroży Korczbok Rożek zob. Rej M. Anczyc W.L. Obrazy krakowskie (Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie), „Tygodnik Ilustrowany“ 1862, T. V, nr 137. Antoni J. zob. Rolle A.J. Baka J. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807; pierwodruk: Wilno 1766. Baliński M. Powieści ludu spisane z podań, Warszawa 1842. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. 1: Warszawa 1843. Bandtkie J.S. Dzieje narodu polskiego, T. 1, Wrocław 1833. [Bandtkie J.S.] Bezimienny z Wrocławia O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. J.S.B. Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” R. V: 1819, T. 14, s. 374, 376 i 377. Bandtkie-Stężyński J.W. Historia prawa polskiego, Warszawa 1850. �6 Bartoszewicz J. Biskupstwo płockie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. – Bona Sforcyja, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. IV: 1860, s. 20–29. – Czerniaków, „Księga Świata” 1852, cz. II, s. 7–15. – Falenty, „Księga Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. – Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok zwyczajny 1852, s. 19–24. – Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. [Bartoszewicz J.] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 502–521. Bartoszewicz J. Łazienki, ,,Księga Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. [Bartoszewicz J.] J.B. Mazowieckie Księstwa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18: Warszawa 1864, s. 220. Bartoszewicz J. Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok 1865 J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. – Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. – Skierniewice, „Księga Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. [Bartoszewicz J.] Wiadomości krajowe, „Dziennik Warszawski” R. 5: 1855, nr 184, Bechstein L. Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835–1838. Berwiński R.W. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Bezimienny z Wrocławia zob. Bandtkie J.S. Bielany, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 129 i 132. Bielowski A. Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. Bielski M. Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana, w: Zbiór pisarzów polskich, wyd. A. Gałęzowski, T. 11, Warszawa 1829; toż, wyd. J. Turowskiego, T. 1–2: Sanok 1856; pierwodruk: Kraków 1597. – Satyry, Kraków 1856; przedruk krytyczny W. Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889. Bobrowski P. Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, T. 2, Sankt–Petersburg 1863 (nota za: Estreicherem). �7 Bogusławski W. zob. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bohomolec F. Kurdesz, toż w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1954, s. 55–56. – Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca „Dziennik Wileński” 1817 T. 5, s. 562– 564. Bokiewicz L. Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872. Borderie A. de la Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 274–275, 317–319, 347–348 i 368–369. Brodziński K. O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860 s. 97–119. – Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829 s. 97–98. Budziński A. Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 1, s. 230–243. Buliński M. Historia kościoła polskiego (epoka piastowska), T. 1, Kraków 1873. Bzowski A. Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Cab. i Br. Ch[lebowski] Łomża w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. V: Warszawa 1884, s. 699–714. Cellariusz A. Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659. Chełchowski S. Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Chlebowski B. Przegląd piśmienniczy, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. – Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju, „Ateneum” (Warszawa), 1885 T. 1, s. 88–111 i 302–332. Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). Chłopicki E. Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, T. 13, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. �8 Chodakowski Dołęga zob. Czarnocki A. Chromy D. O uprawie i obrabianiu lnu „Kalendarz Astronimiczno-Gospodarskim” na rok zwyczajny 1855 J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. Ciszewski S. Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana, „Wisła” 1888, T. 2, s. 366–368. Clüver F. (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI, Amsterdam 1729. Connor B. The history of Poland in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical, T. 1–2, Londyn 1698. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, wodewil z muzyką J. Stefaniego, libretto W. Bogusławski, premiera: Warszawa 1794; zob. W. Bogusławski Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Czajewski W. Kurpie, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. 1, nr 12, s. 561–567 i T. 2, nr 13, s. 33–44. – Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. [Czarnocki A.] Dołęga Chodakowski Z. List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341. – O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, wyd. A.Z. Helecel, Kraków 1835; pierwodruk: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, T. II, nr 5, s. 3–27. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 19–38. Czelakowski F.L. Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840; pierwodruk: Slovanské národni pisně, Sv. I–III Praha 1822–1827. Czerniawski K. Charakterystyka tańców, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 293–354. – O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860. Dachnowski J.K. zob. Symfonie anielskie Dalin O. Geschichte des Reiches Schweden, Greifswald 1756. �9 Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91. Damse J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Deotyma zob. Łuszczewska J. Deszcz kilkakrotnie wznowiony, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. Dębski W. Sprostowanie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIVI, nr 355. – Źródła rzeki Orzyca, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Długosz J. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5 Kraków 1867–1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, redakcja i wstęp J. Dąbrowski, tekst łaciński ustaliła i przedmową zaopatrzyła W. Semkowicz-Strzelecka, na j. polski przełożył S. Gawęda [i inni], przekład polski przejrzał M. Plezia, T. 1–6 Warszawa 1961 – 1973; pierwodruk: Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość). Dmochowski T.S. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Dobrovski J. Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten, Prag 1806; toż Prag 1834. Dołęga Chodakowski zob. Czarnocki A. Dominik M. zob. Magnuszewski D. Dziekoński T. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” J. Ungra na rok 1860 [1859], s. 61–67. – Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. Dzierzkowski J. Król dziadów, w: tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167; pierwodruk: 1856. Dziewulski E. Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880 r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1 s. 101–109. Einchhorn K.F. Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, Th. 2: Göttingen 1835. Erben K.J. Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. 1: Praha 1842–1845. �10 Estreicher K. Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. – Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879. F. Licytacja dziewcząt, „Wisła” 1888, T. II, s. 443; pierwodruk: toż, „Wędrowiec” 1888, nr 9, s. 100–101. F.M.S. zob. Sobieszczański F.M. Fredro A.M. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Wrocław 1809, toż: Paryż 1867; pierwodruk: Kraków 1658. Gacki J. Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, T. 27, s. 366–408 i 449–497. Gall Anonim zob. Anonim tzw. Gall Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach, oryginalny tekst libretta z 1833 roku J. Nestroy Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt, tłumaczenie J. Damsego: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836; polska prapremiera: Warszawie 1835. Gawarecki W.H. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827. – Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337. – Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. – Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. – Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. – Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825. – Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823. – Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315. �11 – – – – – – – – – – – – – – – – Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844. Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830. Pisma historyczne, Warszawa 1824. Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828. Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158. Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, ,,Pamiętnik Religijno–Moralnym” 1854, T. 26, s. 1–44. Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. Wiadomość historyczna o mieście Rawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. IV, s. 81–89. Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisła między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17. Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295. Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, w: tegoż Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 211–239. Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821. �12 – Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. – Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223. – Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, s. 512–525. – Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 367–374. – Zamek w mieście Rawie, ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 39, s. 307–312. Gerson W. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek – Wyzwoliny na parobka, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 343, z ryciną autora. Giel… Frycowe przy kosie, „Kłosy” 1866, T. 2, nr 28, z rycinami F. Kostrzewskiego. Giną już po części starodawne zabobonne zwyczaje, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 215, w dziale „Wiadomości krajowe”. Gliński A.J. Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, T. 1–2, Wilno 1862. Gloger Z. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873. – Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876. – Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. – Kilka słów o podaniach z okolic Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150. – Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych, „Kronika Rodzinna” 1875, nr 16. – Kópalnocka (Sobótka), „Tygodnik Ilustrowany, 1868, T. I (seria II), nr 5, s. 59. – Obrzędy rolnicze (z drzeworytami), „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274– 287. [Gloger Z.] Pruski M. Obchody weselne, Kraków 1869. Gloger Z. Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305. – Rzeka Narew, Wędrowiec” 1881, nr 259 i 260. – Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 142–146. �13 Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846. – Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831. – Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. – Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy, „Nowy Kalendarzyk Polityczny na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482. – Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827. – Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830. – Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1, nr 6–8 i 10–11. Gospodarstwa małe (włościańskie) w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, wyd. pod red. J.T. Lubomirskiego [i innych], T. II: Warszawa 1874, s. 1108–1110. Goszcz w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. Goszczyński S. Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Grabowski A. Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 3, s. 172. Grajnert J. Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724; T. 3, s. 70–105. – Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81. Gregorowicz J.K. Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852. Grzegorz Kostrzewa zob. Wieniarski A. Haczewski J. O bursztynie, „Sylwan” 1838 T. 14, s. 191–251 i 358–428. Hahn J.G. Griechische und Albanesische Märchen, Bd. 2, Leipzig 1864. Hartknocha Ch. Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678. Hawpt L. i Smolerj J.A. Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1 i T. 2, Grymi 1841 i 1843. Haur J.K. Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693. Hej, piasku białego, ,,Kurier Warszawski” 1848, nr 18. [Hoffmanowa z Tańskich K.] Arkadia, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 5. �14 Hoffmanowa z Tańskich K. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku; bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej, wydanie nowe pod red. N. Żmichowskiej, T. 3, Warszawa 1876. – Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. Przypisany, „Rozrywki dla dzieci” 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. – Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, T. VI, nr 33, s. 121–149. I jam wianek wiła, „Kurier Codzienny” 1869, nr 135. Innocentego (Gizel) ? Sinopis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda, b.m. 1674. J.J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego do roku 1830, ,,Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4. – Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. Jabłonowski J.S. Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Jan z Wychylówki [Jurkowski J. ?] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, Pieśń VI, s. 12–14. Toż w: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Jan ze Śliwna zob. Kirkor A.H. Janicki Kacper, „Kurier Warszawski“ 1823, nr 55, w dziale „Nowości Warszawskie”. Januszowski Z. Bylica Jana Ś., Kraków 1641, zob. Twardowski K. Jarosza zob. Pruszakowa S. Jaroszewicz J. Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Athenaeum” (Wilno) 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. Jarzębski A. Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J. U. Niemcewicza Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; toż wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909. Jasieński K. Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1849, T. 16, s. 522–532. �15 Jastrzębowski L. Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Jechałem z Krakowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1. Jedno z pism cieszy swych czytelników, „Kurier Codzienny” 1869, nr 37. [Jucewicz L.A.] Ludwik z Pokiewia Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez…, Wilno 1846. Jurkowski J. Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1604; toż: opracował S. Pigoń, Kraków 1949; toż: opracowanie J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda, w: J. Jurkowski Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958. Juszczyński H.M. Dykcjonarz poetów polskich, T. 1, Kraków 1820. Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów, „Kurier Warszawski” 1821, nr 5, w dziale „Nowości Warszawskie”. K.Wł. W. zob. Wójcicki K.W. Kajsarow A. Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung, wyd. niemieckie: Getynga 1804; wyd. rosyjskie: 1807. Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830”, druk: A. Gałęzowski, s. 16–24. Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862. Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71. Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu), „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 370. Karasowski M. Muzyka ludowa, „Kalendarz Ilustrowany na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, [Warszawa 1862], s. 91–94. – Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859. Karłowicz J. Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 497–516. Karpiński F. Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84; toż w: tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. – Szczęście przy Dorydzie, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w: Dzieła F. Karpińskiego wyd. K. Turowskiego, T. 1: Kraków 1862, s. 385 (Pieśń XXX). �16 Keller [Keller] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871. Kętrzyński W. O Mazurach, Poznań 1872. – O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek, „Ateneum” (Warszawa) 1881, T. 2, s. 463–477. – Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (Lwów) R. 5: 1887, s. 520–532 i 603–616. [Kirkor A.H.] Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856. Kitowicz J. Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, wyd. z rękopisów E. Raczyńskiego, T. 1–4: Poznań 1840–1841; toż, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, BN I, nr 88. – Pamiętniki do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, cz. 1: Poznań 1840. Klocki popielcowe, „Kurier Warszawski” 1865, nr 48. Klonowic F.S. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Chełmno 1862; toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137; pierwodruk: 1595. Knapski G. Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. Kochanowski J. Kto się w opiekę, w: Psałerz Dawidów przekładania…, cz. IV, psalm 91, Kraków 1579; toż J. Kochanowski Dzieła polskie, T. 2, opracował J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205. – Na most warszawski, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Na tenże, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Proporzec albo Hołd pruski, Kraków 1587; wyd. 1: 1569 zaginione. – Pieśń świętojańska o sobótce, w: tegoż Dzieła wszystkie, T. IV: Pieśni, opracowała M.R. Mayenowa i K. Wilczewska, Wrocław 1991, s. 214–247; pierwodruk: Kraków 1586. Kocipiński A. Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], w Kijiwi i Kamińci Pod. 1862. Kolberg O. A dokoła drużbaczkowie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 331, nr 202. �17 – – – – – – – – – – – – – – Czarna kura gdacze, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111 nr 118; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 213, nr 118. Cztery lata temu będzie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 339, nr 208. Da, łotrzyk ci ja, łotrzyk w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 117, nr 126; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 223, nr 125. Da, tyś mi miluchna w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 15, nr 18; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 35, nr 18. Da, we świecie ja był, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1 nr 2, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 301 nr 178. Deszczyk pada, deszczyk rosi, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 56, nr 27. Dziękuję ci, matko, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 341, nr 210. Hej, z góry jadą, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 28; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 269, nr 153. Jedzie Jasio z wojenki, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 38; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 343, nr 211. Kieleckie cz. I i II, Kraków 1885–1886; przedruk: DWOK T. 18 i 19, Wrocław-Poznań 1963. Krakowskie cz. I i II, Kraków 1871 i 1873; przedruk: DWOK T. 5 i 6, Wrocław-Poznań 1962 i 1963. Kujawy cz. I, Warszawa 1867; przedruk: DWOK T. 3, Wrocław-Poznań 1962. Lubelskie cz. I, Kraków 1883; przedruk: Wrocław-Poznań 1962. Miała matka łysą krowę w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 45, s. 5, nr 3; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu �18 – – – – – – – – – – – – – fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 10, nr 3. Miłą cieszmy się nadzieją, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 8; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), Wrocław- Poznań 1989, nr 134. Na Bugu, na Wiśle, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46, s. 368; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 170. Oj, dudni woda, dudni w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 23, nr 26; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 55, nr 26. Ożeniłem się, to chwała Bogu, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T.1, nr 26, s. 208; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 200. Pieśni ludu polskiego, Warszawa 1857; przedruk: DWOK T. 1, Wrocław-Poznań 1961. Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 625– 639 i 1848, T. 3, s. 615–632; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 546–614. Pokucie cz. I, Kraków 1882; przedruk: DWOK T. 29, Wrocław-Poznań 1962. Polska korono, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 20; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 259, nr 147. Radomskie cz. I i II, Kraków 1887–1888; przedruk: DWOK T. 20 i 21, Wrocław-Poznań 1964. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział III.); przedruk: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), Wrocław-Poznań 1971, s. 342–388. Sandomierskie, Warszawa 1865; przedruk: DWOK T. 2, Wrocław-Poznań 1962. W. Ks. Poznańskie cz. I–V i VII, Kraków 1875–1880 i 1882; przedruk: DWOK T. 9–13 i T. 15, Wrocław-Poznań 1963 i 1962. Wedle Lublina, Lublina w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 16, nr 19; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opra- �19 cowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 37, nr 19. – Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), Wrocław-Poznań 1969, s. 1–150. – Z tamtej strony Łukowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 345, nr 213. Kolberg W. Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem). ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427; pierwodruk w: tegoż Kilka badań starożytności warszawskich, Warszawa 1870, s. 1–12. Kolędy, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 51. Kołłątaj H. Rozbiór krytyczny zasad historii, z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, T. 3, Kraków 1842. [Komoniecki A.] Dziejopis żywiecki do druku podany, wyd. J. Radwańskiego z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866. Konopka J. Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż, wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974. Koralewicz A. Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722. Korespondencja, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 296. Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. Korespondencja z okolic Łowicza, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 258. Korespondencja z powiatu rawskiego, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1858, nr 230. [Korołyński W.] W. K. Węgrów, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27: 1867, s. 783–785. Kosiński A. Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, T. 2, Wilno 1851. Kościoły na Pradze, „Pamiętnik Religijno–Moralny” 1854, T. 26, s. 225–237. Kościół farny w Mławie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 303, z ryciną. Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �20 Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru p. t. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. Kościół św. Aleksandra w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 44. Kozłowski F. Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. Kozłowski K. Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858; toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. – Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867– 1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869. Krasicki I. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego, Warszawa 1782; toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954. – Pieśń… z tejże okazji, „Dziennik Wileński” 1817, T. 5, s. 564–565. Kraszewski J.I. Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, „Tygodnik Ilustrowany 1881, T. XI (seria III), nr 263–287; toż: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. – Budnik. Obrazek przez…, Warszawa 1847; toż, wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. – Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach, Wilno 1858. – Pamiątki historyczne Łowicza wg W. H. Gawareckiego, ,,Athenaeum” (Wilno) 1845, T. 2, s. 38–47. – Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336. Kromer M. Kronika polska… biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, dotąd w trzech językach mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego, wydanie K.J. Turowskiego: Sanok 1857 (na podstawie wydania: Kraków 1611); pierwodruk: De orgine et rebus gestis Polonorum libri XXX, Basilea 1555. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski), wyd. A. Bielowski, T. 2: Lwów 1872, s. 454–598. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę, z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836. �21 Krupiński F. Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547. Krzywicki L. Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249. Krzyżanowski W. Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877. Księga ziemi czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879. Kurek wielkanocny, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, T. I (seria IV), nr 12, z ryciną Masłowskiego. Kurier Lubelski pisze, „Czas” 1872, nr 98, w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”. Kurp w: Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808 roku, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190. Kurp zob. Zagrzejewski A. Kurpie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 20. Kurpiński K. O pieśniach w ogólności, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 11. Lach Szyrma K. Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820– 1824, T. 1, Warszawa 1828. Lach z Lachów zob. Zienkowicz L.J. Lekarz Korespondencja Głosu Łomżyńskiego, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. Lelewel J. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853. – Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808. – Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826. Linde S.B. Słownik języka polskiego, wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854, s. 382; pierwodruk: Warszawa 1807. Lipiński J. J. Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842. Lipiński K. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, zob. [Zaleski W.] Wacław z Oleska. Lipiński T. Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 548–559. – Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. – Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. Lipiński T. zob. też Baliński M. i Lipiński T. �22 Liske F.K. Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Liszt F. F. Chopin, Paris 1852; przekład polski M. Traczewska: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. Lubomirski J.T. Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. [Lubomirski J.T.] L. Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez… , Kraków 1868, Ludwik z Pokiewia zob. Jucewicz L.A. Łasicki J. Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, przekład polski A. Rogalskiego, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314; pierwodruk: Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum, Basilea 1615. Łazienki, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 43. Łebiński W. O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” (Warszawa) 1885, T. 2, s. 243–271. [Łuszczewska J.] Deotyma Krzyż i wojak, w: tejże Improwizacje i poezje, T. 2, Warszawa 1858. – Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 328,`s. 9–11. M. Kościół pierwotnie jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. M.O. i K.F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. Maciejowski W.A. Mazurowie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 9, s. 67–69. – Legendy i pieśni ludu polskiego, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 434– 447. – Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851. – Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, T. 1–2: Petersburg–Warszawa 1842. – Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850. �23 – Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, „Tygodnik Literacki” 1840, T. 3, nr 30. [Magnuszewski D.] Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399. Malczewski A. Maria, Warszawa 1825. Marcin z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Martin K. Budownictwo wiejskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 189–256. Masovien w: Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften Bd. XIX, Leipzig 1739. Matuszewski W. Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami, ,,Biblioteka Warszawska” 1853, T. 2, s. 576–577. Mazury, ,Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18, s. 139. Mazury, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1874, s. 394. Miaskowski K. Mięspoust polski, w: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 295; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. – Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 338–339, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 290–291; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. Mickiewicz A. Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Paryż 1834; toż: wstęp S. Pigoń, Wrocław 1994. – Panicz i dziewczyna w: tegoż, Dzieła, Wydanie Narodowe T. 1: oprac. W. Borowy i L. Płoszowski, Warszawa 1948, s. 115–118.] – Powrót taty, w: Ballady i romanse, Wilno 1822. Milewski K. Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848. Mioduszewski M. M. Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853. – Dodatek do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1842. – Dodatek II i III do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1853. �24 – – Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838. Monumenta medii aevi diplomatica ius terrestre polonicum illustrantia, opracował F.K. Piekosiński [i inni], T. 2: Kraków 1874. Moraczewski J. Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, Poznań 1843. [Moraczewski J.] J.M. Kogutek, w: J. Moraczewski [i inni] Starożytności polskie, Poznań 1842, T. 1, s. 444. Mosbach A. Bolesław Chrobry, Poznań 1871. Muczkowski J. Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki“ 1844, nr 12, s. 355. Na łąkach wsi Wilkanowa, „Kurier Codzienny” 1871, nr 129. Na wczorajszej wiankowej przechadzce, „Kurier Warszawski”, 1834, nr 166. Narbutt T. Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego. ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46. Naruszewicz A. Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780– 1796, T. 1 wyd. I pośmiertnie: Warszawa 1824; toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1–6: Kraków 1859– 1860. Nestroy J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Nie próżno to, „Kurier Warszawski” 1849, nr 311. Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210. Niemcewicz J.U. Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, Warszawa 1822; toż, wyd. nowe J.N. Bobrowicza, T. 2: Warszawa 1822. Niesiecki K. Herbarza polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1–10, Lipsk 1839–1845. Nil Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21. �25 Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 185–190. Nowalski S. Wigry, „Kalendarz Ludowy Redakcji Zorzy na rok 1871” [Warszawa 1870], s. 55–61. Nowości warszawskie, „Kurier Warszawski” 1822, nr 272. O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255. O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza), ,,Przyjaciel Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328. Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. Oczykowski R. Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1883. Od wczoraj woda na Wiśle, „Kurier Codzienny” 1871, nr 94. Odyniec A.E. Panicz i dziewczyna w: tegoż, Poezje, Wilno 1859, T. 2, s. 295–300. Okolski Sz. Orbis Polonus splendoribus coeli, T. 2 Kraków 1643. Olszowski W. Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku, „Gazeta Rolnicza” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Onegdaj, w pierwsze święto Wielkiejnocy, „Kurier Warszawski” 1865, nr 87. Onegdajsza maskarada „Korespondent” 1835 roku, nr 32 i 39. Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1103–1105. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1105–1107. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1046. Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 963. Oraczewski F. Pieśń, „Pamiętnik Warszawski” 1818, T. 12, nr 4, s. 222–225. Orzelski Ś. Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic…, �26 przełożył, przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, T. 3: Petersburg i Mohilew 1856. Orzeszkowa E. Nad Niemnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1887, T. IX (seria IV), nr 209–234 i T. X (seria IV), nr 235–261 (w odcinkach); toż: Warszawa 1888. Osiecki J. Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3. – Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. [Osipowicz A.] A. O. Korespondencja. Z guberni augustowskiej, „Gazeta Polska” 1865, nr 65. – Podanie o Warze, „Athenaeum” (Wilno) R. 11: 1851, T. 2, s. 251–268. Osipowicz A. Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 276. – Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. – Z Suwałk do Augustowa, „Tygodnik Ilustrowanym” 1863, T. VII, nr 177–180. Ostrzykowski B. Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–648. Ozie K. Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 186–237. P. Korespondencja z okolic Ciechanowa, „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III) nr 299, w dziale „Kronika Tygodniowa”. Palacky F. Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, wyd. niemieckie (Geschichte von Böhmen): Praga 1836; wyd. czeskie: Praga 1848. Panicz i dziewczyna zob. Mickiewicz A., Odyniec A.E. Panu B. „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237, w dziale „Korespondencja od Redakcji”. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. J.K. Turowski, Kraków 1858. Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871,T. XII, nr 306, s. 295–297, z rycinami. Pasek J. Ch. Pamiętniki… z czasów panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. �27 Pauli Ż. Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie J. Krzyżanowski, Wrocław 1973. Philo vom Walde zob. Reinelt J. Piasecki J. Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. Pieśni i tańce zabawam uczciwym gwoli z 1614 roku, toż w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI– XVIII wieku”, s. 5–32. Piosenka Kurpiów, „Rocznik Leśniczy” R.2: Warszawa 1862, s. 319–320. Plater S. Jeografia wschodniej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825. Pleban S. Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 189–205. Podlasiak (A. P… łowicz) Podlasie ruskie, „Gazeta Warszawska” 1854, nr 242–246, 248–251, 253 i 255. Pol W. Obrazy z życia i natury, seria II, T. 2, Kraków 1871. Polen. Die Osterfeier in Warschau, „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846, nr 72, s. 289–290. [Połujański A.] Korespondencja Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168. Połujański A. Odpowiedź na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczoną , „Gazeta Codzienna” 1859, nr 281. – Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. Pomnik Zygmunta III w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 39, s. 308–310. Pora tarcia się ryb wiosną, „Kurier Warszawski” 1865, nr 93. Pruski M. zob. Gloger Z. Pruszakowa z Żochowskich S. Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 70 i 313; toż: Warszawa 1855. [Pruszakowa z Żochowskich S.] Jarosza Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 366–381. Pruszakowa z Żochowskich S. Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440; toż: Warszawa 1855. �28 – Szopka, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35. Przemysł płócienniczy w Polsce, „Gazeta Polska” 1865, nr 8. Przezdziecki A. O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160. – Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 102–103, w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. Przyborowski J. Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 39–96. – Wycieczki archeologiczne nad Świder, „Wiadomości Archeologiczne” 1874, T. 2, s. 25–53. Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy, „Gazeta Warszawska” 1860, nr 137. R. zob. Wójcicki K.W. Radoszkowski A.B. Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią, „Muzeum Domowe” 1836, nr 25, s. 194–196. – Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8, s. 62–64 i nr 9, s. 67–69. – Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik przyjemnych wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Rasiński N. Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2, nr 32, 34, 37, 41–44. [Reinelt J.] Philo vom Walde Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883. [Rej M.] Ambroży Korczbok Rożek Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem…, Kraków 1543; zob. toż, opracował K. Górski i W. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, Wrocław 1953. Rej M. Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim, Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, T. 4, opracował K. Górki i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1965. – Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558; wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa �29 1881–1888; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, oprac. W. Kuraszkiewicz, red, J. Krzyżanowski, T. 7, Wrocław 1971. Rej M. Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568; zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84. Rewoliński T. Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887. Rogawski K. Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43. [Rolle A.J.] Antoni J. Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367. Romanowski J.N. Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. – Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31. Rozmaitości „Kurier Warszawski” 1827, nr 104. Rusiecki K.R. Małe tajemnice Warszawy, Warszawa 1844. Rysiński Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, Lubcz 1618. Rzeczniowski L. Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861. – Łomża w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 613–622. – Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1861, T. 8, s. 255–271. Rzucić kwiatek, „Kurier Codzienny” 1871, nr 138. Sarnicki A. Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585. Schultz T. Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333. Seweryn z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Siarczyński F. Obraz wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828. Siarkowski W. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61; 1880, T. 4, s. 83–184. Siemieński L. Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845. �30 Sikorski J. Jasełka, ,,Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” R. 1: 1862, nr 2–15. Sikrański A. Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. Skarga P. Żywoty świętych pańskich narodu polskiego, Sanok 1855; pierwodruk: Kraków 1579. Skimborowicz H. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła), „Wisła”1887, T. 1, s. 317– –320. Smoleński M. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, Lwów 1869. – Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Sobieszczański F. M. Drobin w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1861, s. 407–408. – Instytut oftalmiczny w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 282, s. 60–62, z ryciną. – Kaplica Loretańska na Pradze, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. – Kleczków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 14, Warszawa 1863, s. 757–758. – Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. – Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryciną Żabińskiego. – Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90; nr 286, s. 103–104, z ryciną Kozarskiego. – Krasne w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszwa 1864, s. 4–7. – Liw w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 222. – Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 381. – Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego. – Ogród Botaniczny w Warszawie, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; nr 97, s. 223–227, z rycinami W. Gersona. – Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta, ,,Biblioteka Warszawska” 1872, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23. �31 – – Pałac w Patrykozach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 377. Pułtusk w: Encyklopedia powszecha S. Orgelbranda, T. 21, Warszawa 1865, s. 781–784. – Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, z ryciną Polkowskiego. – Sfragistyka polska w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 360–367. – Siedlce w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 401. – Sieluń w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 418–419. – Sierpc w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. – Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek?, „Kalendarz Rodzinny na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51–52. [Sobieszczański F.M. ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51. [Sobieszczański F.M] F.M.S. Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 26, Warszawa 1867, s. 416–507. – Sobieszczański F.M. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, T. 1, Warszawa 1847. – Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy na rok 1861” J. Ungra, Warszawa [1860] s. 55–62. – Wizna w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27, Warszawa 1867, s. 326– 328. – Wyszków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 28, Warszawa 1868, s. 96–98. – Z biegiem Wilii, od Werek do Zakretu, ,,Wędrowiec” 1880, nr 189, s. 102. – Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, z ryciną Kozerskiego. – Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, z ryciną Kozarskiego. Sobutka. Duma narodowa, „Pszczółka Krakowska”, 1820, T. 3, nr 53. Sowiński W. A. Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe, Paryż 1830. �32 Stanisław August, „Kurier Warszawski” 1828, nr 238. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863. Starowolski Sz. Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632. – Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632; zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976. [Starowolski Sz.] Rozmowa żołnierza z plebanem o stacyą, teraz nowo przedrukowana (razem z Prywat Polską kieruje), Kraków 1624; toż O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), w: Historia literatury polskiej, wyd. M. Wiszniewski, T. 7: Kraków 1845, s. 161–162. Starożytności Warszawskie (od T. 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo–zeszytowe, red A. Wejnert, T. 1–6, Warszawa 1848–1858. Staszic S. Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7, Warszawa 1819. Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J. W. Bandtkie-Stężyński, Warszawa 1831, s. 365–472. Stępowski W. Z Podlasia, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. Stryjkowski M. Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. nowe M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846. Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, z przedmową J. Żabczyca, Kraków 1630 i 1642 oraz toż przedmową Jana Karola Dachnowskiego, Kraków 1631; zob. Symfonie anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”) i Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego, wyd. A. Brodnickiego, Kraków 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”). Synoradzki M. Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii, „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Sz. Bielany, „Dziennik Warszawski“ R. 1: 1851, nr 68–70. Szafarzyk P.J. Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H. N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski w zeszytach: 1836–1837). Szajnocha K. Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858. �33 Szczygielski S. Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Szelewski A. Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno- Moralny“ 1851, T. 20, s. 1–31, 93–125 i 191–216. Szeliga W. Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 197 i 198. Szulc D. O znaczeniu Prus dawnych, Warszawa 1846. Szymanowski W. Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 20, s. 234–236. – Szopka, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116. Świeżawski E. Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi”, „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 3, s. 454–462. [Świeżawski E.] E.S. Mazowsze w: Słownik geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205. Święcicki J. Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634; zob. Topograficzny opis Mazowsza, z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2) s. 82–123. Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13. Tereschenko A. Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848. Thietmar Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); toż: J.A. Wagner Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon, Norymberga 1807. Twardowski K. Bylica Świętojańska, Lwów 1630; zob. Januszowski Z. Tykiel B. Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174. Tyrawski J. Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, „Gazeta Warszawska” 1867, nr 68–69. �34 Udziela S. Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156. Ulanowska S. Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. – Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. – Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” 1884, nr 170–175. Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530. Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 112–114. Vossberg F.A. Siegel der Stadt Warschau, „Zeitschrift für Münz-, SiegelUnd Wappenkunde” (wyd. B. Koehnego) 1843, s. 382–385 i tabl. XII. W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą, „Kurier Codzienny” 1871, nr 123. W pobliskich Dzierżenina dobrach, „Kurier Codzienny” 1871, nr 139, s. 4. W.G. Konstrukcja budowli wiejskich, Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1107–1108. W.K. zob. Korołyński W. Wacław D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476. Wacława z Oleska zob. Zaleski W. Waga A. Królikarnia z podania ustnego, ,,Biblioteka Warszawska” 1852, T. 1, s. 510–523. – O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207. – O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144. Warszawa w: Encyklopedia ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej, nakładem J. Ungra, T. 12, Warszawa 1877, s. 109. [Wawrowski F. ?] Piosnki ludu wielkopolskiego, „Przyjaciel Ludu”, R. 13: 1846 T. 1 nr 25 s. 200. �35 Wczoraj jako w środę popielcową, „Kurier Codzienny” 1869, nr 32. Wejnert A. Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 567. – zob. Starożytności Warszawskie Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503. Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207– –211 i nr 213–215. Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych, „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 371–378. Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3: Warszawa 1813. Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855; toż: Warszawa 1886. Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. Wianki, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 164. Wianki, „Gazeta Polska” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, [Warszawa 1859], s. 61–67. Wieczór nader pogodny, „Kurier Warszawski” 1837, nr 164. Wielki Tydzień, „Gazeta Polska“ 1865, nr 83. Wielki Tydzień, „Pamiętnik Religijno-Moralny“ 1847, T. 12, s. 330. Wieniarski A. Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187. [Wieniarski A.] Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250. Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 364–368. Większa połowa panien na wydaniu, „Kurier Warszawski” 1843, nr 163. Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, nakładem S. Orgelbranda i Synów, Warszawa 1877. �36 Wiszniewski M. Historia literatury polskiej, T. I, Warszawa 1840. Wiślicki A. Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 293, z ryciną Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. Włościanie wilanowscy, „Gazeta Warszawska” 1871, nr 164. Wojciechowski T. Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, T. 1, Kraków 1873. [Wojewódzki J.] J.W. Korespondencja… . Sejny „Gazeta Warszawska” 1857 nr 205 i 206. – Korespondencja…. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 i 52. Wolski L. Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84. – Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 2, s. 221–280. Worbs J.G. Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86. Wójcicki K.W. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1–3, Warszawa 1855–1858. [Wójcicki K.W.] K. Wł. W. Cygani w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 6, Warszawa 1861, s. 35–47. – Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 248. Wójcicki K. W. Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. – Kurpie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502. – Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856. [Wójcicki K. W.] R. Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. Wójcicki K.W. Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27. – Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. – Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowackich, Warszawa 1836, T. 1 i 2; toż wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Warszawa 1976. – Procesya Bożego Ciała, „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, z ryciną. – Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, T. 4, Warszawa 1854 („ Biblioteka starożytnych pisarzy polskich”). �37 – Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, „Album literackie” 1848, T. 1, s. 201–213 i s. 351–364 – Przysłowia narodowe z wyjaśnieniem źrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy starożytności i wspomnienia ojczyste, T. 2, Warszawa 1830. – Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877. – Stare gawędy i obrazy, T. 2 i 3, Warszawa 1840. – Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46. – Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875. – Wielki Czwartek, „Tygodnik Ilustrowany“ 1860, T. 1, nr 28. [Wójcicki K.W.] R. Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. Wójcicki K. W. Zarysy domowe, T. 3, Warszawa 1842. – Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia, Kraków 1875. Wybrzeża, okna i balkony domów nadwiślańskich, „Kurier Warszawski” 1840, nr 164. Wyjrzyj tylko ze zmierzchem na ulicę, „Kurier Warszawski“ 1848, nr 18. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J. U. Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & Sur-Intendante de sa conduitte, Paris 647. Wyrwicz K. Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (wydanie nast. 1773). Z literatury, „Kurier Warszawski” R. 70: 1890, nr 121, s. 3. Z Mławskiego, „Czas” 1872, nr 17, w dziale Korespondencja „Czasu” (w części Królestwo Polskie). Z Paryża, „Gazecie Polska” 1888, nr 156, s. 1–2. Z pośród konsensowych impressarjów szopek, „Kurier Warszawski” 1869, nr 17. Z Wierzbicka, „Gazeta Polska” 1887, nr 245. �38 [Zagrzejewski A.] Kurp Bursztyn w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 310–316. Zakrzewski A. Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156. Zaleski A. Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260. Zaleski W. [Wacław z Oleska] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez K. Lipińskiego, Lwów 1833. Załuski A. Ch. Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701. Zamarski R. zob. Zmorski R. Zamek czerski w r. 1820, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. V, nr 231, w dziale „Rozmaitości”. Zbiór siana w okolicach Warszawy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 307, s. 307, z ryciną. Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, 1731–1754. Zejszner L. Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421. Zielone Świątki, „Kłosy” 1875, T. XX, nr 516. Zienkiewicz R. O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. Zienkowicz L. Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). [Zienkowicz L.] Lach z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 79–82. Złodziej leśny, „Biesiada literacka” 1886, T. XXII, nr 43, z ryciną. [Zmorski R.] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, Wrocław 1852. Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 21. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, s. 62–114. Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 44–77. �39 Żabczyc J. zob. Symfonie anielskie Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180. Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego, „Kalendarz czyli Rocznik na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, [Warszawa 1853], s. 83–86. W. Żukowski Świetlana w: Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. ��INDEKS GEOGRAFICZNY1 Abrahama Góra, wzgórze 27 – 24 Adamowice, pow. Błonie 24 – 266, 271, 80/II – 55, 62 Adamów, pow. Łuków 26 – VII, 15, 337, 80/II – 212 Akwizgran, Niemcy 27 – 10 Aleksandria, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Aleksandrów, pow. Grójec 24 – 204, 217 Aleksandrów, zespół pałacowo-parkowy pow. Siedlce 26 – 9 Aleksota, pow. Mariampol 42 – 197 Alpy, góry 26 – 77 Altana Czarnieckiego, wyspa 28 – 329 Amełus zob. Emaus Andrzejów, Andrzejewo, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 277, 281, 322, 349, 42 – 28, 65, 122, 80/II – 367, 386 Angerburg zob. Węgobork Anglia 24 – 328, 331, 332, 336, 337, 27 – 395, 28 – 342, 351, 363, 42 – 778, 80/II – 457 Antakalnis, dziś dzielnica Wilna, Litwa 41 – 291 Antokole2 41 – 290, 291 Antonia, Antonia Puszczańska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 57, 42 – 639 Antonie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Antoniego Św. Góra, wzgórze 27 – 6 Arciechów, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 345, 27 – 310 Arciszewo, pow. Płock 27 – 14, 344 Arkadya, Arkadia, niegdyś Łupia, pow. Łowicz 24 – 4, 30, 31, 42 – 753, 761, 80/II – 15, 80/III – 13 augustowska gubernia 27 – 66, 79, 97, 146, 149, 223, 389, 28 – 4, 7, 8, 13, 23, 27, 33, 39, 50, 55, 61, 113, 123, 208, 230, 335, 337, 339, 41 – IX, X, 42 – 3, 202, 207, 344, 755, 767, 771, 772, 774, 778, 80/I – XXXIX, LXX, LXXII, 80/II – 325, 335, 337, 338, 341, 346, 356, 396, 400, 401, 402, 403, 404, 407, 410, 412, 417, 422, 455, 80/III – 7, 26, 27, 33 augustowska ziemia 42 – 594 Augustowski Kanał 27 – 13, 33, 42 – 198, 763, 80/I – XXX, augustowski obwód 28 – 9, 14, 24 augustowski powiat 28 – 9, 18, 23, 44, 41 – XXXI, 42 – 187, 189, 204 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 24-28 i 80/I-80/III Dzieł Kolberga. Włączono tu także nazwy występujące w tomach 41 i 42, uwzględnione w indeksie zamieszczonym w tomie 42, w którym jednak przynależność administracyjną podano za podziałami obowiązującymi w okresie wydania tych woluminów, tj. w końcu lat 60. XX wieku. Obecnie poprawne brzmienie nazw i przynależność administracyjną miejscowości podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I-XV Warszawa 1880-1902. 2 Miejscowość wymieniona w pieśni, nie wiadomo czy chodzi o dzielnicę Wilna czy np. wieś w pow. trockim. �42 Augustowskie 24 – 322, 28 – 13, 41 – XV, XVII, XIX, XX, XXVIII, XXIX, XXXI, XXXIV, LII–LVII, LIX, LXI, LXIII–LXVII, 42 – 185–187, 190, 192, 196, 198, 203, ryc. po s. 208, 226, 286, 291, 313, 315, 318, 326, 332–335, 338, 355, 357, 367, 395, 408, 450, 468, 594, 600, 602, 610, 614, 80/I – VIII, XIII, XV, XX, XXVIII, XLV, XLVI, XLVII, XLVIII, XLIX, L, LX, LXIV, 80/II – 403 Augustowskie Jezioro = Sajno? 42 – 193 Augustowskie Pojezierze 42 – 793 augustowskie województwo 28 – 13, 80/I – XIII Augustów 27 – 384, 28 – VIII, 7, 13, 25, 26, 34, 35, 39, 44, 49, 53-55, 57, 65, 83, 90, 91, 100, 209, 218, 220, 221, 236, 238, 239, 243, 245, 250–252, 254, 255, 260, 261, 265, 269–271, 273, 274, 276, 277, 279, 283, 284, 287, 288, 291, 292, 295, 299, 300, 303-306, 312, 314, 318, 321, 41 – X, XI, XV, XIX, XXV, XXVIII, XXX, XLVIII, 263, 42 – 208, 211, 215–218, 220, 227, 229, 232, 236, 237, 241, 242, 247–250, 257, 263, 265, 266, 269, 276, 280, 282, 283, 288, ryc. po s. 288, ryc. przed s. 289, 292–302, 304, 305, 307, 309, 324, 413, 552, 574, 627, 648, 649, 651, 652, 762, 771, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLVIII, LI, LXI, LXIV, LXX, 69, 83, 109, 200, 80/II – 403, 412, 421, 423, 428, 430, 431, 433, 438, 439, 441, 444, 451, 453, 80/III – 26 Austria 27 – 55, 390, 28 – 330 austriacki zabór – 80/I – XII Baba, pow. Kolno 42 – 637 Babice, pow.Warszawa 24 – 221, 224, 25 – 30, 81, 99, 102, 104, 111, 122, 245, 41 – XVI, 187, 188, 204, 228, 260, 80/II – 46, 75, 85, 117, 118, 125, 193 Babin = Babino, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 330–332 Bacze Mokre, pow. Łomża 28 – 5 Bacze Suche, pow. Łomża 28 – 5 Baczki, pow. Węgrów 26 – 363 Bagna, zarośla 42 – 645 Bakałarzewo, Bakalerzewo, błędnie Baskałarzewo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 33, 39, 256 Balin, pow. Rypin 41 – 18 Balinka, pow. Augustów 42 – 189 Bałtyk, Bałtyckie Morze 27 – 134, 28 – 342, 42 – 388 Banat 28 – 357 Bandysie, Bandosie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 640 Barcice, pow. Grójec 24 – 27 Barcząca, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 41 – 413, 414, 80/II – 211 Bargłowo = Bargłów, pow. Augustów 28 – 237, 300 Barmen (dziś dzielnica Wuppertalu), Niemcy 42 – 589 Baskałarzewo zob. Bakałarzewo Bawaria 24 – 340, 341, 27 – 79 Bazylea 80/II – 415 Bączki, pow. Kolno 27 – 59, 98, 241, 41 – XIX, XXXV, 42 – 131, 637 Bądków, Bątków, pow. Grójec 24 – 25 Belgia 24 – 162 Belsk, pow. Grójec 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Bełchów, pow. Łowicz 25 – 232 bełska ziemia 24 – 3, 304 bełskie województwo 28 – 140 Bereza, pow. Prużana? 24 – 342 Berezyna, dopływ Niemna 28 – 159 �43 Berezyna, dopływ Dniepru 80/I – XXIX Besznica1, karczma 41 – 9 Betlejem, Betleem, starożytna Palestyna 24 – 88, 99, 100, 102, 106, 26 – 58–61, 27 – 111–118, 120, 122, 28 – 65, 67, 72, 80/I – 7 nlb., 8 Będków, Bentków, pow. Brzeziny 24 – 33, 41 – LXIII, 171 Bialiki, pow. Szczuczyn 27 – VII bialska ziemia 28 – VII bialski obwód 42 – 209 bialski powiat 41 – XXXII, 42 – 788, 80/I – LVII, LXXVI Biała, dopływ Orlanki 28 – 10, 11, 356 Biała = Białe, pow. Gostynin 41 – 326, 408 Biała Góra = Białogórne?, pow. Skierniewice 25 – 214 Biała Hańcza, dopływ Niemna 28 – 14 Biała Podlaska, Biała 26 – 38, 209, 42 – 786, 80/I – LXXVI Biała Puszcza, puszcza 27 – IX, 28 – 5, 42 – 786, 789, 797, 789, 795 Biała Rawska, Biała pow. Rawa 24 – 4, 31, 121, 168, 208, 25 – 1, 8, 23, 45, 92, 119, 134, 138, 142, 143, 148, 160, 213–217, 221, 252, 41 – XVI Biała Ruś zob. Białoruś Biała Wieś, Białawieś, pow. Skierniewice 25 – 141, 214, 41 – 306, 364, 80/II – 131, 166, 170 Biała Woda, pow. Suwałki 28 – 16, 38, 42 – ryc. po s. 208, 80/II – 401 Białaszewo, Białoszewo, pow. Szczuczyn 28 – 23, 237 Białe, jezioro 28 – 13 1 Białebłoto = Białe Błota, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26, 45, 80/I – 3nlb. Białebłoto, Białoglina, łąka 42 – 645 Białka, dopływ Rawki 24 – 31 Białkowo, pow. Rypin 27 – 34 Białobiel, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Białobrzegi, pow. Augustów 28 – 13 Białobrzegi, pow. Radom 25 – 250, 80/II – 88, 112 Białoglina zob. Białebłoto Białogórne, pow. Skierniewice (zob. też Biała.Góra) 24 – 270, 25 – 143, 153, 213, 214, 252, 41 – 300, 306, 310, 325, 326, 333, 335, 338, 339, 341, 344, 352, 355, 356, 364, 382, 383, 386, 393, 401, 80/II – 56, 131, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 183, 198 Białołęka, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 54, 243, 363, 364 Białorogi, las 28 – 16 Białoruś, Biała Ruś 24 – 316, 25 – 30, 28 – 133, 235, 347, 357, 359, 41 – XXVI, XXX, 80/I – XXXVI białostocki obwód, białostocka obłost 28 – 11, 41, 85, 344–346 białostocki okręg 42 – 198 białostocki powiat 28 – 40, 329, 344 Białostockie, Białostocczyzna 28 – 11, 132, 133, 136, 141, 142, 165, 172, 41 – XVII, 80/I – XV białostockie starostwo 28 – 369 białostockie województwo 42 – 205, 788 Białoszewo zob. Białaszewo Białowierzyn, błędnie Białowiczyn, pow. Lipno 41 – 10 Białowieska Puszcza, puszcza 27 – 384, 28 – 10, 133, 138, 139, 143, 163, 169, 176, 182, 355, 356, 359, Chodzi o karczmę w osadzie Beśnica w pow. brodnickim �44 41 – XVI, 42 – 187, 198–201, 205, 208, 762, 773 Białowieża, Biała Wieża, pow. Prużana 28 – 10, 61, 42 – 198–201, 754, 755, 795 Białusny Lasek, bór 27 – 29 Biełuszny Lasek = Białusny Lasek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Białystok 28 – 11, 25, 27, 37, 38, 54, 127, 138, 151, 154, 160, 274, 311, 330, 348, 355, 356, 42 – 221, ryc. przed s. 241, 258, 268, 284, 80/I – VIII, X, XVII, XVIII, LXIV, LXXII, 80/II – 438 Biebrza, Bobra, Bóbr, dopływ Narwi 27 – 67, 203, 28 – 3, 5, 6, 8, 12–14, 23, 25, 61, 75, 329, 330, 42 – 1, 197, 788 biebrzański departament 28 – 7 biebrzański powiat 28 – 85 Bielany, pow. Kraków 24 – 20, 161 Bielany, dawniej Polkowa Góra, Pol­ ków, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 20, 46, 157, 159–161, 26 – 5, 364, 41 – 153, 42 – 322, 754, 776, 778, 779, 80/I – 12, 80/II – 11, 36, 80/III –31 Bielański Las, las 24 – 160 Bielawa, Bielawy, pow. Warszawa 25 – 65, 144, 41 – 241 Bielawy, pow. Łowicz 24 – 33, 25 – 8, 9 Bielawy, pow. Mława 27 – 44 Bieliny? 26 – 8 Bieliny, Bielino, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bielsk? 26 – 8 Bielsk, dziś Bielsk Podlaski 26 – 350, 27 – 71, 28 – X, 10, 54, 74, 76, 85, 88, 89, 138, 151, 154, 330, 331, 345, 348, 349, 356, 357, 359, 41 – X, XXV, XXVIII, XXX, 42 – 281, 331, 760, 80/I – X, XXXV, XXXIX, LXX, LXXII, LXXVI, 80/II – 407, 408 Bielsk, Bielsko, pow. Płock 24 – 3, 27 –13, 42 – 136, 80/III – 12, 25 bielska ziemia 28 – VII, 6, 9, 10, 13, 24, 25, 127, 128, 135, 142, 143, 146, 150, 153, 155, 157, 163, 165, 170, 174, 176, 177, 179, 182, 358, 41 – XXI, XXII, 42 – 760, 80/II – 399 bielski powiat, bielsko-podlaski powiat, błędnie bialski powiat 27 ­– 3, 28 – 8, 24, 40, 344, 345, 41 – XVI, XLI, 42 – 415, 789, 80/I – LVII, LIX, 80/II – 409, 80/III – 12 Bielskie 28 – VII, 8, 41 – XVI, XLI, 42 – 789, 80/I – XV Bielsko Woywodschaft zob. podlaskie województwo Biełuszny Lasek zob. Białusny Lasek Bieżuń, pow. Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 295, 308, 41 – 105, 80/II – 332, 80/III – 32 Biłgoraj 80/II – 11, 80/III – 20 Binougi = Binduga, pow. Konstantynów 42 – 642 Biskupice, pow. Płock 28 – 6 Biskupin, pow. Lipno 41 – 10 Blichowo, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 154, 159, 161, 167, 168, 278, 284, 297, 340, 41 – XVIII, XXVIII, LI–LXIII, 42 – ryc. przed s. 193, 478, 507, 533, 559, 80/I – XXXII, 80/II – 339 Blizny = Blizne, pow. Warszawa 25 – 158 Błonie 24 – 4, 7, 27, 145, 205, 238, 25 – 14, 31, 88, 92, 102, 116, 118, 152, 155, 186–188, 191, 193, 197, 198, 41 – XVI, 42 – 337, 759, 80/I – 20, 183, 80/II – 14, 45, 47–49, 59, 109 błoński powiat 80/I – XXIII, Bobino (Wielkie i Grzybki), pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 245 �45 Bobra zob. Biebrza Bobrownicka Puszcza, puszcza 41 –5 Bobrowniki, pow. Lipno 27 – 6, 41 – LI, LIII, LIV, LXII, 5, 7, 9, 35, 68, 95, 127, 80/II – 212 Bobrowniki, pow. Puławy 26 – 15 Bocznie, ostęp 28 – 15 Boćki, pow. Bielsk 28 – 10, 344, 345, 356 Bodzanów, pow. Płock 24 – 4, 27 – X, 14, 93, 124, 170, 250, 253, 256–258, 263, 265, 272, 290, 295, 297, 299, 300, 302, 306, 309, 318, 322, 326, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 42 – 25, 33, 74, 93, 94, 98, 101, 107, 112, 114, 118, 134, 138, 142, 149, 151–154, 161, 163–165, 172, 173, 80/II – 384 Bogate, pow. Przasnysz 27 – 264, 303, 323, 348, 42 – 6, 80/I – 136 Boglewice, pow. Grójec 24 – 25, 26 Bogucin, pow. Lipno 41 – 9 Bogusze, pow. Szczuczyn 28 – 8 Boguszyce, pow. Rawa 25 – 129, 41 – 203, 80/II – 129 Böhmen zob. Czechy Boksze, pow. Suwałki 28 – 15 Bolechowice, pow. Kraków 80/II – 222 Bolimów, Bolemów, pow. Łowicz 24 – 4, 28, 64, 25 – 159, 200–202, 204–208, 244, 250, 41 – 353, 80/ II – 192 Bolonia, Bononia, Włochy 27 – 14, 42 – 627 Borek, las 28 – 15 Borki, las 42 – 645 Borkowo? 25 – 25, 80/II – 83 Borkowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Borkowo, pow. Sierpc 27 – 325 Borowe zob. Krajewo-Borowe Borów = Borowie, pow. Łuków 26 – 298 Boruny, pow. Oszmiana 28 – 335 borysowski powiat 80/II – 413, 80/ III – 25 Borzymin, pow. Rypin 41 – 7 Bosfor, cieśnina 24 – 10 Bossewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Boża Męka, źródło 24 – 32 Bożejewo, Bożejowo, pow. Łomża 28 – 182 Bożydar, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bóbr zob. Biebrza Bór, las 42 – 645 bracławskie województwo 42 – 339 Brandenburgia, Niemcy 42 – 589 Branków, pow. Grójec 24 – 62 Brańsk, pow. Bielsk 28 – VIII, 10, 23, 24, 32, 35, 38, 43, 59, 60, 83, 85, 89, 96, 97, 117, 195, 247, 283, 298, 317, 331, 333, 345, 357, 41 – XIX, XXVII, XLI, 156, 42 – 209, 272, 281, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 80/I – XV, LVII, LIX, 80/II – 407, 409, 429 brański powiat 28 – 10 Brańszczyk, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 25, 46, 42 – 771, 80/II – 325, 334, 336, 80/III – 26 Bratkowice, przedmieście Łowicza 24 – 30 Brechocino = Brochocin, pow. Płock 27 – 316 Bretania, Bretagne 27 – 391, 392, 42 – 755 Brochocin zob. Brechocino Brochów, pow. Sochaczew 25 – 3, 6, 103, 192, 193, 41 – 374, 80/I – XXIII, 80/II – 191 Brocka Puszcza, puszcza 27 – XI Brok, Brokówka, Broczek, dopływ Bugu 27 – 26, 27, 28 – 6 Brok, leśnictwo 27 - 26 �46 Brok, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 26 – 273, 27- IX, 26, 27, 48, 49, 67, 83, 246, 280, 323, 349, 28 – 163, 42 – 299, 80/I – 94, 131, 80/II – 303 Brokówka zob. Brok, dopływ Bugu Bromirz = Bromierz Wielki, pow. Płock 27 – 248, 287, 288, 324 Browary, błędnie Bronary, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brudno, pow. Warszawa 26 – 3 Brulin, pow. Łomża 28 – 5 Brudzyń, bł. Brudzew, pow. Koło 80/II – 100, 183 Brwilno, pow. Płock 27 – 12, 317 Brwinów, pow. Błonie 24 - 232, 234, 25 – 186, 41 – XVI, 80/I – LXI, 80/II – 48 Bryzgiel, pow. Augustów 42 – 196 brzeski powiat 28 – 10, 344 brzeskie województwo, brzesko-litewskie województwo 28 – 10, 11, 139, 140, 176, 41 – XVII, 80/ II – 325 Brzeszcze, pow. Grójec 25 – 28, 73, 80/II – 121 Brzezeńko = Brzezienko, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 336 Brzeziny 24 – 33, 54, 313, 315, 25 – 102, 220–222, 231, 235, 236, 42 – 777, 80/I – XIV, 80/II – 16, 20, 44, 65, 80/III – 33 brzeziński powiat 24 – 5, 80/I – XIV, Brzeźno, pow. Lipno 41 – 95 Brzoza = Brzuza, pow. Węgrów 26 – 4 Brzozowa, Brzozowo, pow. Kolno 42 – 637 Brzozowna = Brzozowica, pow. Radzymin 26 – 299 Brzozowo zob. Brzozowa Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka 27 – 50, 372, 42 – 640 Brzozów, pow. Sochaczew 25 – 20, 35, 236, 238, 41 – 246, 250, 80/I – 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186 Brzozówka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brzózki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Brzuza zob. Brzoza Buczynka zob. Struga Buda, Węgry 24 – 82 Budegier, ostęp 28 – 15 Budne, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Budzieszyn, pow. Grójec 25 – 11 Budzieszyn, Zbudeszyno, pow. Siedlce 26 – 11, V – 22, 42 – 781, 80/II – 212 Budziszewice, pow. Rawa 25 – 65 Budżysko zob. Bużyska Bug, dopływ Wisły 24 – 5, 6, 37, 39, 41, 26 ­– VII, 4, 6, 8, 28, 30, 127, 210, 350, 351, 364, 365, 27 – IX, 3, 24–27, 46, 49, 67, 96, 99, 203, 277, 349, 384, 385, 28 – 5, 8, 9, 38, 40, 97, 129, 130, 141, 142, 165, 325, 343, 345, 356, 357, 370, 377, 41 – VIII, IX, XI, XVI, XVII, LVII, LIX, LXIII, 20, 413, 417, 42 – 1, 141, 198, 199, 382, 388, 441, 470, 493, 523, 536, 547, 569, 652, 782, 785, 787, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XVIII, LXVIII, 3 nlb. 15 nlb., 57, 80/II – 5, 222, 365, 366, 80/III – 18, 36 Bukowiec, pow. Mława 27 – 44 Bulkowo, pow. Płock 27 – 13, 14 Burdyniszki, pow. Suwałki 28 – 339 Burgundia 27 – 10 Burzyn, pow. Kolno 28 – 75 Bużyska, błędnie Budżysko, część Drohiczyna 28 – 9 Bużysko, jezioro 41 – 413 Bydgoszcz 24 – 25, 27 – 8, 374 Bystrzyca, dopływ Tyśmienicy 26 – 11 Bystrzyca ( Powaska Bystrzyca?), Słowacja 25 – 279 �47 Bywka, dopływ Drwęcy 41 – 9 Bzura, dopływ Wisły 24 – 29, 33, 215, 41 – 195 Cegielnia (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 cegłowska parafia 26 – 7 Cegłów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 7, 289, 316, 80/II – 211 Cendrowice, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 298 Ceranowska Puszcza, puszcza 26 – 364 Cersk zob. Czersk Cetynia zob. Hodynia Chajęta = Chajęty, pow. Radzymin 26 – 265, 318 Chalin, pow. Lipno 41 – 8 Charciabałda, Charecobałd, Charczabuda, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Charubiny zob. Cherubiny Chełchy, pow. Maków Mazowiecki 41 – LII, LIV, LVIII–LXII, LXIV, LXV, 42 – 6, 20, 39, 58, 85, 89, 94, 96, 121, ryc. przed s. 593, 622, 80/I – 98 Chełm 41 – 415, 80/I – XXXIII, LXVIII Chełmica (Wielka i Mała), pow. Lipno 41 – 40, 43, 46, 53, 66 chełmińska diecezja 27 – 372 chełmińska ziemia 27 – 375, 41 – XVII, 9, 11 Chełmińskie 27 – 70 chełmińskie biskupstwo 24 – 316 chełmińskie województwo 41 – 14 Chełmskie 41 – XII, XXVI, 80/I – XII, XV, XX, XXXIII, XL, LVIII, LXXIV, LXXVI, 80/II – 289 Cherubiny = Charubiny, pow. Kolno 27 – 59 Chinów = Chynów, pow. Grójec 24 – 23, 42 – 637 Chlebiotki, pow. Łomża 28 – 183 Chludna, Chlubna = Chludnie, pow. Kolno 27 – 63 Chmielewo, pow. Łomża 27 – 19, 379, 80/II – 322 Chobotz, las 42 – 645 Chochołów, Chochłów, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 41 – XVI, LXV, 164, 174, 188, 192, 200, 204, 207–209, 212, 229, 242, 243, 247, 265, 297, 301, 312, 319, 323, 326, 329, 331, 332, 340, 346, 361, 367, 371, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 80/I – LXXVIII, 23, 43, 49, 50, 51, 55, 61, 64, 68, 74, 76, 90, 92, 97, 102, 110, 119, 134, 146, 152, 197 nlb., 198, 80/II – 57–59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 173, 174, 178, 179, 189 Chocim 28 – 369 Chociszewo, pow. Płońsk 27 – 17, 42 – 771 Chodkowo, pow. Płock 27 – 14 Chodyszewo zob. Hodyszewo Choiny, las 42 – 645 Chojnatka, pow. Skierniewice 41 – 305, 323, 325, 347, 361, 384, 388, 412, 80/II – 175 Chojno, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 8 Chojnowiec = Chojnowo, pow. Mława 27 – 372 Chojnowo, pow. Przasnysz 27 – IX, 42 – 70 Choroszcz, Choroszcza, pow. Białystok 28 – 12, 25, 94, 95, 128, 138, 142, 344, 345, 42 – 760 Chorzele, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – IX, 23, 49, 96, 253–256, 367, 385, 28 – 133, 42 – 23, 141, 146, 147, 180 Choszczał, pow. Rypin 27 – 8 Chotomów, pow. Warszawa 80/II – 301, 302 �48 Chotynia, pow. Garwolin 80/I – XXII, Chrabustówka, pow. Bielsk 28 – 359 Chrobacyja zob. Polska Chrostkowo, pow. Rypin 41 – LXIV, 52, 112 Chroście? 28 –314 Chroślin, Chruślin, pow. Łowicz 25 – 245 Chrusta, pastwisko 42 – 645 Chruszczówka, pow. Sokołów 26 – 363 Chruślin zob. Chroślin Chudek, pow. Ostrołęka 27 – 50 Chynów zob. Chinów Ciachcin, pow. Płock 27 – 333 Cibory, pow. Łomża 28 – 183 Ciechanowiec, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 5, 9, 25, 52, 66, 96, 195, 271, 283, 298, 321, 345, 42 – 304, 348 ciechanowska ziemia 24 – 4, 6, 38, 27 – 3, 4, 22, 54, 67, 372, 383, 41 – XI, 42 – 1, 756, 785, 789, 80/I – VIII, XIV, ciechanowski powiat 42 – 4 Ciechanowskie 27 – IX, 42 – 791 Ciechanów 24 – 4, 27 – 21, 22, 38, 43, 128, 279, 329, 339, 346, 359, 372, 383, 28 – VII, 42 – 19, 105, 120, 756, 771, 784, 80/II – 333, 336, 80/III – 26, 38 Ciechocin, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 96, 123, 139 Ciechomin, pow. Łuków 41 – ryc. po s. 224 Cieciersk, pow. Sierpc 27 – 353 Ciecierzec, bagno 26 – 40 Cieciory, pow. Kolno 42 – 637 Cieciszew, pow. Warszawa 25 – 178 Cieksyn, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Cielądz, pow. Rawa 25 – 52, 134, 141, 219, 221, 80/I – 35 Cieloszka, pow. Kolno 27 – 59, 60, 42 – 637 Ciepielewo, bł. Ciepielowo, Czepielew, Czepielów, pow. Maków Mazowiecki 27 – 142, 185, 188, 191, 194, 259, 260, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 41 – XIX, 42 – 9, 10, 17, 22, 26, 31, 41, 42, 48, 49, 65, 72, 83, 84, 138, 142, 156, 157, 159, 160, 162–164, 167, 168, 172, 173, 176, 179–182, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, LXX, 24, 27, 47, 52, 62, 63, 74, 140, 163, 182, 184, 80/II – 113, 115, 345, 351, 353, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 366, 368, 370, 371, 373, 376, 388– 392 Cierpięta, pow. Węgrów 26 – 353 Cięck, pow. Ostrołęka 27 – 50, 51 Cimochowizna, Cimachowizna, pow. Suwałki 28 – 32, 42 – 332, 600, 80/I – XLIX Cisa, dopływ Dunaju 28 – 357 Cisek zob. Stanisławów Crone zob. Polska Cumberland, Anglia 24 – 336 Cygan, pow. Białystok? 28 – 330 Cygowska Wola zob. Wola Cygowska Cygów, pow. Radzymin 26 – 115, 137, 206, 252, 317, 321, 80/I – XVIII, XXX, 80/II – 229 Cyk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Cypel = Cupel, pow. Ostrołęka 42 – 640 Cypr 80/I – 221 Cyrsk zob. Czersk Cyrzniaków zob. Czerniaków Czachówek, pow. Grójec 25 – 91, 107 Czacza = Czadca, Słowacja 42 – 376 Czajków, pow. Siedlce 42 – 792 Czaplin, pow. Grójec 24 – 51, 60, 103–105, 108, 140, 142, 146, 147, �49 149, 178, 204, 241, 250, 264, 25 – 5, 11, 13, 21, 25, 29, 30, 34, 35, 42, 64, 70, 89, 95, 100, 110, 141, 154, 179, 182, 183, 249, 41 – XV, XXIX, 158, 160, 215, 244, 296, 302, 313, 325– 327, 337, 339, 345, 349, 352, 365, 369, 370, 392, 402, 409, 42 – 642, 80/I – XVIII, XIX, XXXII, XXXVIII, LXVI, 17, 29, 34, 128, 154, 231, 80/ II – 28, 29, 34, 35, 40, 45, 51–54, 74, 77, 80, 81, 83, 85, 87, 88, 92, 95, 97, 100, 103, 105, 106, 111, 112, 114, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 131, 133, 134, 137, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146 Czaplinek, pow. Grójec 24 – 51, 204, 241 Czarkówka, pow. Bielsk 41 – LII, LIII, LV, LVII, LIX–LXI, LXIII– LXV, 42 – 446, 80/I – LVII Czarna = Czarna Struga, dopływ Długiej, (zob. też Struga) 26 – 4, 15 Czarna, dopływ Wieprza 26 – 11, 15, 364 Czarna Hańcza, Hańcza, dopływ Niemna 28 – 8, 13, 16, 17, 339, 345, 42 – 198 Czarna Struga, zob. Hodynia, Struga, Czarna Czarne, pow. Lipno 41 – 51 Czarne Morze, Pontskie Morze, Pont Euksyn 27 – 123, 28 – 342, 41 – 484, 485 Czarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 97, 372, 42 – 640 Czarnocin, pow. Łomża 28 – 4 Czarnoił = Czarnów, pow. Radzymin 26 – 4, 80/II – 210 Czarnolas, Czarny-las, pow. Kozienice 24 – 346, 42 – 359 Czarnów zob. Czarnoił Czarnutrzew, pow. Ostrołęka 27 – 50 Czarnybród, pow. Augustów 28 – 252 Czarny-las zob. Czarnolas Czarnylas, pow. Grójec 24 – 241, 250, 259–261, 346, 25 – 21, 118, 148 Czartoria, pow. Łomża 27 – 63 Czartosy, pow. Łomża 28 – 194 Czechowski Staw, Czechowizna, staw 28 – 12, 334 Czechy, Böhmen 24 – 33, 302, 303, 344, 345, 25 – 271, 272, 277, 28 – 84, 42 – 757, 771, 781, 80/II – 63, 68, 80/III – 9, 26 Czechy, pow. Garwolin 26 – 7, 41 – 413 Czekanów, pow. Sokołów 41 – 413, 42 – 753 Czepielew, Czepielów zob. Ciepielewo Czercensische Woywodschafft zob. czerskie województwo Czermno, pow. Gostynin 41 – 226 Czerniaków, Cyrzniaków, pow. Warszawa 24 – 4, 18, 45, 46, 49, 58, 60, 64, 100, 145, 158, 222, 223, 226–228, 25 – 12, 20, 22, 25, 31, 54, 90, 105, 115, 140, 167, 168, 171, 172, 245, 247, 26 – 5, 27 – 372, 41 – XIV, 169, 197, 202, 211, 260, 289, 296, 302, 320, 42 – 373, 405, 636, 754, 762, 779, 781, 783, 80/I – LX, 12, 178, 184, 188, 80/ II – 10, 45–47, 59, 81, 83, 96, 105, 111, 112, 190, 193, 80/III – 6 Czerniejewo, pow. Gniezno 27 – 376 Czernikowo, pow. Lipno 41 – LIV, 47, 55, 80, 89 Czerniowa Górka? 27 – 121 Czersk, Czersko, Czerschia, Czyrcko, Czyrsko, Cersk, Cyrsk, pow. Grójec 24 – VI nlb., VII nlb., 4, 7, 8, 10–12, 21–23, 43, 51, 53, 55, �50 60, 94, 98, 103–108, 140–142, 146, 147, 149, 204, 216, 217, 241, 259, 319, 25 – 5, 11, 13, 17, 19, 21, 24, 29–31, 34, 35, 39, 42, 44, 51, 57, 64, 70, 73, 74, 78, 82, 89, 91, 95, 96, 100, 105–107, 109, 110, 114, 115, 118, 127, 131, 132, 141, 148, 154, 161, 163, 178–184, 249, 250, 278, 299, 26 – 13, 24, 65, 82, 349, 27 – 9, 70, 328, 28 – 311, 41 – XIV, XVI, XXV, XXVII–XXIX, XLVII, 153, 154, 275, 42 – 331, 338, 384, 642, 650, 758, 765, 780, 80/I – V nlb., IX, XVII, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXV, XLIV, 23, 24, 52, 98, 139, 166, 168, 80/ II – 5, 11, 12, 20, 35, 44, 75, 76, 79–82, 84, 87, 91, 93, 94, 99, 100, 104, 115, 120, 121, 127, 128, 132, 196, 203, 220, 80/III – 20, 35 Czersk pow. Bydgoszcz zob. Siersko czerska ziemia 24 – 4, 5, 22–26, 42, 44, 60, 62, 63, 138, 26 – 4, 7, 8, 12, 13, 23, 24, 26, 50, 27 – 39, 40, 371, 42 – 338, 349, 353, 361, 626, 628, 766, 767, 779, 80/I – XIV, XXXII, LXVI, 80/II – 12, 13, 18, 21, 211–215, 322, 80/III – 21, 34 czerski powiat 80/II – 40 Czerskie, Cerscenses 24 – 23, 24, 40, 53, 143, 147–149, 178, 204, 205, 216, 229, 241, 25 – IV, 298, 299, 27 – 378, 28 – 159, 41 – LI, LIV, LVII–LX, 42 – 624, 625, 755, 80/II – 12, 207, 80/III – 7 czerskie księstwo 24 – 24 czerskie województwo, Czercensische Woywodschafft 25 – 278 Czerwin, pow. Ostrołęka 27 – 194, 328, 351, 42 – 62, 80/II – 353 Czerwińsk, pow. Płońsk 24 – 4, 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 27 – 12, 16, 17, 93, 116, 120, 127, 133, 244, 273, 290, 293, 353, 355, 377, 42 – 32, 650, 759, 787, 80/I – XVIII, XXIII, 80/II – 72, 330, 331, 383, 80/III – 11, 12 Czerwone Morze? 25 – 122 Czerwone, Czerwonka, pow. Kolno 27 – 30, 63, 149, 42 – 4, 637 Czerwonka, pow. Węgrów 26 – 328 Czerwony Bór, Czerwonoborska Puszcza, puszcza 28 – 5, 51, 80/I – LII Częstochowa, 24 – 130, 314, 26 – 368, 27 – 26, 88, 91, 130, 375, 28 – 134, 42 – 520, 80/I – 192, 194 Czomsk, dziś Czumsk, pow. Rypin 41 – 16 Czyrcko, Czyrsko zob. Czersk Czyste, pow. Warszawa 24 – 19, 75, 42 – 636 Czyste, las 42 – 645 Czyżewo, Czyżew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27, 277, 349 Ćwierci, pole 42 – 645 Ćwikowa Góra, wzgórze 24 – 20, 21, 80/II – 11 Dania 24 – 337 Daniszewo, pow. Płock 27 – 14 Dawia, pow. Kolno 42 – 637 Dąbrowa, Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 345 Dąbrowa, pow. Pułtusk 27 – 267, 280, 291, 302, 319, 323, 330, 80/ II – 239 Dąbrowica, pow. Łuck 24 – 326 Dąbrowy pow. Przasnysz zob. Dąbrowa Dąbrowy, Dąbrowa, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 640 Dąbrówka, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dąbrówka, pow. Wysokie Mazowieckie? 28 – 126 �51 Dąbrówka, Dąbrówki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Demblin zob. Dęblin Dereczyn, pow. Słonim 24 – 341 Deutschland zob. Niemcy Dębina, miejsce 26 – 40 Dębe Wielkie, pow. Mińsk Mazowiecki 80/II – 357 Dęblin, Demblin, Iwangród, pow. Puławy 26 – 15 Dębnia? 24 – 103 Dębowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dębówka, pow. Grójec 24 – 204 Dęby, pow. Kolno 42 – 637 Dłągie zob. Długie Długa, dopływ Narwi 26 – 4, 5 Długa? 26 – 227 Długa Wola zob. Okuniew Długi Kąt = Długikąt, pow. Ostrołęka 27 – 50 Długie, pow. Augustów 28 – 250 Długie, Dłągie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97, 42 – 640 Długie Grodzickie, pow. Sokołów 41 – 413 Długie Kamieńskie, pow. Sokołów 41 – 413 Długosiodło, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 196, ryc. po s.196, 246, 80/I – LXV Dłutowo, pow. Mława 27 – 19 Dniepr, rzeka 28 – 141, 357, 42 – 125, 202 Dniestr, rzeka 28 – 141, 163, 165, 179, 42 – 339, 80/II – 366 Dobczyn, pow. Radzymin 26 – 308 Dobrajowice zob. Dobrzejewice Dobre, pow. Radzymin 24 – 4, 26 – 6, 37, 220, 242, 277, 299, 309, 80/ II – 211 Dobrinum zob. Dobrzyń nad Drwęcą Dobrochy, pow. Łomża 28 – 151 Dobrowola, pow. Mariampol 24 – 311 Dobrzanka? 26 – 91 Dobrzejewice, Dobrzejowice, Dobrajowice, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 9, 57, 98, 108 Dobrzyków, pow. Gostynin 42 – 645 Dobrzyniec, pow. Mińsk Mazowiecki 28 – 331 Dobrzyń nad Drwęcą, Dobrinum, pow. Rypin 27 – 7, 34, 41 – 5, 7, 9, 15, 100, 115, 42 – 776 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 27 – 4, 7, 295, 41 – XVIII, XXV, XXVII, XXXI, 3–5, 7–9, 49, 68, 73, 79, 89, 107, 117, 143, 42 – 116, 331, 394, 652, 776, 80/I – X, XXV, XXXV, XXXIX, LXX, 80/II – 326, 327 dobrzyńska ziemia 27 – IX, 4–9, 33–36, 70, 71, 154, 297, 372, 373, 375, 392, 28 – 53, 41 – VI, XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXV, XXVI, XXXIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII–XLV, XLVII, LI– LXV, 3–5, 9, 10, 12, 13, 20, 22, 23, 27, ryc. po s. 32, 34, 38–42, 44, 46, 48–50, 52, 54, 55, 57, 59, 61–64, 68, 71, 77, 79–83, 85–90, 95, 99– 103, 106, 109, 110, 112, 115, 117, 119, 122, 123, 144, 42 – 350, 362, 391, 754, 757, 758, 764, 772, 775, 780, 783, 785, 790, 792, 796, 798, 80/I – VI, VIII, XV, XIX, XX, XXV, XXVI, XL, LXX, LXXIV, LXXV, 80/II – 106, 135, 326–328, 335, 389, 80/III – 10, 19, 30, 35 Dolistów, pow. Białystok 28 – 12 Domanice, pow. Siedlce 26 – 228 Domaniew, bł. Domaniewice pow. Błonie 80/I – LXI Dorguń zob. Durgan Dowspuda, Dospuda, Dyspuda, pow. Augustów 28 – 17, 302, 42 – 230, 771, 80/III – 26 �52 Dół, jezioro 41 – 413 Dół za Światem, jezioro 41 – 413 Drąszew, Drążew zob. Dręszew Drążek = Drężek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Drezno, Niemcy 80/I – LXII Dręszew, Drąszew, Drążew, pow. Radzymin 26 – 301, 365, 27 – 281 Drężek zob. Drążek Drobin, Drobinum, pow. Płock 27 – 7, 13, 75, 119, 248, 287, 288, 308, 324, 341, 348, 360, 28 – 6, 42 – 135, 138, ryc. po s. 192, 758, 775, 80/I – 150, 80/II – 329, 80/ III –10 Drogwin zob. Rzędziany drohicka ziemia 24 – 6, 26 – 9–11, 28 – 8, 9, 24, 25, 358, 42 – 415, 80/I – XIV, LVII, 80/II – 212 drohicki powiat 28 – 8, 24 Drohickie 28 – 8, 80/I – XV, Drohicko-Bielskie 41 – XIX Drohiczyn, Drohiczyn Lacki, pow. Bielsk 26 – 24, 350, 28 – 8, 9, 26, 35, 38, 51, 54–57, 59, 60, 85, 117, 321, 344, 356–358, 41 – XXVII, 156, 42 – 209, 304, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 762, 80/I – LVII Drohiczyn, Ruska Strona = Drohiczyn Podlaski, pow. Sokołów 28 – 9 Drozdowo, pow. Łomża 28 – 3, 182, 280 Drozdów? 24 –8 Drożdżyn, pow. Płońsk 27 – 286, 311, 350, 42 – 22, 35, 42, 80/I – 93, 80/II – 352, 354, 360, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 386 Drwalew, pow. Grójec 24 – 26, 25 – 11, 13, 24, 78, 95 Drwalska Kępa, wyspa 24 – 318 Drwały, pow. Płock 27 – 13, 14, 42 – 759, 80/II – 330 Drwęca, dopływ Wisły 27 – 4, 7, 8, 70, 41 – 3–5, 9, 14 Dubowo, Dubowa, pow. Suwałki 28 – 212, 217, 80/I – LI Duchny Młode, błędnie Duchny Małe, pow. Łomża 28 – 5 Duchny Stare, pow. Łomża 28 – 5 Duda, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Dudy, Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 27 – 51, 59, 80, 84, 91, 92, 102, 111, 126, 138, 146, 149, 227, 242, 283, 292, 293, 41 – XIX, XXVII, XXXV, XLI, LVI, LX, 42 – 29, 131, 132, 319, ryc. po s. 400, 401, 410, 637, 80/I – LII, LIII Dukat, pow. Kolno 27 – 97 Dulsk, pow. Rypin 27 – 7, 34, 35, 37, 375, 41 – 122 Dunaj, część Warszawy 24 – 9 Duplewiec = Duplewice (dziś Dąbrowa), pow. Konstantynów 42 – 642 Durelasy = Durlasy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66 Durgan = Dorguń, pow. Augustów 28 – 14 Durlasy zob. Durelasy Duś, jezioro 28 – 15, 335, 337, 42 – 193, 194 Dworczysko, bagno 27 – 25 Dyblin, pow. Lipno 41 – 8 Dybów, pow. Radzymin 26 – 217, 80/II – 305 Dylew, pow. Grójec 25 – 23 Dylewo, Dylewo Stare, Gojdany, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 66, 96, 107, 42 – 640 Dyspuda zob. Dowspuda Działdówka, górny bieg Wkry, dopływu Narwi 27 – 19, 20, 372 �53 Działyń, pow. Lipno 27 – 7, 375, 41 – XVIII, LI–LV, LXI, LXIII–LXV, 20, 22, ryc. po s. 32, 37, 38, 41– 46, 49, 52, 54–56, 59–61, 64, 66, 68, 70, 74, 76, 78, 82, 85, 88, 90, 93, 94, 96–98, 100, 103, 107, 111, 113, 115, 116, 122, 126, 128–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVI, XXVIII, 22, 52, 108, 185, 227 Działyńskie 41 – XVIII Dziatki, jezioro 41 – 413 Dziekanka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Dzierzby, pow. Sokołów 26 – 39 Dzierzenin, pow. Pułtusk 27 – 25 Dzierżanów = Dzierżanowo, pow. Płock 42 – 47, 75, 96, 174 Dzierżanów, błędnie Dzieżanów = Dzierżanowo, pow. Maków Mazowiecki 27 – 272, 305, 80/II – 364, 373, 375 Dzieżbia, dopływ Narwi 28 – 7 Dźwina, rzeka 28 – 140 Dżbów, pow. Częstochowa 41 – 215 Efez, dziś Turcja 80/I – 221 Egipt 80/II – 314, 315 Elbląg, Welbląg 28 – 332, 42 – 2 Elżbietów, pow. Sokołów 41 – 414 ełcki powiat, łecki, błędnie łęcki powiat 24 – 6 Ełk 24 – 6, 42 – 219, 80/I – X Ełk, rzeka zob. Łyk Emaus, Emmaus, Amełus, starożytna Palestyna 24 – 139, 140, 141 Epidemija, uroczysko 28 – 16 Epir, Grecja 25 –278 Essen, Niemcy 42 – 375, 775 Europa 24 – 76, 305, 317, 327, 331, 332, 337, 345, 25 – 284, 27 – 395, 28 – 142, 42 – 415, 772, 781, 80/ II – 329, 80/III – 27 Falbogi, pow. Płońsk 27 – 123, 41 – XVIII Falencin = Falentyn, pow. Garwolin 41 – 413 Falenty, pow. Warszawa 24 – 19, 25 – 169, 173, 174, 42 – 754, 80/II – 11, 80/III – 6 Falentyn zob. Falencin Filipów, Filipowo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26, 27, 239, 257, 274, 278, 284, 293, 41 – XLVIII Fińska Zatoka 28 – 342 Frampol, pow. Zamość 42 – 651 Francja, France, Frankreich 24 – 11, 77, 133, 328, 329, 331, 332, 334, 337, 26 – 73, 350, 27 – 392, 395, 28 – 62, 363, 41 – XIX, 80/I – XXX, Fransdorf (1 i 2), dziś Stefanów i Piastów, pow. Garwolin 41 – 413 Frankonia 24 – 334, 26 – 350 Frankowo, pow. Rypin 27 – 35 Gabrychy zob. Gawrychy Gadomskie, Gadomsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Gadowo, dziś Dobra Wola, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Galicja 24 – 129, 322, 25 –145, 27 – 35, 36, 42 – 319, 387, 568, 598, 772, 80/I – VII, LVIII, 80/II – 24, 35, 69, 86, 89, 114, 134, 181, 189, 222, 80/III – 27 Galicja Zachodnia 80/I – LVIII Gangicz? 80/I – 221 Garki = Górki?, pow. Pułtusk 27 – 312 Garwolin 24 – 4, 11, 26 – 7, 13, 23, 24, 40, 42, 47, 55, 60, 81, 82, 169, 227, 229, 234, 235, 269, 276, 288, 296, 306, 322--324, 334, 350, 27 – 40, 41 – ryc. po s. 320, 421, 462, 473, 484, 488, 500, 502, 532, 548, 555, 42 – 646, 647, 651, 652, �54 80/I – XVIII, XXV, LII, LX, 127, 156, 80/II – 72, 200, 212, 257, 258, 286, 313 garwoliński powiat 41 – XVI, 80/I – XXII, 80/II – 211 Garwolińskie 80/I – XX, Gawrychy, błędnie Gabrychy, pow. Kolno 27 – 59, 242, 41 – XIX, 42 – 637 Gąbin, Gambijn, Gombin, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 206, 273, 25 – 61, 62, 240–243, 27 – 89, 41 – 159, 176, 186, 207, 226, 238, 267, 339, 360, 367, 374, 392, 395, 398, 408, 410, 42 – 647, 649, 80/ II – 100 Gąski, pow. Kolno 42 – 637 Gątorka, łąka 42 – 645 Gdańsk, Gdońsk, Ktońsk 24 – 68, 173, 202, 253, 254, 316, 26 – 122, 127, 185, 286, 27 – 27, 55, 56, 93, 134, 272, 296, 329, 388, 28 – 302, 314, 356, 41 – 4, 42 – 381, 627 Gejdziegier, ostęp 28 – 15 Georgia = Gruzja 25 – 172 Gibałka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Giby, pow. Sejny 28 – 318, 42 – 785 Gidle, pow. Radomsk 42 – 520, 80/I – 192 Giełczyn, pow. Łomża 28 – 143, 183 Giełzowska Puszcza, puszcza 24 – 32 Giełzów, pow. Opoczno 24 – 32 Gietki, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 637 Giżyce, pow. Sochaczew 24 – 206, 80/II – 60, 186 Giżycko, Lec 80/I – X, Gleba, błędnie Glęba, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 640 Glebieniec, bagno 26 – 40 Glina, pow. Rawa 41 – 385, 80/II – 189, 190 Glinianka, Gliniany, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 41 – XVI, 42 – 639, 645 Gliniec, las 42 – 645 Glinki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Glinki, pastwisko 42 – 645 Glinnik, pow. Bielsk 28 – 97, 247, 41 – XLI, 42 – 213, 80/I – LIX, 80/II – 409, 429 Gładczyn, pow. Pułtusk 27 – 332 Głębocz, Głębocz Wielki, pow. Łomża 28 – 5 Głodowo, pow. Lipno 41 – 10 Głosków, pow. Grójec 24 – 62 Głowno, Główno, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 128, 227, 228, 236, 241, 251 Główczyn, pow. Grójec 25 – 160 Głuchów, pow. Skierniewice 25 – 220, 27 – 42 Głuchy, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin 26 – 127, 130, 131, 133, 136, 137, 139, 211, 231, 247, 258, 41 – XIX, 450, 457, 469, 487, 548, 80/I – XXI, XXII, XXXIX, 32, 66, 157, 80/II – 71, 219, 234, 235, 237, 262, 268, 280–283, 317, 364, 367, 373, 374 Głusk, pow. Sochaczew 25 – 40, 243, 244, 80/II – 190, 191 Głusków ? 80/II – 319 Głusza, miejsce 27 – 25 Gnaty, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Gniew, pow. Kwidzyń 24 – 68 Gniewoszów, pow. Kozienice 42 – 647, 648 Gniezno 24 – 7, 28 – 6 gnieźnieńska ziemia 27 – 371 Gnieźnieńskie 42 – 255 Gnojowa Góra, Świętojańska Góra, miejsce 24 – 137, 178 Gocław, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3 Godzianów, pow. Skierniewice 24 – 207, 41 – XVI �55 Gojdany zob. Dylewo Golanka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Golendzinów, Golendzinówek, Golędzinówek, pow. Warszawa 24 – 58, 160, 161 Golicynów, pow. Siedlce 41 – 414 Golub, Gołąb, pow. Brodnica 27 – 7, 41 – 4, 5, 7 golubsko-dobrzyński powiat 80/I – XXV gołdapski powiat 24 – 6 Gołków, pow. Grójec 24 – 202, 326 Gołubska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Gołymin, pow. Ciechanów 27 – 22 Gombin zob. Gąbin Goniądz, pow. Białystok 28 – 8, 12, 23, 114, 244, 272, 283, 296, 311, 356, 42 – 235, 289, 293 Gończyce, pow. Garwolin 26 – 59, 63, 87, 162, 164–166, 205, 268, 324, 41 – XVI, ryc. po s. 320, 415, 416, 434, 435, 441–443, 445, 451, 470, 500, 505, 527, 547, 553, 556, 558, 567, 577, 80/I – XVIII, XXII, XXXIX, LXIX, 19, 20, 30, 31, 156, 178, 186, 199, 80/II – 217, 224, 254, 257–259, 261, 265, 266, 277, 286, 308, 310, 313 Gorczyczewo zob. Łaskarzew Gorszczyzna = Górszczyzna, pow. Kolno 27 – 30 Gostynin, Gostynia, błędnie Gostyń 24 – 4, 33, 25 – 241, 243, 26 – 10, 27 – 9, 41 – XVI, XXV, XXXI, 167, 169, 171, 172, 174–176, 180, 193, 205, 208, 215, 221, 223, 224, 229, 249, 252, 261, 264, 265, 268, 272, 273, 277, 278, 284, 296–299, 305, 306, 317, 320, 321, 323, 324, 326, 327, 329, 331, 335, 339, 341, 343–347, 349, 351, 354–357, 363, 371–373, 375–377, 381, 397, 400, 403–405, 407, 408, 410, 42 – 145, 645, 790, 80/I – XIV, XXIII, XLI, 140, 159, 198, 80/II – 100, 126 gostyńska ziemia = gostynińska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV gostyński powiat = gostyniński powiat 41 – XXXII, 42 – 636, 80/I – XXIV, 80/I – XXIV Gostyńskie = Gostynińskie 25 – 298, 41 – 181, 42 – 647, 649, 759, 80/I – XIII, XXXVI , XLI, 80/II – 207 Goszczyn, bł. Goszcz, pow. Grójec 24 – 4, 11, 25, 25 – 6, 33, 50, 63, 84, 90, 95, 107, 142, 154, 265, 41 – 322, 42 – 775, 80/II – 13, 83, 86, 80/III – 13 Goślice, pow. Płock 27 – 13 Gośniewice, pow. Grójec 42 – 629 Gozdowo, pow. Sierpc 27 – 13, 42 – 759, 80/II – 329, 80/III – 12 Góra? 26—317 Góra Kalwaria, Góra, Nowa Jerozolima, pow. Grójec 24 – 4, 8, 21, 22, 43, 51, 53, 25 – 51, 73, 74, 115, 178, 179, 299, 26 – 5, 41 – XXVIII, 153, 42 – 331, 338, 645, 767, 780, 80/II – 11, 20, 80/III – 21, 35 Górce, pow. Warszawa 24 – 19, 103, 41 – 176, 187, 252, 80/I – 188, 80/II – 75 Górka Biskupia, wzgórze 27 – 6 Górki zob. Garki Górki, pow. Garwolin 26 – 12 Górszczyzna zob. Gorszczyzna Góry, część Drohiczyna 28 – 9 Góry, pow. Grójec 80/II – 79 Górzno, pow. Brodnica 27 – 9, 41 – 9, 20, 94, 114 Górzno, pow. Garwolin 26 – 306, 323, 334 Grabnik, las 42 – 645 Grabowo, pow. Kolno 28 – 253 �56 Grabowo, Grabowo-Wądołowo, pow. Łomża 28 – 5 Grabówek = Grabówka, pow. Płock 27 – 376 Gradzanowo, pow. Sierpc 27 – 20 Grajewo, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 242, 307, 42 – 252, 80/II – 423, 426 Grale, pow. Ostrołęka 27 – 50 Gralewo, pow. Płońsk 27 – 13, 381 Gran = Hron, dopływ Dunaju 24 – 350 Granna = Granne, pow. Bielsk 42 – 198 Graubünden zob. Gryzonia Grądy zob. też Grondy Grądy, łąki 26 – 40 Grądy, pow. Błonie 25 – 155 Grądy, pow. Maków Mazowiecki 27 – 345 Grądy, pow. Szczuczyn 42 – 765 Grefenberg = Grafenberg (obecnie Jesenik, Czechy) 24 – 342 Greisfwald, Niemcy 80/II – 321 Grenada, Hiszpania 42 – 291 Grochowalsk, pow. Lipno 41 – 63, 106 Grochów, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3, 4, 42 – 325, 80/II – 210, 80/III – 34 Grodkowo = Gródkowo, pow. Płock 27 – 16 grodnenskaja gubernija zob. grodzieńska gubernia Grodno 27 – 54, 387, 28 – 13, 14, 27, 37, 39, 62, 230, 232, 254, 266, 305, 331, 338, 344, 41 – XXVI, 486, 42 – 2, 196, 258, 652, 80/ II – 430 Grodziec zob. Grójec Grodziec, pow. Płońsk 27 – 17, 80/ II – 331 Grodzień, pow. Lipno 41 – 5 grodzieńska gubernia, grodnenskaja gubernija 28 – 10, 11, 23, 40, 330, 344–346, 356, 42 – 199, 415, 755, 762, 80/I – LVII, 80/II – 403, 456, 458, 80/III – 6, 14 Grodzieńska Puszcza, puszcza 28 – 27, 61 grodzieński powiat 28 – 12, 13, 16, 61, 344, 346 Grodzieńskie 28 – 130, 42 – 291 Grodzisk zob. też Grodzisko, pow. Sokołów Grodzisk, Grodzisko, dziś Grodzisk Mazowiecki, pow. Błonie 24 – 4, 27, 230, 25 – 4, 38, 44, 47, 59, 60, 75, 80, 84, 101, 117,138, 152, 199, 41 – XVI, XXVIII, 178, 227, 302, 304, 42 – 345, 637, 647, 649–651, 80/I – XIX, 46, 82, 85, 126, 187, 80/II – 13, 14, 45, 74, 92, 94, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 130, 134, 137, 175, 183 Grodzisk, pow. Warszawa 26 – 363 grodziski powiat, powiat Grodzisk Mazowiecki 42 – 637, 789 Grodzisko zob. też Horodisko Grodzisko, wzgórze 27 – 373 Grodzisko = Grodzisk, pow. Sokołów 26 – 193 Grodzkie (Stare, Nowe, Szczepanowięta), Gródzkie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 93, 327 Grojec zob. Grójec Gromadzyn, pow. Płońsk 27 – 259, 286, 296, 311, 350, 80/I – 59, 80/ II – 360, 375 Grondy, Grundy = Grądy Polewne, pow. Pułtusk 27 – 45, 80/I – 3nlb. Gronowo? 28 – 302 Groszki, pow. Węgrów 26 – 208 Grotowice, Grotowiec, pow. Rawa 25 – 219, 225, 41 – 186, 237 Gródek, Grudek, pow. Pułtusk 27 – 25, 26 Gródek, pow. Sokołów 26 – 364 Gródkowo zob. Grodkowo �57 Grójec, Grojec, Grodziec, 24 – 4, 7, 26, 53, 55, 202, 326, 25 – 16, 32, 35, 106, 107, 114, 136, 151, 213– 215, 250, 268, 26 – 6, 41 – XVI, XXVII, 161, 209, 464, 42 – 384, 637, 776, 80/I – 68, 144, 80/II – 13, 47, 80/III – 30 grójecki powiat 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Gródzkie zob. Grodzkie Gródź, łąka 42 – 645 Grudek zob. Gródek Grudki, miejsce 27 – 25 Grundy zob. Grondy Grunwald, pow. Ostróda 42 – 207 Gruzja zob. Georgia Gryzonia, Graubünden 26 – 77 grzebska parafia 27 – 44 Grzebsko, pow. Mława 27 – 44 Grześca, dopływ Wissy 28 – 7 Grzybów, część Warszawy 24 – 9, 13 Grzymały = Grzymały Zalesie, pow. Łomża 27 – 63 Grzymkowice, pow. Skierniewice 24 – 121, 268, 25 – 1, 23, 45, 119, 142, 160, 216, 217, 41 – 202, 80/ II – 55, 56, 62, 72, 82, 93, 123, 136 Gucin, część Warszawy 24 – 18 Gulczewo, pow. Płock 27 – 13, 376 gulczewskie starostwo 42 – 773, 80/ III – 28 Gumino, pow. Płońsk 27 – 307, 355 Gurdzioły, pow. Ostrołęka 27 – 28 Guzów, pow. Błonie 24 – 29, 267, 289, 25 – 14, 143, 195, 199, 253, 41 – XVI, 161, 162, 179, 200, 201, 207, 220, 294, 311, 317, 319, 324, 350, 351, 358, 359, 365, 366, 374, 377, 383, 386, 391, 392, 395, 397, 80/I – XXIII, 49, 93, 232, 80/II – 54–58, 61, 63, 78, 93, 132, 151, 153, 158, 187, 191, 192, 196 Gylów zob. Iłów Hajna, pow. Borysów 42 – 777 hajeńska parafia 80/II – 413, 80/III – 25 Hanowszczyzna = Hajnowszczyzna (dziś Hajnówka), pow. Prużana 42 – 199 Hańcza zob. Czarna Hańcza i Biała Hańcza Hańcza, jezioro 28 – 17 Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17, 26 Harc, zob. Hercyńskie Góry Hartman, jezioro 41 – 413 Hebrydy, wyspy 24 – 312 Helenów, pow. Błonie 25 – 95 Hercyńskie Góry = Harc, góry 24 – 338 Hermany, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23 Hiszpania 24 – 331, 42 – 363 Hodynia = Cetynia?, dopływ Bugu 26 – 8 Hodynia, błędnie zamiast Kosówka, dawniej Czarna Struga, dopływ Bugu 26 – 9 Hodyszewo, Chodyszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 333, 42 – 201 Holandia, Hollandia 24 – 202, 311, 337, 27 – 60 Hollandia, miejsce w dawnej Warszawie 24 – 15 Hołowczyca = Hołowczyce, pow. Konstantynów 42 – 642 Horodisko, dziś Grodzisko, pow. Bielsk 28 – 359 Hoża, pow. Grodno 28 – 344 Hron zob. Gran Hruskie, pow. Augustów 42 – 794 Husinka, pow. Biała Podlaska42 – 642 Huta Głodowska, pow. Lipno 41 – 10 Iganie, pow. Siedlce 41 – 414 Ignackowo, pow. Lipno 41 – 10 �58 Ignatów, pow. Radzymin 26 – 365 Iłów, Gylów pow. Sochaczew 24 – 4, 34, 206, 293, 25 – 3, 20, 22, 25, 35, 36, 37, 50, 53, 77, 99,191, 203, 206, 207, 236–238, 244, 41 – 286, 80/I – XXIII, 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186, 191 Iłża 26 – 32, 27 – 364, 42 – 758, 80/II – 391, 80/III – 10 Imielin zob. Jemielin Imielnica zob. Jemielnica Indura, pow. Grodno 28 – 12 Inflanty 27 – 30, 28 – 358 Inowłódź, Inowłodz, pow. Rawa 24 – 31, 32, 150, 190, 208, 293, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 58, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 112, 113, 124, 132, 135, 140, 147, 156, 164, 218, 219, 222–225, 228–230, 252, 254, 327, 41 – XVI, 385, 42 – 651, 762, 80/I – 37, 179, 80/II – 16, 62, 73, 75–77, 108, 113, 177, 178, 179, 183, 189, 80/III – 14 Insterburg zob. Wistruć Irlandia 24 – 161 Iwangród zob. Dęblin Iwowe, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 422, 427, 435–437, 440, 475, 509, 548 Izrael 80/II – 217 Jabłonie = Jabłonka, dopływ Gaci 28 – 5 Jabłonka, pole 26 – 40 Jabłonna, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Jabłonna, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 26 – 4, 61, 218, 258, 263, 273, 318, 364 Jabłonowo, pow. Mława 27 – 19 Jabłonów = Jabłonowo?, pow. Brodnica 24 – 38 Jacków, Jackowo, pow. Pułtusk 26 – 365 Jaczniki zob. Jaszniki Jaćwież, Jatwież, Sudawia, ziemie Jaćwingów 26 – 12, 28 – 8, 358 Jadów, pow. Radzymin 26 – 6, 20, 27, 30, 36, 37, 62, 64, 67, 81, 88, 127, 204, 208, 213, 231, 235, 237, 245, 247, 248, 256, 258, 260, 265, 267, 270, 282, 284, 287, 295, 297, 304, 312, 319, 333–335, 344, 351, 363, 366, 27 – 67, 41 – XVI, XIX, XXVIII, LIII, LIV, LVIII, LIX, LXIV, LXV, 448, 478, 576, 42 – 1, 387, 516, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, XXIX, LXIX, 18, 28, 69, 94, 112, 148, 205, 80/II – 211, 219, 235, 237–240, 260, 261, 263 Jagodna zob. Struga-Jagodna Jagodne, pow. Łuków 42 – 794 Jaktorowska Puszcza, puszcza 24 – 41, 80/I – 5 nlb. Jaktorów, pow. Błonie 24 – 4, 28, 42, 80/I – 6 Jakubowice? 41 – 539 Jakubowska = Jakubowskie, pow. Bielsk 28 – 344 Jakubów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6 Jaminy, pow. Augustów 28 – 14 Jamno, pow. Łowicz 25 – 189 janowiecka parafia 27 – 44 Janowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Janowo, Janów, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 23, 42 – 102, 146, 169 Janowo zob. też Siennica janowski powiat = piski, jańsborski powiat 24 – 6 Janów zob. Janowo, pow. Przasnysz Janów, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639 Janów Lubelski 42 – 650 Janówka, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Janówka, pole i łąka 42 – 645 Jańsbork zob. Johansburg Jarnice, pow. Węgrów 26 – 367 �59 Jarosław 28 – 34 Jasienica, pow. Radzymin 26 – 62, 81, 88, 111, 145, 219, 256, 258, 267, 297, 319, 320, 335, 41 – LIV, LV, LXV, ryc. po s. 305, 418, 420, 422, 432, 428, 440, 445, 450, 451, 454, 463, 464, 472, 474, 492, 507, 511, 513, 549, 552, 560, 561, 563, 564, 576, 80/I – XVIII, XIX, XXIX, LXIX, 86, 89, 181, 230, 80/ II – 155, 219, 223, 224, 227–234, 262, 265, 266, 272, 273, 275, 278, 284, 287, 295, 296, 298–301, 305–307, 312, 314, 320, 380, 381 Jasiołda, dopływ Prypeci 28 – 344, 42 – 202 Jasionowo zob. Jesionowo Jasło 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Jasna Góra, klasztor 27 – 76, 42 – 327 Jastrzenno = ? Jastrzębno, pow. Augustów 80/II – 429, 430 Jastrzębie, pow. Lipno 41 – 10 Jaszniki = Jaczniki, pow. Augustów 28 – 14 Jatwież zob. też Jaćwież Jatwież, pow. Augustów 28 – 14 Jazdów zob. Ujazdów Jazgarka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jazgarzew, Jazgorzew, pow. Grójec 24 – 21, 202, 326, 25 – 10, , 80/ II – 111 Jedlanka, pow. Łuków 41 – ryc. przed s. 225, 80/I – LXXVI Jednaczewski Las, Jedynaczewski Las, las 27 – 389, 28 – 3, 42 – 370 Jedwabne, Jedwabno, pow. Kolno 28 – 7, 144, 182, 249, 262, 292, 299, 42 – 18 Jedynaczewski Las zob. Jednaczewski Las Jegliowiec, Jeglowiec, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jegrznia, dopływ Łeku 28 – 8 Jeleniec, pow. Rypin 41 – 5 Jeleniec, pow. Łuków 26 – 31 Jeleniewo, pow. Suwałki 28 – 16 Jelonki, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 251, 349, 80/I – 137, , 80/ II – 359 Jemielin, Jemielno = Imielin, pow. Warszawa 24 – 149, 25 – 123, 176, 177 Jemielnica = Imielnica, pow. Płock 27 – 13 Jemielno zob. Jemielin Jerozolima, Jeruzalem, starożytna Palestyna 24 – 130, 139, 335, 336, 41 – 304 Jesionowo = Jasionowo, pow. Suwałki 28 – 223 Jezierna, jezioro 41 – 413 Jeziorka, Jezioro, pow. Grójec 24 – 26 Jeziorki, łąka 42 – 645 Jeziorna, dopływ Wisły 24 – 21, 26 – 24 Jeziorna, pow. Warszawa 24 – 21, 223, 25 – 65, 77, 144, 41 – 241 Jeziory, pow. Grodno 28 – 344 Jeziorzany zob. Łysobyki Jeżew zob. Jeżów Jeżewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 107, 155, 41 – XIX– XXI, 80/I – LXXII Jeżów, Jeżew, pow. Brzeziny 24 – 4, 33, 25 – 93, 128, 220 Johansburg, Johannsburg = Jańsbork, Johannisburg, dziś Pisz 27 – 57, 61 Jordan, rzeka 42 – 374 Jordanowice, pow. Błonie 25 – 38, 44, 47, 59, 117, 138, , 80/II – 94 Józefów, pow. Błonie 41 – 186, , 80/ II – 58 Judea 24 – 88 �60 Kabaty, pow. Warszawa 25 – 129, 139, 145, 169, 171, 248 Kaczynek, pow. Łomża 28 – 5 Kaczyniec, jezioro 41 – 413 Kadaryszki, pow. Suwałki 80/I – LIII Kadysz, pow. Augustów 28 – 14 kadzidlańska parafia, kadzidleńska parafia 27 – 50, 96 Kadzidło, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 53, 61, 84, 107, 42 – 640, 792, 80/I – XXIV, 80/II – 334 Kalifornia 27 – 64, 28 – 368 Kalinowo, pow. Łomża 28 – 3, 324 Kaliskie 24 – 147, 26 – 353, 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 80/I – XL, LXXIV, 122, 163, 165, 80/ II – 129, 179, 183, 184, 202, 219, 342, 383 kaliskie województwo 80/I – XIII, Kalisz, Kalis 24 – 7, 25 – 65, 124, 26 – 3, 41 – XXVI, 44, 80/I – XXXVI, XLII Kalwaria 28 – 26, 42 – 252, 344, 763 Kalwaria, Nowa Jerozolima, część Warszawy 24 – 12, 42 – 767, 80/ II – 8, 80/III – 21 Kalwaryja, wzgórze 24 – 21 kalwaryjski powiat 28 – 335, 42 – 207 Kalwaryjskie 42 – 204 Kałęczyn, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Kałenczyn, Kałęczyn, pow. Węgrów 26 – 363 Kałowizna, pow. Brzeziny 24 – 33 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 19, 30, 69, 208, 210, 233, 271, 295, 305, 314, 329, 339, 346, 350, 353, 41 – 424, 451, 513, 525, 541, 42 – 599, 624, 80/I – X, LXVIII, 80/II – 124, 211, 226, 229, 234, 240, 260, 261, 273, 278 Kamieniec Mazowiecki zob. Kamieńczyk Kamieniec Podolski 28 – 370 kamieniecki powiat 28 – 8, 24 Kamienowizna, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kamieńczyk,­ Kamieniec Mazowiecki, pow. Węgrów 24 – 5, 26 – 6, 204, 310, 42 – 785, 80/II – 211, 288 Kamionka, pow. Rypin 27 – 34 Kampinos, pow. Sochaczew 24 – 42, 25 – 191, 262, 41 – 154, 42 – 348, 80/I – 6, 80/II – 200 Kampinoska Puszcza, puszcza 24 – 41, 273, 80/I – 5 nlb. Kana Galilejska, starożytna Palestyna 41 – 415 Kapuśnik, Kapuśnik Grzybowo, pow. Mława 27 – 23 Karaska, bagno 27 – 49, 96 Karaska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Karczemka, las 26 – 40 Karczew, Karczów, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 29, 65, 70, 81, 83, 226, 236, 244, 263, 295, 300, 302, 303, 320, 322, 333, 341, 41 – XXIX, 425, 479, 503, 550, 42 – 498, 645, 785, 80/II – 211 Karczówka, błędnie Karczewska, pow. Rypin 27 – 8 Karczewszczyzna, część Czerska, pow. Grójec 41 – 153 Karczów zob. Karczew Karkliny zob. Korkliny Karnice, pow. Błonie 25 – 52, 209– 211, 41 – 167, 170, 171, 177, 238, 244, 80/I – 13, 36, 53, 58, 84, 85, 116, 135, 163, 80/II – 149, 163– 166 Karniewo, pow. Maków 80/II – 367 Karnkowo, pow. Lipno 27 – 373 Karolina, pow. Grójec 24 – 204 �61 Karpaty, Karpackie Góry, góry 24 – 316, 27 – 55, 66, 67, 100, 28 – 61, 140, 357, 80/I – 212 Karsko = Karsk?, pow. Inowrocław 28 – 6 Kartagina 28 – 331 Kaskada, pow. Warszawa 24 – 19, 20 Kaski, pow. Błonie 25 – 197 Kaszuby 41 – XXVI Katalonia 28 – 361 Kawcza, wyspa, zob. Saska Kępa Kawęczyn, Kawenczyn, pow. Warszawa 25 – 17, 19, 21, 28, 61, 63, 115, 128, 80/II – 50, 79, 100, 121, 128 Kazachstan 80/I – XXVII Kazimierz? 41 – 538 Kazimierz, Kazimierz nad Wisłą, pow. Puławy 41 – LXVI, 555 Kazuń, pow. Warszawa 24 – 20, 25 – 40, 91, 125, 244, 80/II – 11, 112 Kąt, pole 42 – 645 Kąty, pow. Kolno 27 – 30, 63, 359 Kąty, pow. Węgrów 26 – 366 Kcynia, pow. Szubin 27 – 376 Kępa = Kępa Polska, pow. Płock 27 – 14 Kępa Pruska, pow. Węgrów 41 – 413 Kiczki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 274, 80/II – 211 Kielce 42 – 775, 80/II – 122, 125, 80/ III – 17, 29 kielecka ziemia 80/I – XXVIII, Kieleckie 42 – 376, 396, 80/I – XXV, 80/II – 42, 138, 140, 148, 157, 158, 168, 177, 181, 186, 187, 209, 223, 331, 368 Kiełpienicka Puszcza, puszcza 26 – 364 Kiernozia, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 289, 292, 25 – 238, 239, 41 – XVI, 174, 176, 180, 189, 192, 199, 200, 212, 217, 222, 225, 229, 232, 238, 240, 242, 284, 316, 329, 337, 390, 80/I – 66, 120, 80/II – 92, 118, 149, 187, 188 Kierszek, Kierzskie = Kierzek, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kierzki, pow. Rypin 27 – 35 Kierzskie zob. Kierszek Kijów, Ukraina 24 – 8, 28 – 346–348 Kikoł, pow. Lipno 27 – 6, 375, 41 – 5, 7, 51, 73, 81, 92, 215, 41 – 5, 7, 9, 51, 73, 81, 92, 215, 80/I – 94 Kleczkowo, pow. Ostrołęka 27 – 27, 42 – 776, 80/II – 334 Klembów, Klębów, bł. Kłębów, pow. Radzymin 26 – ryc. po s. 40, 77, 89, 212, 231, 246, 250, 254, 261, 263, 275, 277, 298, 316, 41 – XVI, 449, 497, 502, 521, 42 – 325, 80/I – XXXIV, LXIII, 80/ II – 209, 269, 293, 301, 304 Kleszczele, pow. Bielsk 28 – 10, 356 Kleszczówek, pow. Suwałki 42 – 317 Kleszczyn, jezioro 27 – 4 Klębów zob. Klembów Klimaszewnica, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kliniki = Klimki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kliny, pole 42 – 645 Klonowiec, pow. Kutno 80/II – 216 Kłecko, pow. Gniezno 42 – 342 Kłębów zob. Klembów Kłodawa, pow. Koło 27 – 376, 80/ II – 24 Kłokock, Kłobock, pow. Lipno 27 – 94, 41 – LXV, 10, 14, 62, 110 Knyszyn, pow. Białystok 28 – 12, 127, 327, 333, 334, 344, 345, 356, 42 – 289 Kobiałka, pow. Warszawa 26 – 364 Kobierne, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 283 �62 kobryński powiat, kobrzyński powiat 28 – 8, 24, 344 Kobylino-Kruszewo, Kruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 80/II – 409 Kobylniki, Kobylnik, pow. Płock 27 – 94, 293, 335, 42 – 68, 770 Kobyłka, niegdyś Targowa Wola, pow. Radzymin 24 – 4, 46, 26 – 5, 103, 104, 222, 254, 285, 332, 363, 42 – 754, 769, 80/III – 6 Kochany, pow. Łuków 26 – 7 Kochów, pow. Garwolin 26 – 14 Kocierzów = Kocierzew, pow. Łowicz 41 – 337 Kociół, jezioro 41 – 413 Kock, pow. Łuków 26 – 11, 15, 210, 224, 319, 337, 41 – LVII, 42 – 648, 651, 652, 785, 80/II – 212, 213 Kodeń, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kolibiel zob. Kołbiel kolneński powiat, kolnieński powiat 27 – 65, 146, 227, 391, 28 – 7, 75, 42 – 637 Kolnica, pow. Augustów 28 – 245, 250 kolnieński powiat zob. kolneński powiat Kolno 24 – 5, 27 – IX, 29, 30, 60, 64, 68, 72, 77, 78, 98, 138, 223, 241, 283, 28 – 7, 42 – 38, 131, 132, 80/I – XXIV, 80/II – 335, 339 Kolno Stare zob. Stare Kolno Kolonia Karaska zob. Karaska Kołaki, pow. Łomża? 28 – 235 Kołbiel, Kolibiel, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 85, 216, 242, 300, 80/II – 211 Koło, jezioro 41 – 413 Komorowo, pow. Lipno 41 – 10 Konary, pow. Grójec 24 – 24, 25 – 6, 16, 31, 51, 64, 96, 42 – 384, 80/ II – 13 Konarzewo, pow. Ciechanów 42 – 19 Konarzyce, pow. Łomża 28 – 4, 5 Kondrajec, Kondratowo, pow. Płońsk 42 – 4 Koniecpol, pow. Radomsk 42 – 392, 80/II – 342 Koniusza, wzgórze 27 – 5 Końska Góra, wzgórze? 28 – 333 Końskie 80/I – XXIX, XXXVI, XLI Kopaczyska, Kopaczysko, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kopański Most, miejsce 27 – 54, 388 Kopciów = Kopciowo, pow. Sejny 28 – 14 Kopki, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Kopne, las 42 – 645 Korabiewice, pow Skierniewice 24 – 28, 42 – 643 Korabiewska Wola zob. Wólka Korabiewska Korczew, pow. Sokołów 26 – 364 Korczyczewo zob. Łaskarzew Korkliny = Karkliny, pow. Suwałki 28 – 114, 241, 316, 80/I – LI, 80/ II – 425, 442 Korona zob. Polska Korwki, pow. Kolno 42 – 637 Korytnica, pow. Węgrów 26 – 315, 366, 42 – 642 Korzeń, pow. Gostynin 24 – 322, 27 – 89 Kosino, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 151, 153–155, 159, 161,167, 243, 247, 248, 259, 278, 284, 287, 307, 309, 320, 334, 340, 347, 349, 354, 358, 41 – XVIII, XXVIII, XL, LI–LIX, LXI, LXIII, LXVI, 42 – 25, 35, 43, 51, 52, 60, 66, 74, 84, 85, 99, 104, 108, 128, 133, 134, 137, 140, 147, 148, 152, 155, 159, 166, 167, 170, 175, 176, 178, 181–183, ryc. przed s. 193, 478, ryc. przed s. �63 481, 490, 491, 507, 533, 556, 559, 562, 80/I – XVIII, XIX, XXX, XXXII, 80/II – 339, 346, 347, 348, 385, 387 Kosów zob. Kossów Kosówka, zob. Hodynia Kossaki, pow. Kolno 27 – 59 Kossów, Kosów, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 36, 37, 44, 237, 273, 41 – 478, 42 – 375, 80/II – 211 Kosteniewice = Kościeniewicze, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kostrów, jezioro 41 – 413 Koszyki, część Warszawy 24 – 13 Kościeniewicze zob. Kosteniewice Kotówka, pow. Bielsk? 28 – 369 Kowal, pow. Włocławek 28 – 78, 42 – 792 Kowalewo, pow. Płock 27 – 20 Kowalewszczyzna, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328, 333 Kowalki, pow. Rypin 41 – 8 Kowieński Trakt, droga 28 – 13 Kowieńskie 42 – 291 Kowiesy, pow. Sokołów 26 – 367 Kownatki, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kowno, Litwa 42 – 197 Kozery, pow. Błonie 24 – 230 Koziebrody, pow. Sierpc 27 – 21, 381, 80/II – 395, 80/III – 11 Kozietuły, pow. Grójec 25 – 6, 33, 52, 84, 90, 41 – 318, 80/II – 86, 111 Kozioł, pow. Kolno 27 – 30, 59, 42 – 637 Kozłowice, pow. Błonie 24 – 29, 271, 289, 25 – 14, 47, 196, 197, 199 Kozłowiec = Kozłówka?, pow. Lubartów 27 – 108 Kozłów, pow. Sochaczew 41 – 305, 323, 363 Koźmin, pow. Krotoszyn 80/III – 19 Krajewo-Borowe, pow. Łomża 28 – 5 Krakowska Rzeczpospolita 42 – 772 krakowski powiat 24 – 344 Krakowskie 24 – 129, 148, 201, 208, 344, 25 – 282, 284, 291, 26 – 24, 26, 35, 41, 55, 27 – 392, 397, 28 – 50, 52, 53, 103, 129–131, 133, 141, 153, 179, 348, 360, 41 – XXX, XLI, XLVIII, 15, 38, 42, 43, 49, 66, 80, 104, 114, 120, 121, 233, 264, 273, 286, 42 – 54, 72, 104, 132, 196, 206, 209, 250, 315, 319, 321, 322, 334, 351, 355, 361, 363, 365–368, 370, 376–378, 380, 382, 387, 395, 588, 624, 626, 80/I – VII, VIII, XXXVI, XLV, LVIII, LXXIV, LXXX, 159, 220, 231, 80/ II – 24, 30, 33, 35, 40, 71, 133, 138, 186, 200, 214, 222, 301, 322, 344, 356, 358, 364, 365, 377, 393, 396, 404, 417, 80/III – 17 krakowskie województwo 42 – 254, 80/I – XIII, Kraków 24 – 7–9, 13, 16, 71, 115, 130, 150, 154, 161, 294, 303, 313, 325, 338, 345, 25 – III nlb, 3, 33, 51, 75, 83, 108, 109, 123, 124, 133, 229, 237, 254, 293, 26 – 264, 275, 282, 283, 335, 27 – VIII, 17, 22, 76, 168, 275, 297, 326, 376, 379, 395, 28 – 113, 119, 172, 218, 221, 315, 339, 349, 41 – XV, XXIII, XXV, XXVI, 11, 30, 215, 258, 279, 420, 502, 42 – 85, 97, 185, 217, 341, 342, 366, 383, 522, 80/I – V nlb., VII, X, XII, XIII, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XLI, XLV, 125, 129, 177, 80/II – 23, 253, 288, 313, 325, 327, 399, 80/III – 5, 15 Kramkowo = Kramkówka?, pow. Białystok 28 – 272, 311 Krasne, pow. Ciechanów 27 – 22, 312, 344, 42 – 771, 80/I – XXXI, 80/II – 333, 80/III – 30 �64 Krasnopol, pow. Sejny 28 – 15 Krasnosielc, dawniej Sielce, pow. Maków Mazowiecki 27 – 23, 245, 345, 80/II – 333 Krasnybór? 28 – 13 krasnystawski powiat 28 – 34 Kraszew, pow. Radzymin 26 – 40, 77, 93, 100, 206, 221, 259, 263, 279, 289, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, XLIX, LI–LXI, LXIV, LXV, 438, 446, 492, 547, 42 – 337, 509, 577, 583, 601, 605, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIII, XXXIV, XXXVIII, 15 nlb. Kraśny Ostęp, ostęp 28 – 15 Krobia 27 – 376 Krobia, pow. Lipno 41 – 8 Krobia, Krubie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Krock? 27 –379 Kroczewo, pow. Płońsk 27 – 123, 257, 300, 379, 41 – XVIII Kroczym zob. Zakroczym Kromków zob. Kramkowo Kromnów, pow. Sochaczew 24 – 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 191, 192, 194, 203, 206, 237, 27 – 378, 41 – LIII, LIV, LIX, LXIII, LXV, LXVI, 165, 166, 172, 175, 178, 181, 182, 184, 192, 194, 195, 199, 201, 202, 208, 209, 217, 218, 220, 222, 226, 227, 232, 235, 248–254, 256, 285, 304, 314, 316, 337, 365, 384, 412, 42 – 146, 80/I – XVIII, XXIII, 10, 34, 42, 44, 45, 61, 98, 101, 109, 110, 155, 158, 169, 231, 80/II – 24, 60, 63, 75, 82, 83, 89, 90, 95, 96, 102, 105, 113, 116, 122, 124, 149–152, 157–163, 172, 178, 186, 188, 190, 191, 194, 195, 371, 376, 380 Kropiewnica = Kropiwnica, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93 Kropiwno = Kropiwne, pow. Suwałki 28 – 282, 80/II – 441 Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Królestwo 24 – 63, 66, 311, 312, 27 – 36, 49–51, 53, 97, 383, 28 – 9, 22, 24, 33, 337, 356, 41 – X, XX, 8–10, 15, 42 – 198, 200, 318, 349, 353, 361, 391, 753, 755, 773, 775–784, 786, 792, 80/I – XIII, XXIV, XXXI, XXXIV, XLI, LIII, LXXI, LXXXI, 80/II – 9, 21, 31, 210, 329, 340, 389, 394, 396, 399, 400, 80/III – 7, 30, 33, 36–39 Królewiec, dziś Kaliningrad 24 – 316, 26 – 88, 27 – 52, 55, 143, 28 – 108, 109, 113, 116, 179, 338, 80/I – X Królikarnia, miejsce w Warszawie 80/II – 10, 80/III – 34 Królowa Bona, miejsce 28 – 325 Królowa Niwa, pow. Siedlce 42 – 314 Królowej Bony Góra, okop 28 – 323–325 krukowskie pole? 42 – 46 Krupa, dopływ Nurca 28 – 10 Kurpie 80/I – LXIII, 116, 80/III – 8, 21, 36 Kurpiowska Puszcza, puszcza 41 – XXII, 42 – 789 Kruse zob. Krusze Krusko, jezioro, zob. Serafin Krusza, pow. Kolno 27 – 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Krusze, Kruse, pow. Radzymin 26 – 214, 227, 243, 257, 272, 280, 41 – 459, 476, 477, 480, 482, 484, 543, 80/I – XXXIV, 18, 37, 104, 110, 80/II – 220, 224, 233, 259, 260, 261, 263, 269, 280, 287, 290, 300, 307, 313 Kruszewo zob. Kobylino-Kruszewo Krym, półwysep 25 – 271, 272 Krynica, pow. Sokołów 26 – 367 �65 Kryńskie, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Krysiaki, pow. Ostrołęka 27 – 91, 92, 111, 41 – XIX, 42 – 640 Krywiec zob. Krzywiec Krze, zarośla 42 – 645 Krzemieniec 27 – 376 Krzemionki, wzgórza 24 – 346 Krzepice, pow. Częstochowa 24 – 325 Krzeszowice, pow. Chrzanów 42 – 626 krzeszowski powiat, błędnie, prawdopodobnie okolice Krzeszowic, pow. Chrzanów 24 – 344 Krzeszów, pow. Biłgoraj 42 – 650 Krzew = Krzywki?, pow. Mława 27 – 372 Krzewo (Nowe, Stare, Plebanki), pow. Łomża 28 – 183 Krzna, dopływ Bugu 26 – 12 Krzywice = Krzywica, pow. Radzymin 26 – 363 Krzywiec, Krywiec, pow. Bielsk 28 – 143, 163, 359, 369 Krzywki zob. Krzew Krzyże Boruńskie, Święte Krzyże, pow. Sejny? 28 – 15, 335, 336 Ksebki, Ksepki, pow. Kolno 27 – 59, 91, 138, 41 – XIX, LX, 42 – 637 Książenice, pow. Błonie 25 – 4, 60, 75, 80, 84, 101, 152, 41 – 235, 245, 372, 80/I – 67, 85, 126, 187, 80/II – 74, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 134, 175, 183 Księstwo [Warszawskie] 42 – 188 Ktońsk zob. Gdańsk Kubrzenica, Słucza, dziś Przytulanka, dopływ Wissy 28 – 7 Kucice, pow. Płońsk 27 – 94, 42 – 770 Kuczbork, Kudżborsk, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Kuczyńskie, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kudżborsk zob. Kuczbork Kuflew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 80/II – 211 Kujawy 24 – 3, 58, 216, 25 – 190, 240, 267, 26 – 40, 82, 27 – VIII, 70, 28 – 162, 174, 316, 41 – XXV, XXX, 9, 22, 26, 29, 37, 38, 40, 42, 43, 49, 52, 57, 58, 86, 87, 91, 93, 94, 104, 106, 107, 117, 119, 129, 232, 237, 278, 437, 498, 528, 42 – 69, 101, 118, 254, 334, 353, 380, 521, 607, 646, 648–651, 80/I – VII, XXXVI, XLI, LVIII, LXXVIII, 57, 160, 197 nlb., 80/II – 44, 45, 88, 196, 223, 355, 404, 410, 422 Kujawy borowe 42 – 795 Kuligów, pow. Radzymin 26 – 4, 317, 41 – 471, 80/II – 210, 304 Kulikówka? 28 – 179 Kunów, pow. Opatów 80/II – 146 Kupiętyn, Kupientyn, pow. Sokołów 26 – 364 Kupiski, pow. Łomża 27 – 58, 63, 97 kupiskie leśnictwo 27 – 97 Kupniewo, pow. Kolno 27 – 63 Kurancya (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 Kurjanki, pow. Augustów 28 – 14 Kurlandia 24 – 316, 28 – 358 Kurowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328 Kurpie 27 – 149, 390, 41 – XI, XV, XXV, XXXI, LI, LIII, LIV, LIX– LXI, LXIV, LXV, 12, 42 – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 39, 48, 49, 55, 72, 85, 86, 319, 785, 786, 790, 791, 793, 80/I – VIII, IX, X, XV, XX, XXI, XXIV, XXXV, XXXIX, XL, LII, LIII, LIV, LXX, LXXVI, 84, 80/II – 333, 334, 336–341, 343, 346, 355, 356, 370, 372, 396 Kurpiewskie, Kurpińskie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Kurpiki? 27 – 54 Kurpiki, pow. Łomża 27 – 54, 68 �66 Kurpińskie zob. Kurpiewskie Kurpiowska Puszcza, puszcza 42 – 785, 786, 788, 792, 793 Kurpiowszczyzna 41 – XIII, XXXIV, 42 – ryc. przed s. 225, 793, 80/I – XXIV, LII, LXXI Kusie = Kuzie, pow. Kolno 42 – 637 Kutno 24 – 4, 33, 210, 25 – 47, 49, 58, 241, 242, 268, 27 – 293, 41 – XVI, 247, 268, 282, 310, 349, 364, 367, 371, 388, 404, 42 – 345, 347, 80/I – XXIII, 73 kutnowski powiat 80/I – XX, 80/II – 216 Kutnowskie 41 – XV Kuźnica, pow. Sokółka 28 – 12 Kwidzyn 24 – 115 La Manche, kanał 27 – 395 Labrador, półwysep 27 – 29 Lachy, część wsi Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 332 Lady, pow. Bielsk 28 – 356 Ladynia zob. Łydynia Ladzka Puszcza, puszcza 28 – 356, 359 Laliny, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 288, 323, 327 Langwedocja 27 – 376 Las, pow. Maków Mazowiecki 27 – 187, 262 Las, pow. Warszawa 25 – 42, 60 Lasek, las 42 – 645 Laski, zarośla leśne 42 – 645 Lasocin, pow. Płock 27 – 15 Lasocin, przedmieście Brzezin 24 – 33 Latchorzew, Latchorzewo, pow. Warszawa 25 – 111, 158 Latowice zob. Latowicz latowickie starostwo 26 – 7 Latowicz, Latowice, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 30, 73, 79, 139, 145, 239, 240, 288, 290, 301, 315, 316, 322, 323, 326, 327, 329, 330, 331, 346, 350, 27 – 40, 41 – 538, 552, 42 – 606, 80/I – XVIII, XXIX, LXI, LXIX, 121, 80/II – 211, 271, 301, 309 Lauzitz zob. Łużyce Lebiedzizna, pow. Suwałki 28 – 223, 80/I – LIII Lec zob. Giżycko lecki powiat 24 – 6 Lelewo, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Lelis, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Lelonek, zarośla 26 – 40 Leman, pow. Kolno 27 – 57, 59, 42 – 638 Lewary = Lemany?, pow. Kolno 42 – 638 Leodium zob. Liege Leszno zob. Leśno Leszno 27 –14, 80/I – VI, Leszno, część Warszawy 24 – 9, 12, 13 Leśnickie (starostwo = knyszyńskie starostwo) 28 – 359 Leśno = Leszno, pow. Błonie 25 – 155 Lewiczyn, pow. Grójec 24 – 26 Lida 28 – 344 Lidynia zob. Łydynia Liege, Leodium, Belgia 24 – 162 Linin, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 34 Lipie, pow. Grójec 24 – 26 Lipiny, pow. Radzymin 26 – 306, 363 Lipińskie, pow. Gostynin 42 – 636 Lipniki, pow. Kolno 27 – 29, 62, 391, 42 – 638 Lipniki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 80/II – 400, 80/III – 12 Lipno, Lipe 27 – 6, 34, 373, 375, 41 – XVIII, XXVIII, LI, LIII, LIV, �67 LX, LXII, 3–6, 9, 10, 35, 42, 51, 67, 82, 87, 92, 103, 104, 109, 125, 131, 134, 143, 42 – 326, 767, 775, 80/I – X, XXV, XXXIX, LXX, 80/ II – 327 lipnowska ziemia 41 – 15 lipnowski obwód 27 – 4 lipnowski powiat 27 – 94, 133, 41 – XVI, XXXI, XXXIV, 3, 5, 9, 11, 13, 14, 42 – 757, 781, Lipnowskie 24 – 37, 27 – 4, 70, 94, 96, 41 – XI, XVII, XVIII, 4, 143, 42 – 600, 775, 783, 80/I – VIII, XV, LXX, LXXV Lipowiec = Lipowiec Kościelny, pow. Mława 27 – 372 Lipsk, Lipsko, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 65, 83, 123, 230, 345, 80/II – 401 Lisiny, pow. Rypin 27 – 8 Lisobok, przedmieście Mińska Mazowieckiego 26 – 6 Liszków, pow. Sejny 28 – 39 Litewskie Wielkie Księstwo, W. Ks. Lit. 24 – 313 Litwa 24 – 3, 17, 315, 316, 334, 341, 26 – 24, 27, 359, 366, 367, 27 – 67, 383, 384, 28 – VIII, 22, 23, 26, 29, 44, 46, 129, 130, 136, 138– 141, 144, 150, 152, 153, 156, 158, 163, 167, 169, 173, 175, 176, 182, 327, 331, 339, 341, 343, 347, 349, 353, 356–358, 366, 41 – XXVI, XXX, 5, 157, 42 – 187, 199, 200, 203–205, 207, 208, 353, 361, 375, 391, 403, 756, 762, 766, 769, 772, 779, 780, 80/I – XVI, XVIII, L, 200, 80/II – 403, 414, 80/III – 15, 23 Liw, Liw Stary, Liw Nowy, pow. Węgrów 24 – 4, 26 – 9–11, 76, 150, 234, 240, 269, 285, 299, 301, 315, 316, 342, 350, 366, 367, 42 – 322, 389, 776, 780, 781, 80/II – 211, 212, 290, 323, 80/III – 30, 31, 35 Liwiec, dopływ Bugu 26 – 4, 6, 8, 10, 11, 366, 367, 28 – 356 liwska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 6, 8, 11, 80/I – XIV, 80/II – 212, 80/ III – 35 Lochmaddy, Wielka Brytania 24 – 312 Londyn, Wielka Brytania 24 – 311, 337, 27 – 395, 80/II – 321 Longchamp, Francja 24 – 160 Lubartów 26 – 31, 27 – 108 lubelska gubernia 24 – 311, 28 – 33, 42 – 774 lubelska ziemia 26 – 11 lubelski obwód 27 – 11 lubelskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, XXXIII, Lubelskie 24 – 208, 26 – 368, 28 – 129, 141, 351, 352, 41 – XVI, XXX, 167, 264, 42 – 206, 209, 319, 347, 376, 380, 646, 651, 80/I – XL, LVIII, 52, 140, 163, 178, 182, 80/II – 61, 72, 73, 214, 218, 80/III – 17 Lubelszczyzna 41 – LXVI, 80/I – XXV, XXXIII, Lubicz, pow. Toruń 41 – LIII, LVII, 9, 41, 59, 70, 91 Lubiel zob. Łubiel Lubień, pow. Piotrków 80/II – 156 Lublin 24 – 16, 19, 236, 25 – 83, 26 – 296, 332, 28 – 9, 24, 262, 42 – 250, 648, 652, 80/II – 434, 80/ III – 18 Lubochnia, pow. Rawa 24 - 32, 295, 297, 298, 25 – 56, 58, 147, 80/II – 16 Lubonia, pow. Wschowa 28 – 324 Lubowidz, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Lubowo, Lubów, pow. Kalwaria 28 – 341, 42 – 201 �68 Lubstów, pow. Koło 42 – 794 Luciążna, pow. Rawa 80/II – 75 Lusławice? 26 – 368, 80/II – 323 Lusławice, pow. Częstochowa 26 – 368 Luszyn, pow. Gostynin 41 – 181, 191, 221, 80/I – 94 Luta, pow. Włodawa 42 – 643 Lutkówka, pow. Błonie 25 – 211, 212, Lwów 24 – 16, 107, 25 – 75, 108, 27 – 14, 275, 80/ – VII, 80/II – 206, 327, 365 Łabna, dopływ Skrody 28 – 62 Łabno, pow. Augustów 28 – 14 Łabno, pow. Kolno 27 – 62 Łacha, pow. Kolno 27 – 59, 97, 42 – 638 łachowskie leśnictwo 27 – 97 Ładynia, dopływ Wkry 80/II – 333, 80/III – 38 Ładziska = Łodziska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Łamaniec, pole 42 – 645 Łanowickie Jezioro 42 – 195 łapski powiat 42 – 639 Łaskarzew, niegdyś Korczyczewo, Gorczyczewo, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 13, 56, 57, 59, 63, 68, 83, 162, 219, 223, 224, 252, 320, 41 – XVI, LVII, 42 – 648, 652, 80/I – XVIII, XXII, 80/II – 212, 218, 219 Łazienki, miejsce w Warszawie 80/ II – 7, 9, 80/III – 6 Ławki, jezioro 41 – 413 Łaziska, pow. Sochaczew 24 – 206 Łazów, pow. Sokołów 26 – 197 Łazy, pow. Białystok 28 – 329 Łazy, pow. Ostrołęka 27 – 28 Łazy, pow. Sochaczew 41 – XXVIII, LII–LV, LVII, LVIII, 42 – 543 Łącko = Łąck, pow. Gostynin 24 – 322 Łączki, pow. Kolno 42 – 638 Łączyn = Łątczyn, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Łążyn, Łążyń, pow. Lipno 41 – XVIII, LVIII, LXIV, LXV, 36, 37, 41–43, 45, 47–50, 54, 57, 59, 63, 69 –71, 75–77, 87, 88, 99, 102, 106–108, 110, 111, 113, 114, 116, 119, 120, 124, 129–131, 134–136, 138, 140–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVII, 73, 160, 161, 186, 80/II – 173, 386 Łecko zob. Łek Łek, dopływ Biebrzy 28 – 7 Łek, Łecko, jezioro = Rajgrodzkie Jezioro 28 – 8 łęcki powiat zob. ełcki powiat Łęczeczyce = Łęczeszyce, pow. Grójec 24 – 25 Łęczna, pow. Lubartów 41 – 415 Łęczyca 41 – XXV łęczycka ziemia 24 – 33 Łęczyckie 24 – 315, 26 – 24, 42 – 254, 380, 80/I – XIV, XXIV, XXXVI, XL, XLI, 41, 43, 64, 90, 97, 101, 102, 152, 171, 80/II – 26, 44, 59, 117, 137, 153 Łęczyckie = Łęczycki, pow. Siedlce 26 – 368 łęczyckie województwo 24 – 5, 33 Łęg, pow. Płock 27 – 13 Łęg Miejski, Łęk Przedmieście = Łęgi Miejskie (dziś Łęg Przedmiejski), pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 641 Łęg na Urzeczu = Łęg, pow. Warszawa 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 80/I – XLIV, 80/II – 91, 114 Łęg Pański, Łęg (Łęk) Starościński = Łęgi Starościńskie (dziś Łęg Starościński), pow. Ostrołęka 27 – 50 Łęgonice, pow. Rawa 24 – 4, 31 Łęk Starościński zob. Łęg Pański �69 Łęk Przedmieście zob. Łęg Miejski Łętowo, pow. Płock 27 – 14, 170, 181, 182, 253, 256, 258, 306, 318, 326, 352, 358, 42 – 142, 149, 152, 154, 172 Łochów, pow. Węgrów 26 – 363 Łodziska zob. Ładziska Łohojsk, pow. Borysów 42 – 777 Łokieć, obręb leśny 27 – 97 Łomna? 27 – 372 Łomna, pow. Warszawa 24 – 20, 80/II – 11, 112 Łomża 24 – 5, 25 – 146, 27 – 3, 29, 57, 68, 78, 134, 203, 284, 384, 389, 28 – 3, 4, 27, 33, 35, ryc. po s. 36, 37, 38, 51, 59, 65, 66, 73, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 90, 93, 98, 124, 127, 160, 184, 189–193, 245, 246, 249, 251, 258, 259, 263, 264, 275, 280, 290, 307, 314, 323, 325, 41 – XV, XIX, XX, XXV, XXX, XXXII, XXXV, LII, LV, LXVI, LXVII, 42 – 2, 3, 52, 131, 186, 196, 213, 216, 222, 223, 229, 230, 233–235, 237, 239, 240, 245, 250, 264, 267, 271, 279, 285, 286, 290, 293–296, 300–303, 308, 310, 338, 370, 485, ryc. przed s. 497, 621, 627, 628, 646–652, 755, 768, 779, 782, 788, 80/I – X, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLV, LI, LII, LIII, LXIV, LXX, LXXI, LXXII, 44, 81, 127, 133, 216, 217, 80/II – 344, 367, 368, 378, 386, 399, 400, 403, 404, 410, 414–417, 424, 428, 430, 432–437, 440, 443–445, 447, 450–452, 454, 80/III – 7, 9, 22, 29, 35 Łomża Stara zob. Stara Łomża Łomżyca, pow. Łomża 28 – 4 łomżyńska gubernia 27 – 97, 28 – 10, 51, 42 – 643, 80/I – LIX Łomżyńska Puszcza, puszcza 42 – 188 łomżyńska ziemia 24 – 5, 6, 27 – 4, 54, 65, 67, 68, 97, 372, 385, 28 – 3, 6, 148, 150, 155, 168, 174, 182, 41 – XXI, 42 – 1, 188, 587, 760, 786–789, 80/I – XIV, XLV, 80/II – 338, 396, 399, 80/III – 12 łomżyński obwód 27 – 29, 28 – 6, 9, 24 łomżyński okręg 28 – 25 łomżyński powiat 27 – 65, 28 – 9, 23, 41 – XXXI, 42 – 187, 198 Łomżyńskie 28 – VII, 3, 42, 78, 80, 127, 130, 133, 138, 139, 141, 182, 41 – XV, XIX, XXXI, 42 – 395, 637, 794, 80/I – XIII, XV, XX, 151, 211 nlb., 80/II – 448 łomżyńskie starostwo 27 – 385 Łopacin, pow. Ciechanów 27 – 21 Łosia Wólka, Łosia Wulka, pow. War­ szawa 25 – 93, 243, 80/II – 190 Łosice, pow. Konstantynów 26 – 209, 368 Łosinka, pow. Bielsk 28 – 359 Łoskun = Łoskoń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Łosobyki, pow. Łuków 80/II – 212 Łosośnia, dopływ Niemna 28 – 12, 344 Łotwa 80/I – XVIII, łowicki powiat 24 – 311, 42 – 791 łowicki region 42 – 794 Łowickie 41 – XXXIV, 42 – 407, 80/ II –54, 55 łowickie księstwo 24 – 31, 27 – 42 Łowicz 24 – 4, 29, 30, 33, 40–42, 54, 64, 152, 154, 190, 25 – ryc. przed s. I, 7, 22, 25, 32, 45, 49, 50, 52, 61, 62, 67, 68, 91, 124, 130, 137, 139, 161, 189, 190, 191, 199, 234, 235, 240, 242, 245, 255, 265, 267, 268, 271, 26 – 296, 27 – 12, 17, 121, 330, 381, 41 – XI, XVI, XXV, XXVII – XXIX, 266, 271, 280, 284, 286, 298, 307, 323, �70 329, 353, 356, 398, 42 – 20, 543, 625, 650, 758, 765, 766, 770, 791, 794, 80/I – IX, XIX, XXXV, LX, LXII, LXXVII, 5 nlb., 192, 80/II – 15, 18, 77, 94, 118, 184, 188, 344, 395, 80/III – 11, 19, 20, 25 Łódź 24 – 312, 80/II – 442 Łubki, pow. Płock 27 – 14 Łubiel = Lubiel, pow. Pułtusk 42 – 163 Łuczniki, pow. Słuck 28 – 235 Ługi, las 42 – 645 Ługówka, pow. Grójec 24 – 204 ługski powiat 28 – 347 Łukawa, pow. Sandomierz 80/I – 56 Łukowe, pow. Maków 27 – 252, 42 – 19 Łukowiec, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 12, 27, 139, 351, 42 – 761, 779, 80/II – 212, 80/III – 34 łukowska ziemia 24 – 5, 26 – 9, 11, 15, 24, 42 – 785, 80/I – XIV, łukowski obwód 26 – 11 łukowski powiat 41 – XVI, XXXIII, 42 – 639, 646, 80/I – LVIII Łukowskie 26 – 11, 41 – 413, 42 – 313, 329, 648, 80/I – XIII, LXI Łuków 25 – 115, 116, 26 – VII, 12, 27, 31, 34, ryc. po s. 34, 42, 69, 70, 74, 82, 95, 169, 174, 223, 225, 250, 251, 270, 280, 331, 336, 41 – XXV, XXX, LI, LVII, ryc. po s. 224, 271, ryc. przed s. 321, 415, 504, 517, 536, 545, 42 – 599, 639, 648, 649, 652, 757, 766, 776, 794, 80/I – X, XX, XXXIII, XXXV, XXXVIII, LVII, LVIII, LXII, LXIII, LXVIII, LXXVI, 80/II – 212, 213, 295, 80/III – 19, 21, 30 Łupia zob. Arkadia Łuszczanów, pow. Gostynin 42 – 636 Łużyce, Łużyce Wyższe 24 – 338, 340, 345, 41 – XXVI, 42 – 781, 80/II – 68, 80/III – 36 Łydynia, Ladynia, Lidynia, dopływ Wkry 27 – 22, 371 Łyk = Ełk, dopływ Biebrzy 42 – 197 Łysa Góra? 28 – 347, 42 – 354, 369, 381, 395 Łysa Góra, Calvomonte, szczyt w Górach świętokrzyskich 27 – 378, 80/II – 137 Łysa Góra, wzgórze we wsi Pilica 24 – 24, 80/II – 13 Łysa Góra, wzgórze koło Płońska 27 – 17 Łysa Góra, wzgórze koło Sławnogóry, pow. Mława 27 – 23 Łysa Góra, wzgórze koło Karczewa 26 – 8 Łyse, pow. Kolno 27 – 59, 391, 42 – 12, 18, 40, 638, 80/I – XXIV, 80/ II – 356 Łyse Góry, wzgórza 26 – 3 Łysobyki, niegdyś Przytoczno, dziś Jeziorzany, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 Łyszkowice, pow. Łowicz 24 – 154, 80/II – 35 Machcin, pow. Grójec 25 – 109 Maciejowa Szyja, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 80/II – 335 Maciejowice, niegdyś Ostrowo, pow. Garwolin 26 – 14, 61, 83, 85, 136, 231, 246, 266, 271, 297, 318, 323, 332, 334, 335, 339, 28 – 287, 41 – 484, 502, 42 – 646, 80/ II – 212, 287, 313, 381 Magdalenowo, pow. Suwałki 28 – 339 Magierowa Wola, pow. Grójec 24 – 24, 80/II – 13 Magnuszew, pow. Kozienice 42 – 650, 652 Majdany = Majdan, pow. Węgrów 26 – 363 Majstrowice? 27 – 317 �71 Makowiec, pow. Lipno 41 – 4 Maków, dziś Maków Mazowiecki 24 – 4, 27 – 24, 142, 185, 246, 252, 259, 260, 266, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 362, 42 – 17, 20, 26, 28, 29, 31, 48, 53, 69, 84, 86, 138, 140, 150, 156, 159, 161, 162, 164, 170, 174, 178–181, 183, 184, 80/I – XXXI, 65, 80/II – 345, 354, 361–363, 367 Maliszewo, pow. Lipno 41 – 10 Malużyn, pow. Ciechanów 42 – 4 Mała Wieś, pow. Grójec 24 – 64, 42 – 770, 80/III – 25 Małachowo zob. Myszyniec Nowy Małagoszcz = Małogoszcz, pow. Jędrzejów 24 – 25 Maławieś, pow. Płock 27 – 14 Małecz, pow. Brzeziny 24 – 32 Małgorzata, lasek 26 – 40 Małkinia, jezioro 41 – 413 Małogoszcz zob. Małagoszcz Małopole, pow. Radzymin 26 – 265 Małopolska, Polonia Minor 24 – 315–317, 25 – 279, 280, 26 – 9, 11–13, 27 – 378, 28 – 343, 41 – LXIII, 42 – 387 Małoruś, Małorosja 42 – 764, 80/ II – 457 Mały Płock, pow. Kolno 27 – 30, 58, 60 Mańkowce, pow. Augustów 28 – 14 margrabowski powiat 24 – 6 Mariampol 42 – 344 mariampolski powiat 24 – 311, 42 – 198, 207, 753, 80/I – L Mariampolskie 42 – 204, 80/I – LXIV Marianów zob. Maryanów, Maryjanów Mariensztad, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Marki, pow. Warszawa 26 – 103, 332, 363 Maroko 80/I – 221 Martuny zob. Myszyniec Nowy Marucha, Sejneńka = Marycha, Sejenka, dopływ Czarnej Hańczy 28 – 15 Maryanów, Marianów, pow. Radzymin 26 – 365 Marycha zob. Marucha Maryjanów, Marianów, pow. Rawa 24 – 31 Marymont, Marie-mont, pow. Warszawa 24 – 19, 20, 42 – 756, 672, 769, 778, 80/II – 21, 323, 80/III – 15, 22, 34 Masewa = Masiewo, pow. Prużana 42 – 201 Masie, pow. Białystok 42 – 792 Masovia, Masoviae, Masovien, Massovien, Massau, Masuren zob. Mazowsze Masu ? 42 – 568 Mazew, pow. Łęczyca 24 – 315, 80/ II – 24, 26 Mazewo, pow. Pułtusk 24 – 315 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie mazowiecka diecezja 27 – 372 mazowiecka ziemia 24 – 27, 27 – 55, 371, 42 – 787, 789, 792 mazowiecki powiat [Wysokie Mazowieckie] 28 – 51, 144, 42 – 643, 787 Mazowieckie Księstwo, Masoviae Ducatus, Hertzogthum Masovien 24 – 31, 316, 26 – 349, 27 – 378, 80/II – 6, 212, 322, 80/III – 22, 35 mazowieckie województwo 24 – 3–5, 26 – 4, 41 – XVII, 42 – 787, 80/I – XIII, XIV, 212, 213, 80/II – 325 Mazowsze, pow. Lipno 24 – 37, 27 – 7, 41 – 5, 8, 44, 48, 58, 81, 123 Mazowsze, Mazowse, Masovia, Masovien, Massau, Masuren, Ma- �72 zury 24 – V nlb., 3, 7–9, 23, 24, 29, 38, 39, 41, 42, 49, 53, 63, 65, 68, 75, 124, 129, 137, 143, 147, 148, 168, 184, 203, 215, 216, 241, 268, 273, 302–305, 307, 315, 316, 321, 328, 350, 25 – I, II, IV, 13, 38, 45, 130, 131, 265, 278–280, 282, 291, 293, 299, 26 – VIII–X, 3, 4, 10–13, 22–24, 28, 30, 39, 40, 55, 73, 75, 77, 78, 80, 81, 84–86, 100, 102, 103, 106, 108, 112, 116, 119, 121, 124—126, 131, 132, 137–139, 150, 153, 154, 159, 163–166, 168, 204–218, 220–222, 224, 226, 229–234, 236–239, 241–244, 246, 247, 249–251, 253–260, 262, 263, 265–271, 273–281, 286, 287, 290, 291, 293, 295–299, 301, 303–309, 312–314, 321, 322, 324, 330, 331, 345, 349, 350, 352, 367, 368, 27 – VIII, XI, 3, 9, 19, 20, 22, 38–41, 44, 48, 52, 53, 55, 56, 65, 67, 69, 70, 74, 79, 83, 85, 86, 92, 93, 96, 115, 120–123, 126 –130, 133, 135–137, 140, 142, 144, 156, 159, 160, 162–165, 167, 169–173, 177, 179–182, 184–186, 188, 190, 192, 195, 199, 206, 210, 212, 217–219, 221, 222, 226, 227, 234, 239, 240, 244, 246, 247, 251–253, 255–259, 262, 266–274, 278, 279, 281, 287–289, 292, 293, 295, 297, 299, 300, 303, 305– 310, 314, 315, 317–323, 326, 330, 332, 335–337, 339–344, 350–356, 358–364, 367, 371, 372, 377, 378, 394, 28 – IX, X, 3, 6–9, 16, 21, 22, 24, 25, 28, 33, 37, 44, 45, 50, 52, 55, 58, 60, 68, 73, 75, 92, 93, 95–98, 101, 125–131, 133–136, 138–142, 144–146, 148–160, 162, 169–171, 173, 174-176, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 193, 195, 210, 211, 213, 214, 218–222, 225–227, 235–247, 249–252, 255, 256, 258, 259, 265, 267, 269–278, 281–284, 286–288, 290–293, 295, 297– 299, 302, 309–312, 314, 318, 320, 321, 325, 331, 343, 350, 351, 354, 357, 41 – V–XVII, XIX–XXII, XXIV–XXVII, XXIX–XXXVIII, XL, XLI–XLVIII, LI–LIII, LV, LXI, LXIII, LXV, LXVII, 3, 108, 109, 153, 154, 158, 159, 161, 164, 166–169, 171–175, 179, 182–184, 186–188, 190–193, 196, 197, 201, 202, 205, 206, 208, 209, 214, 215, 217, 218, 220–225, 229–232, 237, 238, 240, 244–247, 259, 262, 269, 275, 308, 310, 311, 342, 377, 412–419, 422–425, 427–429, 431, 433, 435, 436, 438 –451, 454, 457–460, 462, 463, 465, 466, 468, 471, 474, 476, 477, 488–497, 499, 501–505, 507, 508, 510, 513, 527, 543, 573, 575, 42 – 1–3, 5, 6, 8, 9, 11, 16, 23, 26, 29, 31, 35–37, 42–44, 46, 48, 51, 54, 55, 59, 65, 67, 71, 72, 76, 79, 81, 82, 86, 105, 115, 132, 133, 208, 209, 210, 218, 219, 221, 222, 224, 228–231, 235, 240, 241, 243, 289, 319, 321, 330, 335, 338, 348, 352, 360, 363, 367, 369, 374, 377, 378, 380, 382, 386, 388, 391, 393, 401, 404, 410, 522, 543, 553, 601, 614, 616, 620, 624, 627, 637, 645, 646, 651, 753, 754, 764, 765, 778, 782, 784–788, 790–796, 80/I – V nlb., VI, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XX, XXI, XXV, XXIX, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, �73 XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVII, XLVIII, LI, LIII, LIV, LV, LVI, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXII, LXIII, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX, LXXI, LXXIII, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, 3 nlb., 5 nlb., 8, 11, 12, 15 nlb., 43, 76, 107, 180, 195 nlb., 212, 214, 80/II – 209, 216, 222, 223, 255, 321, 322, 325, 327, 331–333, 335–340, 342, 347–349, 353, 355, 357, 359, 362, 363, 369, 372, 373, 377, 378, 389, 390, 392, 393, 399, 400, 402–404, 406, 409, 410, 414, 416, 424, 427, 432, 442, 459, 460, 80/III – 6, 20, 33. 37, 38 Mazowsze Czerskie 41 – IX–XI, XXII, XLII, 275, 42 – 765, 80/I – XXXIII, LXVI, 80/II – 5, 331, 80/III – 20 Mazowsze Leśne, Mazowsze Podlaskie, Mazurskie Podlasie, Mazury Podlaskie 24 – 5, 26 – 3, 41 – V, XI–XIII, XV, XVI, XXV, XXX, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 413, 42 – 599, 80/ – VIII, IX, X, XIV, XV, XVI, XXXV, XXXVIII, LXII, LXIII, LXVI, LXVIII, LXVIII, LXIX, LXXV, 80/ II – 459, 460 Mazowsze Łomżyńskie 28 – 24, 142, 41 – XII Mazowsze Mławskie 42 – 791 Mazowsze Nadbużańskie 41 – XXIX, 42 – 597 Mazowsze Nadnarewski, Nadnar­ wiańskie 28 – 22, 80/I – X, XXXIX, LXX Mazowsze Płockie 27 – 85, 41 – XII, 42 – 784, 789 Mazowsze Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazowsze Polne 24 – 5, 161, 25 – II, 41 – V, XIII, XV, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 –793, 80/I – IX, X, XI, XIV, XVI, XXIV, XXXVI, XLII, LX, LXI, LXVI, LXVIII, LXXV, 80/II – 459, 460 Mazowsze Pruskie 24 – 6, 28 – 21, 80/I – IX, 80/II – 459 Mazowsze Stare 24 – 6, 161, 27 – VII, XI, 3, 115, 371, 397, 28 – VII, 51, 160, 182, 41 – V, XIII, XV– XVIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 – 1, 228–231, 794, 80/I – IX, X, XIV, XV, XVI, XXXIX, XL, LXX, LXXIII, LXXVI, 80/II – 459 Mazowsze Warszawskie 41 – XII, 80/I – IX, Mazów? 24 – 315 Mazury zob. też Mazowsze Mazurskie Podlasie zob. Mazowsze Leśne Mazury-Kurpie, część Mazowsza Starego 41 – V, XIII, 80/I – LXX, LXXII Mazury-Podlasie, część Mazowsza Starego 41 – V, 80/I – LXX, LXXII, LXXIII Mazury Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazury Pruskie 41 – XII, XIII, XXXI, 80/I – IX, X, XIV, XXXV, XXXVI, LXXIII, 187 Mąkobody zob. Mokobody Mąkolin, Mąkolino, pow. Płock 27 – 14, 170, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 250, 253, 256, 257, 263, 272, 290, 299, 306, 309, 318, 322, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 41 – XVIII, LIII, LIV, LX, 42 – 11, 13–15, 20, 21, 23, 25, 28, 30–33, �74 35–38, 44–46, 48, 50, 53, 55–59, 61, 64, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76– 79, 81–83, 88, 89, 91, 93, 98, 101, 103, 112, 118, 126, 127, 135, 136, 138, 143–145, 148–153, 157, 163, 165, 166, 169–172, 174–177, 80/I – XVIII, XXVIII, XXIX, LXX, 44, 95, 96, 119, 141, 155, 162, 164, 199, 80/II – 84, 142, 349–351, 353, 358–360, 363, 364, 368–371, 374–379, 383, 384, 387–390, 397 Mdzewo, pow. Mława 27 – 307 Meczuna = Miedzyń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Meisen zob. Miśnia Meńsko zob. Mińsk Meszkiegier, ostęp 28 – 15 Meta zob. Netta Metele, jezioro 28 – 15, 335, 42 – 193 Metele, pow. Sejny 28 – 336, 337 Methenburg, zamek 28 – 12 Mężenin, pow. Łomża 28 – 6, 81, 272, 327 Miastkowo, pow. Łomża 27 – 29, 284, 42 – 792 Miastków, pow. Łuków 24 – 318, 26 – 13, 80/II – 212 Miąsze = Miąse, pow. Radzymin 26 – 111 Michałowice, pow. Grójec 80/II – 109 michałowska ziemia 27 – 375, 41 – 11 Michrów, pow. Grójec 25 – 33, 48, 86, 96, 131, 155, 80/I – 182, 80/ II – 79, 86, 93, 107, 108, 115, 135 Miechów 42 – 132 Miedniewice, pow. Błonie 24 – 4, 28, 312, 25 – 162, 200, 207, 41 – 179, 190, 205, 256, 258, 295, 303, 307, 308, 311, 313, 318, 322, 80/I – 48, 51, 80/II – 14, 54, 56–58, 78, 93, 146, 147, 154–156, 201 Miedzianka, dopływ Liwca 26 – 10 Miedzna, dawniej Międzylesie, pow. Węgrów 26 – 10, 252, 311, 80/ II – 211 Miedzyń zob. Meczuna Miedzyszyn = Miedzeszyn, pow. Warszawa 42 – 779 Mielnica, pow. Kowel 42 – 777 mielnicka ziemia 24 – 6, 26 – 9, V – 9, 24, 358, 80/I – XIV, mielnicki powiat 28 – 8, 24 Mielnik, pow. Bielsk 28 – 9, 38, 83, 345, 356, 357, 80/II – 407 Miemcowizna zob. Niemcowizna Mienia, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 289, 316 Mień, dopływ Wisły 26 – 4, IV – 6, 41 – 3, 5 Mierzęcin? 42 – 67, 135, 136, 140 Międzyborz zob. Niedzbórz Międzylesie zob. Miedzna Międzyleś, pow. Radzymin 26 – 115, 208, 209, 229, 288, 309, 312, 313, 321, 41 – 450, 548, 549, 554, 559, 566, 568–577, 80/II – 155 Międzyleś, pow. Węgrów 26 – 363, 80/II – 238, 267, 299, 301, 306, 307 Międzyrzec, Międzyrzecz Podlaski, pow. Radzyń 26 – 280, 42 – 792 Mikorzyn, pow. Ostrzeszów 27 – 376 Milanowskie Jezioro, jezioro 42 – 194 Milanów zob. Wilanów Milanówek, pow. Błonie 42 – 793 Milejczyce, pow. Brześć 28 – 10 Miłosna, pow. Warszawa 26 – 104, 106, 211, 221, 311, 41 – 464, 479, 503 Mińsk, Mińsko, Meńsko, Nowo-Mińsk = Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 6, 20, 30, 36, 40, 59, 75, 82, 202, 216, 225, 230, 251, 262, 283, 302, 307, 309, 312, �75 339, 350, 361, 27 – 40, 41 – XV, XXIX, XXX, LII, LXII, 420, 454, 457, 487, 525, 559, 561, 42 – 412, 645, 80/I – XXXV, XXXVIII, 80/I – 167, 204, 80/II – 211, 226, 234, 260, 298 mińska gubernia 80/II – 413 miński powiat, mińsko-mazowiecki powiat 41 – XVI, LXVI, 42 – 639 Mirowice, pow. Grójec 25 – 156, 104, 135 Mistów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 312 Miszewo Murowane, pow. Płock 27 – 14, 138, 151, 159, 161, 163, 164, 166, 243, 255, 271, 287, 298, 307, 311, 314, 347, 356, 358, 42 – 101, 80/II – 329 Miśnia, Meisen 80/II – 68, 80/III – 36 Mlęcin, pow. Radzymin 26 – 227 Mława 24 – 3, 27 – 18, 19, 38, 40, 44, 75, 259, 274, 326, 361, 368, 372, 41 – XXVII, 42 – 57, 102, 104, 122, 136, 385, 647–650, 759, 765, 80/I – X, XXXIX, LXX, 80/ II – 331, 80/III – 11, 19 Mławka, dopływ Wkry 27 – 18, 20 mławski obwód 27 – 381, 80/II – 395, 80/III – 11 mławski powiat 27 – 3, 23, 133, 371, 41 – XXXI, 4, 9, 80/II – 332, 80/III – 10 Mławskie 27 – 18, 84, 86, 96, 372, 41 – XI, XII, XVII, 42 – 783, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, 80/II – 340 mławskie starostwo 80/III – 25 Młociny, pow. Warszawa 24 – 17, 20, 211, 41 – 330, 80/I – XXIII Młodeniec, las 26 – 40 Młodzieszyn, Młodziszyn, pow. Sochaczew 25 – 36, 53, 236, 244, 41 – 241 Młynale? 28 – 14 Młyny-Łęczyska, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Mniemcowizna zob. Niemcowizna Moczydło, pow. Warszawa 25 – 123, 125, 80/II – 89, 125, 220 Moczydłowska Nizina, urzecze 42 – 645 Modlin, Moglin, Nowo-Gieorgiewska twierdza, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 124, 26 – 4, 27 – 3, 18, 28 – 288, 41 – XV, 42 – 81, 199, 80/I – XVIII, XXXI, 80/II – 439 Modlnica, pow. Kraków 41 – XXVIII, 42 – 450, 453, 468, 485, ryc. przed s. 497, 80/I – X, XLV, 211 nlb., 80/II – 62 Mogielanka, dopływ Pilicy 24 – 25 Mogielnica, pow. Grójec 24 – 4, 25, 25 – 8, 23, 26, 50, 52, 119, 160, 265, 41 – 183, 212, 251, 80/II – 83, 84, 95, 109, 111 Mogielnica, pow. Płock 27 – 13 Mogielniczka, pow. Płock 27 – 13 Mogilno 27 – 13, 24, 380 Mogiła Szweda, miejsce 28 – 328 Moglin zob. Modlin Mokobody, Mąkobody, Nowe-miasto, pow. Siedlce 26 – 11, 238, 276, 285, 325, 343, 28 – 22, 41 – 520, 42 – 643, 80/II – 212 Mokotów, pow. Warszawa 24 – 18, 42 – 636 Mokowo, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 99, 80/II – 327 Mokówko, pow. Lipno 27 – 5 Mokra Wieś, pow. Radzymin 26 – 366 Mokrsko, Mokrzko = Mokrzk, pow. Płock 27 – 13 Mokrylas, Mokry Las, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 188, 189, 244, 287, 288, 334, 41 – XIX, XL, LXI, 42 – 8, 27, 41, 62, 88, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – �76 XXI, XLIV, 57, 80/II – 353, 357, 369, 370, 371, 381 Mokrzk zob. Mokrsko Molnica, dopływ Kraski 24 – 26 Mołdawa = Wełtawa, dopływ Łaby 27 – 131 Montis Calvi = Calvomonte zob. Łysa Góra Mons Sabothus zob. Sobótka Morawy, Morawia 24 – 127, 311, 25 – 277, 80/II – 63, 80/III – 26 Mordy, pow. Siedlce 26 – 9, 161, 80/ II – 211 Morysin, pow. Warszawa 24 – 18 Morzyczyn, pow. Węgrów 41 – 413 Moskwa, Rosja 24 – 312, 26 – 69, 42 – 2 Mosty, pow. Grodno 28 – 331 Moszczanka, pow. Puławy 26 – 19, 31, 80/I – LIX, LXVIII Moszczenica, dopływ Bzury 24 – 33 Moszczonne, pow. Rypin 41 – 46, 57, 73, 86 Mościska, miejsce 26 – 40 Motława, dopływ Wisły 27 – 296 Motula = Motule, pow. Suwałki 28 – 293 Mroga, dopływ Bzury 24 – 33, 27 – 39 Mrożyca, dopływ Mrogi 24 – 33 mszczonowskie starostwo 24 – 27 Mszczonów, pow. Błonie 24 – 4, 27, 55, 67, 100, 118, 121, 168, 216, 266, 269, 25 – 18, 23, 25, 26, 40, 46, 52, 57, 66, 74, 75, 80, 89, 92, 118, 119, 138, 141, 148, 149, 153, 195, 209–212, 215, 217, 250, 255, 268, 27 – 19, 41 – XVI, LIII, LXVI, 158, 195, 381, 42 – 650, 80/I – 36, 178, 80/II – 14, 55, 62, 79, 80, 93, 104, 112, 131, 133, 135, 163–166, 175, 196 Multany, kraina historyczna w Rumunii 42 – 339 Mułtawa, dopływ Wisły 27 – 14 myseńckie starostwo zob. myszynieckie starostwo Muszyna ? bł. Myszyniec 80/II – 365 Mystki-Rzym, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Mystkowice = Mystkowiec, pow. Pułtusk 27 – 355 Myszadła, pow. Radzymin 26 – 366 Myszyniec, Myszeniec, pow. Ostrołęka 24 – 5, 27 – 28, 49–52, 54, 60, 66, 67, 72, 80, 82, 96, 97, 107, 108, 256, 276, 280, 283, 288, 292, 293, 345, 372, 28 – 133, 41 – IX, XIX, XXXV, 42 – 1, 2, 8, 9, 18, 38, 51, 131, 159, 160, 162, ryc. po s. 400, 641, 766, 770, 786, 789, 790, 80/I – XXIV, LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105, 80/II – 334, 341, 356 Myszyniec Nowy, Martuny, Małachowo, pow. Ostrołęka 27 – 28, 80, 103–106, 110, 146, 149, 227, 234, 387–390, 80/III – 25 Myszyniec Kościelny, Poświętne, pow. Ostrołęka 27 – 28 Myszyniec Stary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 myszyniecka parafia 27 – 50, 96, 227 Myszyniecka Puszcza, Myszyńska Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 49, 50, 51, 53, 55, 96, 97, 385, 390, 42 – 791 myszynieckie starostwo, myseńckie strostwo 27 – 120 Myślenice 80/I – XXXVI Nadarzyn, pow. Błonie 24 – 27, 49, 148, 25 – 1, 95, 170, 80/I – LXII, 80/II – 5 Nadbrzeże? 26 – 4 Nadbużna Puszcza, Nadbuska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Nadrzeczna Ruda, zob. Ruda Nadrzeczna �77 Naguszewo = Nagoszewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX Nakoby = Nakory, pow. Siedlce 26 – 39 Nakwasin, pow. Płock 27 – 13, 14 Nantes, Francja 27 – 392 Narbonna, Narbonne, Francja 27 – 376 Narew, pow. Bielsk 28 – 11, 143, 163, 331, 355, 356, 359, 369 Narew, dopływ Wisły 24 – 6, 37, 39, 41, 68, 161, 322, 26 – 4, 28, 74, 365, 27 – VII, IX, 3, 18, 23–27, 29, 49, 56, 96, 97, 99, 107, 134, 203, 276, 384, 390, 28 – VII, 3, 4, 6, 10–13, 21, 25, 38, 50, 85, 87, 89, 92, 94, 96, 101, 108, 125– 130, 133–137, 139, 140, 142, 143, 145, 153, 160, 163, 167, 168, 174, 177, 179, 182–184, 323, 328–330, 332, 344, 345, 349, 353, 355–358, 377, 41 – IX, XI, XXI, 42 – 1, 141, 196, 197, 199, 370, 377, 382, 388, 489, 587, 597, 760, 773, 786–788, 793–795, 80/I – VIII, XIV, LXXI, LXXII, 3 nlb., 80/II – 325, 344, 401, 409, 80/III – 28 Narewka, dopływ Narwi 28 – 10, 11, 42 – 199, 200 Narewka, pow. Prużana 28 – 11, 98, 355, 41 – XX Naruszewo, pow. Płońsk 27 – 314 Nasiadki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Nasielna zob. Nosielna Nasielsk, Nosielsko, Nesselia, pow. Pułtusk 24 – 4, 27 – 24, 261, 308, 310, 335, 338, 364 Nassau, Niemcy 42 – 375, 757 Natolin, pow. Warszawa 24 – 18, 25 – 139 Nauwaszule, pow. Augustów? 28 – 14 Nazaret, starożytna Palestyna 24 – 99 Necko zob. Netta Neidenburg zob. Nibork Nereśl, dopływ Narwi 28 – 334 Nesselia zob. Nasielsk Netta, dopływ Biebrzy 28 – 12, 13 Netta, pow. Augustów 28 – 12, 13, 243 Netta, Meta = Necko, jezioro 42 – 193 Newa, rzeka w Rosji 28 – 342 Nibork, Niborg, Niedzborek, Neidenburg, dziś Nidzica 24 – 3, 27 – 73, 253, 371 niborski, niedzborski, nidzborski powiat 24 – 6, 27 – 3, 371 Nick, wzgórze, zob. Niecko Nick, pow. Mława 27 – 372 Nida, dopływ Wisły 28 – 22 Nieborów, pow. Łowicz 24 – 4, 31, 58, 64, 121, 25 – 7, 244, 42 – 762, 80/I – LX Niecko, Nick, wzgórze 27 – 372 Niedabiel? 26 – 8 Niedenburg, Niedzborek zob. Nibork niedzborski powiat zob. niborski powiat Niedzbórz, Niedzborz, Międzyborz, błędnie Neidenburg, pow. Ciechanów 24 – 3, 27 – 73 Niedziałka, Niedziołka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 41 – 487, 553, 564, 80/II – 229, 239, 235 Niedźwiedź, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Niegów, pow. Radzymin 26 – 127, 133, 135, 136, 138, 211, 231, 256, 258, 260, 265, 295, 365, 366, 80/ II – 234, 235, 237, 249 Niemcowizna, Miemcowizna, Mniemcowizna, pow. Suwałki 28 – 266, 267, 277, 80/II – 438 Niemcy, Deutschland 24 – 310, 331, 334, 337–340, 346, 26 – 350, 28 – 363, 42 – 338, 375, 772 �78 Niemen, rzeka 28 – 7, 13, 14, 27, 37, 39, 50, 60, 61, 345, 353, 358, 377, 41 – XXI, 42 – 186, 196–198, 202, 204, 205, 760, 770, 80/II – 404 Niemirów, pow. Bracław 27 – 380 Niemirów, pow. Bielsk 28 – 9, 356 Niemnowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 niemonojackie leśnictwo 28 – 337 Niemyje, bagna 27 – 23 Niepołomice, pow. Bochnia 24 – 345 Nieporęt, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 25 – 191, 26 – 4, 74, 234, 246, 257, 273, 284, 292, 332, 365, 80/II – 209 Nieszawa 26 – 332, 41 – 7 Nieznachowska Kępa, wyspa 24 – 318 Niksowizna, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Nil, rzeka 42 – 132 Niszczyce, pow. Płock 27 – 13 Niwiska, pow. Siedlce 26 – 238 Nogat, odnoga Wisły 24 – 68 Normandia, Francja 42 – 762 Norymberga, Niemcy 42 – 762 Nosielna = Nasielna, dopływ Wkry 27 – 24 Nosielsko zob. Nasielsk Nowa Jerozolima zob. Góra Kalwaria Nowa Jerozolima zob. Kalwaria Nowa Praga, część Warszawy 24 – 15 Nowa Ruda, Ruda, pow. Kolno 27 – 60, 97, 98, 42 – 638 Nowa Wieś, pow. Lipno 27 – 37 Nowa Wieś, pow. Ostrołęka 42 – 641 Nowa Wieś, pow. Węgrów? 26 – 363 Nowe Miasto? 25 – 51, 53, 225 Nowe Miasto zob. Mokobody Nowe Miasto, część Ciechanowca 28 – 10 Nowe Miasto, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 24, 80/II – 334 Nowe Miasto nad Pilicą, pow. Rawa 24 – 4, 31, 25 – 1, 119, 180, 218, 259, 41 – 183, 212, 251, 259, 42 – 651, 80/II – 112 Nowe Siedlce zob. Siedlce Nowodworce, Nowodwory, pow. Warszawa 26 – 3 Nowodwór zob. Nowy Dwór Nowo-Gieorgiewska twierdza zob. Modlin Nowogrodzka Puszcza, puszcza 27 – IX, XI, 29, 56, 63, 66, 97, 107, 387, 391 nowogrodzkie leśnictwo 27 – 97 Nowogrodzkie 28 – 139, 140, 176 nowogrodzkie województwo 28 – 11, 41 – XVII, 80/II – 325 Nowogrodzko-Ostrołęcka Puszcza, puszcza 28 – 3 Nowogród, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 5, 80/II – 344 Nowogród, pow. Łomża 24 – 5, 27 – VII, IX, 29, 56, 58, 83, 98, 124, 134, 203, 242, 276, 300, 390, 28 – 22, 258, 42 – 3, 789, 80/I – LXXI Nowogród, Rosja 28 – 358 Nowogródek 28 – 277, 42 – 221, 284, 80/II – 438 Nowogródek, pow. Lipno 41 – 5 Nowo-Mińsk zob. Mińsk Mazowiecki Nowy Dwór = Nowodwór, pow. Garwolin 26 – 11, 80/II – 301, 304 Nowy Dwór, Nowydwór, pow. Warszawa 25 – 40, 26 – 4, 246, 263, 273, 284, 41 – XXVIII, XXX, LII, LIV, LV, LVIII, 452, 562, 42 – 139, 151, 403, 466, 498, 499, 651 Nowy Sącz, Sącz 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI �79 Nowy Targ 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Nur zob. Nurzec Nur, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 349, 28 – 163 nurska ziemia 24 – 5, 6, 26 – 6, 27 – 4, 27, 67, 68, 372, 28 – 148, 150, 155, 168, 42 – 1, 80/I – XIV, Nurzec, błędnie Nur, dopływ Bugu 28 – 9, 10, 25, 130, 356, 42 – 197 Oberpfalz, Górny Palatynat, kraina historyczna w Niemczech 42 – 775 Oberschlesien zob. Śląsk Górny Obierwia, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 789 Obłudzino, pow. Maków 27 – 246 Obory, pow. Rypin 27 – 8, 373–375, 41 – 5, 80/II – 327, 328 Obory, pow. Warszawa 24 – 49 Oboźna, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Obrąb, pow. Radzymin 27 – 67, 208, 213, 231, 270, 312, 319, 334, 80/I – 205 Obrowo, pow. Lipno 41 – 9, 91, 80/I – XXV, Obryte, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27 Obryte = Obrytte, pow. Pułtusk 27 – 94, 125, 41 – XVIII, 80/I – LV Obszesza zob. Okszesza Ochnia, dopływ Bzury 24 – 33 Ochudne = Ochudno, pow. Pułtusk 27 – 86, 94, 95, 126, 133, 140, 291, 318, 41 – XVIII, 80/I – LV, 80/II – 239, 377 Odleka zob. Rypienica Ogrody, pole 42 – 645 Ojców, pow. Olkusz 42 – 322 Ojrzymów zob. Orszymowo okalewskie dobra, pow. Rypin 41 – 9 Okęcie, pow. Warszawa 25 – 172, 174 Okmin Mały, jezioro 42 – 194 Okmin Wielki, jezioro 42 – 193, 194 Okrzeja, Okrzejka, dopływ Wisły 26 – 11, 14 Okrzesza, błędnie Obszesza, dopływ Pisi 24 – 27 Okrzeja, pow. Łuków 42 – 792 Okuniew, Okoniew, Okóniew, Okuniow, niegdyś Długa Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 26 – 5, 30, 60, 79, 85, 108, 210–212, 221, 227, 247, 251, 265, 268, 269, 276, 281, 285, 302, 311, 314, 329, 345, 41 – 414, 464, 563, 42 – 412, 80/I – 33, 80/II – 72, 210 Olechów, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 414 Oleksianka, Oleksiancyna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 79, 139, 240, 301, 315, 316, 322, 326, 327, 329, 41 – XVI, XXVIII–XXX, LII, LIV, LVII–LIX, LXVI, ryc. przed s. 321, 419, 423, 426, 427, 429– 431, 433, 435–439, 441–444, 447, 448, 451–453, 456, 457, 458, 461, 470, 471, 473–475, 480, 486, 488–491, 493, 495, 497, 498, 500, 501, 504, 506–508, 510, 515, 518– –521, 524, 526–529, 531, 533, 539–542, 544, 545, 548, 549, 551– –556, 558, 560–563, 564, 567– –574, 576, 577, 42 – 378, 379, 490, 521, 560, 564, 585, 606, 617, 80/I – XVIII, XXIX, XXXIX, LXIX, 43, 53, 67, 68, 70, 77, 85, 87, 151, 170, 80/II – 80, 138, 217, 220–222, 240–248, 253, 263, 267, 269–271, 273–277, 282, 287, 288, 290–294, 296–300, 302–304, 307– –312, 314–320 Oleksin, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 208, 233, 329, 346 Oleszno, pow. Lipno 41 – 8 Olszyny, zarośla 42 – 645 �80 Olitska Puszcza, puszcza 28 – 15, 335 Olszanka, pow. Suwałki 28 – 239, 293, 42 – 285 Olszanki = Olszanka, pow. Augustów 28 – 247 Olszewka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 108, 42 – 641 Olszewnica, pow. Radzyń 42 – 794 olsztyńskie województwo 42 – 205, 788 Olszyny, pow. Łomża 28 – 182 Olszyny, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 641 Ołtarzew, pow. Warszawa 24 – 49, 221, 224, 25 – 79, 98, 144, 41 – XVI, 80/I – LX Omulew, Omólew, Omólwia, dopływ Narwi 27 – 27, 49, 50, 66, 96, 107, 384, 28 – 21, 42 – 1 Omulew, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Opacz, pow. Warszawa 25 – 170 Opalin, pow. Warszawa 25 – 22 Opatów 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI Opinogóra, pow. Ciechanów 27 – 22, 372 Opoczno 80/II – 379 Opole, pow. Puławy 42 – 650 Orątki, pow. Kutno 80/II – 78 Ordynacka, Ordynackie, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9, 14 Orla, pow. Bielsk 28 – 10, 143, 356, 42 – 199 Orlanka, dopływ Narwi 28 – 21, 356 Orłów, pow.Kutno 24 – 33, 41 – 318, 352, 80/I – 73 Orszymowo, Ojrzymów, Orsimovia, pow. Płock 24 – 4, 27 – 13, 15, 254, 356, 366, 42 – 759, 787, 80/II – 330, 80/III – 11 Ortelsburg zob. Szczytno Orzyc, Orzycz, dopływ Narwi 27 – 23, 24, 44, 49, 96, 107, 28 – 21, 42 – 757, 80/I – XXVIII, 80/II – 333, 80/III – 9 Osa zob. Ossa Osieck, błędnie Osiek, pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 12, 24, 229, 236 27 – 40, 80/II – 212 osieckie dobra, pow. Garwolin 42 – 790 Osiek (Mały i Wielki), pow. Rypin 27 – 9, 375 Osinki, pow. Suwałki 28 – 248, 249 Osiny, pow. Puławy 80/I – 30, 31 Osiny, zarośla leśne 42 – 645 Osmolin, bł. Osmolno, pow. Gostynin 24 – 206, 25 – 238, 41 – 164, 166, 169, 181, 190, 191, 221, 229, 231, 242, 345, 362, 388, 80/I – 94, 80/II – 187 Ossa = Osa, dopływ Wisły 27 – 372 Ossownica, błędnie Ossowica, dopływ Liwca 26 – 4, 6, 80/II – 210 Osowiec, pow. Węgrów 27 – 108 Osowiecka Ruda zob. Ruda Osowiecka Ostenda, Belgia 25 – 274 Osterode zob. Ostróda ostrołęcka parafia 27 – 50, 96 Ostrołęcka Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 29, 49, 53, 56, 57, 66, 96, 97, 100, 103, 105, 137, 385, 28 – 61, 333, 42 – 188 ostrołęcki dekanat 42 – 637 ostrołęcki powiat 27 – 65, 133, 41 – XXXI, 42 – 639, 784, 786, 80/ II – 335, 338, 341, 80/III – 25 Ostrołęckie 27 – XI, 3, 26, 120, 28 – 131, 133, 151, 181, 41 – XVII– XIX, 80/I – XIII, XV, XXIV, LIII, 80/II – 369, 375 ostrołęckie leśnictwo 27 – 50, 97 ostrołęckie starostwo 27 – IX, 50, 97, 385 �81 Ostrołęka 24 – 5, 25 – 262, 27 – IX, 27, 28, 37, 50, 51, 60, 67, 82, 83, 97, 99, 102, 107, 108, 115, 122, 194, 251, 252, 268, 269, 272, 273, 277, 284, 300, 328, 331, 350, 351, 356, 357, 364, 375, 384, 28 – 159, 325, 41 – IX, XIV, XV, XIX, LIII, 42 – 1, 20, 30, 34, 46, 62, 64, 65, 76, 79, 131, 639, 766, 790, 80/I – X, XVIII, XXI, XXIV, XXVIII, XXXI, XXXIX, LXX, 132, 163, 80/II – 13, 40, 116, 118, 171, 186, 193, 196, 334, 353, 359, 386 Ostrołęka, pow. Grójec 24 – 24, 62, 180 Ostrowite, pow. Lipno 41 – 43, 58, 41 – 43, 58 Ostrowo zob. Maciejowice i Ostrów ostrowski powiat 80/I – XXI, Ostrożeń, pow. Garwolin 27 – 58, 66, 71, 162, 167, 168, 41 – 415, 417, 421, 427, 428, 465, 496, 501, 507, 550, 551, 558, 559, 562, 80/I – XXII, XXXIX, 21, 30, 31, 32, 80/II – 217, 220, 221, 254, 255, 257–259, 265, 281, 305, 381 Ostróda, Osterode 80/I – X Ostróg 24 – 14 Ostrów, półwysep 28 – 15 Ostrów, Ostrowia, Ostrowo = Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – IX, 27, 48, 49, 96, 99, 122, 194, 244, 256, 287, 288, 304, 307, 312, 334, 349, 351, 28 – 5, 130, 131, 157, 159, 42 – 88, 150, 203, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XXI, XLIV, 137, 80/II – 369, 371, 375, 381 Ostrówka = Ostrówki, pow. Radzyń 42 – 795 Ostrykół, Ostrzykół, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Osuchów, pow. Błonie 24 – 266, 270, 25 – 40, 66, 74, 75, 80, 89, 141, 211, 41 – 160, 196, 381, 385, 80/I – 178, 80/II – 55, 62, 91, 93, 101, 104–108, 135 oszmiański powiat 28 – 335 Ośmiałowo, pow. Lipno 41 – 10 Ośnica, pow. Płock 27 – 13, 376, 80/ II – 329 Otałąż = Otaląż, pow. Grójec 24 – 25 Otwock, Otwock Wielki, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 333, 42 – 645, 80/II – 211 owrucki powiat 28 – 343, 42 – 774 Owruckie 24 – 320 Ozorów, pow. Siedlce 26 – 90, 152, 41 – 418, 80/II – 225, 248–253, 294, 299 Ożarów, pow. Warszawa 24 – 60 Pabianice, pow. Łask 24 – 312 Pacyna, pow. Gostynin 41 – 267, 42 – 636 Paczuska = Paczuszki, pow. Sokołów 26 – 367 Padolec? 26 – 332 Padynia? 26 – 332 Palczew, pow. Grójec 24 – 25 Palsze = Pałcz?, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Panki, pow. Częstochowa 80/II – 176, 183, 184 Panonia zob. Węgry Paprotnia, pow. Siedlce 26 – 368 Parczowskie Lasy 24 – 310 Parysów, Parysew, Paryszew, Parissovo, niegdyś Siedcza (błędnie Sieczcza), pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 7, 12, 23, 24, 34, 37, 38, 40, 46, 50, 51, 55, 74, 139, 216, 222, 250, 260, 262, 266, 276, 290, 294, 298, 326, 329–331, 340, 350, 351, 360, 27 – 40, 41 – XXIX, XLVII, LI–LIV, LVIII, LXV, 42 – 542, 626, 80/I – XVIII, LXI, 80/II – 212 �82 Paryż, Francja 24 – 31, 77, 333, 27 – 395, 42 – 765, 80/II – 206, 397 Parzanów zob. Perzanowo Parzychy, pow. Kolno 27 – 59 Paszki, pow. Radzyń 26 – 242 Patoki, las 42 – 645 Patrykozy, pow. Sokołów 26 – 367, 368, 42 – 776, 80/III – 31 Pekałów zob. Pękałów Pełty, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 641 Penza, pow. Kolno 27 – 63, 28 – 4 Perki zob. Pyrki Perstońska Puszcza, puszcza 28 – 61 Perzanowo, bł. Parzanów, Przanów, pow. Maków 27 – 245, 42 – 14, 80/I – 65, 80/II – 363 Petersburg, Rosja 24 – 12, 25 – 287, 80/I – XLVI, LXX, 80/II – 206, 80/III – 16 Pęcice, pow. Warszawa 24 – 226 Pękałów = Pekałów?, pow. Dubno 24 – 48 Piaseczna, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Piaseczno, bł. Piaseczna, pow. Warszawa 24 – 4, 21, 49, 107, 148, 239, 25 – 10–12, 17, 19, 21, 28, 38, 41, 61, 63, 65, 77, 90, 94, 104, 106, 109, 110, 113, 114, 128, 144, 149, 153, 170, 171, 178, 184, 186, 249, 299, 41 – 211, 241, 80/I – XLIV, LXII, 24, 52, 54, 98, 139, 144, 168, 80/II – 5, 44, 47, 50, 56, 76, 77, 79–82, 84, 87, 91, 99, 100, 104, 111, 114, 115, 120, 121, 127, 128, 132 piaseczyński powiat 42 – 642, 789 Piaski pow. Rypin 27 – 8 Piaski, pow. Sochaczew 25 – 56 Piasutno, pow. Szczytno 42 – 643 Piątek, pow. Łęczyca 24 – 33, 25 – 8, 9, 49, 64, 80/II – 76, 137 Piątkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Piątnica, pow. Łomża 28 – 3, 4, 246, 251, 42 – 264, 80/I – 44 Piątnik = Prątnik, dopływ Jabłonki 28 – 5 Pieczyska, pow. Grójec 24 – 23, 24, 27, 80/II – 12 Pieczyska, pow. Sochaczew 42 – 645 Pieklik, Piekło, pow. Kolno 27 – 59, 98, 42 – 638 Pieńki, łąka 42 – 645 Pierzchały, pow. Węgrów 26 – 342 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 42 – 186, 366 Pieścidła, pow. Płońsk 27 – XI, 42 – 775, 80/II – 326, 80/III – 30 Pilica, dopływ Wisły 24 – 24, 25, 31, 62, 181, 322, 25 – 224, 26 – 24, 80/II – 13, 141 Pilica, pow. Grójec 24 – 24, 180, 42 – 771, 80/I – XXXVII, 80/II – 13, 40 Piławce, Ukraina 42 – 380 Pińczów 24 – 335 Pińsk 28 – 355 Pińszczyzna 24 – 320, 28 – 129 Piotrków, dziś Piotrków Trybunalski 41 – XXVI, 286, 42 – 135, 80/I – XXXVI, XLII Piotrów, pow. Gostynin 41 – 205 Piórkowo? 80/I – 41 pirlejewska parafia 80/I – LVII Pisna, Pissa, dopływ Drwęcy 41 – 3, 9 Pisa, Pissa, Pisna, dopływ Narwi 27 – 29, 30, 58, 59, 97, 98, 225, 389, 28 – 21, 42 – 4 Pisek, dopływ Narwi 27 – 107 piski powiat zob. janowski powiat Piskorne, bagno 26 – 40 Pisna, Pissa zob. Pisa Pisz zob. Johanesburg Piwków Dół, jezioro 41 – 413 Plecka Dąbrowa, pow. Kutno 41 – 232 �83 Plewki, pow. Kolno 27 – 97, 42 – 638 Plewki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Ploczen, Plotsko, Plota, Ploczko zob. Płock Ploczko Provinz (Płocka Prowincja) 26 – 350 Płatkownica, pow. Węgrów 41 – 413 Płochocin, pow. Błonie 24 – 145, 205, 230, 232, 234, 25 – 14, 88, 92, 116, 41 – XVI, LXIV, 198, 216, 240, 353, 80/I – XVIII, XXIII, 20, 49, 93, 184, 80/II – 47–50, 78, 109, 122, 130, 147, 149, 153, 154, 156, 157, 171, 186 Płock, Ploczko, Plotzia, Ploczen, Plotsko, Plota 24 – 3, 322, 25 – 53, 26 – 349, 350, 27 – X, 3, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 23, 37, 40, 70, 75, 83, 85, 89, 115, 117, 128, 132, 133, 141, 143, 147, 151, 243, 247, 248, 250, 255, 259, 271, 273–275, 278, 280, 282, 284, 287, 293, 295, 298, 303, 307, 309, 311, 314, 316, 317, 320, 324, 334, 340, 341, 347, 349, 352, 354, 356, 358, 364, 371– 373, 375, 376, 380, 381, 383, 397, 28 – 6, 41 – XI, XV, XXV, XXVII, XXVIII, XXXI, LXIII, 9, 16, 143, 264, 42 – 18, 47, 63, 64, 68, 69, 73, 78, 83, 97, 104, 106, 110, 111, 115–117, 123–126, 133–137, 140, 143, 145–148, 153, 154, 158, 161, 171, 178, 184, ryc. przed s. 193, 326, 331, ryc. po s. 384, 394, 416, ryc. przed s. 481, 624, 627, 642, 647–649, 652, 758, 759, 765, 772, 773, 777, 779, 781, 80/I – VIII, IX, X, XVIII, XIX, XXVII, XXXV, XXXIX, XLIV, LXX, 93, 140, 149, 80/II – 126, 328, 329, 336–338, 368, 381, 394, 80/III – 10–12, 21, 28, 33, 35 Płock Mały zob. Mały Płock płocka diecezja 27 – 372, 80/II – 325, 331, 334, 336, 80/III – 26 płocka gubernia 24 – 311, 27 – 94, 372, 41 – XXIII, 4, 8, 42 – 753, 772, 785, 80/I – XXVIII, 80/II – 329, 330, 331, 395, 80/III – 10–12 płocka ziemia 24 – 38, 42 – 793 płocki departament 27 – 3 płocki obwód 27 – 12, 80/III – 10 płocki powiat 27 – 3, 20, 94, 133, 371, 372, 41 – XXXI, 9, 157, 42 – 642, 785, 793, 80/II – 329, 331, 80/III – 19, 12 Płockie 25 – 267, 293, 27 – XI, 71, 84, 93, 94, 96, 364, 372, 380, 396, 41 – XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXXI, 42 – 100, 254, ryc. przed s. 385, 559, 651, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, XX, XXI, XXIII, XXVIII, XXX, XXXII, 30, 77, 100, 80/II – 337, 394, 406, 80/III – 34 płockie biskupstwo 27 – 372 płockie województwo 24 – 3, 6, 26 – 350, 27 – 3, 49, 96, 371, 372, 41 – 5, 42 – 203, 758, 80/I – XIII, XIV, 80/II – 327, 330, 332, 394, 80/III – 10 Płonka zob. Płonna Płonka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331, 41 – XXII, 42 – 760 Płonko, pow. Rypin 41 – Rypin 41 –8 Płonna = Płonka, dopływ Wkry 27 – 17 Płońsk 24 – 3, 27 – 17, 121, 133, 146, 258, 259, 286, 293, 296, 299, 307, 311, 314, 324, 330, 333, 338, 339, 350, 354, 355, 41 – XI, 42 – 75, 96, 158, 174, 642, 80/I – VIII, LXXII, 59, 80/II – 352, 354, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 382, 386 płoński powiat 27 – 3, 371, 42 – 642, 80/I – XXIII, XXXI, Płońskie 41 – XVIII �84 Płoszyce, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Płowce, pow. Nieszawa 28 – 4 Pniewnik, pow. Radzymin 26 – 11, 220, 42 – 781, 80/II – 212, 80/ III – 35 Pniewo, bł. Pniewy, pow. Pułtusk 27 – 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137, 139, 140, 145, 147, 280, 342, 41 – XVIII, 80/I – LIV, 80, 80/II – 319, 346 Pniewskie Lasy 28 – 3 Pobiedziska, Powiedziska, pow. Środa 41 – 6 Pobikry, pow. Bielsk 28 – 9, 43, 52, 54–56, 195, 41 – XIX, XXVII, XXVIII, XLI, XLIX, LI–LXI, LXIII–LXVIII, 156, 42 – 209, 211, 231, ryc. po s. 240, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 415, 505, 561, 579, 586, 80/I – LVI, LVII Poborze, Pobocze 27 – 44 Pod Grądami, nieużytki 26 – 40 Pod Kopniem, pole 42 – 645 Pod Krzem, pole i łąka 42 – 645 Pod Laskiem, pole 42 – 645 Pod Osiną, pole 26 – 40 Pod Rzęsawą, pole 42 – 645 Pod Sekulą, pole 42 – 645 Pod Smolnikiem, pole 42 – 645 Pod Straszniakiem, pole 42 – 645 Pod Ulesiem, pole 42 – 645 Pod Zatrupiem, pole 42 – 645 Podgórze, pow. Wieliczka 24 – 338 Podgórze 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI Podkarpacie 25 – 282 Podkarpacie Ukraińskie 41 – XXVI Podlachien Provinz (Podlaska Prowincja) 26 – 350 Podlasie, Podlachien 24 – 37, 310, 321, 26 – 9, 19, 22, 23, 27, 36, 39, 40, 46–48, 150, 352–354, 356, 357, 362, 366, 28 – VII–X, 3, 6, 8–11, 13, 16, 22–24, 50, 63, 84, 97, 113, 125–130, 132–142, 145, 146, 148, 150–153, 155–158, 160, 163, 168–170, 174– 177, 181, 182, 208, 232, 331, 333, 344, 345, 347, 355–359, 362, 363, 367, 369, 371, 41 – VIII, X, XIX– XXIII, XXXIV, XLV, LII, LVII, 11, 428, 429, 486, 494, 496, 504, 522, 529, 540, 543, 550, 563, 42 – 69, 209, 314, 322, 348, 374, 375, 395, 488, 599, 611, 698, 651, 761, 772, 777, 778, 782, 785–791, 794–795, 80/I – X, XV, XVI, LIX, LXI, LXXII, LXXVI, 204, 80/II – 95, 119, 213, 215, 322, 414, 80/III – 32 Podlasie nadbużańskie 42 – 789, 790 Podlasie nadnarwiańskie 42 – 788 Podlasie polskie 28 – 356 Podlasie ruskie 26 – 31, 28 – 355, 356, 358–361, 363, 364, 377, 80/ III – 27 Podlasie tykocińskie 28 – 42 Podlasie zachodnie 42 – 792 podlaska diecezja 42 – 793 Podlaskie 24 – 322, 26 – 82, 28 – 142, 144, 145, 42 – 367, 789, 80/I – XX, LXVIII podlaskie województwo, Bielsko Woywodschafften 24 – 5, 6, 26 – 8, 11, 24, 350, 28 – 6, 8–10, 12, 13, 24, 330, 356, 358, 359, 41 – XVII, 42 – 203, 415, 791, 80/I – XIII, XIV, LVII, 80/II – 325 Podłęż, Podłęże, pow. Garwolin 26 – 271, 41 – 458, 466, 483, 494, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/ II – 192 Podolany? 25 – 115 Podole 24 – 47, 315, 25 – 106, 107, 26 – 234, 275, 276, 27 – 322, 323, 383, 28 – 139, 162, 223, 229, 291, �85 316, 370, 41 – 129, 479, 480, 483, 42 – 125, 214, 215, 228, 229, 379, 764, 80/I – 119, 129, 80/II – 119, 121, 378, 457, 80/III – 16 podolskie województwo 42 – 339 Podstoliska = Postoliska, pow. Radzymin 26 – 67, 81, 204, 214, 245, 248, 282, 304 Podtatrze 24 – 66 Podwale? 26 – 234 Podzamcze, pow. Garowlin 26 – 14 Pogorzelce, pow. Prużana 42 – 201 Pogorzelec, pow. Radzymin 80/I – 69 Pogutki = Pogódki, pow. Kościerzyna 42 – 342 Pohanica = Ponarlica?, pow. Augustów 28 – 14 Pokój, pole 26 – 40 Pokucie? 24 – 99 Pokucie 24 – 340, 26 – 279, 27 – 380, 28 – 87, 154, 41 – XII, XX, 42 – 598, 80/I – XII, 80/II – 68, 69, 414, 80/III – 18 Polesie 24 – 320, 26 – 352, 362, 28 – 357, 372, 41 – XXX, 80/I – XXXVI, Polesie litewskie 24 – 42, 80/I – 5 nlb. Polesie ukraińskie 24 – 42, 80/I – 6 Polesie wołyńskie 24 – 42, 326, 28 –370, 80/I – 6 Polkowa Góra zob. Bielany Polków, pow. Warszawa (zob. też Bielany) 24 – 20 Polonia Minor zob. Małopolska Polska, Korona, Rzeczpospolita, Polskie Królestwo, Polen, Pohlen, Polonia, Polsza, Pologne, Crone, Chrobacyja, Lechia 24 – 3, 7–9, 13, 22, 23, 27, 31, 33, 37, 56, 58, 84, 109, 113, 114, 116, 127, 133, 144, 163, 184, 197, 216, 302, 305, 310, 311, 313, 314, 316, 318, 321, 323, 324, 329, 332, 334, 336, 337, 341, 347, 25 – 102, 122, 133, 269, 278, 280, 284, 286, 288, 292, 293, 26 – XI, 4, 11, 24, 53, 69, 82, 150, 349, 350, 352, 356, 357, 27 – IX, X, 3, 12, 21, 40, 52, 55, 56, 65, 66, 69, 70, 74, 93, 110, 111, 121, 124, 281, 364, 371, 386–388, 392, 396, 28 – IX, X, 4, 5, 7, 9, 10, 21, 24, 33, 51, 109, 127, 131, 141, 142, 156, 168–170, 179, 235, 325, 327, 331, 334, 342, 343, 347, 353, 355, 357–359, 369, 377, 41 – VIII, XI, XXI, XXIV, XXXVI, XXXVII, LXV, 5, 207, 484, 42 – 186, 199, 315, 320, 338, 342, 361, 363, 364, 368, 370, 382, 383, 386, 395, 628, 648, 754, 755, 757, 758, 760, 762–764, 766–771, 772–775, 778–780, 789, 791, 793, 795, 80/I – V nlb., XIV, XVI, XVII, XXXI, XL, XLII, LXXI, LXXII, LXXXI, 154, 213, 214, 216, 80/II – 6, 7, 10, 11, 12, 14–17, 37, 65, 68, 69, 204, 205, 247, 319, 321–323, 327, 328, 332–334, 337, 338, 340, 393, 396, 399, 455, 456, 80/III – 5–10, 13, 15, 16, 20–22, 24– 26, 28, 29, 31, 32 Polska Wenecja, dzielnica Sierpca 28 – 21 Połaby 41 – XXVI Połoski, pow. Biała Podlaska 42 – 643 Pomian, pow. Ostrołęka 27 – 50 Pomorze, Pommern 24 – 322, 41– XVII, XXX, XXXI, XXXV, XLV, 42 – 375, 762, 774 Pomorze, pow. Sejny 28 – 15, 318 Ponarlica zob. Pohanica Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Pont Euksyn, Pontskie Morze zob. Czarne Morze Popielżyn, pow. Płońsk 27 – 18 �86 Popiołki, pow. Kolno 27 – 60, 42 – 638 Popławy, pow. Pułtusk, dziś część Pułtuska 80/I – 213 Popławy, pow. Bielsk 28 – 23 Popowo Kościelne, Popowo, błędnie Popów, pow. Pułtusk 26 – 365, 27 – 305, 41 – XVI, XXVIII, XLIX, LII–LXI, LXIII–LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652 Popowo Piaski, pow. Pułtusk 26 – 365 Poprzycznie, pole 42 – 645 Poredy = Poręby?, pow. Kolno 27 – 59 Poręba, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26 Poręby zob. Poredy Poryte, pow. Kolno 28 – 290, 42 – 243 Porządzie, Porządne, pow. Pułtusk 27 – 25, 45, 73, 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137–140, 145, 147, 41 – XVIII, XXVII, XXVIII, XXXII, L–LXIII, LXV–LXVII, 42 – 131, 320, 322, 323, 325, 326, 330, 333, 335, 337, 345, 364, 375, 378, 386, 387, 393, 397, 398, 402–407, 409, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 627, 80/I – LIII, LIV, LV, LXV, 80/II – 334, 336, 339–344, 346 Posedy = Poredy, pow. Kolno 42 – 638 Posejny, pow. Sejny 28 – 15 Postoliska zob. Podstoliska Poświętne, pow. Radzymin 26 – 206, 227, 28 – 51, 80/I – XXIX, XXX Potasie, pow. Kolno 27 – 60, 98, 42 – 638 Powązki, pow. Warszawa 24 – 19, 166, 80/II – 11 Powiśle 24 – 68, 26 – X, 29, 27 – 133, 41 – 9, 129, 483 Powsin, pow. Warszawa 24 – ryc. po s.16, 50, 25 – 3, 36, 52, 70, 72, 106, 108, 109, 113, 114, 120, 145, 161, 177, 178, 247, 248, 263, 41 – XL, 165, 192, 198, 231, 233, 236, 256–259, 295, 310, 311, 317, 42 – 627, 628, 646, 647, 650, 651, 80/I – LIX, LXII, 41, 99, 100, 142, 143, 154, 160, 161, 170, 184, 185, 186, 187, 188, 80/II – 10, 44, 45, 84, 95, 103, 111, 132, 133, 138, 139, 174 Powsinek, pow. Warszawa 25 – 100, 176, 177, 80/II – 131, 133 Poznań 24 – 7, 16, 26, 200, 25 – 257, 27 – 5, 41 – XII, 6, 199, 215, 42 – 768, 80/I – VI, VII, XXVIII, 80/ II – 199, 205 Poznańska Wola zob. Stoczek poznańska ziemia 27 – 371 Poznańskie, Poznańskie Wielkie Księstwo 24 – 63, 67, 27 – 108, 28 – 362, 41 – XXI, 22, 27–29, 34, 35, 37, 42, 43, 49, 52, 54, 55, 57, 64, 66–68, 70, 72–75, 77, 79–83, 85, 87, 92, 94, 95, 98–100, 102, 107, 110, 113, 117, 121, 126, 127, 268, 273, 377, 378, 521, 42 – 15, 20, 76, 109, 116, 126, 322, 343, 355, 364–368, 370, 376–378, 380, 452, 562, 598, 772, 80/I – LXXIV, XXXVI, 178, 80/II – 26, 28, 45, 63, 133, 134, 136, 200, 201, 304, 322, 335, 344, 359, 367, 368, 384, 390, 417, 426, 80/III – 18 Pólka, pow. Rypin 27 – 35 Pólkowa Góra, wzgórze 24 – 19, 161 Północne Morze 27 – 134 Praga, Czechy 24 – 10 Praga, dzielnica Warszawy 24 – VII nlb., 4, 8, 9, 15, 17, 56, 58, 69, 76, 160, 161, 170, 172, 176, 25 – 159, 26 – 3, 5, 19, 29, 53–55, 60, 61, �87 83, 96, 264, 350, 28 – 270, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVIII, 458, 42 – 325, 381, 466, 636, 651, 759, 80/II – 10, 14, 77, 129, 357, 80/ III – 19 prasnyski powiat zob. przasnyski powiat Prasnyskie zob. Przasnyskie Prasnysz zob. Przasnysz Prażmów, pow. Grójec 24 – 27, 25 – 5, 71, 156, 180 Prądnik, dopływ Wisły 42 – 322 Preńska Puszcza, puszcza 28 – 339 Preussen zob. Prusy Priebus, Przybuż = Przewóz, pow. Żagań 24 – 345 Proboszczowice, pow. Płock 27 – 12, 13 Promna, pow. Grójec 24 – 25 Pronik = Promnik, dopływ Wisły 26 – 13 Prosienica, pow. Ostrów Mazowiecka 28 – 5 Prostki, pow. Ełk 28 – 17 Prostyń, pow. Węgrów 42 – 643 Proszowice, pow. Miechów 27 – 5 Provinz Ploczko zob. Ploczko Provinz Provintz Podlachien zob. Podlachien Provinz Próchnica, pow. Lipno 27 – 94, 41 – 14, 42 – 770 Prusinowo? 42 – 384 prusko-chełmińskie biskupstwo 24 – 316 Prusy, Preussen 26 – 350, 27 – 9, 28 – 11, 12, 41 – XVII, XX, 9, 14, 15, 143, 42 – 186, 187, 193, 199, 772, 777, 80/I – XXX, 80/II – 65, 325 Prusy polskie 80/II – 69 Prusy, Prussy (siedziby Prusów) 24 – 316, 27 – 7, 28 – 6, 358 Prusy Królewskie, Prusy Polskie 27 – 384, 41 – 14, 42 – 770, 80/ III – 26 Prusy Książęce 24 – 3, 27 – 30, 65, 386, 28 – 8, 21, 343, 358 Prusy Wschodnie, Prusy, Preussen 24 – 67, 27 – VII, 9, 49, 55, 61, 65, 73, 96 103, 104, 108, 150, 382, 28 – 21, 337, 343, 42 – 551 Prusy Zachodnie 41 – XXVI, 11, 42 – 342 Pruszków, pow. Warszawa 24 – 19, 80/III – 34 Pruszkowo, pow. Płońsk 27 – 372, 42 – 779, 80/II – 394 Prużana 28 – 144, 148, 344, 355, 80/I – LXXII prużański powiat 28 – 344, 42 – 199 Prypeć, dopływ Dniepru 28 – 357 Przanów zob. Perzanowo Przasnyska Puszcza, puszcza 27 – 385 przasnyski, prasnyski powiat 27 – 108, 133, 41 – XXXI, 42 – 785 Przasnyskie, Prasnyskie 27 – X, 21, 41 – XL, XVII, 42 – 55, 80/I – VIII, XIII, XV, przasnyskie starostwo 27 – IX, 49, 96 Przasnysz, Prasnysz 24 – 4, 27 – IX, 19, 21, 37, 49, 75, 96, 108, 128, 245, 251, 264, 283, 285, 296, 303, 304, 312, 315, 317, 323, 328, 336, 339, 341, 344, 348, 354, 367, 380, 385, 28 – 315, 41 – XXII, LI, LII, LIV–LXI, LXIII, LXIV, 534, 42 – 6, 11, 23, 40, 51, 70, 76, 79, 80, 89, 90, 92–95, 99, 105, 109, 113, 121, 134, ryc. przed s. 593, 622, 755, 785, 790, 80/I – 65, 126, 136, 182, 187, 80/II – 326, 333, 368, 369, 383, 80/III – 7 Przebród, pow. Suwałki 28 – 318 Przeginia, pow. Olkusz 24 – 345 Przekop, las 42 – 645 przełomskie leśnictwo 28 – 15 Przełomska Puszcza, puszcza 28 – 333 �88 Przemyskie 41 – XII, XIV, XXVI, 42 – 790, 80/I – LXXIII, LXXIV Przemyśl 28 – 34 Przenostna Góra? 27 – 50 Przerośl, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26 Przerwa, jezioro 41 – 413 Przesmyki, pow. Konstantynów 26 – 368 Przestrzele, pow. Kolno 28 – 182 Przetycz, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, ryc. po s. 196, 42 – 16, 163, 80/I – LXV, 3nlb., Przewięź, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Przewóz zob. Priebus Przewóz = Przewóz Nurski, pow. Sokołów 41 – 515 Przewrotna Góra, pow. Ostrołęka 42 – 641 Przezdziatka, pow. Sokołów 26 – 364, 368, 41 – 414 Przybudek, pow. Bielsk 28 – 359 Przybuż zob. Priebus Przybyszew, Przybyszów, pow. Grójec 24 – 25, 25 – 8, 63, 79, 138, 179, 80/II – 88 Przyrów, pow. Częstochowa 26 – 368 Przytoczno zob. Łysobyki Psków, Rosja 28 – 347 Ptaki, pow. Kolno 27 – VII, 59, 42 – 638 Pulwa, dopływ Bugu 28 – 10 Pulwy, błonie, błota 28 – 3, 4, 42 – 322 Puławy 26 – 64, 220, 314, 324 Pułtusk, Pułtówsk, Tusk 24 – 4, 25 – 41, 168, 27 – 23, 37, 44, 45, 49, 86, 93, 96, 110, 140, 146, 147, 193, 249, 272, 275, 280, 289, 305, 312, 332, 342, 353, 355, 362, 365, 372, 384, 392, 28 – 37, 38, 41 – XV, XXV, XXXI, LXIII, 42 – 1, 32, 54, 64, 75, 79, 119, 139, 141, 144, 146, 148, 151, 155–160, 162, 164–168, 174, 175, 177–179, 182, 183, 286, 624, 627, 647–649, 652, 776, 80/I – IX, X, XXXV, 80/I – XXXIX, LIII, LXIV, LXX, 3 nlb., 80, 212, 213, 80/II – 236, 333, 334, 80/III – 31 pułtuski powiat 27 – 67, 133, 28 – 325, 41 – XXXI, 80/I – 3nlb. Pułtuskie 27 – X, 372, 41 – XVII, XVIII, 80/I – XIII, XV Puńsk, pow. Suwałki 28 – 281, 42 – 317, 80/I – LIII Pupki, pow. Kolno 27 – 59 Pupkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Pustelnia Św. Magdaleny, pustelnia 27 – 26 Puszcza, pow. Skierniewice 24 – 28 Puszcza, pow. Rypin 41 – 5 Puszcza Miejska, pow. Rypin 27 – 8 Puszcza Zielona, zob. Zielona Puszcza Pyrki = Perki, pow. Płock 27 – 14 Pyszny Janek, uroczysko 28 – 5 Rabka, pow. Myślenice 42 – 626 raciązki powiat 27 – 3, 371 Raciąż, pow. Sierpc 24 – 3, 26 – 15, 27 – 21, 35, 249, 259, 266, 301, 309, 313, 330, 336, 351, 353, 360, 371, 42 – 19, 40, 120, 142, 149, 80/II – 352 Raciążnica, Skwa (błędnie Skrwa), dopływ Wkry 27 – 21 Raczki, pow. Augustów 28 – 8, 17, 39, 240, 245, 247, 250, 253, 279, 296, 298, 302, 316, 42 – 285 Raczyno = Reczyno, pow. Płock 27 – 178, 181–183 Radom 26 – 12, 41 – XXV, 263, 42 – 612, 80/I – XXXVI Radomice, pow. Lipno 41 – 10 radomska gubernia 24 – 32, 311 �89 radomski powiat 26 – 12 Radomskie 27 – VIII, 127, 397, 41 – 169, 42 – 36, 347, 366, 379, 383, 80/I – XXV, XL, 80/II – 38, 199, 221, 409, 417, 80/III – 18 Radomsk 42 – 761, 80/I – LV Radule, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331 Radwanków Szlachecki, pow. Garwolin 26 – 13 Radzanowo, pow. Płock 42 – ryc. przed s. 193 Radzanów, Radzanowo, pow. Mława 24 – 3, 27 – 20, 307, 80/I – 86 Radziejewo = Radziejów?, pow. Nieszawa 25 – 234, 41 – 75 Radziejowice, pow. Błonie 24 – 4, 27, 25 – 286, 41 – 313, 330, 348, 369, 42 – 754, 80/II – 14, 153, 80/III – 6 Radziki Wielkie, pow. Rypin 27 – 8 Radzikowo, pow. Płońsk 27 – 13, 17, 290 Radziłów, pow. Szczuczyn 24 – 5, 28 – 7, 283, 299, 80/II – 400 Radziwie, pow. Gostynin 27 – 11 Radzymin, Radzymin Stary 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 5, 6, 20, 28, 30, 36, 40, ryc. po s. 41, 46, 50, 62, 77, 79, 80, 88, 89, 93, 95, 100, 111, 206, 212, 213, 217–219, 221, 230, 231, 234, 236, 239, 241, 243– 247, 250, 254, 255, 257, 259, 261, 263–265, 267, 272, 275, 277–280, 287, 289, 290, 292, 294, 298, 300, 303, 306, 308–310, 316–319, 332, 333, 341, 351, 27 – 76, 115, 41 – XIV, XV, XXVIII, XXIX, LI–LV, LVII, LVIII, LXIII, LXVI, LXVII, ryc. przed s. 305, 439, 446, 468, 485, 492, 521, 534, 538, 554, 42 – 528, 578, 607, 627, 647–652, 80/I – X, XVIII, XIX, XXI, LXII, LXIII, LXVIII, 15 nlb., 33, 181, 230, 80/ II – 72, 88, 155, 208–210, 235, 237–240, 265, 296, 299, 301, 305, 306, 312, 403 radzymiński powiat, powiat Radzymin 26 – 6, 41 – XVI, 42 – 755, 80/I – XXI, XXIX, 80/III – 7 Radzymińskie 41 – XV, 80/I – XX, Radzyń 26 – 15, 54, 223, 242, 251, 270, 41 – XXV, XXX, 517, 80/I – XXXV, XXXVIII radzyński obwód 26 – 15 radzyński powiat 26 – 11, 41 – XXXIII, 795 Radzyńskie 26 – 368, 80/I – XIII, 136, 137, 138 Rajgród, jezioro 42 – 193 Rajgród, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 17, 25, 39, 85, 100, 113, 114, 123, 209, 237, 240, 242, 255,261, 262, 275, 277, 282, 287, 296, 300, 309, 310, 317, 318, 42 – 186, 219, 226, 266, 275, 294, 299, 303, 346, 80/I – 66, 143, 200, 80/II – 423, 426 Rakowo, pow. Kolno 27 – 63 Raków, pow. Warszawa 24 – 49, 25 – 171, 174, 80/I – LX, 80/II – 49 Rama, starożytna Palestyna 24 – 98 Rasztowska Wola, Wola Rasztowska, pow. Radzymin 26 – 40, ryc. po s. 41, 89, 93, 100, 221, 236, 244, 249, 255, 265, 272, 277, 279, 290, 298, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, L–LIX, LXI, LXIII, LXV, 439, 564, 42 – 322, 330, 334, 335, 387, 408, 532, 570, 581, 584, 615, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIV, LXIII, LXIX, 80/II – 269, 341 Rasztów, pow. Radzymin 26 – 77, 100, 110, 217, 230, 241, 254, 278, 279, 294, 300, 303, 42 – 643, 80/I – 15 nlb. Raszyn, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 49, 226, 25 – 168, 172–174, 41 – �90 309, 334, 342, 357, 42 – 773, 80/I – LX, 80/III – 37 Rawa 24 – 4, 10, 31, 34, 100, 101, 187, 208, 294, 25 – 29, 35, 52, 62, 64, 67, 86, 87, 93, 98, 102, 120, 124, 129, 133, 134, 141, 217, 219, 220, 221, 233, 251, 252, 265, 27 – 9, 40, 41 – XV, XVI, 193, 206, 207, 242, 305, 308, 312, 315, 320, 346–348, 357, 366, 377, 381, 411, 464, 42 – 625, 650, 759, 80/I – IX, 35, 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 80/II – 15, 16, 129, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 181–184, 197, 379, 80/III – 11, 12 Rawka, dopływ Bzury 24 – 31 rawska ziemia 24 – 4, 5, 27 – 371, 41 – XI, 80/I – VIII, XIV, rawski obwód 24 – 5 rawski powiat 41 – XXXIII, 42 – 784, 80/I – XXV, XLII, 80/II – 16, 80/III – 19 Rawskie 24 – 168, 41 – 226, 266, 80/I – VIII, XIII, LV, 41, 80/II – 44, 123, 202 rawskie województwo 24 – 3, 4, 31, 80/I – XIV, Raźny, pow. Węgrów 41 – 413 Reczyno zob. Raczyno Regna, okręg leśny 27 – 25 Regnów, pow. Rawa 24 – 208, 25 – 215, 216, 41 – XVI Rembertów, pow. Grójec 25 – 16, 21, 42, 84, 131, 80/II – 79 Rembielszczyzna, pow. Warszawa 42 – 371 Rembowo, pow. Ciechanów 42 – 770 Rembowo, pow. Płock 27 – 16, 94 Rembówko, pow. Ciechanów 42 – 791 Ren, rzeka 42 – 196 Rogowo, pow. Rypin 41 – 9 Rędzyńskie, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 79, 142, 143, 301, 326, 330 Rogienica = Rogienice, pow. Kolno 27 – 63 Rogów, pow. Brzeziny? 27 – 375 Rokicie, pow. Lipno 27 – 4, 5 Rokitno, pow. Błonie 24 – 27, 46, 205, 230–232, 238, 25 – 31, 92, 116, 188, 26 – 5, 80/II – 14, 109 Rokitno, pow. Konstantynów 42 – 643 Rokitówka, pow. Ostrołęka 42 – 641 Ropczyce 42 – 779, 80/II – 314, 80/III – 34 Rosja, Rossija, Rosyjskie Cesarstwo 24 – 84, 26 – 68, 28 – 11, 344, 347, 41 – 157, 42 – 755, 80/I0 – XXXIV, 153, 154, 80/II – 403, 456, 80/III – 6 Roskosz zob. Ursynów Rosoga zob. Rozoga Rososz, pow. Grójec 25 – 42, 44 Rososz, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 233 Rososz, las 42 – 645 Rososza = Rososz, pow. Ostrołęka 27 – 50 Rososzka, Rososzki, pow. Grójec 24 – 241, 246, 248, 25 – 17, 106, 80/II – 80 Rospuda, dopływ Netty 28 – 17 Rospuda, jezioro 42 – 193 Rossoga zob. Rozoga Rostki, pow. Kolno 28 – 245 Rostkowo, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 21, 382 rosyjski zabór 80/I – XII, LXXI Roszonki, jezioro 41 – 413 Rościszewo, pow. Sierpc 80/I – XXXI Rozbity Kamień, Rozbicie, pow. Sokołów 26 – 367 �91 Rozoga, Rosoga, Rossoga, dopływ Narwi 27 – 28, 49, 96, 107, 28 – 21 Rozogi, pow. Szczytno 42 – 8, 9, 80/I – XXIV, 40, 78, 80/II – 365, 432 Roztoki, pole 42 – 645 Rożan, Rożań zob. Różan Rożańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza rożańska ziemia zob. różańska ziemia rożańskie starostwo 27 – 49, 96 Różańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza Róże zob. Ruże Różan, Rożan, Rożań, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 48, 188, 245, 262, 265, 284, 315, 336, 41 – XVIII, XIX, 42 – 9, 24, 70, 163, 793, 80/I – XVIII, XX, XXI, LXX, 80/ II – 334 Różanica, dopływ Narwi 27 – 26 Różany zob. Rzaniec różańska ziemia, rożańska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 26, 67, 372, 42 – 1, 80/I – XIV, XXII, Różec = Ruziec, dopływ Drwęcy 27 – 4 Ruchaje, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Ruciany, pow. Sokołów 26 – 367 Ruda zob. Nowa Ruda Ruda, pow. Wieluń 80/II – 14 Ruda, pow. Warszawa, gm. Młociny 24 – 19, 20 Ruda, staw 24 –19 Ruda Guzowska, Ruda, pow. Błonie 24 – 28, 267, 311, 25 – 135, 196, 197, 201, 253, 41 – 161–163, 170, 177, 225, 246, 255, 259, 263, 271, 280, 290, 291, 300, 304, 308, 309, 311, 313, 314, 319, 324, 325, 328, 330, 332–334, 336, 338, 340, 346, 348–353, 356, 359, 360, 365, 366, 368–370, 372, 374–376, 378–380, 382, 383, 386–390, 392, 395–398, 400–402, 404, 405, 407–409, 411, 42 – 620, 80/I – XVIII, XXIII, 51, 200, 224, 228, 232, 80/II – 99, 107, 132, 146–149, 151–158, 161–163, 174, 184, 186, 187, 191, 192, 197, 198, 201, 80/III – 11 Ruda Nadrzeczna, pow. Kolno? 27 – 60 Ruda Ossowiecka, pow. Kolno 27 – 60 Ruda Skroda, pow. Kolno 27 – 60 Rudnik, pow. Łuków 26 ­– 7 Rudno, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 242 Rusinowo, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 7 Ruska Strona zob. Drohiczyn Ruski ruskie województwo 42 – 339 ruskie ziemie 24 – 315, 25 – 279, 280 Rustów, pow. Kutno 41 – 268, 42 – 147 Ruś 24 – 37, 38, 323, 324, 338, 345, 25 – 225, 282, 27 – 36, 67, 175, 343, 28 – 12, 22, 92, 129, 133, 135, 146, 175, 343, 346, 348, 349, 41 – VIII, XXI, 20, 207, 42 – 369, 370, 375, 383, 389, 395, 565, 648, 754, 760, 768, 777, 782, 789, 80/I – 57, 80/II – 5, 10, 204, 222, 457, 80/III – 22, 32, 36 Ruś Czarna 28 – 12 Ruś Czerwona 24 – 316, 321, 41 – XXX, 80/I – LXXIII, 80/II – 202 Ruś Podlaska 42 – 782 Rutka-Tartak, pow. Suwałki 80/I – LIII Rutki, pow. Łomża 28 – 6 Rutki, łąka 42 – 645 Ruziec zob. Różec Ruże, Róże, pow. Rypin 27 – 8, 375 Rybaki, pow. Płock 27 – 16, 80/II – 330 �92 Rybaki, część Warszawy 24 – 9 Rybno, błędnie Rybna, pow. Sochaczew 25 – 50 Ryki, pow. Garwolin 26 – 11, 31, 162, 42 – 646, 80/I – LIX, LXVIII Ryksa, dziś Struga, dopływ Wisły 27 – 14 Rypienica, Rypnica, Odleka, dopływ Drwęcy 27 – 4, 8, 41 – 3, 7 Rypin 27 – 8, 34, 375, 41 – XVIII, LIII, LVI, 3, 7, 9, 11, 15, 17, 20, 77, 81, 94, 102, 105, 109, 114, 117, 129, 132, 139, 42 – 775, 80/I – XXV rypiński powiat 41 – XXXIV, 3, 9, 11 Rypińskie Jezioro, jezioro 27 – 4, 42 – 757 Rytele-Olechny, błędnie Rytete Olechny, pow. Sokołów 41 – 413 Rzaniec, Różany = Rżaniec, pow. Maków 27 – 49, 96, 385 Rzaniecka Puszcza, Rożańska Puszcza, Różańska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Rządza, dopływ Narwi 26 – 4 Rząźnik = Rząśnik, pow. Pułtusk 27 – 45 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 24 – 150, 208, 294-297, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 113, 132, 140, 147, 156, 164, 222–225, 230, 252, 254, 41 – XVI, LIV, 184, 197, 198, 227, 231, 237, 247, 248, 252, 261, 269, 304, 307, 310, 321, 322, 334, 340, 342, 350, 353, 358, 362, 365, 376, 379, 383–385, 389, 392, 393, 398, 399, 401, 80/I – XVIII, XXV, 37, 48, 63, 82, 92, 112, 114, 125, 153, 159, 168, 177, 180, 230, 80/II – 23–25, 54, 58, 61–63, 72, 73, 75– 77, 83, 84, 90, 96, 100, 102, 106, 107, 108, 113–115, 118, 120, 129, 130, 132, 134, 136, 146, 152, 164, 167, 170–172, 175–183, 185, 186, 189, 190, 196–199, 342 Rzekuń, pow. Ostrołęka 27 – 268 Rzeszów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, LX, LXII, 80/II – 209 Rzędków, bł. Rzątki, pow. Skierniewice 80/II – 349 Rzędziany, Rzędziny, niegdyś Drogwin, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 88, 142, 331 Rzym, Włochy 24 – 18, 91, 194, 326, 331, 25 – 102, 271, 272, 26 – 11, 27 – 21, 41 – XIX, 42 – 338, 401, 522 Rżaniec zob. Rzaniec Sabnie, Sagnie, Sobnie, pow. Sokołów 26 – 193, 41 – XVI Sadkowice zob. Szadkowice Sadzawki, las 42 – 645 Sagan = Żagań 24 – 345 Sagnie zob. Sabnie Saint-Lumine de Coutais, Francja 27 – 391, 392 Saksonia 24 – 333, 344, 27 – 387 Salt? 27 – 50 samarska gubernia 26 – 352 Samocin = Szamocin, pow. Warszawa 26 – 364 Samogoszcz, pow. Garwolin 26 – 14, 83, 266, 297, 318, 323, 325, 332, 41 – 483, 494, 496, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/II – 279, 284, 287, 295, 308, 309 Samule, pow. Kolno 27 – 59 San, dopływ Wisły 28 – 377 sandomierski powiat 80/I – LVIII Sandomierskie 24 – 148, 182, 25 – 19, 57, 26 – 41, 27 – 43, 127, 28 – 130, 140, 351, 41 – IX, 42, 66, 88, 127, 283, 42 – 56, 254, 367, 607, 651, 80/I – XXXII, 203, 80/ II – 35, 135, 221, 442, 80/III – 18 �93 sandomierskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, Sandomierz 26 – 71, 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI, 215, 80/II – 221 Sanniki, Saniki, pow. Gostynin 24 – 34, 41 – 169, 181, 191, 221, 231 Sarbiewo, pow. Płońsk 27 – 18, 42 – 758, 80/II – 331, 80/III – 10 Sarepta, Rosja 26 – 352 Sarnowo, pow. Lipno 41 – 9 Saska Kępa, Solecka Kępa, Kawcza, wyspa 24 – 17, 75, 178, 346, 25 – 273, 26 – 3, 19, 80/I – LV, 12 Sąchocin zob. Sochocin Sącz zob. Nowy Sącz Schlesien zob. Śląsk Schleusingen, Niemcy 24 – 306 Sebastyjanów zob. Stoczek Sejneńka, Sejenka zob. Marucha sejneński powiat 42 – 193, 204, 207 Sejneńskie 28 – 46, 79 Sejneńskie Jezioro, jezioro 28 – 15 Sejny, Sieno 28 – 15, 16, 33, 34, 39, 44, 45, 49, 53, 256, 260, 275, 313, 318, 338, 41 – XIX, 42 – 201, 202, 204, 205, 207, 210, 211, 252, 779, 80/I – L, 80/II – 402, 403, 429, 453, 80/III – 31, 33, 36 Sekucin = Sikucin, pow. Sieradz 80/ II – 270 Sekule, pole i łąka 42 – 645 Senek? 24 – 102 Serafin, dawniej Krusko, jezioro 27 – 62, 98 Serafin, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Serbia 24 – 302, 42 – 382 Sereje, pow. Sejny 28 – 39 Serock, niegdyś Sierociec, pow. Pułtusk 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 19, 95, 107, 248, 281, 287, 301, 317, 341, 345, 365, 27 – 3, 24, 45, 76, 115, 126, 193, 261, 281, 305, 310, 335, 28 – 5, 41 – XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII–LIX, LXIII, LXVI, LXVII, 42 – 26, 60, 79, 139, 145, 151, 155, 172, 199, 387, 481, 496, ryc. po s. 496, 504, 528, 593, 604, 80/I – LXII, 3 nlb., 112, 179, 80/II – 304, 403 Seroczyn, Serocyn, pow. Siedlce 26 – 7, 240, 80/II – 270 Seroki, pow. Sochaczew 25 – 187 Serokomla, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 sęsborski powiat (Sęsbork dziś Mrągowo) 24 – 6 Siarcza Łąka, Siarcza, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Siarki, błędnie Szarki, pow. ostrołęcki 27 – 50 Sicz, Rosja 27 – 380 Siecień, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 73, 111 Sieczcza zob. Parysów Sieczychy, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45 Siedlce, dawniej Nowe Siedlce 26 – VII, 9, 24, 27, 30, 38, 54, 69, 82, 90, 95, 152, 161, 228, 232, 251, 259, 264, 276, 283, 292, 293, 299, 307, 326, 328, 336, 338, 343, 351, 28 – 26, 41 – XXV, XXIX, XXX, XXXII, LIX, 414, 424, 429, 430, 444, 449, 465, 467, 482, 514, 521, 522, 532, 551, 553, 42 – 331, 377, 409, 603, 611, 620, 642, 774, 776, 80/I – X, XXXV, XXXVIII, LX, LXVIII, 80/II – 211, 290, 304, 310 siedlecka gubernia 26 – 8, 11, 27 – 108, 41 – 413, 42 – 786, 790, 80/I – XX, XXXIII, LVIII, 80/II – 211 siedlecki obwód 26 – 8 siedlecki powiat 41 – XVI, XXXIII, 413, 42 – 642 Siedleckie 26 – 8, 28 – 163, 41 – 413, 80/I – XIII, XIV, Siedliczne, pole 42 – 645 �94 Siedliska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Siedliszowice, pow. Dąbrowa 42 – 774, 80/II – 409, 80/III – 29 Siekierki, pow. Warszawa 25 – 2, 42, 60, 42 – 636, 80/II – 110 Sielce zob. Krasnosielc Sielec, pow. Prużana 28 – 344 Sieluń, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 42 – 776, 80/II – 334, 80/III – 31 Sieluńskie 24 – 321 siemiatycki powiat 42 – 629 Siemiatycze, błędnie Sieniatycze, pow. Bielsk 28 – 9, 36, 333, 356, 41 – XIX, 42 – ryc. po s. 240, 785, 80/I – LVI, LVII Siemień, pow. Łomża 28 – 324 Siemnocha, pow. Ostrołęka 27 – 28 Sieniatycze zob. Siemiatycze Siennica, dawniej Janowo, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 75, 215, 225, 247, 262, 274, 307, 314, 321, 331, 334, 341, 27 – 238, 41 – 559, 80/I – 167, 80/ II – 211 Sienniczka, dopływ Świdra 26 – 4, 7 Sieno zob. Sejny Sieradz 26 – 3, 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, XLII Sieradzkie 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 254, 80/I – 163, 165, 80/ II – 183 Sieraków, obręb leśny 24 – 20 Sierakówek, Sierakówek Mały, pow. Gostynin 41 – 159, 167, 173, 180, 193, 196, 200, 204, 205, 208, 211, 213–215, 224, 228, 229, 239, 247–249, 272, 273, 284, 296, 320, 321, 329, 331, 334, 335, 337, 339, 345–347, 351, 385, 80/I – XVIII, XX, XXIV, XLI, LXXV, 141, 223 nlb., 80/II – 100, 154, 157, 169, 172, 186 Sierawy, pow. Słuck? 28 – 235 Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 39, 273, 282, 295, 306, 325, 41 – 80, 121, 42 – 97, 122, 129, 135, 137, 138, 776, 80/I – XXXI, 95, 80/II – 332, 333, 80/III – 31 sierpecki powiat zob. sierpski powiat Sierpienica, dopływ Skrwy 27 – 20 sierpski powiat = sierpecki powiat 27 – 3, 371 Siersko = Czersk, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Siestrzanki zob. Siostrzanki Sikory, Sikorki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23, 183 Sikorz zob. Ściborz Siostrzanki = Siestrzanki, pow. Kolno 28 – 75 Sitnica, jezioro 27 – 4 Sitno = Sitne, pow. Radzymin 26 – 213 Sitno, pow. Pułtusk 27 – 292 Siwiki, pow. Kolno 27 – 59 Skaryszew, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Skępe, Skąpe, Skempe, pow. Lipno 27 – 5, 6, 375, 41 – LV, LX, 4–6, 9, 16, 72, 80, 101, 121, 124, 143, 42 – 758, 775, 80/I – XXVII, XXXI Skępska Puszcza, puszcza 41 – 5 Skiblów = Skieblewo, pow. Augustów 28 – 14 Skidel, pow. Grodno 28 – 358 Skieblewo zob. Skiblów Skierniewice 24 – 3, 31, 150, 206, 271, 294, 25 – IV, 10, 17, 18, 29, 57, 65, 68, 139, 163, 194, 218, 225, 231–235, 241, 250, 251, 41 – XVI, 196, 364, 42 – 643, 754, 80/I – 36, 122, 80/II – 15, 80, 101, 182, 183, 196, 80/III – 6 Skierniewka, dopływ Bzury 24 – 31 Skolatowo = Skołatowo, pow. Płońsk 27 – 324 Skórzec zob. Skurzec �95 Skroda Ruda zob. Ruda Skroda Skrwa, lewy dopływ Wisły 24 – 33 Skrwa, prawy dopływ Wisły 41 – 9 Skrwa zob. Raciążnica i Szkwa Skrwilno, pow. Rypin 41 – LVI, LXIV, 9, 54, 86, 91 Skudzawy, pow. Rypin 41 – 9 Skuły, pow. Błonie 25 – 212 Skurzec, Skórzec, pow. Siedlce 26 – 152, 292, 328 Skwa = Szkwa, pow. Ostrołęka 27 – 50 Sleszyn, pow. Kutno 25 – 101 Skwańska Puszcza, Skwańskie Lasy, puszcza 27 – 49, 96, 203, 385 Sliżany zob. Ślężany Sławogóra, pow. Mława 27 – 23 Słomczyn, pow. Warszawa 24 – 107, 25 – 11, 12, 90, 110, 178, 80/I – 144, 80/II – 77, 111 Słomianka, pow. Białystok 28 – 329 Słonawy, pow. Rypin 27 – 35 Słonim 28 – 148, 42 – 202, 773 słonimski powiat 28 – 344 Słopsk, Słópsk, Słupsk, pow. Radzymin 26 – 127, 128, 130, 132, 135, 136, 260, 310, 333, 365, 41 – 455, 460, 80/I – 19, 179, 80/II – 234, 281, 311, 367, 372 Słopska Wólka zob. Wólka Słupska Słoszewy, Słoszewo, dawna wieś, dziś część Szreńska, pow. Mława 27 – 20 Słowiańszczyzna 24 – 25, 346, 41 – VII, 42 – 354, 366, 367, 756, 579, 80/III – 11 Słubice, pow. Gostynin 24 – 34 Słuck 28 – 235 Słucz, dopływ Horynia 28 – 17 Słucza zob. Kubrzenica Słupno, pow. Płock 42 – 115 Słupno, pow. Radzymin 26 – 255 Słupsk zob. Słópsk Słupska Wólka zob. Wólka Słupska Służew, pow. Warszawa 24 – 18, ryc. po s. 34, 50, 222, 227, 25 – 7, 20, 23, 59, 77, 138, 144, 170, 172, 175, 248, 41 – 169, 260, 354, 42 – 377, 406, 409, 597, 648, 80/I – LXII, 80/II – 47, 49, 195 Służewiec, pow. Warszawa 25 – 144, 168, 173, 175 Służewo, pow. Nieszawa 24 – 8 Smolech, bagno 26 – 40 Smoleńsk, Rosja 24 – 120, 42 – 187 Smołodowo zob. Śniadowo Smoszewo, pow. Płońsk 27 – 17 Smuniew, pow. Sokołów 26 – 368 Sniadowo zob. Śniadowo Sniarowo = Śmiarowo, pow. Kolno 27 – 63 Sniedrony = Szwędrowy Most?, pow. Ostrołęka 27 – 50 Snycerzowa Jama, toń 28 – 332 Sobiekursk, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8 Sobień = Sobienie, pow. Garwolin 42 – 628 Sobieraje, pow. Rypin 27 – 35 Sobieszyn, pow. Garwolin 26 – 11 Sobików, pow. Grójec 24 – 23, 51, 204, 241, 249 Sobnie zob. Sabnie Sobolew, pow. Garwolin 26 – 68, 162, 219, 223, 246 Sobolew = Sobolewo, pow. Suwałki 28 – 58 Sobota, pow. Łowicz 24 – 33, 41 – 307, 349 Sobowo, pow. Lipno 41 – 132, 136, 141 Sobótka, Sobótska Góra, Mons Sabothus, dziś Ślęza, góra 24 – 344, 28 – 93 Sobótka, Zobten, pow. Świdnica 24 – 344 Sochaczew 24 – 4, 7, 29, 206, 273, 25 – 6, 15, 24, 78, 103, 116, 118, �96 126, 130, 187–194, 244, 266, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII, LVIII, LX, LXIII, 241, 341, 354, 374, 391, 396, 42 – 348, 543, 571, 649, 650, 759, 80/I – 117, 144, 195 nlb., 201, 80/II – 14, 15, 59, 191, 80/III – 11 sochaczewska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV sochaczewski powiat 41 – XXXIII, LXVI, 80/I – XXIII, XLII Sochaczewskie 41 – XV, 80/I – XIII, XX, XXIII Sochocin, Sąchocin, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 18, 133, 299, 329, 338, 80/I – 129 Sokal 24 – 25 Sokola Skała, skała 42 – 366 sokolski powiat zob. sokólski powiat Sokołda, dopływ Supraśli 28 – 12 Sokołowo, pow. Rypin 27 – 34 sokołowski powiat 41 – XVI, 413 Sokołów, Sokołów Podlaski 26 – 9, 24, 27, 29, 30, 50, 161, 193, 194, 345, 355, 364, 41 – 495, 42 – 411, 80/II – 211, 214, 319 Sokoły, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 42 – 639 sokólski powiat, sokolski powiat 28 – 344, 345 Sokół, pow. Garwolin 26 – 56, 57, 63, 68, 162, 163, 165, 166, 169, 205, 207, 219, 223, 231, 246, 291, 41 – 425, 490, 559, 80/I – XXII, XXXIX, 7 nlb., 8, 20, 30, 31, 79, 114, 126, 130, 145, 80/II – 216– 220, 254, 258, 260, 264, 266, 268, 273, 285, 292, 295 Sokółka, pow. Sejny 28 – 12, 154, 320, 345, 42 – 243 Sokule, pow. Błonie 25 – 201–203, 41 – 186, 218, 246, 311, 313, 319, 330, 332, 338, 348, 360, 363, 369, 378, 398, 402, 409, 80/II – 54, 56–58, 78, 148, 151–154, 158– 162, 184, 187 Sokule, pow. Mińsk Mazowiecki 25 – 252 Solec, pow. Gostynin 41 – 167, 205 Solec, część Warszawy 24 – 9, 12, 14, 17 Solecka Kępa zob. Saska Kępa Solipsy, pow. Warszawa 25 – 23, 168, 171, 174 Solistówki = Solistówka, pow. Augustów 28 – 13 Solniki, ? pow. Bielsk 80/II – 93 Sona, dopływ Wkry 24 – 4, 27 – 24 Sońsko = Sońsk, pow. Ciechanów 27 – 21, 80/II – 333 Sopoćkinie, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 123, 230, 232, 266, 319 Sosnówka, pow. Augustów 28 – 13 Sośnia, pow. Szczuczyn 28 – 8 Sójki, pow. Kutno 24 – 210, 242, 41 – XVI, 364, 42 – 137, 80/I – XX, Spandau (dzielnica Berlina), Niemcy 24 – 47 Spisz 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Sproch, austeria 25 – 299 Srebrna, dopływ Mieni 26 – 4, 6 Stabo, jezioro 28 –17 Stalmierz, pow. Rypin 41 – 5, 8 Stare Miasto, część Warszawy 24 – 9 Stanin, pow. Łuków 26 – 31, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – LXXVI stanisławowska ziemia 41 – 466, 499 stanisławowski obwód 26 – 4 stanisławowski powiat 41 – XXXIII Stanisławowskie 26 – 77, 41 – 414, 80/I – XIII, 33 Stanisławów, pow. Mariampol? 24 – 311 Stanisławów, niegdyś Cisek, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 28, �97 36, 46, 206, 208, 209, 229, 230, 252, 302, 309, 350, 41 – XVI, XXVIII, LII–LV, LVII–LIX, LXII, 420, 457, 42 – 463, 80/I – 167, 80/II – 211, 226, 234, 260, 261, 266 Stanisławów, pow. Warszawa 24 – 4 Stanówka, dopływ Bystrzycy 26 – 11 Stany Małe, pow. Siedlce 26 – 367 Stara Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17 Stara Łomża, pow. Łomża 28 – 3, 4, 192, 323 Stara Rawa, pow. Rawa 24 – 31 Stara Warka, pow. Grójec 24 – 62 Stara Wieś, pow. Węgrów 26 – 363 Stare Kolno, wzgórze 27 – 30 Stare Pole, pole 26 – 40 Starorzeka, jezioro 41 – 413 Staroźreby, pow. Płock 27 – 348, 42 – ryc. po s. 192 Stary Rypin = Starorypin, pow. Rypin 41 – 7 Starzyce, pow. Brzeziny 24 – 295, 297, 80/II – 62 Staw, lasek 42 – 645 Stawik, łąka 42 – 645 Stawiski, Stawiska, pow. Kolno 28 – 7, 245, 253, 257, 268, 285, 290, 42 – 231, 243, 306, 80/II – 448 Stawy? 80/I – LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105 Steklin, pow. Lipno 41 – 9, 62, 80, 139 Stelmachowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 107 Stempów = Stępów, pow. Gostynin 41 – 176, 229 Sterdyń, Sterdynia, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 50, 91, 193, 194, 345, 364, 41 – XVI, 515, 80/I – XVIII, XXVIII, 80/II – 211, 319 Sterdyńska Puszcza, puszcza 26 – 363 Stężyca, pow. Garwolin 26 – VII, 14, 31, 56, 64, 68, 81, 87, 207, 220, 224, 260, 314, 324, 335, 337, 41 – XXVIII, L, LII, LIV, LV, LVII– LIX, LXV, 42 – 498, 648, 652, 80/I – LIX, LXVIII, 80/II – 212 stężycka ziemia 24 – 6, 26 – 11–13, 19, 20, 40, 80/I – XIV Stoczek, Stok, Poznańska Wola, Sebastyjanów, pow. Łuków 26 – 7, 12, 30, 57, 69, 139, 222, 228, 260, 262, 294, 300, 310, 324, 328, 340, 350, 41 – 489, 554, 555, 565, 566, 42 – 380, 80/I – 121, 80/II – 212, 261, 275, 298, 301, 309 Strachowo, pow. Płońsk? 24 – 8 Strachówka, pow. Radzymin 80/I – XXI Straszniak, łąka 42 – 645 Struga = Czarna Struga?, dopływ Długiej 26 – 5 Struga, zamiast Buczynka, dopływ Bugu 26 – 9 Struga-Jagodna, dopływ Wisły 26 –8 Stryków, Strychów, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 64, 161, 226, 227 Strzałki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Strzygi, pow. Rypin 27 – 8, 375 Strzyże, pow. Pułtusk 27 – 25 Studzianka, jezioro 27 – 4 Studzianka, pow. Rypin 27 – 8, 375 Studzieniczna, Studziennicza, Studzienice, Studziennice, pow. Augustów 28 – 13, 279, 295, 80/ II – 400 Studzieniec, pow. Skierniewice 42 – 771 Studziennicze Jezioro, jezioro 28 – 13 Sucha Struga, dopływ Bzury 24 – 28 Sucha Struga, pow. Grójec 42 – 595 Suchowola, pow. Sokółka 28 – 12, 272, 345 Suchy Las, miejsce 24 – 303 �98 Suć, jezioro 41 – 413 Sudawia zob. Jaćwież Sulbiny, pow. Garwolin 26 – 288 Sulejów, pow. Radzymin 27 – 67, 42 – 1 Sułkowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Sumin, pow. Lipno 41 – 85, 139 Supraśl, dopływ Narwi 28 – 6, 356 Supraśl, pow. Białystok 28 – 12 suraski powiat 28 – 10 Suraż, błędnie Surasz, pow. Białystok 28 – 11, 32, 47, 51, 65, 82, 96, 101, 127, 317, 331, 345, 356, 357, 41 – XIX, LII, 42 – 274, 275 Surowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 641 Surpile = Szurpiły, pow. Suwałki 28 – 340 Sutra, pow. Sejny 28 – 15, 335 Suszewo, pow. Lipno 41 – 10 suwalska gubernia 28 – 13 Suwalskie, Suwalszczyzna 41 – XVII, XLV, 42 – 602, 789, 80/I – XV, XXXV, XLIX, LI Suwałki 28 – VIII, 16, 21, 26, 27, 29, 33, 34, 38, 44, 49, 53, 54, 57, 65, 78, 79, 83, 114, 115, 163, 212, 240, 241, 246–249, 266, 267, 269, 274, 275, 277, 281, 282, 288, 304, 313, 316–318, 321, 340, 41 – X, XI, XV, XIX, XX, XXVIII, XL, LII, LIII, LV, LVI, LIX, LXI–LXV, LXVII, 42 – 185, 186, 196, 204, 205, 208, ryc. po s. 208, 211, 214, 218–222, 224, 226–230, 235, 240, 265, 278, 281–283, 292, 294–300, 302, 303, 305–309, 317, 323, 324, 326, 331, 332, 344, 347, 350, 355, 385, 391, 393, 413, 552, 555, 563, 574, 600, ryc. po s. 608, 610, 611, 614, 651, 652, 771–772, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XLVI, XLVIII, LI, LX, LXI, LXX, LXXII, 93, 181, 200, 80/II – 404, 411, 412, 80/III – 26, 27, 36 Swisłocz zob. Świsłocz Syberia 80/I – XXVII Syjon, wzgórze w miejscowości Góra Kalwaria 24 – 22 Szablaki, pow. Kolno 42 – 638 Szadkowice = Sadkowice, pow. Rawa 25 – 216 Szafarczyska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Szafarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Szafarnia, pow. Rypin 80/I – XXVI, Szafranki, pow. Kolno 42 – 638 Szamocin zob. Samocin Szarafin, las 42 – 645 Szarki zob. Siarki Szawle 28 – 11 Szczara, rzeka, dopływ Niemna 28 – 357, 42 – 202 Szczawin, pow. Gostynin 41 – 207, 374 Szczebra, pow. Augustów 28 – 13, 15, 218 Szczepankowo, Szczepanków, pow. Łomża 27 – 57, 28 – 4, 189, 190, 193, 245, 264, 228, 80/II – 287, 362, 409, 414, 416, 417, 427, 428, 432, 433, 436, 446, 448, 449 Szczuczyn, Szczuczyn Mazowiecki, Szczucin, Stutinum, niegdyś Szczuki 24 – 5, 27 – 54, 388, 28 – 5, 7, 85, 278, 296, 303, 42 – 2, 231, 80/II – 448 Szczuczyn Litewski, pow. Lida 28 –7 Szczuki zob. Szczuczyn Szczutowo, pow. Rypin 27 – 9 Szczytno, pustkowie 26 – 6 Szczytno, Ortelsburg 27 – 49, 96, 384, 390 szczytnowski powiat, szczytnicki powiat 24 – 6, 27 – 49, 96, 42 – 643 �99 Szelągówka = Szelęgówka, pow. Białystok 28 – 329 Szelków, pow. Maków 27 – 142, 185, 187, 262, 265, 279, 42 – 26 Szelment, jezioro 42 – 193, 195 Szeroka, łąka 42 – 645 Szerze, pole 42 – 645 Szeszupa, dopływ Niemna 42 – 197, 198 Szkocja 24 – 312, 327, 328, 336, 337, 28 – 351, 42 – 368, 778, 80/II – 457 Szkwa, Skwa, błędnie Skrwa, dopływ Narwi 27 – 29, 49, 57, 96, 97, 107, 203, 384, 28 – 21 Szkwa, pow. Ostrołęka 42 – 641 Szląsk zob. Śląsk Szopy, pow. Warszawa 25 – 59, 77, 170 Szpetal, pow. Lipno 41 – 9, 45 Szrem = Śrem 26 – 3 Szreniawa, dopływ Wisły 28 – 22 Szreńsk, Szreńsko, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19, 20, 152, 160, 163, 253, 316, 359, 380, 42 – 758, 777, 779, 80/II – 332, 80/III – 10 szreński powiat 27 – 3, 371 Sztabin, pow. Augustów 28 – 13, 272 Szumowo = Szumowo Góra, pow. Łomża 28 – 5 Szur, pow. Łomża 28 – 323 Szurpiły zob. Surpile Szwajcaria 24 – 77, 341, 26 – 77 Szwajcaria, pow. Suwałki 28 – 16 Szwajcarska Dolina, ogród w dawnej Warszawie 80/I – 12 Szwecja 27 – 387, 41 – LXVII, 42 – 481, 756 Szwedzka Góra, wzgórze 27 – 28, 29 Szwelice, pow. Maków 27 – 189, 193, 272 Szwędrowy Most zob. Sniedrony Szydłowiec, pow. Końskie 26 – 32 Szydłowiec, przedmieście Brzezin 24 – 33 Szymanowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Szymanów, pow. Sochaczew 24 – 29, 41 – 311 Szypliszki, pow. Suwałki 28 – 26, 223, 42 – 204 Ściborz = Sikorz, pow. Płock 27 – 20, 42 – 783 Śląsk, Szląsk, Schleisien 24 – 202, 311, 314, 315, 338, 344, 345, 27 – 36, 28 – 93, 152, 41 – XVI, XVIII, LXIII, 42 – 772, 774, 781, 788, 80/I – XXXVI, 80/II – 43, 80/III – 28, 36 Śląsk Dolny 24 – 344 Śląsk Górny, Oberschlesien 41 – XLVI, 42 – 791 Ślepowrony, pow. Płońsk? 24 – 8 Śleszyn, pow. Kutno 41 – 212 Ślężany, Sliżany, pow. Radzymin 26 – 4, 210, 257, 301, 365, 41 – XVI, XXVIII, L, LII–LXI, LXIII– LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652, 80/II – 210, 227, 273, 280 Ślina, dopływ Narwi 28 – 92, 329 Ślup? 27 – 373 Śmiarowo zob. Sniarowo Śniadowo, Śniadów, Sniadowo, dawniej Smołodowo, pow. Łomża 27 – 331, 28 – 4, 5, 51, 124, 144, 150, 189, 191, 263, 264, 331, 42 – 308, 371, 80/I – 133 Średnica, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Śrem zob. Szrem Świder, dopływ Wisły 26 – 4, 7, 8, 12, 24, 42 – 773, 80/II – 211 Świdnica 24 – 344 Świdwiborek, Swidniborsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 �100 Świedzki Borek, miejsce 27 – 389 Świerk, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Świerk, Strachocin, folwark 42 – 645 Świerkówka, łąka 42 – 645 Święcice, pow. Płock 27 – 94 Święta Lipka, pow. Rastembork (Kętrzyn) 42 – 576 Święte, jezioro 28 – 14 Święte Jeziory = Świętojeziory, pow. Sejny 28 – 14, 335, 80/II – 401 Święte Krzyże zob. Krzyże Boruńskie Świętojańska Góra zob. Gnojowa Góra Świętojeziory zob. Święte Jeziory Świnia, pow. Kolno 42 – 638 Świsłocz, pow. Grodno 28 – 11, 98, 277, 41 – XX Świsłocz, Swisłocz, dopływ Niemna 28 – 11 Tabęc = Tabądź, pow. Łomża 28 – 5 Tamka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Tarchomin, pow. Warszawa 24 – 17, 25 – 159, 26 – 3, 54, 243, 313 Tarchomiński Las, las 26 – 3 Tarchówek = Targówek, pow. Warszawa 26 – 3 Tarczanka, dopływ Jeziorny 24 – 27 Tarczyn, pow. Grójec 24 – 4, 27, 25 – 1, 16, 18, 21, 33, 35, 42, 48, 71, 84, 86, 96, 131, 155, 156, 180, 41 – 309, 342, 42 – 637, 758, 80/I – 144, 182, 80/II –13, 115, 80/ III – 10 Targoń = Targonie, pow. Łomża 28 – 23 Targowa Wola zob. Kobyłka Targówek zob. Tarchówek Tarnobrzeg 41 – LXVI Tarnogóra, pow. Krasnystaw 42 – 647, 648, 650, 651 Tarnowo zob.Toruń Tarnów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Tarnów, bł. Tarnawa pow. Chełm 80/I – XXXIII, LVIII, LXVIII Tarnów, Tarnówek, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 14 Tarnówka, pow. Koło 80/II – 59 Tartak, pow. Kolno 42 – 639 Tatary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 641 Tatry, góry 42 – 368, 760 Teolin, pow. Augustów 28 – 14 Teremiska = Teremiski, pow. Prużana 42 – 201 Thorn zob. Toruń Thüringen Land = Turyngia, Niemcy 42 – 754 Tłuchowo, pow. Lipno 27 – 5 Tłuste, pow. Błonie 80/I – 41, 82, 187, 80/II – 139 Tłuszcz, pow. Radzymin 26 – 88 Todźca = Todzia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Tomaszewo, pow. Lipno 41 – 10 Tomaszowice, bł. Tomaszów, pow. Kraków 80/II – 211nlb., 80/II – 222 Tomaszów, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 120, 41 – 193 Toruń, Toroń, Tarnowo, Thorn, Turn, Turno 24 – 254, 316, 25 – 18, 19, 21, 195, 237, 26 – 127, 166, 185, 246, 249, 252, 27 – 209, 225, 239, 258, 275, 287, 311, 387, 28 – 24, 109, 245, 295, 298, 41 – 4, 9, 29, 117, 122, 182, 42 – 2, 20, 80/I – XXVI, XXVII, 43, 51, 80/ II – 365, 427 toruński powiat 80/I – XXV, Trakt Zatykocki zob. Zatykocki Trakt Trąbin, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 81 �101 Trąbińskie Jezioro zob. Trombińskie Jezioro Trąbki, pow. Garwolin 26 – 7, 42 – 778, 80/II – 211, 80/III – 33 Trempiny, pow. Kalwaria 42 – 201 Trenczyn, Słowacja 25 – 279 Tretki, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 69, 240, 41 – XV, XVI, 164, 173, 174, 188, 200, 204, 229, 265, 312, 314, 315, 319, 323, 326, 328, 331, 332, 340, 361, 362, 367, 371, 373, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 42 – 348, 80/I – XVII, XVIII, XX, XXX, XLI, LXXVIII, 40, 50, 51, 55, 76, 92, 110, 146, 197 nlb., 198, 80/ II – 59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 174, 179 trockie województwo 28 – 8, 11–14, 61, 144, 41 – XVII, 80/II – 325 Trojanów = Trojany, pow. Radzymin 26 – 366 Trojanów, pow. Sochaczew 25 – 188, 193, 194 Trombińskie Jezioro = Trąbińskie Jezioro, jezioro 27 – 4 Trondheim, Norwegia 41 – XXVIII, 42 – 757 Troszyn, pow. Ostrołęka 27 – 194 Trutowo, pow. Lipno 27 – 7 Trzciane, Trzciana, Trzciany, pow. Suwałki 28 – 12, 114, 316, 80/I – LI, 80/II – 442 Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3 nlb. Trzcińskie, pow. Kolno 27 – 59, 42 –4 Trzebunie = Trzebuń, pow. Płock 27 – 13, 80/II – 329 Tuchowicz, Tuchowiec, Tuchowic, pow. Łuków 26 – 31, 45, 74, 169, 181, 331, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 209, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – XX, XXXIII, LVII, LVIII, LXVIII, LXIX, LXXVI, 80/ II – 214, 259 Tuczno = Tuczna, dopływ Pisi 24 – 28 Tuł, pow. Radzymin 26 – 363 Tupadły, pow. Lipno 41 – 99 Tupadły, pow. Płock 27 – 13 Tur zob. Wisztyniec Turcja 28 – 330, 42 – 481 Turn, Turno zob. Toruń Turosz zob. Turośl, dopływ Pisy Turośl, obręb leśny 27 – 389 Turośl, Turosz, dopływ Pisy 27 – 30, 66, 389 Turośl, pow. Kolno 27 – 30, 60, 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Turów, pow. Radzyń 42 – 795 Tursk, pow. Pleszew 27 – 374 Turyngia 24 – 306, 344 Turza Wielka, pow. Mława 27 – 19, 372 Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 25, 80/II – 334 Tusk zob. Pułtusk Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 53, 71, 28 – IX, X, 5, 6, 22, 23, 25, 26, 35, 37, 47, 51, 54, 59, 65, 74, 75, 80, 82, 88, 89, 92, 101, 107, 124, 125, 127, 135, 138, 172, 176, 179, 241, 295, 301, 303, 306, 308, 310, 311, 320, 327–333, 348, 349, 369, 41 – X, XIX, XXI, XXV, XXX, XL, 42 – 201, ryc. przed s. 241, 244, 253, 255, 260, 262, 267, 270, 276, 304, 760, 80/I – VIII, X, XXXV, XXXIX, LXI, LXIV, LXX, LXXII, 100, 80/II – 400, 406–408, 423, 455, 80/III – 12 tykocińska ziemia 42 – 587 tykociński okręg 42 – 788 tykociński powiat 28 – 6, 10 Tykociński Trakt, Tykocki Trakt, droga 28 – 327 �102 Tykocińskie 28 – 87, 126, 130–133, 136, 167, 168, 174, 41 – X Tykocki Trakt zob. Tykociński Trakt tykocińskie starostwo 28 – 369 Tynek? 42 – 639 Tyrol 24 – 341 Tyśmienica, dopływ Wieprza 26 – 11, 42 – 773 Uchoł, puszcza 42 – 187 Udrzyn, pow. Ostrołęka 27 – 27, 280 Ugierka, rzeka, por. Węgierka? 27 – 203 Ugość = Ugoszcz, dopływ Bugu 26 –8 Uhor, puszcza 28 – 339 Ujazd, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 5, 56, 65, 111, 147, 225, 227–229, 231, 80/II – 62 Ujazdów, Jazdów, dzielnica Warszawy 24 – 4, 9, 12 Ukraina 24 – 47, 83, 345, 27 – 66, 380, 28 – 112, 223, 235, 253, 347, 42 – 125, 367, 764, 80/I – 10, 80/ II – 457, 80/III – 16 Uleś, las 42 – 645 Unierzyrz, Umierzysz, dziś Unierzyż, pow. Mława 27 – 249, 336, 42 – 19, 73, 142, 149, 158, 169, 80/II – 352 Umin, dzis Humin, pow. Łowicz 25 – 204 Unieck, pow. Sierpc 27 – 309 Upłot, jezioro 41 – 413 Urdy? 28 – 235 Ursynów, dawniej Roskosz, pow. Warszawa 24 – 18 Urzecze, część Mazowsza nad Wisłą 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 26 – 24, 42 – 645, 80/II – 114 Utrata, dopływ Bzury 24 – 27 Utrata, pow. Błonie 24 – 27 Uzgierka?, błędnie Uzgierska, rzeka 42 – 1 Vissogrodum zob. Wyszogród Vistula zob. Wisła Wach, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 Wadowice 80/I – XXXVI Waliszew, pow. Gostynin 41 – 168, 80/I – 54 Walne, pow. Augustów 42 – 196 Wałkowe zob. Wołkowe Wanacja, Wenecja, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 639 Wańtuchy, pow. Sokołów 26 – 367 Warka, Worka, pow. Grójec 24 – 4, 11, 24, 53, 180, 253, 319, 25 – 1, 6, 16, 51, 64, 79, 96, 127, 153, 168, 179, 180, 184, 299, 26 – 227, 41 – XXIX, 154, 158, 236, 402, 42 – 384, 650, 652, 80/I – 166, 80/II – 13, 40, 56, 142 Warka Stara zob. Stara Warka Warkowicze zob. Workowicze Warmia 27 – 98, 375, 28 – 84 Warmiak, pow. Kolno 27 – 59, 91, 42 – 639 Warna, Bułgaria 24 – 326 Warniszki = Warwiszki, pow. Augustów 28 – 14 Warszawa, Warsawa, Warszawka, Warsęga, Warsięga, Warschau, Warsiawa, 24 – V–VII nlb., 3–4, 7–11, 13, 15, 16, ryc. po s. 16, 17–20, 31, ryc. po s. 34, 39, 40-42, 44, 49, 52, 56– 58, 64–65, 69, 71, 72, 74–78, 82, 85, 93, 96, 99, 102, 117, 125, 129, 132, 133, 139, 157, 159, 160, 162, 165, 166, 168, 170–178, 189, 197, 211, 294, 301–306, 308, 312, 317, 323, 326, 336, 344, 25 – I, II, 2, 3–5, 7, 11, 12, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30–32, 41, 42, 52, 54, 56, 59, 60, 70–72, �103 75–77, 79, 81, 83, 85, 87–90, 92, 94, 98–100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 113, 115, 119–127, 129, 133, 134, 137–140, 142–146, 148, 151, 158, 161, 167–172, 185, 186, 210, 216, 237, 245–249, 253–255, 257–264, 266, 269, 270, 272–274, 278, 282, 283, 286, 293, 299, 26 – 3, 13, 52, 53, 83, 96, 100, 108, 127, 164, 166, 185, 194, 198, 202, 218, 225, 242, 246, 252, 263, 276, 282, 283, 296, 306, 349, 356, 358, 360, 27 – 30, 40, 47, 52, 54–56, 58, 76, 86, 129–131, 133, 134, 224, 239, 247, 275, 281, 325, 341, 342, 383, 384, 390, 394, 395, 28 – 24, 221, 236, 270, 275, 277, 299, 307, 325, 41 – VI, VIII, XI, XII, XIV, XVI, XIX, XXIII, XXV, XXVII–XXIX, XXXVI, XXXVII, XL, XLII, LII– LX, LXV–LXVII, ryc. przed s. 33, 117, 153, 154–156, 187, 188, 194, 198, 203, 208, ryc. po s. 208, 211, 216, 218, 219, 225, 231, 236, 246, 249, 251, 253–255, 257, 258, 260–263, 266, 274, 275, 278, 279, 281–284, 288, 289, 293, 297–300, 302, 303, 305, 306, 309, 312, 314, 316–318, 321, 327–331, 333, 336, 343, 345, 354, 361, 363, 367, 369, 373, 377, 380–382, 384, 388, 399, 400, 405, 410, 432, 438, 458, 462, 486, 487, 493, 42 – 61, 72, 81, 118, 133, 206, 231, 290, 319–322, 325, 330–332, 334, 337, 339–342, 345, 348, 350, 352, 355, 363, 373, 377, 381, 385, 386, 393, 400, 401, 405, 409, 411, 453, 481, 495, 496, ryc. po s. 496, 504, 566, 588, 593, 598, 609, 612, 613, 624, 625, 627–629, 645–651, 753, 754, 757, 760–762, 765, 766, 771, 773–783, 784, 789, 790, 795, 80/I – v nlb., VI, VII, VIII, IX, XVII, XX, XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXX, XXXII, XXXIV, XXXV, XXXVI, XXXIX, XLIV, XLV, XLVI, L, LI, LV, LVI, LX, LXII, LXVI, LXIX, LXXI, LXXVII, LXXX, 5 nlb., 6, 12, 18, 54, 83, 113, 121, 147, 154, 159, 183, 184, 188, 189 nlb., 190, 191, 193, 197 nlb., 206, 207, 208, 213, 213, 214, 215, 217, 218, 219, 220, 224, 225, 226, 229, 233, 235, 80/ II – 5–11, 14, 16, 19–22, 31, 34– 37, 39, 46, 63, 64, 66, 68, 70, 75, 77, 85, 89, 94, 95, 99, 110, 111, 117, 118119, 120, 124, 125, 129, 131, 133, 138, 139, 145, 192, 193, 194, 195, 199, 202, 210, 219, 288, 323, 325, 329, 357, 365, 391, 393, 396, 437, 460, 80/III – 9, 13, 14, 19, 20, 25, 27–32, 34, 35, 37, 38 warszawska gubernia 24 – 5, 211, 311, 26 – 4, 80/II – 13, 21, 80/ III – 10, 25 warszawska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 80/I – XIV, warszawski powiat 25 – 3, 26 – 3, 41 – XVI, 415, 80/I – XLII, 80/ II – 13, 21, 80/III – 10, 25 Warszawskie 42 – 651, 80/I – XIII, XX, XXIII, warszawskie województwo 42 – 792 Warszawice, Warszewice, Warszowice, pow. Garwolin 24 – 8, 302, 26 – 13 Warta, dopływ Odry 28 – 141, 377 Warwiszki zob. Warniszki Waserale = Wasaraby, pow. Augustów 28 – 14 Wasilków, pow. Sokółka 28 – 12, 345 Waszki, pow. Kolno 27 – 30, 42 – 639 Waśki, pow. Bielsk 28 – 359 Wawer, pow. Warszawa, dziś dzielnica Warszawy 80/I – XXII, �104 Wawrzyszew, pow. Warszawa 25 – 142 Wądołek? 27 – 150 Wądoły, bagno 26 – 40 Wądół, jezioro 41 – 413 Wągrodno, pow. Grójec 24 – 51 Wąsewo, Wąsew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 115, 126, 188, 189, 256, 273, 304, 307, 312, 334, 42 – 150, 80/I – XXI, 80/II – 375 Wąsosz, pow. Szczuczyn 24 – 5, V – 7, 237, 278, 296, 80/II – 400 Weilburg zob. Wielkobórz Weixel zob. Wisła Wejda, pow. Kolno 42 – 639 Welbląg zob. Elbląg Wełtawa zob. Mołdawa Wenecja zob. Wanacja Wenecja, Włochy 24 – 122 Werch = Wach, pow. Ostrołęka 42 – 641 Werki, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Westfalia 24 – 340 Węgierka, Węgra, dopływ Orzyca (zob. też Ugierka) 27 – 21 Węgiersk, pow. Lipno 27 – 37 Węgierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Węglarnia, nieużytek 42 – 645 Węgobork, Augerburg, dziś Węgorzewo 42 – 364, 551, 754 węgoborski powiat 24 – 6 Węgorzewo zob. Węgobork Węgra zob. Węgierka węgrowski powiat 27 – 108, 41 – XVI, 415, 80/I – XXIX Węgrów 26 – 9, 10, 19, 29, 30, 36– 38, 46, 76, 150, 194, 241, 252, 283, 301, 311, 316, 328, 336, 352, 353, 357, 359, 366, 367, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVII–LIX, 416, 42 – 322, 375, 408, 463, 488, 765, 788, 80/II – 211 Węgry, Panonia 24 – 350, 25 – 271, 272, 27 – 5, 28 – 357, 358, 42 – 221, 376, 777 Wiązowna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 263, 276, 313 Wieczwnia = Wieczfnia?, pow. Mława 27 – 19 wieczwnińska parafia 27 – 44 Wiedeń, Austria 24 – 13, 41 – 211, 42 – 77 Wiejsieje, jezioro 42 – 193 Wielączka = Wielącz? dopływ Bugu 26 – 8, 41 – 413 Wielątki = Wielądki, pow. Pułtusk 27 – 294 Wielbark zob. Wielkobórz Wielęcin, pow. Pułtusk 26 – 365 Wielgie, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 55 Wieliczna, pow. Węgrów 26 – 363 Wieliska wyspa 80/II – 212 Wielki Las, ostęp 28 – 15 Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litewskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Wielkie Łuki 24 – 317 Wielkobórz, Wzielborek, Wilbark, mylnie Weilburg zam. Wielburg = Wielbark, pow. Szczytno 27 – 73 Wielopole, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Wielkopolska 24 – 184, 317, 25 – III, IV, 236, 280, 27 – 387, 28 – 139, 141, 145, 162, 175, 179, 310, 343, 41 – LXIII, 108, 42 – 255, 601, 782, 80/I – XLI, 80/II – 40, 59 Wieluń 41 – XXVI, 42 – 761, 80/I – XXXVI, XLII, LV, 80/II – 40, 59 Wieprz, dopływ Wisły 26 – 11, 14, 15, 127, 350, 41 – XI, 42 – 773, 80/I – VIII, 80/II – 213 Wieruszów, pow. Wieluń 24 – 325 �105 Wierzbick, pow. Lipno 27 – 373, 42 – 784, 80/II – 394 Wierzbiszki, pow. Suwałki 28 – 223 Wierzbno, pow. Węgrów 26 – 11, 42 – 781, 80/II – 212, 80/III – 35 Wierzbowo, Wierzbowo Wielkie i Małe, pow. Łomża 28 – 4, 189, 80/II – 400 Wierzbołowo, pow. Wyłkowyszki 80/II – 403 Wierzbów? 26 – 76 Wierzchy, pow. Rawa 42 – 332 Wierznica, pow. Lipno 27 – 5, 41 –8 wigierska diecezja 28 – 16 wigierski powiat, Wigrischer Kreis 28 – 340 Wigry, dopływ Szeszupi 28 – 341 Wigry, Wigierskie Jezioro, Wygierskie Jezioro, błędnie Węgierskie, jezioro 28 – 16, 32, 34, 58, 339–342, 42 – 193, 194, 196, 332, 563, 600, 768, 80/I – XLIX, 80/ II – 455 Wigry, Wiry, wyspa 28 – 339 Wigry, Wygry, pow. Suwałki 28 – 246, 339–341 Wigry, pow. Wilno? 28 – 341 Wilanów, Willanów, Milanów, pow. Warszawa 24 – 4, 18, ryc. po s.34, 41, 49, 50, 59, 64, 122, 146, 220, 223, 226, 228, 25 – 11, 27, 48, 71, 75, 88–90, 92, 113, 120, 121, 142, 143, 146, 148, 175, 176, 245, 248, 263, 41 – XIV, XXXVI, 202, 222, 230, 293, 42 – 762, 770, 779, 780, 80/I – XVII, XVIII, XIX, LVIII, LXII, 80/I – 56, 121, 80/II – 11, 21, 44–46, 94, 110, 111, 124, 131, 133, 192, 195, 80/III – 12, 25, 30 Wilbark zob. Wielkobórz Wilcza Łapa, pow. Rypin 27 – 8 Wilczewiec, pow. Rypin? 27 – 35 Wilczewko, pow. Rypin 27 – 34 Wilczewo, pow. Rypin 27 – 34 Wilczogęby, pow. Węgrów 41 – 413 Wildno zob. Wilno Wilga, dopływ Wisły 26 – 11, 13 Wilga, pow. Garwolin 26 – 13, 80/ II – 212 Wilia, dopływ Niemna 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Wilkanowo, pow. Płock 27 – 15, 80/II – 330, 80/III – 16 Wilki? 41 – 250 Wilkomierz = Wiłkomierz 28 – 130 Wilkowyszki = Wyłkowyszki 80/ II – 403 willanowskie dobra 24 – 41 Wilno, Litwa 24 – 17, 325, 27 – 47, 28 – 12, 341, 41 – VI, 291, 486, 42 – 753, 80/I – L, 80/II – 414, 455, 80/III – 16 Wilno = Wildno, pow. Rypin 41 – 5 Wiłkomierskie 28 – 150 Wiłkomierz zob.Wilkomierz Wina zob. Wizna Wincenta, pow. Kolno 27 – 30, 60 Wincentów, Wincentowo, pow. Grojec 24 – 204, 241, 242, 264 Wingrany, pow. Suwałki 28 – 341 Winiary, pow. Płock 27 – 11 Wiry zob. Wigry wiska ziemia 42 – 1, 786, 788, 80/I – XIV, Wiskitki, pow. Błonie 24 – 4, 7, 28, 42, 64, 266, 271, 291, 292, 25 – 14, 41, 43, 47, 55, 135, 143, 162, 194–199, 201–203, 206, 250, 253, 27 – 40, 41 – LXV, 209, 253, 363, 380, 391, 395, 42 – 627, 649–651, 80/I – 6, 80/II – 54, 56, 57, 78, 93, 137, 156, 157, 161, 196 Wisła, Vistula, Weixel, rzeka 24 – 5, 6, 8–10, 12, 14, 15, 17, 18, 20–24, 29, 37, 39–41, 44, 46, 58, 62, 64, �106 68, 127, 132, 157, 160, 161, 168, 170–178, 185, 189, 306–309, 315, 316, 318, 322, 343–345, 25 – 43, 185, 237, 246, 273, 300, 26 – VII, IX, X, 3, 4, 8, 11, 14, 15, 24, 28, 83, 187, 256, 296, 332, 335, 350, 351, 364, 27 – VII, 3–7, 9–14, 16–18, 70, 85, 93, 133, 275–277, 284, 292, 371, 376–379, 394, 395, 28 – 127–129, 140, 141, 225, 306, 343, 353, 356, 377, 41 – XI, XV, XVI, XLII, LIII, LXIII, 3, 4, 9, 10, 61, 89, 153, 154, 460, 523, 42 – 2, 53, 70, 81, 92, 125, 199, 382, 388, 411, 489, 647, 759, 761, 764, 773, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XXIII, LXVIII, 13, 61, 80/II – 12, 13, 17, 21, 103, 114, 210, 327, 329, 330, 365, 366, 80/III – 11, 16, 18, 25, 28 Wissa zob. Wyssa Wistruć = Wystruć, Insterburg 28 – 277, 358 Wiszegród zob. Wyszogród Wiszniew = Wiśniew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 210, 80/II – 229, 240 Wiszniewiec = Wiszniów?, pow. Siedlce 42 – 643 Wisztyniec, jezioro 42 – 193, 195 Wisztyniec, Wisztitis, dawniej Tur, pow. Wiłkowyszki 28 – 337 Wiśniew zob. Wiszniew Wisztynieckie Jezioro, jezioro 28 – 337 Witoszyn, pow. Lipno 41 – 9 Witówka, dopływ Kostrzynia 26 – 4, 7 wizka ziemia 24 – 5, 6, 27 – 67, V – 3, 6, 7, 148, 150, 155, 168, 174, 182 Wizkie 28 – 142 Wizna, błędnie Wina, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 11, 67, 28 – 3, 6, 7, 22, 35, 52, 98, 101, 195, 239, 241, 246, 258, 262, 269, 272, 285, 286, 292, 293, 304, 310, 313, 315, 319, 320, 42 – 215, 216, 238, 271, 287, 289, 621, 628, 646–652, 776, 779, 792, 80/II – 400, 80/III – 31 Wiżajny, jezioro 42 – 193 Wkra, w górnym biegu Działdówka (zob.), dopływ Narwi 27 – 3, 18–20, 372, 379, 28 – 21, 42 – 773 Właszczanów zob. Włoszczanów Włochy 24 – 76, 331, 346, 27 – 384, 28 – 325, 340, 42 – 363, 766 Włocławek (zob. też Wrocławek) 25 – 220, 41 – 3, 7, 9, 42 – 776, 80/I – 50 Włodki zob. Włotki Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 100, 42 – 644 Włoszczanów, Właszczanów, dziś Łuszczanów, pow. Gostynin 25 – 240, 241 Włotki = Włodki, pow. Kolno 27 – 63 Włóki, pole 42 – 645 Wnory, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93, 111 Wodynie, Wodyń, błędnie Wohyń, pow. Siedlce 26 – 7, 11, 90, 152, 240, 292, 80/II – 212, 275 Wojnowe, jezioro 41 – 413 Wojny Szuby, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 105 Wojski, pow. Białystok? 28 – 38 Wola? 24 – 8 Wola, pow. Lipno 41 – 9, 81 Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 46 Wola Cygowska, pow. Radzymin 26 – 252, 317, 321, 80/I – XXIX, XXX, Wola Ducka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 �107 Wola Karczewska, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Wola Korabiewska = Wólka Korabiewska, pow. Skierniewice 24 – 28 Wola Okrzejska, pow. Łuków 42 – 792 Wola Pieczyska, pow. Grójec 24 – 27 Wola Rasztowska, zob. Rasztowska Wola Wolborka, dopływ Pilicy 24 – 32 Wolborz, dziś Wolbórz, pow. Piotrków 24 – 293, 25 – 5, 41 – LXIII, 171, 80/II – 62 Wolgast zob. Wologoszcz Wolencin, pow. Lipno 41 – 9 Wolica, błędnie Wolice, pow. Warszawa 25 – 32, 129, 139, 145, 169, 171 Wologoszcz = Wołogoszcz, Wolgast, Niemcy 24 – 25 Wołga, rzeka 42 – 204 Wołkowe, Wałkowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 91, 97 Wołkowysk 28 – 98, 41 – XX wołkowyski powiat 28 – 344 Wołkuny, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 770, 80/ III – 25 Wołkusz, pow. Augustów 28 – 14 Wołochow, jezioro?, rzeka? 28 – 347 Wołogoszcz zob. Wologoszcz Wołomin 41 – ryc. po s. 304 wołomiński powiat 41 – LXVI, 42 – 643 Wołoszczyzna 27 – 66, 28 – 357, 42 – 339 Wołyń 24 – 48, 345, 27 – 376, 383, 28 – 139, 141, 235, 357, 359, 41 – XXVI, 42 – 208 wołyńska gubernia 28 – 86 wołyńskie województwo 42 – 339 Worka zob. Warka Workowicze = Warkowicze, pow. Słuck 28 – 235 Worów, pow. Grójec 25 – 32 Wójcin? 42 – 323 Wójty, pow. Radzymin 26 – 366 Wólka = Wólka Zerzyńska?, pow. Warszawa 25 – 177 Wólka Korabiewska zob. Wola Korabiewska Wólka Kozłowska, pow. Radzymin 80/II – 305 Wólka Mlądzka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Wólka Słupska, Wólka Słopska, Wulka Słupsk, pow. Radzymin 26 – 128, 129, 133, 134, 136, 137, 310, 365, 41 – 419, 535, 557, 565, 566, 574, 575, 577, 80/I – 17, 80/ II – 234–237, 296, 311 Wrociszew, pow. Grójec 24 – 24, 25, 80/II – 13 Wrocław 24 – 8, 344 Wrocławek = Włocławek? 25 – 269 Wronowo, pow. Augustów 28 – 240 Wrotnów, pow. Węgrów 26 – 363 Wychodne, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 215, 80/I – LI Wydmusy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 642 Wygierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Wygry zob. Wigry Wykrot, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 388, 42 – 642 Wymyślin, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 6 Wyrozęby, pow. Sokołów 26 – 161 Wysoce, dziś Wysocze, pow. Ostrołęka 27 – 115, 273, 287, 312, 41 – XIX, XL, LIII, LIV, 42 – 43, 58, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, XLIV, 80/II – 352, 364, 375, 387 �108 Wysogoda zob. Fransdorf Wysogród zob. Wyszogród Wysoki Dwór zob. Wysokie Sejny Wysoki Ląd, pole 42 – 645 Wysokie Litewskie, pow. Brześć Litewski 28 – 10, 42 – 768 Wysokie Mazowieckie, Mazowieck 28 – 5, 46, 51, 63, 68, 95, 100, 131, 138, 142, 148–150, 168, 184, 191, 238, 271, 273, 42 – 225, 272, 643, 760, 80/I – LXXII, 80/ II –404 Wysokie Sejny, Wysoki Dwór, dwór obronny 28 – 15 wysokomazowiecki powiat 42 – 643 Wyssa = Wissa, dopływ Biebrzy 28 – 7, 325 Wystruć zob. Wistruć Wyszków, pow. Pułtusk 24 – 5, 26 – 64, 265, 344, 27 – 25, 45, 67, 73, 76, 84, 86, 115, 122, 140, 145, 147, 267, 269, 274, 291, 292, 294, 302, 318, 319, 323, 330, 351, 28 – 5, 325, 41 – XIV, XIX, XXVII, XXVIII, XXX, L–LXIII, LXV– LXVII, 42 – 16, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 621, 627, 775, 776, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, LIII, LIV, LV, 3 nlb., 123, 80/II – 219, 235, 237–240, 281, 334, 80/III – 29, 31 wyszogrodzka ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 16, 70, 93, 372, 377, 42 – 758, 80/I – XIV, 80/II – 330, 331, 340, 395, 80/III – 10 Wyszogród, Wysogród, Wiszegród, Vissogrodum, pow. Płock 24 – 4, 68, 318, 25 – 236, 27 – 3, 5, 14– 16, 93, 127, 133, 134, 175, 244, 254, 327, 335, 344, 350, 356, 366, 376–378, 41 – XI, XVI, 225, 42 – 56, 63, 68, 129, 141, 144–146, 148, 167, 759, 772, 80/I – VIII, 80/II – 330, 379, 80/III – 11, 27 Wyśmierzyce, pow. Radom 24 – 25 Wzielborek zob. Wielkobórz Za Bagnem, miejsce 26 – 40 Za Sadem, pole 42 – 645 Zabiele, pow. Kolno 27 – 63, 42 – 639 Zabiele, pow. Łuków 26 – 328 Zabłudów, pow. Białystok 28 – 11 Zaborowo, pow. Augustów? 28 – 23 Zaborów, pow. Warszawa 25 – 198 Zaborów, pow. Gostynin 41 – 205 Zabrodzie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Zabrodzie, pow. Radzymin 26 – 260, 284, 287 Zaduszniki, Zaduśniki, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 8 Zagajnica, puszcza 27 – 66 Zagrody = Zagroby?, pow. Warszawa 27 – 74 Zając, pow. Węgrów 26 – 367 Zakątkowski Klucz, dobra, pow. Białystok 28 – 329 Zaklasztorne = Zaklasztorne Budy, pow. Skierniewice 24 – 28 Zakliczewo, pow. Maków 27 – 185, 266, 42 – 20, 86, 80/II – 362 Zakret, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Zakroczym, Kroczym, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 40, 91, 93, 125, 243, 244, 27 – XI, 18, 123, 131, 247, 257, 267, 270, 300, 310, 324, 379, 380, 28 – 287, 41 – 302, 42 – 46, 133, 650, 763, 775, 80/II – 11, 112, 135, 190, 191, 326, 331, 80/III – 15, 30 zakroczymska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 18, 23, 372, 80/I – XIV, zakroczymski dekanat 42 – 771, 80/ II – 331, 395, 80/III – 26 Zakrzewo (Kościelne), pow. Płock 27 – 14 Zalas, pow. Kolno 42 – 639 �109 Zalesie zob. Grzymały Zalesie, pow. Grójec 24 – 204 Zalesie, pow. Kolno 27 – 63 Zalesie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zalesie, Zalesisko, pow. Skierniewice 25 – 232, 233, 41 – 179, 183, 202, 206, 207, 213–215, 242, 348, 80/I – 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 165, 80/II – 80, 101, 126, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 183, 184, 196, 197 Załubice, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 281, 332, 341, 345, 41 – 477, 485, 569, 42 – 604, 80/II – 319 Załuże, pow. Maków 27 – 26 zambrowski powiat 27 – 65, 68 Zambrów, Zambrowo, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 71, 281, 28 – 5, 25, 35, ryc. po s. 36, 46, 51, 52, 65, 73, 77, 78, 81, 91, 99, 123, 144, 150, 160, 184, 191, 193, 194, 234, 287, 299, 349, 41 – XIX, LII, LIV, 42 – 244, 395, 468, 80/I – XLV, LII, LXIV, 80/II – 77, 78, 187, 403, 423 Zambrzyca, dopływ Jabłonki 28 – 5 zamojski powiat 28 – 34 Zapole, okolica 28 – 360, 361 Zapustki, jezioro 41 – 413 Zapuszczańskie 41 – IX, 42 – 771 Zaremba = Zaręba, pow. Rypin 27 – 34 Zarembów = Zarębów, pow. Kutno 25 – 13, 15, 239, 41 – 169, 185, 189, 200, 230, 231, 301, 337 Zarenty = Zaręby, pow. Przasnysz 27 – 255 Zaręba, Zarębów zob. Zaremba, Zarembów Zasław 24 – 14 zasuwalska okolica 28 – 26 Zaszytki, jezioro 41 – 413 Zator, pow. Skierniewice 24 – 27 Zatrupie, pole i las 42 – 645 Zatykocki Trakt, okolica? 28 – 23, 327 Zawady = Zawady Kościelne, pow. Łomża 28 – 329 Zawady = Zawady Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Zawady, pow. Ostrołęka, gm. Wach 27 – 50, 53, 42 – 642 Zawady, pow. Warszawa 25 – 176 Zawady, pow. Węgrów 26 – 366 Zawichost, pow. Sandomierz 27 – 380 Zawiszyn, pow. Radzymin 26 – 363 Zawiśle 27 – 39, 28 – 352, 80/II – 335, 457, 80/III – 14 zawkrzyńska ziemia, zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia 27 – 3, 18, 44 Zawrocie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 771, 80/ II – 404, 80/III – 25 zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia zob. zawkrzyńska ziemia Ząbki, pow. Warszawa 26 – 3 Zbaraż 27 – 14 Zbojna, dopływ Narwi? 27 – 66 Zbójno, pow. Rypin 80/I – XXV, XXVI, Zbudeszyno zob. Budzieszyn Zbyszewo, pow. Lipno 27 – 4 Zdrębisko, pow. Kolno 27 – 59 Zdrojki, las i łąka 42 – 645 Zdunek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zduńska Wola, pow. Sieradz 24 – 312 Zebraczka = Żebraczka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7 Zebrzyszki zob. Żebrzyszki Zegańskie Księstwo = Żegańskie Księstwo 24 – 345 �110 Zegary = Żegary, pow. Sejny 28 – 15 Zegrze, Zegrz, pow. Pułtusk 26 – 74, 365, 27 – 310, 80/I – 3 nlb. Zegrze zob. Zgierz Zegrzynek, pow. Pułtusk 80/I – XIX, XXX, Zelechów zob. Żelechów Zerów? 28 – 36 Zerzeń, pow. Warszawa 25 – 60, 26 – 104, 106, 80/II – 77 Zgierz, błędnie Zegrze 42 – 380 Zglinna = Zglinna Wielka, pow. Rawa 24 – 150, 25 – 17, 67, 231, 232, 234, 41 – 196, 80/I – 122, 80/II – 80 Zielinów, pow. Radzymin? 26 – 366 Zielona Puszcza, puszcza 27 – VIII, IX, 29, 49, 66, 96, 97, 107, 387, 28 – 333, 356, 41 – XXII, XXIII, 42 – 783, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 795, 80/II – 325, 326, 80/ III – 38 Zielone, Zielona, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 214, 217, 221, 266, 267, 277, 80/I – LI, 80/II – 438 Zieluń, pow. Mława 27 – 19, 80/II – 332 Ziembin, pow. Borysów 42 – 777 Ziemia Dobrzyńska, Ziemia Święta 24 – 98 Zilmańce? 28 – 14 Zimna, pow. Kolno 42 – 639 Zimnowoda, jezioro 41 – 413 Złaków Borowy i Kościelny, Złaków, błędnie Złakówek, pow. Łowicz 24 – 152, 290, 25 – 13, 32, 45, 52, 68, 105, 139, 239, 41 – LXIII, 171, 173, 189, 200, 216, 222, 225, 230, 240, 242, 378, 80/I – 120, 234, 80/II – 77, 92, 93, 118, 149, 188 Złota Góra, pow. Kolno 42 – 639 Złotopole, pow. Lipno 41 – 10 Złotopolice, pow. Płońsk 27 – 247, 267, 270, 324, 41 – XVIII, 80/I – XVIII, XIX, XXXI, XXXII Złororya, pow. Toruń 27 – 7, 41 – LIII, LVII, 57, 60, 91, 99 Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 81, 85–89, 92, 95, 108, 153, 179, 331, 332, 349, 80/II – 400, 80/III – 12 Złotowo, pow. Mława 27 – 152, 160, 163 Zobten zob. Sobótka Zołnierz, bagno 26 – 40 Zrębisko, las 27 – 389 Zuromin zob. Żuromin Zwierki, pow. Białystok 28 – 11 Zwierzyniec, pow. Kraków 24 – 346 Zwierzyniec, pow. Zamość 26 – 363, Zychlin zob. Żychlin Żabików, pow. Łomża 28 – 144 Żagań zob. Sagan Żale = Żałe, jezioro 27 – 4 Żałe, Rżałe, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 4, 8 Żarnowo, pow. Augustów 28 – 261, 284, 304, 42 – 299, 304, 80/II – 423 Żebraczka zob. Zebraczka Żebry, pow. Łomża 28 – 23 Żebrzyżki, Zebrzyszki, pow. Sejny 28 – 15, 335 Żegańskie Księstwo zob. Zegańskie Księstwo Żegary zob. Zegary Żelazna, pow. Skierniewice 24 – 150, 206, 25 – 18, 65, 232, 41 – XVI, 80/II – 80, 101 Żelazowa Wola, pow. Sochaczew 24 – 29 Żelazów, pow. Węgrów 26 – 366 żelechowski okręg 42 – 646, 80/I – LIX �111 Żelechowskie 26 – 40, 42 – 646–652 Żelechów, Zelechów, pow. Garwolin 26 – 13, 23, ryc. po s. 34, 58, 66, 71, 82, 87, 162, 205, 207, 259, 268, 291, 324, 333, 41 – XVI, XXIX, XXX, ryc. przed s. 225, 413, 570, 42 – 543, 80/I – LXII, LXIII, LXXVI, 80/II – 212, 258 Żelizna, pow. Radzyń 42 – 643 Żerań, pow. Warszawa 26 – 3, 363, 364 Żmudź 28 – 158 Żoliborz, Joli-bord, część Warszawy 24 – 9 Żółkiew 25 – 286, 41 – 293, 42 – 339 Żubrówka, ostęp 28 – 15 Żurawieniecki Las, las 27 - 26 Żuromin, Zuromin pow. Sierpc 27 – 19, 348, 354, 42 – 759, 80/II – 332, 80/III – 11 Żychlin, Zychlin, pow. Kutno 24 – 209, 292, 25 – 13, 15, 44, 47, 62, 69, 101, 234, 239, 240, 41 – XVI, 166, 169, 173, 183, 204, 208, 212, 214, 242, 247, 284, 303, 316, 326, 328–332, 335, 336, 338–342, 344–347, 351, 356, 360, 362, 364, 366, 367, 369, 370, 372, 378, 379, 385–387, 389, 390, 394, 399, 400, 402–404, 406, 408, 412, 80/I – 192, 80/II – 77, 100, 103, 117, 187, 188, 189 Żydówka, bagno 26 – 40 Żyrardów, pow. Błonie 24 – 28, 310–312, 25 – 135, 80/I – XXIII, 80/II – 14 Żywa Woda, pow. Suwałki 28 – 16 ��INDEKS INCIPITÓW PIEŚNI1 Incipit tom numer strona A bez wrota kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 217 240 A bieda mi z tym Jasieńkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 467 193 A boć mi to trudna zona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 672 241 A bodajeś nawymyślał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 620 228 A bodajżeś kata zjadła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 106   66 A bracisku miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  56 104 A był tu ligar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 244 106 A cego się przez gościniec wleces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 236 204 A chodziła tam panienka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 119  49 A ciesy się, ciesy, nasa rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 137 250 A cięzko ci, panno młoda, zapłakać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  85 222 A cięzkoć to, cięzko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 191 251 A co będzie, co będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 64a 178 A co robią Warsawianki, co robią? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 656 236 A co w komory stukaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 107 166 A cóz to za pan, co za pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  84 221 A cóześ ty za dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 484 196 A cóześ ty za parobek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 410 178 A cóż tam za kawaler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 206 237 A cy mi to dziwna zona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  43  17 A cyje to kuniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 421 181 A czemuś się nie ożenił, Bajdała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 141   83 A czemuż mój Jezus tak ubogo leży?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  26  73 A daj mi, sluzka, ostre miece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 350 323 A dajze mi, Boze, w tym raźniejsym roku. . . . . . . . . . . . . . . . . 27 213 260 A dajze mi, Panie Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 529 207 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 141 149 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 214 261 A dajże mi, Boże, żony jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dała mu śmietany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 569 216 1 Indeks obejmuje incipity pieśni zamieszczonych w tomach 24–28, 80/I i 80/II edycji DWOK; jego niezbędnycm uzupełnieniem jest indeks incipitów zamieszczony w tomie 42 obejmujący pieśni opublikowane w woluminach 41 i 42. �114 Incipit A dla Boga, a dla Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzebkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła drużebkowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A dyć były stoły to wszystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdy casem słyszyć da się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie będziesz prała, Kasiu, Kasiuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, Jasiu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie mie odjezdzas, Walusieńku panie? . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pani idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pojedziesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Janek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies jedzies, Jasiulecku panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies odjezdzas, Jasieńku, panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez jadzies, Maciusiu nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez mnie odjezdzas, Walusieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez to ta panna młoda?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ bywał, mój Sewerysiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ to, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ ty bywał, coś sie tak upijał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś bywał, koźle baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój towarzyszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A hopsasa hop sa sa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A i wy tez, matuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja babuleńce do palca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja sobie jedynacka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swemu staruszkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swojej kochanecce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja takiéj panny nie chcę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja tobie raz powiadam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja ubogi człowiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 135   80 24  90 224 24  89 224 24  97 228 24 168 269 80/I  38  31 80/I 337 199 26 419 293 26 419 292 27 249 277 80/II   – 366 28 205 236 25   9   5 25 179  77 26 238 206 25 338 152 25 339 153 26 451 307 25 240 153 25 252a 110 80/I  13  18 27 427 359 25  10   5 26  83 119 80/II   – 231 24 204 296 27 428 360 25 211  92 27 324 310 27 362 328 28 377 321 80/I 193 110 28 376 321 80/I 295 177 25 570 216 26 112  71 24 197 293 26 471  31 80/II   – 116 25 568 216 25  16   7 25 550 212 25 258 113 26 235 205 �115 Incipit A jak będą wrota skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak ci ja powędruję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak Ci ja pójdę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak przyjdą do mnie chłopcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak wrota będą skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakeś mi mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakześ ty mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jechało trzech kozaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jestem ja niewielicka, drobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz ci prec, moja Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz to prec, moja Basiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz zytko dorzeniało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A już to prec, mój wianeczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja do waspani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja gnałam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja na wojenkę pojadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja w swoją podróż idę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy myśliwy cały dzień poluje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyś świat nawiedzał, szatanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyz ja do waspanny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiej będziemy tego karpia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy uzyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy użyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chocze Heńdziu znati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mám ja zwierzchność nad ubogiemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mnie się czarnemn nic nie dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja Kasiulu, cóześ ucyniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, a to mnie chce piérsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, coś waspani powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja mi, Jagusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moje dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój Jasieńku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 159   91 26 131 145 80/II   – 244 25 280b 124 25 342 154 25  35  14 28 297 276 80/I 312 184 25 313 142 24 205 296 28 304 279 25 174 75 28 225 244 24 156 260 27  41 164 27 263 283 27  78 182 80/I 155   88 25 168  71 25  51  20 25 298 135 26 420 293 25 120  49 27 249 277 zwr. 2 25 361 163 26 370 266 80/I  43  31 80/I 261 156 25 273 120 28  – 359 26 321 274 28  19  71 80/I 298 178 27 307 305 25  81  32 28 264 259 25  71  26 26 296 235 25 364 167 26 459 310 25 556 213 26 300 238 25 259a 114 25 259b 114 �116 Incipit A mój Lejbuś, mój kochany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój ojciec świdrygał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój, Mikyło, dobrej woli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na bobrze moje wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na dziedzińcu siwe kamienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na Jasiowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na moście trawka roście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na oną górę posed Jasio orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze mój Jasinek orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onéj górze, na jedwabnym śnurze. . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze stoją ta zołnierze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu byliczeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nas Lejbus dobry był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nasz jaśnie panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nie wyszło jabłoneckom dwie zimy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niescęsna godzinecka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nima tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A on konie pasie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana, pędź woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swachenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swacyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po co żeś wołki przygnał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po sadeńku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pocóześ wąsy odon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod borem, a pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod moją klaczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pomalutku z moją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A poniewaz iz Pan Bóg stworzył mys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła była świanta Halina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pójdę ja do stodoły i zabiję sowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przy studni studziennéj jeleń wodę pije . . . . . . . . . . . . . . . . A przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli te siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 586 220 25 645 234 25  42  17 80/I 240 141 28 363 316 28  54 106 28 142 193 26 303 239 26 267 219 26 269 220 24 203 295 27 205 257 25 276 121 27 400 349 26  24  70 24  80 210 27  70 180 28 214 239 28 215 240 27  59 176 26  76 116 25 164  68 26 428 297 80/I 287 167 25 424 181 26 128 143 26 127 143 80/I  62  41 27 274 288 27 188 249 27  57 175 27 219 265 28 133 189 25 453 189 26  – 128 26  30  80 7 100 193 27  29 159 24 109 233 24  86 222 80/I  95  57 24  – 294 80/I 253 149 80/I 254 150 �117 Incipit A puscę ja swój wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A rośnie, rośnie we wsi dzieweczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ryżały moje konie, ryżały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, samuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scérze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scyrze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze na wóz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siedmiu ja kawalerów miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sła koło mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A szła kolo mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A starsy druzba kedy skerecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na smuzku, tam na zielonym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na tej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam w karczmie za stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam za borém u bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tańcuze, Grzela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tego roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tem kole, mój wianecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A trzeba dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty córko i ty matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty druchnicko z innego sioła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty Jasieńku, bałamucie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty panie młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty pscółeńko mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulaszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, sokolasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty zającku siweńki, maleńki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, a usiądźze, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, młoda panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźże, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w czystem polu karczemka stoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Krakowie na ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w lesie są bycki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 185 289 28 180 224 24 178 281 25 654 236 27 379 338 27 101 193 27  49 168 27  61 177 27 109 199 26 59 106 24 108 233 24 107 232 27 177 244 25 683 244 80/II   – 191 27 166 238 25  49  20 80/I 255 151 25  30  12 80/I 349 211 nlb 27 290 295 25 614 226 24  54 150 24 164 267 27 24 155 25 563 215 28  90 154 28  80 146 27 161 236 28 155 213 26  – 298 26 321 242 27 224 268 28 113 171 27  54 171 26 307 241 24 184 289 24 162 266 24 163 267 25 198  87 80/II   – 109 28 354 311 6 402 283 26 427 297 �118 Incipit A w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w mym ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę bardzo rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniutecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę, w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę z porania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w nowowieskiej komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w ogródeńku naszej młodej pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadecku jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadeńku na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Serocynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Stelmachowie skakają żaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sokół siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sowa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tém kole, mój wianecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tén kole, mój wiánecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tutejszem mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym domu, w ty kamienicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole. . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiączku, w tym kole . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie, a w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w więzieniu za kratami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w wiśniowym sadeńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wazą mnie wiescy ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wcora z wiecora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wczora z wieczora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widać i to, któren młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 372 267 27 94 189 25  12   6 27 437 367 80/I 186 107 24 117 236 26 250 211 27 196 253 27 295 298 28 214 239 28 215 239 25  20   8 25 351 159 25 352 160 25 353 160 25 354 161 80/II   – 136 28 105 165 28 319 290 24 167 269 27 272 287 26 304 240 28  55 107 5 186b  81 25 186a  81 24 164 267 24 103 230 80/I 219 127 24  52 148 27  76 182 80/II   – 350 26 449 306 26 449 309 26 403 283 27 357 326 26 389 276 26 401 282 28 332 299 80/I 356 217 28 157 213 26 497 321 28 275 266 80/I 322 187 80/I  33  30 �119 Incipit A widzę ja, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzę ja, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzi Bóg kerne serce moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis ty, Kasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiem ci ja, wiem te bory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiernie ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneckę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wstańze, synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wy druzby nie załujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjdzize pacholiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyj tam na polecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, druzbeckowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, pacholęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjciez, pacholęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze, Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze ku Warsawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyrzyta, pacholicy, na ten nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . A z Góry ja parobecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry jadą Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, moje wołki, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, wołki moje, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z porania w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z soboty na święto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna burza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna chmura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z zarania w niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Bugiem, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za dworem siwy kamiń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 157  65 26 330 250 27 175 244 26 314 243 26 162 158 26 343 256 24 192 291 26 290 231 80/I  48  32 25 239b 105 26  53 103 25   6   3 27 403 350 27  28 158 26 246 210 27 182 247 27 181 246 26 430 298 27 183 247 80/II  –  73 26 484 317 26  – 237 80/I  77  48 25  92  36 80/II  –  89 25 309 140 25 310 140 27 435 365 25 123  51 24 101 230 26  34  84 27 436 366 27 399 349 27 197 253 25 303 138 27 394 347 27 395 348 27 396 348 28 361 316 28 362 316 25 302 138 25 305 138 25 307 139 25 308 139 �120 Incipit A za lasem, woły moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za ogrodziskiem trząsała brodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zarzały siwe konie, zarzały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zkądześ ty? Z Wielkopolski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, biada, biada, mnie Herodowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Boze, mocny Boze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Jasiuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, nieskończony, litościwy Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, rozkosz moja niemała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, witajże, pożądana perło droga z nieba. . . . . . . . . . . . . . . Ach, zbujały się siwe łabędzie na wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . Adyć były stoły, to wsystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Albośmy to jacy tacy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani tydzień, ani dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anieli w niebie śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł Gabryjel w poselstwie przychodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł stróż przyszedł po duszę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anula swojej mateńki pytaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archanioł Bozy Gabriel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Audi benigne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 304 138 27 340 317 26 306 139 26 440 301 80/II   – 296 25 612 226 80/I 100   61 25 473 194 27  77 182 25 653 236 28  17  71 27  55 172 28 280 269 28  63 124 28 172 220 24  28 100 28 341 304 26 182 166 24   6  81 28 209 238 27   4 119 28 349 80/I   1 7 nlb 28 – 196 28 20 71 28  81 146 28   1  64 28   29   82 Bande ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bandzies, Kasiu, płakała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądź zdrów, Karolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądźcie zdrowe i wy ściany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bernardyn ci ja ubogi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betleem święte, miasteczko wsławione. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bęc o ziemię jedno jaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będą gotowe wozy do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będąc wielkim sułtanem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będę jadła pączki z pytlowej mączki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będziem grali w tobołę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies, Jasiu, grał będzies grał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies płakała, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda ci mnie, dworakoju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda temu zołnierzowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 321 247 26 523 329 80/I 350 212 26 213 188 24  22  90 28   4  65 25 514 204 26  – 128 80/I 360 220 80/I 292 170 27 366 330 26 528 331 25 482 196 80/I 277 162 27 373 335 �121 Incipit Biednaz moja głowenka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biedny ja chłopak, biedny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biegoj, biegoj jałosiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieżkiem, dziewczyno, bieżkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bije ojciec, bije mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blady Jasiek, blady. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze, błogosławze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze nam, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo wyrobny chleb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj się święcił kawalerski stan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj zdrowo plonowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bolesna Matko, łaskami wsławiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bom ja zmókł, bom ja zmókł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci nigdy nie przebrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci swojej nieprzebrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże, bądź miłościw!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi w ludzkim ciele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg w Trójcy świętej uradził w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracią moje bracią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracie gdy już pić przestanę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku mój, toć się Boga bój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brat nie-brat Tataryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brzozowianka kieby śklanka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci ja człek bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci tu Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był król na łowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była baba z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babula z Radzynia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babuleńka rodu bogatego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorotka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była to babka z Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28 100 162 28 251 254 25 311a 141 28 291 274 25 499 200 28 190 228 24 165 268 24 165 268 80/I 211 123 25  – 301 28 170 220 28  57 109 27   – 374 24 175 279 24  59 164 28  –  97 27 429 361 28   – 196 28   6  66 26   2  56 25 434 184 25 759 270 26 140 148 80/II   – 246 26 197 178 28 99 161 25 659 238 28 59 114 80/II   – 410 80/I 268 158 25 292b 132 25 358 162 25  55  21 25  53  21 27 417 355 25 100  41 25  99  40 25 359 163 26 557 341 80/II   – 317 26 558 342 26 559 343 80/II   – 318 25  54  21 �122 Incipit tom numer strona Byłam ja tamoj wcoraj we dworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 305 303 Byłem i będę Mazur bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 292a 131 Byłem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 391 345 Bystra woda tam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 275 288 Bystra wódecka w olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 287 293 Bywaj, bywaj, przepiórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  51 100 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 265 260 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 266 261 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 117   70 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 433 Bywaj zdrowa i szczęśliwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   – 278 Całowałeś mnie w gębę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały dzień myśliwy po polu poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały posag Kujawianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drózynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drużynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nám do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas swaty, cas bojary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego chodzis w zadmaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego Jasiu świat marnujes? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu druchny nie śpiewata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu matka nie wychodzis?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu zes mnie, matulińku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Cemu ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuś Stachu nie przysed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cerez bór zielenieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwa pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwo pić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani wina pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani, romtum tedy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciał ci Pan Jezus uślachcić gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciałem wejść, pukałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciejze mnie, mój Jasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop na rolą, chłop na rolą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 372 169 28 349 308 25 301 137 28 154 213 80/II   – 418 27 190a 250 27 190b 250 28 211 239 28 115 173 27 244 275 25 652 236 80/I 226 132 80/I 227 133 28 328 296 26  86 120 28 120 175 24 122 238 27 102 194 26 519 328 28 323 293 28  75 136 26 339 254 27 238 273 25 241 105 80/I 233 139 28 300 277 80/I 208 121 80/I   3   9 26 262 216 26 332 251 27  35 161 27 64b 178 �123 Incipit Chłop stodołę wymłócił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcy moje, chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcyna drobno skace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopy moje chłopy,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chmielu mój, bujne ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć ja goły i tyś goła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć lipka zielona brzegiem się rozwija. . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć’em czarny, choć’em brzydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbyś ty nioł buty i podsycia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi braciszek po sieni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi, chodzi se sierota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Jasio po rynecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi kantar pod paninem oknem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Młody po siani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodził wróbel po kościele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka po lipowej desce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłam po świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłem ja po rynecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziły trzy dziewki na zielonéj łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstan jest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chto brody nie piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chwalcie Go dziś wszyscy niebiescy duchowie. . . . . . . . . . . . Chybaby ja nie ojcowa córka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciebie na wieki wychwalać będziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciece winograd po jaworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciemna nocka w świecie była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cienka mała konopielka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesyła się moja cała rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesz się koralami, co ci matka dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 712 251 25 695 247 25 466 192 25 295 134 80/I 291 169 25 695 247 28 126 180 25 378 171 25 239a 104 24   1  79 80/I 103   63 80/I 102   63 80/I 101   62 25 132  55 25 133  56 27 240 274 27 241 274 27 242 275 28 232 246 80/I 345 205 80/I  35  30 27 438 367 27 207 258 26 445 303 27 108 199 27 421 356 27 334 314 80/II   – 376 28 294 275 28 248 253 24  93 226 24  43 140 24  42 140 26  40  90 24  – 101 28  91 154 26 554 340 28 102 164 25 662 238 28  –  86 26  82 119 80/II   – 231 28  66 126 80/I 107   66 �124 Incipit Cięzko ci mi zal, da i zal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co jej, co jej, co jej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co mi darujes, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za dziewcyna, co to za jedyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za piórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cokolwiek się ze mną dzieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś dziewcyno myślała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, dziewczyno, robiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, Jasiu, robił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coście robili, coście zaspali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córko moja, córko droga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, Anuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, dziecię moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tam w boru runęno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tobie po mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ci się Boska Matko u nas podobało?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ja za bałamut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż za nowiny już teraz nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery mile za Wasawą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry dydki baba dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy ja tobie, mateńku, niemiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy żeś nam synkarecko nie-rada?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyjaz to dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyje to koniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli będzies, cyli nie będzies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli rozmaryjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyraneńka nie ptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarne oczy i bure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas, Marysiu, czas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas nam Jasieńku do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, ty się ruszasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, w dole stoisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego płaczesz, czego ryczysz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego siedzisz w zadumaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 578 218 25 134  56 80/I 149   85 27 304 303 27 355 324 25 734 258 27 125 215 27 279 290 80/I 188 108 80/I 258 153 24 175 280 25 210 92 27 323 310 26 369 266 26 368 265 27 425 358 26 302 239 27  – 374 26 112  70 80/I 230 136 25 152  64 25 149  63 25 150  63 25 336 151 25 515 204 25 151  64 28 162 216 25  40  16 27 206 257 26 163 158 80/I 201 116 25 540 210 80/I  50  34 26 272 221 27 145 225 25 118 48 25 686 245 80/I 110   67 28 147 210 28 211 139 28 329 297 28  – 127 80/I 174   98 28 236 247 �125 Incipit tom numer strona Czego, Żydku, płaczesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czegoż siedzisz jako sęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czeka na mnie wrony koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu siedzisz jako sęp?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu żeś mnie, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerne oczy, pod’t’e spat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie fura siana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata temu będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile od Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile za Warsawą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery świece się spaliło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czy tylko ten śpiewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czyja to córa czyja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystsza nad słońce oczyszczenia czeka. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry razy na ratusie dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 273 160 80/I 343 204 28 182 225 26  – 207 28 152 211 28 323 293 25  – 279 80/I  97  58 27 393 347 80/I  98  59 27  – 311 80/II   – 369 80/II   – 432 28 254 255 26 327 250 25 214  94 25 140  58 25 141  58 80/I  99  61 25 139 58 25 251 109 25 336 151 28 166b 218 28 268 261 28 292 274 28  – 350 25 149  63 25 150  63 27 270 287 26 264 217 27  50 168 Da, choć nie mam korali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da dy, da dyna, woźże mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, i brzęcy woda brzęcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cerwone jagody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cóż mnie po roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i czerwone jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i ni maz ci to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i siwy gołąbeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i trzy dni w domu nie był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i w lesie przy strumyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, ja chłopiec księzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  89  54 80/I 125   73 25 541 210 25 544 211 80/I 200 116 80/I  88  54 25 388 173 80/II   – 165 80/I 280 163 80/I  96  58 25 479 195 25 688 245 �126 Incipit Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, krótkie rózki u poduszki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, łotrzyk ci ja łotrzyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, mój bracie rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, napiłam się troszkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, nie sama, nie sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, owcarze, owcarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, pasłem konie na wygonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, sama ja se, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyda kiedyś jest gajowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyś mi miluchna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, u mojej matulinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, uciekała po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, w świecie ja był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, we świecie ja był, da i był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wio koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wyganiaj woły ospała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, za stodołą, za wujową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daj mi, Boże, zaprzestać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dajze Boze i zaprzestać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dała matka sera chleba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dałabym ci z chęci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] dałabym ci wieniec, dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dały mi się w znaki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dana moja, dana, nie pójdę za pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descek pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk kropi, descyk pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, zmocy mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deszczyk pada, deszczyk kropi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dnia jednego o północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do Dunaju dróżyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nieba […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nory myska do nory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 193 80/I  61  41 25 665 239 80/I 207 120 80/I 235 131 25 539 209 25 414 179 25 664a 239 80/I 140   82 25 543 210 25 667 240 25 441 187 25 109  45 25 664b 239 25  33  13 25 631 231 25 582 219 80/I 147   85 25 144  60 26 240 207 27  34 161 25 526 206 80/I 222 129 25 709 250 80/I 279 163 27 262 283 27 260b 282 28 234 246 28 235 247 25 142a  59 27 261 282 25 142a  59 25 142b  59 80/I 303 181 26 461 311 80/I  90  55 24   – 111 27 136 220 80/I 327 190 26 352 259 80/I   5  11 26  31  81 27   9 128 24  51 146 �127 Incipit Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego pałacu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego tu domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra ta mateńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra woda łabędzieju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc ci, panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc, moja Maryś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrą ja matkę miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobronoc Matce Boski, dobronoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry grunt, dobry grunt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry wieczór, lube dziewcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze gospodarzom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze ludzie ucynili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze to, dobrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze u ludzi, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Domyślaj się, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doputyśmy krązyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dozynaj zytka, dozynaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożali żytka do odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy zytko na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy żytka na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drewiczowe […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drobny grosek da drobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drogie dziewcze, za czém gonisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzebko starsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzynko moja stawaj do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzwicki z bylicki miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dudni woda, dudni, dudni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Duszo, duszo […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa barany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa kapłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieci troje, a nas dwoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień Bożego Narodzenia, weseli ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień się rozwidniwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z niemi pić nie chciała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z Nowogroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno nadobno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24  55 150 80/I   7  12 24  55 151 28 192 228 27  – 397 80/I 112   68 24  91 225 25 169  71 24 150 255 25 553 213 25 741 261 27 336 315 25 464 192 25 247 107 25 450 189 25 147b  62 28 207 237 26 231 200 24  73 204 24  72 204 28  58 113 24  76 207 24  – 207 80/I 260 154 25 365 168 80/I 348 208 24 140 251 26 201 181 26 351 259 25 454 190 80/I 326 189 nlb 27 422 357 28 375 320 27   – 347 27  – 111 25  38  15 25   4   2 28 261 258 25 680 243 27 200a 254 27 200b 255 26 301 239 24 202 295 27 154 227 �128 Incipit tom numer strona Dziewcyno, jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  72  27 Dziewcze piękne na urodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   6 349 Dziewczyna z Nowogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 261 258 Dziewczyno ładna, da, kochaj mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  86  53 Dziewczyno moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 181 225 Dziewczyno nadobna, do kogoś podobna. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 122   72 Dziewczyno, zmiłuj się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 546 336 Dziewecko, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 153 227 Dziewko z Nieporęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 460 191 Dziewosłębie krzywozębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 126 143 Dziękujemy Panu Bogu po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 147 253 Dziękujemy Panu Bogu, N. P. Maryi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 148 254 Dziękujemy za obiad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 137 147 Dziękuję ci, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 272 120 Dziś dzień Herodzie, dziś dzień Bogaczu 24   21   88 Dziś kowalczyk pije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 299 136 Dziwną, dziwną oja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 287 229 Dziwną, dziwną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 223 267 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 310 183 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 337 152 Dziza nowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 161 Ecce panis angelorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 – 132 Eh, zapłakali młodzi jekruci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 355 312 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 356 313 Ej, co to za wasiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  99 127 Ej, cóż tam słychać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 238 248 Ej, dobra temu nocka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  86 149 Ej, dzień bańdzie, nasi swatkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 196 177 Ej, dzień dobry panu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  85 185 Ej i pij piwko cerwone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 463 311 Ej, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 245 Ej, jechali dwa żałniery z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 204 236 Ej, lecie lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 259 215 Ej, lecie, lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 305 240 Ej, moja ty wdowulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 464 311 Ej, mój, Jezu co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . 26 104 130 Ej, nam ej czyja to roliczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  19  68 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  95 159 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 160 Ej, nie załuj, nie załuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 475 315 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 110 134 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 166 159 �129 Incipit Ej, ozenił się pan Dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, poleć, poleć, mój koniu wrony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, rozpleciny są . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wy druzeńki, wrone koniki macie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wybieraj się hej wyrządzaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wykręćze się, wilku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wysed se pan starosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zar-zyj, zar-zyj, mój wrony koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zawij się moja Marysiu – zawij się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zobacys dziewucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ludzie mi ją ganią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chcę chłopa ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chodzi kole woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, powiadają ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Flaki nam się, młoda-panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Florek nieboracek, wlaz na swoją budę . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fora ze dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 399 281 28 139b 192 80/II   – 241 27 418 355 28 111 171 28 175 222 28 216 240 26  84 120 26 337 253 26 387 275 26  – 275 28  68 127 26  – 187 25 160  67 80/I  87  53 80/I 278 163 80/I 142   83 80/I 293 170 80/II   – 425 27  36 24  33 26 155 161 103 156 Gaicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  56 152 Gaiku zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  53 149 Garka, garka, garka nowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 180 Gąska pierze po jezierze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102 233 Gdy nam zakwitła piękna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   5  58 Gdy się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 360 327 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 736 259 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 737 259 Gdybyś kumie nie pijoł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 216 Gdzie idziesz Kasieńku tak późno?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 407 285 Gdzie ja jade, to ja jade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 415 179 Gdzie ja jadę, to ja jadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  71  46 Gdzie ja pojadę, to ja pojadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 149 226 Gdzie jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  11   5 Gdzie mi się podziały pożądane gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 745 263 Gdzie mi się podziały tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 135 56 Gdzie ni (mi) się podziały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 164 237 Gdzie pojedzies? Do ślubu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 164 217 Gdzie rośnie dziewanna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  –  94 Gdzie się Anulu wybierajes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 106 166 �130 Incipit Gdzie to jedziesz, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieś bywał, gdzieś bywał carny baranie . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się matula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się nasa panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieześ to bywał mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś się gdzieześ isę Jasiu zabawił . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś to bywał czarny baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęsia głowa … da, latka nas przyciskają. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęś pierze na jeziorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria tibi Domine!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała dziewcyna bycki kole cmentarza. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała gęsi na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godzina, godzina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarze gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarzu drużba, trafia mi się służba . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słoniuscko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Graj pastuszku, graj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gre-gre-gre-gory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunta się stykają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gruszki duze, jabka małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 449 26  70  23 26 167 160 26 205 182 26 161 158 27 383 340 28 342 304 25 349 158 25 252b 110 25 350 159 80/I 302 180 25 101 232 24   – 324 80/I 243 143 25 208  91 26 442 302 26  29  79 27  66 179 25 326 146 28 112 171 26 203 181 80/I 285 166 24  – 127 80/I 232 138 25 657 237 Heca, heca, kole pieca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 282 164 Hej, bicem konia bicem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 522 329 Hej, da, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 521a 329 Hej, dobranoc panie młody, dobranoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  68 180 Hej, dobranoc temu domowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  67 179 Hej, dworacek nieboracek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 539 334 Hej, dworacy, hej, dworacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 567 216 Hej, horosie, horosie! (grosie, grosie)! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 127 180 Hej, już potoczę, potoczę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 175 280 Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 752 266 Hej, nie stukaj nie pukaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 165 159 Hej, ostrożnie z huzarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 114 Hej, piorunie trzoskaj we mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  558 214 Hej, pod borem borecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 408 285 Hej, pod borem pod jaworem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 402 350 Hej, posły były. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  33  83 Hej, pójdziemy bracia rzeczki horodzici. . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  40  94 Hej, przez pole, przez szérosieńkie kolęda . . . . . . . . . . . . . . . . 24   41 108 �131 Incipit tom numer strona Hej, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siwy gołąbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, starego dziada mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, stojała w sadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, wyjrzyjze, córuś moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały białe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zahukali siwe łabędzie po wodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała kukaweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała siwa kukaweńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zawracaj od komina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, da, prosiemy, panie podczaszy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej łabędzie płyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej, hej, weselmy się, radujmy się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, maci, maci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, uwiję ja parę wianków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejże, dalej do mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena z Łukasem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoc Kujawianie, hoc Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, hola, Jasiu, hola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, wołki, hola, ja nie rano wstała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, chłopcy, hola, dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop Mazura, hop Mazura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hopa hopa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj synu naszej ziemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hura chłopcy, hura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! flaskę postaw ze nam dobrą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! Huś, huś, huś ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 174 271 24 183 287 26 476 315 26 521b 329 28 315 286 27 401 349 25 266 118 28 303 340 28 136 190 80/II   – 416 25  – 297 25 265 117 80/I  42  31 28  44  96 24  32 102 28 121 176 80/I 354 215 28 148 210 28 148 210 80/I 224 130 25 766 291 80/I 150   85 25 756 268 25 379 171 80/II   – 453 28 370 318 25 710 251 25 265 748 25 264 747 25 265 749 28  – 373 28 298 277 25 754 268 28 195 229 25 751 266 26  96 126 26  – 117 I jak zacąn siablecką trząchać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I pan mi się nie spodobał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał do pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  66  25 25  17   7 25   3   2 26 237 205 26  75 115 27 239 274 �132 Incipit tom numer strona I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 188 227 I przyjechał w podwóreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 244 250 I przyjechał w podwórze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 325 295 I rozbujał się siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  86  34 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 117 174 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  96 191 I wy też państwo młodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 119 I wychodzi panna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 353 324 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 178  77 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 293 297 I wysed se pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 337 252 I zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 265 117 I zagruchały siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Idą do nas wieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 122 179 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 278 123 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0/II  – 125 Idę sobie w swoją podróż. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  11  82 Idę z wiańcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  50 101 Idzie burzycka (burza), bęńdzie desc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 167 239 Idzie chmura – będzie deszcz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 187 227 Idzie dziewcyna z komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  96 160 Idzie Kaśka bez wieś drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 100 229 Idzie kobieta tak utęskniona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie kobieta ulękniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie Maciek bez wieś drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 377 269 Idzie Maciek przez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 313 284 Idzie panna idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 296 299 Idzie rzecka idzie i nad struzeckami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159a 214 Idzie rzecka, idzie rzecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159b 215 Idzie rzeczka, idzie rzeczka idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 159a 214 Idzie stary, idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 223  97 Idzie woda koło młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 281 125 Idzie woda koło młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 126 Idzie woda od ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 521 205 Idzie woda z Wysogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 655 236 Idzie zołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 375 336 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 269 119 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 376 336 Idzie żydek drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  18  86 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  73 113 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 228 Idź prec ode mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 209 Idźcie druchny świnią drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 131 184 Idźcie druchny świnią, drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  98 126 �133 Incipit tom numer strona Ja Bernardyn ubogi, nie mam nic własnego . . . . . . . . . . . . . . Ja do Kasi, ty do Kasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja, Godlewski stary od Fary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja idę drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja Maryni gorzałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja w domu nie co dzień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wasz sercem jestem całem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wychodzę kunie stojom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacyncie święty z famili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę kolasą, nie wozem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę od Rudy, dziewczyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadłabym jabłusko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga! A cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie chłop ze młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie, jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jagody, jagodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ci ja pojade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak dawno na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecię miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecko miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę syna miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja miałam lat pietnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja młodziuchny żenił się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja pójdę z karczmy do dom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja stanę na kobiercu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja szedem od swojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak lecie tak zimie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak mnie bańdzies bijał brzozą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  11  68 80/I  81  51 28  12  68 27 198 253 25 147a  62 25 255 112 26 555 341 25 423 181 27  – 378 24 113 235 80/I  72  46 25 486 197 26 439 301 26 453 308 26 394 278 28 156 213 25 703 249 25 333 149 24 142 251 24 153 258 28 284 271 25 188  83 80/I 191 110 80/I 185 106 28 281 269 28 241 250 24 126 240 27 363 329 28 347 306 28  87 151 80/I 236 140 80/I 203 117 28 242 250 28 321 292 26 218 191 Idźcie drużby świńską drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 305 Idźcie matuś do sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  74 114 Idźmy do domu już nam cas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 212 239 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 143 149 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 247 Idźze ty synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 332 313 Indyk z sosem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  –  69 Ino ci się zalecają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 127   74 �134 Incipit Jak nas do wojska werbują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się będziesz żenił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak u pani bywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak wskazali, tak to prawda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jałowiec nieładny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jest pociąg diabli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janie! Janie! święty Janie!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janioliku pacholiku oknem zahledajesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasienku nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasieńku, nie chcesz mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaśku sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasieńko kraj dworu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasio od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał pan na łowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem ja od swojej kochanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden drugiego pyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden mówi do drugiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden Syn Maryi, co na niebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna baba osalała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna bieda to nie bieda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna drózka do Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna dynia, druga dynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 274 121 25  75  29 25 429 183 28 296 275 25 605 224 26 322 247 80/II   – 274 26 152 154 25 283 126 24   2 348 26 223 195 26 265 218 80/I 119   71 25  89  35 25  –   4 26 386 274 28 317 288 80/I 215 126 80/I 216 126 80/I 217 126 25  95  38 25  61  23 25  62 23 25  63  23 80/I  29  27 25 347 156 80/II   – 135 28  88 152 80/I  64  43 25 180  78 26 426 296 27 386 341 27 254 280 25 175  75 26 542 335 80/II   – 437 28 brak 128 25 288 129 80/II   – 128 26   1  56 27 156 227 28  – 122 25 367 168 25 451 189 �135 Incipit Jedna dziewcyna jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom 26 Jedna dziewcyna jedna 27 Jedna dziewcyna, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna lipka w ogródecku, a w sadecku dwie. . . . . . . . . . . . . . Jedna miała dwie, druga miała trzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednaz ja, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynacka’m sobie była, zawdy wesoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynackam sobie była, zawdy wesoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzcie pasternak, jedzcie kobiety. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie dziewcyna w cięzką niewolę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia, od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio przez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasiuleniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrajiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie pan z dąbrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasio z wojenki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie nadobny Jasieniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzies Jasiu, jedzies, jedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzta koniki trawkę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzalecka nielutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzałka nie-lutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce nie do dom, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce’m ja nie twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesionowe kółka dębowa rozwórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jest tam karcma na dole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ci ja uzar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . numer strona 282 292 354 260 27 281 291 27  60 177 80/I 318 186 28 114 171 27 218 265 27 217 264 28 124 179 25 286 127 25 287 128 27 151 226 27 227 269 25 153  64 25 154  64 25  44  18 26 270 221 27 208 258 28 227 245 25  45  18 25 493 199 27 227 269 27 271 287 26 417 291 27  – 311 26 417 291 80/II   – 292 28 343 304 80/I   4  10 24  12  83 25 177  77 26 394 278 27 180 246 25 489 197 26 116 137 80/II   – 250 26 156 156 80/I 237 140 24 189 290 28 144 193 26 400 281 24  16  84 80/I 267 158 80/I 266 157 �136 Incipit Jestem Mazur z drelichami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze nie było . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze o tym niesłychano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezdem ja Mazur ślicny bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu Chryste, panie miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu śliczny kwiecie zjawiony na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . Jeździłem ja we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz ja ciebie, dziewce, nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz mi się sprzykrzyło w kawalerskim gronie. . . . . . . . . . . . . Juz się żegnam z tobą, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz słuńce zasło w rogu zapiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz was żegnam piece, ławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz-ci wieczór nadchodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już cię żegnam najmilszy Synu Chrystusie. . . . . . . . . . . . . . . . Już głuchej nocy zniknęły cienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już ja opuscona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi minęło szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi się sprzykszyło?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już obiad podjedliśmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już słuńce zasło, je w rogu sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to Bogu chwała, jak me serce pała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to siódmy roczek idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już tyle razy słońce wracało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już wyjeżdżam, matuleńku, z domu twojego. . . . . . . . . . . . . . Jużci śpiewasz, skowroneczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juże wieczór teraz krótki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 293 133 25 253 111 28 360 315 28 352 310 27  – 375 24  31 101 80/I 104   64 27 194 252 27 216 263 27  26 156 24 152 258 27  79 183 27 122 210 28  28  82 25 733 257 25  82  32 25 73c  29 26 280 225 25 73a  28 25 73b  28 27 120 209 24  – 258 80/I 341 201 26 397 280 80/I 357 218 80/I  27  27 80/I 335 198 24   8 349 Kacmarecko daj mnie piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 361 328 Kanień na kanieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 321 187 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 135 147 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 130 182 Kapustecka w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 243 208 Kapusteńka w ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 166a 217 Karcmarecko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 389 173 Kasia do Jasia tużyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3 348 Kasia pierze na jeziorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 378 270 Kasia po sadzie chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 245 251 Kasieńku, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 186 248 Kaśka wołki [pogoniła]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 308 182 Kaśka za piec, Maciek za nią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 154   87 Kazali mi cepem młócić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 536 333 Kazali mi jechać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 191 228 �137 Incipit Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi śpiewać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali: swat bohaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał hanioł do Betlejem Juda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał sobie konia siodłać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazała mi mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Każ przynieść wina, mój Grzegorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się panna w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędy tam jedzies, Jasiu, kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyześ bywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyż idziesz, opalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy do dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja bieg do swego kochania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja był w samodzieli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja była, młodą panieneczką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja usiędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy myśliwy cały dzień poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy po mnie przyjedziecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 537 209 80/I 289 168 26 444 303 80/I 234 139 28 200 233 26   4  57 25 176  75 25 212  93 25 758  26 80/I 160   92 25 205  90 25 206  91 25 207  91 25 203  90 25 204  90 26 365 265 26 366 265 27 311 306 27 312 307 27 313 307 27 314 307 27 315 307 27 317 308 27 318 308 28  – 214 28 285 271 80/I 161   92 80/I 162   92 80/I 163   93 27 316 307 25   8   4 26 298 236 25 625 229 26 234 204 25   1   1 25   2   1 27 176 244 26 241 208 27 255 280 276 161 80/I 184 105 25 738 259 27 384 340 24 161 264 �138 Incipit Kiedy pójdzies do ogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy rola zaorana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy Wisła wezbrała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zakwitnie róża w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swoji Antolki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja se była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja w karcmie był . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej kochanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał od swojej Maryni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym miała lat piętnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedyś sobie ogrodnicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej brat na wojnę odjeżdżał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej ja jechał od swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej się zejdziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiele boru gnał owcarek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiełbasa bez pasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochaj mnie ja ciebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajze mnie, kochaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajże mnie, chłopku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochałam się, kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochanie, kochanie, komu się dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogó-zeście się radzili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogutka nie sprzedam, kogutek mi się przyda. . . . . . . . . . . . . Kole młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło dworu topola stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło Jana, koło Jana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołys ze się kołysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołysę ja cały dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komu grają? Niedołędze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konie na most nie chciały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Końmi trzema i czterema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowalówna z końca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowała zieziula, kowała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kozuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kożuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 593 221 24  –  81 25 764 273 27 381 339 24 151 256 80/II  –  53 26 313 243 80/II   – 272 26 323 247 25 137  57 25 171  73 25 257 113 28 240 249 25 136  57 27 253 279 25 284 126 25 425 182 25 250 109 27 252 279 27   7 121 26 436 300 24  –  55 25 763 273 80/I 124   73 80/I 144   84 28 141 192 80/I 120   72 26 207 182 25 397 175 25   98 226 26 306 240 80/II   – 270 27 111 200 28  – 128 28  39  93 26 551 227 26 550 337 25 604 224 80/I 202 117 24 123 239 80/I 244 143 28  79 146 25  – 181 24  –  47 �139 Incipit Kożuszek barani, capecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacy jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiaczek młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowianka Anka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcyku, krawcyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krążyliśmy, krążyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Księże kanoniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto mężatki kocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto pieniążki ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto się w opiekę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tańcuje a nie umié. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tylko ma żonę ładną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto zająn to zająn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż mnie pocieszy w biedzie i frasunku . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż o tej dobie płacze we żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku czci Bożej Matuchny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuje zieziula, kuje siweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka, Jasio listek pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka zakukała i kuje, i kuje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukułecka kuka, Jasio listy pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kum z kościoła idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuma w oknie stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kumosia kumosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kupało u Jana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwiat studni idzie do nas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lauda Sion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leciały gąsecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lecieu oroł ponad morom, taj stau hołosici. . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwo raz siekierą rąbnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwom miała lat szesnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lepsa ja Jasiu niźli ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Letieu oroł po nad morom, taj stau hołositi. . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 333 195nlb 24   4  80 25 723 254 25 694 247 25 707 250 28   8  67 25 332 149 24   71 203 25 456 190 25 700 248 25 735 258 24  – 181 25 384 172 28   9  67 27  51 170 26  85 120 80/II   – 232 28  62 123 28  27  73 24  – 135 24   4 348 24   5 349 25 607 225 80/I 270 159 28  70 128 80/I 305 181 80/I 192 110 80/I 115   69 25 108  44 28 311 283 25 256 113 26  – 332 28  – 347 24  – 328 27  – 26 456 28  – 27 246 27 247 26 481 25 284 27 268 28  – 132 309 359 276 276 316 126 285 359 �140 Incipit Lezy stary na pierzynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leży, leży Jezus malusieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lulu mój malutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łetiw oreł po nad morem, taj stau hołosyty . . . . . . . . . . . . . . Maciek idzie prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gitarę w ręku, romans na stoliku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gołębia przyjaciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam ja męza kochanego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mamy przyjaciela Chrysta Zbawiciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marsz, marsz Agronomia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Magdalena w świecie się kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Panna Elżbietę nawiedza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryna mi chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marysiu weź wianek w dłonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryś, Maryś, pojedziemy na Ruś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mas dziewcyno wianek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masz mnie kochać, kochaj stale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateńka zieziuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka córce kurę dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, moja matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko moja, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko pierwsego rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko niebieskiego Pana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mi przykazała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mnie przysłała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulenku, dobrodziko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku dobrodziko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku, tatuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur i to bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur srodze bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 590 27   1 26 547 28  – strona 221 115 336 359 25 100 230 24   8  82 80/I 346 206 80/I 338 199 28 257 257 26 383 272 28  25  73 25 765 274 26 556 341 28  – 350 25 391 174 26 180 165 25 611 225 26 514a 326 25 145  61 28 118 174 25 618 228 27 372 335 26  – 354 26 286 229 26 287 230 26 283 227 24  70 189 25  – 301 25 650 235 80/I 134   79 26 284 227 27 152 226 26 324 248 26 184 167 80/II   – 257 80/I  45  32 26 425 295 27 387 342 27 390 345 26 424 295 27 388 344 27 389 344 �141 Incipit Mazur Mazureczce niecnotę wypłatał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur-ci ja, Mazur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek się napił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurowie mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka swoje stare grosze . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba żaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała babula koziołka swojego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała kokoszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matka łysą krowę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matulinka siedem córek razem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem dziewcząt osiemnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, miesiąc grzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwiema góreckoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwoma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamienioma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minął, Kachno, czas pieszczoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młodość moja, młodość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modre ocki mamy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi mili żołnierze, dajcie pokój domowi. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja dziewczyna robocza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Jagienko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja kochaneczka, da, utonęna w studni. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marysiu, młodoś się zawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja matka memu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 314 185 28  – 286 80/I 313 184 24  – 319 25 330 148 25 227   99 25 744 262 26  95 125 80/I 304 181 25 666 239 24  14  83 25 673 241 27 392 246 80/II   – 383 80/I  49  33 26 291 231 26 292 231 26 376 269 80/I 197 114 25 222  97 25 220  96 25 221  96 25 220  96 25 173  74 25  27  11 26 344 257 26 345 257 26 346 257 27 288 294 27 289 295 25  – 300 28 295 275 80/II   – 438 25 552 212 26 125 142 80/II   – 242 25 557 214 28  14  70 80/I 290 169 27 201 255 80/I 239 141 25 324 145 26 212 188 26 529 331 �142 Incipit tom numer strona Moja matko, daj mi córkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 485 317 Moja matuleńka siedem córek miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 446 304 Moja matulu, moja kochana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 170  72 Moja matuś bardzo dziwna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 430 183 Moja miła cépka nima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 113 200 Moja zona z rokiciny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 551 212 Moje bziałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 202 256 Moje druchny, idźcie prec! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 112 200 Moje druzeńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  82 147 Moje dziewczę, co ci powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 465 192 Moje dziewczę, moje złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 142 222 Moje dziewczę, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 467 312 Moje dziewcze, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 316 186 Moje dziewcze, radabyś mi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 461 191 Moje dziewczę, trząchnij sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 132 219 Moje konie, moja brycka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 670 241 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  47 167 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  46 167 Mości państwo gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 285 Mój Boże, deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 545 335 Mój Jasiniecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 300 238 Mój Józiuleńku, weź ty mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 276 289 Mój kielisku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 260 114 Mój mocny Boże, mój mąż mnie bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 146 151 Mój ty wianku lewendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 137 190 Mój wianecku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  74 181 Mój wianecku z białej rózy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  39 163 Mój wianeczku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 151 211 Mój wianusku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 168 219 Mówiłam ja, Kasiu, tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 565 215 Mówiłam ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 130   76 Mucha tańcowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 423 357 Muzykancie z krzywą gębą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 436 185 My po piepry lub safrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 123 179 My tu przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 365 330 My w te progi wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  32  81 Myślałeś gospodarzu, ze mas syna króla . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 229 Myśliwy […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 263 155 Na badylu mi się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Bugu, na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cém bande spał, Kasinku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cem będę spał, Kasinku Na cóżeś mnie, matuleńko, za mąż wydała 26 549 26 249 26 169 80/II   – 27 118 337 277 161 253 207 �143 Incipit tom numer strona Na dolinie, przy olszynie 25 742 261 Na dworzu desc pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 288 272 Na dzwonnicy kłębek nici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 258 281 Na górze, na górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  31  12 Na Judzkich dolinach paszą pastuszkowie. . . . . . . . . . . . . . . . 27   2 116 Na kapuście drobne liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 579 218 Na kapuście duze liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 472 194 Na kobyle woził dyle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 522 206 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 146  61 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na kościele kawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na królewskim objedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 117 137 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 455 190 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 272 160 Na majowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 194 229 Na mej matki roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 346 320 Na Mostowej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 196  87 Na moście Chroście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 358 314 Na około izba, w koło piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 191 291 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  29  12 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  90  35 Na onej górze stoją rycerze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  51  34 Na onem bagnie diabeł babę gnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 490 319 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102  42 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 103  42 Na Podolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 246 107 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 245 106 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 348 322 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 349 323 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 320 291 Na Podolu wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 221 129 Na Podolu, w cystem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 388 276 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 250 278 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 134 189 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  26  11 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 254 212 Na polu wirzbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  25  11 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 255 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 256 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 257 214 Na polu wiśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 278 268 Na progu stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 312 284 Na przykaźnym mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 432 364 Na Słupińskiem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 341 255 �144 Incipit Na stołecku siedziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na środku pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tej górze mogiła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na ten grosecek orano orano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na to Pan Bóg dał niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tobi neboże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tutejsej grobli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warsawskiej ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wojenkę nakazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wysokiej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Zaleskim polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące tulipan opada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na żałość, na żałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad jeziorem lipka stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad przewozem stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nadobna Kasiuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało hościku, pełny dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało troje swatkowie, sto ludu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najjaśniejszy król śmierci się nie boji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsza Panna anielska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwiecy jaskółki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nam Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Namówziłbym kamień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napatrzcie się panny i panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodzenie Chrystusowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się w Betlejemskim żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się Zbawiciel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nas(z) gajik zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa gospodyni dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia robotna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasemu panu cepy biją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasiał grosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 105 198 25 138  57 28 303 279 26  81 119 24  13  83 26 208 184 25 746 264 28  – 354 28 305 280 25 197  87 25 194  86 25 195  86 80/I 257 152 26 266 219 25 711 251 25 107  44 80/I 109   67 25 435 184 24  46 142 27 341 318 28  85 148 28 199 233 26 228 197 28  15  70 26  42  95 26  78 117 80/II   – 229 26 289 230 26 414 289 80/I 331 193 25 721 253 27 420 356 27 134 219 80/I  57  38 28   3  65 26  12  62 25 334 150 24  52 148 26 410a 287 26 410a 287 24 154 259 27 415 354 24  74 205 27  65 179 �145 Incipit Nasieję ja drobnyj rutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliście groszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliśmy grosku na przyłozku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz maik zielony, pięknie ustrojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza wiara birbantowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Naści tobie pani matko zasługi moje!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nawariła, napekła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chody Hryciu na weczernycu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Né płacze Jadamko, ne płacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne płacze Michałko (przypuśćmy), ne płacze. . . . . . . . . . . . . Ni ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni ma-ci to ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas dziewcyny na rozpleciny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni maz tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie badę ja roli orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będę ja pasła tego bydła z miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będzies ze mną chłopie ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie było dobrze w nasej wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bywaj tu, nie postój tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chcę Warsawianki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chciała dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dla tego deptała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja mamulinkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja matulejkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj się Stasiu we mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe, hej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma Marysia matuli, posła Bogu słuzyć. . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mam nic tylko bicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja grabić siana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja na pańską wieś`. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pude ja na jabka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedź-i bokom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedźze, Marysiu, bokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27  42 164 24  – 284 27  32 160 24  57 154 80/I   6  11 80/I 229 135 25 325 146 25 762 272 26 356 260 80/I 323 188 28  – 372 28  – 373 25  – 274 28 101 163 28  – 375 26  55 104 26 380 271 24  – 245 24 130 246 26  54 104 28 364 317 80/I 317 186 25 492 198 25 584 219 27 184 248 25  74  29 26 499 321 26 126cd. 143 28 310 283 26 382 272 25 603 224 26 502 322 80/I 116 70 26 202 181 27 106 198 25 708 250 24 130 246 28  93 158 27  86 186 25 387 172 25 549 212 25 546 211 28  73 133 26 232 200 �146 Incipit Nie stawiaj konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie stawiaj konika u podwórza mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie trzeba nam świeców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko te sady kwitną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylo ci obłapiają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie uważaj, Józiu, na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wies, panie, co ja wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wsystkie ksiatuski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj owcarecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, [owczareńku]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wypił, nie wypił, a jesce ostawił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zagram juz nikomu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zamykaj, matko, wrót. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, moja Kasińku, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, Kasiu, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niebo ziemia świat i morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech będzie Bóg nasz pochwalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech nam grosek odkryje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech się wam rodzi pszenica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miastecka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miasteczka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki, Piórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepojęte dary dla nas daje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieprawdę, moje swacheńki, gadacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęsna, niescęsna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa Anuś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa dola za munz zabraniają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa godzinecka tam była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe pod-swywodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje, ach jej, jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwy ganecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 430 28 243 250 28 119 174 28 247 252 80/I 143   84 25 485 196 27 320 309 27 273 288 25 143 143 25 316 142 26 432 299 26 433 299 26 434 300 26 435 300 28 368 318 80/I 286 166 80/I 196 114 24 114 235 26 525 330 27 147 225 26 173 163 80/I  34  30 28  33  90 26 560 343 26  – 160 26  –  72 25 755 268 80/I 245 144 24   7 349 27 13 135 28  47  98 28 179 223 80/I 241 142 80/I  60  41 28   5  66 26  – 154 24  45 142 25 187b  82 25  76  30 28 169 219 25 121  50 25 192  84 27 308 305 28 283 271 �147 Incipit tom numer strona Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 189  83 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 190  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 191  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 360 263 Niesiem rosół z gajdokami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 160 263 Niesiemy jałowiec, Kasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 151 154 Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości. . . . . . . . . . . . . . . 28  35  90 Nieszczęśliwa […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 301 180 Niewidziana, niesłychana dochodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  16  70 Niewola me z karcmy pędzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 412 179 Niewola mnie ozeniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 520 205 Nikomu się nie dziwuję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 265 284 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 142 149 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 Nowa jutrzenko kraju sarmackiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 382 Nuz my pastuskowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  35 105 O bida mi z tą kokosą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 465 312 O Boże Boże co mnie mąż bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 189 169 O da, da, o dana! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 242 O dla Boga, co poradzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 669 240 O dla Boga, co takiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 135 190 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 114  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 115  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 117  48 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  94 O Gospodze uwielbiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 104 197 O huzary, huzary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 282 125 O jesceśmy nie słyseli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 422 181 O już cas, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 145 O już to precz, moja Kasiu, już to precz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 182 286 O la Boga boli głowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 315 244 O la Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . . 80/I  26  24 O Matko Boska Gidelska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 330 192 O mój Boze, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 458 191 O mój Boże, o mój Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  26  75 O mój Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   – 236 O mój Jasieńku, czemuś nie przybył?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 14b 136 O mój Jasiu, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 595 222 O pamiętaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 210 238 O Panno patronko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  11 130 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  45  98 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  89 122 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  60 107 �148 Incipit O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O samy Warsawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O siódmej godzinie, tam dziewcyna chynie. . . . . . . . . . . . . . . O ty, dziewcyno, ładna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obarecek osicyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecał mi wcale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecała dać na wale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objechał Jasieniek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblokę kontus, oblokę zupan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oby mój ten był tak wielki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od górza nasa druzyna – od górza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Krakowa carna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od onej góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od samej Warszaway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od synkarki do Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Warszawy do Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oddaj ćtyry dydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwieźze mnie zkądeś mnie wzion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwróć bydła od stawidła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na kómin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na komin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bez uwagi mąz zonę bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biada biada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bida moja, bida jesce gorsa ma być. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bidna ja sierotecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biedaz mnie bieda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bierze mnie tęsknica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bodaj cie hultaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bracia moji, bracia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bylica, bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu nieboże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu niedowarzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, pachnące ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 128 216 80/II   – 232 27  97 192 25 693 247 27 301 301 25 531 208 25 404 177 26 457 310 80/II   – 127 28  – 266 27 344 320 28  – 374 24 146 253 25 760 271 25 761 272 24 102 230 26 106 132 25 275 121 26  – 77 24   5 81 26  – 368 25 279 123 27   8 127 25 497 200 25 508 202 26 158 157 80/II   – 251 27 103 194 25   98 225 26 516 327 26 470 313 26 385 273 25 500 200 25 375 170 26 518 328 25  46  18 24 115 236 24  94 226 26 134 146 26  68 110 80/II  –  49 27  80 183 24 206 297 26 164 159 �149 Incipit Oj, chociaż ci ja zaprząg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cicho Anuś, nie płac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ciemna nocka idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co tez to teraz za lata nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co to tu za wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cóz mi to za uciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cy ja niescęśliwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cyś się w piecu uląg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz, moja dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, da powiedziałaś, mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana moja dana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana, moja dana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj dana, data, dana!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, depce konik, depce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, do kościoła przyszła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobra moja główka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobry nasz pan, dobry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobrze temu dobrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dolina, dolina, da, przy dolinie glina. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dudni woda, dudni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewczyna drobno skacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyno, mój koralu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyny, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziwują się ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gdzie tam jedziesz, Maćku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gorzałecko złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, holuj Jaśku, holuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i ciemna nocka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i u naszego pana, da, i zielona podłoga. . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wio koniki na most . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wziąneś mi wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadąż, jadą, w kolasach jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jana jęła się jana, da tego dworzanina. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jaworze, jaworze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jechali dwa żołniery z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedne konie na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 509 202 25 395 175 25 401 176 80/I 231 137 25 523 206 25 507 202 25 444 188 25 368 168 26  – 238 27 14a 135 25 165  69 25 510 203 26 488 318 25 brak 298 26  – 309 80/I 325 188 25 403 177 80/I 284 165 25 634 232 80/I  92  55 25 668 240 25 371 169 25 517 204 25 658 237 80/I 190 109 25 476 194 26 479 316 26 511 325 25 348 156 25 405 177 25 381 171 80/I 199 116 80/I   8  13 80/I 164   93 80/I  76  48 25 542 210 24 124 239 25 477 195 80/I  82  51 26 136 147 26 460 310 25 518 205 28 204 235 26 501 322 �150 Incipit Oj, jedzie pan, jedzie pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jesce, jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kalino, malino. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja bendę do ślubu stawała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja sed bez bór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiej wyjdę na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, słonecko chodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, konie rżały, nic nie miały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu, zróbże mi kłódeczkę. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lata moje, lata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, lato gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, słońce gorące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lecie, lecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ludzie mi ją ganią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko moja, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matulu, oj, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Mazur, Mazureczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moje kompanecki, da, cóz wy mnie zycycie. . . . . . . . . . . . Oj, mój wionku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, myślałaś dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na wysokiem drzewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na zapiecku stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, napijmy się wujku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasza, nasza, nasza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bij mnie, Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bójze się, nie bój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie chodź kiele woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie daj mnie, matulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie kochoj dworaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie masci to, nie mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 393 174 25 475 194 80/I 156   89 26 153 155 25 545 211 27 159 232 25 638 232 25 580 219 26  57 105 80/I   9  16 25 374 170 26 170 162 25 674 242 80/I  46  32 26 462 311 80/II   – 300 26 486 318 27 203 256 25  28  11 26 260 216 26 526 330 25 240 105 26 285 228 26  – 228 26 468 313 80/I 315 185 27 187 249 80/I 178   99 80/I 179 100 27  18 151 27 130 218 25 554 213 25 396 175 80/I 242 142 25 463 192 26 410b 288 24 177 281 26 101 129 25 402 176 25 406 177 26 514b 326 26 469 313 25 420 180 25 426 182 �151 Incipit Oj, nie mój konik, nie mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie płacz, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez taki dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez takie dunaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie tego, nie tego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie widzis-ze, Kasiu, da, tę wysoką wieżę. . . . . . . . . . . . . . Oj, nie wies ty, bracisku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nigdy ci, Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas co to, ni mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nocka wedle nocki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, obiecała syr dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ola kole pola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, orać chłopie, orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, owce moje, owce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, padnijze, dziewcyno, swoji matuli do nóg . . . . . . . . . . . . . Oj, pani, moja pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała ja wcora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płynie krypka, płynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pocozeście przyśli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pod borem piełła len. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pognała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedzies, pojedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, posed by ja, posed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, postatnico, pofolguj, pofolguj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, potoczę ja, potoczę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, powiedziałaś, Kasinko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, poznać, poznać, chtóry młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, prawdę ptasek mówi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, proś Boga, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pszeniczka, pszenicuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pstatnico pofolguj, pofolguj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Puławy, Puławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rekruci pijecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rozpleciny są. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruch chłopcy na wodę, bo woda maleje. . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruta, moja ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycy wół, rycy wół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ryczały, buczały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycały moje bysie rycały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 458 310 27  33 160 25 598 222 25 637 232 24  – 262 24 201 295 25 486 197 26 335 252 26 411 288 80/I 198 115 25 671 241 25 469 193 25 602 223 26 503 322 80/I  10  16 26 517 327 27 374 335 26 186 168 25 446 188 26 515 326 25 370 169 26 508 324 25 440 186 25 492 198 26 120 140 26 507 324 28   53 105 24 176 280 80/I 177   99 26  87 121 25 534 208 26 534 333 27  16 142 25   3   1 27 369 333 28  53 105 26 509 324 26 478 316 80/II   – 242 25 377 170 80/I 176   98 80/I 138   82 80/I 137   81 27 397 348 �152 Incipit Oj, rycały, bucały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycą wołki rycą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sakłakowe buty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja se, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj na wóz, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siasta siasta, dziewcyna z miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siekierecka to nie toporzysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sirota ja po ojcu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siwy koń, siwy koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, słuzba słuzba niescęśliwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sporzioł na słonecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stangrycie, stangrycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stary ja, stary, ale nie narobiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szanuj-ze mnie, szanuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szczerze-m ja Panu Bogu służyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szewskiej córki nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewają słowicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajze, słowiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam komar z dębu spad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam w sadecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzeba jej, trzeba jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzewicek mi się zdarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mnie je tych śpiewek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, uboga ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, utonął popielarcyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie i w olsynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wianeczku z białej róży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 443 187 25 609 225 25 643 234 27 377 336 26 493 320 26  79 118 80/I  40  31 28 108 167 26  72 113 25 623 229 25 601 223 80/I 210 122 26 510 324 80/I 175   98 25 536 209 27 280 291 25 442 187 80/I 283 165 80/I 131   77 26 145 151 80/II   – 248 25 392 174 24 181 285 80/I 139   82 25  58  22 26 518/5 328 80/II   – 309 25  59  22 25 344 155 25  80  31 27 165 238 25 555 213 25 376 170 25 516 204 80/I  70  45 25 644 234 25 591 221 25 498 200 25 431 183 80/I 157   89 24 190 290 24  88 223 80/II   – 301 80/I  75  47 �153 Incipit Oj, wianku ty mój, wianku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, widzisz, ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wolałby ja, wolał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołałem, wołałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołki moje, wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołyż moje, taj połowyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wsystko mi się widzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wszystko mi się widzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wycion konik wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyjrzyjze, córko moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyleć wyleć, raby pstry sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyrżyta, pacholicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wywijał mój konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, z wysokiego mostu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za wodą, za wodą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabujały białe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zagrajze mi, zagraj, da, muzykancie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zakukała kukawecka za borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zarżyj, zarżyj, wrony konicku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zasło słońce, zasło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała cyje to konicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym cię nie lubił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym ja miała taką mocną wolą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ziele, ziele co nigdy nie znane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, złapałeś mnie złapał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żeby to Pan Bóg dał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żebym ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojce nas, w Wierzbowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije matka bije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije, matka bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec pomar, matka także . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojechał Jasienek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze dana, ojze jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, gospodyni nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 489 318 80/I  83  52 25 505 201 25 583 219 80/I  78  49 25 589 221 26 121 140 80/I 187 108 28  – 373 25 394 175 80/I 274 161 25 481 196 25 315 142 28  52 104 25   7   4 26 108 133 26 501 322 25 513 203 25 470 193 25 642 233 24 116 236 26 477 315 27 368 332 25 599 223 27  71 180 27  87 186 25 511 203 25 679 243 25 503 201 26 171 162 26 487 318 26 495 320 28 353 311 27 358 326 25 495 199 25 532 208 27 291 296 26  –  76 26 512 325 80/I 209 121 27 342 318 28 276 266 25 409 178 26 496 320 �154 Incipit Ojze, matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ocy moje, ocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, powiedziałaś mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, zono moja, zono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, na dunaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, ozje dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oli, daliby, kazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On idzie drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła byczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona wysła i wyjrzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opasali mnie fartuskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orze Jandruś orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otóż to ja panem,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, matko, dom, dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, pani, szerokie wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, panie, nowe wierzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otworzcie nam tu séroko wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe drzwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórzcie nam szerokie wierzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz-ze mi, otwórz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owcarecek na polecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owo ja Mazur sumno bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenię się, ozenię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenił się pan majstrowic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, niewola moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się tu na spół z płacem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, moja niewola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, sacher macher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak, majdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniła matka syna po niewoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się na poły z płaczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 471 193 24 110 234 25 660 238 25 166  70 25 408 178 25 462 192 25 416 179 80/I 172   96 27 199 254 25 438 186 27 408 352 28 158 214 27 306 304 80/I 264 156 26 505 323 26 268 220 26 263 217 26  – 217 27 364 329 27 140 222 28  61 115 28  56 108 24  79 209 26 206 182 26 215 189 26 133 146 80/II   – 244 26  38  88 25  34  13 25 661 238 25 291 130 80/I 153   87 27 339 317 25 236 103 25 432 183 26 384 273 25 238 104 80/II   – 118 25 237 103 80/II   – 441 28 307 282 28  67 126 27 338 316 80/I 205 119 �155 Incipit Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się, to chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tu na Mazowsu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się więc na Mazowszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pan z nieba i z łona Ojca przychodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, dobrodzijko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, nie załujze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie ojce, pani matko, prosiemy wsystkich. . . . . . . . . . . . . . Panie ojcze, siodłaj konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie młody, nie bundź taki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna młoda idzie w pląsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna rybki gotowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panom pałace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku kiepska siecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku wstałbyś do dnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku zadundały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobeczek […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pas’em ja woły, wedle stodoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł gałgan bydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł Jasinko konie, a Marysia wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła dziewcyna owce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Helka bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Kasieńka konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterka szłynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła panna pawia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła, pasła pasterecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasturze na górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastuszkowie bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśliśmy owiecki pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pędzą, pędzą, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piaskarz jestem swego rodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieje ludzie haraleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielim piepiórkę przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwse kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsi kurzy zapiali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna Dorotko, wartaś ręki króla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pięknam była chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękny kwiatek z róży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 235 27 337 26  49 24 127 strona 102 316 100 241 28  22  72 27 143 223 24  – 262 24 105 231 28 197 230 24  – 263 26 150 153 26 338 254 27 430 362 25 615 227 27 409 352 25 577 218 26 454 309 80/I 300 179 27  – 344 25 234 102 80/I  79  49 28 293 274 26 443 302 25 182  79 27 302 302 80/II  –  84 80/I   – 109 27 404 350 24  27  99 25  10  61 80/II  –  18 24 36 106 26 430 298 24   2  79 28 201 233 27  15 140 24 207 297 27  84 185 28  10  68 80/I 352 213 80/I 353 214 28 309 283 80/I 132   77 �156 Incipit Pijał ci ja, bande pijać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piję ci ja, piję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaczą dzieci, płacze żona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płyną gąski po dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie kacor po olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie woda po dębinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływała rybka, rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływały rybki, rybecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po całym świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, moja matko, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matko, moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matulinku, za mąz wydała . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście, matuleczku, za mąz wydali. . . . . . . . . . . . . . . . . . Po majowej rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po rynecku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po stracie Heroda, westchnijmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po tak miłej zabawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po żołniersku stać na wale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pobłogosław, moja matulu, na drogę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem carna chmara. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem, pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem rola, na nij tumpola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała, pod nią dziewczyna. . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna stajała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 494 320 26 520 328 27  – 100 26 540 334 28  –  96 26 548 336 26  66 110 26  67 110 27 230 270 80/II   – 252 26 168 161 28  32  89 25  19   8 25 116  47 80/I  18  20 27  91 188 80/I  19  21 80/I  44  31 25 113  46 26 176 164 25 112  45 26 154 155 80/I  21  22 26 245 209 25 163  68 28  21  71 80/I 334 197nlb 25 285 127 26  – 173 25 183  79 80/I 173   97 26 373 268 27  56 175 27 160 234 80/I 183 104 26 349 258 24 187 290 27 139 221 24  82 221 80/I  12  17 24 111 234 26 178 165 80/I  39  31 24 106b 232 �157 Incipit Pod borem sosna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod dworem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Jadamową miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem zieleni się trowka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem, pod okienkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Pułtuskiem, pod miasteczkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Warsawą carna rola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym jaworem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podaj, matulu, grzebienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podajcie nam miec, miec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podobno ty, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękujcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognał Jasio woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała wołecki do dąbrowecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja do Łowica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja na Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja za Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał Jaś, pojechał Jaś do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał myśliwy po polu polując. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Warszawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 106a 231 27 139 222 27  93 189 24 198 294 80/I  11  17 27  38 162 24 199 294 25 111  45 24 166 268 25  22   9 25  23  10 25  24  10 24  82 220 27 405 351 25 184  80 25   65   24 80/I  93  56 80/I 351 212 26  63 108 25 106   44 25 105  43 25 218  95 26 199 178 26 222 195 25 158  66 28 128 181 28 246 251 25 167  70 28 273 264 28 274 265 80/II   – 297 80/I 169   94 25 494 199 25 585 220 80/I  80  50 26 393 277 28 350 309 80/I 225 131 28 327 296 26 532 332 80/I 269 159 25 189 129 25 290 129 26 423 295 �158 Incipit Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów, na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy se z syneckiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedź Jasiu, pojedź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmał bajko sojku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmij mie, Jasiu, pojmij mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmijze mnie, Jasiu, Jasiulecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polak Węgier dwa bratanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poleju, poleju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pono to ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poruchaj się, matuleńku, toć się poruchaj. . . . . . . . . . . . . . . . . Porzuć ojca matkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posadzę ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jasio rano do lasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jaś do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed mysliwiec na gaj na zające. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed wilcek na góreckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poslijcie mi matulińku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła baba po popiół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Doda do ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła dziewcyna ku ogródkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasieńka w koło stoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasińka do sadu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę do zimnego zdroju. . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posło dwóch braci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie panienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, dziewcząteczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, posłuchace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły druchny wilcą drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posprzedała krowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 385 341 80/I 262 155 25 329 148 28 177 223 28 371 319 27 277 290 26 334 252 26 227 197 26 226 197 24   9  82 27  19 152 25 356 25 357 162 25 159  66 25  97  39 25  98  40 28 139a 191 80/I 195 112 26 217 190 28 259 257 28  46  97 25 341 153 28 258 257 26 422 294 27  84 184 25 211  93 26 541 334 26 492 319 24 158 261 28 163 216 26 149 152 25 343 154 27 424 358 26 174 163 27 88 186 26 563 345 25  48  19 26 359 262 80/I 182 102 26  27  77 24  64 179 24  64 179 26 114 136 25 722 253 �159 Incipit Postrzeż się z rozumu obrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszedł Jasieńko Lwowa dobywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła dzieweczka do ogródeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła Kasia po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panienka w gęste jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła sierotecka po świecie tułając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszły druchny swoją drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pośli myśliwi po polu polują. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja, potocę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja swój wianecek po stole, po stole. . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Kasiula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia swój wianek do matki . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła swój wiánek do matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła wianusek po stole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoc-ze się wionecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoczyła Marysia swój wianeczek po stole. . . . . . . . . . . . . . . Powiedz, Kasiu, raz, komu rąckę das. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedz mi, dziewczyno, powiedz mi jedyno . . . . . . . . . . . . . Powiedzcie, pasterze mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzcież nam, bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedziała klucnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzieli ojciec, mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzioła synkarka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzże mi, powiedz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstał stary rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, cymprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, czémprędzej, lutnić wesoło. . . . . . . . . . . Powstańcie panowie, powstańcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . Poznęliśmy żyto, pożniemy i jarkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnaj domowe progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożywajcie śmiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdziemy, pójdziemy pod gajicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . Pójdź do domu, Łusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, waszą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, wilczą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  64 124 24  39 107 28 143 193 26 406 284 26 452 307 28 372 319 24 134 248 24 134 248 80/I 170   95 28 299 277 80/I 166   94 80/I 167   94 80/I 212 123 26  48  99 26 421 294 28 140 192 27  75 181 26 111 134 80/II   – 234 26  97 126 27 114 201 27 114 201 28  84 147 27 129 217 26  47  99 28 160 215 26 279 224 26   8  60 24  27  99 26  90 122 80/I 126   73 24 149 254 24  81 220 28 223 243 26  18  67 27    5 120 80/I  16  19 80/II   – 345 27 137 221 27  48 168 26 219 191 80/I 151   91 27 123 210 27 124 212 �160 Incipit Północ już była gdy się zjawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną ocki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną oczki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawde ptasek mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosę na ten zur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy cię, starsy druzbo, prosiemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy pana za sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosił ci ją w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisne, przecisne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisnę, [przecisnę] szabelkę przez Wisłę . . . . . . . . . . . . . . . Przedała łańcuch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedde wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem (okienkiem) zieleni się trowka . . . . . . . . . . . Przede dworem w ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem wielki sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem zieleni się trawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty kamiń złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty, kamień złoty, lelija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedzierzgnę się siwą gołębicą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół przez mej matki dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przelecioł siwy gołumbek bez dumbek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przenocuj mnie, przenocuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przerzucę ja się złotym pierścieńcem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeslicna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewieź ze mnie przewieź, przewoźniku młody. . . . . . . . . . . Przy dole sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy dole wiśnia, przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy jeziorze, przy dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy kokosce jarzębiatej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy staweczku kalina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy tej dolinie, w gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przybieżeli do Betlejem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali kozaczenki, wszyscy pod piórami . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26   9  60 25 148  62 28 253 255 25 717 252 26  – 127 24 143 252 26  41  90 24  98 228 26 122 141 26 371 267 25 692 246 80/I 121   72 26 239 206 26 253 212 25  65  24 80/I 228 134 24 194 292 25  65  24 26 159 157 24 132 247 25 131  54 25  94  37 26 308 241 27 138 221 80/I  32  30 24 139 251 26 455 309 27 243 275 24 44 141 27 266 284 24 131 246 24  69 183 26 316 244 25 437 185 26  11  61 26  – 251 26 364 264 80/I 158   90 26   7  59 80/I   58 39nlb 28 269 262 25  87  35 80/II  –  87 80/I  59  40 �161 Incipit Przyjechali trzy pytace z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali z tak wielkiej wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Zidkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Żydkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali zołnierze od wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał Jasio z cudzej ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał k’niej w komendy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechała Ruchla z białego morza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechało do mnie siedmiu zalotników. . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjmij od nas pokłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przynosiemy plon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyńdzie Jasieńko głupi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przysed do nij w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przystań, przystań do werbunku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł do niej w niedziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł już przyszedł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszliśmy tu po dungusie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytała się Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytam ja cię panie swacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 174 243 25   4   2 28 359 315 80/II   – 452 27 176 244 80/I 218 127 27 228 269 26  22  69 27 179 245 28  36  91 24  68 182 26 309 241 27  95 190 26  37  87 24 155 259 27 343 319 80/I 251 147 80/I  91  55 24   9 350 24   47 144 28  97 161 28 149 211 Rają ci mi kawalera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 185 248 Raźno chłopcy hej parobcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 753 267 Rąbała Kasia kalinę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 286 272 Rodzino moja, stań-ze se w rzędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 157 157 Rosa pada, słońce siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 143  60 Rosa pada, na koń siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 260a 281 Rosie po rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  61 107 Rośniej-ze mi modry kwiecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rośnij ze mi w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rozbujał sie kary konicenko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  30  28 Rozbujał się kary koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 115 Rozbujał się mój kary koniczek, rozbujał. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  31  29 Rozbujał się wrony koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 294 233 Rozbujały się siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 339 303 Rozbujały się siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Rozbujały się te, siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . 28 267 118 Rozgłasaj, panie muzykońcie, rozgłasaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 133 247 Rozgniewała się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 308 282 Rozleciało się seść gołąbecków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 447 305 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 298 �162 Incipit tom numer strona Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 344 204 Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  27  81 Rozpetli koski (warkocze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 150 211 Rozpleciny są, dziewcyny ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 123 141 Rozsypała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  77 145 Rozsypała się rutecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 185 168 Rus konia, rus (rusz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 109 170 Rutkoż moja, rutko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 713 251 Rybacy, rybacy, czyście nie widzieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 223 130 Rznijcie nam od ucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 750 265 S’ist mir alles eins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 – 258 Sady wołek wyrykuje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 606 224 Sadziła ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 194 112 Sadziłam ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  84a  33 Sama ja nie wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 347 258 Sama ja nie wiem, co za nautura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 277 122 Sanowała kogo chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 331 148 Są na boru fijołecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 480 195 Są na jeziorze konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 348 258 Scęśliwe Betlejem, miasto Dawzidowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27   6 120 Scęśliwie ja Panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  35  85 Scęśliwie ja panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  92 123 Scielcie, scielcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 148 152 Serdeczna matko, opiekunko ludzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 553 339 Séroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 283 292 Seweryn, Seweryn, Sewerynoczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 354 Siadaj, nie gadaj ślicne kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 171 240 Siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 36   31 Siadaj, siadaj, kochanie moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 189 227 Siadaj, siadaj, moje kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 176 222 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 160 157 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 251 Siadajze, siadaj, Kasiu, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 58 106 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 177 165 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 188 168 Siadajze, siadajze, Kasiu kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  99 228 Siadła na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 185 226 Sialona rybka co nad wędą siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 317 245 Siano cedziła piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 381 271 Siano grabiła piasek wiązała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  51 102 Siano grabiła, piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 684 244 Siano grabiła, piasek wiązałą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 685 245 Siądźmy sobie, Stasiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 357 261 �163 Incipit Siecka nie owies dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmio Jasio koni miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmiu braci było. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi jastrząb na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi niedźwiedź za stołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi pluskwa w kominie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi ptosek na tumpoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi sobie zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedział Jasio roczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Toronia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sipiała ja w gumnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gąska, siwa, po dunaju pływa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gołębica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwego konia mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy konik, siwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy koń chodzi po łące brodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skądże jesteś, Kujawiacku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skocyła Kazia na Dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skoro dzień świta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronece śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrada się wilk do zagrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypicielu, bandzies w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna od swawoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierota bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierotka bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sirotka po wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słodki pasternak-nak nak-nak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słomy nam dajcie, druzbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko, słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem pani na piérse lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na piérse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na pirse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 592 221 26 328 250 26 530 332 26 353 260 28 373 320 28 374 320 25 564 215 28 351 310 80/I 296 178 24 180 285 25  – 278 27 169 239 26 336 252 26 491 319 80/I 118   71 24 175 279 25 530 207 25 538 209 28  45  97 80/I 271 160 28 333 299 26 299 237 26 271 221 25  39  16 25  37  15 26  62 108 80/I 339 200 26 524 330 27 155 227 27 321 309 27 322 309 26 564 345 26 565 346 25 356 161 28 129 181 26 138 148 80/I 213 124 28 196 229 25 248 108 26 390 276 26 392 277 25 327 147 25 328 147 27 416 354 �164 Incipit Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służyłem u pana na pierwsze lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smutne serce w mem kochaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dzeiwzyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dziewcyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem, dziewczyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj, dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sokół leci, skrydłami zwinie do duba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa na gaju dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa w stodole siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sówka po boru lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z górki do kómórki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spuść-ze charty z smycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starego’m ja męza niała (miała). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka, jeśliś młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stéry kunie Jasio miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi bylicka przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi byliczka przy odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi Jasienek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipka pod okienkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi nam tu lipeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała ja se. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała lipa przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji Jasieniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji olsyna pod nia topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji rumien, wedle gumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stój, nie gibaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sum se rod starsy druzba, sum se rod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 391 277 28 324 294 80/I 294 171 28 237 247 80/II   – 433 28 262 259 28 289 273 28 290 273 80/I 189 109 25 478 195 80/I 311 184 28  89 152 26 506 323 27 299 300 26  62 108 26 350 259 27 319 308 25 213  93 27 298 300 25 242 105 27 345 320 28 316 287 80/I 214 125 27 133 219 26 139 148 26 191 174 27 269 286 26  39  89 27  17 142 28 277 267 27 226 269 27 225 268 26   3  57 27 178 245 26 244 209 24 188 290 25 110a  45 26  36  86 28 267 277 26 258 214 27 259 281 28 110 171 24 144 252 27 231 271 �165 Incipit Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi gaj, sumi gaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi las, sumi las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumiała lescyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, bierzcie się z nami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, trzeba co radzić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarecko dawaj piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synu mój, zięciu mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syroko, wysoko listek na jaworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syta druchna syta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szalona ta ryba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szarszan zardzewiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed ci Maciek prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed Mośko czasem borem i lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szedł chłop do stodoły rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szeroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia przez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasieńka bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasińka wianki wić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła sierota bez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła, szła, szła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szłam z kościołeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja bidny soładt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja biedny żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szynk […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 232 272 25 369 169 28 272 263 28 337 301 26 221 192 26 193 176 26 482 317 26 281 225 80/II   – 266 27 170 140 25 560 214 27 121 209 28 239 249 24  – 318 27 333 314 28 357 313 25 346 155 27 283 292 28 335 300 26 407 285 28 334 299 80/II   – 447 26 562 345 80/II   – 320 25 682 244 27 128 217 24  15  84 80/I 259 153 80/II   – 363 80/I 359 220 Ścielcie, ścielcie suknie kobielce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 248 Ścieni ten dumbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 547 211 Śliczne gwoździki, piękne tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 740 260 Śmiały kozacze, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 233 201 Śniło się dziewcynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 322 292 Śniło się Jagusi na lózecku śpiący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 354 324 Śpiewaj-ze słowiku w zielonym gajiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  60  23 Śtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 269 286 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 109 133 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 237 Świeci miesiąc na niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 286 293 Świeci miesiąc świecą gwiazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 571 217 Świeci miesiąc świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 208 238 �166 Incipit Świeci miesiąc, świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiąc, świeci miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiącek na rogu stoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci się w Warsawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Jana, świętego, świętego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, pannom pociecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, panom pociecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie Nepomucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie, pytam się ciebie samego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Łukasz ewangelista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Mikołaju pasterzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świnia ogon wywinęła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 690 246 80/I 238 141 26 211 186 80/I 250 147 24  65 182 28  24  73 26  16  65 27  12 131 24   1 348 80/I 332 194 25 360 163 80/I 320 187 Ta dziewczyna maruda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 148   85 Ta moja dziewcyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 303 302 Ta na onéj górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 632 231 Taki sobie młynarz dobry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 300 137 Takie dobre słodkie mleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 230 199 Talara bitego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  77 116 Tam daleko za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3  80 Tam na carny górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  32  13 Tam na górecce karcemka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  21  69 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  38  92 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  86 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  93 Tam na morzu gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 186 226 Tam na moście trawa rośnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 193 229 Tam na onej górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 168   94 Tam na onej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 633 231 Tam na onej murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 322 144 Tam na Podolu zołnirze stanęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295a 234 Tam na tej łące, tam na zielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  50  20 Tam pod borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 314 142 Tam pod borem domecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 104  42 Tam pod borem Marysia stajała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  85  34 Tam pod borem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 199  88 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  67  25 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  83 Tam pod Grodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 224  98 Tam pod Warsawą na błoniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 311 242 Tam przed dworem zielona murawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 211 259 Tam w Garwolinie zonirze stojali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295b 234 Tam w ogródku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  77  30 Tam za borem bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 295 �167 Incipit Tam za dworem, zielona murawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za górami stoją Cygany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za ogrodem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za Warsawą na błoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamoj za dworem zielonijsza murawa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcowałem z niewiastą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik boś ty letki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik, boś ty letki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcujze ze mną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Targujcie-z się, braciowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, miły, powstańcie z grobu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Te maleńkie turkaweczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ten mem zdaniem dobrze żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The flower of the well to our house gaes. . . . . . . . . . . . . . . . . To Caplińskie pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To mi mędrzec zawołany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To to ja, dziewczyno, to to ja, ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszeniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie nad pomysł dowcip i wymowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie niech zabrzmi, Boże, cześć i sława. . . . . . . . . . . . . . . . . Toć tu były i stoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tonie rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trasny się smok pobudował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudna rada, trudna rada, przyjdzie nam. . . . . . . . . . . . . . . . . Trza se było rozmiarkować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba i dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzebá i doć, nie załowoć. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać na miseckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać wieprza z kojca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej na miskę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzewicek mi się zdar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzęsła Marysia na gody jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tseba jej na sitko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu zagon tu bruzda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tuma, tuma po dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 277 223 80/I  56  37 25 101  41 27 356 325 80/I  94  57 25 525 206 25 524 206 80/I 265 156 25 575 218 28  98 161 26 418 292 26  80 118 27 256 280 25 757 269 24 – 328 25 427 182 25 757 269 80/I 123   72 26 144 150 26 187 168 26 216 190 28 173 221 28   2  64 27  – 379 26 209 184 27  37 162 26 561 344 26  43  96 80/II   – 226 27 264 283 25 280a 124 24 159 261 24 159 262 24 173 271 26  52 103 24 119 237 80/II  –  50 24  96 227 26 114 136 25 636 232 25 130  53 27 126 215 26 527 331 28 366 317 �168 Incipit tom numer strona Tuman tuman po dolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 373 Tuna, tuna (tuman) przy dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 366 317 Ty ślicny kwiecie rozmaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 251 211 Ty, drużeńku, porednocku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 224 195 Ty, dziewcyno, ty jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 548 212 Ty, Jasieńku, źle kierujes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 157 229 Ty, mój bracie, rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 117 206 Ty, swaciejku, bałamuciejku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 198 233 Ty, wiánecku, z biały rózy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  40 163 Ty, dziewcyno, z białą twarzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  68  44 Tyloś mi się Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 543 335 Tysiąckroć bądź pozdrowiona, królowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  10 129 U Doroty pierścień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystra woda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U kowalichy sobaki lichej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonéj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki w podwórzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza leśnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza nasego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej mamy rodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matkiprzed samemi wrotki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matusieńki przed sienią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego jegomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego bawolika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana są żeńce wybrańce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana przede drzwiami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U onego młyna zielona olsyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U pana N. N. myszy zboże jedzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U sąsiada wilk wyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 281 293 24  58 164 80/II  –  38 28 271 263 28 256 256 80/I 306 182 26 329 250 26 375 269 27 351 323 27 352 324 80/I 105   65 25 216  95 25 249 108 26 395 279 26 396 279 26 374 268 25  – 28 26 367 265 25 209b  92 25 209a  92 28 326 295 25 243b 106 25  – 301 24  77 207 25  64  24 80/I 324 188 28  50 100 28  – 101 25  64  24 28  – 107 24  78 208 �169 Incipit U syrokosa syrokie kosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U szenkarza na dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U Widawskiego gęsty sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U żydka, żydka, u żydeka, żydka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga dziewcyna co ja ucyniła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka, nie mam pierzyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubrał się pięknie, na konika siędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała pichna bruzdą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała po rowie, gonili ją panowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka – w oset. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka w proso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekłą mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uderzył babę o piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek, umar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umarł Maciek, umarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadnij do nóg ojcu matce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upiła się stara Kryśka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiadła Marysia na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiundźze, naso panno młoda, na dzizy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwili wianek z ziela zielonego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 300 300 28 330 298 24  83 221 27 431 362 25 187a  81 27 163 237 24 104 231 25 597 222 27 135 220 80/I 319 187 80/I  84  52 27  82 183 24 121 238 24  95 227 26 181 166 80/I  47  32 80/I  28  27 28  – 112 24 171 270 80/I 309 183 80/I 299 179 28 314 285 25 254 111 27 127 216 26 413 289 80/I  22  23 80/II   – 436 28 279 269 24 129 245 28  83 147 W Betlejem mieście Jezus się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  29 100 W błocie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 439 368 W ciemnym lasku ptasek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 219 241 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 181 101 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 251 278 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 218 241 W cyścieńkiem polu – rózcka stoji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 104 165 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  13  69 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  69 W dzikim boru na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 156  65 W gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 309 306 W gołem polu moje byśki za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 365 317 W Inowłodzu panien jest siedem wybrane. . . . . . . . . . . . . . . 25 626 230 �170 Incipit W jaworowym lasku piersą nockę spała. . . . . . . . . . . . . . . . . W jezioreczku bystra woda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kotusiku ze szluframi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W krzewinie w leszczynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W lasku, w lasku w Kalinowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W moim sadeczku listki opadają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W mojim ogrodzie liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W naszym siole dworeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele rano drobny deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele wiec(z)or po kolacyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano na msę dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano słoneczko wschodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę z porania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku jabłonecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku kapustecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku listki padają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeczku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku kapusteńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku przy ziołeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W okienku stojała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie w krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olszynie ja wołki pasła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym ślicnym ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pierwszym momencie bez zmazy poczęta. . . . . . . . . . . . . . W pokorności’m sobie żyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pole pasterze zaśli, tam gdzie owiecki pąsli. . . . . . . . . . . . . W polu dębina stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu grzyby, w polu rydze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipecka, w polu zielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 267 285 27 144 223 25 613 226 28   7  67 27 310 306 26 172 162 80/I 129   76 25  78  31 28 336 300 80/I 111   68 27  – 391 26 225 196 80/I 342 203 27 434 364 80/I  15  19 26  69 110 27  25 156 26 242 208 27 220 266 26 282 226 80/II   – 267 26 113 135 26 119 139 80/I 128   74 28 167 218 28 153 212 26 415 291 27 406 351 27 407 351 25 201a  89 25 201b  89 80/II   – 110 80/I 180 100 26 102 130 28   – 353 27 58 176 25 228  99 25 687 245 28  – 349 27 245 275 24  37 106 26  91 123 26 355 260 28 138 191 �171 Incipit W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu na ugorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek ogrodzony cisem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek, w polu malowany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu orał, w polu orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu owcarek nocował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek napić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek rutkę siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek sewcy pili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pustem polu we stodole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W radzyskiem miasteczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sadu sadeńku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W spokojnościm sobie zyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie ryby, w boru grzyby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie, w stawie u zimnej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole ja sypiam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w brogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tym ogródecku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie na Pradze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiliją wstępnej środy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiśniowym sadeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  – 148 28  43  95 27 204 256 26 105 131 24 136 250 26 175 164 27 110 199 27 229 270 28 184 226 28 226 244 90/I 249 147 28 344 305 25 617 227 26 431 298 26 531 332 26  64 109 25 527 207 26  20  68 28 318 290 28 224 243 27 189 250 25 519 205 25 181  78 80/I 145   84 80/I 165   93 27 168 239 27  30 159 27  31 160 27  83 184 26  13  63 26  14  64 26  15  64 25  79  31 26 361 263 28 282 270 80/I 347 207 25 743 262 24  48 145 24   49 145 26  28  79 26  50 307 28 250 253 80/I 247 145 80/I 248 146 �172 Incipit W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku dziewcze rwie jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku ptasęta śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj była pogodecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj byłaś panienecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj, nie dzisiaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj święto dziś niedziela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj była pogodeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We dworze, w Dyspudzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We wsi, nie w miastecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle gumien stoi rumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle Lublina, Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselcie się goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselmy się, radujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła pociecha, pana Wojciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weszła do komórki i drzwi uchyliła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźmiesz żonę za wodami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widząc pasterze, że dzień blisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widziałem cie, dziewcyno, w kościele klęcąc. . . . . . . . . . . . . Widzieliśmy tam na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzis, dziewce, scyrne serce moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzisz ty dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór ciemniej się uniza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieje wiatrek z Ukrainy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 378 337 25  – 120 25 271 119 80/I 336 198 80/I 246 144 28 345 305 24  –  96 24  25  97 24  – 111 28  – 196 27  – 368 28  –  71 80/I   2   8 27  90 188 28 174 221 28 233 246 80/II   – 428 25 385 172 80/I  25  24 80/I  67  44 28 338 302 26 409 287 26 325 248 25 705 250 28 125 179 27 119 208 24   32 102 26  17  66 80/I 114   69 28  42  95 25 161  67 25 162  68 26 333 251 27 278 290 28 331 298 80/II   – 447 28 331 298 27   3 117 26 331 251 80/II  –  72 28 203 235 25 122 50 27 433 364 28 249 253 �173 Incipit Wielcy panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiele’m ja miastów objechała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki cwartek, wielki piuntek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiem ja, że kolendeczkę w tym domu dostaniemy . . . . . . . . Wieziemy jałowiec, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiła Marysia wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winograd ciece przed cisowym stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wio, kuniku, na most, na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wionku ty mój, wionku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, dniu święty, żądany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, królewicu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, krynico dobra wszelkiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witajże, dzieciątko, z Panny narodzone. . . . . . . . . . . . . . . . . . Witam Cię, witam, przenajświętsze Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na chór, spojrzy na dół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na grzędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlizę na rósckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włożyliśmy drewek na ogiéń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [….] wolę być pani…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsiad na wronego konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko raniusieńko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko ranusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstała wdowa rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstałem rano raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstań, Jasieńku, ludzie koszą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsyscy przyjechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsystkieś ta moje, dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszechmocna mego opatrzności Boga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy rzemieślnicy znają swoje dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkać to moja nadzieja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie nasze dzienne sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocnej ciszy głos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocy ciemnej głos się rozchodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wy, matulu, jak się macie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wycion ci ją, wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygnał woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 359 327 26 210 185 24   50 146 24  23  90 26 195 177 25 345 155 27 426 359 26 192 175 28 103 164 25 439 186 26  65 109 28  30  83 24  24  94 27  – 396 27  – 148 28  37  91 24  30 100 28  34  90 80/I 133   78 27 335 315 25  93  37 24 179 285 80/I 136   81 26 474 314 26 441 302 25 84b  33 80/II –   86 27 294 298 25  21   8 28 132 189 26 405 284 27 195 252 28 255 256 27 158 230 25 468 193 26 552 338 25 297 135 25 362 164 24  – 181 28  –  72 28  23  72 26 412 288 25 390 173 80/I  63  42 �174 Incipit Wyjechał p[an] starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole, krzyknął na konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechało trzech paniców rano na zające. . . . . . . . . . . . . . . . Wyjezdzaj, wyjezdzaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwóreczka mego. . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, Kasiu, za nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, dziewce, w ciemny las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała gołąbecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała na góreckę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleć, wyleć siwa przepióreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleź, wyleź, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynidź do nas, nasa pani karcmarecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso pani karcmarecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso panno-młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrwu ja rozyk wietku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysiałem tatarki półtory kwaterki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła matula z pokoju do ganka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysłuchaj, Stwórco łaskawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko tatulo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko, daleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawcie ławki na te murawki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła jedna, ładna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła na pole, stanęła sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie Kaśka drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie przede wroty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła z kościółecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywija, wywija kary konik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wziąłbym cię, dz[iewczę], zost[awił] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzięta do nieba, Maryja królowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 220 128 25  –  28 27 347 322 28   28 25  91  36 26 297 236 80/II   – 269 26 310 242 80/I  41  31 27 292 296 24 100 229 80/I 113   68 24 100 228 26 398 280 80/I 252 148 25  52  21 28 270 262 28  60 114 25 155  65 28 116 173 24 138 250 24 128 245 25 110b  45 26 483 317 28 202 234 27 380 338 80/II   – 382 24 118 237 26 293 232 25  96  38 28  29  82 25 635 232 25 639 233 26 538 334 27 257 280 24   66 182 25  –  76 80/I  37  31 80/I  85  52 80/I 297 178 26 132 146 27 222 267 80/I 108   66 28  49  99 �175 Incipit Wziun Kuba Staśka, Staśko Banaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzywali ją, co staremu warzyć? Z cicha panny przystępujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z karcmy idę pijany ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z konika świśnie, rączyńkę ściśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Krakowa jadę, dziewcyna piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pola bydełko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z rosą chodził, kwiatki zrywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z róży kwiat urwała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strone młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamté stroné młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strony jeziorecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 24   43 26 278 strona 104 224 24   40 108 25 129  53 80/II  –  96 25 413 179 80/I 171   95 25 202  89 80/I 328 190 80/I 329 191 25 321 141 25 123  51 25 126b  52 25 127  52 25 128  53 26 318 246 26 319 246 26 320 246 27 234 272 27 235 272 27 236 273 27 237 273 80/II   – 364 28 228 245 28 229 245 28 230 245 80/I  52  35 80/I  55  37 80/I  53  36 80/I  54  36 25 124  51 25 125  52 25 126a  52 25 373 169 26 404 283 28  71 128 28  48  98 25 123   51 26 274 222 80/I  73  46 27 193 252 25  70  26 24  26  98 �176 Incipit tom numer strona Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 212 259 Z tamtej strony Jaworowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 307 182 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 301 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 302 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 215  94 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 219  95 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 139 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 379 270 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 325 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 326 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 327 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 328 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 329 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 330 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 331 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 306 281 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  14   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  15   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 200  88 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 299 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 247 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 248 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 210 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  74  47 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 192 251 Z tamtej strony klasztora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 217  95 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 261 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 262 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 263 115 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  36  14 Z tamtéj strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  52 171 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 260 258 Z tamtej strony Radziejewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 646 234 Z tamtej strony rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 231 101 Z tamtej strony Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 264 116 Z tamtej strony Wisły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 342 256 Z tamtej strony wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 297 299 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 172  74 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 561 214 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 104 Z tamtej strony, z tamtej strony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony za Warszawką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 335 151 Z tamtej strony zielonego dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  69  25 Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 275 223 �177 Incipit tom numer strona Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony zielonego pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  68  25 Z tamtej strony zielonego stawu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 222 242 Z tegoś mi się nie udała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  18   7 Z wiecora corna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   62 178 Z wiecora pod ciemne noce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 141 251 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 194 176 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 200 179 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 220 191 Z wyroków nieba Maryja się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28   – 349 Z wysokich Parnasów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 739 259 Z zielonym majem liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 221 266 Za borem za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 267 284 Za co z klechy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 675 242 Za dunajem, za dunajem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  13   6 Za górami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  17  86 Za jezioreńkiem konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 367 318 Za młodo’ś mnie matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 171 220 Za owczarnią za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 382 339 Za piecem orał, w kachlu siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 213 239 Za piecem, za piecem, ale nie za tym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 287 272 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 326 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 146 225 Za stodołą modry chaber. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 263 259 Za stodołą na zycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 362 263 Za stodołą pszenicka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  47  19 Za stodołą sówka siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 185  80 Za stodołą stecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 150 226 Za stolikiem siadła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 340 255 Za stoły mnie zasadzają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 162 237 Za Warsawą na ile. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 118 138 Zabacys-ci, moja mała, świebody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  43 165 Zabierojcie się moje swacikowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 145 252 Zabili, zabili, Jasia na wojence. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 256 151 Zachódź słońce zachódź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 504 323 Zagraj mi Mazura zywego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 681 244 Zagrajciez mnie kowala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 145 194 Zagrajze mi Kujawiaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 488 197 Zagrzmiała rumnęła w Betlejem ziemia. . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   6  59 Zajadę cię, moja Kasiu, zajadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 429 298 Zajeżdżajcie przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  88  35 Zakowała zieziula na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 183 225 Zakowała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 161 216 Zakukała kukawecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 616 227 �178 Incipit Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka u Bugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka w boru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na dąbku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na sęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawka lecący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka nade wsią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułeczka – nad strugą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała, zakukała kukawecka za dworem. . . . . . . . . . . . . . . Zakukała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecał się Marynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecałem się na Ukrainie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicał mi się trzy lata świniarz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicałem się rok kole roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załośnie sobie płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaprasajcie dobrych ludzi, sprasajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapukajmy, zastukajmy, do tej nowej budki . . . . . . . . . . . . . . Zaraz poznać która ma dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzały siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzyj, zarzyj ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałem tatarki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałam tatarki, półtory kwaterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasumiała pod Tuchowicem brzezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, wzeszed miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, zaszło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaśpiewajmy pieśni Panu nowemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zatknij pług, zatnij wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawarujże, panno młoda, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawitaj, siwy kuniu, z niebieską kulbaką. . . . . . . . . . . . . . . . . Zawsze ja to tobie, Anusiu, mówiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 129 144 80/II – 243 26  88 121 80/I 206 120 24 169 270 27 141 222 24 169 270 26  44  97 28  94 158 27 116 206 28  92 158 26 229 198 26 214 189 26 190 173 24 125 240 27  72 181 28 161 216 80/I  69  45 26 261 216 25 640 233 25 641 233 80/I 281 163 26 363 264 27  45 166 26 147 152 24 112 234 80/II  –  46 80/II  –  49 27  69 180 25 535 209 27  22 154 27  53 171 27 209 259 80/I 288 168 26 204 181 28 178 223 80/I 275 161 26  25  71 25 496 200 24   85 222 24   – 216 26 358 262 28  78 146 28  69 127 �179 Incipit Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miał taką zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie uchopił młodzieńskiej krasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie wódecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby to tak ręką kosić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ty mnie jak ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym ja jeździł we dnie i wnocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym jo był karcmarki syn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś była nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie loz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, po tyckach nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zenili się z dawnych lat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgadzajcie się, moi swatkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziele moje, ziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się górka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się murawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielenią się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleń, zieleń, bujny owies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielo nom posiała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona bylicka na odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa bodaj wygorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona jupka, ciepła chałupka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, dziuba, dziuba, dylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałówka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  74 136 28 146 209 27 419 356 25 600 223 27 233 272 28  41  94 25 418 180 26 472 314 25 663 238 28 231 245 25 419 180 26 480 316 26 112 135 24 193 291 26  94 125 27  44 165 27  81 183 24 157 260 80/I  14  18 27 131 218 26 448 306 26 198 178 26 544 335 25 193  85 25 622 228 25 270 119 28  –  86 28 252 254 24   75 206 27 285 293 80/II   – 434 28 267 261 27  –  76 25  56  22 25  57  22 26 273 222 26  93 124 28  – 112 80/I   65 43 27 210 259 28 220 241 80/I  66  43 26 103 130 80/II   – 425 �180 Incipit tom numer strona 691 246 Zielona rutka, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  89 187 Zielona rutka, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 221 241 Zielono ja siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 248 277 Zimna rosa, a tyś bosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 366 168 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  63 179 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  67 182 Ziwat (wiwat), ziwat, pani Grzesiulowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 173 241 Zjechał Maciek do Warsęgi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 294 133 Zła godzina była, kiedym się rodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 457 190 Złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 288 230 Złą ja, złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  83 32 Złą matkę mam, złą matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 498 321 Złączone ciało, struchlałe kości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 204 119 Złoty mało i dwa mało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 107 198 Znaj, Polaku, pany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 319 Zoby krokały (żaby krakały). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 148 225 Zołnierz ci ja zołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 371 334 Zołnierz ci ja żołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 370 334 Zorałem rolę prawie we dwa składy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   5   3 Zostaj z Bogiem, panie ojce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 172 240 Zrobię na złość, na przekory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 152 86 Zrobię wygodę kochaneczce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 146   84 Zrobiłam ja matuleńce uciechę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 183 167 Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  60 165 Zwycięzca śmierci piekła i szatana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  31  83 Źle orzes, parobku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałośnie Kasinka płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] że mnie zapomina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmarjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmaryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby pióro czułość miało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś była uboga sierota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś miała chłopca Jasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnirz ci ja żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierz ci ja, żołnierz marne moje życie. . . . . . . . . . . . . . . . . 25 28 – 353 80/I 358 219 25  41  17 80/II –   79 80/I 340 200 28  65 126 80/II   – 303 80/II  –  59 25 268 118 28 346 306 �SPIS TREŚCI Bibliografia. Wykaz literatury cytowanej i odnotowanej przez Kolberga. . . . . 5 Indeks geograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Indeks incipitów pieśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 �ISBN 978-83-971655-0-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mazowsze. Suplement do tomów 24-28 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; Mazowsze ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, tom 80/III, 184 strony Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały Ewa Antyborzec i Hanna Pawlak Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad4f346768203ed2e53ba10fa6e666ac.pdf 9792c5c7ba792d305413613463b15827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3043 Title A name given to the resource Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.83-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski WIERSZE N A G R O B N E Z P O L S K I C H Zwyczaj umieszczania wierszy n a grobach jest w Polsce CMENTARZY N i e zawsze jest t o d a t a umieszczenia wiersza ( n a g r o b k i bywają bardzo szeroko rozpowszechniony i m a bardzo eiokawą, złożoną stawiane i w k i l k a l a t p o śmierci danej osoby). D a t y te mają tradycję. Poświęciwszy końcem znaczenie t y l k o o r i e n t a c y j n e : ponieważ w cmentarnej k u l t u r z e Ludoznawczego, nie istnieje p r a w o autorskiej własności i t e k s t y bywają przepi­ i nie chcąc t u powtarzać a n i poda­ sywane, d a t a t a nie określa czasu powstania t e k s t u . W z o r a m i tej p r o b l e m a t y c e , wydaną 1985 r o k u staraniem Polskiego T o w a r z y s t w a książkę Wiersze z cmentarza z n y c h w niej ustaleń, a n i reprezentowanych t a m tekstów nagrob­ są n i e j e d n o k r o t n i e wiersze dziewiętnastowieczne i n a w e t osiem­ n y c h wierszy, ograniczam się j e d y n i e do p o d a n i a niżej w y b o r u nastowieczne około t y l k o c y t a t y z Trenów J a n a Kochanowskiego), i 130 n a g r o b n y c h wierszy, zgromadzonych przeze mnie dostarczonych m i przez w i e l u informatorów. N i e mogąc t u wszystkich wymienić, składam I m serdeczne podziękowanie. (rzadko k i e d y wcześniejsze — wyjątkiem są t u niejszych polskich dziewiętnastowiecznych D r u k o w a n e t u wiersze ilustrują n i e m a l wszystkie prawidłowości wązkowskiego, R a k o w i c k i e g o , rządzące „literaturą cmentarzową" ( j a k ją nazwał Rossie, niejednokrotnie o p i s y w a n y c h W . Wójcicki), a w związku z t y m reprezentują Kazimierz cmentarzy, Po­ Łyczakowskiego, cmentarza n a przez uznanych poetów. zróżnicowany * poziom a r t y s t y c z n y , z reguły wyższy w u t w o r a c h dziewiętnasto­ wiecznych stąd w szerogu p o d a n y c h wyżej utworów echem odbijają się t e k s t y z najsłyn­ (zwłaszcza pochodzących z pierwszej połowy tego stulecia) a obniżający się stopniowo w miarę rozpowszechniania Piątąm z cnotliwą żoną spędził szczęścia wiosnę się zwyczaju Dwakroć Ojciec szczęśliwy w t e m P a r k i zazdrosne ozdabiania grobów wierszami. Spora liczba t y c h tekstów t o t e k s t y grafomańskie, co przecież nie zmienia f a k t u , Przecięły wątek życia tego w z o r u c n o t y iż m a m y t u do czynienia z „poezją dobrej w o l i " . Nie m a i zasad­ Dziś łzami zlewam grób j e j i dzieci sieroty. niczo nie było w dziejach k u l t u r y polskiej zwyczaju umieszczania ( W i l n o , Cmentarz p r z y kościele św. żartobliwych wierszy n a grobach. Jeśli więc pewne t e k s t y wzbudzą P i o t r a i Pawła, 1821) niezamierzoną przez autorów wierszy wesołość, t o wcale t o n i e oznacza, b y niniejsza mała antologia usiłowała w j a k i k o l w i e k sposób korespondować z przezabawną książeczką F r i t z a Spiegla Dead Funny ( L o n d y n 1980, 2° L o n d y n 1982), gromadzącą cały szereg świadomie k o m i c z n y c h nagrobków (nie t y l k o s t a w i a n y c h Z n i k o m e szczątki c n o t l i w e j swej żony t u położył mąż s t r a p i o n y , a pełne żalu po stracie swej m a t k i osierociało cztery drobne d z i a t k i grób t e n wraz z ojcem oblewają łzami. l u d z i o m , lecz także psom, k o n i o m i świniom). Jeśli zatem f o r m y (Poznań, Cmentarz Zasłużonych, ekspresji żalu bywają w t y c h wierszach kalekie, t o widzieć w t y m fakcie trzeba jeszcze jeden przejaw t a k zwanego współczesnego „kryzysu śmierci" (por. P. Aries, Essais sur 1'histoire en Occident Paris 1975; E . M o r i n , du Moyen Age a nos jours, et la mort, Paris L'homme de la mort 1970). Zdarza się współcześnie, że podobne p o d a n y m niżej nagrobne wiersze uznawane bywają za przejaw twórczości l u d o w e j . T r u d n o t u j e d n a k mówić o l u d o ­ wości w ścisłym tego słowa znaczeniu, choć z pewnością można 1833) Z ducha, serca i myśli; z cnót, ofiar i czynów, Bóg nie miał sług wierniejszych, k r a j godniejszych P r z e c h o d n i u ! nie zań t y l k o n a d jego mogiłą, Lecz módl się i za siebie: B y przezeń uprosić T a k żyć, wierzyć i kochać; t a k cierpieć i znosić. (Wiersz Gustawa Zielińskiego umiesz­ mówić o pewnego r o d z a j u współczesnym folklorze, j e d n a k o w y m czony n a grobie A d o l f a J a n u s z k i e w i ­ n a w s i i w m i a s t a c h , a wywodzącym się z t r a d y c j i artystycznego nagrobnego wierszowania w pierwszej połowie wieku które z kolei wiedzie swój rodowód o d dawniejszej, tradycji epigraficznej, przejmowanej stopniowo XIX, szlacheckiej przez miesz­ czaństwo. Istniała co p r a w d a w w i e k u X I X e p i g r a f i k a p r a w d z i w i e l u d o w a i mogła ona być u c h w y t n a jeszcze w pierwszej połowie naszego stulecia (postulował jej zbieranio J a n S. Bystroń), alo dochowała się ona do naszych czasów w bardzo nielicznych za­ pisach, t u pominiętych. W wyborze przedstawiania niewykorzystanych we wspomnianej wyżej książce (choć jest o d tej reguły k i l k a odstępstw, p o w t a ­ rzają się t u też w a r i a n t y p e w n y c h u s t e r e o t y p i z o w a n y c h formuł wierszowanych). Zrezygnowałem też z podawania literackich cytatów, dosyć często w y k o r z y s t y w a n y c h w n a g r o b n y m użyciu (i o t y m piszę w Wierszach z cmentarza). T e k s t y podane zostały z zachowaniem oryginalnej p i s o w n i i z zachowaniem i c h prze­ strzennego układu cza w D z i a l r y l n i e n a L i t w i e , 1857) N i e n a łonie rodziców, lecz n a obcej ziemi śmierć swoich ofiar n i e s y t a zabrała go sobie. Żyć j e d n a k zawsze będzie pomiędzy swojemi, chociaż p o swych cierpieniach spoczywa w t y m grobie. p o d a n y c h t u tekstów kierowałem się zasadą wierszy synów. O b y w a t e l , z w y z n a w c y niezachwianą siłą. na grobie. Lokalizując teksty świadomie p o m i j a m nazwiska osób, z których grobów wierszo zostały prze­ pisane, ograniczam się do p o d a n i a miejscowości (nazwy cmen­ tarza) i r o k u śmierci osoby, n a której grobie wiersz umieszczono. B o kochając rodzinę n a u k i i c n o t y zjednał sobie szacunek przez t a k i e p r z y m i o t y . (Szczawnica, 1860) K r a j w n i m prawego męża sztuka m i s t r z a t r a c i Żył krótko cierpiał wiele bo miłował wiele Choć umarł lecz żyć wiecznie będzie w s w o i m dziele I n i g d y nie zaginie w pamięci współbraci. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , grób Józefa N a r z y m s k i e g o , 1872) N i e c h śmierć stokroć t w e zwłoki t u grzebie, T y żyjesz, żyjesz p o d c i e m n y m k a m i e n i e m , 83 �N i e jesteś prochem, n i snem, n i milczeniem, Poszła do g r o b u połączyć się z n i e m i T y wiesz w niebie j a k j a kochał Ciebie T e n który wszystko utracił w i c h zgonie. Najzacniejszej Stawia t e n p o m n i k d w u s y n o m , córce i żonie. żonie i ukochanej córce w żalu n i e u t u l o n y mąż i ojciec. (Uścio Solne k . B o c h n i , 1909) (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1876) R a z e m mieliśmy przebyć życia drogę Wstanę Panie Tyś m n i e rzuciła t a k wcześnie g d y m n i e będziesz Żalu za tobą ukoić nie mogę budził teraz pozwól Szczęście m e znikło j a k we śnie się położyć b o m Po t w o j e j stracie pociechą jedyną się bardzo strudził. Myśl żeś szczęśliwa już w Niebie (Dąbrowa T a r n o w s k a , 1886) Że n a d t w e m mężem i każdą dzieciną Swój spoczywa pomiędzy swemi Czuwasz t a m zawsze w potrzebie Światłość wieczna niech m u świeci Przechodniu chodząc między g r o b a m i Na wieki. G d y t u zwrócisz k r o k i (Bytom, Cmentarz Dolorosa, swoje Z nieszczęsnym w d o w c e m i sierotami 1886) Złącz także m o d l i t w y t w o j e . Wznieś go Aniele P o n a d ziemski k r a j (Włocławek, 1900) T u c h w i l k a t a m wieczność Zostawiłeś nas w ciężkiej głębokiej żałobie T u boleść t a m r a j . Serce pęka wspomnieniem o tobie (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , o k . I 1886) Może znów nas Wszechmocny będziemy szczęśliwi g d y p r z y j d z i e m do ciebie Bóg cię powołał do swej chwały złączy z sobą w niebie. (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917) Uproś pociechy d l a siostry zbolałej. Zewsząd śmierć w y z i e r a b l a d a K w i a t p o kwiecie mrze, ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1891) T r u d n o wskrzeszać t o co p a d a Schylając czoło przed wolą Boga G d y cię porwała śmierć nagła sroga Bóg t a k chce. Żeś kochał bliźnich, żeś n a m był oddany, Prysło złudzeń marne koło S t a w i a m y p o m n i k łzami o b l a n y . Zgasły oczy t w o ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1898) N a grób z i m n y skłońmy czoło K w i a t e c z k u nasz u k o c h a n y , Bóg t a k chce. D o nóg B o s k i c h Cię składamy, (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1917, 1942) B y m o d l i t w a T w o j a miła, Śpij m a żono snem Aniołów Żale nasze ukoiła. Z dziecięciem s w y m d r o g i m N i e wrócisz do nas, M y t u z córką żal k o i m y m y pójdziem do Ciebie, Że się kiedyś zobaczymy. Byśmy n a w i e k i (Gorlice, 1918) złączyli się w niebie. Pożegnaliście m n i e n a w i e k i rodzice (Kępno, 1899) drodzy Zostawiliście w m y m sercu ból ciężki i srogi Odszedłeś o d nas i łzą zroszone Bóg was powołał do królestwa nieba, Oczy T w y c h b l i z k i c h błądzą w o d d a l i . W o l a jego święta, z nią się zgodzić trzeba. Serca za Tobą drżą utęsknione (Poznań, W piersiach jękliwie boleść się żali. Cmentarz na Odszedłeś o d nas w w i e k u rozkwicie widzę go, k o c h a m go, a patrząc n a niego T w e niziszczone p l a n y , z a m i a r y widzę was, kochając go — k o c h a m was, Któreś zamierzał wprowadzić w życie myślę o was, z w a m i żyję W pył się zmieniły i puste m a r y . i za was się modlę. (Wilno, Górczynie, 1934) Górczynie, 1943) T u w niebie jestem z B o g i e m , Cmentarz n a Rossie, 1900) (Poznań, Cmentarz B y ł pociechą b r a c i , m a t k i K r u t k o t r f a l w r a j u twego dzień Ojca chlubą był D u c h twój jusz w o l n y sześć l a t bawił w progach c h a t k i Znikłeś ze świata j a k o cień T c h n i e n i e m Bożym żył. Jak ten k w i a t polny. Bóg go wezwał po t y m czasie na (Mońki, 1941) w chór aniołów swych Śpijże aż Bóg Powetować już n i e da się wszystkich ludzi łzami pieszczot t w y c h . z grobów s w o j eh (Dobczyce, 1900) znowu wzbudzi. Rodzice nasi d r o d z y ! (Mońki, 1943) Z w a m spędziliśmy l a t a Co miałem Dziś d l a nas wszystko w żałobio złożyłam w t y m grobie A grób t e n m i l s z y o d świata. ( W i l n o , Cmentarz najlepszego t y l k o ciężki s m u t e k n a Rossie, 1902) został m i po tobie. Mężu i ojcze nasz d r o g i ( P i o n k i , 1944) Z Tobą spędziliśmy l a t a : Tyś była H a n i u pączkiem wonnej białej róży Dziś d l a nas wszystko w żałobie D o ciebie się uśmiechało z nieba słonko złote A grób t e n m i l s z y o d świata. A l e wicher cię złamał w czas wojennej b u r z y ( W i l n o , Cmentarz n a Rossie, 1911) I świat cały poszarzał zapadł w martwotę N i e szczędząc sił do o s t a t k a Niech c i szepczą k w i a t y żałośnie n a grobie Życie swych dzieci ratowała m a t k a Zroszone n a s z y m i serdecznymi łzami G d y i c h nie mogła utrzymać n a ziemi Że choć odeszłaś pamięć nie zginie o tobie 84 �I Lecz w m o i m sercu p r z e b y w a że zawsze H a n u s i u żyjesz między n a m i . (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1946) Czysta j a k kryształ t w a dusza. N i e szumcie drzewa (Stary K o n i n , 1945) B o j a się uśpiłem Pamiętaj T y l k o swej rodzinie Z p r o c h u powstałeś S m u t e k zostawiłem. w p r o c h się obrucisz (Chodzież, 1945) i Bóg Cię kiedyś powoła, i już nie wrócisz. Błagam Cię o M a r i o (Legnica, 1949) M a t k o Pana Mego Zwiędłeś j a k więdnie kwiecie Otwórz M i B r a m y Niebios I Opuszczając swego męża wprowadź P r z e d T r o n Jego. i maleńkie dziecię, Wcześnie Zwiędłeś K w i e c i e D r o g i Wśród Lasów i Pól. Zostawiając tę nadzieję, Zostawiając M i Po Sobie że Cię Bóg weźmio do siebie Gorzkie Ł z y i Ból. I zobaczymy się z n o w u w niebie. J a m Widziała Całe Szczęście Synu Drogi W Tobie. (Legnica, 1946) Najdroższe t w e serce bić n a m przestało A Dzis Szukam U k o j e n i a w uszach n a m dźwięczy T u N a T w o i m Grobie. Radosny twój śmiech Szczęście n a ziemi krótko t a k trwało (Ząbkowice Śląskie, 1945) Błagam cię o M a r y j o M a t k o Zostało wiele s m u t k u i łez Pana Mego otwórz jego duszy­ Byłeś d n i naszych szczęściem i ozdobą czce B r a m y Niebios i w p r o ­ Bóg n a m cię zabrał a szczęście wraz z tobą. (Piła, 1948) wadź P r z e d T r o n Syna swego. S y n u Mój D r o g i t a k wcześnie J a k promyczek złocisty Okryłeś m n i e żałobą. T y śpisz n a błękitnym niebie Spokojnie j a tęsknię i Zjawiłeś się syneczku Płaczę za tobą. J a widziałam B y zgasnąć za chwilę. Całe szczęście, S y n u D r o g i w Tobie A dziś s z u k a m u k o j e n i a n a T w o i m Grobie. (Legnica, 1949) Z b y t wcześnie swoją wędrówkę po z i e m i skończyłeś, wśród r o d z i n y , z n a j o m y c h i swoich uczniów żal i łzy pozostawiłeś. Cześć jogo pamięci. Przechodniu westchnij do Boga bo ciebie Najdroższemu S y n k o w i M a t k a . (Ząbkowice Śląskie, 1945) czeka t a sama droga. Ciężko jest żyć, g d y serce (Ząbkowice Śląskie, 1950) M a t k i przestanie bić. Choć cię kryją zimne doły (Legnica, 1947) M y k o c h a m y T w e popioły. Obłudny Świecie (Ząbkowice Śląskie, 1951) Pożuciłem Ciebie Zgasła w kwiecie w i e k u nieznając jestem już razem świata, b u r z , czysta dusza uleciała z m y m Jezusem w niebo zkąd nie m a p o w r o t u już. w Niebie. (Skrzynka, 1948) Tu spoczywa (Jelenia Góra, 1951) Aniołku d r o g i zniknąłeś n a m j a k nasz najdroższy k w i a t k w i a t e k przed który się rozwinął oczyma pamięć t w a i padł. (Sława Śląska, 1948) Odszedłeś od nas jest zawsze lecz ciebie już nie m a . (Czarnków, 1952) t a k chciał Bóg Myśmy zostali sami Byłeś radością życia naszego Ty Lecz wcześnie kazano c i odejść. wieczny przekroczyłeś próg Została p u s t k a , rozpacz, tęsknota A j e d n a k jesteś z n a m i . I wielka w sercach boleść ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, (Legnica, 1949) T y śpisz spokojnie T r u d , znój M y płaczemy za Tobą, P r z y j m i c h Panie w wieczności b r a m y miłość dali ze siebie Widzieliśmy szczęście w Tobie. A n a m wskaż drogę przez n i c h do Ciebie. Dziś szukamy u k o j e n i a Na T w y m 1954) Pomarli — lecz duchem zostali z n a m i D r o g a Córuniu (Białystok, grobie. Cmentarz Famy. 1954) Drogie dziecię krótko (Ząbkowice Śląskie, 1948) żyłaś n a t y m świecie Uniosłeś w zaświaty Bóg cię zabrał do swej chwały Czar i u r o k wiosny a n a m t r o s k i pozostały. N a m s m u t n o bez ciebie (Sława Śląska, 1954) Tyś u Boga radosny. Anusia nasze Drogie Dziecię żyłaś krótko n a (Mońki, 1949) Z w y k l e w t y m świecie t a k b y w a Ze ciało się czasem skrusza t y m świecie. Bóg Cię zabrał do swej chwały a n a m s m u t k i pozostały. Rodzice. (Ząbkowice Śląskie, 1966} 85 �Zgasłaś j a k g w i a z d k a Z b y t wcześnie zwiędleś K w i e c i e wśród lasów i odeszłaś j a k sny Pól. zostały n a m t y l k o wspomnienia i łzy. A n a m pozostawiłeś Gorzkie łzy i ból. (Zagórz, 1961) (Ząbkowice Śląskie, 1956) Sroga i niespodziewana śmierć n a m Cię zabrała D r o g a m o j a siostro na nasze rozstanie A bieg t w e j młodości t a k nagle przerwała jost t y l k o nadzieja N i e w i n n a duszyczka t y już jesteś w niebie n a nasze spotkanie. A myśmy zostali nieszczęśni bez Ciebie. (Łodygowico k . Żywca, 1961) ( B y t o m , Cmentarz p r z y u l . Kraszewskiego, 1956) Czas cierpienia i żal skróci Śpij m o j a dziecino ale męża i ojca n a m n i k t nie wróci w t e j ciemnoj mogile A chociażby w każdej dobie łzy M y p r z y j d z i e m y do ciebie wyciśniemy n a t w o i m grobie. za niedługą chwilę. ( T y c h y , S t a r y Cmentarz, 1962) (Łambinowice k . Opola, 1956) Zgasłeś j a k gwiazda n a niebios Dzień się zaczyna błękicie pozostawiłeś n a m od zarania dwie s i e r o t k i n a całe życie będziemy t u spoczywać Odszedłeś o d nas przedwcześnie aż do z m a r t w y c h w s t a n i a . nasz ojcze k o c h a n y ciężki p o k r y w a ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1957) cię głaz a nasze biedne serduszka ciągle toną we łzach Zgasłaś mateczko w t a k młodym w i e k u Choć byłaś przez nas kochana Co mieliśmy najdroższogo 0 spokój t w e j duszy i światłość wiekuistą oddaliśmy B o g u Ostatnie słowa zbolałej r o d z i n y . M y P a n a Boga błagamy. (Białystok, Cmentarz (Wrocław, Cmentarz Osobowieki, 1962) F a r n y , 1957) Całe nasze szczęście Byłeś n a m gwiazdą mogiła dziś pieści życia dalszego W s z y s t k o n a m zabrałoś Jezu d l a ciebie wszelkie troski czynili. prócz ciężkiej boleści. (Nieczaj k . Dąbrowy T a r n o w s k i e j , 1957) Dziś już aniołka Dokąd mieliśmy ciebie u t r o n u Bożego było j a k w niebie n a jego chwałę nie macie w d o m u — śpiew się twój sili. seroe nasze za tobą J e d n y m już odtąd pragnieniem żyjemy z żałością ginie. że znów w przyszłości (Otmuchów, 1957) żyć z tobą będziemy. Pokój c i wieczny w cichej k r a j n i e Gdzie ból nie mieszka gdzie łza nie ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) Płynie, gdzie t y l k o słyszysz Boga Szukamy ciebie Głos serdeczny Pokój c i wieczny. (Białystok, w k w i a t a c h , gwiazdach Cmentarz E'arny, 1958) we wszechbycie, co dzień Z a T w o j e wielkie poświęcenie pamiętamy dawne z tobą Ofiarną miłość, o l b r z y m i t r u d życie. Zgasłe uśmiechy Niechaj Cię nasza najdroższa M a m o o d t w a r z a m y w pamięci. A Pobłogosławi w niebiosach Bóg! dusze nasze smutne aż (Oleśnica, 1958) do śmierci. Śpij spokojnie Mareczku ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1962) czas szybko ucieka K o c h a n a córuniu m y do ciebie pójdziemy t y jesteś już w grobie t y n a nas poczekasz. tylko wielki smutek ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1959) został n a m po tobie. T a k zgasłeś d r o g i A n d r z e j k u T a k chciał w y r o k B o s k i ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) T y masz s y n k u niebo Zostawiłeś p o sobie żal, s m u t e k i t r o s k i . (Paczków, 1959) Przechodniu stań a m y w sercach żal lecz cóż p o r a d z i m y skoro Bóg t a k chciał. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) 1 modlitwę zmów Może i za ciebie I K t o ś parę szepnie słów. T a k bardzo przez Ciebie m i b l i s k i m (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1959) Niechcieliście pozostać z n a m i — t y l k o królować z aniołami. (Sława Śląska, 1959) Zginąłeś n a m j a k we śnie choć było c i za wcześnie I słońce Ci zgasło choć był dzień jeszcze. (Olszyna Lubańska, 1960) 56 I będę Cię musiał zostawić n a t y m t u t e j s z y m c m e n t a r z u będziesz t u n a m n i e czekała w g r o b o w c u c o m Ci postawił N a moje p o w r o t y najczęstsze n a moje m o d l i t w y p r z y Tobie N a moje k w i a t y d l a Ciebie i moje z Tobą w i t a n i a A ż przyjdzie t o nasze ostatnie N a w i e k i najtrwalsze wspólne spoczywanie. (Sanok, 1963) Niedługo z tobą znów się u j r z y m y Jużeś t a m poszodł, M y jeszcze i d z i e m y ( P a c z k o W j 1 9 6 4 ) �I I . 1, 2. P o m n i k i n a g r o b n e n a c m e n t a r z u w R a d o m i u , fot. ok. 1980 r. Odeszłaś od nas czemu tak się stało Boże czemu tak młodo go zabrałeś B o zgasłaś nagle w pełni życia, siły — Bądź wola Twoja kiedy tak chciałeś Śpij snem spokojnym. Najmilsza T y przecież nie umarłaś, całe twoje myśli piękne, nieśmiertelne były. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) Śpij stracona nam pocieoho błogi sen t u masz (Jelenia Góra, 1965) Zniknąłeś jak sen złoty Zostawiłeś nas bezlitośnie Wśród żalu i tęsknoty. (Jelenia Góra, 1965) bo w tej ciszy nawet echo I spadły łzy żęsiste mówi Ojcze nasz. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1964) N a twą mogiłę T u jest spokój mój. T a k młodo tak wcześnie Pokojem jest mój grób. Nas opuśoiłeś. K t o żyje umżeó musi, (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1966) T a k powiedział Bóg. Zgasłaś j a k gwiazda (Ząbkowice Śląskie, 1964) n a jasnym błękicie Drogi mężu i ojcze i zasmuciłaś n a m — Z Bożej woli odszedłeś w zaświaty rodzinne życie. My t u bardzo cierpimy Twej utraty. Bóg cię powołał (Gorlice, 1965) do królestwa swego Bóg zarządził losem nam kazał cierpieć dał ci synku niebo bo taka wola jego. a n a m w sercu żal (Pionki, Cmentarz Nowy, 1966) lecz cóż poradzimy Cicho gałązki nie szumcie skoro Bóg tak chciał. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) Ireno! Wspólne nasze były myśli, plany naszej córeczki nie budźcie zasnęła ona wiecznym snem spoczywa pod krzyżem t y m . T e n wykonałem bez ciebie ostatnie mieszkanie dla nas (Sława Śląska, 1966) Gdy n a mnie spojrzycie, to sobie i dla naszych dzieci. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1965) wspomnicie K o c h a n i rodzice i siostro z rodziną, że byłem kiedyś z wami, 87 �A śmierć m n i e rozłączyła i w t y m grobie złożyła. (Dobroszyce k . Oleśnioy, 1967) Zły człowiek taksówki skrócił c i życie. D o b r y Jezu nasz panie D a j j e j wieczne ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1968) spoczywanie. (Ryga, 1968) Wieczne odpocznienie Co było najdroższe W t y m grobie się mieści W s z y s t k o m i śmierć zabrała racz j e j dać Panie N i e zabrała serca boleści (Ryga, 1968) B o była miłość •— dziś ciernie być muszą Z a t o najwięcej k o c h a m Cię o Boże T a k już o d wieków postanowił Bóg Że z a n i m słońce t w e zgaśnie ogromno Kochałam sercem, dziś płaczę duszą Cicho się senna w z i m n y grób położę i muszę iść wśród czerni i b u r z . I o t e m w s z y s t k i e m co było — zapomnę. ŻONA (Kraków, Cmentarz R a k o w i c k i , 1968) T y byłeś d l a m n i e w życiu ozdobą Zgasłeś b y l a t a przepłakać za tobą. (Nysa, 1968) (?, 1968) Wśród w i e l u byłaś jedna Odeszłaś — nie odchodząc Szczęśliwi, którzy są Tobą. Byłeś naszą radością (Szklarska Poręba, 1968) szczęściem i marzeniem Czemu p o d szronem k w i a t jeden ginie Pozostał t y l k o ból cichy G d y z d r u g i m słońce się pieści a T y wspomnieniem. Czemu n a świocie w jednej rodzinie (Myślibórz, 1968) Tyle się szczęścia i bólu mieści. Cierpiałeś wiele w swoim życiu (?, 1969) n i k t m e potrafił uleczyć Cię O, Panie, krótko policzyłeś śpij spokojnie w z i e m s k i m u k r y c i u D n i Jego żywota a u Boga s p o t k a m y się. A pozostała d l a nas (Oleśnica, 1968) Boleść i tęsknota. Świeciłeś dobrocią przykładem przez życie 88 (Sobótka, 1969) Przechodniu �byłam k i m jesteś k i m jestem będziesz k i m jestem Módlmy się módlmy się za siebio nawzajem. (Łodygowice k . Żywca, 1969) za siobio nawzajem. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) U k o c h a n y n a d życie pełen siły spocząłeś S m u t n o bez ciebie wśród cichoj mogiły P r o m y c z k u nasz — bole n a n a m bez ciebie Gosiuniu droga będzie życia droga j e d y n a pociecha, lecz kiedyś śmierć że poszłaś do Boga. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1972) nas złączy u stóp Odeszłaś o d nas Ojca Boga Kochana Mamusiu Rodzina. (Sława Śląska, 1969) W samo południe zgasło D l a Boga z n a m i żyłeś Słońce Twojego życia Najdroższym n a m byłeś Żyłaś krótko Cierpiałaś dużo Odchodząc żałobą nas okryłeś. Stając się doskonałą (Darłowo, 1970) Przeżyłaś czasu wiele. Ten kamień po latach (Czersk, 1972) Może się rozkruszy Rozjaśnijcie m u grobowe Lecz t y Panie Jezu noce Jezu i M a t k o nieustającej N i e opuść t y c h duszy. pomocy. ( P r u d n i k , 1972) (Darłowo, 1970) Z a miłość, t r u d i poświęcenie Uleciałaś Cierpiąca dusza prosi Cię Panie Małgosiu kochana D a j duszy w niebie Uleciałaś w d a l Uśmiech z ust naszych zabrałaś Wieczne mieszkanie. (Oleśnica, 1970) Zostawiłaś s m u t e k i żak (Piła, 1972) Byłaś j a k szczęście moje złote I odeszłaś nagle b y zostawić Znikłaś z oczu lecz z serca n i g d y Przechodniu nie opuszczaj Ból, łzy i tęsknotę. mej mogiły (Białystok, Cmentarz F a r n y , Wzgórze Anielskie, 1970) Odmów. Z d r . M a r i o . (Sanok, 1972) Zasnęłaś snem anioła N i k t cię zbudzieć nie zdoła Choć złamał cię los o k r u t n i o srogi N i łzy nasze, n i cierpienia I N i o obudzą Cię z uśpienia A l e pamięć o tobie Oleniu droga Bóg Cię powołał do królestwa swego W naszych sercach wiecznie będzie żyć. przeciął szlachetnego życia twego nić (Zgorzelec, 1973) N a m każe cierpieć, t a k a w o l a jego Boże za matkę naszą i b r a t a Zgasłemu sercu Wysłuchaj błaganie Rodzice. (Radzyń Podlaski, 1970) do chwały wiekuistej racz i c h przyjąć Śpij spokojnie Panie. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1973) W ciemnej mogiło My W kwiecio młodości przyjdziemy Bóg zabrał n a m Ciebie Do Ciebie za chwilę. (Strzelin, 1970) choć płaczemy za Tobą zobaczymy Byłeś n a m szczęściem się w niebie (Lesko, 1973) i życia ozdobą Odszedłeś b y stale płakać za Tobą. ( K o w a r y , Cmentarz K o m u n a l n y , 1970) Człowiek u m i e r a dopiero w t e d y , k i e d y się o n i m zapomina. (Puck, 1973) T u leży szczęście i nadzieja nasza P o d t w o i m krzyżem, o Panie W s z y s t k o pochłonął p o n u r y grób złożyliśmy nasze kochanie. (Żbikowo k . Poznania, 1973) Cios straszny zranił serca nasze Co było najdroższe w t y m grobie się mieści Locz t a k chciał Bóg. (Radzyń Podlaski, 1971) Śmierć wszystko zabrała prócz żalu i bolości. (Puck, 1974) Najdroższa m a m o byłaś wśród nas drogowskazem i będziesz z n a m i zawsze razem. (Zagórz, 1971) Odszedłeś j a k obłok różany, Życie nasze było który się rozpłynął Piękną pielgrzymką j a k k w i a t , co z pąku Rozłąka ciężka żałoba się nie rozwinął. Locz lżej ją znosimy (Sulechów, 1974) k i e d y pomyślimy, że znów złączymy się z Tobą. (Radzyń Podlaski, 1972) Miłość t w o j a niezbadana. Dobroć t w a niezapomniana, Przechodniu Ale serce twe zamknięte byłem k i m jesteś Nie odpowie już nie więcej. Będziesz (Wrocław, Cmentarz Osobowicki, 1974) 89 �Śpij drogi mężu w t y m oiemnym grobie Twoje młode życie Serca twej żony, dzieci, wnuków, rodziców zła c h w i l a zabrała n i g d y niezapomną o tobie. Lecz d o b r y Bóg (Dobroszyce k . Oleśnicy, 1974) Byłaś nadzieją skarbie j e d y n y Świat był i życie przed Tobą. b o s k i m stworzeniem Los cię o k r u t n y wyrwał z R o d z i n y A nasze życie Rodziców okrył łzami i żałobą. cierpieniem się stało (Skarżysko-Kamienna, 1975) g d y t w e serduszko d l a nas bić przestało Chociaż m i córkę zabrałeś o Boże Rodzice. Największą żałość przyjmuję w pokorze. I u k o i T w e cierpienie bo jesteś d l a niego ( W r o c l a w , Cmentarz Osobo w i e k i , chociaż łzami płaczę k r w a w y m i 1979) Bądź wola T w o j a n a Niebie i Z i e m i . (Rzeszów-Staromioście, 1975) Bóg w i d z i Byłeś nadzieją skarbie j e d y n y Czas ucieka był świat i życie przed Tobą Wieczność czeka. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1980) los cię o k r u t n y wyrwał z r o d z i n y rodzinę okryłeś żałobą. T y żyć mogłeś T y uczyć się i bawić chciałeś (Tarnobrzeg, 1975) Odeszłeś o d nas mężu Lecz wszystko śmierć c i przerwała i tatusiu kochany Tragicznie umierać musiałeś. (Sulechów, 1981) t a k wcześnie i niespodziewanie T r u d n o pogodzić się z myślami Młode nasze l a t a upłynęli szybko w d a l że zostawiłeś nas s i e r o t a m i . A w sercu pozostało tęsknota s m u t e k żal. (Ryga, 1981) ( P i o n k i , Cmentarz N o w y , 1976) Córeczko miła Jesteś t u wśród lasu T a k i e piękne jest życie być żyć i chronić go zabrakło c i czasu Dlaczego zrezygnowałaś Pozostawiając w bólu s m u t k u i rozpaczy Nas n a zawsze pożegnałaś. nas, których miłość d o ciebie (Suleohów, 1976) wszystko Zgasłeś j a k gwiazda znaczy. ( P i o n k i , Cmentarz N o w y ) N a j a s n y m błękicie T u spoczywa snem w i e c z n y m a k t o r zasłużony A koła samochodu Społecznik o f i a r n y n i g d y n i e s t r u d z o n y Zakończyły oi życie. (Pionki, Cmentarz Nowy, 1979) Przyszła burza kwiat złamała W wałkach o niepodległość nieustraszony W i e l o m a o r d e r a m i został odznaczony. (Warszawa, Powązki, 1983) Fot.: Jerzy R u t k o w s k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a2b0a273e89741350221a3bec5c7a38.pdf ec7b575f4ada932fe6d307b31762c917 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3040 Title A name given to the resource Polska pieśń pogrzebowa. Prolegomena / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.49-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski POLSKA PIEŚŃ P O G R Z E B O W A . Po długim okresie wstydliwego przemilczania szeroko rozu­ m i a n a p r o b l e m a t y k a śmierci zaczyna zajmować coraz PROLEGOMENA śpiewania tego r o d z a j u pieśni. W l i t u r g i i pogrzebu Kościół po­ więcej sługuje się przede w s z y s t k i m p s a l m a m i i w związku z t y m zaleca, miejsca w różnych f o r m a c h współczesnego życia i b u d z i coraz b y duszpasterze przez odpowiednią katechezę d o p r o w a d z i l i do większe zainteresowanie wśród badaczy. W Polsce uzewnętrznia „lepszego i głębszego zrozumienia p r z y n a j m n i e j niektórych psal­ się t o w postaci gwałtownego ostatnio w z r o s t u l i c z b y p u b l i k a c j i mów używanych w* l i t u r g i i p o g r z e b u " . Teologiczne „wprowa­ z tego zakresu. Są wśród n i c h s t u d i a socjologiczne d z e n i e " do l i t u r g i i pogrzebu, mające charakter pewnego r o d z a j u o formach 5 obchodu święta zmarłych, są liczne p r z e w o d n i k i po cmentarzacłi, i n s t r u k c j i , dodaje p r z y t y m : „ N a l e ż y się troszczyć, a b y pozostałe są monografie pewnycłi cmentarzy — i jest tego rodzaju prac śpiewy, których w y k o n a n i e często jest w obrzędach zalecane ze z b y t wiele, b y je t u można było wymienić . N a d t o w p o l s k i m względów duszpasterskich, wyrażały serdeczne i żywe umiło­ życiu z b i o r o w y m pojawiły się ostatnio bardzo ważne, nowe, czy wanie P i s m a św. i d u c h a l i t u r g i i " . O w a n o w a l i t u r g i a w p r o w a ­ też raczej odradzające się z dziewiętnastowiecznej t r a d y c j i , p r y ­ dzona została w r. 1970, zaś jej d u c h zmierza do w a t n e f o r m y publicznego wyeksponowania 1 k u l t u zmarłych. Rzeczy nie można 6 silniejszego „paschalnego c h a r a k t e r u śmierci chrześcijani­ jednak zawężać t y l k o do polskiego kręgu, idzie t u b o w i e m o zja­ n a " , co oznacza, że pogrzebowe obrzędy wyrażać mają „wiarę wisko ogólnoeuropejskie, nazwane m i a n e m „renesansu śmierci", w datujące się o d czasów Soboru Watykańskiego I I . Wiedząc Można zatem zauważyć, że n o w a t a l i t u r g i a m a więcej elementów więc coraz więcej, m a m y zarazem świadomość, że szereg złożo­ chrześcijańskiego o p t y m i z m u (znikła z niej na przykład m o d l i t w a nych problemów czeka n a poznanie i przebadanie. 2 Jednym zmartwychwstanie i prawdziwego ducłia ewangelicznego". za tego z obecnych n a pogrzebie, który umrze pierwszy). Niemała z n i c h jest szeroki kompleks spraw związanych z pieśnią po­ n a t o m i a s t część t r a d y c y j n y c h k a t o l i c k i c h pieśni grzebową. Zajmowała ona ważne miejsce w k u l t u r z e obyczajowej m a charakter d r a m a t y c z n i e eschatologiczny pogrzebowych i swą uczuciową i r e l i g i j n e j , ale de facto do tej p o r y badań n a d nią n i e prowa- atmosferą odstają one o d t e j n o w e j i n t e r p r e t a c j i pogrzebu, za­ wadzono, przeto prace z tego zakresu są bardzo nieliczne ( t u lecanej przez Sobór Watykański I I . Zapewne dlatego w o f i c j a l ­ ich nie w y m i e n i a m , będą b o w i e m cytowane w toku dalszych n y c h Obrzędach pogrzebowych dostosowanych do zwyczaju diecezji rozważań). B a r d z o więc jest s y m p t o m a t y c z n e , że Alfons L a b u d d a polskich SVD przeznaczonych do w y b o r u (zresztą n i e w i e l u , bo zaledwie rech — jest responsorium „Przybądźcie w zamknięciu w Polsce do wydania świetnej swej książki Liturgia rytuału piotrkowskiego pogrzebu stwierdził, (1631) ( K a t o w i c e 1978) wśród pieśni „ n a ostatnie pożegnanie", piątą Święci czte­ Boży, iż jest ona pierwszą „próbą syntetycznego ujęcia p r o b l e m a t y k i pospieszcie n a spotkanie, Aniołowie Pańscy, p r z y j m i j c i e tę duszę, pogrzebowej w aspekcie l i t u r g i c z n y m " i orzekł, że n a przebada­ zanieście ją p r z e d oblicze Najwyższego..."), nie m a o w y c h pieśni nie czekają średniowieczne i późniejsze pogrzebowe, dawniejszych, są n a t o m i a s t t e k s t y , j a k się zdaje, nowe, prawdę że „nieopracowane są również t a k i e zagadnienia j a k stara i wciąż mówiąc n i e z b y t zgodne z duchem t r a d y c j i polskiej pieśni po­ żywa t r a d y c j a polska m o d l i t w y za zmarłych i do dusz czyśco- grzebowej, ale wyraźnie u t r z y m a n e w k o n w e n c j i psalmodycznej. w y c h , fundacyjne i poniedziałkowe msze za zmarłych, polska Narzucają one bardziej „teologiczną" niż „ l u d o w ą " wersję r e l i ­ pieśń Słowem, gijności i sposobu przeżywania śmierci. Mało k t o j e zna, nie są mając pewne, n i e z b y t zresztą duże, ułatwienia w z b i e r a n i u m a ­ one p r z e d r u k o w y w a n e w książeczkach do nabożeństwa, n i e są pogrzebowa, pogrzebowa teriałów, trzeba, badając liturgia kazania domowa" . 3 polską pieśń pogrzebową zaczynać więc też śpiewane, ale też nie można powiedzieć, b y i c h melodie wszystko n i e m a l o d początku, b y odtworzyć dzieje zjawiska, były ładne. N i c więc dziwnego, że nie są p o p u l a r n e . coraz bardziej dziś zanikającego. Jeśli więc n a w e t we współczesnych książeczkach do nabo- N i e trzeba być częstym uczestnikiem pogrzebów, b y zauwa­ bożeństwa spotkać się można ciągle z t e k s t a m i niektórych „daw­ żyć, że w k u l t u r z e środowisk wielkomiejskich śpiewanie pieśni po­ niejszych" grzebowych zanikło n i e m a l całkowicie, zaś we współczesnej k u l ­ przez liturgię przebieg pogrzebu nie zostawia czasu pieśni pogrzebowych, turze wsi i środowisk małych m i a s t jest ono w o s t a t n i m bodaj śpiewania. Stąd jeśli niektóre z n i c h są w ogóle 7 to i tak zdeterminowany n a i c h od­ wykonywane s t a d i u m z a n i k u . D w i e p r z y c z y n y tłumaczą p r z y c z y n y tego f a k t u (najczęściej jest t o pieśń F r a n c i s z k a Karpińskiego Zmarły czło­ w sposób n i e m a l oczywisty. Z jednej s t r o n y sprawia t o u r b a n i ­ wiecze, z tobą się żegnamy, której spontaniczne śpiewanie stwier­ zacyjna dziłem n a D o l n y m Śląsku, w Maślicach k . Wrocławia i Oleśnicy, dezintegracja życia. Uczestnictwo w pogrzebach ma dzisiaj charakter okazjonalny — po p r o s t u c h o d z i m y już t y l k o na 1984 i 1985), t o dzieje się t o już po f o r m a l n y m zakończeniu po­ pogrzeby osób najbliższych (rodzina) i t y c h , z którymi wiązały grzebowego obrzędu, po odejściu księdza, g d y część uczestników nas k o n t a k t y towarzyskie i zawodowo. pogrzebu zaczyna się już rozchodzić. Można sądzić, iż jest t o Inaczej było w życiu dawniejszych społeczności wiejskich, g d y w pogrzebie jej członka przejawem tendencji do uczuciowego (emocjonalnego) „oswo­ uczestniczyła cała wieś. T a właśnie powszechność uczestnictwa j e n i a " obrzędu pogrzebowego, do wyposażenia go w w pogrzebacłi, p r z y niemałej śmiertelności, dawała dobrą znajo­ uczuciowo bliskie, t r a d y c y j n e , swojskie, być może więc jest t o mość odpowiednich tekstów, l u b choćby t y l k o sprawiała, że ksią­ ważki d l a Kościoła sygnał, że n o w a l i t u r g i a pogrzebu nie w pełni 4 elementy żeczki do nabożeństwa i k a n t y c z k i zawierające pieśni pogrzebowe odpowiada u c z u c i o w y m p o t r z e b o m uczestników obrzędu, a p r z y ­ były w częstym użyciu. W naszych czasach znajomość pieśni po­ najmniej grzebowych jest coraz mniejsza, przeto i repertuar coraz bardziej dawniejszych starszym spośród nicłi. Jeśli b o w i e m pieśni pogrzebowych część zachowała swą owych żywotność się k u r c z y . Z drugiej zaś strony zważyć w a r t o , że współczesna we wschodnich, północno-wschodnich i południowo-wschodnich l i t u r g i a pogrzebu katolickiego (a pamiętajmy, że w Polsce naj­ regionach P o l s k i (będzie jeszcze o t y m m o w a ) , t o m a m y w t y m częstsze są pogrzeby w y p a d k u do czynienia z k u l t u r o w y m r e l i k t e m , pielęgn o w a n y m katolickie) zostawia niewiele miejsca d l a 49 �już t y l k o przez l u d z i starszych. Jeśli zatem wspomniana nowa garstek z i e m i na trumnę przez bliskich zmarłego. Słowa pieśni l i t u r g i a pogrzebu nie ulegnie rychłej m o d y f i k a c j i (a nic na t o nie dają zatem interpretację symbolicznego gestu, zaś gest wzmacnia wskazuje), t o n a naszych oczach nastąpi już całkowity z a n i k znaczenie słów. żywotności o w y c h pieśni, a jest t o ważnym sygnałem dla bada­ czy k u l t u r y l u d o w e j . Pieśni pogrzebowe mają charakter k o n t o k s t u a l n y i pełne i c h zrozumienie możliwe jest t y l k o p o d w a r u n k i e m uwzględnienia J a k się rzekło, badając polską pieśń pogrzebową trzeba n i e . miejsca i s y t u a c j i , w j a k i e j są w y k o n y w a n e , p r z y c z y m nie można m a i wszystko zaczynać od nowa — o d podstaw. D l a historycznego się t u zadowolić s u c h y m stwierdzeniem, że sytuację tę tw-orzy ujęcia tego wielkiego i złożonego fenomenu k u l t u r o w e g o istotne pogrzeb. R y t u a l i z a c j a obrzędu pogrzebowego (zarówno w k u l ­ znaczenie m a więc sposób r o z u m i e n i a pojęcia pieśni pogrzebowej. turze l u d o w e j , j a k w k u l t u r a c h religijnych) sprawia, że pojęcie Znakomity p o d hasłem owej s y t u a c j i jawić się m u s i w sposób o wiele bardziej ostry. „Pieśni pogrzebowe", po w y m i e n i e n i u nazw obcych o d p o w i e d n i ­ I n n e pieśni śpiewa się (śpiewało!) p r z y w y p r o w a d z e n i u zwłok Słownik terminów (1976) literackich ków (ang. dirges, f r . cłiants funebres, n i e m . Totenlieder, T r a u o r - z d o m u , i n n o p r z y i c h składaniu do g r o b u , jeszcze inne po zasy­ lieder, ros. t r a u r n y j e pieśni) wyjaśnia, że są t o „pieśni w y k o n y ­ p a n i u mogiły. I n n o pieśni przeznaczone wane starców, księży, nauczycieli, położnic e t c , zaś d y s t r y b u c j a t a podczas uroczystości żałobnych, opłakujące zmarłego. są d l a dzieci, inne d l a W l i t e r a t u r z e greckiej p.p. były epicedium i t r e n y , w r z y m s k i e j szczególnie wyraźnie j a w i się w protestanckiej pieśiri nenia. W k u l t u r z e chrześcijańskiej g a t u n k i te przekształciły się wej . W rachubę wchodzi t u bardzo wiolo czynników normujących pogrzebo­ w l a m e n t y o charakterze r e l i g i j n y m . P.p. świeckie i religijne możliwość zastosowania danej pieśni. N i e p o r o z u m i e n i e m zatem funkcjonują w folklorze, śpiewane zarówno podczas uroczystości jest m n i e m a n i e , że pieśni pogrzebowo mają za zadanie „opła­ kościelnych, j a k w czasie czuwania p r z y zwłokach zmarłego". 8 k i w a n i e zmarłego". Często zresztą się zdarza, że owo opłaki­ N i o wdając się w szczegółowe w y w o d y uzasadniające, ograniczę wanie jest w pieśniach pogrzebowych zadaniem wręcz drugorzęd­ się t y l k o do stwierdzenia, iż t a , jedna z najlepszych, definicja n y m . W y n i k a t o między i n n y m i z p e w n y c h gonetycznych u w a ­ dla badań pieśni pogrzebowej okazuje się mało p r z y d a t n a . runkowań k u l t u r o w y c h pieśni Stąd w dalszych rozwiązaniach p o d pojęciem pieśni pogrzebo­ wa eh rozumieć się będzie u t w o r y słowno-muzyczne w y k o n y w a n e (współcześnie i w przoszłości) w związku z obrzędem pogrzebo­ w y m łub jogo s y m b o l i c z n y m s u b s t y t u t o m i w czasie jego t r w a n i a , od c h w i l i p r z y g o t o w a n i a ciała do pogrzebu (obmycie, ubranie zwłok) do m o m e n t u zakończenia obrzędu pogrzebowego, t o jest do c h w i l i rozejścia się jego uczestników — a może t o być i c h odejś­ cie z cmentarza, może też być opuszczenie pomieszczenia, w któ­ r y m odbywała się stypa (tzw. „ b o ż y o b i a d e k " ) , jeżeli w sensie r y t u a l n y m stanowiła ona organiczną część obrzędu pogrzebowego. T a k więc poza zakresem pojęcia pieśni pogrzebowej zostawia się spontaniczne, choć czasem kanonizowane w formie, lamenty p r z y umarłym bezpośrednio p o jego śmierci, które kiedyś W . B u giel zaliczał do pogrzebowych pieśni l a m e n t o w y c h . Oto b o w i e m przytoczone przez niego za F e d o r o w s k i m zawodzenie k o b i e t y z okolic Siewierza po śmierci męża, która przebiegając przez wieś zawodzi, głośno łkając , jest w istocie w y r a z e m 9 spontanicznej r e a k c j i n a utratę bliskiej osoby i s t a n o w i czysty przykład eks­ presji żałoby, a więc jest w y r a z e m s t a n u c h o r o b y . Mieszczą 10 się n a t o m i a s t w zakresie pieśni pogrzebowej l a m e n t y z obszaru b. p o w i a t u wileńskiego opisane przez F r a n c i s z k a Sielickiego, z którego relacji w y n i k a wyraźnie, iż stanowiły one świadomie u s t r u k t u r a l i z o w a n y i w związku z. t y m zajmujący odpowiednie, niejako „zaplanow anc", czy ściślej rzeoz biorąc: usankejonow'ane r przez tradycję i zwyczaj miejsce w obrzędzie pogrzebu, jawiącym się j a k o pewnego r o d z a j u t e k s t k u l t u r y , złożony z różnych czyn­ ności, gestów i tekstów słownych. Odznaczały się owe l a m e n t y wyraźną gatunkową strukturalizacją a miały c h a r a k t e r w i d o m i e r y t u a l n y , stanowiły zatem organiczną, wręcz niezbędną część 1 1 całości obrzędu pogrzebowego (bliźniacze odczucie t a k i e j „nie­ zbędności" mają zatem zapewne w y k o n a w c y wspomnianej pieśni Karpińskiego n a współczesnych pogrzebach). pogrzebo­ w y c h p r z y odrzuceniu i n n y c h ważne jest o t y l e , że pieśni po­ grzebowo stanowią odmianę pieśni obrzędowych. 0 i c h znaczeniu, f u n k c j i i k l a s y f i k a c j i decydują zatem i c h miejsce i rola w obrzę­ pogrzebowym, wzmacniające pewne elementy ekspresji literackiego t e k s t u pieśni. Widać t o wyraźnie n a przykładzie strofy wspomnianej pieśni F r a n c i s z k a Karpińskiego: jeśli ich już nie dostrzega. Nieoceniony A d a m Fischer zauważył, że powszechny w Polsce „zwyczaj śpiewów choć w formie swej dzi­ siejszej zupełnie nowożytny (...) t o jednak w swych zasadniczych podstawach m a pewne elementy p i e r w o t n e , a mianowicie chro­ nienie ciała przez złym d u c h e m " . Tenże Fischer przypomniał, 1 3 że w starożytnym R z y m i e m u z y k a n a pogrzebie chroniła żywych przed złymi d u c h a m i i duszą zmarłego, w chrześcijańskiej zaś nowożytności rolę tę przejęło głośne dzwonienie (spełniające też funkcję informacyjną, ale t o rzecz inna) i zauważył n i e p r z y p a d ­ kową obecność m u z y k i n a pogrzebach huculskich. 14 W przed­ chrześcijańskich k u l t u r a c h pogańskich zwyczaj śpiewania w czasie obrzędu pogrzebowego był bardzo szeroko rozpowszechniony. Kościół z t y m i pogańskimi śpiewami walczył, zarazem 15 jednak śpiewowi w ogóle tyleż wyznaczył ważne miejsce w l i t u r g i i , ile uznał go za doskonałą formę chwalenia B o g a . Także więc we 1 6 współczesnym teologicznym obowiązującej liturgii i pastoralnym wprowadzeniu pogrzebu katolickiego mówi się o do roli odpowiedniego śpiewu pożegnalnego, iż „powinien posiadać t a k i t e k s t i melodię, ażeby nie t y l k o wszyscy obecni m o g l i go od­ śpiewać, lecz b y wszyscy odczuli, że s t a n o w i o n szczyt o b r z ę d u " . W y n i k a stąd, że f u n k c j i 17 całego pieśni pogrzebowej nie można ograniczać l i t y l k o do opłakiwania zmarłego, że f u n k c j i t y c h jest więcej i są one zdeterminowane przez przebieg (scena­ riusz) obrzędu pogrzebowego, w s t o s u n k u do którego mogą one wypełniać nawet funkcję autoteliczną. Z tego samego względu zauważyć się godzi, iż w p e w n y c h w y p a d k a c h rolę pieśni pogrzebowych przejąć mogą t e k s t y zasad­ niczo nie przeznaczone do pogrzebowego użytku. W i e m y , że w naszej h i s t o r i i t a k było i jest z pieśnią Boże, coś Polskę. B o g d a n Zakrzewski stwierdził, że „zasadniczy i h i s t o r y c z n y ingres oma­ j e m y w okresie warszawskich manifestacji r e l i g i j n o - p a t r i o t y c z ­ n y c h z l a t 1 8 6 0 — 1 8 6 1 " i wówczas „śpiew t e n rozprzestrzenił się po k r a j u i zapoczątkował stały zwyczaj uroczystego w y k o n y w a n i a h y m n u podczas r o z m a i t y c h manifestacji u l i c z n y c h i obrzędowych, n p . w kościele p r z y pogrzebach, potęgując kulminację p a t r i o t y c z ­ n y c h wzruszeń" . Z p o d o b n y c h p r z y c z y n dostrzec w a r t o daleko 18 posuniętą zmienność r e p e r t u a r u pieśni pogrzebowych, warun­ kowaną przez względy n a t u r y nie t y l k o regionalnej i r e l i g i j n e j , ale także historycznej. Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: Usiłując zatem stworzyć wstępną, bardzo jeszcze ostrożnie zarysowywaną Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . ważnych, wianej pieśni do obrzędowości p a t r i o t y c z n o - r e l i g i j n e j obserwu­ Zaliczenie j e d n y c h lamentów do zakresu pieśni dzie pogrzebowych, nawet w k u l t u r z e współczesnej (ozy choćby — nowożytnej) się 1 2 propozycję klasyfikacji pieśni pogrzebowych, dostrzec można zaistnienie k i l k u wyraźnych g r u p o w y c h pieśni. R e l i k t e m po dawnej, t o jest „pogańskiej" pieśni pogrzebowej Otóż w n a t u r a l n y sposób ekspresję t y c h słów powiększają t o ­ była — zanikła już całkiem i znana t y l k o z e t n o g r a f i c z n y c h za­ warzyszące i m w b l i s k i m sąsiedztwie czasowym gesty: rzucanie pisów — l u d o w a pieśń pogrzebowa. 50 Odmienne g r u p y stanowić �Żeby m i ją podnieśli. będą religijne — wyznaniowe, kościelne pieśni pogrzebowe k a ­ t o l i c k i e , protestanckie i prawosławne, podlegające kościelnemu Kaś t y Janie widział, żebyś przebudzić miał ? , , i m p r i m a t u r " i wprowadzone do obiegu w sposób „instytucjo­ T a k i e t w a r d e zaspanie! n a l n y " , co oczywiście nie przeszkodziło f o l k l o r y z a c j i pewnej i c h Jużci t w o j a K a s i a n a w i e k i zasnęła części, sprawiającej dziś czasem złudzenie, że ciągle jeszcze istnieje Już do ciebie nie wstanie. (będzie o t y m mowa) a u t e n t y c z n a „ l u d o w a " polska pieśń po­ grzebowa. Jeszcze do i n n y c h grup należeć będą różne typy N a stypie śpiewa się już świeckie pieśni; d a w n a i s t o t n a część świeckich pieśni pogrzebowych, jakie pojawiły się w s k a l i szerszej obrządku zmienia się dziś w zabawę. T u t a j t o powstała zapewne od początków w i e k u X I X . Oczywiście w obrębie każdej z t y c h pieśń o Maćku, który umarł i już się nio rusza: grup wyróżnić można odpowiednie „podgrupy", co wynika z socjologicznych a t r y b u c j i różnych pieśni (częste t o w pieśniacli O j , wieząć, go wieżą, przed sam środek w i o s k i . p r o t e s t a n c k i c h i świeckich — A schodzą się do niego, z całej w s i k u m o s k i . wyznaczanie specjalnych pieśni n a pogrzeby l u d z i reprezentujących n p . dane środowiska zawo­ Oj a wieząć, go wieżą, w m a r m u r o w e j t r u m n i e , dowe) oraz z i c h miejsca w obrzędzie p o g r z e b o w y m . Zarazem Oj a w y c h o d z i harendarz, wróć się Maćku k u m n i e ! j e d n a k widząc w pieśni pogrzebowej interesujące zjawisko k n l t u r o w e pamiętać w a r t o , że n a w e t najlepiej przeprowadzone me­ chaniczne podziały o w s z y s t k i m rozstrzygać nie mogą: pieśni protestanckie były śpiewane przez katolików i vice versa, zaś zjawiska, których „ludowości" moglibyśmy być p e w n i , wystę­ powały także w k u l t u r z e Andrzej Z pieśni t e j , raczej s m u t n e j , przez dodanie k i l k u z w r o t e k (,gdyby m u k t o zagrał, tańcowałby jeszcze' i t d . ) powstała zabawna, t a k chętnie śpiewana. I n n e prace niczego istotnego t u już nie wnoszą. 24 25 „wysokiej". O t o n a przykład J a n M o r s z t y n w wierszu Nagrobek Otwinewskiemu (1647) Można zatem powiedzieć, że f o l k l o r j ' s t o m i etnografom b r a k ludowej pieśni pogrzebowej jakby sprawiał zarysowując coś w rodzaju „scenariusza" obrzędu pogrzebowego Rzecz p o e t y , pisał: zakres pojęcia l u d o w y c h pieśni pogrzebowych wymaga dodatkowego komentarza. pewien zawód. Wyłączając poza sfolkłoryzowane pieśni kościelne ( j a k t o c z y n i zawiedziony Bystroń), chciałoby Muzykę p r z y t y m wdzięczną posprowadzaj, a b y się wśród n i c h widzieć r e l i k t o w e , dawne pieśni pogańskie. Lecz S m u t n e t r e n y nuciła, i pogrzebne b a b y , przecież i c h żywotności stanęła n a przeszkodzie chrystianizacja Które b y po r u s k o j u za ciałem płakały. obrzędu 19 pogrzebowego. Przebiegała ona n a obszarze Polski bardzo nierówno , ale stała się d e f i n i t y w n y m f a k t e m w X V I I I 26 Oznacza t o dowodnie, iż w dążności do teatralizacji f u n e b r i s " sięgano także i p o elementy l u d o w e 2 0 „pompa — zaś widocznie w i e k u . L u d o w a pieśń pogrzebowa została więc w y e l i m i n o w a n a z l i t u r g i c z n e j („kościelnej") części obrzędu i dlatego najdłużej l a m e n t y ,,pogrzebii3 ch b a b " zawodzących „ p o r u s k o j u " miały utrzymała się p r z y s t y p a c h , choć i te, stawszy się więcej ekspresji, niż takież l a m e n t y po p o l s k u . N i e był to zresztą o b i a d k a m i " zaczęły nabierać coraz liczniejszych elementów reli­ j e d y n y p r z y p a d e k asymilacji obcego śpiewu pogrzebowego... g i j n y c h . W w y n i k u tego złożonego, a tu. przedstawionego bardzo 7 Stosunkowo najwięcej kłopotów s p r a w i a dziś prezentacja t a k z w a n y c h l u d o w y c h pieśni pogrzebowych. Że w k u l t u r z e ludowej zajmowały one pozycję ważną, t o rzecz oczywista, ale zachowało się i c h bardzo niewiele. T a k zwany „stan badań" przedstawia się wręcz mizernie. A d a m Fischer w z n a k o m i t y m dziele pogrzebowe ludu polskiego Zwyczaje (Lwów 1921) o pieśniach pogrzebowych napomykał wręcz marginesowo, wymieniając t y l k o i n c i p i t y i t y ­ tuły pieśni śpiewanych p r z y różnych okazjach, zaś materiały czerpał przede w s z y s t k i m z K o l b e r g a i pomniejszych prac etnograficzno-folklorystycznych. 21 Z ustaleń ogólniejszych Fischera na przytoczenie zasługują t y l k o d w a zdania. Pierwsze mówi, że „lud p o l s k i śpiewa p r z y zwłokach powszechnie i bardzo wiele, przeważnie z d r u k o w a n y c h śpiewników i książek do m o d l e n i a ; m a j e d n a k również szereg s t a r y c h , własnych pieśni, przekaza­ n y c h dawną t r a d y c j ą " . D r u g i e z t y c h zdań stwierdza, że „pieśni 22 śpiewane przez l u d p r z y o k a z j i pogrzebowej przeważnie opierają się n a u s t a l o n y c h z w i e k a m i tekstach p o l s k i c h pieśni kościel­ n y c h " . Oba te sądy znalazły dopełnienie w spostrzeżeniu J a n a 2 3 S. B y s t r o n i a , który pisał, że „pieśni pogrzebowe również [ j a k chrzestne] nie przedstawiają n i c ciekawego: śpiewa się t u już p r a w i e wyłącznie pieśni kościelne, które i n t o n u j e kościelny l u b d z i a d , l u b też które w y c z y t u j e się ze śpiewnika; chętnie śpiewa się również pieśń dziadowską o duszy, która s t u k a do n i e b a : „bożymi skrótowo, procesu, w k u l t u r z e l u d o w e j pojawiły się t e k s t y będące nośnikami l u d o w e j religijności, często k o l p o r t o w a n e przez dzia­ dów, których obecność n a pogrzebach bywała wręcz obligato­ r y j n a ( „ N a każdym weselu s w a t , n a każdym pogrzebie d z i a d " ) . 2 7 W t e n sposób „ l u d o w y m i " pieśniami p o g r z e b o w y m i stały się w ciągu p r z y n a j m n i e j ostatnich dwóch stuleci (w istocie proces ten przebiegał j e d n a k dłużej, ale ozy ktoś będzie dzisiaj umiał precyzyjnie wyznaczyć jego m i a r y czasowe, skoro o w a c h r y s t i a ­ nizacja pogrzebu przebiegała t a k nierówno ?) nio t y l e pieśni przez l u d w y t w o r z o n e , ile u t w o r y przez l u d aprobowane i w y k o ­ r z y s t y w a n e . N i e mogąc zaznaczyć r a m czasowych owego procesu, można t y l k o powiedzieć, że ewolucja przebiegała t u przez t r z y stadia. P i e r w s z y m była era pogrzebów pogańskich, g d y zmarłych na w s i grzebano n a połach, w sadach, p o d p r o g i e m d o m u , n a rozstajach dróg, bądź na c m e n t a r z u bez udziału księdza - wów- ezas t o śpiewano owe „ d a w n e " , najdawniejsze, czjdi „pogańskie" pieśni pogrzebowe. S t a d i u m d r u g i m był czas, w którym obrzęd pogrzebowy wyraźnie rozpadał się n a część „pogańską", t e d y „ludową" i przyporządkowaną l i t u r g i i ; zgodnie z t y m w użyciu były d w a t y p y r e p e r t u a r u pieśniowego — l u d o w y — „pogański" i kościelny — - r e l i g i j n y . W tymże s a m y m s t a d i u m elementy p i e r w o t n i e pogańskie w niereligijnej części obrzędu pogrzebowego zaczęły być nasycane treściami chrześcijańskimi i stąd wziął swój rodowód ów repertuar u t r z y m a n y w charakterze „ludowej religijności". Wreszcie s t a d i u m trzecie t o okres całkowitej chrys­ Wyleciała, wyleciała t i a n i z a c j i pogrzebu i całkowitego już w y p a r c i a s t a r y c h pieśni W rajskie w r o t a zastukała. pogańskich. Można b y t u z uśmiechem dodać, że współcześnie M a t k a Boska usłyszała przeżywamy s t a d i u m czwarte — całkowity zanik pieśni pogrze­ Pawła P i o t r a zawołała. b o w y c h , ale o t y m już była m o w a . Idźże Pawle, idźże Piętrze Wpuść dusze, bo do r a j u chce i t d . Narzekając na b r a k pieśni pogrzebowej miał zatem Bystroń rację i zarazem jej nie miał. Jeśli proces zanikania t y c h Jedyną chyba naprawdę ludową pieśnią jest sandomierska: d e f i n i t y w n i e W s z y s t k i e gospodynie wyganiają świnie, I n o m o j a K a s i a śpi. Trzeba b y m i trzeba siedmiu pacholików naj­ dawniejszych („pogańskich") pieśni pogrzebowych dokonał się w ciągu ostatnich dwóch stuleci, t o wpływ na t o decydujący miała długotrwałość k a m p a n i i prowadzonej przeciwko n i m przez Kościół. Z całą siłą przebiegała ona w śred­ niowieczu, g d y słowiański obrzęd pogrzebowy (także pruski) 51 �zawierał pewne mocne a k o r d y radości. Cieszono się b o w i e m , że przez, śmierć zmarły uwolnił się o d trudów, trosk i zmartwień ziemskiego żywota. Radość owa była wyrażana tańcem i śpie­ w e m , dlatego Kościół w średniowieczu intensywnie zwalczał zwłaszcza nocne czuwania p r z y zwdokach j a k o r e l i k t pogański, „śpiewano b o w i e m wówczas carmina diabolica, tańczono, p i t o , śmiano, j a k b y się radowano ze śmierci z m a r ł e g o " . Później j e d n a k Kościół o d t y c h zakazów odstąpił, zaś nocne czuwania zaczęto wypełniać śpiewaniem pieśni r e l i g i j n y c h . Do w i e k u X I X dotarły już t y l k o bardzo nieliczne ślady owej dawnej pogrzebowej wesołości (przez B y s t r o n i a c h y b a jednak nie zrozumianej): K o l b e r g zanotował, że w okolicach Mszczonowa n a Mazowszu w- czasie s t y p y goście śpiewają, podchmieliwszy- sobie, apostrofy do nieboszczyka, w r o d z a j u : „Gdybyś k u m i e nic pijał gorzałki z a n y ż e m " . Otóż pieśń „Umarł Maciek umarł", znana j a k o utwór żartobliwy, m a taką właśnie proweniencję pogrzebową i zapewne należała do g r u p y najdawniejszych, owych „pogań­ s k i c h " pieśni pogrzebowycłi. 28 29 30 Zrozumiałe, że d a w n y c l i pieśni l u d o w y c h niewiele już dzisiaj p o t r a f i m y wskazać. O t y m , że musiało i c h być sporo, możemy wnioskować już t y l k o z badań porównawczych i z hipotetycz­ n y c h dociekań. I t a k n a przykład E . A . W o l t e r badając etno­ grafię łotewską stwierdził podobne z j a w i s k o : ilość zebranych przez niego d a w n y c h pieśni pogrzebowych była już niewielka, wystarczyła jednak do zrekonstruowania p e w n y c h elementów m i t o l o g i i łotewskiej, lokalizującej krainę zmarłych n a d brzegiem złotego p o t o k u , w którym kąpią się t r z y laimy, córki Słońca. W pieśniach t y c h żegna się dusze zmarłych odchodzące daleko na zachód — do Z i e m i Niemców. Drogę t y m duszom wskazują Synowie Słońca (Diva dali). W arto przypomnieć też, że pogańskie litewskie pogrzebowe „ r a u d y " były przedmiotem artystycznej stylizacji Józefa Ignacego Kraszewskiego. Zarówno jednak w polskiej (a zresztą w ogóle słowiańskiej), j a k łotewskiej i l i ­ tewskiej k u l t u r z e ostały się po t y c h pieśniach t y l k o ślady. 31 borowa do A m e r y k i około r. 1 937 stwierdziła K a z i m i e r a Zawistow i e z - A d a m s k a . Koresponduje t a pieśń wyraźnie ze z n a n y m średniowiecznym wierszem o duszy, która z ciała wyleciała i nie wiedziała, gdzie się podziać, rozsławionym za sprawą poe­ t y c k i e j parafrazy J u l i a n a T u w i m a i znanego s t u d i u m Kazimierza W y k i . Zaryzykować można twierdzenie, że w okresie c h r y s t i a n i ­ zacji pogrzebów t a właśnie pieśń o duszy wyparła cytowaną wy­ żej pieśń „Jedziewa, jedziewa..." i wchłonęła pewne elementy jej znaczeń. Pogrzebowe zastosowanie owej pieśni o duszy stwier­ dził K o l b e r g (t. X V I I I , s. 63—64) i miała ona bardzo liczne różno w a r i a n t y . Między i n n y m i zanotowana została przez F r a n ­ ciszka Kotulę w okolicach Ropczyc, W o l i Rusinowskiej i Brzo­ zowa w latach 1966—1968, z t y m , że t a m już wówczas nie była śpiewana n a pogrzebach, pamiętali ją n a t o m i a s t starsi informa­ torzy K o t u l i j a k o t z w . modlitewkę. Obserwacja losów t y c h dwóch pieśni zdaje się dowodzić, że proces chrystianizacji pieśni pogrze­ b o w y c h m i a l , p r z y n a j m n i e j w niektórych aspektach, charakter płynnej ewolucji, ale w pełni prawdziwości tej tezy będzie bardzo t r u d n o dowieść. 35 Nie ulega n a t o m i a s t wątpliwości, że w obrębie pieśni pogrze­ bowycłi z dużą intensywnością dokonywał się — i trwało to długo, aż do polowy X X w i e k u (!) — proces f o l k l o r y z a c j i pieśni kościel­ n y c h . Jego początki przypadły bez wątpienia już na średniowie­ cze, czego dowodem nie t y l k o wspomniana pieśń o duszy, co z ciała wyleciała, ale także f a k t odnotowania w l u d o w y m re­ pertuarze pogrzebowym przez K o l b e r g a (t. X X I I I , s. 123) parafrazy średniowiecznego „ A c h mój smętku, i n a żałości": S m u t k u , s m u t k u , mej żałości, nie mogę mieć wiadomości: gdzie mój pierwszy nocleg będzie, gdy dusza z ciała wynidzie ? T 32 Oprócz w y m i e n i o n y c h wyżej przez B y s t r o n i a („Wszystkie gospodynie wyganiają świnie..." i pieśń o Maćku, który umarł) i Fischera („Gdybyś k u m i e nie pijał gorzałki z anyżem...") można więc do tej g r u p y d a w n y c h , „pogańskich", „archetypiczn y c h " pieśni pogrzebowych zaliczyć zaledwie k i l k a tekstów, zapi­ sanych w X I X w i e k u . Jakimś echem tego rodzaju pieśni jest zapisana przez K o l b e r g a ( t . X I I , s. 312) apostrofa do zmarłego: Pijałeś p i w k o po browarach, a teraz ci przyszło leżeć n a m a r a c h . Pijałoś gorzałkę z hanyżem, teraz m y przy szli po ciebie z krzyżem. Requiescat i n pace, boć cię więcej nio zobaczę. r Z t y m oczywiście, że przedostały się już do niej elementy chrześ­ cijańskie, które jednak nic całkiem zatarły p i e r w o t n y charakter pieśni śpiewanej na stypach. N a t o m i a s t jedną z bezwzględnie najciekawszych tego rodzaju pieśni jest, również przez Kolberga zanotowana (t. X X . s. 135) Pieśń o śmierci, której pierwsza strofa b r z m i : Już m n i e głowa boli, / śmierć za piecem s t o j i , z kosą się u w i j a , / nikogo nie m i j a clowieka. D o rzędu t y c h pieśni zaliczyć można jeszcze pieśń Jedziewa, jedziewa, / drózecki nie wiewa. Kogóż się s p y t a w a ? / nikogo nie znawa. Stanisław Czernik, za którym cytuję t e n t e k s t uznał ją za bardzo dawną pieśń pogrzebową. Chrystianizacja obrzędu po­ grzebowego sprawiła j e d n a k , że zatraciła ona t a k i pogrzebowy charakter i zyskała nowe zastosowania. J a n K o l l a r znał ją już w r. 1832 j a k o pieśń weselną , zaś później nową jej f u n k c j o n a l i zację j a k o zaśpiewu pożegnalnego p r z y emigracji chłopów z Za3 3 34 Największe zaś nasilenie owego procesu przypadło, j a k się zdajo, na wiek X V I I i X V I I I , trwał on jednak przoz cały wiek X I X i wówczas też b y l niezmiernie i n t e n s y w n y , głównie za sprawą bardzo wówczas częstego d r u k o w a n i a przez różny ch prowincjo­ n a l n y c h wydawców najróżniejszych kancjonałów: Gawełek w swej b i b l i o g r a f i i odnotowuje 84 edycje wydane w 24 ośrodkach, a m a m y niezbitą pewność, że nie odnotował wszystkiego (nie ujął na przykład licznych kancjonałów śląskich). Przejmowane z nich pieśni pogrzebowe podlegały najróżniejszym zabiegom a d a p t a c y j n y m i parafrazom, zaś powszechność uczestnictwa wsi w pogrzebach nadała i m charakter pieśni powszechnych. W osta­ teczności też ono stały się „ l u d o w y m i " pieśniami pogrzebowymi. W t y m sensie — powtórzmy t o raz jeszcze — m i a l rację Bystroń i jej nie m i a l , g d y orzekał, że nie istnieje ludowa pieśń pogrzebo­ wa, że w'szystkie tego rodzaju t e k s t y są „kościelne". r Liczebność tego reperatuaru pieśniowego t a k była duża, że dając zaledwue wstępny zarys p r o b l e m a t y k i t r u d n o b y je było wszystkie wymienić, a co dopiero scharakteryzować. Rzecz w y m a g a odrębnego obszernego s t u d i u m książkowego i długich a c i e r p l i w y c h badań. Ograniczę się t y l k o do wskazania, że n a przykład Z y g m u n t Gloger ( „ W i s ł a " , I I I , 608—610) poda! aż 57 incipitów t a k i c h pieśni. W związku z t y m jednak precyzyj­ ne wyznaczenie granicy między t e k s t a m i „sfolkłoryzowanymi" a stricte „kościelnymi" jest n i e m a l niemożliwe. Trzeba się osta­ tecznie pogodzić z f a k t e m , iż wyraźne i arcyważne miejsce w dzie­ jach literackiej k u l t u r y ludowej zajmuje k u l t u r a „książkowa" i upieranie się, że do k u l t u r y ludowej należą t y l k o (także daw­ niejsze) t e k s t y przekazywane słownie nie m a najmniejszego sensu. Wszak f a k t e m jest, że w ciągu w i e k u X I X zauważalną rolę w k u l t u r z e ludowej zaczęły odgrywać wierszowane nagrobne inskrypcje (żo znamy i c h bardzo mało, to rzecz i n n a , bo n i k t ich nio spisywał), że sposób przeżywania śmierci b y l zdetermi­ n o w a n y przez istnienie różnego rodzaju „Bractw Dobrej Śmier­ c i " etc. W ciągu w i e k u X I X zakres r e p e r t u a r u pieśni pogrze­ b o w y c h w y k o r z y s t y w a n y c h w Polsce, t a k n a wsi, j a k w mieście, został jednoznacznie zdeterminowany przez obecność p e w n y c h tekstów w kancjonałach, książkach do nabożeństwa i i n n y c h m o d l i t e w n i k a c h . Ostatecznie więc mówić t u można o „ludo­ wości" pewnych pieśni w t y m sensie, że zostały one szerzej �zaakceptowane i częściej były używane, a w związku z t y m b y ­ i kontaminowane z wały przerabiane, parafrazowane innymi z a t r z y m a n y — Prosimy na Jezusa r a n y — R a t u j z ognia m o j o dusze — bo j o bardzo cierpieć musze — o J e z u " , strof. 12. Pieśń t e k s t a m i , a także silniej zakotwiczyły się w p e w n y c h t r a d y c j a c h t a znana jest z Pickoszewskiego, l o k a l n y c h (dowody na t o daje K o l b e r g , z którego zapisów w y n i k a i domowy Dostateczny śpiewnik kościelny wraz z książką modlitewną, Niemieckie P i e k a r y 1850, jednak, że decydującą rolę odgrywała t u oczywiście obecność s. 892—893, strof. 12. Piekoszewski podaje, że śpiewa się ją n a d a n y c h pieśni w kancjonałach używanych w d a n y m regionie). melodię „Przez czyszczowe u p o d l e n i a " . I w t a k i m także sensie mówić można o pewnego r o d z a j u „lu­ dowej religijności" przejawiającej się w 3. „ W dzień ów sądu ostateczny — W proch świat zmieni w y k o r z y s t a n i u tego Bóg Odwieczny — P r o r o k D a w i d t o zwiastuje — I S y b i l l a w y ­ rodzaju tekstów. Rzecz jasna, mówić t u można o f o l k l o r y z a c j i r o k u j e " , 19 s t r o f czterowersowyeh. N i e jest t o oczywiście pieśń w t y m jeszcze sensie, że w świadomości powszechnej zatarło się „ludowa", lecz parafrazowany przekład h y m n u Dies ich „książkowe" (scik: literackie) pochodzenie i że pewne z n i c h Ula, zyskały zwiększoną popularność. Badawczych kłopotów to jednak nie umniejsza. Wręcz przeciwnie. D o r a n g i niebotycz­ przypisywanego franciszkaninowi irae, Tomaszowi z dies Celano, blisko związanemu ze św. Franciszkiem. J . Surzyński, Polskie Poznań 1891, s. 222 pisze, że „zdaje pieśni Kościoła Katolickiego, nego p r o b l e m u urasta n a przykład zagadnienie a t r y b u c j i autor­ się przecież, że zebrał on t y l k o istniejące przed n i m pieśni o Sądzie skich, mniejszy Pańskim w jedną całość", b o w i e m t e m a t t e n często występował kłopot sprawiając tylko w w y p a d k u pieśni protestanckich. W y n i k a to z f a k t u , iż l i t e r a c k a k u l t u r a protes­ w t a n t y z m u miała zawsze charakter k u l t u r y „ w y s o k i e j " — czy, tego h y m n u (Nowy Korbut, poezji X w i e k u . Istniał piętnastowieczny polski przekład I , s. 288), ale w p o l s k i m k a t o l i c y z m i e t a k ją n a z w i j m y , „książkowej" — stąd w p r o t e s t a n c k i c h kancjo­ lepiej przyjęła się wersja przekładu Stanisława nałach z reguły starano się podawać autorów pieśni, podczas z r. 1598 (zob. u Surzyńskiego, s. 221—222, gdzie obie wersje). g d y w k a t o l i c y z m i e przywiązywano do tego dużo mniejszą uwagę, Wersję Grochowskiego (przekład w tereynach) przytacza współ­ bądź okresami (kontrreformacja) — cześnie A . Chadam O F M , Śpiewnik znikomą. Jest t o zresztą p r o b l e m szerszy i d o t y c z y on nie t y l k o pieśni pogrzebowej! Można ten wywód zilustrować przykładami bodaj t y m ciekaw­ Grochowskiego K a l w a r i a Ze­ kalwaryjski, b r z y d o w s k a , 1984, w y d . 2, s. 483—485. Natomiast, „Grodziszc z a c y " śpiewają jeszcze i n n y przekład (strofy czterowersowe) s z y m i , że związanymi z naszą współczesnością. O t o prawdziwą wcześniej podany przez Ignacego Porlitiusa, Nabożeństwo żałobne sensacją X V I F e s t i w a l u K a p e l i Śpiewaków L u d o w y c h w K a z ­ zawierające pieśni pogrzebowe imierzu nych, byl występ Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca i modlitwy za dusze zmarłych wier­ wyjęte z książek przez Zwierzchność duchowną pozwolonych, „Grodziszezaki" z Grodziska k . Leżajska, który wykonał szereg Syców 1849, s. 111—112, 19 strof. D o czasów pieśni pogrzebowych, do dzisiaj żywych w k u l t u r z e tej miejsco­ nowej, wości i w y k o n y w a n y c h obecny b y l w mszy św. za zmarłych odprawianej w d n i u pogrzebu w sposób polegający na p o w t a r z a n i u obecnie obowiązującej, liturgii wprowadzenia pogrzebu hymn śpiewem fraz wcześniej przedpowiadanych przez t z w . przewod­ i n i k a . Istniejący i po dziś dzień działający w Grodzisku i jego Rzymski..., okolicah ta,cy „przewodnicy" posiadają zeszyty, w których za­ duchem l i t u r g i i nie m a obecnie tego t e k s t u w mszy pisane są t e k s t y o w y c h t r a d y c y j n y c h śpiewów (zob. 36 (z p o d o b n y m zjawiskiem ma,my do czynienia na Suwalszczyźnio i w Biało­ stockiem, w zdeformowanej pełnił rolę sekwencji po epistole (por. D . G . Lefcbre, Mszał L o h e m des Bruges 1931, s. 1717). Zgodnie z n o w y m Czytania Natomiast w mszach Śpiewnik Olsztyn parafialny, żałobnej Katowice za- zmarłych, (a podobnie wcześniej M . M . Mioduszewski, zaś postaci i n s t y t u c j a p r z e w o d n i k a ten 1978). 1977, s. 683—688 Śpiewnik kościelny Kraków 1838, s. 287) przewiduje obecność tego h y m ­ ostała się też na D o l n y m Śląsku, gdzie starsze k o b i e t y , pełniące z melodiami, rolę k a n t o r a na pogrzebie, wspólcelebrują w t e n sposób pogrzeb n u w czasie procesji żałobnej za zmarłych (nio mylić z procesją, z księdzem). Repertuar pogrzebową, „Grodziszczaków" wzbudził zachwyt tj. z k o n d u k t e m , czyli odprowadzeniem zwłok dla swej „ludowości"; spowodowało to nawet nakręcenie telewi­ z k a p l i c y do g r o b u ) : w y k o n u j e się go częściami, po k i l k a zwrotek zyjnego f i l m u , którego emisja została j e d n a k przerwana. A l e oddzielonych t z w . stacjami m o d l i t w . M a ten h y m n najdłuższą z t y m mniejsza. T u idzie jedynie o pokazanie, że owe pieśni w Polsce tradycję spośród pogrzebowych są kłady przez Grochowskiego i Tadeusza K a r y l o w s k i e g o proweniencji „książkowej". Przyjrzyjmy się zatem paru śpiewów, jego prze­ (Śpiewnik O l s z t y n 1977) są prawdziwie piękne, ale współcześnie t e k s t o m , życzliwie m i udostępnionym przez p. Mariannę Halicką parafialny, z Rzeszowa za pośrednictwem prof. Czesława Hernasa, a pocho­ jego znajomość zanika, i stąd jego w y k o n a n i e przez „Grodzisz­ dzących z tego repertuaru „Grodziszczaków"... czaków" było taką sensacją. 1. Pieśń pogrzebowa, 4. Pieśń, i n c . „Posłuchajcie grzesznicy o statecznym sądzie i n c . : „Już ide do g r o b u ciemnego s m u t ­ n e g o " , 16 strof. Fischer Zwyczaje pogrzebowe, s. 216 (ze wskaza­ n i e m źródła) mówi o jej używaniu w Rzeszowskiem — K i e d y nas złych i d o b r y c h Bóg sądzić zasiędzie", 28 zwrotek d w u w e r s o w y c h . Podaje tę pieśń współcześnie w nieco innej wersji w r o l i po­ grzebowej oracji i n o t u j e jej śpiewanie w Białostockiem, Sied- A . Chadam, Śpiewnik leekiom i na, Podlasiu. W wersowych. Jest t o bardzo stara pieśń o Sądzie pieśni podaje zbiór Pieśni lickich osobno odbite nieco zmienionej wersji 7 s t r o f tej pogrzebowych z Kancjonału, dla chrześcijan Cieszyn ewange­ 1912, s. 59, gdzie s. 487—488, 14 s t r o f d w u ­ kalwaryjski, Ostatecznym, t r a d y c y j n i e należąca do „dziadowskiego" r e p e r t u a r u : w nacji dziadowskiej Peregry­ z r . 1614 m o w a jest, żo „owej też t a m radzi także i n f o r m a c j a , że śpiewa się ją n a nutę własną, t o jest n a słuchają nutę czeskiej pieśni „ J i ż j a j d u do h r o b u " . F a k t , iż słowa tej i XVII pieśni: „Bogu was poruczam — z w a m i się rozłączam, — Przy­ zaświadczają między i n n y m i : F . Sielicki, s. 102; Słownik folkłoru jaciele! w grobie — J a już spocznę sobie" — znalazły zastosowa­ polskiego, nie w słowackiej epigrafice, mianowicie umieszczone s. 275 i 444. Pogrzebowego zastosowania zostały na o sądzie" (Antologia literatury sowizdrzalskiej s. 92; F . K o t u l a , Znaki przeszłości, Warszawa 1976, wśród protestantów grobie J a n a V a j o w Cerovie: „Sbohom, rodićia m i l i , sa t u m a j t e d o w o d z i jej obecność w Pieśniach pogrzebowych — a n a u n i a si spominajte. — B o h u vas porućam, S V a m i sa gelickich, rozlućam — B o h u p o r u c a m a za Vaśu — lasku pekne v i m d'akujem" (R. B e d n a r i k , Gintoriny na Słorensku, chrześcijan ewan­ 1912, s. 84—85. 5. Pieśń pogrzebowa Bratislava XVI wieku, Wrocław 1966, s. 256), zaś jej dawną popularność młodzieńca, inc. „ Z w a m i rozstanie ro­ dzice u k o c h a n i — Sprawuje w s z y s t k i m g o r z k i c h łez w y l a n i e " , 1972, s. 108) dowodzi, że najprawdopodobniej przyszła t a pieśń 10 strof. Należy do P o l s k i z Czech l u b Słowacji za pośrednictwem ewangelickim i w ubiegłym w i e k u była bardzo p o p u l a r n a . Występowała między i znalazła zastosowanie wśród katolików i w prawosławiu (zob. i n n y m i w śpiewnikach: Szymon Perzich. Zupełny katolicki K o l b e r g , t . X X X V , s. 187). N i e podaje tej pieśni a n i śpiewnik nał, Wrocław Mioduszewskiego, a n i też przebadane przeze m n i e inne dziewięt­ Syców 1849, s. 1 2 — 1 3 ; Serce do Boga, Kępno 1916, s. 276—277. nastowieczne śpiewniki k a t o l i c k i o , co prawdopodobieństwo tej sugestii trochę zwiększa. 2. Pieśń o więźniu czyjscowym, 6. Pieśń i mc. „Więzień w czyjscu W ona do licznej g r u p y pieśni „żegnających" kancjo­ 1841, s. 4 7 8 ; I . P o r l i t i u s , Nabożeństwo żałobne, o nikczemności człowieka, inc. „Zejdą się k r e w n i śmierdzące c i a ł o — N i e w i e l e myśląc, co się z n i m stało — grób poprowadzą...", 20 strof. Jost t o obszerny f r a g m e n t 53 �(ściślej mówiąc — cały „parafraf" 5) Przeraźliwego echa trąby Bolesławiusza (pocz. X V I I w . — Klemensa ostatecznej dzieła p i e r w s z y raz wydanego 7. B o się sumienie i c h sroży, Sądem i wiecznością 1689), w P o z n a n i u w r. 1670. później 8. M y stojący p r z y t y m grobie, wznawianego w l a t a c h 1685, 1695, 1725, 1726, 1740, 1750 ( d w u ­ k r o t n i e ) , 1770, 1777, 1779 ( t r z y k r o t n i e ) , 1808, 1874, 1876, 1878 1900 a drukowanogo Warszawie, w Krakowie, Poznaniu, Wilnie, Częstochowie, W a d o w i c a c h Wałecki, Klemens Boleslawiusz. Pisarz i Chełmnie reformacki wieku, „Archiwa B i b l i o t e k i i Muzea Kościelne", t . 25, 1972, s. 277—302). O g r o m n a popularność tego dziełka n i e zmalała po r o k u 1900 — t o dobrze sobie, • 9. Możny, u b o g i i równy, N i k t o d śmierci n i e w y m o w n y ; Któż wie, n a k i m kolej stoi? Przetoż niech się każdy b o i . 10. K a ż d y t r u p t o głośno mówi: I w y też bądźcie g o t o w i , Bo (por. W . XVII Uważmy Że każdy legnie na m a r y , T a k młody j a k o i stary. ( t r z y k r o t n i e ) , 1881, 1883 ( d w u k r o t n i e ) , 1884, 1886, 1889, 1895, 1897, trwoży, A kończąc życie doczesne, Idą stąd n a męki wieczne. a n i się spodziejecio, K i e d y do g r o b u wpadniecie. 11. Byłem tern, czem w y jesteście, Jestem, czem i w y będziecie, Śmierć o niepewnej godzinie, Około was się zawinie. 12. Z ty-ch to prochów i z t y c h kości Uznajcie świata marności, w początkach X X w i e k u miało ono jeszcze" k i l k a (a może i k i l ­ N i e znać t u , k t o miał w y g o d y , L u b k t o cudnej b y l u r o d y . kanaście) wydań, docierających do ludowego i drobnomieszcza- 13. N i e topmyż serca w marności, Lecz ćwiczmy się w poboż­ ńskiego kręgu odbiorców. T a o g r o m n a popularność Echa nie ności, B o do wiecznego żywota Tydko nas p r o w a d z i cnota. była p r z y p a d k o w a : nawołująca do czynienia p o k u t y i bezgrzesz­ 14. Tę więc naukę d l a siebie Z a m i e r z m y p r z y t y m pogrzebie, nego życia ukazuje, z j a k i m i c i e r p i e n i a m i u m i e r a człowiek „świa­ t o w y " , roztacza pełną grozy i świetnych obserwacji n y c h wizję u m i e r a n i a . Echo fizjologicz­ weszło w obieg p o p u l a r n y i zajęło w n i m ważne m i e j s c e . T e k s t śpiewany przez „Grodziszczaków" 37 Że t e n p r z y śmierci szczęśliwy, K t o wiedzie żywot c n o t l i w y . 15. G d y się do d o m u w r a c a m y , Z tobą się bracie żegnamy; Niech t w a dusza t a m osiędzie, Gdzio śmierci więcej nie będzie, A po prac}- i żałości, Odpocznij w wiecznej radości. niewiele różni się o d wersji d r u k o w a n y c h , różnice są n i e i s t o t n e . 7. Pieśń o duszach w czyjscu l a m e n t więźniów jęczących...". 14 strof. I Amen. 3 9 i n o . „Zaczynam „Naturalność" ludowego sposobu pojmowania śmierci, t y - t e n utwór wyszedł lekroć zaświadczana, że nie ma, potrzeby odwoływać się t u do pokutujących, spod pióra K l e m e n s a Bolesławiusza a był dołączany do k o l e j n y c h opracowań zagadnienia, nie sięgała j e d n a k tej ekspresji, z jaką wydań Przeraźliwego echa (w w y d a n i u warszawskim z r o k u 1808 roztaczała wizje śmierci późnobarokowa l i t e r a t u r a na s t r o n a c h 198—200). O pogrzebowym zastosowaniu tej pieśni wręcz lubująca się w n a t u r a l i s t y c z n y c h obrazach rozkładającego świadczy choćby f a k t , że j e j melodię podał Mioduszewski w Do­ się ciała . Można zaryzykować twierdzenie, żo było nawet prze­ datku I I do Śpiewnika Kościelnego (Kraków 1863, s. 960). I t u ciwnie — l u d wprawdzie akceptował owe eschatologiczne teksty przekształcenia t e k s t u są n i e z b y t znaczne i wykonywał je powszechnie na pogrzebach, lecz ich w y m o w a — jedyną różnicą dewocyjna, 40 ważniejszą jest przemiana pierwotnego „Ojciec i m a t k a j a k stał odstawała o d treści różnych zabiegów i gestów w y k o n y w a n y c h się p a l i " ( u Bolesławiusza) w „Ojciec i m a t k a j a k się t a m p a l i " w czasie rytuału pogrzebowego. K o l b e r g n a przykład mówi, że (u Godziszczaków). wśród pieśni śpiewanych w czasie nocnogo czuwania p r z y zmar­ B r a k miejsca nie pozwala t u n a prowadzenie dalszych t a k i c h łym (puste noce) śpiewano w Poznańskiem pieśń: analiz t e k s t o l o g i c z n y c h ; w m a r c u 1985 dowiedziałem się o d doc. Jużeś zginiony, już potępiony, d r l i a b . R o c h a S u l i m y , że przeprowadzona przez niego (zupełnie Bluźnileś B o g u , jużeś u progów piekiolnych niezależnie) i d e n t y f i k a c j a tekstów z r e p e r t u a r u Grodziszczaków, będąca i c h konfrontacją z i n n y m i zupełnie śpiewnikami, dała w y n i k i identyczne T a k więc r e p e r t u a r „Grodziszczaków" repre­ zentuje ową pieśń kościelną, która t a k wiele zawodu sprawiła ( K o l b e r g , t . X I , s. 164) Pełna grozy ekspresja tego siedemnastowiecznego z diabłem' 11 Dialogu anioła jest w istocie też odległa o d rzeczywistych treści na­ B y s t r o n i o w i , co nie przeszkodziło t e m u , że w r. 1982 stała się dających sens czuwaniu p r z y zwłokach: akceptacja, t e k s t u nie ona festiwalową sensacją! stanowi więo o l u d o w y m sposobie p o j m o w a n i a śmierci. Można Jeśli zatem na podstawie łotewskich pieśni l u d o w y c h — dain t u raczej mówić o p e w n y m n a r z u c o n y m przez Kościół — bądź — można, m n i e j l u b więcej t r a f n i e zrekonstruować obraz ludowego przez koncepcje wyznaniowe różnych r e l i g i i — sposobie p o j m o w a ­ łotewskiego s t o s u n k u do śmierci, t o podejmowanie tego r o d z a j u n i a śmierci. próby w o p a r c i u o t e n , „ l u d o w y " , a przecież w istocie nie l u d o w y , W i d z i a n o przez ten p r y z m a t w y z n a n i o w y pieśni pogrzebowe roperatuar pieśniowy uznać trzeba za zabieg bardzo r y z y k o w n y . mówią sporo nie o l u d o w e j , ale wdaśnie o wyznaniowej koncepcji Polskie śmierci śmierci i związanych z d a n y m w y z n a n i e m formach k u l t u zmar­ religijne łych. Wstrzymując się już o d komentarza, tekst bowiem są.m mówi i pieśni pogrzebowo zarysowują jej p r o b l e m a t y k i z d e t e r m i n o w a ć bowiem obraz przez koncepcje i t y l k o wtórnie zabarwiony przez elementy pochodzenia ludowego, za siebie, przytoczę dla zilustrowania tego zjawiska a pojawiające się w w y n i k u k o n t a m i n a c j i różnych tekstów i i c h pieśń „cerkiewną", podaną w Śpiewniku parafrazowania. szewskiego : Dowodów n a rzecz, znanej zresztą z badań najpierw kościelnym M . M i o d u ­ Fischera i Biegeleisena, tezy o ludowej koncepcji „śmierci oswo­ Z a t r z y m a j c i e się, rozpytajcie się, / Czyjeż jęczą p r o c h y ? jonej" O s y n y , córki, co te pagórki, / Co szepcą te lochy ? 3 8 trzeba więc szukać gdzie indziej, co najwyżej dostrze­ gając, iż t e k s t y pieśni pochodzących z X V I I i X V I I I w i e k u przyczyniać się mogły do jej u t r w a l e n i a . D o b r y m t u przykładem może być j e d n a z p o p u l a r n y c h do niedawna pieśni, zawierająca tyleż elementy znane z tradycji kultury średniowiecznej, ile obecne w obowiązującej poprzednio l i t u r g i i pogrzebu: 1. Pogrzebmyż t o ciało w grobie, Niechaj t u spoczywa A l b o w i e m z ziemi stworzone, W nasze ska,zitelno, sobie; ziemię będzie obrócone. Zmartwychwstanie nieśmiertelne. 3. W n i e m staniem}* przed Sędziego, Uslyszem dekret z ust Jego, Z n i e m pójdziemy na zbawienie, l u b na, wieczne potępienie. 4. Co teraz t u zasiejemy, T o t a m żniwować będziemy; Szczęśli­ w y , k t o kocha Boga, N i e s p o t k a go żadna, trwoga,. 5. K t o żyje w boskiej bojaźni, Z ludźmi w braterskiej przyjaźni, T e n w łasce Boskiej u m i e r a , A śmierć m u niebo o t w i e r a . 6. Lecz co o Boga nie dbając, A n i bliźnich nie kochając, Gwałcą Boskie przykazanie, T y c h ciężkie czeka skonanie. 54 Których k o c h a l i , j a k b y nio znali. I nie r z e k l i n a m : pokój wdeczny w a m . Czyjeż t o groby, jakie osoby / W t y c h j a m a c h dziedziczą? r Ogryzłe głowy, gnatów połowy / Skarb bogactwa liczą ? 2. A lubo w p r o c h się obróci, Z n o w u m u Bóg życio wróci, Ciało Pominęli nas, zapomnieli wczas, Czyż nas nie znacie, siostro i bracie, Śpimy głęboko, już nasze oko N i e ogląda was, c h y b a w sądny czas. Odezwijcie się, upomnijcie się, / Smutne z kostek j a t k i ! Nio zna was cudzy, k r e w n i n i słudzy, / Nie znają toż d z i a t k i . Zgasło n a m słońce, nie masz obrońcę, Zginęła sława, m y śmierci strawa, Dopiero z n a m y wieczności bram}'. Gdzież b u d o w n i c z y , co k o s t k i liczy, W z r o s t zmierzył, d u c h zważył ? Gdzież jest t a siła, która w was była, / Któż ciało obnażył? U l e p k i z błota, co za ślepota! �W B o g u żyjecie, czyż w y nie wiecie, wały Że w d z w o n u dźwięku zrzuci was z ręku. one zastosowanie w nagrobnych wierszowanych Zgoła inną wizję śmierci zarysowują pieśni protestanckie, Zmarły człowiecze, z tobą się żegnamy; czego przykładem niech będą d w a f r a g m e n t y pieśni n a p i s a n y c h P r z y j m i j dar s m u t n y , który c i składamy: przez Trochę n a grób twój porzuconej g l i n y U Andreasa Gryphiusa (1616—1664) i ins­ k r y p c j a c h . T a k było ze wspomnianą pieśnią Karpińskiego: 42 Eliasza Łaniego. G r y p h i u s a m a m y : „Dokonano! już bój jest skończony, — O d t w y c h przyjaciół, sąsiadów, r o d z i n y . Zbawca mię p r z y j m u j e . — Idźże świecie! Przedtem u j a r z m i o n y , — Już swobodę czuję — Przez Jezusa i żywą radością — Żegnam Powracasz w ziemię, co tw-ą matką była. przyjaciół z uprzejmością. — D o k o n a n o ! Teraz cię s t r a w i , niedawno żywiła! D o k o n a n o ! mój Jezus n a siebie — Wziął m e w i n y m n o g i e ; — Cierpiał za m n i e T a k droga każda, którą nas świat w o d z i , w krzyżowej potrzebie — Męki nader srogie. — O, j a używam N a t e n u b i t y gościniec w y c h o d z i . w r a n a c h jego — Przytułku wiocznie bezpiecznego! — Doko­ nano ! " . 4 3 Niedługo bracie (siostro) z tobą się u j r z y m y ! N a t o m i a s t u Eliasza Łaniego (1570—1618): „Już to ciało Jużeś t a m doszedł, m y jeszcze i d z i e m y ; p o c h o w a j m y — B o g u duszę zalecajmy, — B y jej raczył z swej Trzeba c i było odpocząć po biegu, litości — Dział dać we wiecznej T y wstaniesz, boś t u t y l k o n a noclegu. radości. — — Wszak i w i e r z y m y , — Że się, da Bóg, zobaczymy ostateczny, — G d y nas zbudzi sędzia ufamy - W o n dzień świata wieczny" . 4 4 Boże, ten zmarły w d o m u T w y m przebywał, Kończąc tę serię porównań przytoczę wreszcie jedną z n a j ­ U stołu Twego jadał, Ciebie wzywał. popularniejszych k a t o l i c k i c h pieśni pogrzebowych — osiemnasto­ N a Twej litości polegał wieczną, jeszczo do niedawna śpiewaną, zwłaszcza n a w s i , n i e m a l D a j jego duszy odpoczynek bezpieczny, wieczny. 46 powszechnie, lecz dzisiaj już zapomnianą: Jezu w Ogrojcu mdlejący, k r w a w y p o t wylewający! Trzecia strofa tej pieśni znalazła zastosowanie j a k o i n s k r y p c j a Dusze w czyścu omdlewają, T w e j ochłody nagrobna. wyglądają, O Jezu, o J e z u ! 47 Inną miarą wielkiej popularności tej pieśni, będącej j e d n y m Przez twój p o t , O Jezu drogi, Wyzwól dusze z męki srogiej! jeszcze zza g r o b u i n a d grobem P o t u krwawego strumienie, niechaj zaleją płomienie, jest f a k t , iż śpiewano ją i śpiewa się n a d a l n a k i l k a m e l o d i i . O Jezu, o J e z u ! Przez, t w o , J o z u , d y s c y p l i n y , K t ó r y ś cierpiał d l a dusz w i n y ! zwycięstwem „poety serca" „ K l a s y c z n ą " — pierwszą była melodia „ K t o się w opiekę" J a n a Kochanowskiego, pochodząca z X V I I l u b X V I I I w i e k u : Niech z rózg, krwią Twą zbroczonych, Spłyną k r o p l e na strapionych, O Jezu, o J e z u ! 4 5 W trzech t y c h , t y p o w y c h , pieśniach o d b i j a się odmienność wyznaniowej koncepcji śmierci, co miało wpływ n a kształt l u ­ dowego j e j p o j m o w a n i a , a też wyznacza odmienność typów postępowania badawczego. Zarazem jednak w a r t o pamiętać, że jak wśród protestantów m a z u r s k i c h występowa! Boskiej z Świętej L i p k i , j a k protestancka Postylla Matki Drugą z m e l o d i i ułożył T e o f i l K l o n o w s k i , organista i k o m p o ­ A d a m a Gacju- kult z y t o r poznański i podał ją w zbiorze własnym Szczeble do nieba, sza w y k o r z y s t y w a n a była przez śląskich katolików, t a k samo pewne pieśni protestanckie śpiewane były przez katolików Poznań 1867: — i o d w r o t n i e . D o takiego wspólnego r e p e r t u a r u należały n a przy­ kład: „Słuszna to pamiętać zawsze o t y m " , ułożona po czesku przez J a n a Silvaiia (1493—1593, inc. „Sluśit to n a każdy ćas", zalecana d l a katolików przez k s . Walczyńskiego (15 pieśni zazmarłych, Tarnów 1913, s. 13); „Jezu w i e m , że umrzeć dusze muszę" (Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 8; I g n a c y P e r l i t i u s , 1849, s. 8 2 — 8 3 ) ; „ I d z i e , idzie Bóg p r a w d z i w y " (powszechna wśród katolików, jest w zbiorze Pieśni chrześcijan ewangelickich, w (Pieśni grobie" 1912, s. 85); „Pogrzebmyż pogrzebowe s. 6 1 ; Serce do Boga, pogrzebowe chrześcijan to ciało ewangelickich, 1912, Trzecią ze znanych podał Oskar K o l b e r g (t. X I , s. 164) za Książką do nabożeństwa z polecenia arcybiskupa Dunina, Leszno 1844, s. 778: Kępno 1916, s. 274—276); „Zmarły czło­ wiecze z tobą się żegnamy" Franciszka Karpińskiego, podana w zbiorze Pieśni pogrzebowe chrześcijan ewangelickich, 1912, s. 65 (na nutę „ K t o się w opiekę" — śpiewana cło dzisiaj n a k a t o l i c k i c h pogrzebach, o c z y m już była m o w a wyżej. Być może listę t y c h związków można b y poszerzyć; w y k l u ­ czyć nie można,, że podobne konwergencjo dostrzeżemy także Istniały więc (i n a d a l istnieją) różne regionalne w a r i a n t y tego śpiewu, ale t r u d n o dokładnie powiedzieć, co o tej regionali­ w pieśniach prawosławnych, mało m i znanych. Uwzględnić t u zacji decydowało; być może po p r o s t u t y l k o f a k t występowania także trzeba związki inno — pewną część p o l s k i c h pieśni pogrze­ w stosowanych w d a n y m regionie śpiewników t e j , a n i e innej b o w y c h stanowią przekłady tekstów obcych, niemieckich, czes­ melodii. k i c h i słowackich (najczęściej zresztą są t o pieśni protestanckie). J a k wspomniałem, pieśni protestanckie ulegały nieco mniejszej Wspomniałem o wielkim bogactwie owego repertuaru. Dodać się zatem godzi, iż ów wstępny rekonesans przeprowadzony f o l k l o r y z a c j i p r z y n a j m n i e j w t y m sensie, że za. sprawą literackiej został w oparciu o łączną liczbę ok. 250 pieśni, w y b r a n y c h z k i l ­ k u l t u r y p r o t e s t a n t y z m u zachowała się pamięć o i c h a u t o r a c h , k u n a s t u śpiewników dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecz­ co jest rzadkio w k a t o l i c y z m i e . Całkowitej n i e m a l a n o n i m i z a c j i n y c h . J a k się rzekło, pewno z o w y c h pieśni cieszyły się większą uległa „Zmarły popularnością, której miarą było częstsze i c h p r z e d r u k o w y w a n i e nabożne, Supraśl 1792. Wykładni­ — zaś ongiś najbardziej popularne pojawiają się w s k r o m n y c h na przykład pieśń człowiecze" ze zbioru Pieśni Franciszka Karpińskiego k i e m większej popularności p e w n y c h pieśni jest f a k t , iz znajdo­ w y b o r a c h we współczesnych śpiewnikach. 55 �Skupiwszy w niniejszych „prolegomenach" uwagę n a t y c h pieśniach, które funkcjonowały w k u l t u r z e l u d o w e j , z braku miejsca p o m i j a m t u omówienie sporej a niezmiernie ciekawej g r u p y świeckich pieśni pogrzebowych. przeszły 49 i b y w a w y k o n y w a n a bardzo często n a pogrzebach byłych L w o wiaków. Pojawiły się one o d po­ czątków X I X w i e k u w związku ze wzrostem k u l t u bohaterów narodowych Więc cię nic trzeba żegnać ł z ą " . Jest ona żywotna do dzisiaj i p a t r i o t y c z n i e i n t e r p r e t o w a n y c h pogrzebów, ale długą ewolucję, stąd k u l t u r a popularna wieku XX Praca niniejsza n a w e t w części nie wyczerpuje o g r o m u pro­ b l e m a t y k i polskiej pieśni pogrzebowej, ale też jej a u t o r n i e stawiał sobie t a k i c h zamierzeń. Szło t u j o d y n i e o zarysowanie w Polsce znalazła specjalne pieśni przeznaczone n p . n a pogrzeb p r o b l e m u i wskazanie, j a k bardzo wdzięcznym, złożonym, ale uczniów, odśpiewywane przez kolegów zmarłego . Ze świeckich i t r u d n y m obszarem d l a badań jest t a , niesprawiedliwie do tej pieśni tego t y p u największą p o r y p o m i j a n a , a n a naszych oczach bodaj ostatecznie 48 bodaj popularność zdobył sobie marsz żałobny A . Orłowskiego „ W mogile ciemnej śpisz n a w i e k i , jąca, gałąź polskiej pieśni zanika­ powszechnej. P R Z Y P I S Y Cytuję je licznie w n a s t . p r a c a c h : Wiersze z cmentarza. 0 współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław 1985; Arnice viator siste paulisper, „Przegląd P o w s z e c h n y " , 1983, n r 1 1 ; Siste gradum viator, „Przegląd P o w s z e c h n y " 1985, n r 4 Por. A . L a b u d d a , Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Bytuału piotrkowskiego (1631), Warszawa 1983, s. 6 tamże, s. 251—252 Por. A . L a b u d d a , o p . c i t . , s. 210; F . Sielicki, Folklor biało­ ruski, Wrocław 1983, s. 6 4 — 6 5 ; A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, L w ó w 1921, s. 148—154 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, K a t o w i c e 1978, s. 14 tamże, s. 14 P o r . : Ojcze nasz. Modlitewnik wspólnoty chrześcijańskiej, W r o c l a w 1983, w y d . 7, gdzie m . i n . pieśni „Jezu w Ogrojcu mdlejący", „ A c h Ojcze pełen litości", ,,Z głębi mojego serca głos w y d a n y " — ale wszystkie te pieśni są podano w wersjach krótszych niż w śpiewnikach dziewiętnastowiecznych. Nieco więcej tekstów i w pełniejszych wersjach podaje A . Chadam o f m , Śpiewnik kalwaryjski, K a l w a r i a Zebrzydowska 1984, w y d . 2 Słownik terminów literackich p o d redakcją Janusza Sławiń­ skiego, Wrocław 1976, s. 303 Por. W . B u g i e l , Lamentowa grupa pieśni pogrzebowych, Przemyśl 1925, s. 2 7 ; W . F e d o r o w s k i , Lud w okołicy Żarek, Sie­ wierza i Piłicy, t . 1, Warszawa 1888, s. 132—133 Por. I . Namysłowska, Żałoba, „Psychiatria P o l s k a " , t . 10, 1976 nr 2, s. 183 Z o b . F. Sielicki, Pieśni pogrzebowe i dziadowskie śpiewane w b. powiecie wileńskim, „Slavica VratislaA'iensia", X X I I , Wroc­ ław 1982, s. 92—93 C y t . za,: J . Siedlecki, Śpiewnik kościelny, Wydanie Ju­ bileuszowe (1878—1928), Kraków 1947, s. 346 A . Fischer, op. c i t . , s. 214 Por. tamże, s. 318 " P o r . tamże, s. 305—306; A . L a b u d d a , op. cit„ s. 42 Por. пр.: S. Chodyński, Organy, śpiew i muzyka w kościele katedralnym włocławskim, Włocławek 1902, s. 272; A . Schweitzer, Johann Sebastian Bach, Kraków 1972, s. 26 Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczaju diecezji polskich, s. 13. W y d a j e się j e d n a k , że i n s t r u k c j a t a nie jest w pełni sku­ teczno, co bodaj w y n i k a z porzucenia przez Kościół t r a d y c j i dawnego polskiego śpiewu pogrzebowego jako n i e z b y t zgodnego z duchem nowej l i t u r g i i . B . Zakrzewski, Boże, coś Polskę Alojzego Felińskiego, Wrocław 1983, s. 20 i 21 C y t . za: J . A . M o r s z t y n , Utwory zebrane. Opracował Leszek K u k u l s k i , Warszawa 1971, s. 137 Nie odnotował istnienia t a k i c h elementów J . A . Chrośc i c k i , Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974 Por. A . Fischer, op. c i t . , s. 214—217 tamże, s. 214 tamże, s. 216 J . S. Bystroń, Pieśni ludu polskiego, Kroków 1924, s. 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 P o r . : H . Biegeleisen, V kolebki. Przed ołtarzem. Nad mo­ giłą, Lwów 1929; H . Biegeleisen, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego, Warszawa 1931; A . Fischer, Święto umarłych, Lwów 1923 Rzecz referuję w książce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985. Por. też A . L a b u d d a , op. c i t . Por. A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 215 Por. A . L a b u d d a , op. c i t . , s. 41 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 206. Por. też tamże, s. 3 9 1 ; Ć. Z i b r t , Seznam pover a zvyklosti pohanskych, Praha 1894; W . Sonntag, Totenbestałtung, H a l l e 1878, s. 172 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe..., s. 378 (odsyła do K o l ­ berga, Mazowsze I , s. 216 Рог. E . A . V o l t e r , Materiały dla etnografii łatyszkago plemeni witebskoj gubernii, cz. I , Petersburg 1890, s. 369—385 Por. J . I . Kraszewski, Witolrauda, w y d . 2, W i l n o 1846, s. 36—37 S. Czernik, Trzy zorze dziewicze. Wśród zamówień i zaklęć, Łódź 1968, s. 42 J . K o l l a r , Narodnie spievanky, t . 1, B r a t i s l a v a 1953, s. 472 K . Zawistowicz-Adamska, Społeczność wiejska, w y d . 2, Warszawa 1958, s. 49 I n f o r m a c j e to zawdzięczam p . M a r i a n n i e H a l i c k i e j z Rze­ szowa. Dzieje recepcji, treść i znaczenie Przeraźliwego echa K . Bolesławiusza omówił Janusz D u n i n , Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź 1974, s. 5 2 — 5 9 Pojęcie „śmierci o s w o j o n e j " (la m o r t apprivoisee) przej­ muję z p r a c y : P. Aries, Essais sur 1'histoire de la mort en Occident du Moyen Age a nos jours, Paris 1975, ale samą istotę zjawiska opisali w Polsce wcześniej Fischer i Biegeleisen. Serce do Boga. Śpiewnik kościelny dla użytku pobożnych katolików przez cały rok, Kępno 1916, s. 274—276 Рог. M . Eustachicwicz, Twórczość Dominika Rudnickiego, Wrocław 1966, s. 112 Por. tamże, s. 70 M . Mioduszewski, Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 676—678 Pieśni pogrzebowe dla chrześcijan ewangelickich osobno odbite z Kancjonału, Cieszyn 1912, s. 39 tamże, s. 60. R. B e d n a r i k , Cintoriny na Slovensku, B r a ­ t i s l a v a 1972, s. 108 c y t u j e wierszowany nagrobek, który jest c y t a t e m z tej pieśni (1960). J . Siedlecki, op. c i t . , s. 338—339 tamże, s. 346—347 Szerzej rzecz r o z w i j a m , podając też inne przykłady w książ­ ce Wiersze z cmentarza, Wrocław 1985 Por. n p . pieśń Nad grobem (inc.: „ N a d t w o i m grobem, k o c h a n y kolego, S t o i m y s m u t n i . . . " (w:) K . Hławiczka, Śpiewnik szkolny, cz. 2, Cieszyn 1925, s. 151—152 Z o b . Śpiewnik strzeleckiej Szkoły Junaka, Warszawa 1934, s. 3 6 0 — 3 6 1 (za wskazanie tego źródła dziękuję uprzejmie p. prof, dr F r a n c i s z k o w i Siedlickiemu). 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66bcf794243235b3dee824411e2d32aa.pdf 6d580f3d211ab61a5716d9361b6e9a90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3010 Title A name given to the resource ..."Leć listeczku w drogę, bo ja iść nie mogę." Kilka uwag o wierszowanych listach miłosnych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.126-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolbuszewski, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Kolbuszewski LEĆ LISTECZKU W DROGĘ, BO JA IŚĆ NIE M O G Ę " . KILKA U W A G O WIERSZOWANYCH Bohater n o w e l i Feliksa G w i ż d ż ą Urlop ze z b i o r u Obrazy LISTACH MIŁOSNYCH na w a n y c h ustoreotypizowane f o r m u ł y otwarcia t ę n i e z w y k ł ą w a ż n o ś ć szkle (1926) o t r z y m a w s z y w r. 1917 s w ó j pierwszy po trzech latach p o d k r e ś l a j ą nieraz z jeszcze w i ę k s z ą m o c ą . B y w a t a k , że a u t o r — w o j o w a n i a w a u s t r i a c k i m m u n d u r z e u r l o p n i m d o t a r ł do c h a ł u p y nadawca l i s t u — w r ę c z p o w o ł u j e się w n i c h na o t r z y m a n y magicz- swoich o j c ó w w k t ó r o j ś z p o d t a t r z a ń s k i c h wiosek, z a s z e d ł do n y , n i o z w y k ł y —• s y m b o l i c z n y , czasom nawet b o s k i znak, k a r c z m y , b y s i ę n a p i ć w ó d k i , k i e d y z a ś się joj n a p i ł , p o c z u ł k a z u j ą c y m u napisanie l i s t u : w sobie o g r o m n ą siłę i zdjęła go c h ę ć , b y się z k i m s p r ó b o w a ć , „Przyleciał słowiczek ale że nikogo na drodze a k u r a t nie b y ł o , przeto z a b r a ł się do S i a d ł m i na stoliczek s ł u p ó w telegraficznych i o b a l i ł ich siedem, co Przyniósł m i nowinę, przerwanie łączności wywołało alarm spowodowawszy w jednostce wojskowej na­ Że m a m p i s a ć do ciebie w d a l e k ą k r a i n ę w p o b l i s k i m miasteczku. W k r ó t c e s p r a w c ę c a ł e g o zamieszania A n i k u k u ł e c z k a t a k p i ę k n i e nie k u k a , u j ę t o , p r z e s ł u c h a n o , nie t a j ą c , ż e za t e n s a b o t a ż o c z e k i w a ć m o ż e J a k moje serduszko do twojego p u k a k a r y ś m i e r c i i z a m k n i ę t o . W celi T o m e k , ś w i a d o m swej s y t u a c j i , Siadam p r z y s t o l i k u m y ś l a ł n a j w i ę c e j o J a d w i s i i „ p o s t a n o w i ł do niej n a p i s a ć . O s t a t n i W swojem p o k o i k u m o ż e list. C h o ć b y i p r z y s z ł a do niego, t o nie z d ą ż y p o w i o d z i o ć Stolik się k o ł y s z e jej wszystkiego... A j a liścik p i s z ę ( . . . ) " ; 2 U s i a d ł na w y r k u , p o r w a ł zostawiony m u p o d s t ę p n i e papier i o ł ó w e k i z a c z ą ł z w o l n a u s t a w i a ć słowo obok s ł o w a . . . Do stołu papier „ W i e l c e Szanowna P a n i ! ! ! P r z y l e c i a ł słowiczek siad na m ó j stoliczek i t a k ś p i e w a w y szpiewuje ze P a n i ode m n i e l i s t u oczekuje. Sziadam do s t o l i k a siadam, i t a k sobie m y ś l ę j a k b y go n a p i s a ć ż e b y b y ł o grzecznie i j a k rozkładam. I m i e n i e m M a r i i i Joj syna b y go z ł o r z y ć ż e b y P a n i r ą c z k i c h c i a ł y go r o z ł o ż y ć , i usta prze­ w i t a m się z t o b ą , j e d y n a — c z y t a ć i z P a n i ą p i ę k n i e się p r z y w i t a ć . ( . . . ) " ; 3 „ B ł a n k e n s e e 24.2.15 spośród tysięcy wybrana, w y b r a n a i ukochana. Najmilsza i n a j u k o c h a ń s z a Z T o b ą się J a d w i ś W pierwszych s ł o w a c h mego pisania: witam, Stefciu! o t w o j e zdrowie p y t a m , W n i e d z i e l ę r a n i u t k o s ł o n e c z k o świeciło, 0 t w o j e zdrowie i powodzenie, U s n ą ć m i nie d a ł o j e n o m i ę b u d z i ł o , moje t y , moje B y ci liścik z a c z ą ć p i s a ć t a k do m n i e m ó w i ł o . ( . . . ) " * ; pocieszenie... Przez wszystkie g ó r y i g ó r p a g ó r k i , „ P a t t e n s e n dnia 2 marca zielone ł ą k i i b i a ł e c h m u r k i , 1915 Szanowna K a s i u ! przez k w i a t p a c h n ą c y , r ó ż ę c z e r w o n ą , W n i e d z i e l ę rano, n a d s a m y m p o r a n k i e m , p r z y s z e d ł do m n i e leluję z ł o t ą w halach z ł o c o n ą , s t r ó ż a n i o ł ze z i e l o n y m w i a n k i e m i t a k m i p o w i e d z i a ł , b y m se przez wszystkie noco, d n i i m i e s i ą c e , nie z a s p a ł a , żebym 1 przez to r o k i , w o j n ą rano krwawiące, przez m i ł o ś ć , co się sama s p r a w i ł a , raniusieńko, do ciebie, K a s i u , liścik n a p i s a ł a . ubrałam się b i e l u s i e ń k o , wzięłam Wstałam kawałek p a p i e r u b i a ł e g o , zaczynam list p i s a ć do serduszka twego. ( . . . ) " * ; p y t a m , c z y ś jeszcze t a , coś b y ł a . „ K o h a n a Zośu T o m e k g o r z a ł . R ę k a m u się t r z ę s ł a , l i t e r y wielkie, poprzegibano Przysed m i p o w i e d z i e ć sam Paniozus z nieba ze ci n a ten na r ó ż n o s t r o n y nio u m i a ł y się ł ą c z y ć w s ł o w a , k t ó r o k ł ę b i ł y się liścik j u z o d p i s a ć trzeba. M i a ł a m ci n a p i s a ć n a listeczku r u ż e w n i m i r o z ł a z i ł y p o d o ł ó w k i e m . (...) T o m e k nie p i s a ł z d a ń , jono w i a t r m i liścik z e r w o ł piszom na papierze. B i o r ę się za p i ó r o te i owo s ł o w a , s ł o w a konieczno i n a j w a ż a i o j s z o (...)." 1 mocze w atramencie d y j a liścik pisze w i e c z o r n y m momencie. G d y b y nowela G w i ż d ż ą o n i e f o r t u n n y m c.k. u r l o p n i k u do­ W i a t r h m ó r y rozgania m o j a g ł u w k a umenczona n a d l i s t e m sie s t ą p i ł a reedycji na p r z y k ł a d w „ B i b l i o t e c e N a r o d o w o j " , komen­ s k ł a n i a . H o e i a ż g ł ó w k a umenczona i oczy się m r u ż ą h c i a ł a m ci t a t o r t e k s t u zapowne nio o m i e s z k a ł b y z a z n a c z y ć , żo ó w l i s t , cłioć n a p i s a ć k a r t e c z k ę n i e d u ż ą k a r t e c z k ę nie d u ż ą terograniastowom nosi na sobie ś l a d y dyskrotnej literackiej stylizacji, posiada bardzo ż e b y ś so w i o d z i a ł a zo tensknio za t o b o m . ( . . . ) " . wiele z n a m i o n rzetelnego a u t e n t y k u i napisany z o s t a ł z d o b r ą 6 W t y c h f o r m u ł a c h o t w i e r a j ą c y c h pisanie, list j a w i się j a k o Znajomością reguł rządzących ludową epistolografią. A u t o r dał c z y n n o ś ć szczególnie p o d n i o s ł a i uroczysta nie t y l k o dlatego, ż e t u nio t y l k o d o w ó d sporej w i e d z y psychologicznoj, ale w i d o m i o jest s p o ł n i e n i e m magicznego j a k i e g o ś , n i e m a l t a k ż e s p o ż y t k o w a ł j a k i e ś d o ś w i a d c z e n i a w ł a s n o c z ł o w i o k a pocho­ polecenia danego przez „ s ł o w i c z k a " i „ s ł o ń c e " , a n a w o t przoz d z ą c e g o ze w s i , syna n i e z a m o ż n y c h g ó r a l i z O d r o w ą ż a n a Pod­ a n i o ł a s t r ó ż a i samego Pana Jezusa, ale t a k ż e dlatego, ż e jest t o halu, w czasie wielkiej wojny żołnierza legionów. Wiodział, nadprzyrodzonego c z y n n o ś ć w s z c z e g ó l n y s p o s ó b r y t u a l i z o w a n a , co w i d a ć w j e d n y m m u s i a ł w i e d z i e ć , j a k i e l i s t y i j a k g o r e j ą c pisali jogo f r o n t o w i z przykładów kolodzy. W i o d z i a ł t e ż , ż e ó w list s p r a w i a ć m o g ą c y na n i e w t a j e m ­ a u t o r k i l i s t u , wyborze „ p a p i o r u b i t ł e g o " — l u b t y l k o papieru niczonym zawiera czytelniku wrażenie „słowa najważniejsze d o s y ć ubogiego i konieczne"! w informacje, Solidna wiedza w doborze stroju („ubrałam się bielusieńko") z r a c j i n i e m o ż n o ś c i pisania „ n a listeczku r u ż e " . H i e r o f a n i z a c j i podlega t a k ż e pora pisania l i s t u , j a k ż e się t u b o w i e m mocno p o d ­ a u t o r a o k u l t u r z e ludowoj znajduje t u w y r a z t a k ż e w fakcio, żo k r e ś l a , że list pisany jost w n i e d z i e l ę b ą d ź w „ w i e c z o r n y m m o ­ T o m o k s w ó j list pisze w a r e y w a ż n o j s y t u a c j i ż y c i o w e j . Zastoso­ mencie", w a n a przez T o m k a f o r m u ł a o t w a r c i a , o p i s u j ą c a proces zabierania k t ó r a w istocie rzeczy jest j e d y n y m czasem w o l n y m c i ę ż k o pra­ się do pisania jest pierwszym sygnałem ważności c h ę c i zaakcentowania ważności tej pory, owej c u j ą c e g o c z ł o w i e k a ! Sens t y c h w a r t o ś c i u j ą c y c h z a b i e g ó w o d s ł a n i a , sytuacji i f a k t u . Znamienne jost, żo w l u d o w y c h listach wierszo­ z r e s z t ą n i e p r z y p a d k o w o , fragment drugiego z w y ż e j danych p r z y - 126 listu jakby w �k ł a d ó w , skierowanego do „ W i e l c e Szanownej P a n i " ( z w r o t ton s p e ł n i e n i a jego estetycznych o c z e k i w a ń , j a k tego dowodzi frag­ podobnio j a k apostrofy do „ K o c h a n e j Z o s i " czy „ S z a n o w n e j K a s i " m e n t jednego z l i s t ó w Genowefy K . z Podsarnia, wprowadzone z o s t a ł y j u ż do „ ś r o d k o w e j " — ściśle informacyjnej części l i s t u : ,,(...) „ z z o w n ą t r z " , spoza k o n w e n c j i ludowej przynależny liet i nie w i e m czy ci jesce t a k i e l i s t y p i s a ć cy c i fię podoba c y nie u t r a f i ł w oczekiwania adresatki, b y b y ł p i ę k n y t a k ż e w swojej bo nie w i e m cy ci sie bodobajo cy ci się nie z n u d z i ł o c y t a ć t a k i e materialnej l i s t y troho z wierszem bo j a k nie lubis t a k i e c z y t a ć t o cię bardzo epistolografii): autorka postaci, listu daje uzyskanej wyraz pragnieniu, b y przez misterne, wielokrotne przepraszam złożonie p a p i o r u . O t ó ż sens i w a ż n o ś ć o w y c h magicznych z n a k ó w •— p o l e c e ń 1 1 zo c i t a k i e piszem j a k nie lubisz ( . „ ) " , W p r z y ­ t o c z o n y m p r z y k ł a d z i e m a m y do czynienia z w i e d z ą o k u l t u r o w e j nadawcy i n n o ś c i adresata, ale troska o w y p e ł n i e n i e o c z e k i w a ń odbiorcy l i s t u , lecz na s z c z e g ó l n y m p o d k r e ś l e n i u w a ż n o ś c i osoby adresata l i s t u p o j a w i a się t a k ż o i w t o d y , g d y n a l e ż y o n do tego samego j a k o t a k w a ż n e j , ż e p a m i ę t a j ą , o niej s y m b o l i c z n y s ł o w i c z e k , s ł o ń ­ k r ę g u , co nadawca. polega nie n a d o w a r t o ś c i o w y w a n i u osoby a u t o r a — ce, A n i o ł S t r ó ż i n a w e t sam P a n Jozus. Co w i ę c e j , f o r m a ekspresji I n n y m w a ż n y m olomentom f o r m u ł y o t w a r c i a l i s t u jest p o w i ­ u c z u ć p e ł n i t u rolę i d e n t y c z n ą m i a r y wielkości czy t o szacunku tanie — ono b o w i e m oznacza rzeczywiste n a w i ą z a n i e k o n t a k t u czy siły z w i ą z k u uczuciowego ł ą c z ą c e g o n a d a w c ę z adresatem. m i ę d z y n a d a w c ą i adresatem. P o w i t a n i e t o u t r z y m a n e m o ż e b y ć Znamiennie d o w o d z ą tego c z ę s t o p o j a w i a j ą c e się w t y c h formu­ w bardzo r ó ż n y c h konwencjach, o d p e ł n e g o p a t o s u szacunku a ż łach o t w a r c i a l i s t u elementy m o t a l i t e r a c k i o . F o r m u ł a o t w a r c i a po ś w i a d o m ą l u d y c z n o ś ć . N i e m a ż e l a z n e j r e g u ł y w y z n a c z a j ą c e j s ł u ż y zatom t a k ż e do jawnego okazania w i e l k o ś c i s t a r a ń w ł o ż o ­ miejsce p o w i t a n i a w s t r u k t u r z e l i s t u . T a m jednak, gdzie m a m y nych w wykoneypowanio listu, t a k ż e wtody, gdy autor niepiś­ do czynienia z f o r m u ł ą r o z b u d o w a n ą , p o j a w i a się ono m i e n n y k o r z y s t a ł z p o ś r e d n i c t w a osoby u m i e j ą c e j p i s a ć , j a k o t y m ś r e d n i o po zasygnalizowaniu magicznego ś w i a d c z y list zapewno j a k i o j ś dziewczyny p r z e b y w a j ą c e j sezono­ k o n i e c z n o ś ć napisania l i s t u i wprowadzenia refleksji wo n a tycznej. N a p r z y k ł a d : robotach robrych w Niomczeeh, d a t o w a n y w Zobten ( S o b ó t c e ) 1 marca 1915 r o k u : znaku S i a d ł na m ó j stoliczek bo t y l k o sam P a n B ó g wie, j a k j a cię m i ł u j ę ! Przynosi m i nowinę Zachodzi s ł o n e c z k o za coniajskim d w o r o m , Ż e m a m p i s a ć do ciebie w d a l e k ą k r a i n ę p i s z ę j a ten liścik w n i e d z i e l ę wieczorem, A n i k u k u ł e c z k a t a k p i ę k n i e nie k u k a bo moje oczy t r z y nocy nie s p a ł y , J a k moje serduszko do twojego p u k a 7 t y l k o do ciebie, siostrzyczko, liścik u k ł a d a ł y . ( . . . ) " . „ A u t o t e m a t y z n i " ludowogo l i s t u w y r a ż a te samo t r o s k i , Siadam p r z y s t o l i k u które W swojem p o k o i k u b y ł y u d z i a ł o m w i e l k i c h p o o t ó w , g d y p r z e d m i o t e m i c h starania Stolik się k o ł y s z o b y ł o , a b y j ę z y k t o w y r a z i ł , co m y ś l i g ł o w a — z t ą w s z a k ż e (może) A j a liścik p i s z ę r ó ż n i c ą , iż nadawca ludowego l i s t u m a stale na uwadze skon­ P o d a j ę ci r ą c z k ę przoz wysokie drzewa kretyzowanego personalnie adresata — k o n k r e t n y o b i e k t d z i a ł a ń W i t a m się z t o b ą t a k j a k się w i t a ć trzeba p e r s w a z y j n y c h , m a j ą c y c h go p r z e k o n a ć o a u t e n t y c z n o ś c i i sile O j , t ę s k n o m i t ę s k n o , siostrzyczko za t o b ą przekazywanych Że się c a ł y roczek nie w i d z i a ł a m z t o b ą tycznych w uczuć. autotema- „ P r z o l e o i a ł słowiczek p i s z ę j a t e n liścik i sama d y k t u j ę , mu bezpo­ zwiastującego Funkcja elementów formule o t w a r c i a ludowego polega na u j a w n i e n i u w i e l k o ś c i s t a r a ń listu autotema- wierszowanego włożonych w napisanie B o ż o m ó j , B o ż e m ó j , zbliżo tej c h w i l i Ż e b y ś m y razem z t o b ą p o m ó w i l i , l i s t u oraz n a p o d k r e ś l e n i u o b i e k t y w n y c h p r z e s z k ó d s t o j ą c y c h n a Ż e b y m j a się s t a ł p t a k i e m , te g ó r y p r z e l e c i a ł zawadzie (oczy m r u ż ą c e s i ę ze z m ę c z e n i a , c z ę s t o k o ł y s z ą c y pię A m o j e j siostrzyczce ,dobra noc' p o w i e d z i a ł s t o l i k ) . Czasami (ale t o bodaj rzadziej) element autotematyczny Toraz się w i t a m z t o b ą niejako wyznacza s k a l ę w a r t o ś c i estetycznej i emocjonalnej l i s t u , Jako r y b k i z w o d ą j a k b y w c h ę c i w m ó w i e n i a adresatowi, ż e o t r z y m u j e l i s t p r a w d z i ­ N i e c h serca m y ś l e n i a k u m n i e oię z a w i o d ą w i e p i ę k n y , z w y k l e j e d n a k zdarza s i ę t o w k o n t e k ś c i e — ściśle P o z d r a w i a m cię siostro przez k w i a t k i na łąco, z r e s z t ą z t a k i m a u t o t e m a t y c z n y m elomontem p o w i ą z a n y c h —• P r z y j m i j t o pozdrowionio m o j o k o c h a j ą c e deklaracji uczuciowych: P o z d r a w i a m c i ę , siostro, przez kwiateczek r ó ż y „(...) Zaświociło s ł o n e c z k o na w y s o k i m uiebio A b y c i Pan B ó g dal zdrowia j a k najdłużej P i s z ę j a t e n liścik, K o c h a n a K a s i u , do ciebie P o z d r a w i a m c i ę , siostro przez t e n liścik k r ó t k i P i s z ę j a t e n liścik, serduszko d y c h t u j o A b y ś nio p i j a ł a z c h ł o p a k a m i w ó d k i B o j a c i ę K a s i u n i u serdocznie P o z d r a w i a m cię siostro przez p a c h n ą c e fiołki miłuję J a do ciebie K a s i u n i u p i s z ę n i p i ó r e m n i a t r a m e n t e m B o j e s t e ś t a k ł a d n a j a k w niebio a n i c ł k i T y l k o szczerym sercom j a k b y d y a m e n t e m K o c h a n a siostrzycko, d o w i a d u j ę się o t w o j e m m i ł e m z d r o w i u A n i s ł o w i c z o k t a k p i ę k n i e nie ś p i ó w a i powodzeniu e t c . " 1 2 8 J a k się moje sorce do twego o d z y w a ( . . . ) " . Najczęściej ó w element refleksji autotomatycznej Inny przykład — pochodzący z lat sześćdziesiątych: pojawia s i ę w z w i ą z k u czy t o z r z e c z y w i s t y m i o b a w a m i o s p o s ó b p r z y j ę c i a l i s t u , czy t o s w o i s t y m „ u d a w a n i e m " t a k i c h obaw, co z o d ­ biorcy listu czyni obiekt szczególnych zabiegów o pozyskanie jogo p r z y c h y l n o ś c i : „ W i e l c e Szanowna Pani!!! P r z y l e c i a ł słowiczok siad na m ó j śtóliczok i t a k szpiewa w y szpiowujo ze P a n i odomnie l i s t u oczekuje. Sziadam do stolika i t a k sobie m y ś l ę j a k b y go n a p i s a ć ż e b y b y ł o grzecznio i j a k „ J u ż b y s t r a j u t r z o n k a w o s z ł a p o n a d m o j ą głowo b y go z ł o r z y ć ż e b y P a n i r ą c z k i c h c i a ł y go r o z ł o ż y ć , i u s t a ргг.е- ja z t o b ą , Kochana Manciu, zaczynam c z y t a ć i z P a n i ą P i ę k n i e się p r z y w i t a ć . N i o w i t a m się r o n c z k o m lecz nie w i e m j a k m a m rozmowę zaczynać bo ronczka z a k r ó t k a t y l k o s ł o w i c z k a m i m o j a P a n i s ł o t k a . D n - ż e b y cię w c z y m nio r o z g n i o w a ć w i a d u j o m się o P a n i z d r o w i u oraz powodzeniu bo jośli chodzi c h o ć b y m j a z loszczyny listeczek u r w a ł a o m n i e to j a jestem zdrowa ( . . . ) " t o b y m j a n a n i m p i s a ć nie u m i a ł a lecz p i s z ę n a b i a ł y m Nie ma jednak papierze wyraźnoj l ł normatywnej reguły, która by określała w rygorystyczny sposób kolejność poszozególnyoh t y c h 9 ż e c i ę , M a n c i u , k o c h a m szczerze ( . . . ) " . e l e m e n t ó w f o r m u ł y o t w a r c i a , m o g ą się one w i ę c p o j a w i a ć w zu- O b a w a p r z ó d „ g n i e w e m " adrosata l i s t u ( „ P i s z e j a t e n liścik nie połnio n n y m uszorogowaniu: elemont p o w i t a n i a zaczyna j e d n a k w i e m j a k z a c z y n a ć zeby cię w t y m liście s ł u w k i e m nie pognie­ l i s t bodaj t y l k o w t e d y , g d y jest on o p a t r z o n y apostroficznym 1 0 w a ć " ) w i ą ż e s i ę z r e s z t ą bodaj przede w s z y s t k i m z pragnieniem n a g ł ó w k i e m , k o n k r e t y z u j ą c y m o s o b ę adresata: 127 �I „Kohana Zośu Jak przyjedziesz, l i s t k u , pod p r ó g , u p a d n i j m e m u m ę ż u do n ó g i m ó w przez usta moje Pierwsze s ł o w a mego pisania w y c i o n g a m ronczke do p r z y w i ­ tanie przez g ó r y i gajo ronczke ci podaje podaje bardzo n i e ś m i a ł o Niech b ę d z i e p o c h w a l o n y Jezus Chrystus i spodziewam bo nie w i e m czy c i się tego l i s t u c y t a ć bendzie h c i a ł o h c i a ł nie eię, k o c h a n y m ę ż u , żo m n i e odpowiesz h c i a ł o bo k i o d y m z a c z ę ł a p i s a ć t o się m i p i ó r o z ł a m a ł o ś w i a t ł o Na wieki wieków z g a s ł o m o j o m pisareckom do ł ó z e c k a t r z a s ł o . Pisze j a ten liścik 1 9 Amen" . T a k ż e i t e n element w formule o t w a r c i a l i s t u m o ż e ulec p e w n e m u serce m i się s m u c i j a k go t y nieprzyjmies gdzie się o n o b r ó c i . r o z b u d o w a n i u , p o l e g a j ą c e m u czasem na swoistej „ f a b u l a r y z a c j i " N i e piszo go p i ó r e m a n i a t r a m e n t e m ale j a go pisze z g ł o w y losów l i s t u , raz zjadanego przez m y s z y , d r u g i raz upuszczonego zdrowiu do g ł ę b o k i e j w o d y przez niebacznogo g o ł ą b k a - p o s ł a ń c a . Zapewne oraz powodzeniu bo jeżeli c i hodzi o m n i e t o j a jostem zdrowa w tej obrazowej formie a u t o r z y l u d o w y c h l i s t ó w metaforycznie dijamentem. Kohana Zośu dowiadujem sio o t w o i m u s k a r ż a l i się n a zjawiska i n a m dzisiaj znane, a w y n i k a j ą c e (...)"'•. „Kohana ze złego funkcjonowania p o c z t y . Wprowadzonie j e d n a k t a k i c h elo- Zośu D r ó g i o '-łowa mogo l i s t u nioch bendzio p o h w a l o n y Który s t w o r z y ł ś w i a t zielony k t ó r y s t w o r z y ł n m i o i ciebio Jezus H r y s t u s co jest w niebie I M a r i a M a t k a jego k t ó r a godna s ł o w a togo. K u s t o ł u siadam p i ó r o r o n k o m h w y t a m a s t o b o m Zosinko ser­ decznie się w i t a m . H o ć j a się nio w i t a m w ł a s n y m i r o n k a m i ale j a się w i t a m w liścio l i t e r a m i 1 5 (,..)" . W a ż n o ś ć elomontu p o w i t a n i a w formule otwarcia l i s t u polega m e n t ó w bardziej b y ł o u z a l e ż n i o n e od autorskiej i n w e n c j i niż o d sposobu d z i a ł a n i a p o c z t y . W p r o w a d z e n i e t a k i c l i e l e m e n t ó w , po­ dobnie j a k r o z b u d o w y w a n i e j e d n y c h p r z y r e d u k c j i l u b c a ł k o w i t y m o m i n i ę c i u i n n y c h m o ż l i w e b y ł o d z i ę k i t o m u , żo f o r m u ł a otwiera­ j ą c a list nie m i a ł a c h a r a k t e r u n o r m a t y w n o g o i r y g o r y s t y c z n i o skodyfikowanego, żo m i a ł a p o s t a ć s t r u k t u r y o t w a r t e j i nie b y ł a limitowana t a k ż e w sonsie o b j ę t o ś c i o w o - p r z o s t r z o n n y m . L i s t l u d o w y m ó g ł — acz nie m u s i a ł — po owoj formule otwar­ w z n a c z n y m s t o p n i u i na t y m , iż jest ono — rzec b y się c h c i a ł o : m a g i c z n ą —- f o r m ą p o k o n a n i a przestrzeni. Ś w i a d o m o ś ć z a ś w i o l - cia z a w i e r a ć , nioraz bardzo s k ą p ą , część i n f o r m a c y j n ą (ściślo „ z a ­ k o ś c i toj przestrzeni rozdziolającoj tyle sadniczą"), z reguły pisaną prozą i z reguły w wyraźny sposób elomentom k o n w e n c j o n a l n y m p o o t y k i l i s t u , ile w y z n a c z n i k i e m o d d z i e l o n ą przez j a k i e ś w s k a ź n i k i delimitacyjne od części otwie­ jego l u d z k i o j , psychologicznej p r a w d z i w o ś c i . O d d a ł o n i e od blis­ r a j ą c e j (w j e d n y m z l i s t ó w jest t o na p r z y k ł a d zdanie: „ D o s y ć k i c h i o d s t r o n r o d z i n n y c h na r ó w n i b o l i wielkiego p o e t ę i prostego jóż b ę d z i e p i s a ć s ł o w a m i Trzeba o d m i e n i ć i n n y m i w i e r s z a m i " , bliskie osoby jest nie a po n i m n a s t ę p u j e pochwalenie Jezusa Chrystus galicyjskiogo l e b o t n i k a sezonowogo: „Kochana w a ż n i e j s z y c h informacji). Kasiu! nastę­ p o w a ł a f o r m u ł a z a m k n i ę c i a , p o z d r o w i e ń i p o ż e g n a n i a , z n ó w wier­ W y s z e d ł e m na g ó r ę w y s o k ą I i g a r s t k a naj­ Po owej części informacyjnej szowana, niejednokrotnie t a k ż o r o z b u d o w y w a n a , acz bardziej j u ż chciałem widzieć krainę daleką, z p u n k t u widzenia s t r u k t u r y t r e ś c i usterootypizowana, sprowa­ Lecz nic nio słyszę d z a j ą c a się b o w i e m do l i c y t a c j i r y m o w a n y c h p o z d r o w i e ń , nioraz 1 6 t y l k o do ciebie, K a s i e n i u , p i s z ę ( , . . ) " . Gest p o w i t a n i a j a k b y symbolicznie n e u t r a l i z o w a ł owo n o g ą t y w n e d z i a ł a n i e przestrzeni — gost p o w i t a n i a „ p r z e z wysokie d r z e w a " , „ p r z e z g ó r y i gaje", g d y „ r ą c z k a " do jego w y k o n a n i a jest z b y t k r ó t k a , nadajo s ł o w u i literze moc m a g i c z n ą . T o z a ś sprawia, ż e list zaczyna b y ć t r a k t o w a n y j a k o b y t samoistny, j a k o symbo­ bardzo trafnie dostosowanych do s y t u a c j i adresata — t a k na p r z y k ł a d A n d r z e j L u d w i k o w s k i do K a t a r z y n y J a n i k m i o s z k a j ą c e j p o d koniec r o k u 1914 w „ C . K . B a r a k a c h Galicyjskich uciekiewi- c z ó w " w o s t a t n i m z d a n i u l i s t u n a p i s a ł : „ J e s z c z e cie p o z d r a w i a m przez k u p e k r z a k ó w . Ż e b y ś w y j o c h a ł a najprędzej z baraków. 2 0 licznie personalny, a w i ę c obdarzony p e w n y m i cechami fizyczny­ m i , p o s ł a n i e c , m a j ą c y do p o k o n a n i a d ł u g ą , t r u d n ą , nioraz nie­ b e z p i e c z n ą a czasom p e ł n ą pokus d r o g ę . A u t o t e m a t y z m ludowego l i s t u zyskuje -wskutek togo n o w y z u p o ł n i o sens i w y m i a r : f o r m u ł a T w ó j K o c h a j ą o A n d r z e j Pa P a ! " . Najbardziej znamienne dla owej f o r m u ł y z a m k n i ę c i a b y ł o w wierszowanych listach l u d o w y c h wprowadzenie p o z d r o w i e ń przez p r z y w o ł y w a n i e r ó ż n y c h r o k w i z y t ó w , m o g ą c y c h m i e ć znaczenio magiczne: skierowanych „ J a cię pozdrawuje przez g a ł ą z k ę w i ś n i j a k m i nio odpiszosz do samego l i s t u , j a k się m a po drodze s p r a w o w a ć , co r o b i ć i czego, t o się m i h o ć p r z y ś n i . P o z d r a w ó j o m j a cio przoz g o ł o m b k i siwe b r o ń B o ż e , nio r o b i ć . S t ą d w formule o t w a r c i a p o j a w i a j ą się ze b y ś m i a ł a dla m n i e serce l i t o ś c i w e . Teraz cie p o z d r a w i a m n a w e t f o r m u ł y magiczne o b o k z w y c z a j n y c h p o n a g l e ń . Oto od­ przez tysioncy r ó ż y ż e b y ś nie m i a ł a do m n i e ż a d n e j złej u r a z y . robotników Teraz cie przepraszam za mojo bazgranie bo b y ł list p i s a n y o t w a r c i a bardzo c z ę s t o zawiera szorog w s k a z a ń powiednie p r z y k ł a d y w y b r a n o z l i s t ó w galicyjskich w i e c z ó r na kolanie. N a t y m k o ń c z ę swe pisanio Pa Pa sezonowych z czasu pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j : „ N a wysokim dębie drobniutki J a w i ą c się j a k o t r ó j d z i e l n a s t r u k t u r a list l u d o w y , I d ź ż e t y listeczku, gdzie jest m ó j syneczek, 1 7 Powiedz m u , d z i e ń d o b r y W o j t u s i u ode m n i e ( . , . ) " ; nad informacyjną f u n k c j i ostetycznoj. M o ż n a domi­ odnieść upra­ formuł, ilo i n w e n c j i w ł a s n e j , niowielo sobie m i e l i do przokazania, d ą ż y l i i wody głębokie, natomiast do o s i ą g n i ę c i a e f e k t u „ ł a d n o ś c i " l i s t u , n a w e t kosztem przez d o ł y i lasy, a ż e b y ś t a m nio z a b a w i ł bardzo d ł u g i o czasy; i nio idź t a m gdzio w ó d k ę p i j a j ą , w części. I s t o t n i e list l u d o w y autora znajdują trafił, nie sprawia w r a ż e n i a przejawu w n i m w y r a z na m i a r ę m o ż l i w o ś c i n a d a w c y . I s t o t n i o t e ż funkcja estetyczna o d g r y w a w tworzonej przez t a k i blisko, list t o u k ł o ń się nisko sytuacji komunikacyjnoj rolę niezwykle przez f a k t , iż swoiście n o b i l i t u j e i stanij u progu, p o c h w a l Pana B o g a : Nioch b ę d z i e o t o . " jego semantycznej p o j e m n o ś c i . Ale s ą d t a k i p r a w d z i w y jost t y l k o l i t e r a t u r y stosowanej, istotnio a r t y s t y c z n e , t w ó r c z e ambicje jogo bo b y ś m i się opił, 1 8 „ W imię Ojca i Syna i D u c h a ś w i ę t e g o . 128 f o r m u ł y z a m k n i ę c i a , sprawia w r a ż e n i o t w o r u o w y r a ź n i e nującej wiali, w k ł a d a j ą c w nią tyleż znajomości odpowiednich bez g ó r y wysokie a gdy będziesz składająoy w r a ż e n i o , że ludzie, k t ó r z y tego rodzaju k o r o s p o n d e n c j ę bo j a iść nie m o g ę , 2 1 najczęściej bardzo m a ł e j , części informacyjnej oraz wierszowanej A ż zajdziesz do W o j t u s i a w zielone ogrody. to b y ś do mojej familio nie Pa." się z trzech c z ę ś c i : wierszowanej f o r m u ł y o t w a r c i a , w ł a ś c i w e j , T y l k o się u w i j a j przoz łączki i w o d y , „ L e ć listeczku, w d r o g ę , Konanie K o h a n a Zosinko mocno ś c i s k a m i całóje cię Gienia Pa listeczek, istotną, choćby adresata t e k s t u jako w p e ł n i z a s ł u g u j ą c e g o na owe autorskie w y s i ł k i t w ó r c z e . Nieskodyfikowana a przecież jawnie n o r m a t y w n a estetyka P o j e d ź l i s t u prosto do m ę ż a , sorca kochanego f o l k l o r u stawia w i ę c l i s t o w i bardzo wysokie w y m a g a n i a i oczekuje J e d ź l i s t k u , w d r o g ę , bo j a iść nie m o g ę o d niego o z d o b n o ś c i , olegancji, u r o d y , e f e k t y w n o ś c i f o r m y . W l i ­ J e d ź , l i s t k u , przez g ó r y przoz lasj' przez teraturze u ż y t k o w e j od l i s t u , t r a k t o w a n e g o j a k o gatunek litera­ śnieżne doliny i p r o s t ą drogą. t u r y stosowanej, nie oczokuje się w a r t o ś c i estetycznych i jośli te �• pojawiają. to stanowią, swoistą wartość „nathlaną", bez ' t ó w j pojawienia się list m o ż e j e d n a k spełnić doskonale swoje " d a n i a . T-iet l u d o w y , ^diz ttI w i d a ć z przeprowadzonych m oczekiwaniami. O z d o b n o ś ć , e f e k t o w n o ś ć , p i ę k n o są 1 , ontologieznymi ceohanvi, z a ś pisanie l i s t u p r z y b i e r a p o s t a ć ' ^ c o s u t w ó r c z e g o , w y k o r z y s t u j ą c e g o istnienie f o r m u ł , V wyżej r z ą d z i sie i n n y m i p r a w a m i i s p o t y k a z i n n y m i w y m a g a - '* i'oraz f l l M jak umiojęt- - wzbogaconych, poszerzonych i m o d y f i k o w a n y c h w zależności j lotrzob. Oznacza t o k o n i e c z n o ś ć uznania l i s t u ludowego za Die s t r ó ż a n i o ł ze zielonym тятю, r a n i u s i o ń k o , u b r a ł a m tej l i t e r a t u r y l u d o w e j . t o n list p i s z ę w e wielkiej potrzebie. M u s i a ł a b y ś t y b y ć serca kamiennogo, ż e b y ś m i nie o d p i s a ł a liścika jodnego. P i s z ę j a S t a d zaś w y n i k a w s p o s ó b oczywisty C a ł y t y d z i e ń j a m po nocach nie s p a ł a , t y l k o m w c i ą ż o t o b i e m y ś l a ł a i n a d e s z ł a chwila w k t ó r e j c i list k r e ś l ę , a ż m n i e g ł o w a b o l i co j a so p o m y ś l ę . C h c i a ł a b y m n a p i s a ć p a r ę słów do ciebie, komentarzem l i i y l k o anegdotycznym". ^ Z a r a z e m jednak z d u ż ą o s t r o ż n o ś c i ą t r a k t o w a ć trzoba pozornio n i k ł e j -semantycznej p o j e m n o ś c i t a k u s l r u k l i s t ó w . Zdanie, że a u t o r z y togo r o d z a j u listów W i e l o sobie mieli do przekazania jest z g r u n t u biedne. L i s t l' Iowy jest bowiem n a s t a w i o n y przede w s z y s t k i m na budowanie t w i " ssków' uczuciowych i przekazywanie s y g n a ł ó w Awiadcząeycłi " я ' | е z w i ą z k ó w uczuciowych, a zatem jego n a j w a ż n i e j s z y m d>iiiem jest budowanie odpowiedniej atmosfery dopomóż mi Boże i t K t ó r y j e s t e ś w niobie, d o p o m ó ż m i , M a t k o , D u c h u ś w i ę t y , ż e b y b y l odemnie t e n liścik p r z y j ę t y . P i s z ę 'a t e n liścik K a s i u ń i u , de ciebie, b y ś se nie m y ś l a ł a , żo nie d b a m «Гciebie P i s z ę j a ten liścik d r o b n y m i s ł o w a m i , n a d k a ż d ą l i t e r ą bardzo w y s o k ą i t a k sobie m y ś l ę * g ó r o m o j a góro z n i ż m i się b l i ż e j , t o s i ę m o i a K o l e ż a n k a c h o ć jodua p r z y b l i ż y W e s z ł o m i s ł o n e c z k o na p o ś r o d L ' 'b' t o mi nocka zaszła liścik p i s a ć trzeba. J a d o swojej K o l e ż a n k i trz-twi lirfcik pinzę K t ó r y j u i tftk dawno w m o i m f*rc\i P za- 3 я m u l o ń k i (tklv kwiat a f u n d o w d ł i t o mojo т у й U K i e r u j ę , pisa- emocjonalnej. List t a k i nie e h i ż y do „ z a W w i a n i a s p r a w " , ale do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u uczuciowego i w y w o ł y w a n i a w z r u s z e ń , frzebu zatem na jego s e m a n t y k ę s p o g l ą d a ć t a k . j a k się p a t r z y na znaczenia Wiersza, nu znaczenia p i e ś n i ten liścik zo szczerej" m i ł o ś c i , ale se nie m y ś l i j , ż e t o z o b ł u d n o ś c i . T ' t e - ' p o r v okazjonalnie t y l k o o g ł a s z a n y m i d r u k i e m i o p a f r y - ' jralizowaiiveh kawałek żatośliwie p ł a c z e . F i s z ę j a ten liścik, K o n i k n ó ż k ą grzebie, bo j a " T w o ś ć prowadzenia systemai y c z u y c h b a d a ń n a d t y m i l i s t a m i , n'Vt Wstałem wzięłam w i d z i a ł o . T i s z ę j a t o n liścik, r ę k a m i dygoce, b o moje sorduszko % i e liścik n a p i s a ł a . się bielusioriko, m i p i s a ł o , serduszko p ł a k a ł o , że s i ę z t o b ą . K o c h a n a K a s i u , nio ' ciekawych i w a ż n y c h p r z e j a w ó w literatury ludowej, ioden '"„"-.cza t a k ż e k o n i e c z n o ś ć w,.mwadzetiia go d o r ó ż n e g o rodzaju ° ^ t v c z n y c h i gatunkowych" s y s t e m a t y k f o l k l o r u , a w k a ż d y m * i t a k m i p o w i e d z i a ł , b y m ее p a p i e r u b i a ł e g o , zaczynam list p i s a ć do serduszka t w e g o . P i ó r o > 32 wiankiem nie z a s p a ł a , ż o b y m do ciebie, K a s i n , ludowej i t r z e b a się wczytywać 'alej, lubym dacj, ae dzona. zamiast oi 1 nie ż a ł u j ę pióru. """ ' "J" ° b ę d z i e d o s y ć pisania a uoga, J ; w > .. 1 0 t0 i . t ) a i f t n ( | j j р 1 а д с a p o c h w a l i ć Boga p i i e Q naj- ków — s y m b o l i przestrzennych, r o ś l i n n y c h i favmicznyeb, a w ó w ­ w y ż s z e g o . Nioch B . P . J . C b . ' P i s z ę do cielne, K o c h a n a K a s i u , czas o k a ż e się. żo list t a k i przekazuje ogromnie wiele t r o ś n , k r y j e m i l o m z d r o w i u i powodzeniu, bo j a , d z i ę k i B o g u , jestem z d r o w a , w sobie ogromno bogactwo z n a c z e ń na m i a r ę cc logo ludzkiego w życia, na m i a r ę u c z u ć i p r z e ż y ć n a j w i ę k s z y c h . _ T u j u ż n a tego rodzaju a n a l i z ę b r a k ł o miejsca, m a j . y ji>dna< ś w i a d o m o ś ć takiego sposobu istnienia ludowego l i s t u , p o j ą ć m o ż n a g ł ę b o k ą t r a f n o ś ć k o m ej n t a r z a , jjaakkiim m G w i ż d ż w swoj nowe i o p a t r z y ł list biednego T o m k a , p i s z ą c , ż e ton w y b i e r a ! s ł o w a a powodzouie moje d o ś ć dobre, p i s z ę c i , że u nas niema w i e l k i e j w jego s y m b o l i k ę , r e k o n s t r u o w a ć znaczenia u ż y t y c h w n i m zna­ 2 4 „konioezno i n a j w a ż n i e j s z e " . , , . . , Takich też słów k o n i e c z n y c h i n a j w a ż n i e j s z y c h u ż y w a ł a b ofania Świercz p i s z ą c z Pattensen kolo Hannoveru do swojej przyjaciółki 2 m a r c a 1915 r o k u , p o ł o ż y w s z y n a kopercie dopisek: „ C z o m a k u r a b i a ł e jajka niesie p o z d r a w i a m togo pana co t o n list poniesie". Ten Ust Stefanii Świercz jest b o w i e m s w o i s t y m arcy­ dziełem l u d o w e j epistolografii i w bardzo t r a f n y s p o s ó b i l u s t r u j e te wszystkie p r a w i d ł o w o ś c i , o k t ó r y c h m o w a b y ł a w n i n i e j s z y m szkicu: i dowiaduję się twojom w y b i e r a m y ś t e e h l o n g ę , w p o l u zaczęli m y w y b i e r a ć w p o p i e l c o w ą ś r o d ę . P r o s z ę cię, kochana K a s i u , napisz m i k t ó r o , dziolohy p r z y j e c h a ł y z Prus i czy K ą ś a n k i i W i k t a Juskówna p r z y j e c h a ł y , t o m i napisz i k t ó r e c h ł o p a k i nie poszli do w o j s k a i co robisz w d o m u i K ą ś a n k a Stefcia co r o b i t o m i opisz w s z y s t k o i czy j u ż jest s p o k ó j i k l ó r e c h a ł u p y są z m a r n o w a n e . W i ę c e j c i n i c m a m co p i s a ć , t y l k o m i odpisz zaraz, t o c i w d r u g i m liście co więcej opiszę. P o z d r a w i a m cię, K a s i u , przez b i a ł e f i r a n k i , ż e b y ś nio c h o d z i ł a do innej k o l e ż a n k i . P o z d r a w i a m K ą ś a n k ę przoz zegar n a ś c i a n i o , o k t ó r y m sobie m y ś l i , niech się jej dostanie. P o z d r a w i a m t a t u s i a twojego przez pszeniczny k w i a t u bo s ą ł a d n y wdowiec, s ł u ż y i m c a ł y ś w i a t . P o z d r a w i a m Jasio przez g a ł ą z k ę c h r ó s t u , ż e b y sobie w y b r a ł d z i e w c z y n ę do gustu. P o z d r a w i a m t y c h mniejszych przez dziesięć t y s i ę c y , j a k m a ł o , t o jeszcze w i ę c e j . P r o s z ę cię odpisz ..Szaiiowm: K a s i n ! W niedziele m u o , i m d s a m y m p o r a n k i e m , p r z y s z e d ł do rnnio n i zaraz. Twoja" K o l e ż a n k a Stefania Świercz"" P R Z Y P I S Y L i s t Gonowofy K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , ok. 1960 ' • • A b i o l i i , s. 11--13 , „ и I n t Genowefy K o z a k d o M a r i i Kolhuszewakioj, ok. 19h2 ' * L i s t GonowofV K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , o k . 1960 L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i K o ł b u s z e w s k i e j , o k . I 9 6 0 W h i c i e K a t a r z y n y Ż y w i o ł z A r n s h o f z r . 19U- do o s ó b blia.i,. S m u t n o m i "jest. s m u t n o ehrzestnyojcze i w y chrzeatnom a t k o ' i K a s i u i R ó z i u za w a m i , ale c ó ż m a m r o b i ć , me m o g ę b v ć z w a m i : przez g ó r v i gajo r ą c z k i w a m podaje i w i t a m s i ę z w a m i j a k a n i o ł z a n i o ł e m p r z e d b o ż y m k o ś c i o ł e m " ; L L , s. 180 L L , s. 184 " I . L , s. 175 L L , s. 179 • A b i c h t , s. 7 * ° L L , s. 184 *' L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i Kolbuszowskiej, ok. 1900 " P o r . n p . W . Gusiow, Estetyka folkloru, W r o c l a w 1974, 1 1 1 К G w i ż d ż Ohm-J ,.„ sM,: Nowelo, P o z n a ń 1926, s. 3 8 — 3 9 'Mi Abicht' - i * , , tirirhu galitiachen ,Sai»»mrbeit*r, rkps, я ) ! - - I ' R u d o l f A h i c b t (185(1—1921), slawista i polonista, nrofe -ur u n i w e r s y t e t u wo W r o c ł a w i u (od 1912), w czasie pierwszej W i t , у ś w i t o w e j r - l n i ł o b o w i ą z k i cenzora i dla swoich c e l ó w , , . . . , . • „ ; , h a d i w z y . t i bodaj iezvkowiaweeycb. s p o r z ą d z i ł w y p i s y z ! z v i i . i y ' l t ó w •zcremadz.V.e w zeszycie p o d w y ż e j w y m i ę .H..„Vm tVt,',l.iUi." I )atvj i » o z m v - w . i , - tego r ę k o p i s u skrót;. A b i c b t . t'zi^e o w y c h l i s t ó w o g ł o s i ł e m p t . Listy chłopów polskich «• notatn',kaeh"lłn<Jt>lfn Abichtd. „ L i t e r a t u r a L u d o w a " HI78, n r 4- •<>, s. 171 -184 (dalei oznaczam s k r ó t e m Ł L ) . W pisowni w s z y s t k i c h „.,,..,,„„.„.' y . v l i o w v n o łokcie tekstu p o d a n ą przez A b i c h t a . '» L i s t Genowefy K o z a k z Podearnia do M a r i i KolbuMtewukiej wo W r o c ł a w i u , ok. 1962; oi-yginal w m o i m posiadaniu - - i t u t a k ż e zachowiino pisownia i i . t e r p u n k c j ę o r y g i n a ł u . 1 4 I . L . K . IN3 A h i c h t , s. 13 . .... „ , " L i s t Gonow.'fy Kozak z Podsamift na Oraw .o do Z o l u I t o i busz..wMkii'(. olc. Р Ж » : o r y g i n a ł w m o i m posintlnnm. L L , s'. 178 Abit-ht, s. ii A b i c h t , s. 19 L i s t Genowefy K o z a k do Z o f i i Knlbus7.ew*kiej, ok. u e u 5 1 8 9 1 0 n Ł 1 5 k i l 1 0 1 8 g Й ^Zob^rp I - U i l " I X , s. 188—189; X , s. 40—33, 337—338; X I V в - > 7 6 ' ' X X I I I , S . 137—146; X X X I V , s. 294 «* Nawiasem m ó w i n c ca'a ta afera s k o ń c z y ł a się dla b o l i a t e r a p o m y ś l n i e : z o s t a ł o d e s ł a n y do p u ł k u n jego w y c z y n p o k r y t y został milczeniem... - L L , я. 176—177 s 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/344aafd4fab3d6f5afbfa99444cecc25.pdf 17d87ebd59f089b89dcb76e2f3092c91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1672 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1547 Title A name given to the resource Ofiara z człowieka. Wspomnienie trzech wydarzeń z końca XIX i początków XX wieku w podgórskich wsiach w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa O F I A R A Z CZŁOWIEKA. WSPOMNIENIE TRZECH W Y D A R Z E Ń Z K O Ń C A X I X I POCZĄTKÓW X X W I E K U W P O D G Ó R S K I C H WSIACH W POLSCE Ruchliwa szosa Nowy Sącz - Krynica biegnie śladem starego traktu wiodą­ cego na drugą stronę Karpat. Drogi odchodzące w bok od tej szosy doprowa­ dzają do malowniczych wiosek rozciągających się w dolinach. Przed wojną wsie leżące po wschodniej stronie traktu zamieszkiwali Łemkowie, po zachodniej stronie Polacy (Lachy Sądeckie), ale wiele wsi miało mieszany etnicznie charak­ ter. Jeszcze kilkanaście lat temu te małe podgórskie wioski były dość ubogie i tylko w ograniczonym zakresie korzystały z nowoczesnej cywilizacji. Urzekały stanem zachowania starego pejzażu kulturowego wsi - drewnianymi chałupami i przydrożnymi kapliczkami. Za widocznymi formami trwania starej kultury kryła się również fascynująco dobra pamięć „odwiecznego" świata ludowej wyobraźni. W jednej z tych podgórskich dolin natrafiłem w połowie lat osiem­ dziesiątych na uderzająco archaiczny obraz zapisany w zbiorowej pamięci wioskowych społeczności. Wspomnienie mrocznych wydarzeń z wcale nieodleg­ łej przeszłości. Pierwsze z nich rozegrało się przed około stu laty, drugie i trzecie w latach I wojny światowej. Były to trzy wypadki rytualnego mordu: pogrzeba­ nia żywego człowieka w czasie szalejącej zarazy. Pierwszą ofiarą był bajduk, wędrowny i ułomny żebrak, drugą niemowlę, trzecią stara żebraczka. Gdy zjawiłem się w tym miejscu ponownie, w 1997 г., owo szokujące wspomnienie wciąż tkwiło głęboko w wyobraźni mieszkańców wsi. W dramatycznych wyda­ rzeniach, z coraz szybciej przecież oddalającej się przeszłości, nieźle orientowali się również młodzi, kilkunastoletni ludzie. W utrzymaniu zbiorowej pamięci nie przeszkodziły, jak się okazuje, zmiany cywilizacyjne w otaczającym świecie. Czy moc trwania tego mrocznego wspomnienia można odczytywać jako argu­ ment na jego autentyczność? Na szczęście etnolog nie jest sędzią śledczym, nie rozstrzyga o realności różnych wydarzeń, a bada tylko światy wyobraźni (symbole, mity) i stany świadomości (przekonania, postawy) . 1 1 Choć wielu mieszkańców tych wsi mówi o makabrycznych wydarzeniach sprzed lat cał­ kowicie otwarcie i bez skrępowania, nawet do kamery tv, traktując je jako wspomnienie z nieod­ wracalnej już przeszłości, to inni czują się jednak zakłopotam, nie ufają zbiorowej pamięci lub ją �174 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Wszystkie trzy wypadki ofiary z człowieka były wyrazem rozpaczliwego, nie dającego się już opanować lęku, który urósł do rozmiarów paniki. Człowiek w czasach przednowoczesnych żył w - nieznanym teraz w Europie - ustawicz­ nym zagrożeniu epidemiami najróżniejszych chorób. Niektóre epidemie doty­ kały całego kontynentu, ale o wiele częściej wybuchały tylko lokalnie. Właśnie w skali lokalnej najlepiej widać uzasadnione powody niewygasającego lęku przed wybuchem zarazy. Lokalnie różne epidemie nadciągały kilkakrotnie w czasie życia jednego pokolenia i bywały nader gwałtowne, zabijając nawet ludność całych osad. Na interesującym mnie terenie tylko w X I X wieku wystąpiło co najmniej kilka groźnych epidemii: cholery, aż trzykrotnie, w latach 1831, 1848-1855, 1873, „hiszpanki" w r. 1855, tyfusu w roku 1888. W począt­ kach X X wieku zjawiły się epidemie szkarlatyny i czerwonki (Dybiec 1979, s. 273-274). Lęk przed zarazą wydaje się jednym z istotniejszych elementów kształtujących wyobraźnię człowieka od tysiącleci, a najpewniej „od zawsze". Ten niezmienny lęk odbija się w równie trwałych wzorcach wierzeniowych. Mitologia zarazy jest uderzająco podobna w różnych kulturach i epokach. Szczęśliwie mamy do dyspozycji dość bogate źródła etnograficzne dotyczące mitologii zarazy zebrane w X I X wieku i latach międzywojennych, w tym bardzo ciekawe dla rejonu sądeckiego (zwłaszcza materiały S. Udzieli 1890 i 1896). Dzisiejsze badania terenowe tylko wyjątkowo wnoszą coś nowego, niekiedy uszczegółowiają znane już fakty, a przede wszystkim pozwalają ocenić stan zachowania starej mitologii. Jak się okazuje, zachowała się ona całkiem nieźle, wciąż uchwytne są jej węzłowe motywy i jeszcze teraz można z grubsza zarysować jej kontury. Wypada mi zatrzymać się na chwilę przy tej ocalałej we wsiach sądeckich archaicznej wizji zarazy, tu jednak nie ma potrzeby mnożenia przykładów i rzecz ujmuję w skrócie. Zaraza to totalna katastrofa. Nieodmiennie na pierwszy plan wybija się poczucie, że nie ma przed nią ucieczki. W chwili jej wybuchu człowiek do­ stawał się w pułapkę. Ci, którzy szukali schronienia w górach i jaskiniach zwykle też ginęli. Nawet ludzie zamknięci w kościele, choćby przy Cudowodrzucają, wątpią czy ich „ojcowie", raptem sprzed czterech-pięciu pokoleń, mogli zdecydować się na tak okrutne i jawnie niechrześcijańskie, „zabobonne" czyny. Rozumiem niechęć do upubliczniania tego niezwykłego wspomnienia lokalnej społeczności - tym bardziej, iż nie daje się go sprawdzić (acz zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia badań archeologicznych). W mediach elektronicznych lub prasie popularnej można bez szkody przemilczeć nazwy tych wsi, ale w tekście napisanym do czasopisma specjalistycznego i stanowiącym rodzaj raportu ze znaleziska etno­ graficznego, nie mogę - i nie chcę - ich utajniać. Są to wsie: Czaczów i Barnowiec, koło Nowego Sącza. Wciąż niezła w tych wsiach potoczna znajomość mrocznego wspomnienia z czasów zarazy sprawia również, iż przedstawione przeze mnie informacje łatwo można zweryfikować. W tekście wykorzystuję wyniki własnych poszukiwań terenowych oraz materiały zebrane w terenie przez studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, uczestniczących w latach 1986-1987 w prowadzonych przez mnie zajęciach grupy laboratoryjnej „Pomniki kul­ towe w kulturze ludowej". To rzadkie znalezisko etnograficzne miałem już okazję przedstawić na II Międzynarodowej Sesji „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej: Eros i Thanatos, cz. 1", Lublin, kwiecień 1993 roku, zorganizowanej przez Fundację „Muzyka Kresów". �OFIARA Z CZŁOWIEKA 175 nym Obrazie, nie czuli się bezpieczni. Zaraza dotykała i skazywała na śmierć starców i dzieci, bogatych i biednych, dobrych i złych. Obalała wszelki ład, pod jej dotknięciem kruchy świat urządzony przez człowieka walił się w gruzy, obracał w chaos. Zaraza przypominała mityczny stan chaosu. Ta niewątpliwie najlepsza definicja zarazy w świecie archaicznym wciąż łatwo daje się odczytać w zbiorowej wyobraźni mieszkańców okołosądeckich wsi.Zmarli w czasie za­ razy chowani byli w polu, w wykopanym naprędce dole, anonimowo. Zbio­ rową mogiłę, gdy ustała zaraza, zaorywano, nie zasiewano jej jednak i w ogóle nie poruszano ziemi, stawiano tylko krzyż lub kapliczkę. Takie pole było znów niepłodne. Stawało się na powrót częścią świata zewnętrznego, przestrzenią nieoswojoną rytualnie przez człowieka, wydaną we władanie zmarłym i demo­ nom. We wsi, która byłą sceną pierwszego z rytualnych mordów pole chole­ ryczne rozciąga się tuż przy drodze, na skraju wsi. Ogrodzone jest solidnym płotem i oznaczone krzyżem z pasyjką. To jest spore, kilkuarowe pole, można więc uchwycić skalę jednej z epidemii - co najmniej kilkadziesiąt zmarłych osób w jednej tylko niewielkiej wiosce. Istotną rolę w mitologii zarazy grały znaki ją zapowiadające. Ich różno­ rodność to również dowód na paraliżujący lęk, jaki budziła. Była koszmarem na tyle często się urzeczywistniającym - czasem co kilka lat - że wyobraźnia wciąż była w stanie gotowości. Zapowiedzią nadchodzącej zarazy były kłębią­ ce się chmury, czerwieniące się niebo, wiatr, cisza, ciemności. Często na niebie widziano słup ognisty, czerwoną łunę lub znak krzyża. Zarazę poprzedzał nieurodzaj lub przeciwnie - niespodziewana obfitość plonów. Niepokojącym znakiem były narodziny bliźniaków. Zbliżającą się zarazę można było odgad­ nąć z zachowania się zwierząt: w dziwny sposób wyły psy, ryczało bydło, zwierzęta nie chciały jeść, ptaki nie chciały latać i kładły dzioby na ziemi. Przed zarazą woda miała smakować lepiej, bo zaraza tak jak Szatan mami. Przed ostatnią zarazą, z jaką zetknęli się mieszkańcy Pogórza Sądeckiego, czyli wybuchem reaktora w Czarnobylu, miała panować niezwykła cisza, woda smakowała znakomicie, ale ludzie odczuwali nagłe duszności... Zaraza zwykle była personifikowana. Nadchodzić miała do wsi drogą. Wy­ stępowała pod dwiema postaciami: szkaradnej staruchy, zamaskowanej, spowitej w chusty lub w obszernej baranicy i młodej dziewczyny, również zakapturzonej, w białych szatach. Widywano ją także jako istotę potworną, o kształtach ludzko - zwierzęcych, miała np. cechy krowie lub świńskie (racice, kły, rogi). W tych obrazach wciąż bez wahania rozpoznajemy echo pradawnego wyobrażenia bogini płodności, śmierci i czarów, a dokładniej jej trzeciej, złowrogiej postaci, którą była np. grecka Hekate, hetycka Kamrusepa, perska Drauga, indyjska Durga, germańska Hel . Bogini (czy demon) zarazy tylko zapowiadała katastrofę, wyprzedzała „morowe powietrze", które nadciągało za nią. Sama substancja zarazy opisywana była przez moich rozmówców jako obłok mgły poruszający się 2 2 Sylwetkę odwiecznej trójpostaciowej, lunarnej Wielkiej Bogini w wierzeniach indoeuropejskich, zwłaszcza irańskich i greckich, udanie rysuje M . Składankowa (1981, s. 78-83). �176 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak chmury, mgła rzadsza niż cienkie firaneczki, zimne kłębiące się powietrze, chmura kłębiąca się, szara, brudna. Czasem fala zarazy tworzyła półkola, półkiężyce nad ziemią, czy też morowe powietrze szło jak tęcza. Zarazę mógł też wnieść ze sobą do wsi każdy demoniczny „obcy" - żebrak, baca, Cygan. Przed zarazą nie można było uciec - próbowano się jednak ratować. Nad drzwiami chałup wieszano łby zajęcy, saren, wilków. Na drzwiach domów, obór, chlewów kreślono krwią jagnięcą znaki krzyża lub koła. Można usły­ szeć, iż czasem malowano krwią całe drzwi, zużywano więc litry krwi zabitych w tym celu zwierząt, przede wszystkim jagniąt. Rozmaitych magicznych spo­ sobów było wiele i niejeden z nich wart jest bliższego zainteresowania, odnaj­ dujemy w nich bowiem motywy o różnorodnym pochodzeniu: pierwiastki starożytnych wierzeń i późniejszych postaw magicznych, rodzących się na obrzeżach oficjalnej wiary. Tak więc, w czasie zarazy m.in. zakrywano się płótnem przed świecącym słońcem (wtedy zaraza „nie dotknie" człowieka), pito naftę, jedzono sarnie bobki, zawijano w szmatę ludzkie fekalia i noszono je na piersiach jak amulet, korzystano z zaklęć w „czarodziejskich" księgach. Najskuteczniejsze miały być jednak praktyki zbiorowe. Duże nadzieje w pierwszej chwili, gdy dopiero nadchodziła zaraza, wiązano z rytuałami mającymi za zadanie umocnienie granic wsi. Otaczano wieś nicią z ręcznika, który kobiety utkały w jedną noc, palono na granicznych miedzach ogniska, ale przede wszystkim oborywano wieś dookoła. Najkorzystniej było, gdy rytuał ten wykonywano z użyciem zwierząt (wołów) bliźniaków, a prowadzili je również bliźniaczy bracia lub (to wariant rzadszy) bliźniacze siostry. Często wspomina się, że rytualni oracze mieli być całkowicie nadzy. Znów warto podkreślić uderzający archaizm tego wciąż żyjącego w pamięci kulturowej motywu. Archeologia na wielu przykładach, jeszcze sięgających epoki neolitu, ukazuje rytualną rolę głęboko wyoranej bruzdy, otaczającej chronione miejsce - znaleziono jej ślady wokół kurhanów i osad. Wyraźnym archaizmem tchnie również motyw bliźniaczości. W zachowaniach tych można odgadywać echo rytuałów o wzorcu kosmogonicznym, powtarzających akt założycielski . Wreszcie, gdy zawiodły wszelkie metody, w samym środku szalejącej zarazy, ostatnią szansą ratunku było złożenie ofiary z człowieka.W chwili, gdy decydo­ wano się na ten akt, społeczność lokalna zrzucała z siebie cały bagaż kultu­ rowy chrześcijaństwa. Widzimy ludzi, którzy powracają wprost do wyobrażeń i rytuałów sprzed tysiącleci. Wybuch zarazy jest dla nich aktem zemsty bóstwa. 3 3 W istocie natrafiamy tu na znaczące połączenie dwu nader archaicznych motywów: wyorania „magiczego koła" i bliźniaczości. Dokładniejsze analizy mogą rozjaśnić zaplecze kulturowe tego wzorca zachowanego w wierzeniach ludowych, tu przypomnę tylko najwyrazistsze skojrzenie: bliźniaków Remusa i Romulusa, akt założycielski Romulusa, wytyczającego granice Rzymu przez wyoranie bruzdy pługiem prowadzonym przez dwa woły, śmierć Remusa w wyniku przekroczenia bruzdy = granicy (np. Plutarch, Żywoty równoległe, Romulus, 7); ów rytuał założycielski, święta orka, był corocznie powtarzany podczas Terminaliów i jego kosmogoniczna symbolika jest oczy­ wista (zob. np. Czarnowski 1956, s. 227; Eliade 1994, s. 75-76). Te głębinowe źródła zachowań rytualnych chłopów zwracały uwagę już od dawna (zob. np. Biegeleisen 1929, s. 301). �OFIARA Z CZŁOWIEKA 177 I wtedy za ich czynem kryje się archaiczna idea, że bóstwo można przebłagać krwawą ofiarą. Do ut des, wymienić z nim dary, życie za życie (Leuuw 1997, zwł. s. 314 i 318) - czy może raczej ukorzyć się przed nim, przez dar życia ludzkiego ukazać swoją uległość (Leach 1989, s. 85). Ale w grę wchodzi też inne, równie archaiczne wyobrażenie. Wybuch zarazy to akt zemsty ze strony istoty poddanej władzy demonów (obcego, czarownika, zmarłego - upiora). To zaburzenie równowagi w świecie, którą trzeba przywrócić eliminując człowieka, którego różne znaki (sam wygląd, zachowanie lub np. wyrocznia) określą jako podejrzanego lub choćby tylko symbolicznie winnego. Takie wyjaśnienie było zawsze ogromnie pociągające, bo jasne, proste i - chciałoby się powiedzieć - racjonalne (wszak rzeczywiście epidemię zwykle inicjuje już zarażony człowiek albo zwierzę). Jean Delumeau, który badał zbiorowe zachowania w czasie epidemii w szerokim zasięgu Europy łacińskiej i w perspektywie wielu wieków ( X I I I - X V I I I ) , pisze bez wahania: „Pierwszy i najbardziej naturalny odruch stanowiło oskarżenie innego człowieka" (Delumeau 1986, s. 126). Rytualny mord na człowieku ma w badanych wsiach kilka wersji i wska­ zuje się różne miejsca tragedii: Pole choleryczne: Tam na dole, pod tą kapliczką, kolo drogi, gdzie orne pole, tam nie orzą pod kapliczką. Tam zakopali żywego człowieka, on taki niemowa byl, ułomny taki, bajdok. Sprosili go, dali mu jeść, zaprowadzili go nad grób, dali mu jeść i wyrzucili go i zakopali, i zaraza dopiero ustała. Miało się to wydarzyć w czasie epidemii cholery, około 100-120 lat temu; W środku wsi, przy drodze: Radzili ludzie ze wsi długo, jak zaradzić nie­ szczęściu. Doradzał znachor, może baca to był, żeby ułomnego człowieka po­ chować żywcem, wtedy zaginie cholera. Znaleźli we wsi takiego ułomnego, kulał na obie nogi. Chłopcy ze wsi złapali go, przywiedli go do dołu wykopanego naprzeciwko dzisiejszej szkoły. Wrzucili chłopa do dołu, wnet zaczęli sypać ziemię na niego, a ten rozedrzyl się w niebogłosy. Ładowali jednak chłopy ziemię, kaleka żywcem się dusil, jęczał strasznie, lamentował. Długo potem jeszcze ziemia unosiła się w tym miejscu, widocznie kaleka żył jeszcze', Na granicy dwu wsi: Mówili, że trzeba dopiero żywego człowieka zagrzebać, żeby zaraza odeszła i wzięli takiego bejdoka, niemowa taki, ułomny, to ciążył ludziom, opili go, dali mu się najeść i tak, żeby nikt nie wiedział wyprowadzili ze wsi i wrzucili do dołu na granicy [wsi]; Pod kamienną kapliczką na szczycie wzniesienia odgraniczającego jedną wieś od drugiej: Pod kapliczką św. Sebastiana zakopane jest dziecko z matką. Jak zaraza była to wróżka powiedziała, żeby zakopać żywego człowieka, to zaraza ustanie. Zakopano żywe małe dziecko, którego matka zmarła na zarazę. Jeszcze dwa lata temu, jak dzieci odprawiały majowe przy tej kapliczce, to słyszały ze środka płacz tego dziecka. Wszystkie dzieci stamtąd pouciekały, W sąsiedniej wsi, przy drodze, niedaleko krzyża: Gdzieś pod krzyżem jest zakopany człowiek. Zakopali go żywego, by się odwróciło jak była zaraza. Kobietę, dziadówkę, żywą dryli do ziemi. Człowiek wędrowny widząc sposób odwrócenia klęski polecił uczynić ofiarę ze starej kobiety, dziadówki. �178 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rysują się zatem co najmniej trzy wydarzenia: 1) W czasie epidemii cholery (ostatnia ćwierć X I X wieku, np. można brać pod uwagę rok 1873, datę najstraszniejszej wtedy epidemii) zakopano żywcem hajduka - ułomnego żebraka, kulejącego i zapewne bełkoczącego, więc ucho­ dzącego za opętanego przez demony. Nakarmiono go, spito wódką i wrzu­ cono do wykopanego uprzednio dołu. Ten grób jest prawdopodobnie na polu cholerycznym przy drodze, na środku wsi, lub obok niego. W czasie I wojny światowej (epidemia czerwonki w 1916 r.) złożono aż dwie ofiary: 2) Żywe niemowlę zakopano razem ze zmarłą w połogu matką pod kapliczką na wzgórzu nad wsią; 3) Starą żebraczkę zagrzebano żywcem obok krzyża przydrożnego, na gra­ nicy dwu wsi. Metoda złożenia ofiary jest we wszystkich trzech wypadkach taka sama - zakopanie żywcem w ziemi. Co jest uderzające? Sam akt rytualnego mordu jest aktem zbiorowym. Bierze w nim udział anonimowy tłum, nie ma kapłana-ofiarnika, charyzmatycznego kata. Sama ofiara nie może potem, po śmierci, mścić się na jednym konkretnym człowieku, jak również nikt nie może potem łączyć mordu z jedną osobą. Odpowiedzialność spada na wszystkich. Ofiara jest również solidarnie wybrana i akceptowana. Cała społeczność zgodnie obraca się przeciwko ofierze, widząc w niej albo źródło zarazy, albo najlepszy dar dla bogów czy demonów, którzy rozpętali zarazę: Było dwudziestu chłopa, umawiali się tak, by jeden z nich nie wiedział i niespodziewanie żywego go zakopywali. To, co prawda nie jest opis konkretnego wydarzenia tylko okruch luźnych wspomnień o sposobach „odwrócenia" zarazy, które krążyły po wsiach z ust do ust. To tylko uogólniony obraz aktu ofiarnego. Ale z jaką brutalną dosłownością kreśli mechanizm wspólnego, solidarnego działania! Ofiarę trzeba było najpierw wytypować. Często odpowiedzialność za jej wytypowanie prze­ rzucana była na osobę z zewnątrz, spoza lokalnej społeczności. To był człowiek wędrowny, czyli żebrak, baca, wróżka, a zatem nikt inny jak czarownik. Bajduk i dziadówka to jeden typ ofiary. Postaciują sobą moc czarów, którymi władają świadomie lub nieświadomie jako narzędzia w rękach demo­ nów. Potencjalnie zawsze mogli być źródłem zarazy. Niemowlę to drugi typ ofiary. Społeczność nie przyjmuje do wspólnoty żywych nowego człowieka. Ten typ ofiary ma w etnologii swoją nazwę: ofiara pierwocinowa. Zatrzymam się przy symbolicznych sensach obu przedmiotów ofiary. Zwłaszcza postać żebraka jest ciekawa, występuje tu aż w dwu rolach: doradcy rytualnych katów i ofiary. Dziad - już samo słowo używane potocznie na określenie żebraka należy do języka mitu i rytuału. Dziad to pierwotnie przodek, protoplasta, dziadami nazywano zmarłych. Zatem już w języku żebracy porównywani są ze zmar­ łymi, a przecież zmarli nader łatwo zamieniali się w demony... Wyzuci z do­ czesnych dóbr, pozbawieni znaczenia lub zajmujący najniższą pozycję w hie­ rarchii społecznej, żebracy są wyłączeni z grupy i tym samym pozostają w opo­ zycji do niej. Wyłączeni ze wspólnoty (żywych) umierają za życia. Charak- �OFIARA Z CZŁOWIEKA 179 terystyczny jest ich wygląd: brudni, obdarci, śmierdzący (nie myją się), zaroś­ nięci (wcale lub rzadko golą się i strzygą, nie czeszą się). Często są ułomni fizycznie: kulawi, garbaci, ślepi, głusi. Sam ich wygląd upodabnia ich do zmarłych i demonów. Ich zachowanie jest odwrotnością wartości akceptowa­ nych przez społeczność. Nic nie posiadają, nie unikają cierpienia, nie dbają 0 swój wygląd. Idealnie postaciują więc sobą anty-wartości. Natomiast wciąż są w drodze, nagle znikąd się pojawiają i do nikąd odchodzą. A trzeba pamiętać, że wszystkie drogi prowadzą, jak w bajce ludowej, „za siódmą górę, za siódmą rzekę", czyli z „tego" do „tamtego" świata i z powrotem. Żebracy chętnie też gromadzili się w miejscach świętych - w bliskości relikwii, cudow­ nych obrazów, byli wspaniałymi pielgrzymami, cierpliwie udającymi się z od­ pustu na odpust, do najdalszych sanktuariów. Wszystko, co nie daje się sklasyfikować uchodzi za groźne i straszne. To moc nieoswojona, która może być obrócona na użytek bądź na szkodę społecz­ ności. W wielu kulturach uważano, że najniżej usytuowani w hierarchii społecz­ nej lub zepchnięci na jej margines są depozytariuszami tzw. „mocy słabych" (Turner 1974, s. 95-97). Nie posiadają dóbr materialnych i statusu społecznego, ale mogą za to wpływać na zdrowie, urodzaj, pomyślność. Ubogi, czyli niebogi (w językach słowiańskich pierwotnie *nebog), to ten, który nie otrzymał swojej części. Słowo bóg (indoirańska forma bhagd) znaczy część, co trzeba rozumieć jako udział nie tylko w materialnym dostatku, ale również w szczęściu i po­ myślności (Sławski 1989, s. 49). Stąd żebracy budzą sprzeczne odczucia. Nie­ chęci, bo są inni, gorsi i zarazem respektu, trzeba się z nimi dobrze obchodzić, by nie ściągnąć na siebie ich gniewu. Obarczano ich odpowiedzialnością za różne nieszczęścia. Mieli wywoływać deszcz i burze, czarować ludzi i zwierzęta. 1 odwrotnie, wzywano ich, by rozganiali chmury deszczowe, leczyli (zaklęciami, ziołami) ludzi i zwierzęta. Stary, jeszcze przedchrześcijański rodowód ma motyw wędrówki bogów po ziemi, przebranych za żebraków albo „obcych". Bogowie demaskują niesprawiedliwość, karzą winnego i przywracają na po­ wrót ład (choćby podanie o królu Popielu, czy bajkowy wątek o wędrówkach św. Piotra); (Banaszkiewicz 1986, s. 125n; w innych kulturach np. Yoshida 1981, s. 87-99). Żebrak zawsze może okazać się bogiem. Kościół tylko umocnił ów motyw, identyfikując Chrystusa z biednym. Umierając za życia żebrak uzyskiwał w zamian zdolność widzenia „tam­ tego" świata i manipulowania nieziemskimi mocami. Raz stawał się świętym, którego wielbiono, innym razem groźnym czarownikiem, którego się lękano. Najbardziej trwałe okazuje się skojarzenie żebraka ze zmarłymi. Nieboszczyk to zresztą również tyle, co niebogi - niebogaty (Sławski 1989, s. 49). Żebracy dotąd grają swą odwieczną rolę w kulcie zmarłych jako łącznicy pomiędzy światem żywych a umarłych. Za wręczony im datek modlą się za zmarłych i tego od nich oczekujemy. Wypada także powiedzieć, że w obu tych elementarnych rolach, czarow­ nika i zmarłego przodka, postać dziada-żebraka rysuje się znakomicie w ludo­ wych tradycjach obrzędowych. �180 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Budzący respekt, jak święci i straszni, jak demony żebracy musieli nieuch­ ronnie wikłać wyobraźnię w chwilach panicznego i niekontrolowanego już strachu. Byli idealną ofiarą rytualnego mordu, który można również określić jako ucieczkę na krańce wyobraźni, do pierwotnych w etymologicznym sensie, czyli początkowych idei. Drugi rodzaj ofiary - pogrzebanie żywego niemowlęcia, razem ze zmarłą w połogu matką, można widzieć jako swoistą ofiarę pierwocinową. Wspólnota nie przyjmuje do siebie nowego członka, oddaje go bogom czy demonom. Warta wzięcia pod uwagę wydaje mi się interpretacja podobnego wypadku, pochowania żywcem dwojga dzieci w czasie zarazy w Szwecji, przedstawiona przez Mirceę Eliadego (1966, s. 249). Według niego, chodzi o ofiarę złożoną bogini Matce-Ziemi, pogrzebane dziecko powraca bowiem na jej łono i ma szansę rychło narodzić się po raz drugi. Eliade przypomina charakterystyczne zróżnicowanie występujące w rytuałach pogrzebowych we wczesnych tradyc­ jach indoeuropejskich (Indie, Grecja): dzieci do dwu lat grzebano w ziemi i nie wolno ich było kremować. Gdyby istotnie takie wyobrażenie o potencjal­ nej szansie powrotu do życia niemowlęcia - małego dziecka tliło się wśród naszych chłopów, to nieco osłabiałoby drastyczność tej ofiary. Ofiara z człowieka w wypadku klęsk elementarnych (epidemii, nieurodza­ ju) jeszcze w X I X wieku nie była na naszych ziemiach, a również w innych stronach Europy, absolutną rzadkością. Oto np. w Luboni, w leszczyńskiem, w czasie zarazy „wójt potajemnie zakopał żywcem wychowankę swoją", zatem 4 4 Kiedy dziecko,w wyobrażeniach rytualnych starożytnych Indoeuropejczyków, stawało się rzeczywiście człowiekiem - było przyjmowane do wspólnoty żywych? W Indiach, w tradycji wedyjskiej występują dwa wzorce. Kodeks Manu (Manudharmaśastra V,70) zezwala na kremację dziecka, które zmarło w trzecim roku życia i miało już zęby lub przeszło przez rytuał nadania imienia (namkarman). Inny, późniejszy tekst Vaikhanasasutra (V,9) wiąże zgodę na zmianę ob­ rządku pogrzebowego, z inhumacji na kremację, z rytuałem podstrzyżyn (cudakarmań) i wyznacza granice wieku pięciu lat dla chłopca i siedmiu dla dziewczynki (Wałkówska 1973, s. 57). Z tych wariantów najbardziej archaiczny zdaje się ten, który wyznacza wejście dziecka do wspólnoty żywych na czas wyrastania zębów. W różnych miejscach na świecie, w archaicznych tradycjach - jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce jak w Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich - istniało wierzenie, że człowiek lub zwierzę mogą odrodzić się ze swoich kości. To właśnie kości stanowić miały „materię życia" (zob. np. Eliade 1994a, s. 165-172). Wyrastanie zębów było naprawdopodobniej znakiem, że zakończył się proces fizycznego formowania się człowieka, że został on już „skompletowany" - tak jak skom­ pletowany został jego szkielet. W wierzeniach ludowych naszego kręgu moment rytualny wprowadzający dziecko do wspól­ noty żywych widziano przed wszystkim w chrzcie, znaczące było również bierzmowanie. Chłopi wybitnie lękali się dzieci zmarłych przed chrztem, które nader łatwo mogły się zamienić w groźne demony (porońce, latawce, upiory i in.), człowiek nie bierzmowany natomiast miał przeobrażać się już za życia w strzygonia. Ów wyraźny i silny strach wobec zmarłych dzieci zdradza jego zakorzenienie w głębokich warstwach wyobraźni. Jakie zatem były te wcześniejsze, archaiczne wyobrażenia rytualne? Najpewniej istotny był rytuał nadania imienia, ale kiedy go wykonywano? Czy mogła również w naszym kręgu zachować się, sugerowana wyżej, symbolika zębów? Są na to pewne poszlaki. Chłopi lękali się dzieci rodzących się już z zębami, niechybnie nie były one ludźmi, a niebezpiecznymi upiorami/strzygami (Kolberg 1967, s. 480; Wójcicki 1974, s. 284-285). �OFIARA Z CZŁOWIEKA 181 w ofierze złożono sierotę (Knoop 1895, s. 20). W okolicach Kazimierza pewien flisak, czyli człowiek wędrowny = obcy, miał poradzić chłopom nękanym przez wylewy rzeki, by na jej brzegu zakopali uciętą głowę brodatego Żyda. Podobno chłopi wtedy istotnie schwytali i zgładzili przechodzącego przez wieś Żyda (Łopaciński 1897, s. 250). Mamy wreszcie informację z Podhala 0 występowaniu zwyczaju zakopywania żywcem człowieka pod granicznym kopcem {Lud: 1913/1914, s. 233). Kopce takie strzegły wsi przede wszystkim przed klęskami elementarnymi (Lechowa 1967, s. 287-292). Dokładniejsza kwerenda starszej literatury etnograficznej zapewne ujawniłaby jeszcze kilka takich wypadków. Nie omylę się chyba ryzykując opinię, że idealnymi ofia­ rami były nieodmiennie osoby o „innym" statusie rytualnym, odrzucane i sy­ tuowane na granicach społeczności (każdy obcy - żebrak, czy Żyd, sierota - pozbawiona rodziców, a tym samym - elementarnych więzi społecznych, dziecko przed przyjęciem do wspólnoty żywych, prawdopodobnie też starcy - bo żyjący podejrzanie długo, więc potecjalnie poddani władzy demonów 1 inne kategorie) . W języku analiz van Genneppa - Turnera można te postacie krótko określić jako liminalne. Ich symbolika jest bowiem taka sama jak fizycznej granicy w przestrzeni, stoją pomiędzy „tym" i „tamtym" światem. Sposób złożenia ofiary, pogrzebanie w ziemi, zdradza natychmiast komu miała ona zostać odesłana. W kręgu indoeuropejskim, ale nie tylko - rozpoz­ najemy tu uniwersalną dyrektywę archaicznej wyobraźni - przez zagrzebanie lub utopienie składano ofiary dla mieszkańców „dolnego" świata. Była to czytelna ofiara „trzeciofunkcyjna" - dla bogów (i też najpewniej zmarłych przodków) władających mocami płodności, bogactwa, szczęścia i stąd osta­ tecznie życia i śmierci. Śmierć przez pogrzebanie żywcem była charakterystyczna nie tylko dla ofiar składanych w czasie zarazy. W ten sam sposób chłopi tu i ówdzie mieli podobno uśmiercać swoich starców, wcześniej uczczonych pożegnalną ucztą (problem ten rozważa w znanej książce Wieleckaja 1978; zob. też np. Biegeleisen 1929, s. 371-376). Z taką postawą rytualną uśmiercania „za długo żyjących" starców spotykamy się u też u ludów ałtajskich. Na przykład u Jakutów starców po pożegnalnej uczcie wyprowadzano do lasu i żywych zagrzebywano w ziemi (często razem z ich ulubionymi przedmiotami i zwierzętami - końmi, bydłem); 5 Ale obawiali się również dzieci, które rodziły się w ogóle „bez kości" (=szkieletu) i z tego powodu prawie nie rosły i nigdy nie mogły chodzić, umierały zaś wcześnie (np. w 7, wyjątkowo w 21 roku życia); takie dzieci rodziły się ze stosunku kobiety z upiorem lub były to „odmieńce", podstawione przez upiory/strzygi w miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Kolberg 1888, s. 113; Efimenko, [1886] 1992, s. 499). Nie ma więc wątpliwości, że starożytna symbolika kości (zębów-szkieletu) wciąż tliła się w wyobrażeniach chłopów i nie tracę nadziei, że cierpliwe przeszukiwanie źródeł etnograficznych pozwoli wydobyć bardziej jednoznaczne zapisy uwiarygodniające symboliczne równanie: wejście do wspólnoty żywych = wyrośnięcie zębów, „skompletowanie" szkieletu. Z wielu innych kategorii przytoczę jeszcze jeden, znamienny przykład: w Х Ш we Francji w czasie zarazy chłopi wrzucili do otwartego grobu księdza modlącego się nad zmarłym (zob. Bloch 1998, s. 95). 5 �182 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI (Tryjarski 1991, s. 63-64). Mongołowie i Buriaci natomiast podawali swoim starcom na koniec pożegnalnej uczty długie i tłuste kawałki mięsa baraniego, którymi ci się dusili (Michajlov 1989, s. 80-81; Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138-139). Znamienny wydaje mi się też inny, pokrewny zwyczaj Buriatów, którzy człowieka (każdego - nie tylko starca) dławiącego się kęsem jedzenia podczas uczty nie ratowali. Trzeba go było wtedy wyprowadzić z jurty i bez litości zabić (Michajlov 1980, s. 241-242). Wyczuwamy zatem wyraźnie, że kryje się za tym jakiś wzorzec rytualny głębiej osadzony w świecie archaicznej wyobraźni. Pogrzebanie w ziemi sprowadza się fizycznie do uduszenia się ofiary. Wśród ludu słowiańskiego - jak zapewnia K . Moszyński (1967, s. 594-595) - skojarzenie duszy z oddechem było najpowszechniejszym wy­ obrażeniem. To wyobrażenie oczywiście potocznie występuje w znacznie szerszym zasięgu, w wierzeniach ludów indoeuropejskich (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 466), u ludów ałtajskich (Tryjarski 1991, s. 79 п.), jak i gdzie indziej (Roux 1994, s. 46-48, na przykładach z wielu kultur świata ukazuje, iż tchnienie i krew są dwoma elementarnymi wyznacznikami życia w kręgu kultur archa­ icznych). Interesująco rysuje się ślad językowy. Według T.V. Gamkrelidzego i V.V. Ivanova, indoeuropejski rdzeń *d[hJeu-H/s- ~ *d[hJu-H/s- występuje w znaczniach: dęcie-dmuchanie, wydech, oddech, duch, duszność, duszenie. Z tego rdzenia wzięła się, ich zdaniem, językowa klasyfikacja istot żywych przeciw­ stawianych wszystkiemu, co „nieżywe". „Żywotność" ludzi i zwierząt w starych tradycjach indoeurpejskich wykazuje etymologicznie regularny związek z „du­ chem" i „duszą" (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 466^ł67) . Tradycja językowa, tak jawnie kojarząca życie z oddechem - śmierć z brakiem oddechu, być może podpowiada również, iż „uduszenie" (utrata oddechu) jest elementarnym wzor­ cem śmierci (opuszczenia ciała przez duszę), elementarnym w tym znaczeniu, iż jest to śmierć „zwykła", gdy inne rodzaje śmierci są niezwykłe (np. śmierć krwawa - od ran, utopienie, spalenie). W znanej klasyfikacji indoeuropejskich metod rytualnego uśmiercania lu­ dzi „winnych" naruszenia kosmicznego ładu D.J. Warda (1970, s. 120-142), śmierć przez powieszenie interpretowana jest jako rodzaj ofiary dla bogów pierwszofunkcyjnych, mówiąc w skrócie bogów nieba. Trzeba jednak zauwa­ żyć, że powieszenie stanowi tylko jedną z odmian śmierci przez uduszenie. W wypadku ofiary składanej przez powieszenie chodzi przede wszystkim o jej odesłanie, „w górę", jest wtedy np. wieszana na drzewie, ofiara może rów­ nież próbować ratować się przed swym przeznaczeniem, uciekając „wyżej", „w górę" (do wieży, na górę itp.); (Banaszkiewicz 1986, s. 186 - tabela). Co do interesujących mnie tu ofiar „zaraźniczych" poszukiwałbym raczej bardziej ogólnych i tym samym być może również bardziej archaicznych wy­ jaśnień. Śmierci przez uduszenie przeciwstawiałbym wszelkie rodzaje ofiary, 6 6 Sławski (1983, s. 181), nasze słowo dusić uznaje za archaizm. „Może ma rację Zubatý [...] sądząc, że pierwotna [psł.] forma rdzenia brzmiała *dves-: *dvos- jak w bałtyckim i dial, w ros. (lit. dvésti 'umierać, zdychać', dvěsúoti 'dyszeć')..." [podkr. - J.K.]. �OFIARA Z CZŁOWIEKA 183 w których dochodzi do uszkodzenia ciała i rozlania krwi. Ofiara „usuwana" jest z „tego" świata właściwie niezauważalnie, tak jak gdyby umarła sama z siebie, przestała oddychać - jej dusza opuściła ciało. Istotną poszlaką po­ twierdzającą taką intuicję zdaje mi się troska o to, by ofiara w chwili śmierci była syta, tak jak powinien być najedzony każdy zdrowy człowiek. Warto także wziąć pod uwagę element zaskoczenia: ofiara oszołomiona wódką do ostatniej chwili nie jest świadoma swojego przeznaczenia. Ofiara z człowieka składana w środku szalejącej zarazy tchnie takim archaiz­ mem, że trudno nie podejrzewać jej zakorzenienia w głębinowym dziedzictwie kulturowym. Była najpewniej doskonale znana wielu poprzedzającym naszą, chrześcijańską erę, starożytnym tradycjom - Celtów, Germanów, Słowian i innych jeszcze ludów znanych tylko z nazwy kultury archeologicznej. Szczupłość źródeł pisanych sprawia jednak, że ciekawsze informacje są nader zwięzłe , a w wypadku znalezisk archeologicznych obracamy się tylko w sferze przypusz­ czeń. Cofając się w głąb wielu wieków i kultur dopiero w świecie greko-rzymskim, rozjaśnionym bogactwem świadectw pisanych, widzimy znów tę postawę rytualną w całej wyrazistości. Najdokładniej, jak mi się zdaje, ofiarę z człowieka w czasie zarazy przedstawił Flawiusz Filostratos w Żywocie Apolo­ niusza z Tiany. Efez, I w. n.e.: 7 W owym czasie na Efezjan spadła zaraza. Ponieważ nie mieli wystarczających środków do walki z nią, posłali po Apolloniusza, aby podjął się roli lekarza. [...] Zgromadziwszy tedy Efezjan rzekł: „Odwagi! dziś jeszcze położę kres zarazie", po czym cały tłum powiódł do teatru, gdzie ustano­ wiony był posąg bóstwa Odwracającego Plagi. Tam ujrzał kogoś o wyglądzie starca, żebraka, który zręcznie mrugając udawał ślepca. Dźwigał on torbę dziadowską, w niej zaś kawałki chleba, odziany był w łachmany, twarz miał brudną. Każąc Efezjanom otoczyć go zewsząd, [Apolloniusz] powiedział: „Weźcie tyle kamieni, ile możecie, i obrzućcie nim tego nieprzyjaciela bogów". Efezjan zdumiały bardzo jego słowa i napełniły lękiem: jakże to mordować kogoś tak nędznego, dopraszającego się łaski i litości? [Apolloniusz] jednak zachęcał ich i nakłamał do tego usilnie, mówiąc, by nie rezygnowali .Wówczas niektórzy z Efezjan rozochocili się [i jęli ciskać kamienie], i zobaczyli, że ów mniemany ślepiec ma w oczach straszny ogień, co ich przekonało, że to de­ mon, więc obrzucili go kamieniami tak obficie, iż kopiec urósł wokół niego. Po pewnym czasie Apolloniusz kazał im odgarnąć kamienie i zobaczyć, jaką to bestię zgładzili. Gdy odsłonięto stwora, którego rzekomo wcześniej widzieli, okazało się, że jest to pies o wyglądzie brytana z Molossów, wielkości zaś największego lwa. Zmiażdżony był przez kamienie, z pyska ciekła mu piana, jak gdyby był wściekły (Filostratos 1997, s. 165-166). Pomimo oddalenia w czasie i przestrzeni znów natrafiamy na znaną postać żebraka. Trzeba było tylko uważniej mu się przyjrzeć, by rozpoznać w nim podejrzane cechy. To oszust, udający ślepego, który przewrotnie ucharakteryzował się na istotę budzącą największe współczucie. Pod maską żebraka w istocie kryje się groźny demon i to on jest źródłem zła - zarazy. Po 7 Przykładem może być enigmatyczna informacja w Hervarar saga o wytypowaniu (w wyniku rzucania losów) i złożeniu ofiary z najwybitniejszego młodzieńca w czasie klęski głodu, (zob. Słupecki 1998, s. 115-116). �184 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozpoznaniu przeciwnika i rozproszeniu wątpliwości, podniecony tłum z coraz brutalniejszym zapałem morduje, kamienując, swą ofiarę. Ukamienowanie można traktować jako wariant rytualnego mordu pokrewny pogrzebaniu żyw­ cem. Ofiara zostaje wgnieciona, niejako wepchnięta w głąb ziemi, narzucony na nią stos kamieni gwarantuje, że na pewno nie wydobędzie się spod niego. Przywołując uraniczną symbolikę kamieni zaryzykowałbym nawet hipotezę, że ukamienowanie starożytnym Indoeuropejczykom przypominało sytuację, w której samo kamienne niebo spada na głowę winowajcy (o symbolice ka­ miennego nieba zob. np. Kolczyński 1992, s. 127-130). Zabicie żebraka w czasie zarazy przez tłum Efezjan stanowi tylko jeden z przykładów szerszego zjawiska rytualnego w świecie greckim, znanego pod nazwą „kozłów ofiarnych" (pharmakoi). W miastach jońskich poza granice wypędzano człowieka uznanego za winnego zbierającym się w mieście złu i rytualnej nieczystości, obijano go witkami z figi i cebuli morskiej, dawano mu na drogę jedzenie (figi, jęczmienny placek, ser - takie same potrawy jak w kulcie zmarłych) i zapewne potem uśmiercano, może przez trzymanie na pustkowiu i zagłodzenie (taki scenariusz rytualny zdaje się kreślić Hipponaks z Kladzomenaj, 2 pol. V I w. p.n.e., w zachowanym urywku utworu jambicznego, fr. 5-10; zob. Danielewicz 1996, s. 416^17 i komentarz Bartol 1999, s. 193). W Atenach w pierwszym dniu Thargeliów, święta ku czci Apollona jako boga władającego mocą oczyszczenia, wypędzano poza granice dwu mężczyzn, których najpewniej także potem kamienowano (np. Focjusz 534a, tłum. pol. 1999, s. 237; zob. też Zwolski 1978, s. 185-186 i przyp. 99 - ze­ stawienie źródeł; też Mireaux 1962, s. 182). Z późniejszych wieków starożyt­ ności mamy dwie interesujące relacje o „kozłach ofiarnych". W greckiej Mar­ sylii są to relacje Serwiusza - Servius Maurus [Marius] Honoratus, I V w., i Laktancjusza Placidusa - Lactantius Placidus, V / V I w . (odpow. frag. cyt. Ellis 1998, s. 122). „Kozłem ofiarnym" był tam biedak - żebrak, którego przez rok żywiono na koszt miasta wymyślnymi potrawami, a potem wśród prze­ kleństw wyprowadzano poza mury i topiono w morzu lub kamienowano. W tym biedaku miało skupiać się „zło z całego miasta". Co jest interesujące: ów biedak miał sam poświęcać się na ofiarę za całe miasto. Według jednej z tych relacji (Serwiusza) do rytuału takiego uciekano się w obliczu zarazy. W źródłach antycznych można wyszukać jeszcze kilka innych przykładów „kozłów ofiarnych" i , jak się zdaje, zwykle do tej roli wybierano ludzi ułomnych lub szpetnych oraz żebraków-włóczęgów (Mireaux 1962, s. 182; Lengauer 1994, s. 102). Wypada jednak zwrócić uwagę, że rytuał „kozła ofiar­ nego" znany jest przede wszystkim ze zwięzłych i często niejasnych wzmianek, jakby było to zachowanie raczej ukrywane. Znamienne wydaje się też, że najlepszy opis społeczności greckiej polis w czasie zarazy, w Wojnie peloponeskiej Tukidydesa, nie wspomina o takich zachowaniach. W historiografii starożytnego Rzymu natrafiamy na dwa ciekawe wypadki złożenia ofiary z ludzi przez pogrzebanie ich żywcem. Po raz pierwszy taką ofiarę złożono w 228 r. p.n.e., obawiając się najazdu Celtów - na Placu Wolim �OFIARA Z CZŁOWIEKA 185 (Forum Boarium). Pogrzebano wtedy Galla i Gallijkę oraz Greka i Greczynkę (Plutarch, Żywoty równoległe, Marcellus, 3; zob. Jaczynowska 1987, s. 54). Po raz wtóry w tym samym miejscu taką samą ofiarę, tym razem z par samych mężczyzn - Gallów i Greków, złożono w 216 r. p.n.e., po klęsce pod Kannami i „pod grozą złych znaków wróżebnych" (Liwiusz X X I I , 57, tłum. pol. 1974, s. 122). W obu wypadkach na formę ofiary wskazać miały zapisy w księ­ gach przeznaczenia (Sybillańskich). Autorzy antyczni uważali te wydarzenia rytualne za wyjątkowe i czuli się w obowiązku wytłumaczenia ich drastycz­ ności. Plutarch, piszący o pierwszym z nich, wskazuje na wyższą konieczność - zagrożenie miasta. Liwiusz, rejestrujący drugie, powiada, że nieszczęśników pogrzebano żywcem w miejscu „już dawno skalanym ofiarami z ludzi" i że nie jest to „rzymski rodzaj ofiary". Według niego, był to najprawdopobniej rytuał etruski, może grecki. Czy mamy uwierzyć we wrażliwość tych rzymskich oby­ wateli, którzy wielokrotnie musieli widzieć najkrwawszy rytuał ofiarny świata antycznego - walki gladiatorów (też najpewniej etruskiego pochodzenia)? Wydaje się, że raził ich przede wszystkim jawny archaizm tej formy ofiary. Grecki rytuał „kozła ofiarnego" najlepiej daje się wyjaśnić jako krańcowa forma rytuałów puryfikacyjnych. Każde naruszenie ustanowionego przez bo­ gów ładu świata grozi niechybną karą, która uderza nie tylko w winowajcę, ale również w całą zbiorowość. Wystawia społeczność na mściwość bogów i otwiera do niej dostęp demonom. Winnego trzeba zatem koniecznie ziden­ tyfikować i ukarać (w Grecji, jak innych kulturach archaicznych, elementar­ nymi karami było wygnanie ze społeczności lub śmierć) bądź rytualnie oczyś­ cić z winy. Nie wszystkie czyny łamiące pożądany ład (zabójstwa, złama­ nie przysięgi i in.) dawały się ujawnić. Stąd społeczność wybierała ludzi, na których mogła przenieść wszelkie zbierające się w niej zło i wymierzyć im karę - bezpowrotnie usunąć poza swój obręb. W rytuale „kozła ofiarnego" nie składano ofiary żadnym bogom, a jedynie uwalniano się od źródła zła ( = rytualnej nieczystości). „Sam wyraz pharmakos pokrewny jest innemu - pharmakon, oznaczającemu truciznę bądź lekarstwo. Pharmakos to więc środek uzdrawiający całą społeczność" (Lengauer 1994, s. 102). Co do najczęs­ tszej w Grecji ofiary takich praktyk - żebraka, interesujący trop językowy stanowi epitet, którym cechuje tę postać Homer: apolymanter, „zakała, uczt", „psowacz uczt". „W rzeczywistości przymiotnik ten wywodzi się bezpośrednio od greckiego czasownika, który należy do słownictwa homeryckiego i ma tylko jedno ściśle określone znaczenie: «oczyszczac przez usunięcie brudu». Przymiotnik zatem może znaczyć tylko jedno: «czysciciel». Żebrak jest tym, który przy posiłkach, w czasie uczt bierze na siebie nieczystości, by je usunąć" (Mireaux 1962, s. 201). Ta rytualna rola „czyściciela" oczywiście znacznie musiała wykraczać poza symbolikę rytualnej uczty. W wyobrażeniach chłopów źródłem szalejącej zarazy był często upiór/ strzygoń. Chętnie oskarżano tego okrutnego demona o wywoływanie epi­ demii najgoźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (np. Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270) - na Zachodniej Ukrainie �186 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI widziano w nim podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodził za personifikację zarazy (Simonides 1984, s. 71). Także skutki prze­ bywania upiora/strzygonia w okolicy chętnie porównywano z zarazą: miał atakować dzień po dniu, a ludzie, których zabił sami stawali się po śmierci tymi demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia; powstawał swoisty „łańcuch epidemiczny". Upiory/strzygonie mogły sprowadzać też różnorakie inne klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1931, s. 85-86; Chmielo­ wski 1987, s. 30). Rusini z terenów karpackich straszliwie bali się chwili, gdy wstający z grobu demoniczni zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy - nastąpi pad, „upa­ dek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W niektórych wsiach rusińskich w Karpatach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek. Nie wahano się tam zabijać nawet żywych ludzi, oskarżonych o to, że są upiorami. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, których rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym: Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Niewątpliwie wśród różnych przyczyn powstawania upiorów/strzygoni najczęściej wymieniano zmarłych (a czasem też żyjących) czarowników-czarownice i dopiero następnie inne wypadki. Upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach. Lista tych sposobów jest dość długa, od odwrócenia trupa twarzą do ziemi do spalenia. Najradykalniejsze metody stosowano wobec demonów (zwłok lub niekiedy żywych ludzi) uznanych za winnych najcięższych zbrodni - zarazy czy innych klęsk elementarnych. Wtedy starano się o ich całkowite unicestwienie: palono na stosie bądź rozćwiartowywano (Kolberg 1971, s.430; tenże 1973, s. 38; Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1931, s. 85), czasem topiono w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). W tych zachowaniach widziałbym naj­ bliższą analogię do pogrzebania „żywcem" innego demona - żebraka. Zna­ mienna wydaje mi się również elementarna różnica pomiędzy tymi dwoma rytuałami. W wypadku upiora/strzygonia chodzi o rytuał wykonywany przede wszystkim na zwłokach, stąd łatwiej wtedy było utwierdzić się w pewności, że to ten właśnie demon jest winny katastrofie i zdecydować się na tak drastyczne czynności jak rozćwiartowanie lub spalenie. Natomiast w wypadku żyjącego �OFIARA Z CZŁOWIEKA 187 człowieka, nieznanego bliżej wędrownego żebraka, jawił się on raczej tylko jako p o t e n c j a l n e źródło zarazy. Trudniej było tym razem uzyskać cał­ kowitą pewność, że jest on groźnym czarownikiem-demonem. Być może właś­ nie dlatego pozbawiano go życia znienacka i bez rozlewu krwi. Zostawał on, jak już sugerowałem, tylko usunięty z tego świata, usunięty a nie unices­ twiony. Charakterystyczne jest dla mnie również to, że ów nagle zmarły człowiek, którego ciało leżało w środku wsi, na skrzyżowaniu dróg, nie zamie­ nił się w upiora lub innego demona. Nie niepokoił potem żywych, bowiem został rytualnie odesłany z tego świata. I ostatnia już uwaga. Przedstawiane tu zjawisko ofiary z człowieka na wsi polskiej X I X / X X wieku można ująć jako symboliczne równanie o dwu elemen­ tach. A to zaraza, totalna katastrofa, cofająca wyobraźnię do mitycznego obrazu chaosu, В to akt rytualnego mordu, również cofający wyobraźnię na jej krańce. To równanie wybitnie przekonująco rozwiązuje teoria René Girarda. Wyniszczająca społeczność zaraza stanowi wzorcowy przykład „kryzysu mimetycznego". Lęk przed rychłą śmiercią natychmiast upodabnia ludzi do siebie: jak w lustrze widzą swoje zachowania we wszystkich innych członkach grupy. Wzmaga to strach i rodzi wzajemną niechęć, grozi wybuchem spon­ tanicznej nienawiści wszystkich wobec wszystkich. Społeczność poszukuje za­ tem rozpaczliwie sposobu na odróżnorodnienie. Taki niezawodny sposób - odkryty przez ludzkość w prawieku - był tylko jeden: wytypowanie i złoże­ nie ofiary z jednego z grupowych braci-bliźniaków. Każda „inność" - choćby najzwyklejsza, jak np. kalectwa - staje się znacząca (zamienia się w „znaki ofiarnicze") i wyodrębnia poszukiwaną ofiarę z amorficznego tłumu. Teraz na niej skupia się paniczny lęk i nienawiść wspólnoty. Społeczność solidarnie zwraca się przeciw ofierze, widząc w niej źródło zła. Zgładzenie ofiary, naj­ lepiej dokonane wspólnie - jak po raz pierwszy, w prawieku ludzkości - przez anonimowy tłum, na powrót jedna społeczność z samą sobą. Przeciwstawienie ofiary grupie przywraca niezbędne minimum zróżnicowania. Girard wyjaśnia akt złożenia ofiary m.in. jako „interwencję korekcyjną" (z tekstów Girarda wskażę tu tylko 1987a, s. 74-101 - zjawisko mimesis; 1987, s. 5-20 - wzor­ cowy przykład „kozłów ofiarnych" w czasie zarazy, s. 298 - „ofiara korekcyj­ na"). Takie wyjaśnienie roli ofiary z człowieka, składanej w czasie - znów sięgnę do języka mitów - powrotu świata do stanu chaosu (zaraza, wojna, głód), wydaje się nader sensowne i przekonujące. Istnieje jednak pewien pod­ stawowy kłopot z korzystaniem z pomysłów interpretacyjnych Girarda. Wy­ stąpił on bowiem z niezwykłą, skrajnie redukcjonistyczną teorią. Utrzymuje, że odkrył jedno jedyne źródło kultury - był nim właśnie pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord, dokonany na przypadkowym członku hordy pierwotnej, który niespodziewanie wyprowadził ją z pułapki kryzysu mimetycznego. Uświadomienie sobie przez naszych praprzodków „ocalającej" roli ofiary stało się praźródłem symboliki, która umożliwiła powstanie kultur i potem ich zdolność do trwania. Jak powiada Girard, w jego odkrycie trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nie zwątpić. Nie martwi się, że opinia �188 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI naukowa zlekceważy jego teorię, ale najbardziej obawia się połowicznego uznania. Obawia się, że współczesna etnologia odrzuci odkrycie „mordu zało­ życielskiego", a wyjaśnienie mechanizmu „kozła ofiarnego" uzna za trafną diagnozę l i tylko pewnego aspektu kultur. Naturalnie nikt nie musi respek­ tować żądań Girada (zob. Kolczyński 1995, s. 65-75). Niniejszy tekst traktuję przede wszystkim jako raport z badań terenowych, uzupełniony o próbę rozejrzenia się w możliwych do zarysowania interpre­ tacjach. Nie ukrywam, że najwyraźniejszą analogię do tych zachowań ofiarniczych chłopów widzę w rytuałach „kozłów ofiarnych" w świecie greckim. Znaczące wydaje mi się, iż według jednej z tradycji, utrzymujący się w Atenach coroczny (prewencyjny) rytuał wypędzenia „kozła ofiarnego" miał wywodzić się właśnie z sytuacji rzeczywistego zagrożenia zarazą - jak podaje Focjusz (534a, tłum. pol. 1999, s. 237) wszystko zaczęło się „od Kreteńczyka Androgeosa, który zginął w Atenach gwałtowną śmiercią; na Ateńczyków spadła zaraza i odtąd weszło na stałe w zwyczaj oczyszczanie miasta za pomocą kozłów ofiarnych". Także wśród tych kilku innych znanych nam wzmianek o rytuałach „kozłów ofiarnych" w starożytnej Grecji, większość skojarzona jest z sytuacją zarazy. Dla mnie najciekawszy, bo chyba najdokładniejszy i równocześnie uderzająco bliski zachowaniom „naszych" chłopów jest przykład wspomniany przez Flawiusza Filostratosa. Już James George Frazer kojarzył greckie rytuały „kozła ofiarnego" z różnymi prawdopodobnymi śladami ofiar ludzkich w kul­ turach ludowych Europy (jak np. topienie Śmierciuchy-Marzanny) i tłumaczył je razem w kategorach symboliki oczyszczenia (Frazer 1969, s. 272-273, 431-453). Ten najogólniej wytyczony kierunek interpretacji wciąż wydaje się trafny, coraz lepiej natomiast możemy wyjaśnić różne szczegóły tej sym­ boliki i wiążących się z nią zachowań. I właśnie na szczegółach starałem się skupić w tym tekście. LITERATURA B a n a s z k i e w i c z J. 1986, Podanie o Piaście i Popielu. Studium porównawcze nad średniowiecz­ nymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa. B a r t o l K . 1999, Liryka grecka, t. 1: Jamb i elegia, Warszawa-Poznań. B i e g e l e i s e n H. 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. B l o c h M. 1998, Królowie cudotwórcy, Warszawa. C h m i e l o w s k i E . 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia ludu galicyjskiego, zebrane przez... w pierwszej polowie listopada 1890 г., Nowy Sącz. C z a r n o w s k i S. 1956, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w religii i magii, [w:] tegoż Dzieła, t. III, Warszawa. D a n i e l e w i c z J . 1996, Liryka starożytnej Grecji, Warszawa-Poznań. D e l u m e a u J . 1986, Strach w kulturze Zachodu XIV-XVIIIw., Warszawa. D y b i e c J . 1979, Stary Sącz w epoce autonomicznej (1860-1918), [w:] Historia Starego Sącza, H . Barycz (red.), Kraków. E f i m e n k o P.S. 1992, Upyri, iz istorii narodnych verovanij, [w:] Ukraińcy: narodni virovanja, povirja, demonologia, Kiev. E l i ad e M . 1966, Traktat o historii religii, Warszawa. �OFIARA Z CZŁOWIEKA 189 - 1994, Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, Warszawa. - 1994a, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E l l i s P.B. 1998, Druidzi, tłum. P.S. Stelmaszczyk, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a w i u s z 1997, Żywot Apolloniusza z Tiany, tłum. I.Kania, Kraków. F o ejus z 1999, Biblioteka, t. 5: „Kodeksy", 249-280, tłum. O.Jurewicz, Warszawa. F r a n k o I. 1992, Sożżenije upyrej w s. Nagujewiczach w 1831 g., [w:] Ukraińcy: narodni virovanja, povirja, demonologia, Kiev. F r a z e r J . G . 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a m k r e l i d z e T . V . , I v a n o v V . V . 1984, Indoevropejskijjazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, Tblilisi. G i r a r d R. 1987, Kozioł ofiarny, Warszawa. - 1987a, Wszystkie rzeczy ukryte od początku świata, Literatura na świecie nr 12(149). G u s t a w i c z B. 1902, Kilka szczegółów ludoznawczych z powiatu bobreckiego, Lud, t. 8. J a c z y n o w s k a M . 1987, Religie świata rzymskiego, Warszawa. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1. K n o o p O. 1895, Podania i opowiadania z W.Ks. Poznańskiego, Wisła, t. I X . K o l b e r g O. 1888, Lud. Pokucie III, reprint Warszawa 1963. - 1967, Lud. Tarnowskie, Warszawa. - 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. 2, Wrocław. - 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. 2, Warszawa. K o l c z y ń s k i J . 1992, Persistence of the Concept of Stony Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archeoastronomy. Papers presented at the International Conference: Current Problems and Future of Archeoastronomy Held at the State Archeological Museum in Warsaw, 15-16 November 1990, S. Iwaniszewski (ed.), Warszawa. - 1995, „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, Etnografía Polska t. 39. L e ach E . 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] E . Leach, A.J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa. L e c h o w a I . 1967, Obrzędowe obchodzenie granic pól w łowickiem w świetle materiałów porów­ nawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X . L e e u w v a n der G . 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. L e n g a u e r W. 1994, Religijność starożytnych Greków, Warszawa. L i w i u s z T y t u s 1974, Dzieje Rzymu od założenia miasta, Księgi XXI-XXVII, tłum. M . Brożek, Warszawa. Lud 1913/1914, [Notatki etnologiczne], t. X X . Ł o p a c i ń s k i H . 1897, Zabytki cywilizacji pierwotnej, Wisła, t. 11. M i c h a j l o v T.M. 1980, Iz is torii burjatskogo šamanizma. S dřevnějších vremen po XVII v., Novosibirsk. M i r e a u x E . 1962, Życie codzienne w Grecji w epoce homeryckiej, Warszawa. M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Warszawa. P i e t k i e w i c z C. 1931, Umarli w wierzeniach Białorusinów, Pamiętnik Warszawski, z. 2. P o d b e r s k i A. 1880, Materyjały do demonologii ludu ukraińskiego, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. R o u x J. -P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1984, Śląski horror, Katowice. S k ł a d a n k o w a M . 1981, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w ,,Szahname", Warszawa. S ł a w s k i F . 1983. Słownik etymologiczny języka polskiego, z. 2, Kraków. - 1989, Z mitologii słowiańskiej, [w:] tegoż Slavica. Wybrane studia z językoznastwa sło­ wiańskiego, Wrocław. S ł u p e c k i L . P . 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. T u r n e r V . W . 1974, The Rituał Process. Structure and Anti-structure, Harmondsworth. T r y j a r s k i E . 1991, Zwyczaje pogrzebowe łudów tureckich na tłe ich wierzeń, Warszawa. �190 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1896, Cholera w pojęciach ludu ziemii sądeckiej, Materiały Archeologiczne, Antropolo­ giczne i Etnograficzne, t. 1. - 1922, Z kronik kościelnych. Kronika w Milówce, Lud, t. 21. W a ł k ó w s k a H . 1973. Kult zmarłych w Indiach starożytnych, Wrocław. W a r d D . J. 1970, The Threefold Death: An Indo-European Trifunctional Sacrifice?, [w:] Myth and Law among the Indo-Europeans. Studies in Indo-European Comparative Mythology, J. Puhvel (ed), Berkeley. W i e l e c k a j a N . N . 1978, Jazyčeskaja simvolika slavianskich archaičeskich ritualov, Moskva. W ó j c i c k i К. W. 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warszawa. Y o s h i d a T. 1981, The Stranger As God: The Place of the Outsider in Japanese Folk Religion, Ethnology, vol. 20. Z b o r o w s k i J . 1931, Ludoznawcze przyczynki z Góralszczyzny, Lud, t. 31. Z w o l s k i E . 1978, Chórela. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI H U M A N S A C R I F I C E . M E M O R Y OF T H R E E E V E N T S F R O M T H E E N D O F T H E 19th A N D T H E B E G I N N I N G O F T H E 20th C E N T U R Y I N T H E V I L L A G E S I N S O U T H E R N POLAND Summary In the article three cases of ritual murder are presented as they were fixed in the collective memory of the inhabitants of two villages in Beskid Śląski, southern Poland.The author made an attempt at their anthropological interpretation. All the three mentioned events occurred at the time when the village communities were paralyzed with panic fear of approaching plague. The first of the victims was a crippled beggar, the second an infant, the last one - an old beggar woman. The first case can be dated on the end of the 19th century, two other took place during the World War I. In all of them the victims were buried alive. It was always a collective act - the victim was chosen and killed by the anonimous crowd, no particular tormentor could be held responsible afterwards. In the first part of the study the author shows the background of those drastic events, namely the archaic representation of plague. It still persists in mythical representations and ritual practi­ ces in peasant culture in Poland; the recorded field data give the evidence. In the further part particular past events have been reconstructed from the details diffused in the villagers' memory. Interpretation starts with the explanation of the symbolism of the chosen categories of victims. Beggars (both men and women) were marginal (üminal) persons, standing between "this" and "that" world. They were believed to be associated with the dead (the same association can be inferred from the common etymologies of the Polish "dziad" meaning both forefather, ancestor and beggar and the similarity of the worlds "ubogi" = poor and "niebogi" = "nieboszczyk" =the deceased). The beggars were also associated with demons, being dirty, unshorn, often crippled. Being the "living dead" beggars were believed to possess another ability - that of manipula­ ting supernatural powers (Turner, 1974 refers to it as "power of the weak"). They evoked respect like saints, they were horrible like demons and must have strongly affected people's imagination at the moments of panic fear e.g. the plague.Therefore it seems obvious that they also could have been perceived as the root of the disaster. The newborn infant was buried alive together with its mother who died in childbed. That case can be interpreted as a kind of "offering of first fruits". The community doesn't admit the newborn member but gives him as a gift to gods or demons. Here the author remarks that it was possible to reveal a very archaic ritual representation �OFIARA Z CZŁOWIEKA 191 according to which the baby is accepted as a member of the community of the living no sooner than its teeth grow. Another fact that needs interpreting is the way in which the sacrifice is offered, i.e. the way of killing the victims. They were buried alive. Physically it means suffocation. In tradition (and generally in archaic cultures) this amounted to "common" death - the soul, associated with breath, leaves the body in a "natural" way, whereas other kinds of death were considered "unnatural", (for example "bloody" death from injuries, drowning or being burnt). The author recalls here the custom of strangling old people by Slavonic and Altai peoplesJn the discussed cases the victims were "removed" from this world as it were unnoticeably, as if they died natural death simply stopping breathing. Another evidence supporting the suggested explanation can be the fact that the killers saw about the victims to be after a meal as a normal, healthy person should be. Worth mentioning is also the fact that the victims were taken unawares, intoxicated by alcohol - they did not expect their destination. Another object of the author's interest are the two different ways in which the peasants treated two "demonic" figures suspected of starting the plague - the living beggar and the dead believed to be revenant ghost which was quartered or burnt. Could it be possible that the peasants were not quite sure if they suspicions were right? Human sacrifice during the plague seems so archaic that it is obviously deeply rooted in ancient cultural traditions. Sufficient evidence can be found especially for Greek and Roman antiquity where rituals of this kind were known as the rituals of "scapegoats" ifarmakoi). The author stresses striking resemblance of the ritual acts of Polish peasants and those of ancient Greeks (especially the case described by Flavius Filostratos). These analogies were already noticed by J.G. Frazer who explained such archaic ritual acts in terms of the symbolism of purification. Such line of explanation seems right, now we should focus on details. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e7016cad15b61d47a74e11c8edb4cda.pdf 8a7720ad9529021d8411733b1ae1ed3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1455 Title A name given to the resource Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa TRÓJNOŻNA KOZA. UWAGI O SYMBOLICE TRÓJNOŻNOŚCI Przebieraniec, który w zwyczajch kolędniczych i zapustnych gra rolę kozy, chodzi zgięty w pół, cały nakryty jest baranicą, w rękach zaś trzyma kij z osadzoną maską - głową kozy. Kij ów imituje tylko jedną, przednią nogę zwierzęcia. Ta rytualna koza jest więc w istocie zwierzęciem trójnożnym! Trójnożne zwierzę zdaje się wyobrażać także zapustny podkoziołek, czyli głowa kozła wystrugana z kawałka drewna i ucharakteryzowana skrawkami futra lub tylko wycięta z ziemniaka i nabita na trzy patyki imitujące nogi . Wspomnienie trójnożnej kozy tli się również w tradycji ustnej. Koza w bajkach i podaniach, pieśniach i przysłowiach przedstawiana jest często jako istota, która ma różne „kłopoty" z jedną nogą: skręca sobie lub łamie nogę czy też kto inny (ludzie, demony) podcina jej lub łamie nogę. Przypom­ nę choćby powszechnie znane przysłowie: „Gdyby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała". W optyce etnologii kłopoty zjedna nogą człowieka (np. kulejącego), zdradzają, że jest on ze swej natury istotą tylko jednonożną. Stąd konsekwentnie czworonogie zwierzę, które ma „kłopoty" również tylko z jedną nogą jawi się jako istota ze swej natury trójnożna. 1 1 W tradycjach rytualnych podkoziołka w różnych miejscach kraju zamiast głowy kozła wykonywano głowę człowieka, zwykle dziada z brodą, którą również ustawiano na trzech patykach. Czasem wycinano nawet całą figurę człowieka i wtedy chętnie obrazowano postać ułomną, o krótszej jednej nodze lub ręce. Na jedną tylko nogę podkoziołka, zwłaszcza gdy wyobrażał człowieka, zakładano pończochę i but. Ale tu i ówdzie figurę człowieka stawiano na wysokim stołku o trzech nogach. Nakładnie się na siebie i krzyżowanie motywów tróji jednożności jest zjawiskiem dość częstym. W późnych, widomie wtórnych, formach pod­ koziołka ma on np. małpie nogi (zapewne cecha zapożyczona z demonologii). To jest również sygnał, że kłopoty z nogami były wyczuwane jako znamienne dla tej rytualnej istoty. Wreszcie interesujące wydają się najprostsze wyobrażenia podkoziołka - trzy patyki, na które nabito np. jabłko. Według Stelmachowskiej, formy najprostsze są późne. Sprowadzenie formy nieomal do umownego znaku bodaj najwyraźniej zdradza głębinową tradycję i zarazem uparte trwanie - raczej podświadome - symboliki trójnożności (Stelmachowska 1933, s. 4, 7, 9, 16). �82 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Co jest wreszcie niezwykle intrygujące: echo symboliki trójnożnej kozy odbija się do dzisiaj w języku. Wszak trójnożne podstawki różnych przed­ miotów, trójnogie stojaki, wciąż nazywamy „kozłami", karabiny (trzy) usta­ wiamy w „kozły", trójnożny piecyk to „koza"... (Sławski 1966-1969, s. 25). Trójnożność rytualnej kozy była szczegółem już niedostrzeganym przez XIX-wiecznych ludoznawców. Wyjątkiem jest Z. Gloger, który o zapustnej kozie z okolic Krakowa powiada, że chłopak, który ją udaje chodzi na trzech nogach (Gloger 1900, s. 105). Najprawopodobniej więc już przed wiekiem chłopi odtwarzali obraz trójnożnej kozy bezwiednie, z samego respektu dla tradycji. Owa nieświadomość obrazu każe naturalnie podejrze­ wać jego zakorzenienie w głębinach świata archaicznej wyobraźni. * * # Kozę stojącą przy drzewie życia widać już na ceramice w starych neoli­ tycznych centrach cywilizacji,w Anatolu, Iraku, Iranie. W następnych tysiąc­ leciach taka scena powtarza się wielokrotnie w zabytkach różnych kultur w całej Eurazji. Koza stoi obok drzewa życia, czyli na wysokości środ­ kowego piętra świata. Charakterystyczne są również ujęcia, w których koza zapiera się lub odbija tylnymi łapami od ziemi, a przednimi wskakuje na wierzchołek drzewa. Symbolika ruchu, zmiany miejsca, sugerowana jest często bardzo ekspresyjnie. Przykładem jest choćby figura kozy ze słynnych wykopalisk sumeryjskich grobów królewskich w Ur . Ów pradawny obraz natychmiast zdradza nam elementarną symboliczną rolę kozy jako zwierzęcia zdolnego do transgresji, przekroczenia granic wszystkich trzech sfer świata. Bliżej nas, w mitologii germańskiej, figuruje koza Heidrun, skubiąca Uście świętego drzewa, jesionu Yggdrasil. Dawała ona zamiast mleka miód, który był nektarem bogów, Asów, w ich królestwie Asgardzie, rozciągają­ cym się ponad ziemią i zarazem jej mlekiem-miodem krzepili się wojownicy toczący pojedynki ku czci Odyna w podziemnym królestwie bohaterów, Walhalli (Grimnismál, 25) {Edda 1986, s. 71). Według rachunku prawdopodobieństwa (euroazjatyckie tło i indoeuropejskie korzenie), takie wyobrażenie „kozy przy drzewie życia" musiało być znane również starożytnym kulturom na naszych ziemiach. I warto ów obraz mieć w pamięci rozglądając się wśród symboli, mitów i rytuałów zachowanych w kulturze ludowej. Kozioł uchodzi powszechnie w kulturach świata za zwierzę wybitnie pożądliwe seksualnie, chutliwe, witalne - tym samym idealnie symbolizujące moce życia i płodności (Toporov 1987, s. 663). Taki uniwersalny punkt wyjścia symboliki kozy (w istocie kozła) wyraziście rysuje się również w wie2 2 Znamienne jest też, że już w zodiaku mezopotamskim koziorożec to pół-kozioł i pół-ryba (van der Waerden 1986, pl. 14 d). �TRÓJNOŻNA KOZA 83 rżeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej. Znakomitym przykładem jest właśnie rytuał „chodzenia z kozą". Tłum prowadzi skaczącą kozę wśród zgiełku i hałasu, przebierańcy uderzają batami o ziemię, koza ma zawieszony na szyi dzwonek. Sam kostium kozy jest bardzo realistyczny i zarazem symboliczny, to wywrócony włosiem na wierzch kożuch. O roli kozy uderza­ jąco zwięźle i jasno mówi wyśpiewywany czy wykrzykiwany wtedy tekst (formuła); „Gdzie koza chodzi, tam żyto rodzi / gdzie koza rogiem, tam żyto brogiem / gdzie koza stąpa, tam żyta kopa" (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 54.) Można również przypomieć jawnie seksualne zachowanie maszkary kozy pod koniec rytuału, kiedy goni i bodzie uciekające dziewczyny. Wielorakie są związki kozy z „dolnym" światem. Dla chłopów koza była jednym ze zwierząt z piekła rodem. Sam diabeł miał szczególnie chętnie przybierać postać kozła, zresztą zwierzęcia, które sam stworzył. Według szeroko znanego podania (T 2491) (Krzyżanowski 1963, t . I I , s. 179), diabeł - poza­ zdrościwszy Bogu stworzenia krowy - sam stworzył kozę, lecz niezadowolony z efektu pobiegł za nią, złapał za ogon, który się urwał, został diabłu w ręku, a koza uciekła. Kusy, kozi ogon jest znamienny - tam koza ma „siłę". Żeby ją unieszkodliwić, trzeba kozie wbić szpilkę w ogon (np. Majewski, Stołyhwo 1905, s. 61). Koza spokrewiona jest również z czarownicą, która mogła przeobrażać się w to zwierzę (lub czarnego psa, kota, świnię, żabę i in.). W diable i czarownicy rozpoznajemy tylko zbiorowy portret różnych starożyt­ nych demonów. Ale uchwytne są także związki kozy z demonami wprost odziedziczonymi z głębi czasu. Zwłaszcza wschodniosłowiańskiego domawika wiele zdaje się łączyć z kozłem (Afanasjew 1865, s. 714). Zły domawik „męczy" ludzi i wszystkie zwierzęta poza kozłem i psem. Przed chałupami wywieszano czaszki kozłów, by odwrócić uwagę tego demona (Afanasjew 1865, s. 714). Na naszych terenach natrafiamy na związki kozła ze zmorą. Chcąc uchronić się przed jej atakami można było np. położyć się spać razem z kozą (Kolberg 1874, s. 74-75) lub przykryć skórą kozy (Simonides 1989, s. 264). Czy inny jeszcze przykład: dla uspokojenia wodnika wrzucano do wody sierść czarnego kozła (Toporov 1987, s. 663). O wiele słabiej odbijają się w wierzeniach ludowych Europy środkowo-wschodniej skojarzenia kozy z „górnym" światem. Ale za to niektóre ślady są nader interesujące. W pieśniach białoruskich zachował się obraz kozy siedzącej w koronie drzewa (Gilewicz 1974, s. 19). W wielu miejscach trwała pamięć o magicznym zaleceniu, by pożar od pioruna gasić tylko kozim mlekiem (np. Gołębiowski 1839, s. 154; Kolberg 1882, s. 181). W falującym zbożu odgadywano „goniące się kozły" lub powiadano wtedy, że „wiatr pędzi kozły" czy, że „pasą się tam kozły" (Stelmachowska 1933, s. 104). W krajach bałtyckich związki kozy z niebem są wyraźniejsze. Litwini wiatr południowo-wschodni nazywali „koźlim", również chmury to „kozły" (Stelmachowska 1933, s. 105). Znamienna jest informacja o utrzymującej się do X V I I w. ofierze z kozłów w Prusach. Kozły zabijano tam w ofierze bogu Pergrubriusowi (o niejasnej naturze, m.in. był on wiązany z końcem zimy �84 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i pierwsza orką; Ivanov, Toporov 1988, s. 302-303) i to nawet kilka razy do roku - przed orką, przed żniwami, po żniwach. Tłum przed zarżnięciem kozła podrzucał go wielokrotnie do góry (Stelmachowska 1933, s. 100-101). W tradycjach ludowych naszej części Europy ocalało również wspomnienie ofiarnej roli kozy. Najdobitniej ukazuje tę rolę noworoczne i zapustne widowisko rytualne zabicia i wskrzeszenia kozy (turonia). Choć w utrzymują­ cych się w Polsce formach obrzędu zwierzę umiera niby samo z siebie (np. z przejedzenia), to przecież wyczuwamy atmosferę przemocy; tłum szydzi z „kozy", raz za razem jest ona uderzana kijami po plecach, „koza" rozpaczli­ we beczy, nagle ktoś podstawia jej nogę, koza przewraca się, oszołomiona próbuje wstać i wreszcie pada znieruchomiała na ziemi. Korzystając z języka teorii R. Girarda (Girard 1987, s. 84; zob. też Kolczyński 1995, s. 67), można powiedzieć, że mamy do czynienia z typowym dla późnych form rytuału jego oczyszczeniem z elementów rzeczywistego gwałtu (w wypadku rytuału już tylko raczej pozorowanego, z oczyszczeniem z jego pierwotnej ekspresji). Natomiast w tradycji ruskiej nie ma żadnych wątpliwości, że „koza" (turoń) jest zwierzę­ ciem zabijanym, tam dziad, zwany też strzelcem, tłucze „zwierzę" pałką po głowie, a ono natychmiast zwala się na ziemię (Toporów 1987, s. 664). Charakterystyczne są „znaki ofiarnicze" kozy w samym rytuale i w wierze­ niach: jest żarłoczna, smrodliwa, kradnie, kłamie... Innym wspomieniem ofiary ze zwierzęcia wydaje się głowa kozła („podkoziołek"), wokół której w ostatnią noc zapustów rozgrywała się rytualna zabawa . Ofiarna symbolika kozy odbija się wyraźnie także w zwyczajach żniwiarskich, będących wszak reliktem rytualnych postaw. Idzie „dożynać" albo „zerwać" kozę wołali chłopi, gdy pod koniec żniw ktoś szedł zżąć ostatni zagon pozostawiony na środku pola. Czasem ostatnie „kłosy", czyli „kozę" żniwiarze ścinali razem. Gdzie indziej taką „kozę" ścinali parobcy, a dziewczęta zawczasu uciekały z pola, by tego nie widzieć. Lub inna jeszcze sytuacja: była to czynność zarezerwowana dla starszych kobiet (Bystroń 1916, s. 42, 47-48, 88). Wreszcie koza jako idealna ofiara występuje w bajce ludowej. W różnych krajach słowiańskich znana była bajka o „kozie obdartej" (AT 2015; Krzyżanowski 1963, t. I I , s. 162-163). Koza okłamuje gospodarza, że nikt jej nie nakarmił, ten zaś zabija (lub tylko obija) za karę jedną, drugą córkę, parobka, wreszcie sam wypasa kozę i przekonuje się o jej kłamliwości. Wtedy gospodarz łapie kozę i zaczyna ją obdzierać ze skóry. Już w połowie oskórowana koza ucieka i chroni się lesie. Tu, schowana w jamie, straszy wszystkie zwierzęta, że je zabije i zje. Ostatecz­ nie kozę wygania z jamy jeż lub rak. Uciekającą kozę chwytają zwierzęta, niedźwiedź wyrywa jej nogę, „gdy ta na trzech nogach chce dalej uciekać" 3 3 Zamiast głowy kozła mogła to być głowa dziada z brodą (zob. przypis 1). Także w zapustnym chodzeniu przebierańców zamiast kozy bywał czasem oprowadzany po wsi dziad (Stelmachowska 1933, s. 47). Wymienność postaci rytualnych dziada i kozy w zwyczajach zapustnych wynika zapewne z zacierania różnych wątków tradycji. Obie postacie zbliżyły się do siebie przez swoje symboliczne skojarzenia ze światem zmarłych. �85 TRÓJNOŻNA KOZA Rye. 1. (a) Koza kolędnicza, Pogórze Sudeckie, rys. na podstawie mat. własnych; (b) podkoziołek z Krzywosądowa (d. pow. Pleszew), wg B. Stelmachowskiej 1933, rys. 3. Rys. a wykonał Waldemar Wroński znów ją łapią zając i wilk, a następnie wieszają na gałęzi i jedzą (Fischer 1910). Trójnożna bajkowa koza umiera rytualnie, powieszona na drzewie i - jak trafnie odczytuje Toporov - podtrzymuje sobą przy życiu wszystkie leśne zwierzęta (Toporov 1987, s. 664). Charakterystyczne są również powiązania kozy z kultem zmarłych. W rytu­ ale zabicie i wskrzeszenia kozy utrzymał się prastary obraz zmarłych przodków jako istot całkowicie owłosionych (Tomicki 1976, s. 89). Uderzająco archaiczne poczucie symbolizmu materii i formy zdradzają postacie całe ubrane w kostiu­ my ze słomy (draby). Słoma to materia, która w „tym" świecie zastępuje zmarłym włosy. Słoma to swoiste ciało maski, w którym zmarły może fizycznie zaistnieć na ziemi. Zmarłych przodków odgadujemy także w postaciach w kożuchach i maskach z futra. Nie ma więc żadnych wątpliwości dla kogo w kolędniczym i zapustnym rytuale składana jest ofiara z kozy. K. Moszyński zestawił kilka interesujących faktów z sąsiednich terenów. Na Łotwie około Bożego Narodzenia składali na rozstajach kozę wilkom na pożarcie. Wilk uchodził tam potocznie za wcielenie dusz zmarłych. W krajach skandynawskich około Bożego Narodzenia chodzili po wsiach przebierańcy w maskach kozłów. Tym kozłom stawiano kaszę i piwo, czyli klasyczny rytualny poczęstunek dla dusz zmarłych. Ciekawe, że na Polesiu wigilijna wieczerza zwała się kaszą sv. kozUka (Moszyński 1967, s. 573, 1968, s. 288-289) . 4 4 Wedłuj jednej z białoruskich odmian kolędniczego zwyczaju chodzenia z kozą, koza umierała zagryziona przez wilka (=zmarłych przodków); (Czarnowski 1956, s. 187, za: Sejn 1887, s. 91-93). �86 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI W zwyczajach kolędniczych koza występuje zamiennie z „turoniem". Maszkara „turonia" jest być może wspomnieniem wymarłego w X V I I w. tura (bosprimigenius); (Moszyński 1968, s. 293-294). Ale przecież symbolizmy kozy i byka są tylko częściowo pokrewne sobie w kręgu indoeuropejskim i także euroazjatyckim. Ta uderzająca bliskoznaczność turonia i kozy każe zatem szukać ich powiązań w głębinowych warstwach tradycji mito-rytualnej. W wielotysiącletnim i wielokulturowym zapleczu wierzeń ludowych koza przede wszystkim kojarzona była z jeleniem. Takie związki wyraźnie widać już w neolitycznych rytach naskalnych środkowej Azji. W najbliższym sąsiedztwie powinowactwa symboliki kozy i jelenia znakomice ukazuje mitologia germańs­ ka. W Eddzie poetyckiej obok drzewa życia Yggdrasil stoi z jednej strony koza Heidrun, a z drugiej jeleń Eikthyrnir (Grimnismal, 26); (Edda 1986, s. 71). Chłopi chodzący z „turoniem" eksponowali, że jest to zwierzę rogate. Maski „turonia" mają często nadnaturalnie duże rogi. Także w pieśniach kolędniczych mówi się o „złotych" lub „pozłacanych" rogach turonia (np. Kapełuś, 1991, s. 28). Charakterystyczne jest również, że w wierzeniach ludowych jeleń gra nikłą rolę. Można więc domyślać się, że zamierająca symbolika tego zwierzęcia została przeniesiona na tura. Odwieczne powinowactwa kozy i jelenia ułatwiły zaś zbliżenie rytualnych obrazów obu zwierząt. Nie budzi wątpliwości, że to obraz kozy okazał się trwalszym wzorcem wyobraźni. W naszej etnografii zinterpretowano kozę jako zwierzę wspaniale chtoniczne, ucieleśniające głęboko schowane w ziemi, elementarne moce życia i płodności. Ukazywany jest także związek kozy ze zmarłymi przodkami (w których wszak władaniu są owe moce) i jej ofiarna rola. Powiązania kozy z górnym światem nie zatrzymują natomiast uwagi. A przecież wydobywał je już Afanasjew i od razu ulokował na tle indoeuropejskim (kozioł zwierzę­ ciem bogów burzy); (Afanasjew 1865, s. 714). W dzisiejszych rekonstrukcjach mitologii indoeuropejskich skojarzenie kozła z bogami nieba i burzy, z deszczem i piorunowym ogniem, wydaje się jedną z praform wyobraźni. W starych mitach wedyjskich Adźa Ekapad, jednonogii kozioł jest obrazem burzy. W wierzeniach greckich gwiazda Koza (Capella), którą była przeniesiona na niebo koza Amalateja, zapowiadała burze i deszcze. W zaprzężonym w kozły wozie wędrowali wedyjski Indra, germański Thor, bałtyjscy Perkunas i Puszkajtis, zapewne na kozłach jeździł słowiański Perun (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 586-587). * * * W X I X wieku wielokrotnie zapisano na naszych wsiach zdanie, że pożar od pioruna należy gasić kozim mlekiem. Pamięć o takim magicznym zalece­ niu tu i ówdzie trwa jeszcze do dzisiaj. Sam słyszałem to zupełnie niedawno na wsiach sądeckich. Ta krótka i wydawałoby się oderwana informacja jest wszakże niezwykle cenna. Skojarzenie kozy z piorunem sięga bowiem głębo­ ko do wnętrza euroazjatyckich tradycji mitologicznych. �TRÓJNOŻNA KOZA 87 W mitologii wedyjskiej jednonogi kozioł skaczący po skałach = kamiennym niebie był obrazem burzy. Samo jego imię Adźa Ekapad, czyli dosłownie jednonogi kozioł, jest epitetem i ukrywa prawdziwe imię bóstwa. Tym kozłem był najprawdopodobniej Indra, bóg nieba i burzy, ale możliwe są i inne identyfikacje, z Siwą bogiem wszechrzeczy lub Agnim bogiem ognia. Taki nadmiar możliwości nie jest wszakże dziwny, to zupełnie naturalny wyraz życia prastarych obrazów mitologicznych w świadomości różnych epok. Już w naj­ starszych zbiorach tradycji mitologicznej, kapłańskiej Rygwedzie i ludowej A tharwawedzie, opisany jest mało precyzyjnie. Adźa Ekapad zrodzić się miał na wschodzie, czyli w stronie prapoczątków. Można przypuszczać, że rozdzielał i utrzymywał w rozdzieleniu światy, dolny - praocean, środkowy - przestrzeń powietrzną, czyli piętro ziemi i górny - niebo ze wszystkimi bogami. Byłby to zatem obraz zwierzęcia równoległy i równoważny obrazowi drzewa świata (Keith 1925, 1.1, s. 137; Toporów 1987a, s. 44). Gdy zaintersowanie symboliką kozła zamienimy na zainteresowanie sym­ boliką jednonogości otwiera się jeszcze bardziej przepastna perspektywa tajemniczych pokrewieństw kultur. W Chinach już w odczuciu ludzi epok starożytnych za niezwykle ar­ chaiczny uchodził wiosenny rytualny taniec: skakanie dziewcząt i chłopców na jednej nodze po kamieniach i przekraczanie w bród rzeki, któremu towarzyszyły odgłosy imitujące huk burzy. Taki taniec miał bowiem wywo­ łać życiodajną burzę i deszcz. Naśladowano taniec mitycznego jednonogiego bażanta Szang-jang, który zjawił się na górze Junszan jako znak zapowiada­ jący poczęcie herosa-demiurga Wielkiego Jü (Granet 1973, s. 189-190). Sko­ jarzenie kamień - niebo i jednonogie zwierzę - burza wydają się zatem elementami jakieś wspólnej paleoazjatyckiej wizji świata. Zatrzymam się na chwilę przy symbolice jednonogości i kulawości. W etno­ logii bowiem obie te właściwości zestawia się ze sobą razem. Na różnych mitologiach w skali świata sprawdzono, że jednonogość lub „inność" jednej nogi, która jest kościana czy sztuczna, np. drewniana, lub jej „uszkodzenie", jak kulawość, sygnalizuje kontakt bohatera z podziemiami. Według uchodzącej za bardzo wiarygodną hipotezy K.D. Lauszkina, wszyscy bohaterowie mitów, którzy mają coś nie w porządku z nogami wywodzą się ostatecznie od węża, czyli jednego z najpierwotniejszych symboli ziemi i wody, „dolnego" świata. Łańcuch przeobrażeń miałby z grubsza wyglądać tak: pełzający wąż - pół człowiek i pół wąż (jak np. grecki Erichtonios) - jednonoga postać (jak np. wedyjski Indra wcielający się w jednonogiego kozła) - postać o jednej nodze „innej" (jak np. bajkowa Baba Jaga o jednej nodze kościanej czy złotej i in.) - kulejący bohater (jak np. Hefajstos). W uproszczeniu zaś rysuje się równanie 5 5 Wyobraźnie kamiennego nieba, o paleazjatyckim rodowodzie, znane potem w różnych mitologiach indoeuropejskich (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 667) na naszych terenach można odszyfrować już w znaleziskach archeologicznych z epoki neolitu. Wyraźnie odbija się również w wierzeniach ludowych, zob. Kolczyński 1992. �88 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI kulejąca noga = jedna noga = wężowa noga = wąż (Lauszkin 1970, s. 181-186). Kłopoty bohatera mitu z nogami, to znak, że ma ich za dużo, bo druga noga nie jest lub nie była mu wcześniej potrzebna... skoro był wężem. C. Lévi-Strauss również wiąże kłopoty z nogami istot mitycznych z ich chtonicznym rodowodem. Istoty wychodzące z ziemi w mitach Indian północnoamerykańskich mają uszkodzoną jedną nogę i kuleją. Ich możliwości poruszania się są więc ograniczone. Upośledzenie zdolności poruszania się - kulawość lub jednonogość - wydają się charakterystyczne dla bóstw władających tym i żadnym innym terytorium na którym przebywają. Starych lokalnych bogów - autochtonicznych (Lévi-Strauss 1970, s. 296). Te dwie próby, Lévi-Straussa i Lauszkina, wyjaśnienia symboliki istot jednonogich i kulejących można uznać w etnologii za klasyczne. Wydaje się, że zapanowało nawet prawo (które wyrażę w ulubionym języku dyrektyw etnologicznych): tam, gdzie widzisz istoty jednonogie lub mające kłopoty z nogami, szukaj ich związków z podziemiami. Naturalnie nie ma takiej teorii, która by wszystko na raz wytłumaczyła. Wyprowadzanie wszelkich istot jednonogich lub tylko kulejących z obrazu węża, prabóstwa otchłani, jest niedoskonałą jednak propozycją. Sprawdza się na wielu przykładach, lecz nie zawsze. Jednonogi kozioł w Indiach i jednonogi bażant w Chinach są skojarzone wyraźnie z bogiem nieba i burzy, w mitach i w rytuale. Co prawda Adźa Ekapad, jednonogi kozioł, występuje w tekstach wedyjskich zwykle razem z Ahi-Budhą, wężem głębin, ale są to jednak dwie różne postacie (Keith 1925, 1.1, s. 136-137). Co wydaje się natomiast pewne, to rola jednonogości, a wtórnie kulawości i innych „dziwnych" nóg w obrazowaniu różnic pomiędzy światami i odmiennymi stanami istnienia. Coś nie zgadza się z liczbą lub formą nóg u istot, które przekraczają kosmiczne granice w tę czy tamtą stronę. Tu wypada mi jeszcze powiedzieć, że symbolika jednej nogi i łącząca się z nią symbolika jednego buta już dawno zwróciła uwagę etnografów (np. Grimm 1899, t. I , s. 214; Frazer 1969, s. 247, 250), prahistorków (np. Wilke 1915) i badaczy klasycznego antyku (np. Deonna 1935; Ganszyniec 1947). Literatura na ten temat (osobne teksty, jak różne noty i dygresje) jest zatem dość obszerna. Z nowszych publikacji można wymienić choćby analizy J.P. Vernanant (1981), ostatnio zajmował się tymi motywami A. Lebeuf (1986, 1988). W sieci rozmaitych uwikłań mito-rytualnych jednej nogi i jed­ nego buta najwyraźniej rysuje się symbolika płodnościowa i kalendarzowa (lunarna) oraz inicjacyjna. Ale dla moich skrótowych uwag nie ma potrzeby wnikania w tę problematykę. Symbolika trójnożności zdaje się natomiast wciąż nieomal niezidentyfi­ kowana. Wynika to zapewne z traktowania trójnożności tylko jako wariantu „typowych" kłopotów z nogami, których wzorcem jest jednonogość. Tak rozumie trójnożność V.V. Evsjukov, który zajął się interpretacją trójnożnych żab i żółwi w wierzeniach chińskich (a zwłaszcza trójnożnej żaby czan rozpoznawanej przez niego już w ceramice neolitycznej). W całej Eurazji, �TRÓJNOŻNA KOZA 89 w archaicznych tradycjach, oba te zwierzęta - co jest chyba oczywiste - są w symbolice swoimi odpowiednikami. Evsjukov ukazuje, że zawsze były to zwierzęta kojarzone z podziemnymi wodami i księżycem, czyli z „tamtym" światem oraz symboliką śmierci i odrodzenia. Ich trójnożność rozszyfrowuje jako charakterystyczny „brak", który obrazuje ich osłabioną zdolność do poruszania się czy wręcz unieruchomienie. W zookosmicznej wyobraźni starożytnych kultur trójnożna żaba i żółw symbolizują nieruchomą ziemię i stojące podziemne wody. Ów „brak" równocześnie znakomicie wyraża „ubytek" księżyca. Evsjukov przypomina tu skojarznie istot jednonożnych lub kulawych z księżycem w wielu innych kulturach. W sumie w trójnożnych żabach i żółwiach widzi przede wszystkim symbolikę mroku, wilgoci i świa­ ta zmarłych. W samej zaś trójnożności „skoncentrowaną chtoniczność", z którą współgra lunaryzm (Evsjukov 1988, s. 98-101). Zarysowane przez Evsjukova wyjaśnienie symboliki trójnożności żaby i żółwia wydaje się aku­ rat dość przekonywujące. Ale wątpię czy zawsze i wszędzie trójnożność można wywodzić z osobliwości dolnego świata. * * * Pierwsze wyobrażenia trójnożnych zwierząt, antylop i baranów lub kozłów, widoczne są w rytach naskalnych odkrytych w jaskini Chojt-Cenker (Okladnikow 1972, tabl. I , rys. 22 oraz s. 15,18) w Ałtaju mongolskim i datowanych na 11-13 tysięcy lat. Zdaniem archeologów nie ma mowy o przypadkowości powstania takich wizerunków, wynikającej np. z zastosowania przez późnopaleolitycznego artystę uproszczenia czy skrótu formy. Trójnożne zwierzęta występują bowiem obok czworonożnych, zaś samo ujęcie formy jest całkowicie klarowne (Novgorodova 1989, s. 39-40). Następnie różne trójnożne zwierzęta pojawiają się wielokrotnie w repertuarze rytów i malowideł naskalnych odkrywanych w całej Azji Środkowej i sąsiednich terenach, od południowej Syberii po Kaukaz z jednej strony i Płw. Indyjski z innej strony, datowanych na epoki od neolitu po średniowiecze, a nawet czasy jeszcze późniejsze. Tradycja żłobienia i malowania na skałach narracyjnych scen, w których odgadujemy obrazy mitów i rytuałów, utrzymywała się bowiem intrygująco długo. Wiele wyobrażeń uderza przy tym swoim ponadczasowym charakterem i jest nader kłopotliwych do datowania. Takim prastarym i nieulegającym przez tysiąclecia zapomnieniu wybrażeniem jest m.in. właśnie trójnożny kozioł i jeleń. Na tablicy I zestawiam kilka takich wyobrażeń z różnych miejsc Azji i różnych epok. Badacze próbujący interpretować ową naskalną mitologię (np. Okladnikov, Zaporožskaja 1970, s. 146-153, tamże cyt. wcześniejszcze opinie) podkreślają symboliczne skojarzenia tych zwierząt ze słońcem, niebem i gro­ mem w mitach różnych ludów Azji Środkowej. Kozioł, który uderzeniami piorunów wstrząsa niebem i ziemią, wyraża sobą moc przekraczającą granicę światów. W interepretacjach przedstawienia kozłów i jeleni uwaga skupia się zwłaszcza na ich bujnie rozrośniętych rogach, zakrzywiających się do tyłu, �90 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI które jawnie lub tylko aluzyjnie kojarzą się z formą dysku słonecznego. Ale równocześnie wyraźnie rozpoznawane są różnorodne związki kozła z „dolnym" światem, przede wszystkim jego rola jako symbolu chtonicznej płodności i współwystępowanie z duszami zmarłych przodków i demonami. W sumie odwieczna środkowoazjatycka symbolika kozła i jelenia, jaką odgadują archeolodzy nie różni się w węzłowych punktach od symboliki tych zwierząt rekonstruowanej dla innych terenów Eurazji. Choć archeolodzy widzą dosko­ nale w rytach i malowidłach trójnożność kozła i jelenia (jak również barana, konia, byka), to akurat ów motyw nie jest przez nich analizowany, przypomia się tylko o nienaturalnej liczbie nóg różnych wierzchowców szamanów (np. Nikolajev 1987, s. 157). W epoce brązu, gdy różne kultury wydobywają się wreszcie z ciszy i utrwalają w piśmie swoje mity, motyw trójnożności ma już za sobą wielotysiącletnią tradycję. W Chinach słyszymy o kilkunastu różnych trójnożnych istotach. Tylko w jednym mitologicznym tekście „Katalogu gór i mórz" występuje kilka takich postaci, np. bóg Sze-to o kwadratowej twarzy i ludzkim tułowiu, zwierzę podobne do krowy i ptak przypominający żmiję. Same źródła chiń­ skie nie wyjaśniają powodów ich trójnożności (Evsjukov 1988, s. 98). Najłat­ wiej chyba można zrozumieć trójnożnego ptaka-potwora, będącego skrzy­ żowaniem dwu wzorcowych zwierząt symbolizujących dolny (żmija) i górny (ptak) świat. Ów potwór ma swobodny dostęp do całego kosmosu. W tra­ dycji chińskiej jeszcze bardziej popularny był inny trójnożny ptak, kruk, pomocnik Si-wang-mu, czyli Zachodniej Macierzy Królów, władczyni za­ chodnich gór i pustkowi, strony gdzie zachodzi słońce. Si-wang-mu jawiła się jako groźna bogini, sprowadzająca na ludzi zarazę, a równocześnie dysponowała eliksirem nieśmiertelności z rosnących w jej siedzibie (na górze Kunlun) cudownych drzew brzoskwiniowych (Künstler 1981, s. 270-275). Trójnożny solarny kruk (Szyjewski 1991, s. 148) był strażnikiem jej domeny razem z trzema feniksami Pi-fang (Evsjukov 1988, s. 98). Chińscy szamani mieli zdobywać magiczną moc wystawiając się nago na palące promienie słoneczne. Wtedy dopiero mogli zmierzyć się z demonami suszy. Zatem w trójnożnym kruku, jak rozszyfrowuje Szyjewski, widziano „solarnego przewodnika prowadzącego szamanów do odrodzenia symbolizowanego przez eliksir nieśmiertelności" (Szyjewski 1991, s. 149). Lecz również demo­ ny suszy wysyłane przez Si-wang-mu charakteryzowano jako istoty trójnożne, całkowicie nagie i poruszające się z prędkością wiatru (Evsjukov 1988, s. 98). Trójnożny solarny kruk był również kojarzony z ogniem i umiejętnoś­ ciami kowalskimi. Znany jako „Czerwony Ptak" widniał na sztandarach dynastii Czou, poprzednia zaś dynastia Szang miała za godło sowę, kojarzo­ ną z ogniem piorunowym (Granet 1973, s. 197). Innym jeszcze uskrzyd­ lonym i latającym trójnożnym potworem był Trój-Miao (San-Miao). Żył na najdalszym zachodzie, na Górze Piór, o trzech wierzchołkach, gdzie ptaki przylatują odnowić swe upierzenie, zastał tam już sowę o jednej głowie �TRÓJNOŻNA KOZA 91 Tabl. I . Trójnożne zwierzęta w prahistorycznej sztuce naskalnej Azji Środkowej (a) trójnożna antylopa, mai. naskalne z jaskini Chojt Cenker, Mongolia, późny paleolit, wg A.P. Okladnikova 1972, rys. 22; (b) trójnożne zwierze, mai. naskalne, Byrka, okolice Czity, południowa Syberia, epoka neolitu, wg A.I. Mazina 1986, tabl. 70, rys. 2; (o) trójnożna antylopa (?), Kulenga, obszar górnej Leny, południowa Syberia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1977, tabl. 116; (d) - (e) trójnożne kozły, ryty naskalne, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 84, rys. 21, tabl. 85, rys. 10; (f) trójnożny jeleń, ryt naskalny, obszar Czułtyn-goła, Mongolia, epoka brązu, wg A.P. Okladnikova 1981, tabl. 86, rys. 11. �92 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i potrójnym ciele. Trój-Miao został wyganany ze stolicy i potem ujarzmiony (musiał odtąd płacić daniny) przez władcę-herosa Szuna, który na nowo porządkował świat. Trój-Miao zaś był istotą („potrójną", jak chce Granet), która ucieleśniała „cnotę" poprzedniej epoki. Warto tu również odnotować, że Trój-Miao był utożsamiany z trójnożnym rytualnym kotłem-żarłokiem (Granet 1973, s. 205-206). Trójnożność i „potrójność" tego bytu mitycznego wydaje mi się dość czytelnie rysować ideę „całości", która tym razem prze­ mieszcza się w przestrzeni (na zachód) i w czasie (w przeszłość), zastąpiona nową „całością", ustanowioną przez demiurga. Szun wygnał również, jako istotę z poprzedniej epoki, swego syna Kuna, który znów na Górze Piór przeobraził się w trójnogiego żółwia (Granet 1973, s. 206). Wyrazisty ślad trójnożności tkwi w mitach o demiurgu-herosie Wielkim JÜ, który opanował potop i uporządkował świat: uregulował rzeki, rozdzielił i przesunął góry. Wielki Jü podczas swych prac okulał i chcąc sprowadzić do koryta rozszalałe wody tańczył skacząc najednej nodze (Granet 1973, s. 99, Künstler 1981, s. 202). Ów krok Jü był naśladowany przez szamanów w ry­ tuałach i różne opisy wskazują, że polegał na przeplataniu się trzech kroków (Evsjukov 1988, s. 99). Tajemniczy trój-krok Jü łączy się ze zmierzeniem świata przez jego pomocników i ustanowieniem w ten sposób 9 obszarów, 9 dróg, 9 jezior, 9 górskich szczytów, czyli w sumie całego trójdzielnego (9 = 3x3) świata. Wielki Jü miał też odlać 9 magicznych trójnogów z metali wydobytych w 9 prowincjach. Istniała wersja mitu, że pierwszy z tych trójnogów zawierał w sobie jedność świata, czyli trzech jego sfer. Według tradycji trójnogi były dziedziczone z dynastii na dynastię jako dowód ich legalności, posiadania niezbędnej do rządzenia cnoty i przepadły dopiero za dynastii Ts'in (schyłek I I I w. p.n.e.). Scena poszukiwania tych trójnogów jest popularnym motywem sztuki chińskiej w czasach następnej dynastii Han (II w. p.n.e. - I I w. n.e.); (Künstler 1981, s. 208-211). Trzy kroki boga wymierzającego kosmos widać również w samym centrum mitologii wedyjskiej. U władcy Asurów, złych demonów, którzy opanowali świat, zjawia się Wisznu pod postacia karła i zawiera z nim umowę, że otrzyma tyle ziemi, ile zdoła zmierzyć stawiając trzy kroki. Wtedy Wisznu wraca do swej pierwotnej postaci olbrzyma i trzema krokami ogarnia wszystkie trzy strefy świata. Pierwszym krokiem zajmuje ziemię, drugim powietrze, trzecim niebo. W ten sposób wyzwala świat od demonów i rozszerza jego granice, zagarnia też wedy i mowę. W obszarze wytyczonym trzema krokami Wisznu żyją odtąd wszystkie istoty. Stąd Wisznu znany był pod epitetem „szeroko stąpający". Trzy kroki Wisznu były potem naśladowane w rytuałach. Kapłan stawiający trzy kroki „przemieszczał" się do świata niebiańskiego (Keith 1925, t. I , s. 110-111; Ługowski, Grabowska 1994, s. 206-207). Oba mity, chiński i indyjski, prawdopodobnie wyrastają ze wspólnego euroazjatyckiego zaplecza wierzeniowego. Istotą trójnożną był w mitach indyjskich Kubera (sanskr. „niekształtny"), bóg bogactwa, strażnik podziemnych skarbów, pan północy. Kubera był �TRÓJNOŽNA KOZA 93 grubym karłem, o białej skórze pokrytej ornamentami, miał osiem zębów i jedno żółte oko, chodził zaś na trzech nogach. Najpierw jego siedzibą była Lanka, potem przeniósł się w Himalaje. W nagrodę za trwającą tysiąc lat ascezę otrzymał od Brahmy cudowny latający rydwan Puszpakę, którym mógł błyskawicznie przenosić się z miejsca na miejsce (Dowson 1987, s. 173-174). Wspomnienie trójnożnego barana tli się w wierzeniach ludów tureckich. W ofierze duchowi gór składano białego barana, któremu przed zabiciem podginano jedną nogę. Ofiara ta miała wybłagać deszcz (Kałużyński 1986, s. 115) . W mitologii plemion irańskich występuje trójnożny osioł. Według Awesty, stoi on pośrodku prajeziora Warkasz i oczyszcza wszelkie wody ze wszelkich nieczystości, np. skażenia przez zwłoki itp. W innych tekstach powiada się 0 nim, że ma nie tylko trzy nogi, ale i sześcioro oczu i jeden złoty róg, z którego wyrastają liczne odgałęzienia. Tym rogiem zabija złe stworzenia. Osioł jest biały, kiedy ryczy samice wodnych zwierząt stają się brzemienne (Składankowa 1981, s. 217). W Palestynie osioł kojarzony był z burzą i deszczem. Żydzi mówili, że bóg wydobył wodę z oślej paszczęki. Czy był to także pierwotnie trójnożny osioł? To zupełnie prawdopodobne. Według tradycji palestyńskiej, staro­ żytny moabicki bóg-osioł miał w każdym razie kłopoty z nogami: kulał (Frejedenberg 1988, s. 314-316). Zatarty już obraz trójnożnego osła zachował się w mitach i sztuce gre­ ckiej. Tym wspomnieniem prastarego motywu są żeńskie demony Empuzy. Były różnie opisywane i przedstawiane, raz jako krowy o oślich zadach 1 jednej nodze z brązu, czyli dodanej (3 +1), innym razem to piękne dziew­ częta o jednej nodze oślej i jednej w brązowym bucie (np. Graves 1982, s. 170-171). Ośle kopyto (jedno !) służyło za naczynie na wodę w podziem­ nym Tartarze (Frejdenberg 1988, s. 338), znów gdzieś w mglistej przeszłości wyczuwamy trójnożnego osła (4-1). Na tym tle interesująco rysuje się rów­ nież osioł Dionizosa, na którym bóg wędrował pomiędzy piętrami kosmosu, z ziemi do otchłani i z ziemi do nieba. W Grecji osioł i kozioł stykają się ze sobą na zasadzie alternatywności symboli. Najlepiej widać to właśnie w mitach o Dionizosie, bogu w dzieciństwie zamienionym w kozła, który potem chętnie przybiera postać osła (Frejdenberg 1988, s. 320). Wóz germańskiego boga burzy Thora ciągnęły dwa kozły. To cudowne zwierzęta, które w chwili głodu można było zarżnąć i ugotować, a następnego 6 6 W rytualnych zawodach pasterzy środkowoazjatyckich zwanych rozrywaniem kozła, buzkashi, „błękitnym wilkiem" i in., zwierzęciu (jest to kozioł lub baran, czasem cielę), które odbijają sobie uczestnicy, obcinano tuż przed gonitwą głowę i nogi poniżej kolan. Zareje­ strowano też odmiany, w których zwierzę uśmiercano dopiero w trakcie zawodów, np. wyry­ wając nogi żywemu baranowi przywiązanemu do siodła jednego z jeźdźców. I . Kabzińska-Stawarz, wskazując na symbolikę kozła, kojarzonego zarazem z dolnym i górnym światem, interpretuje te zawody jako rytuał ofiarny, znoszący granice czaso-przestrzeni i odtwarzający pierwotną jednię (Kabzińska-Stawarz 1993, s. 124-125). �94 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI dnia były znów całe i żywe. Odradzały się z kości, których nie wolno było naruszyć. W tzw. Eddzie Snorriego czytamy, że gdy jeden z biesiadników zaproszonych przez Thora złamał kość chcąc wyssać szpik, to kozioł - gdy wrócił do życia - okazał się kulawy. Stąd u Germanów obowiązywał zakaz łamania kości składanych w ofierze kozłów (Neumann, Voigt 1973, s. 92). W toczącym się pod koniec świata {ragnarók) boju pomiędzy bogami a po­ tworami Thor zabija uderzeniem swego młota Mjóllnira dwa straszliwe smoki-węże Nidhógga i Midgardsorma a potem, po postawieniu dziewięciu kroków, ginie zatruty ich jadowitym odechem. W Eddzie ta scena rozgrywa się tuż przed wizją ostatecznego kataklizmu: nieba spadającego na ziemię, która osuwa się w morze i wielkiego pożaru świata (Vóluspá 55-57) {Edda 1986, s. 17). Dziewięć kroków Thora wymierza zatem ostatnie chwile świata. Odrębnie trzeba skupić uwagę na cudownych wierzchowcach bogów, bohaterów i szamanów, na których wędrowali oni do Piekła i Nieba. Najpowszechniej w różych mitologiach szamanizmu i ich późniejszych echach (zgod­ nie z „otwartym" pojęciem dziedzictwa szamańskiego, jak np. u EUadego 1994) występuje koń, ale także słyszymy o jeleniu, kozie i in. Wiele z tych cudownych zwierząt wyróżniała m.in. nadnaturalna liczba nóg. Na dziewięcionogim koniu udał się do górnego świata ewenkijski bohater Emerchan, by zdobyć rękę córki Słońca (Nikolajev 1987, s. 157), na ośmionogim rumaku Sleipnirze odwiedzał świat podziemny germański Odyn {Edda 1986, s. 141), na siemionogim koniu wędrował bohater węgierskich bajek (Nawrocki 1980, s. 7), trójnogiego skrzydlatego jelenia dosiadał szaman Ewenków przyjenisiejskich (Ivanov 1970, s. 229). To tylko pierwsze z brzegu przykłady. Z różnych wzorców liczbowych najpopularniejszy był ośmionogi wierzchowiec (Eliade 1994, s. 463), zaś trójnogie zwierzęta pojawiały się dość rzadko. Wśród tych rzadkich przykładów ciekawy wydaje się Afsarug, trójnogi biały koń osetyńskiego św. Jerzego, Uastyrdżiego, boga mężczyzn, zwłaszcza wojowników i wędrowców, między ludźmi występującego pod postacią żebraka (Kempiński 1993, s. 430). Ów krótki sondaż w kilku tylko archaicznych mitologiach daje już szansę zarysowania pierwszych hipotez co do roli symboliki trójnożności. Praformą różnych trójnożnych istot mitycznych jest trójnożne zwierzę, które figuruje w rytach naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju. Można spekulować, jaki mechanizm symbolizacji tu zadziałał. Od porządku natury, czyli czterech nóg odjęto jedną i trójnożne zwierzę zaczęło oznaczać to, co nadnaturalne i tajemnicze. Analogicznie odjęcie jednej nogi człowiekowi czyni nadnaturalną i tajemniczą jednonożną istotę. Taka najprostsza archaiczna arytmetyka symboliczna wyjaśniałaby stykanie się ze sobą i nierzadko nakłada­ nie motywów trój- i jednożności. Ze znakiem zapytania można również przypuszczać, że symbolizm zwierzęcy - trójnożność - jest starszym wzorcem. Trójnożne bóstwo skojarzone jest ze wszystkimi trzema sferami świata na raz. Można odczytać też równanie: trójnożna istota mityczna = zobra­ zowanie jedności kosmosu = symbolika oczyszczenia. �TRÓJNOŻNA KOZA 95 Liczba trzy odpowiada uniwersalnemu mitycznemu trójpodziałowi świa­ ta i zarazem to odwieczna mistyczna liczba wyrażająca jedność przeci­ wieństw: życie - śmierć, męskie - żeńskie itd. Taką symbolikę wykładają wprost różne archaiczne teksty - np. chińskie (Granet 1973, s. 325). Także w tradycjach indoeuropejskich liczbę trzy łatwo odczytujemy jako symbol pierwotnej całości (np.Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 851-852). Natomiast w odtwarzanym z technik wróżbiarskich archetypowym spo­ sobie rachowania liczba trzy, gdy jest odczytywana jako tzw. liczba w regre­ sji, „powraca zawsze do jednego, następnie hipostazuje jeden jako cztery" (von Franz 1994, s. 118). Taka archetypowa arytmetyka znakomicie wyjaś­ nia często występującą wymienność obu wzorców symboliki nóg zwierzęcego (trójnożność) i człowieczego (jednonożność). Liczba trzy opowiada też paradygmatowi liczbowemu najstarszego ka­ lendarza lunarnego. Ów elementarny symbolizm liczby trzy każe poszukiwać prawzorów trójnożnych istot w narracji mitów kosmogonicznych. Ale jest to motyw tak zamierzchły, że utrzymał się tylko w zniekształconych formach. W mitach chińskich Wielki Jü skacze na jednej nodze (ludzki odpowiednik trójnożności), i robi trzy kroki, którymi mierzy i porządkuje świat. W mitologii wedyjskiej słychać już tylko o trzech krokach Wisznu, w germańskiej o dziewięciu krokach Thora. Czy kroki Wisznu i Thora wywodzą się aż od trójnożnego zwierzęcia? Trójnożna istota - bóstwo, demon czy człowiek - może swobodnie przekraczać granice światów, wędrować zarówno do „dolnego" jak „gór­ nego" świata i z powrotem oraz władać ich mocami. Trójnożność obrazuje nie tylko zdolność do przekraczania kosmicznych granic, ale zapewne także zmianę form istnienia pomiędzy światami. W pierwocinach paleoazjatyckiej mitologi wyraźnie rysuje się postać trójnożnego kozła i jelenia. W tradycjach indoeuropejskich trójnożnym zwierzęciem jest przede wszystkim kozioł i osioł. * * * Prastarą mityczno-rytualną symbolikę trójnożności można rozszyfrować również w innej, od tysiącleci nie popadającej w zapomnienie tradycji, w różnych trójnogich przedmiotach: naczyniach, kotłach, piecykach... Trójnogie formy pojawiają się już w ceramice neolitycznej i od razu widzimy je w różnych częściach Azji, zarówno w Chinach, jak w Indiach czy w Iranie. Niewątpliwie najlepsze przykłady bezpośredniego dziedziczenia takich form z epoki na epokę ujawnia sztuka chińska. Wykopane na stanowiskach neolitycznych kultur Lungszan i Jangszao różne typy trójnogich naczyń - pomijając ich prymitywizm - są tak podobne do typów ceramiki i brązów z następnych epok, że archeolodzy śmiało określają je historycznie znacz­ nie późniejszymi terminami, rozpoznają m.in. typ ting, chia, yang i inne (Sickman, Soper 1984, s. 21-22). Ta sięgająca jeszcze neolitu, a wspaniale �96 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozwinięta w epokach dynastii Szang i Czou, tradycja rytualnych form utrzymuje się w Chinach aż do dzisiaj. U koczowniczych plemion Środkowej Azji w centrum jurty na trzech kamieniach paleniska ustawianio trójnożna podstawę na kocioł (Chabros 1990, s. 163). Również ta tradycja zdaje się wywodzić ze „studni czasu", może z epoki neolitu (np. Okladnikov 1959). Trójnogie podstawy rytualnych kotłów do gotowania mięsa, mis na wodę, piecyków, trójnogie stoły do składania ofiar np. zarzynania zwierząt, trój­ nogie krzesła-trony są charakterystycznym rekwizytem w zasięgu ludów indoeuropejskich. Widać je również znakomicie w kulturach egejskich, o nie­ wyjaśnionym dotąd rodowodzie etnicznym (choć ostatnio zdaje się umac­ niać pogląd o ich indeoeuropejskim pochodzeniu). Na rytualne trójnogie formy natrafiamy również w sąsiednich kulturach Mezopotamii. Na tab­ licy I I zestawiam ze sobą kilka oddalonych w czasie i przestrzeni takich zabytków (indyjskich, irańskich, urartyjskich, hetyckich, mezopotmaskich, egejskich, greckich, etruskich, rzymskich), które od razu orientują w uderza­ jącej wspólnocie wzorów. Trzy nogi tych przedmiotów często modelowano na kształt łap zwierzęcych. Obrazowano kończyny różnych zwierząt, ale najczęściej kozła, osła, wilka, krowy lub byka, lwa. W Europie trójnożne formy także zjawiają się dość wcześnie, już w ГУ tys. p.n.e.; ciekawe są znaleziska w Kom Jasutepe w Bułgarii, np. naczynie-figura osła o trzech nogach (Conczewa 1979, il. 10 b). Rytualna rola trójnogich przedmiotów najwyraźniej zarysowała się w świecie grecko-rzymskim. Sam „trójnóg" (tripod), czyli podstawa na misę lub kocioł był uważany przez Greków i Rzymian za najcenniejszy przedmiot rytualny i zarazem za najlepszy dar wotywny dla bogów. W „barbarzyńskiej" Europie trójnogi były znanym i cennym rekwizytem rytualnym zwłaszcza u Celtów i Germanów. Wykopa­ liska archeologiczne wydobyły na jaw kunsztownie wykonane z różnych metali i zdobione same trójnogi i trójnożne kotły. W naszych stronach nie ma tak wspaniałych znalezisk, ale widoczne są różne charakterystyczne ślady symboliki trójnożności. Intrygującym odkryciem jest choćby urna ustawiona w jamie grobowej na trzech wbitych w ziemię sztyletach = zaim­ prowizowanemu trójnogowi (znalezisko z kręgu kultury przeworskiej) (Lia­ na 1968, s. 383). Bogata tradycja rytualna trójnogich form zaciera się już od wielu wieków. Kościół bezbłędnie wyczuł w nich pulsowanie pradawnych wierzeń i ulokował symbolikę trójnożności w sferze demonicznej. Trójnogi kocioł i krzesło powiązał z magią i czarownikami. Dobitnie ukazuje ową niechęć i wręcz odrazę chrześcijaństwa do trójnogów Bosch w „Ogrodzie rozkoszy ziemskich". W piekle Szatan pożerający grzesznika siedzi na trójnożnym krześle-tronie i również na głowę ma nasadzony trójnogi kocioł . 7 7 „Jest to trójnóg podobny do krzesła Pytii, przypominający je również w tym, że dołem łączy się z pępkiem ziemi, tylko że delficka szczelina skalna została tu przemieniona w ciemną kloakę, do której spadają szatańskie odchody w formie obrzydliwego pęcherza. Górą Szatan połyka niegodziwca, z którego czarna dusza ulatuje przez odbyt jako stado kruków" (Fraenger 1990 s. 56). �TRÓJNOŻNA KOZA 97 (a) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Szang, wg C. Hentzego 1957, il. 1; (b) kocioł ofiarny, brąz, Chiny, epoka Czou, Muzeum Historii Chin, Pekin, rys. na podst. fot.; (c) trójnożna podstawa pod kocioł, żelazo, znaleziona w grobie, południowe Indie, epoka żelaza, wg B. Allchin, R. AUchin, 1973, rys. 64; (d) trójnożny kamienny moździerz, Babilonia, II tys. p.n.e., z wykopalisk R. Koldeweya, Berlin, Staatliches Museum, rys. na podst. fot.; (e) brązowy kocioł na trójnożnej podstawie z Altintepe, Urartu, 2 poł. VIII w. p.n.e., wg E. Akurgal 1961, U. 30; (f) trójnożny osioł, naczynie gliniane, Kóin Jasutepe, okr. Płowdiw, Bułgaria, epoka neolitu, V tys. p.n.e., wg M. Conczewej 1979, il. 10 b; (g) „trójnóg" rytualny, Praeneste, Etruria, VI w. p.n.e., wg E. Hess, E. Paschinger 1990, il. 122; (h) Medea wskrzeszająca w „trójnogu" rozkawałkowanego barana, scena z mai. wazowego, Grecja, VI w. p.n.e. rys. na podstawie J. Boardman 1991, U. 200; (i) „trójnóg" rytualny, brązowa plakietka z tarczy, Olimpia, Grecja VI w. p.n.e., wg Т.Н. Carpenter 1991, il. 281, taką formę miał najprawdopodobniej trójnóg Apollona w Delfach (rys. b, d, e, f, g, h wyk. Waldemar Wroński) �98 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciśnie się tu pytanie: czy każdy trójnogi przedmiot ma znaczenie sym­ boliczne? Oczywiście nie! O symbolicznym znaczeniu takich form zawsze rozstrzyga ich rytualna rola. Pierwotna użytkowa funkcja trójnogich naczyń jest w różnych kulturach identyczna: stawiano je nad płonącym ogniskiem, w trójnogich kotłach gotowano mięso i warzono piwo, w trójnogich misach grzano wodę. Z tych użytkowych walorów trójnożności wynika również ich elementarna rola rytualna. Spalano w nich zwierzęta lub warzono papkę ze zbóż w ofierze dla bogów i zmarłych przodków. To wieloraka symbolika ognia zdaje się uru­ chamiać rytualne role trójnogich form. U koczowniczych plemion tureckich trójnóg ustawiony w środku jurty nad ogniskiem był ołtarzem bogini ognia (Kałużyński 1986, s. 108-109). W Grecji trójnóg i ognisko razem symbolizowały najświętsze miejsce Apollona („pępek" świata) w Delfach (Zwolski 1978, s. 190). W mitach chińskich pierwsze trójnogie kotły odlane przez Wielkiego Jü były cudowne, mogły same się poruszać i gotowały bez podgrzewania (Eliade 1993, s. 59). Owe cudowne trójnogie kotły odlano z metali złożonych w daninie przez dziewięć krain i przedstawiono w nich zwierzęta ofiarowane władcy-herosowi przez te odległe krainy (Künstler 1981, s. 210). Trójnogi Jü (z których pierwszy zawierał w sobie jedność kosmosu) gwarantowały łącz­ ność pomiędzy trzema piętrami i czterema stronami świata. W Chinach wśród brązów z epoki Szang można wypatrzeć m.in. trój­ nogie kotły przedstawiające potwora pożerającego czy połykającego człowie­ ka. Owe potwory (uosabiające moce opozycyjnych światów, jak wąż-ptak czy tygrys-słoń) są w inskrypcjach często określane jako „żarłoczne". Także sam trójnogi kocioł - w mitach i inskrypcjach - to „żarłok". W uniwersal­ nym alfabecie archaicznej wyobraźni potwór połykający i wypluwający czło­ wieka czy zwierzę to jeden z elementarnych obrazów symboliki śmierci i odrodzenia. (Henzte 1957). W Chinach jeszcze w czasach dynastii Han trwała pamięć o pierwotnych rytualnych rolach tych „żarłocznych" kotłów-potworów. Tylko jeden przykład: Według tradycyjnych praw, „książę" ubiegający się o tron musiał zjeść „bulion" z wygotowanego ciała przodka (Granet 1973, s. 212-213). Niemniej wyraźnie rysuje się ów pierwotny sympolizm trójnożnego kotła w wierzeniach ludów ałtajskich. W takim kotle duchy miały wygotowywać do kości rozkawałkowane ciało kandydata na szamana, które następnie podlegało odtworzeniu (inicjacyjna śmierć i zmar­ twychwstanie szamana); (Lvova, Oktriabskaja, Sagalajev, Usmanova 1988, s. 141). Wspomnienie pierwotnego symbolizmu trójnogiego kotła ocalało również tysiące kilometrów dalej, w mitach Greków. W ustawionym na trójnogu kotle czarownica Medea ugotowała szczątki rozkawałkowanego barana i przywróciła go tym samym do życia (np. Graves 1982, s. 517). Na czarodziejski kocioł, który przywraca umarłym życie, natrafiamy też w wie­ rzeniach celtyckich (w walijskm Mabinogion, w cyklu o Branwen córce Llyra); (Mabinogion 1976, s. 71-73; Dillon Chadwick 1975, s. 273-274). �TRÓJNOŻNA KOZA 99 Kocioł ów, jak podpowiadają znaleziska archeologiczne, najprawdopodob­ niej ustawiany był na trójnogu (Mac Cana 1983, s. 29) Kocioł - „żarłok". W tym określeniu zawiera się właściwie wszystko, co trzeba powiedzieć o najpierwotniejszych funkcjach trójnogich naczyń. Roz­ miary niniejszego tekstu nie pozwalają na zestawienie różnych wariantów form i różnych odmian ich symbolizmu. Zamiast mnożyć motywy i kultury zatrzymam się przy jednym tylko przykładzie: trójnogu Apollona. Sanktuarium Apollona w Delfach to wielki relikwiarz wzniesiony nad prastarym miejscem rytualnym - rozpadliskiem w ziemi, w którym z głębo­ kiej szczeliny (chasma) wydobywały się odurzające opary i gdzie leżał ka­ mień wyznaczający środek świata (omfalos). Rosło tu drzewo laurowe, biło źródło wody (do poł. V I I w. p.n.e), a nad szczeliną stał trójnóg. Był tu również grób Dionizosa (Bernhard 1989, s. 87-90). Pierwotnie w miejscu tym gnieździł się wężowy smok Pyton. Zrodzony przez boginię ziemii Gaję, miał pilnować jej świętego obszaru. Potwór pożerał ludzi i zwierzęta, ale równocześnie głosił w imieniu swej matki wyrocznie. Apollon przeszył Pytona strzałami i pogrzebał jego ciało. Według jednego z wariantów trady­ cji, właśnie omfalos przykrywał szczątki Pytona. Szczęśliwie uratowała się marmurowa rzymska kopia omfalosa - oryginalny był prawdopodobnie meteorytem - kamień w kształcie zaokrąglonego stożka, pokryty wyrzeź­ bioną siecią. Monety amfiktioni delfijskiej ukazują jednak omfalos oplecio­ ny wężami. Dla oczyszczenia się z zabójstwa potwora i zarazem dla uczcze­ nia tego czynu Apollon ustanowił w Delfach igrzyska pytyjskie, w czasie których odtwarzano scenę walki boga ze smokiem. Zgładzenie Pytona równało się zawładnięciu przez Apollona pradawnym miejscem świętym i wyrocznią. Nowy bóg Delf ofiarował swojej świątyni cudowny trójnóg, na którym zasiadała wróżąca z jego woli kapłanka, Pytia (Oświęcimski 1989, s. 107-112, 139-141; Graves 1982, s. 81). Wróżebny trójnóg Apollona stał więc dokładnie w miejscu „pępkowym", gdzie stykają się ze sobą wszystkie trzy sfery kosmosu. Ziejąca oparami szczelina i źródło otwierają dostęp do świata podziemnego. Drzewo od­ powiada tu piętru ziemi i zarazem to oczywista axis mundi. Kamień jest materialnym dowodem, że w tym miejscu styka się ze środkiem ziemi i ot­ chłani również środek nieba. Znamienny jest ciąg znaczeń słowa omfalos; „pępek i pępowina, guz i wypukłość zwłaszcza pośrodku tarczy, zalążnia, zwornik sklepienia, a wreszcie cokolwiek usytuowanego w centrum nieba, przy czym zwykle ma się na myśli konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy" (Wierciński 1994, s. 211). W trójnogu delfijskim dość łatwo, wydaje mi się, można roszyfrować rytualny model kosmosu. Nogi trójnogu owinięte były skórą smoka-węża Pytona i tkwiły w gruncie - podziemiach, podtrzymywały płytką misę - ziemię, na której leżały trzy kamienie - materializujące niebo. Również trzy nogi trójnogu obrazowały najprawdopodobniej łączność trzech sfer świata. Dla Pitagorejczyków trzy podpory trójnogu odpowiadały trzem pojęciom: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości (Bernhard 1989, �100 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI s. 89). Trójnóg był także swoistym wehikułem przestrzeni i czasu. W jednej z odmian rytuału wróżebnego Pytia zasiadała na „trójnogu" i w narkotycz­ nym transie wędrowała do „tamtych" światów i różnych czasów (Oświęcim­ ski 1989, s. 146). W malarstwie wazowym można ujrzeć Apollona siedzącego na uskrzydlonym trójnogu, który unosi się tuż nad powierzchnią wody (Boardman 1991, fig. 157). W innym typie rytuału mantycznego Apollon wprawiał w ruch trójnóg, który się trząsł, kamyki podskakiwały, a Pytia popadała w wieszczy trans. Wówczas wyroki losu zdradzał ustami Pytii sam Apollon (Oświęcimski 1989, s. 148-149). Charakterystyczne, że trójnóg delficki był wprawiany w ruch tak, by trząsł się i podskakiwał. Antyczne trójnogi były zwykle modelowane na kształt łap zwierzęcych. Prawdopodobne wydaje mi się, że w ten sposób imitowano krok trójnożnego zwierzęcia. Według jednej z lokalnych tradycji ajtiologicznych, miejsce wyroczni w Delfach miały odkryć kozy. Gdy tylko zbliżały się do szczeliny w ziemi zaczynały dziwnie podskakiwać i wydawać osobliwe dźwięki. Zaciekawiło to pasterza, który podszedł do szczeliny i natychmiast sam zaczął się zachowywać jakby pomieszało mu zmysły czy popadł w ekstazę. Wkrótce ujawniło się, że zaczął widzieć przyszłość (Oświęcimski 1989, s. 162). Ta informacja jest tak zwięzła, że można tylko postawić pytania. Czy była to trójnożna koza? Czy to trójnożna skacząca koza była prawzorem trójnogu delfickiego? Aż dwadzieścia „własnym chodzących ruchem" trójnogów miał odlać w swej kuźni Hefajstos. Owe samobieżne trójnogi Hefajstos zamierzał poży­ czać bogom na ich zgromadzenia na Olimpie i potem miały one same wracać do niego (Iliada XVIII, 377-384). Trudno te formy określić jako roboty czy automaty. Boski kowal lubował się w tworzeniu i powoływaniu do życia rozmaitych potwornych istot z brązu lub złota, jak np. ziejące ogniem byki Ajetesa (Graves 1982, s. 506), olbrzym Talos (Graves 1982, s. 513) czy dwie dziewice, podpierające go, kulejącego, przy pracy w kuźni (Iliada XVIII, 425). Wszystkie owe twory Hefajstosa przypominały żywe istoty. W jedy­ nej żyle Talosa płynęła nawet boska krew - ichor. Dziewice pomagające Hefajstosowi, to posągi, którym bogowie dali ruch, głos i rozum. Zdolne „same z siebie" do poruszania się trójnogi Hefajstosa tajemniczo kojarzą się ze skaczącym trójnogiem Apollona. Często trójnogi obrazowały łapy różnych zwierząt. Łatwo jest zwykle odgadnąć, że są to zwierzęta-symbole trzech sfer kosmosu (np. wilk, byk i lew). Być może w głębinach pamięci kulturowej trzy różne nogi „trójnogu" miały w zapleczu wyobrażenie tylko jednego bytu mitycznego. Istoty, która jak smok, syntetyzuje w swoim obrazie symbole trzech sfer świata. Charak­ terystyczne jest, że uchwyty trójnogów często miały kształt zwierząt mitycz­ nych, zwłaszcza gryfów. Wreszcie są i inne punkty odniesienia. W średnio­ wieczu roztrzaskane ciało Sfinksa miało spoczywać w kolegiacie łacińskiej w Tebach. Pielgrzym poruszający się po wykreślonym na posadzce labiryn­ cie, nim znalazł się w jego centrum, natrafiał w czterech rogach kościoła na �TRÓJNOŻNA KOZA 101 rzeźby człowieka, byka, lwa i orła. W ten sposób miał odtworzyć sobie w wyobraźni najpierw obraz Minotaura, a potem Sfinksa (de Saint-Hilaire 1993, s. 167-168). Ta postawa wyobraźni zdaje się pokrewna postawie, która ongiś powołała do życia rytualnego trójnogi. Pytia w czasie seansu wróżebnego mogła też zasiadać na trójnożnym krześle. Taką formę miał królewski tron w epoce mykeńskiej, co ujaw­ niły wykopaliska w różnych „królewskich" miastach , np. w Mykenach, Tirynsie, Tebach. Na trójnożnych krzesłach siedzą bogowie na terako­ towych figurkach z epoki archaicznej, X - V I w . p.n.e., obrazujących świat ludowych, czy raczej potocznych wierzeń. Trójnożny tron bogów-suwerenów jest zapewne odbiciem ich władzy nad trzema światami, a trójnożny tron królewski ich władzy nad trójdzielnym społeczeństwem. Znamienne, że ta symbolika mistycznej władzy na trwałe zachowała się w Delfach. Wiadomo bowiem, że do ostatnich dni starożytności w świątyni Apollona stał trójnożny tron, a inne trójnożne krzesło zapewne w samym świętym rozpadlisku (=adytonie). Tu wypada też krótko powiedzieć o mityczno-rytualnej roli Apollona. Pierwotnie był zapewne bogiem nagłej i oczyszczającej śmierci oraz patro­ nem rytuałów puryfikacyjnych. Narzędziem mordu w jego rękach był łuk, powiadano o nim „wedle upodobania rażący", „celnie rażący". Był bogiem zarazy, która nadchodzi niespodziewanie i oczyszcza świat. Jego stary przydomek, nieledwie drugie imię, brzmiał Fojbos, czyli czysty. Rdzeń da się sprowadzić do wspólnego indoeuropejskiego pierwiastka *bheig-w - oczyszczający (Danka 1987, który zestawia też poglądy Nilssona i Po­ kornego). Apollon był również prastarym bogiem wróżbiarstwa, swoich wybrańców darzył zdolnością jasnowidzenia. Z zamierzchłej przeszłości wywodzi się jego rola jako przewodniak Mojr. Apollonowi składano w ofie­ rze masowo osły i kozy. Ocalałe w tradycjach ludowych i nawet w pamięci języka wspomnienie trójnożnej kozy cofa nas w głąb wielu tysiącleci i wielu kultur. W po­ szukiwaniu praźródeł takiego obrazu docieramy aż do rytów naskalnych z późnego paleolitu w obszarze Ałtaju, czyli do hipotetycznego miejsca i czasu narodzin eurozajatyckiej paleomitologii. Pierwotnie trójnożne rogate zwierzę (w tym kozioł) obrazowało prawdopodobnie wizję jedności, całości świata. Z tego praobrazu wywodzi się wieloraka w formy i znaczenia sym­ bolika trójnożności. W niniejszym tekście starałem się uchwycić tylko kilka węzłowych punktów owego dyskursu symbolicznego (w foucoultowskim rozumieniu pojęcia dyskurs). Rozmiary artykułu pozwoliły zaledwie na sondaż w kilku archaicznych mitologiach i skrótowe uwagi o jednej tylko formie rytualnej (trójnogu delfijskim). Sam trójnóg w świecie greko-rzymskim, którego wróżebna rola sięga cywilizacji minojskiej (Levi 1945), rodzi �102 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wiele różnych problemów interpretacyjnych. Wypadałoby zająć się rytual­ nym trójkrokiem w tańcach i grach rytualnych różnych kultur. W mito­ logiach indoeuropejskich trzeba wyjaśnić rolę symboliki trójnożności w po­ równaniu z symboliką trójgłowości. Ciekawie rysuje się trójnożność np. w kulturze Japonii czy starożytnego Meksyku. Lista problemów, które warto ujrzeć i próbować rozjaśnić jest dość obszerna. Zadaniem, które postawiłem przed sobą w tym tekście było przede wszystkim wywołanie problematyki i po wtóre uchwycenie elementarnych skojarzeń symbolicz­ nych, które wyjaśniałyby trójnożność kozy w wierzeniach ludowych. Dopie­ ro ta cecha pozwala bowiem zrozumieć dlaczego koza jest zwierzęciem cudownym. W rytuałach kolędniczych i zapustnych (czyU echach rytuałów początku roku, w tradycjach indoeuropejskich wypadającego na wiosnę, luty-marzec) trójnożna koza składana jest w ofierze i wędruje do obu tamtych światów, górnego i dolnego. Ta ofiara na chwilę odnawia jedność światów i oczyszcza ziemię ze zgromadzonego w nim zła i nieczystości. W czasie, gdy trójnożna koza wędruje w zaświaty na ziemi zjawiają się zmarli przodkowie. Koza powraca do życia na ziemi, która wypełniła się już nowymi mocami życia i płodności. LITERATURA A f a n a s j e v A. 1865 Poetičeskije vozzrenija Slovian na prirodu, Moskva, t. Akurgal L. 1961 Die Kunst Anatoliens von Homer bs Alexander, Berlin. A l l c h i n В., A l l c h i n R. 1973 Narodziny cywilizacji indyjskiej, Warszawa. Bernhard M. L. 1989 Sztuka grecka archaiczna, Warszawa. B o a r d m a n J. 1991 Athenian Red Figure Vases. The Archaic Period, London. B y s t r o ń J . S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C a r p e n t e r Т.Н. 1991 Art and Myth in Ancient Greece, London. Chabros K. 1990 Trzy kamienie paleniska czyli o potrzebie wyjścia poza własne granice, „Etnografia Polska", t. 34, z. 1-2, s. 163-168. C z a r n o w s k i S. 1956 Związki mityczne bajki o „kozie, kózce i wilku", [w:] tegoż Dzieła, Warszawa, 1.1, s. 181-196. Conczewa M. 1979 Sztuka ziemi trackiej, Warszawa. D a n k a I . R. 1987 Pierwotny charakter Apollina i Artemidy, Wrocław. D e o n n a W. 1935 Monokrepides., „Revue de 1'Histoire des Religions", t. 89, s. 50-72. �TRÓJNOŻNA KOZA 103 D i l l o n M . , C h a d w i c k N . К. 1975 Ze świata Celtów, Warszawa. D o w s o n J. 1987 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History, and Literature, New Delhi (repr.). Edda 1986 Edda (poetycka), tłum. A. Załuska-Stromberg, Wrocław. Eliade M. 1993 Alchemicy i kowale, Warszawa. 1994 Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E v s j u k o v V. V. 1988 Mitologija kitajskowo neolita, Novosibirsk. F i s c h e r A. 1910 Bajka o kozie obdartej, „Lud", t. 16, s. 347-357. F r a n z von M. L . 1994 Wróżenie a zjawisko synchroniczności, Warszawa. F r a z e r J. G . 1969 Złota gałąź, Warszawa. F r a e n g e r W. 1990 Hieronim Bosch, Warszawa. F r e j d e n b e r g O. 1988 Wjazd do Jerozolimy na ośłe (Ewangelie i mitologia), „Literatura na świecie", nr 3 (200), s. 304-341. G a m k r e l i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984 Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, Tbilisi, t. I I . G a n s z y n i e c Z. 1947 Noszenie jednego buta w starożytności, „Lud", t. 32, s. 127-140. G i l e w i c z N . S. 1974 Pieśni narodnych swjat i abriadau, Mińsk. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. G l o g e r Z. 1900 Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1830 Lud polski, (reprint, Warszawa 1983). Granet M. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. G r a v e s R. 1982 Mity greckie, Warszawa. G r i m m J . i W. 1899 Rechtsałtertumer, Leipzig, 1.1. Hentze C. 1957 Die Tierverkleidung in Emeuerungs- und Tnitiationsmysterien (Altestes China, zirkumpazifische Kulturen md Goss-Asien), „Symbolon", Bd.I, Zurich, s. 39-86. H e s s R., P a s c h i n g e r E . 1990 Das etruskische Italien, Koln. Iliada 1990 Iliada, tłum. F . K . Dmochowski, [w:] Homer, Dzieła (oprać. Z. Kubiak), War­ szawa, 1.1. I v a n o v S. V. 1970 Skulptura narodów Severa Sibirii XIX - pervoj poloviny XX w., Leningrad. �104 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI I v a n o v V. V., T o p r o w V. N. 1988 Pergrubrius, [w:] Mify narodów mira, (red. S.A. Tokariew), Moskva, t. I I , s. 302-303. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1993 Współzawodnictwa w sytuacjach granicznych. Część I , „Etnografia Polska", t. 37, z. 1., s. 93-164. K a ł u ż y ń s k i S. 1986 Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K a p e ł u ś H. 1991 O turze złotorogim. Szkice kolędowe, Warszawa. K e i t h A. B. 1925 77ie Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, Harvard (reprint, New Delhi 1976, vol. 1 i 2). K e m p i ń s k i A. M . 1993 Słownik mitologii ludów indoeuropejskich, Poznań. K o l b e r g O. 1874 Lud. Krakowskie, cz. III, 1874 (reprint 1979). 1882 Lud. W.Ks. Poznańskie, cz. V I I (reprint 1962). K o l c z y ń s k i J. 1992 Persistence of the Concept of Stone Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archaeostronomy. Papers presented at the International Conference: Current Pro­ blems and Future of Arrchaeoastronomy Held at the State Archaeological Musem in Warsaw 15-16 November 1990, (red.), S. Iwaniszewski, Warszawa, s. 127-130. 1995 „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, „Etnografia Polska" t. 39, z. 1-2, s. 65-75. K ü n s t l e r M . J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Warszawa, t. I - I I . L a u s z k i n K . D. 1970 Baba-Jaga i odnonogije bogi, [w:] Folklor i etnografia, Leningrad, s. 181-186. L e b e u f A. 1986 Pied nu — pied chauss'e (sémantique d'un theme iconografique), Mémoire de diplome de l'école des hautes études en sciences sociales, Toulouse. 1988 Les boiteries rituelles de printemps, „Publ. Obs. Astron. Strasburg Ser. Astron. & Sc. Humaines", nr 2, (avec la collaboration de M . Cohen). L e v i D. 1945 Gleanings from Crete, „American Journal of Archaeology", t. 49, s. 293-313. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. L i a n a T. 1968 Niektóre zwyczaje pogrzebowe ludności kultury przeworskiej, „Wiadomości Archeo­ logiczne", t. 33, s. 381-385. L v o v a E . L . , O k t r i a b r s k a j a I.V., Sagalajev A.M., U s m a n o v a M.S. 1988 Tradicionnoje mirowozrenije Tiurkov Južnoj Sibiři. Prostranstvo vremja. Veščyj mir, Moskva. Ł u g o w s k i A., G r a b o w s k a В. 1994 Wisznu, [w:] Słownik mitologii hinduskiej, Warszawa, s. 206-209. Mabinogion 1976 Mabinogion, tłum. J. Gantz, Harmondsworth. M a c C a n a P. 1993 Celtic Mythology, Feltham. �TRÓJNOŻNA KOZA 105 Majewski E., Sołyhwo K. 1905 Koza w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła" 1.19. Majewski K. 1963 Kreta-Hellada-Cyklady, Warszawa. Mazin A.I. 1986 Taeżnye pisanicy Priamurja, Novosibrsk. Mellart J. 1975 The Neolithic of the Near East, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 1. 1968 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. II, cz. 2. N a w r o c k i A. 1980 Koń Siedmionogi. Bajki węgierskie, Warszawa. Neumann E., Voigt H. 1973 Germanische Mythologie, [w:] Wórterbuch der Mythologie, Bd. I I , Gdtter u. Mythen in alten Europa, W.W. Haussig (red.), Sthutgart. N i k o l a j e v P. W. 1987 Sołnecnyj koń (k voprosu o kultie konja u narodov Evrazii), [w:] Skifo-sibirskij mir. Iskustwo i ideologija, A . I . Martynov, V.I. Mołodin (red.), Moskva. N o v g o r o d o v a E . A. 1989 Drewniaja Mongolija (nekatorye problemy chronologii i etnokultumoj istorii), Moskva. O k l a d n i k o v A. P. 1959 Tripody za Bajkałom, „Sovetskaja Etnografia" nr 3, s. 114-132. 1972 Centralno-azjatijskij ocag pervobytnowo isskustwa, Novosybirsk. 1977 Petroglify wierchniej Leny, Leningrad. 1981 Petroglify Czułtyn-Goła, Novosybirsk 1981. O k l a d n i k o v A. P., Z a p o r o ž s k a j a V. D . 1970 Petroglify Zabajkalia, cz. II, Leningrad. O ś w i ę c i m s k i S. 1989 Zeus daje tylko znak, Apollo wieszczy osobiście. Starożytne wróżbiarstwo greckie, Wrocław. S a i n t - H i l a i r e de P. 1994 Tajemniczy świat labiryntów, Warszawa. S e j n P. W. 1887 Materiały dlja izučenija byta i jazyka russkogo nasilenija Severo-Zapadnogo Krają, 1.1, Petersburg 1887. S i c k m a n L . , S o p e r A. 1984 Sztuka i architektura w Chinach, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1989 Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), Katowice, s. 225-301. S k ł a d a n k o w a M. 1981 Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „Szahname", Warszawa. Sławski F. 1966-69 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. Ш. S t a w i s k i B. 1988 Sztuka Azji Środkowej, Warszawa S t e l m a c h o w s k a B. 1933 „Podkoziołek" w obrzędowości zapustnej Polski zachodniej, Poznań. Szyjewski A. 1991 Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Kraków. �106 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. X X . T o p o r o v V. N. 1987 Kozel, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 663-664. 1987a Adźa Ekapad, [w:] Mify narodov mira, S.A. Tokarev (red.), Moskva, 1.1, s. 44. V e r n a n t J . P. 1981 Le Tyran boiteux: d'Oedipe a Périandre, Paris, s. 235-255. Waerden van der B.L. 1986 The Birth of Astronomy, N . Y . W i e r c i ń s k i A. 1994 Magia i religia. Szkice z antropologii religii, Kraków. Wilke G. 1915 Beitrege zur Heilkunde in der indoeuropeichen Vorzeit, „Mannus" t. 7, s. 1-15. Zwolski E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A T H R E E - L E G G E D G O A T . SOME R E M A R K S O N T H E S Y M B O L I S M OF T H R E E - L E G E D CREATURES Summary One of the regular costumed personages in folk New Year and carnival masquerades (groups going from door to door with songs, performances and good wishes) is a person disguised as a goat. He walks stooped, covered with sheepskin and is holding a long stick. On the upper end of the stick there is a mask of a goat. The lower part of the stick imitates the goat's leg. So, in fact the ritual goat is a three- legged animal. Another three-legged creature called „podkoziołek" appears in carnival performances too, and is meant to be a „buck". The buck's head made of wood and covered with pieces of fur or simply cut out of a] potato is stuck on top of one of three sticks tied together imitating the animal's legs (tab. 1). The three-legged goat is hinted at in the oral folklore. In tales, songs and proverbs the goat often has "troubles" with one limb - it breaks or twists a leg or the leg is broken by somebody - a man or a demon. The association of a goat and a three-legged creature or object can also be found in the (Polish) language. The term "buck" is used for racks or stands supporting different objects, all they stand on three legs. The stack of three guns is called "buck" in Polish too. "Goat" is the popular name for a small stove on three legs. For further explanation the author analyses the symbolism of goat in Central and Eastern European folk beliefs. Goat is associated both with "upper" and "lower" world, it is a sacrifi­ cial animal oferred to ancestors in the rituals of New Year. Next, the author tries to explain the symbolic meaning of the attribute of "walking on one leg" and "lameness". He refers to the classical interpretations of C. Lévi-Strauss (1970) and K . D . Laushkin (1970). There seems to be a peculiar tendency in the anthropological explana­ tion of that symbolism, wherever you find one-legged or crippled creatures you should look for their connections to the underground world. But it does not work, in every case (for example one-legged buck in Indian mythology and one-legged pheasant in the Chinese one represent thunderstorm). The symbolism of three-legged creatures has been hardly identified. They are mostly treated as variants of typical "troubles with walking" of which "one-leggedness" seems to be a mode] form (V.V. Evsjukov 1988). First representations of three-legged animals, antelopes or bucks can be seen on the engravings of Late Peleolithic Age in the caves of Altai (the cave Khoyt-Senker, Mongolia). �TRÓJNOŻNA KOZA 107 Since Neolithic Age till the first centuries of our era three-legged animals appeared on engravings and paintings on the rocks in all Central Asia (tab. 2). The author has also collected instances of three-legged creatures in different ancient mythologies: Chinese, Indian - Vedic, Iranian - Avestan, that of the Turkish peoples, the Palestinians, the Greeks, and the Germanic peoples. This first approach allowed for raising first hypotheses. A three-legged deity is associated with the three spheres of the Universe together. It can be expressed in the equation: a three-legged mythical creature = the image of the unity of the Universe = symbolism of purification. The number three corresponds with the universal mythical division of the Uni­ verse, at the same time it is an ages-old number expressing unity of oppositions: life-death, male-female etc. It also responds to the numerical paradigm of the oldest lunar calendar. This elementary symbolism of the number three makes us look for primary models of three-legged creatures in the narratives of cosmogonic myths. In the Chinese myths the Great JÜ jumps on one leg (being the human counterpart of a three-legged animal) and makes three leaps with which he measures the world and introduces order into it. In the Vedic mythology three steps of Vishnu are mentioned, and in the Germanic one-nine steps of Thor. Are the gods' steps derived from a three-legged animal? A three-legged being, a god, a man or a demon is able to cross freely the borders of the "worlds" - from the upper to the lower world and back and rule the powers of each of them. By the attribute of "walking on three legs" not only the ability of crossing cosmic boundaries is expressed but also changing forms of existence. In the origins of Paleo-asiatic mythology the attribute in associated with a buck or a deer. In the Indoeuropean tradition - with a buck and a donkey. From the four limbs given by nature one has been taken away and in this way there appeared the image of a three-leged animal as something super natural and mysterious. The same is the meaning of a one-leged human being. This very simple archaic symbolism may explain the coexistence of three-legged and one-legged creatures. It can be assumed that the animal symbolism, a three-legged creature, is the older pattern. The symbolism of "standing on three legs" can be seen in antoher, ages-old tradition, in various material objects resting on three legs - pets, kettles, stoves (tab. 3). In different cultures they share their primary function - they were put over burning fire. The various symbolism of fire seems to have activated ritual roles of these three-legged objects. Let us take the "greedy" kettles with their symbolism of death and revival in China, by Turkish peoples, in Greece and by the Celts. I n a more detailed way the author studies the case of the Apollo's triped in Delphi deciphering it as a ritual model of the Universe. The three legs of the triped were wrapped round in the skin of the snake-dragon Python and were stuck in the ground - underground; they also supported a shallow bowl - the earth - in which there were three stones representing the sky. But also the three legs of the triped themselves were meant presumably to represent the union of three spheres of the world. Primarily, in late Paleolithic Age on the area of Altai (the hypothetic place and time of the origin of the Eurasian paleomythology) three-legged horned animals (buck among them) might have represented the whole of the Universe. It is that proto-representation from which the rich and various symbolism of three legs can be derived. So, against the background of the symbolism of three-legged beings we can under­ stand why goat appears as a miraculous animal in folk beliefs. A three-legged foat offered as sacrifice at the beginning of new year travels to both "other" worlds. The sacrifice re-creates for a while the unity of the universe and purifies Earth of evil and impurity. While the three-legged goat is travelling to the other world dead ancestors appear on earth. The goat returns to live on earth which has been filled with new powers of life and fertukuty. The limited size of the article allows for no more but for hinting at the symbolism of three-legged beings and for first, rough working hypotheses. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee04d08076dadd6338f9ac0fda853531.pdf 8724b7efa6b68040f50c0b7709174788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1605 Title A name given to the resource Jeszcze raz o upiorze (wampirze) i strzygoni (strzydze) / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.211-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) Upiór (wampir) i strzygoń (strzyga) jeszcze w X I X wieku były jednymi z naj­ aktywniejszych demonów w świecie archaicznej wyobraźni „ludu wiejskiego" na naszych ziemiach. Stąd są zupełnie nieźle opisane w starszej - a więc źródłowo najcenniejszej - literaturze etnograficznej. Kilkakrotnie też próbowano w naszej etnologii nakreślić syntetyczny obraz tych dwu upodabniających się do siebie postaci (Gołębiowski 1830, s. 155-157; Berwiński 1862, t. 2, s. 1-50; Wasylewski 1907, s. 291-298; Bruckner [1925] 1985, s. 279-284; Biegeleiesen 1930, s. 113-131; Moszyński [1934] 1967, s. 654-660; Baranowski 1981, s. 50-64; Gieysztor 1982, s. 222-224; Pełka 1987, s. 163-172; Kozioł 1989, s. 85-92; Urbań­ czyk 1991, s. 50-51, 58-59; Robotycki 1992, s. 144-150). A jednak, wydaje mi się, że upiór/strzygoń jest wciąż demonem słabo zinterpretowanym. W niniejszym tekście jeszcze raz zestawiam różne wiadomości o tym wyobrażeniu demonolo­ gicznym z terenów interesujących polskie ludoznawstwo przed II wojną światową, zatem również z Białorusi i Ukrainy Nie mam wszakże ambicji zinwentaryzowania wszystkich wariantów wierzeniowych. Moim zamierzeniem jest tylko ponowne przejrzenie źródeł i zarysowanie kilku wynikających z tego uwag, mam nadzieję nieco głębiej sięgających do wnętrza świata archaicznej wyobraźni. I Kto po śmierci stawał się lub mógł stać się upiorem? • Ludzie w ogóle nie pogrzebani (Pełka 1987, s. 168). • Ludzie pogrzebani z rytualnymi uchybieniami. W upiora mógł zamienić się zmarły, któremu do grobu nie dano potrzebnych w podróży na „tamten" świat przedmiotów, np. szkaplerza, różańca czy czapki, albo dano mu przedmioty utrudniające tę wędrówkę, np. buty (wtedy błąka się jako upiór dopóki ich nie zedrze) (Fischer 1921, s. 90-111, 166-170) . 1 1 N a naszych terenach s p o t y k a j ą s i ę w l u d o w y c h zwyczajach p o g r z e b o w y c h d w i e odmienne tradycje: na zachodzie i w ś r o d k u kraju z m a r ł y c h chowano w butach, a i m bardziej na w s c h ó d - w p ł ó c i e n n y c h skarpetach lub boso. W e d ł u g starych m i t ó w , zapisanych na niemieckiej w s i , zmar­ ły potrzebuje b u t ó w , by w d r a p a ć s i ę w z a ś w i a t a c h na s t r o m ą g ó r ę lub p r z e j ś ć przez most na granicznej, podziemnej rzece. Natomiast na w s i b i a ł o r u s k i e j s ł y s z a n o , ż e z m a r ł e g o grzebie s i ę boso, aby z n i e c h ę c i ć go do chodzenia po ś m i e r c i (Fischer 1921, s. 110-111). O d w r o t n o ś ć zna­ c z e ń s y m b o l i c z n y c h jest c z y m ś naturalnym w tradycjach l u d o w y c h i sygnalizuje, iż d o t y k a m y j a k i e g o ś g ł ę b i e j zakorzenionego w czasie, istotnego m o t y w u w i e r z e n i o w e g o . �212 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Ludzie, którzy w chwili śmierci byli niekompletni fizycznie - nie mieli przy sobie woreczka ze swoimi obciętymi paznokciami, które zbierali całe życie czy też nie ukryli (np. w spróchniałym drzewie) swoich wypadłych zębów (Cercha 1900, s. 134; Fischer 1921, s. 179-183) . • Upiorem mógł stać się człowiek zmarły nagle, czyli według archaicznych pojęć umierający nierytualnie - samobójca, zabity, ginący w nieszczęśliwym wypadku (Kolberg 1891, s. 141; Pietkiewicz 1931, s. 44; Zborowski 1932, s. 86; Baranowski 1965, s. 83). • Nieochrzczone niemowlęta (Fischer 1921, s. 364), a zatem istoty rytualnie w ogóle jeszcze nie przyjęte do wspólnoty żywych! • Zmarła w połogu kobieta (Fischer 1921, s. 364-366). • Nieomal ze stuprocentową pewnością upiorem stawał się zmarły czarownik lub czarownica (Kolberg 1971, s. 432; Pietkiewicz 1931, s. 44; Pełka 1987, s. 168). • Upiorami zawsze stać się mogli ludzie z różnych powodów podejrzewani o pokrewieństwo z demonami, np. ludzie rodzący się z zębami (Kolberg 1967, s. 480), z „dużymi" zębami, z ogonem (wężowym - Kolberg 1888, s. 111, 113), w czepku (Hilferding 1965, s. 379, 410), o nierównym oddechu (Baranowski 1981, s. 57); ludzie fizycznie inni, zwłaszcza kalecy (garbaci, kulawi); ludzie których otaczała jakaś aura tajemniczości i lęku (np. bardzo starzy, bo niby dlaczego tak długo żyli?) lub aura niechęci i lęku (np. ludzie posępni, złośliwi) (Baranowski 1981, s. 57); wreszcie wszyscy „obcy" dla lokalnej społeczności (np. staroobrzę­ dowcy dla prawosławnych, luteranie dla katolików itp.) (Kolberg 1970, s. 385; Pietkiewicz 1931, s. 48). Słowem upiorem mógł stać się każdy „inny". • Przemiana w upiora groziła po śmierci ludziom łamiącym różne zakazy, przede wszystkim mordercom, lecz także np. nieuczciwym geometrom - ich nierozłożone ciała ziemia miała wyrzucać na wierzch (Kolberg 1891, s. 251; Fischer 1921, s. 367; Pietkiewicz 1931, s. 44). 2 2 To jest akurat m o t y w d o ś ć rzadki, ale t e ż n i e z w y k l e archaiczny. Rytualny warunek fizycz­ nej c a ł k o w i t o ś c i c z ł o w i e k a w c h w i l i , gdy ma r o z p o c z ą ć w ę d r o w a n i e w z a ś w i a t y najwyraźniej odbija s i ę w zwyczajach d o t y c z ą c y c h o b c i ę t y c h paznokci. W r ó ż n y c h miejscach ś r o d k o w o -wschodniej Europy, jeszcze w X I X w i e k u , c h ł o p i nie w y r z u c a l i o b c i ę t y c h paznokci t y l k o zbierali j e w woreczku, k t ó r y nosili przy sobie, schowany za p a z u c h ą . Taki woreczek ze zbieranymi całe ż y c i e paznokciami w k ł a d a n o potem z m a r ł e m u do trumny. Zamiast z b i e r a ć paznokcie m o ż n a b y ł o spalić j e zaraz po o b c i ę c i u - o g i e ń wszak b ł y s k a w i c z n i e przenosi c o k o l w i e k z „ t e g o " do „ t a m t e g o " ś w i a t a (ale znany b y ł t e ż zakaz palenia paznokci i w ł o s ó w ) . Paznokcie m i a ł y b y ć potrzebne zmar­ ł e m u do w s p i ę c i a s i ę na „ w i e l k ą " albo „ s z k l a n ą " g ó r ę , c z y l i do wdrapania s i ę na szczyt g ó r y kosmicznej (Fischer 1921, s. 179-183). A l e nie jest to jeszcze c a ł e w y j a ś n i e n i e . S z c z ę ś l i w i e oca­ lały o k r u c h y starych m i t ó w , adaptowanych do c h r z e ś c i j a ń s k i c h w y o b r a ż e ń o raju i grzechu pier­ w o r o d n y m , wedle k t ó r y c h pierwsi ludzie ( A d a m i Ewa) m i e l i s i e r ś ć i k o p y t a lub r o g o w ą s k ó r ę . W y g n a n i e z raju i utrata n i e ś m i e r t e l n o ś c i równała s i ę utracie i c h z w i e r z ę c e g o wyglądu i t y m samym c a ł k o w i t e m u „ u c z ł o w i e c z e n i u " (Tomicki 1976, s. 67). Troska o zachowanie paznokci, a ż do c h w i l i ś m i e r c i i r o z p o c z ę c i a w ę d r o w a n i a w z a ś w i a t y , w y n i k a ł a b y w i ę c z l ę k u przed u t r a t ą tej pierwotnej c a ł k o w i t o ś c i w z a ś w i a t a c h . „ A gdzie twoje paznokcie za tyle lat?" lub w r ę c z „ g d z i e t w o j a r o g o w a s k ó r a ? " zapyta B ó g z m a r ł e g o w z a ś w i a t a c h . C i , k t ó r z y nie zachowali o s t r o ż n o ś c i i z g u b i l i swoje o b c i ę t e paznokcie musieli po ś m i e r c i j e o d n a l e ź ć (Fischer 1921, s. 182). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI 213 (STRZYDZE) • Niechybnie upiorami stawali się ludzie narodzeni w wyniku złamania nie­ których zakazów, np. poczęci w czasie miesiączki matki czy też poczęci w dniach św. Anny, Zwiastowania Panny Marii i Podwyższenia Krzyża Św. (oba przy­ kłady z zachodniej Ukrainy) (Kolberg 1973, s. 34; 1971, s. 429). • Upiorem musiał zostać po śmierci człowiek, który za życia poddał się czarom zabezpieczającym przed ranami - jego zwłoki nie rozkładały się wtedy po śmierci (Fischer 1921, s. 368). • Upiorem stawał się trup, którego przekroczył, przeskoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak (Moszyński 1928, s. 167; Baranowski 1981, s. 57). • Żyjący człowiek przeobrażał się w upiora, gdy wiatr na stepie owiał mu stopy (Wschodnia Ukraina) (Kolberg 1888, s. 211; Efimenko 1992, s. 499) . • Jako upiór rodziło się dziecko, gdy jego matka połknęła kawałek rozżarzo­ nego węgla (iskry), która wpadła do garnka w Swyty weczir (Pokucie) (Kolberg 1888, s. 111). Naturalnie, z wyliczonych przed chwilą powodów nie wszyscy zmarli stawali się akurat upiorami, niektórzy równie dobrze mogli przeobrazić się w inne demony. Niemowlęta mogły również stać się porońcami, samobójcy latawcami, ludzie szukający po śmierci swoich paznokci błędnymi ognikami... Możliwości jest wiele, rytualne „braki" lub „odmienności" zmarłego są bowiem przyczyną numer jeden powstawania wszelakich demonów z ludzi zmarłych. Natomiast nieubłaganie właśnie w upiora zamieniali się po śmierci ludzie, którzy mieli kontakt z tym demonem: • Zabici lub tylko ugryzieni przez upiora (Kolberg 1970, s. 385). • Narodzeni w wyniku stosunku upiora z żywą kobietą (Kolberg 1971, s. 429), • Dzieci karmione przez zmarła matkę-upiora (Mleczko 1902, s. 56). A także ci, którzy zdradzali do niego jakieś podobieństwo: • Ludzie o dużych głowach (Mleczko 1902, s. 56), o gęstych zrośniętych brwiach (Baranowski 1981, s. 57), odwróconych źrenicach (Bazińska 1967, s. 109), ludzie bardzo bladzi lub przeciwnie dziwnie rumiani (Pol 1966, s. 124), ludzie o dwóch rzędach zębów (Kolberg 1888, s. 148), silnie owłosieni (Pełka 1987, s. 168). Sumując te informacje wydaje się, że różne wyobrażenia o powstawaniu upiorów można sprowadzić do dwu praprzyczyn: 1) zaniechania lub błędów w rytuałach i złamania zakazów rytualnych; 2) innego statusu rytualnego zmar­ łego człowieka, który już za życia był uważany za istotę demoniczną. Niektóre z wyliczonych powodów, z których zmarły nie rozpoczynał swojego wędrowania w zaświaty i stawał się upiorem, były wymieniane dość rzadko (np. kompletność zwłok) lub tylko lokalnie (np. zamiana w upiora człowieka, gdy wiatr owiał mu stopy). Takie motywy mogą jednak stanowić cenny trop w poszu­ kiwaniach pierwotnych kształtów wyobrażenia upiora. Próbując uporządkować 3 3 W w i r z e p o w i e t r z n y m w ę d r o w a ł y r ó ż n e demony, k t ó r e a t a k o w a ł y l u d z i , j a k odgadujemy, w n i k a j ą c w ich c i a ł o , zob. np. M o s z y ń s k i 1967, s. 4 7 3 - 4 7 4 . �JAROSŁAW KOLCZYŃSKI przyczyny powstawania upiorów według ich popularności na pierwszym miejscu trzeba umieścić czarowników i czarownice oraz ludzi zdradzających cechy demo­ niczne, następnie ludzi zmarłych nagle i dopiero potem wszelkie inne warianty. Co do strzygonia/strzygi wyobrażenia o jego pochodzeniu były bardziej skry­ stalizowane. Powszechnie utrzymywano, że istnieją ludzie o dwóch duszach, jednej takiej, jaką mają wszyscy inni ludzie - duszy od Boga i drugiej, złowro­ giej - duszy od diabła (Kolberg 1967, s. 270; Chmielowski 1987, s. 28). W chwi­ li śmierci takiego człowieka ta pierwsza dusza opuszcza jego ciało i wędruje w zaświaty, zaś druga pozostaje i zmarły może wciąż egzystować w „tym" świe­ cie (Federowski 1889, s. 302-303; Baranowski 1965, s. 82). Ale znany był też inny wariant: obie dusze porzucają dotychczasowe ciało, jedna wędruje w zaświaty, a druga szuka sobie nowego ciała, wchodzi w innego, żywego człowieka (Kosiński 1904, s. 9). W różnych stronach dało się też słyszeć, że są ludzie o dwóch sercach (Baranowski 1965, s. 82) - jedno serce umierało wtedy razem z człowiekiem, zaś drugie wciąż biło i podtrzymywało istnienie jego ciała, które się nie rozkładało, a zmarły mógł wychodzić z grobu. Takiego demonicznego człowieka rozpoznawano zwykle już za życia: rodził się z zębami (Federowski 1889, s. 304) bądź podwójnymi rzędami zębów (Wójcicki 1974, s. 284), lub też dopiero potem wyrastały mu podwójne rzędy zębów (Kolberg 1874, s. 67; Matyáš 1893, s. 105), miał na ciele sine znaki, zwłaszcza na plecach (Kolberg 1874, s. 67; 1967, s. 480) i często w kształcie nożyc (Świętek 1893, s. 500; Lehr 1984, s. 231; Simonides 1989, s. 273), nie rosły mu włosy pod pachami i w kroczu (np. Kolberg 1874, s. 65; Świętek 1893, s. 500; Kosiński 1904, s. 9), nie miał brwi (Kosiński 1904, s. 9). Żyjący człowiek-strzygoń chęt­ nie rozmawiał ze sobą (Kosiński 1904, s. 9) - to rozmawiały ze sobą dwie jego dusze; natomiast po śmierci jeden bok trupa był ciepły (Kolberg 1874, s. 65; 1888, s. 212) - wszak nadal żyłajego druga, demoniczna dusza. Powszech­ nie wyjaśniano powstawanie strzygoni zaniechaniem obrzędu bierzmowania (Kolberg 1874, s. 64; Lehr 1982, s. 134). Kiedyś takich demonicznych ludzi miało być znacznie więcej, gdyż - jak wyjaśniali chłopi - religijność była mniej­ sza i ludzie lekceważyli ten obrzęd (Świątek 1893, s. 493; Flizak 1952, s. 47). Zatem znów istotną rolę gra niewykonanie rytuału - w wyniku tego zaniedbania są ludzie nie wprowadzeni ostatecznie do wspólnoty żywych! Archaizm tej sym­ boliki jest oczywisty i chrześcijańskie wyjaśnienie najpewniej wyparło wspom­ nienie jakiegoś starożytnego rytuału inicjacyjnego. Wyobrażenia o upiorach i strzygoniach w tradycjach ludowych znacząco upodobniły się do siebie, wzajem użyczając sobie cech, a wreszcie także myliły. W rozległym obszarze wschodniego Podkarpacia utrzymywano, że upiorami są ludzie o dwu duszach czy dwu sercach (Kolberg 1888, s. 206; 1973, s. 31; 1979 s. 1260). Na Śląsku w strzygonia zamieniali się także samobójcy i ludzie bardzo skąpi (Simonides 1989, s. 273), a środkowej Polsce dzieci zmarłe przed chrztem (Wójcicki 1974, s. 284). Takich przykładów można wyliczyć dużo więcej. Wymienność cech kojarzonych z tymi demonami najlepiej świadczy o ich bliskoznaczności w wierzeniach chłopów. �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 215 Po przedstawieniu zagadnienia pochodzenia obu demonów, odtąd traktuję je łącznie - jako jedno wyobrażenie. Upiór/strzygoń to zmarły, którego ciało po śmierci nie uległo głębszemu roz­ kładowi. Wygląda tak jak trup przed pochowaniem w grobie lub jak kilkudniowe, często już spuchnięte, zwłoki (Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 430; Baranowski 1965, s. 83). U ludzi zmarłych gwałtownie widoczne są wszelkie rany: człowiek zabity broczył krwią, człowiek powieszony miał sina pręgę na szyi itp. Zmarłemu takiemu nie tężeją członki, jego ręce i nogi są więc równie giętkie jak u żywego człowieka (Kolberg 1970, s. 386; Bazińska 1967, s. 109). Wciąż rosną mu włosy i paznokcie (Kolberg 1970, s. 386). Ma czerwoną twarz i kark („rumiany jak upiór") (Pol 1966, s. 124; Kolberg 1882, s. 35) - to krew ofiar, której się opił zmie­ nia mu karnację. Charakterystycznym szczegółem były jego długie i czerwone, również zabarwione od krwi, paznokcie (Kolberg 1874, s. 65, 67; Świętek 1893, s. 500). Krew upiora/strzygonia była płynna i krążyło jej w jego ciele wyjątkowo dużo (Kolberg 1970, s. 386; 1882, s. 34). Gdy przebijano ciało demona lub odrąbywano mu głowę krew tryskała „jak ze szpunta" (Podberski 1880, s. 15). Według innych jednak wersji, krew jego była zastygła i skrzepła (Kolberg 1979, s. 1261) oraz „zimna jak lód" (Kolberg 1874, s. 67). Występowała też opinia, że nie jest on czerwony, a przeraźliwie blady (Kolberg 1874, s. 63; Mátyás 1893, s. 105). Strzygonia rozpoznawano natychmiast po sinych plamach na plecach i karku oraz sinym piętnie w kształcie nożyc na plecach (Kolberg 1874, s. 67; Świętek 1893, s. 500). Ale w różnych miejscach widziano również upiory/strzygonie jako istoty o czarnych plecach (Baranowski 1981, s. 58) lub w ogóle bez ple­ ców (Podberski 1880, s. 13). Znany jest też wariant bezplecego upiora, w którego wnętrzu można było ujrzeć piłę zamiast kręgosłupa (Moszyński 1967, s. 615). Leżący w grobie upiór/strzygoń miał otwarte oczy i zwykle nie pomagało nawet położenie mu na powiekach monet; on i tak otwierał oczy i „patrzył nimi jak za życia" (Kolberg 1884, s. 95; 1970, s. 386). Często utrzymywano, że ma „odwróco­ ne źrenice" tzn., że obraz w oku odbija się mu na odwrót (Bazińska 1967, s. 109). Poza tym jego oczy świeciły intensywnie, „błyszczały jak żar" (Kosiński 1904, s. 9). Lecz znana była również wersja przeciwna - miał oczy „zamknięte jak trup" (Kolberg 1874, s. 65). Mógł mieć też lekko rozchylone usta, jakby chciał coś powiedzieć (Kolberg 1874, s. 67) oraz czasem zgrzytały mu zęby (Kolberg 1888, s. 211). Wychodzący z grobu demon był znacznie większy i silniejszy od przecięt­ nego człowieka (Kolberg 1884, s. 95; 1967, s. 480). W bliższym kontakcie rozpo­ znawano go po trupim odorze, którym cuchnęło mu z ust i zapachu ziemi (Świętek 1893, s. 494; Mleczko 1902, s. 56). Zapisano wreszcie warianty wierzeń, według których charakteryzował go inny sposób chodzenia: do tyłu „jak rak" (Kosiński 1904, s. 9) lub „wielkimi krokami" (Kolberg 1888a, s. 156). Zarówno ze strzygoniem/strzygą, jak z upiorem łączono dość często zdolność do latania, np. fruwały śląskie strzygi (Simonides 1989, s. 674) i „zębata" strzyga na Białorusi (Federowski 1889, s. 304), latał upiór w środkowej Polsce (Kolberg 1888a, s. 156) i upiór (obojasnyk) na Ukrainie (Podberski 1880, s. 13). Ten ostatni jest ciekawą postacią: nie miał pleców, co ukrywał i czego się �216 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI wstydził, dlatego też czasem chodził „tyłem" (Podberski 1880, s. 12-13). Po­ wszechnie natomiast oba te demony mogły zamieniać się w ptaki (np. nieto­ perza, kanię), a także płazy i gady oraz inne zwierzęta (np. psa, kota, świnię) (Kolberg 1888, s. 207; Gustawicz 1902, s. 270-271; Pietkiewicz 1931, s. 45). Wreszcie upiory/strzygonie mogły stawać się niewidzialne (Podberski 1880, s. 674; Kolberg 1973, s. 35). Wtedy na ich obecność wskazywały inne zjawiska: np. człowiek czuł ich „zimny, trupi pocałunek" (Baranowski 1965, s. 84), po obudzeniu odkrywał na swoim ciele ślady ugryzień (Lehr 1985, s. 99) czy też czuł wokół siebie „zapach ziemi" (Baranowski 1981, s. 58). Ale utrzymywano również, że upiór/strzygoń nie różnił się wyraźnie od żywych ludzi i trudno go było rozpoznać (Chmielowski 1987, s. 29; Efimenko 1992, s. 499). Odrębnie wypada przedstawić upiora - dziecko i strzygonia - dziecko. Dziecko poczęte ze stosunku upiora z żywą kobietą rodziło się „bez kości" i z tego powo­ du nigdy nie mogło chodzić (Efimenko 1992, s. 499-500; Kolberg 1888, s. 211; 1971, s. 211). Było cherlawe, wycieńczone, blade lub przeciwnie dziwnie sine, miało też długie i cienkie ręce, za to dużą głowę (Świętek 1893, s. 495). Zwykle żyło niedługo, mogło umrzeć nawet w 7 roku, gdy zaś żyło nieco dłużej, np. do 21 roku, to nie rosło jak rówieśnicy, było wciąż wielkości dziecka. Takie dziecko właściwie nie umierało, a tylko nagle znikało - stawało się niewidzialne lub pojawiało w innym miejscu (Kolberg 1884, s. 97; Efimenko 1992, s. 500). To kalekie, „upioryczne" dziecko nie było raczej niebezpieczne dla ludzi, nato­ miast miało przerażający dar wieszczenia (Efimenko 1992, s. 499-500). Warto przypomnieć, że tu i ówdzie (np. w Wielkopolsce, na Pomorzu) upiór był także nazywany wieszczym (Kolberg 1882, s. 33; Hilferding 1965, s. 378). Czasem dziecko o takich cechach było uznawane za „odmieńca" (odminę, obmenica, seduna) podstawionego przez upiory/strzygi na miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Gołębiowski 1830, s. 155-156; Kolberg 1888, s. 113; Efimenko 1992, s. 499). Natrafiamy także na rytualne powody urodzenia upiora przez kobietę. Jako upiór rodziło się dziecko poczęte w czasie miesiączki matki. Miało ono wtedy dwa serca („sprawiedliwe" od człowieka i „niesprawiedliwe" od diabła). Jego demoniczne pochodzenie zdradzały „dwa zakrętki włosów", „dwa wicherki" na głowie lub „dwa czubki głowy", a także brak włosów pod pachami i w kroczu. Na twarzy było czerwone i patrzyło zezem. Dziecko takie nie jadło wcale mięsa, a tylko chleb i mleko. Do 24 roku życia w ogóle nic nie mówiło, bo mogłoby wyjawić, że jest upiorem, a wtedy inne upiory by je otruły (Kolberg 1973, s. 35). Wreszcie w upiora zamieniało się dziecko karmione piersią przez zmarłą matkę-upiora. Rozpoznawano je po dużej głowie i „czuć je było ziemią" (Mleczko 1902, s. 56). Spokrewnione z wyobrażeniem upiorycznego dziecka jest wyobrażenia dziecka-strzygi. To znów miało być dziecko, które narodziło się z zębami lub nawet z podwójnymi rzędami zębów, nie żyło dłużej niż kilka dni, a po śmierci wyrastały mu sowie skrzydła lub przeobrażało się w puchacza. Demon ów piskiem zapowiadał śmierć spotkanym ludziom (Wójcicki 1974, s. 284-285). Upiór/strzygoń jawił się chłopom jako jeden z najokrutniej szych demonów ze wszystkich im znanych. Napadał zarówno na ludzi, jak zwierzęta i zwykle �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 217 zabijał swoją ofiarę (Kolberg 1888a, s. 148; Bazińska 1967, s. 109). Skutki jego przebywania w okolicy często porównywano z zarazą. Upiór/strzygoń mógł atakować kilkakrotnie jednego dnia i dzień pod dniu, zaś ludzie których zabił sami stawali się po śmierci demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia (Kolberg 1970, s. 385). Poza tym chętnie oskarżano upiora/strzygonia o wywo­ ływanie epidemii najgroźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270), np. na Zachodniej Ukrainie widziano w upiorach podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodziły za personifikację epidemii (Simonides 1984, s. 71). Upiory/ strzygonie miały również sprowadzać różnorakie klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1932, s. 85-86; Chmielowski 1987, s. 30). Dwa mordercze zachowania były najpowszechniej z nim kojarzone: miał gryźć czy nawet w całości pożerać swe ofiary (Kolberg 1966a, s. 507; 1967, s. 270) lub dusić je i wysysać z nich krew (Kolberg 1966, s. 507; 1973, s. 35). Mogło się tak zdarzyć, że upiór/strzygoń z jakichś powodów nie wydostał się z grobu, wtedy sam siebie zjadał i wypijał własną krew. Po odkopaniu jego grobu znajdowano wykręconego trupa, z wygryzionymi kawałkami ciała i okrwa­ wionymi palcami (Toeppen 1892, s. 796). To jest kluczowa informacja, ujawnia bowiem, że człowiekiem zamieniającym się po śmierci w upiora/strzygonia władały w istocie dwa straszliwe instynkty: nigdy nie zaspokojonego głodu ludz­ kiego mięsa i pragnienia ludzkiej krwi, zwierzęta atakował jednak w drugiej ko­ lejności. Doskonałym przykładem nie wyczerpującego się głodu tego demona jest choćby wędrowny bajkowy wątek królewny-strzygi (T. 307), która codziennie pożerała strażników pilnujących jej grobu (Krzyżanowski 1963, t. I , s. 90-91; zob. np. Ciszewski 1894, s. 175-176). Natomiast najdobitniejszym dla mnie przykładem jego żądzy krwi jest motyw baby-strzygi, która codziennie opijała się bez umiaru krwią swych ofiar, a potem wyrzygiwała ją i zakrzepnięta w gala­ retkę dawała do zjedzenia parobkom (np. Flizak 1952, s. 58). Charakterystyczne są również lokalne opowieści o tym jak po odkopaniu trupa okazywało się, że wypełniony jest krwią jak beczka (np. Podberski 1880, s. 15). Ale nawet nie wychodzący z grobu upiór/strzygo, który gryzł i wysysał sam siebie mógł być groźny dla żywych. Na Pomorzu i na Śląsku utrzymywano, że póki upiór/ strzygoń gryzie i ssie swoje ręce lub np. żuje koszulę, w której go pochowano, to umierają jeden po drugim ludzie w jego rodzinie (Hilferding 1965, s. 379; Simonides 1989, s. 273). Wychodzący z grobu upiór/strzygoń mógł także zabijać wzrokiem. Na Rusi Karpackiej, gdy upiory rozglądają się po okolicy z jakiegoś wzniesienia, „ginie wszystko, dokąd tylko ich zgubny wzrok doleci" (Kolberg 1888, s. 209). W Wiel­ kopolsce i na Śląsku, jak daleko sięgnął wzrokiem wstający z grobu wieszczy, tak daleko umierali ludzie, który byli z nim w równym wieku (Kolberg 1882, s. 33; Simonides 1984, s. 72). Natrafiamy także na wierzenia o morderczym głosie upiora/strzygonia. Straszliwym wrzaskiem z wieży kościelnej zabijał swoich rówieśników wieszczy w Wielkopolsce (Kolberg 1882, s. 33). Podobnie �218 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI na Mazowszu upiór wchodził na wieżę kościelną i krzyczał, a w zasięgu jego głosu umierali ludzie (Kolberg 1970, s. 386). Natomiast na Pomorzu wiesz­ czy uruchamiał dzwon kościelny i wtedy umierali ci, co słyszeli jego dźwięk (Hilferding 1965, s. 379) . Lokalnie znano jeszcze inne mordercze zachowania tego demona. Na Po­ górzu Karpackim mordował chuchnięciem w usta ofiary swoim trupim odorem (Świętek 1893, s. 494). Na Białorusi upiór (miertwiec) miał również „urywać ludziom głowy", a nawet ich podpalać (Pietkiewicz 1931, s. 45). Ale są to tylko dodatkowe warianty, rozszerzające wzorzec jego elementarnych zachowań. Najgroźniejszy był upiór/strzygoń powstający z czarowników i czarownic. Nie poprzestawał on na mordowaniu ludzi czy zwierząt, ale wykorzystując swe magiczne moce wywoływał zarazę bądź sprowadzał ulewne deszcze i grad, czyli śmiertelną klęskę nieurodzaju. Rusini z obszaru karpackiego, wśród których lęk przed upiorami czarownikami i czarownicami był chyba największy, oskarżali ich właściwie o każdy wypadek nagłej śmierci, z wyjątkiem śmierci od pioruna, bo tylko ona była śmiercią „szczęśliwą i czystą" (Kolberg 1973, s. 33) Straszli­ wie bali się również chwili, gdy wstający z grobu zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy, nastąpi pad - „upadek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W nie­ których wsiach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek (Kolberg 1973, s. 32). Czasem upiór/strzygoń nie zabijał od razu ofiary, a tylko gryzł j ą lub kąsał wypijając trochę krwi. Lubił atakować swe ofiary w czasie snu, stąd ludzie, którzy nagle bledli, opadali z sił podejrzewali, że „męczy" ich ów demon (Kolberg 1970, s. 386; Baranowski 1981, s. 59). Spotkanie oko w oko z tym demonem zawsze mogło być niebezpieczne, choćby on nic nie robił. Człowieka paraliżował wtedy strach, wskutek którego umierał zaraz lub w kilka dni czy miesięcy później. Powszechnie utrzymywano, iż upiór/strzygoń prześladował przede wszyst­ kim własną rodzinę. Wychodząc po raz pierwszy z grobu szedł najpierw do swo­ jej chałupy, a później przychodził tam jak najczęściej, nawet codziennie. Chętnie odwiedzał też innych swoich krewnych. Zwykle zabijał swą rodzinę, człowieka po człowieku, aż do najdalszych krewnych (Kolberg 1888, s. 211; Podberski 1888, s. 19). Nie zawsze jednak demon ten miał zbrodnicze zamiary. Przychodził nocą do swego gospodarstwa i robił znów, to co robił za życia: kosił łąkę, rąbał 4 4 C h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę na warianty, w k t ó r y c h demon z a b i j a ł t y l k o swoich r ó w i e ś n i ­ k ó w . K a t e g o r i a r ó w i e ś n i c t w a w r ó ż n y c h archaicznych kulturach u j a w n i a g ł ę b i n o w y związek p o m i ę d z y l u d ź m i , c z ę s t o silniejszy od z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a . Najlepiej t ę w i ę ź w i d a ć w i n i ­ cjacyjnych grupach w o j o w n i k ó w , ukazanych z a r ó w n o w sagach c e l t y c k i c h ( „ b a n d y " fianna - zob. np. S.F. B o t h e r o y d , RF. B o t h e r o y d 1998, s. 143-144), j a k w eposach l u d ó w a ł t a j s k i c h (zob. np. d o s t ę p n y w t ł u m a c z e n i u p o l s k i m kazachski epos Kobłandy Batyr). To jest dla m n i e k o l e j n y i n t r y g u j ą c y p r z y k ł a d upartego t r w a n i u w k r ę g u d e m o n o l o g i i r ó ż n o r o d n y c h w s p o m n i e ń z odległej przeszłości kulturowej. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 219 drwa, czyścił konie... (Kosiński 1904, s. 10; Baranowski 1965, s. 84). Mógł rów­ nież obcować cieleśnie z żoną i mieć z nią dzieci, które naturalnie rodziły się jako upiory/strzygonie (Świętek 1893, s. 495; Kolberg 1971, s. 429) . Upiór/strzygoń wstawał z grobu zwykle w nocy, zwłaszcza w noc wietrzną i pochmurną lub na nowiu (Kolberg 1884, s. 96; Baranowski 1981, s. 59). Nie było to jednak regułą, widywano go również w dzień (Udziela 1922, s. 154; Baranowski 1981, s. 59). Człowiek, w którego weszła dusza strzygonia lub zmarły-upiór, żyjący wśród ludzi i pozornie tak jak inni ludzie, mogli być oczy­ wiście niebezpieczni o każdej porze (Flizak 1952, s. 49). Na szczęście upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach, a znano ich uderzająco wiele: • Można było odciąć trupowi głowę, którą następnie składano między noga­ mi czy stopami zwłok lub grzebano osobno (Kolberg 1888, s. 211; Federowski 1897, s. 268). • Niezależnie od odcięcia głowy, zwykle przebijano serce zmarłego drew­ nianym (osinowym, dębowym, głogowym, lipowym, klonowym) kołem (Pod­ berski 1880, s. 15; Federowski 1897, s. 268). • Gdy nie odrąbywano głowy, wtedy chętnie przebijano czaszkę lub szyję zmarłego drewnianym kołem bądź zębem od brony czy też jakimś przedmio­ tem żelaznym, np. gwoździem (Pol 1966, s. 124). Wtedy dusza jego nie będzie „chodziła w ciele upiornym po świecie" (Kolberg 1891, s. 141). • Skuteczną metodą było skrępowanie rąk i nóg trupa (Kolberg 1884, s. 95) lub jeszcze lepiej przecięcie mu ścięgien (Pietkiewicz 1931, s. 47), odcięcie jednej nogi (Kolberg 1888, s. 211), a nawet wszystkich kończyn (Udziela 1922, s. 158), tak by trup nie mógł wstać z grobu. Odcięte nogi czy ręce składano w grobie obok zwłok lub czasem grzebano osobno - w innych miejscach. Ale znane były i bardziej wyrafinowane zabiegi: „odcięte członki umieszczano w odwrotnej kolejności, a więc ręce kładziono tam, gdzie miały być nogi, nogi tam gdzie ręce, a głowę przy tylnej części ciała" (Lehr 1984, s. 231). • Znano również prostsze metody unieruchomienia demona. W noc księży­ cową trzeba było na jego mogile przebić cień własnej lewej nogi zaostrzonym kołem osinowym (Białoruś) (Pietkiewicz 1931, s. 46; Moszyński 1928, s. 318). • Można też było poruszyć wielkim palcem u nogi trupa (Podhale) - wtedy demon już „nie mógł chodzić i straszyć" (Kantor 1907, s. 148). Była to, jak moż­ na się domyślić, metoda wyprowadzenia z ciała demonicznej duszy . 5 6 5 Poczucie z a g r o ż e n i a ze strony z m a r ł y c h k r e w n y c h r ó w n i e ż m o ż n a o d c z y t y w a ć j a k o echo z a m i e r z c h ł e j r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i duchowej, w której p o k r e w i e ń s t w o b y ł o traktowane j a k o tajemniczy - m a g i c z n y - z w i ą z e k p o m i ę d z y l u d ź m i , ż y w y m i i u m a r ł y m i . 6 M e t o d a ta ma s w ó j o d p o w i e d n i k w zabiegu p r z y s p i e s z a j ą c y m „ z w i j a n i e s i ę k o ł t u n a " (np. Biegeleisen 1929, s. 266), k t ó r y jest znakiem, iż w c z ł o w i e k a w n i k n ę ł a j a k a ś obca istota ( m o c ) . W e d ł u g archaicznych w y o b r a ż e ń , znanych r ó w n i e ż „ n a s z y m " c h ł o p o m , to w ł a ś n i e przez s t o p ę c z ł o w i e k ma n a j p e ł n i e j s z y kontakt z z i e m i ą i o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m . P o c i ą g n i ę c i e za w y p u s t k ę w stopie, j a k ą jest w i e l k i palec, r ó w n a ł o s i ę o t w a r c i u c i a ł a i w y c i ą g n i ę c i u na z e w n ą t r z tej nie­ p o ż ą d a n e j istoty ( m o c y ) . �220 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Innym sposobem uniemożliwienia zmarłemu wydostania się z grobu było położenie mu na szyi sierpa lub kosy, wtedy - wstając - podcinał sobie nimi gardło (Kolberg 1973, s. 32; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Zawsze warto było odwrócić podejrzanego trupa twarzą do dołu - „żeby gryzł ziemię", a nie ludzi czy też „aby wszedł do ziemi" (Kolberg 1971, s. 270; Wawrzeniecki 1907, s. 237). • Wpychając trupowi głęboko w gardło kamień (Pietkiewicz 1931, s. 47) lub zamykając mu usta kłódką (Ciszewski 1911, s. 27-28) chroniono się przed jego morderczą żarłocznością. Natomiast wbijając w język i za paznokcie ciernie lub krępując palce przeszkadzano mu w ssaniu krwi z ofiar. Obie te metody za­ pobiegały też wygryzaniu lub wysysaniu samego siebie przez trupa i tym samym ratowały życie jego krewnym. Na Śląsku radzono najpierw zajrzeć zmarłemu do ust i usunąć z nich wszystko, choćby najmniejszy włosek, aby nie miał w ustach nic do ssania czy żucia (Simonides 1989, s. 273). • Zmarłemu podejrzewanemu o to, że jest upiorem/strzygoniem zaraz po śmierci wkładano do ust kawałek krzemienia, żelaza lub monetę (Kolberg 1874, s. 65; Simonides 1989, s. 273). Miał odtąd ssać i gryźć krzemień lub żelazo, czyli materie nie rozkładając się w ziemi, niezniszczalne, a nie żywych ludzi. Gdzie indziej zamiast krzemienia czy monety wkładano do ust guzik lub nawet kilka guzików z ubrania zmarłego (Kolberg 1973, s. 33; Pol 1966, s. 124). Guziki były zwykle metalowe, więc ich rola była taka jak monety, ale również grały rolę magicznego zamknięcia ust demona, równie skutecznego jak zamknięcie szczęki kłódką. • Próbowano też uśpić zmarłego na zawsze sypiąc mu mak do ust, obsypując zwłoki makiem lub sadząc mak na grobie (np. Moszyński 1928, s. 168; Pol 1966, s. 124). Według innych wyjaśnień demon, jak się obudzi, musi najpierw przeliczyć wszystkie ziarnka, zanim to mu się uda zapieje kur i nie będzie już mógł wyjść na zewnątrz (Kolberg 1891, s. 143; 1973, s. 32; zob. też Fischer 1921, s. 348-351) . • Zmarłym kładziono zaraz po śmierci monety na oczach, aby „nie wypa­ trzyli" kogoś z żyjących; człowiek dostrzeżony przez demona niechybnie stałby się obiektem jego zainteresowania (Kolberg 1884, s. 95; Kantor 1907, s. 152). • Wyjątkowo usiłowano trupa „zamówić" - szepcząc mu coś do ucha (Poku­ cie) (Kolberg 1888, s. 210). • Na Kaszubach zwłoki upiora-wieszczego grzebano w ubraniu z wieloma węzłami, a na Kociewiu wkładano mu do grobu sieć rybacką. Zanim wieszczy porozwiązuje wszystkie węzły, co roku jeden, to zdążą już umrzeć wszyscy jego krewni, a ludziom obcym szkodzić on nie może (Fischer 1921, s. 114). • W grób wbijano czasem kawałki żelaza, starego noża czy gwoździa, sa­ dzono krzewy z cierniami (Pietkiewicz 1931, s. 46; Baranowski 1965, s. 85). Wstający z grobu demon nadziałby się na te różne ostrza. 7 7 Zadanie policzenia niepoliczalnych d r o b i n w wierzeniach l u d o w y c h c z ę s t o stawiano isto­ t o m z „ t a m t e g o " ś w i a t a . Policzenie jest wszak j e d n ą z f o r m oswojenia i panowania nad otacza­ jącą rzeczywistością. �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 221 • Sypano również na grobach kamienne kopce lub zagrzebywano zwłoki pod zwałami wywróconych przez wichurę drzew, aby demon nie mógł poradzić sobie z wydostaniem się na zewnątrz (np. Podberski 1880, s. 15; Dekowski 1987, s. 129). • Zmarłych podejrzewanych o to, że są upiorami/strzygoniami starano się chować nie na cmentarzach, a raczej poza granicami wsi (w lasach, na nieużyt­ kach) lub w miejscach granicznych (na miedzach, skrzyżowaniach dróg) (np. Dekowski 1987, s. 127), czyli w ziemi rytualnie nie oswojonej, tam gdzie stykają się ze sobą „ten" i „tamten" świat. • Najskuteczniejsze były jednak metody najbardziej radykalne: rozćwiartowanie zwłok albo ich spalenie (np. Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1932, s. 85). Czasem topiono też zwłoki w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). Rozprawiano się w ten sposób z najgroźniejszymi upio­ rami/strzygoniami, jawnie winnymi najstraszliwszych zbrodni, wielokrotnych mordów lub wywołania zarazy, których inaczej nie udało się zgładzić. Ćwiartowano i palono więc zwykle trupy wykopane z grobów. Wywożono zwłoki poza wieś, do lasu czy na rozstajne drogi - w przestrzeń gdzie stykają się „ten" i „tamten" świat - i tam je unicestwiano (Kolberg 1888a, s. 149). Rozkawałko­ wane zwłoki zakopywano na miejscu, a popioły po spalonym demonie rozsypy­ wano (Kolberg 1973, s. 38). • I wreszcie trzeba wyliczyć krańcowy wariant rytuałów unieszkodliwiania upiora/strzygonia. Rusini w rejonie karpackim wierzący, iż upiorami są żyjący wśród nich czarownicy i czarownice nie wahali się zabijać (palić) również żywych ludzi. Powodem tych rytualnych mordów stawały się zwykle klęski ele­ mentarne, zaraza czy susza, o których wywołanie byli oni oskarżani. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, któ­ rych rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam z kolei powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Poza tym zestawieniem wypada jeszcze wyliczyć kilka innych szczególnych zachowań rytualnych, które wiążą się z rosnącym i niekontrolowanym już lękiem przed nieustającym zagrożeniem epidemiami różnych chorób. Na Rusi Czerwonej wykopywano trupy ludzi podejrzewanych o to, że „chodzą po śmierci", rozrąbywano je na kawałki i wyduszano z nich krew „gęstą i skrzepłą", którą wypijano jako skuteczny lek na zarazę (Kolberg 1979, s. 1261). Natomiast górale ruscy (Hirniacy) krew wyciśniętą z trupa-demona pili razem z wódką jako swoisty środek wyczuwany przez te demony i je odstraszający. Dla od­ straszenia upiorów ich krwią mazali też wrota bram przy wjeździe do wsi oraz drzwi i ściany chałup (Kolberg 1973, s. 34). Rusini z okolic Sambora ludziom �222 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ugryzionym przez upiora radzili np. naskubać włosów z trupa i okadzić nimi chorego (Wasilewski 1902, s. 375). W spotkaniu oko w oko z upiorem/strzygoniem człowiek był właściwie bez­ radny. W znanych mi zapisach tradycji wierzeniowych natrafiłem tylko na kilka rytualnych sposobów obrony przed atakującym demonem. Najczęściej zaleca­ nym sposobem było wytrzymanie nierównej walki do chwili, gdy zacznie świtać - wówczas demon wycofuje się i wraca do grobu lub traci swą nadludzką moc, słabnie i pada jak nieżywy na ziemię, a według jeszcze innych wariantów nawet ginie rozlewając się w maź czy smołę (Kolberg 1888a, s. 149, Gonet 1910, s. 86). Na Białorusi wręcz zachęcano, by nie lękać się demona tylko śmiało uderzyć go w twarz „na odlew" (Federowski 1897, s. 269) lub zdzielić kawałkiem złamanej osi od wozu, wtedy można go nawet „zabić" (Pietkiewicz 1931, s. 46). Ludzi nie czujących strachu i walczących z demonem znano również w innych stronach, nie były to jednak częste wypadki (Kolberg 1874, s. 66; Mleczko 1902, s. 55). Powszechnie doradzano raczej ucieczkę. Najbardziej znany sposób wyjścia z opresji polegał na ucieczce do najbliższej dzwonnicy i wprawieniu w ruch dzwonu, na jego dźwięk upiór/strzygoń natychmiast rozlewał się w maź (Kosiński 1904, s. 10; Gonet 1910, s. 86). Inną szansę ucieczki dawał skok na zaorane pole, na które upiór/strzygoń nie wejdzie, „bo nie ma prawa do ziemi uświęconej ludz­ ką pracą" (Kolberg 1888a, s. 149). Zupełnie wyjątkowo próbowano wywoływać upiory/strzygonie. W różnych stronach utrzymywano, że zmarłego może wywo­ łać z grobu jego krewny lub przyjaciel samym słownym wezwaniem (Kolberg 1884, s. 96). Wreszcie natrafiamy na warianty wierzeń, w których upiór/strzygoń nie jest zbyt groźny dla człowieka. Można go było zagadać lub zająć, np. częstując jedzeniem; o świcie demon musiał wszak zniknąć (Świętek 1893, s. 502-503). Takie sytuacje były jednak rzadkie. W przeciwieństwie do wielu innych demo­ nów, które tradycja ustna ukazuje czasem jako istoty wręcz karykaturalne, upiór/ strzygoń zwykle budził paniczny strach. Śmiech, jako rytualny sposób porusza­ nia się w świecie demonów, tym razem się nie sprawdzał. * * * Słowa polskie: upiór - upir, upier i upierzyca oraz wampir - wąpir, wąpierz, wypiór, łupirz, białoruskie: upar, vupar, ukraińskie: upir, upyr, opyr, vopyr, rosyjskie: upir, upyr nie mają dotąd pewnej etymologii. Według A. Brucknera, ich pochodzenie jest rdzennie słowiańskie i pierwotne słowo miało brzmieć wąpir, a następnie „w ustach Serbów, Rusinów i Czechów" zamieniło się w upir. W języ­ ku polskim to słowo, jego zdaniem, pierwotnie brzmiałoby wąpirz. Pierwiastek pir lub pyr wywodzi Bruckner od „latania" i podaje przykłady: nasze rzeczowni­ ki pióro i pierzyna, przysłówek (znany w X V wieku) wysprz, czyli „do góry", serbskie czasowniki perą i pariti - „latam" i wreszcie nazwę nietopirz - nieto­ perz („to nie pierz" czyli nie ptak, bo lata nocą) i jej odpowiedniki, serbskie pirac i słoweńskie pirożlek. Złożenie z wą - *ą jest złożeniem przeczącym. Wąpir zatem to „latawiec", ale taki jak nietoperz - „inny", nocny. W starych ruskich �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 223 tekstach znalazł Bruckner informacje o składaniu ofiar „upiorom i bereginiom" (zob. fr. ze Słowa św. Grigorija; cyt. Urbańczyk 1991, s. 51). Stąd sądził, że pierwotnie upiory były to „drobne" powietrzne bóstwa, np. wzniecające wiatry, które potem zamieniły się w złowrogą latającą istotę, która „ssie krew i ofiary swe do grobu zawleka" (Bruckner 1985, s. 280-284). Inną etymologię sugerował K. Moszyński. Przyjął pierwotne brzmienie słowa upiór jako *opir i wywodził je od piriti, u Serbochorwatów - dąć, dmuchać, napiriti - nadąć (zaś wkrs. pyrit i czes. pureti, pouriti). *Opir znaczyłoby więc tyle, co „wydęty" (Moszyński 1967, s. 616-617). Gdyby ta hipotetyczna etymologia - budząca zresztą wątpli­ wości samego autora - była jednak trafna, to wprost idealnie wizualizowałaby tego demona: „wydęty" tak jak wydęte (spuchnięte) są kilkudniowe zwłoki lub również „wydęty", bo wypełniony krwią „jak wór". Zarówno Bruckner jak Moszyński lokalizowali miejsce narodzin słowa na Bałkanach. Natomiast etymo­ logia słowa strzyga i wtórnie strzygoń rysuje się jaśniej. Jest to słowo pochodzenia łacińskiego - striga (gr. striks) i sięga do wyobrażenia czarownicy-sowy wysy­ sającej ludziom krew (Bruckner 1985, s. 279-280). A. Gieysztor, który zgadzał się z tym wyjaśnieniem, choć niejasne były dla niego droga i czas zapożycze­ nia motywu, był ponadto zdania, że rodzaj męski (strzygoń) stanowi „inwen­ cję słowiańską nałożoną na inną zjawę, na upiora" (Gieysztor 1982, s. 222). D. Simonides zwraca uwagę, że do X V I I I wieku w całej Polsce niebezpiecznego zmarłego o dwu duszach, z których jedna po śmierci nie opuszcza ciała, znano tylko pod nazwami strzyga lub wieszczyca. Nazwa upiór upowszechniła się zatem późno i wiązano j ą z duchem latającym. Na koniec zaś weszła w użycie nazwa wampir (Simonides 1984, s. 71 i 1989 s. 272). To, że polskie słowo upiór jest zapożyczone z języków wschodniosłowiańskich nie budzi wątpliwości (np. Urbańczyk 1991, s. 50). Trudno jednak jednoznacznie określić czas wejścia tego słowa do szerszego użytku. Słowo wampir, uchodzące za późniejsze od upiór, występuje bowiem w nazwach miejscowych, sięgających co najmniej późnego średniowiecza (XVI w.), takich jak Wąpierz, Wyąpyrz, Wampior (Bruckner 1985, s. 281-282). W starszej, obcej literaturze etnograficznej (Miklosich) sugerowa­ no, że słowo wampir, znane również Węgrom, pochodzi od północno tureckiego uber - czarownik (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z kręgiem wyobrażeń o upiorach/strzygoniach warto też skojarzyć groźne żeńskie demony znane w krajach wschodnio- i południowosłowiańskich jako navki, mavki (ukr.), navi, navijaci (bułg.), navje, mavje (słoweń.) (Moszyński 1967, s. 675-678). Ich nazwa sięga wprost do starego słowiańskiego słowa nav - nieboszczyk/trup, zachowanego zresztą bez zmian w bułgarskim. Jak wynika z tekstu z X I w. (z Powieści minionych lat, rok 6660 [1092]) pod słowem navóe występowali już wtedy źli, demoniczni zmarli (Gieysztor 1982, s. 224). W wie­ rzeniach ludowych były to straszliwe, krwiożercze ptaki, w które zamieniały się nienarodzone lub zmarłe przed chrztem dzieci, a także kobiety zmarłe w połogu. Charakterystyczne jest, iż często demony te mogły również powracać do ludzkiej, lecz przerażającej, postaci. Cechy tej rodziny demonów zdają się zdra­ dzać również niektóre odmiany wyobrażeń o innych jeszcze demonach: naszych �224 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI latawcach i u Serbochorwatów i Słoweńców - niechrzczeńcach (nekrśtenci) (Moszyński 1967, s 676). Nie zawsze termin upiór/strzyga był w najpowszechniejszym użyciu. Na Polesiu zmarłych dzielono na dwie kategorie: zwykłych (dobrych), o których mówiono nieboszczyk, pokojnik i złych czyli właśnie upiorycznych, o których mówiono miertwiec, mrec lub mierlak (Pietkiewicz 1931, s. 44). Wreszcie niekiedy nazwa upiór/strzygoń w ogóle nie występowała, choć samo wyobra­ żenie tego demona było świetnie znane. Na przykład na Warmii za słowami strach, straszek, straszysko mógł kryć się równie dobrze zwykły strach, jak upiór (Bień-Bielska 1959, s. 11). Z krajów słowiańskich słowo wampir przedostało się na zachód, do innych języków: niemiecki - vampir, vampyr, duński i szwedzki - vampyr, holenderski - vampir, angielski - vampire, włoski, hiszpański, portugalski - vampiro (The Oxford English Dictionary 1933, t. I I , s. 3588). Z europejską karierą słowa, rozprzestrzeniającego się w X V I I i X V I I I wieku, łączy się również eksport z etnograficznych terenów słowiańskich różnych wyobrażeń o tym demonie. Wykopaliska archeologiczne ujawniają już na najstarszych szkieletowych cmentarzyskach słowiańskich różne zabiegi na zwłokach, które potem mają swoje odpowiedniki w antyupiorycznych praktykach chłopów (np. odcięcie głowy, wbicie kołka lub noża w okolicy serca, skrępowanie i odwrócenie przodem do ziemi, ułożenie na boku) (np. Krumhanzlová 1964, s. 177-215; Zoll-Adamikowa 1979, s. 47-57). Zakorzenienie wyobrażenia „żywego trupa" w głębinach tradycji kulturowej Słowian nie budzi na ogół wątpliwości . Pewien kłopot sprawia, że Słowianie pierwotnie palili swoich zmarłych i do­ piero od V I I I wieku upowszechnia się rytuał grzebalny. Zwyczaj palenia zwłok nie wyklucza jednak obecności wyobrażenia „żywego trupa", co doskonale udowadniają np. wedyjskie Indie (zob. niżej). Ale przede wszystkim trzeba podkreślić, że upiór/strzygoń jest demonem dobrze znanym w całym kręgu słowiańskim - na zachodzie, wschodzie i południu; to właśnie od Słowian zapożyczyli go potem Węgrzy, Rumuni, Albańczycy i Grecy. Na nieliczne, ale za to charakterystyczne zapiski, mówiące o lęku przed „żywym trupem" w kra­ jach słowiańskich można natrafiać w źródłach średniowiecznych, zarówno w zasięgu wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Cennym przykładem, potwierdzającym zamierzchłą metrykę różnych motywów wierzeń w upiory, jest dla mnie zapiska z czeskiej kroniki Neplacha ( X I V wiek) o odkopaniu wstającego z grobu trupa, który okazał się „wzdęty jak wół" od krwi swych ofiar (Urbańczyk 1991, s. 56-57). Od X V I I wieku wampir zajmuje coraz bar­ dziej eksponowane miejsce w potocznej wyobraźni Europy. Choć odżywający wtedy prastary lęk przed „żywym trupem" wyrasta z wierzeń ludowych, najbo­ gatszych i najmocniej ugruntowanych w krajach germańskich i słowiańskich, to ostatecznie formował pod wpływem całej ówczesnej wyobraźni demono8 8 C h o ć ostatnio Z o l l - A d a m i k o w a (1995, s. 123-126) z m i e n i ł a zdanie i u w a ż a , ż e w y o b r a ż e ­ nie „ ż y w e g o trupa" p r z e j ę l i S ł o w i a n i e ze ś w i a t a c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 225 logicznej. Trzeba zatem odróżnić paleohistorię wampira, która trwa w trady­ cjach ludowych od jego nowożytnej historii, na nowo „reżyserującej" wizję tej postaci dla najszerszych kręgów społeczeństwa. * * * W polu widzenia warto umieścić dwa demony, z którymi łączą upiora/strzy­ gonia charakterystyczne powinowactwa: zmorę i topielca. Zmora (mora, mara, nocnica, dusiołek, gnieciuch, macek, siodełko i in.) (Czyżewski 1988, s. 133-134) atakowała w nocy śpiących ludzi. Dusiła ich za szyję, wpychała język w gardło, ugniatała klatkę piersiową i często wysysała krew (Kolberg 1888, s. 39). Zmora nie zabijała raczej od razu, a wielokrotnie powracała do swej ofiary, która opadała z sił i bladła (Kolberg 1882, s. 39). Demon ów przychodził do śpiącego człowieka jako duch czy widmo - odczuwa­ no tylko ucisk jego rąk, dotyk języka i grubych warg, słyszano jak cmoka i mlaszcze (Gołębiowski 1830, s. 137; Udziela 1922, s. 53). Dopiero gdy napadnięty człowiek budził się, widział widmo przeobrażające się na jego oczach w różne zwierzęta (np. kota, mysz, żabę, żmiję, ćmę) lub nawet przedmioty (jak np. w zaciśniętą na szyi tasiemkę) (Kolberg 1874, s. 69; Szyfer 1979, s. 11). Tak jak upiór zmora atakowała również zwierzęta - zwłaszcza konie i bydło (Toeppen 1892, s. 178). Najpowszechniej utrzymywano, że zmora to dusza żyjącej kobiety (tylko wyjątkowo mężczyzny), która w czasie snu opuszcza jej ciało i wyprawia się nawet o wiele kilometrów dalej, by atakować ludzi czy zwierzęta (Kolberg 1962, s. 477). O posiadanie takiej niebezpiecznej duszy podejrzewano przede wszystkim czarownice (Koczwara 1911, s. 65), kobiety kalekie, np. ślepe i głu­ che (Świętek 1893, s. 517) lub o innych jeszcze cechach zdradzających ich demoniczne pochodzenie, np. o zrośniętych brwiach (Simonides 1989, s. 262). Natrafiamy także na różne warianty wyobrażeń kojarzących zmorę z jedną z dwu dusz demonicznych ludzi: wprost wywodzi się j ą od istot dwudusznych (Kolberg 1874, s. 75) lub od dzieci urodzonych z dwoma rzędami zębów czy z dwoma sercami (Pawłowska 1976/77, s. 203; Simonides 1989, s. 262), a także wyjaśnia jej powstanie błędem w rytuale przyjęcia do wspólnoty żywych - gdy rodzice w chwili chrztu zamiast słowa „wiara" wymówili słowo „mara" (Szyfer 1979, s. 15; Pawłowska 1976/77, s. 203). Ta demoniczna dusza zwykle opusz­ czała „ten" świat po śmierci człowieka, którego ciało zajmowała. Wyraźnie mniej popularne były wierzenia o zmorach jako duszach zmarłych ludzi. Wyjąt­ kowo tylko słyszymy, że po śmieci człowieka zmora wciąż wychodziła z grobu (Udziela 1890, s. 55; Baranowski 1981, s. 68). Częściej utrzymywano, że zmory powstają z dusz ludzi zmarłych gwałtownie, zamordowanych czy samobójców, lub winnych różnych zbrodni, np. dzieciobójstwa (Baranowski 1981, s. 68-69; Pełka 1987, s. 158). Ale te motywy wydają się pojawiać wtórnie, w wyniku stopniowego załamywania się znaczeń w tradycji ludowej i coraz swobodniej­ szego krzyżowania różnych motywów, co dobrze widać już w X I X wiecznych źródłach etnograficznych. �226 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Zmora, tak jak upiór/strzygoń, ssie krew i dusi swe ofiary, ale rysuje się także istotna różnica pomiędzy tymi demonami: zmora pojawia się jako widmo, gdy upiór/strzygoń to przerażający „żywy trup". Ta różnica wydaje tak znacząca, że każe owe dwa demony - niewątpliwie wielorako powiązane ze sobą - klasyfi­ kować jako odmienne wyobrażenia. W wierzeniach ludowych w całej Europie środkowo-wschodniej (Moszyński 1967, s. 679-681) można wyśledzić dwa różne wyobrażenia demona wodnego (topielca, topicha, utopca, wodnika, wirnika, pływnika itp.): demona-dziecka i „żywego trupa". Topielec dziecko powstawał z dzieci utopionych zaraz po urodzeniu (Kolberg 1884, s. 93) lub z nienarodzonego dziecka (płodu) kobiety, która utonęła (Kolberg 1967, s. 269). Tak więc demon powstawał z istot rytualnie nie przyję­ tych jeszcze do wspólnoty żywych (= nieochrzczonych) i zmarłych gwałtownie. Według praw archaicznej wyobraźni, istoty takie nieubłaganie skazane były na przemianę w demona. W wypadku innego rodzaju śmierci dziecka powstawał inny demon, np. dziecko uduszone i zakopane w ziemi ulegało przekształceniu w latawca lub porońca (Kolberg 1874, s. 60). Dziecko-topielec w głębinach wód rosło do trzeciego lub siódmego roku życia i dopiero wtedy stawało się nie­ bezpieczne dla ludzi: wciągało ich do wody i topiło (Kolberg 1884, s. 93). Wszyscy ludzie, którzy utonęli w wyniku nieszczęśliwego wypadku - co właśnie najchętniej wyjaśniano wciągnięciem do wody przez topielców dzieci lub samobójcy - także nieuchronnie przeobrażali się w demona (Wójcicki 1974, s. 187; Kolberg 1874, s. 59). Demony powstające z ofiar wody wyraźnie różni­ ły się od topielców-dzieci (chociaż chłopi określali je tak samo: topielec, utopiec, wodnik itp.) Przede wszystkim charakterystyczne jest, że utopieni ludzie nie zmieniali swojego wyglądu. W wychodzących z wody postaciach chłopi z łatwością rozpoznawali utopionych krewnych czy sąsiadów. Widywano też ludzi utopionych dawno temu - np. w miejscach bitew żołnierzy w „dziwnych" mundurach i mówiących nieznanymi językami (utopionych żołnierzy z wojen napoleońskich czy nawet szwedzkich) (Baranowski 1981, s. 88). Takiego demona zwykle zdradzały tylko szczegóły, np. zielone włosy z wplecionymi wodorostami czy sina twarz. Potocznie utrzymywano, że wychodzący z wody zmarły pojawiał się w kapocie z kapturem lub w kapeluszu, a woda kapała z niego tylko z lewej strony (Simonides 1989, s. 244). Można też było usły­ szeć, że ubierał się w kożuch (Kosiński 1904, s. 12) bądź był owłosiony jak zwierzę, czy też był garbaty i kulawy (Kolberg 1884, s. 94). Są to klasyczne znaki demonicznych zmarłych pojawiających się w „tym" świecie. W sumie całkiem jasno rysuje się obraz utopionego człowieka jako wodnego „żywego trupa". Topielec-„żywy trup" jest bezwzględny i podstępny. Wykorzystując swe podobieństwo do żywego człowieka wychodzi na drogi i wypatruje ludzi, których może znęcić do przyjścia nad rzekę czy jezioro, a wtedy wciąga ich w głębiny i topi (Świętek 1893, s. 466). Demon ów miał zwykle cieszyć się z utopienia człowieka - klaskać w ręce i śmiać się przeraźliwie (Kosiński 1904, s. 13). Ludzie zatopieni przez topielca-„żywego trupa" sami również przeobra- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 227 żali się w takiego demona. Ów swoisty „łańcuch epidemiczny" jest więc taki sam jak w wypadku upiorów/strzygoni. Choć topielec-zmarły, tak jak upiór/strzygoń jest „żywym trupem", to różni­ ce pomiędzy tymi demonami są jednak znaczne. Upiór/strzygoń gryzie i ssie krew lub nawet pożera ofiary dla podtrzymania swojego fizycznego istnienia w „tym" świecie, topielec swoje ofiary tylko wciąga do wód i topi - cieszy go to, ale nie wykorzystuje ofiar w żaden inny sposób. W wierzeniach ludowych tkwi silne przeświadczenie, że demony wodne (także inne niż topielcy, np. rusałki) domagają się ofiar, a gdy ich nie dostają to same po nie sięgają, topią ludzi i zwierzęta. W różnych stronach znany był nawet zakaz ratowania tonącego czło­ wieka, bo właśnie traktowano go jako ofiarę wybraną przez demona. Wodnym demonom składano również ofiary zastępcze: wrzucano do wody pierścienie i monety, niekiedy zatapiano zwierzęta (ptaki, świnie, konie) (Moszyński 1967, s. 679-681 i 508-510). Takie zachowania rytualne mają swoje analogie w róż­ nych archaicznych kulturach w Europie i w świecie. W tym świetle można przypuszczać, iż demony wodne żądają ofiar nie dla siebie, a w imieniu świata podziemnego. Znamienne wydaje mi również, że nic nie wiadomo, by zdaniem chłopów upiór/strzygoń mógł przebywać w wodzie i stąd wychodził na swe mor­ dercze wędrówki. Ujawniają się zatem dwa różne obrazy „żywego trupa", które raczej nie krzyżowały się ze sobą (tylko wyjątkowo również topielca-zmarłego przedstawiano jako istotę o dwu duszach; Kolberg 1967, s. 269). II Co wynika z tych wszystkich informacji? W jakie wzory można je ułożyć i jak pomagają one lepiej rozumieć świat archaicznej wyobraźni „ludu wiejskie­ go" środkowo-wschodniej Europy? Podstawowa definicja upiora/strzygonia jest oczywista: to „żywy trup" (defuncti viví). To niepodlegające rozkładowi ciało zmarłego człowieka, którego nie opuściła jego demoniczna dusza lub zajęła je jakaś inna złowroga dusza. Według wielu archaicznych mitologii, człowiek po śmierci wędruje na „tam­ ten" świat etapami, poddawany jest po drodze rozmaitym próbom i - jak często utrzymywano - dociera „tam" dopiero wtedy, gdy jego ciało na ziemi ulegnie całkowitemu rozkładowi: do kości. Symbolika kości jako „źródła", „esencji" życia, cudownej materii z której odradzają się ludzie, zwierzęta i otaczający ich świat (w antropokosmicznej wizji świata kamienie to wszak kości Matki Ziemi) najprawdopodobniej wywodzi się wprost z wyobrażeń łowców górnego paleolitu i trwa potem uparcie przez tysiąclecia w różnych kręgach kulturowych (Eliade 1994b, s. 166-172, który powołuje się na bogatą dokumentację zebraną m.in. przez A. Fredricha, L. Frobeniusa, H. Nachtigalla, por. też: Eliade 1994a, s. 167). Taki wzorzec wierzeniowy, jak się zdaje, utrzymywał się również wśród chłopów w środkowo-wschodniej Europie. Zupełnie nieźle zachowały się w tra­ dycji ustnej obrazy różnych prób, przez jakie musi przebrnąć zmarły w zaświa­ tach - np. wdrapać się na „wielką" lub „szklaną" górę, przejść przez wąski �228 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i chybotliwy most nad rzeką i in. (Fischer 1921, s. 180-181; Moszyński 1967, s. 598). Skojarzenie wędrówki w zaświaty z rozkładem ciała w grobie rysuje się natomiast bardziej poszlakowo. Pierwszą i najistotniejszą poszlaką jest właśnie strach przed nierozkładającymi się zwłokami. O sile tego lęku dobitnie świadczą różnorakie metody traktowania nierozkładających się trupów, które wyżej starałem się wyliczyć. Ale można wyśledzić również inne znaczące postawy rytualne. To ów strach m.in. kazał unikać wkładania do grobu przedmiotów z metalu, bo jako niezniszczalne mogą utrudnić rozkład trupa. W skrajnych wypadkach słyszymy, że w grobie miało nie być choćby jednego wyrobu z metalu - zmarłym zamieniano pierścienie na imita­ cje wykonane z wosku (zapis z Rusi) (Fischer 1921, s. 250-252). W różnych miej­ scach znany był zakaz chowania zmarłych w butach, bo wówczas muszą „chodzić po ziemi" dopóki ich nie zedrą, dopiero od chwili zniszczenia butów nie opusz­ czają grobu, leżą w nim bez czucia i ciało ich ulega rozkładowi (Fischer 1921, s. 107). Kolejną poszlaką wskazującą na symbolikę rozkładu zwłok jest hipote­ tyczna etymologia prawdopodobnie jeszcze prasłowiańskich słów oznaczających zmarłego - trupa navo (l.m. naví) i „krainę zmarłych" novia. W X V I wieku kilka­ krotnie zapisano też słowo Nyja (Nija), które - tak twierdził Długosz - miało być imieniem pogańskiego boga śmierci. Otóż słowa te wywodzi się od *nyti, nyja (z praindoeuropejskim rdzeniem *nu) w znaczeniach „ginąć", „schnąć", „chud­ nąć" czyli „umierać" (Bruckner 1985, s. 42; Urbańczyk 1991, s. 52; Bylina 1992, s. 15; Kolankiewicz 1999, s. 465). Wynikałoby z tego, że śmierć symbolizuje utra­ ta substancjalności. Tak jak człowiek stary umiera stopniowo, chudnie i kurczy, tak potem zmarły wędruje w zaświaty stopniowo, aż do chwili „zniknięcia" jego ciała. Istnieje także niezwykle ekspresyjny ślad symboliki rozkładu zwłok w samej de­ monologii upiora/strzygonią. Na dźwięk dzwonu lub w chwili świtania rozpływał się w maź, czyli zamieniał w to, co zostaje ze zwłok na ostatnim etapie ich roz­ kładu. Dopiero wtedy demoniczny zmarły, jak odgadujemy, ginął ostatecznie, nie zostawał bowiem po nim nawet najmniejszy kawałek kości. Identycznie unicestwić można było inne spokrewnione z upiorem/strzygoniem demony: zmorę i topielca, niekiedy również czarownicę (Udziela 1890, s. 25, 58; Lehr 1984, s. 237). Istota, która nieodwołalnie znalazła się w zasięgu mocy „tamtego" świata egzystuje w „tym" świecie tylko pozornie, w każdej chwili może zamienić się w maź, smołę, popiół, czyli - gdyby szukać innego jeszcze określenia - w nędzne resztki jałowej, nieużytecznej materii. Bardzo ważne dla interpretacji upiora/strzy gonią są te warianty wierzeń, w których jest on ukazywany jako postać bez szkieletu. Wprost tak przedstawiane było dziecko-upiór, narodzone ze związku kobiety z upiorem. Ale tę cechę łatwo można również rozszyfrować w wariantach widzących upiora/strzy gonią jako po­ stać bez pleców (to obraz rzadko spotykany) lub o ciemnych plecach czy z ciemną plamą na plecach bądź karku (ten obraz występuje znacznie częściej), która - jak odgadujemy - wizualizuje otwór w ciele. Są to znaki zdradzające, że w istocie demon jest w środku pusty, jak gdyby wydrążony. Tak samo znak nożyc na ple­ cach strzygonia zdaje się sugerować, że został on rozcięty i zapewne również opróż- �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 229 niony. W otwartym od tyłu i pustym w środku ciele, z którego wnętrzności zostały - j a k znów wolno odgadywać - wydarte, wyżarte czy wysysane, swobodnie mogą się ulokować rozmaite demoniczne dusze. Na istoty bez pleców lub z otworem w karku natrafiamy w wielu różnych archaicznych kulturach w całej Eurazji (i najpewniej również gdzie indziej), zarówno w wierzeniach chłopów niemiec­ kich, jak w wierzeniach Eskimosów (Leuw 1978, s. 173, 178; Propp 2000, s. 339; zob. też Moszyński 1967, s. 614). Warto zwrócić uwagę, że niektóre obrazy odda­ lone od siebie o tysiące kilometrów są uderzająco podobne do siebie. Oto np. Malajowe lękają się makabrycznego demona langsuir. To piękna, młoda kobieta, o długich włosach, którymi osłania otwór w karku lub na plecach. Fruwa jak ptak lub zamienia się w sowę i atakuje ludzi śpiących, wysysając z nich krew właśnie ową dziurą w ciele. Wstydzi się jednak swego „braku" i po jego ujawnieniu przez człowieka natychmiast ucieka. W demona takiego przeobrażać się ma kobieta zmarła w czasie połogu (Stiller 1971, s. 35). Rusini na Podkarpaciu bali się zaś spotkania z żeńskimi demonami zwanymi leśna, lisna lub miawka, navka. Z przo­ du nie różniły się one niczym od żywej kobiety, ubranej od stóp do głów, ale z tyłu było widać, że nie mają pleców a ich odsłonięte wnętrzności czerwienią się w środku. W demony takie miały przeobrażać się dzieci zmarłe przed chrztem (Moszyński 1967, s. 640). Na Ukrainie navki i dalej w Bułgarii navi, navij'aci to demoniczne ptaki napadające na ludzi i zwierzęta i wypijające z nich krew. Miały one również powstawać z dusz zmarłych przed chrztem dzieci. Sama ich nazwa jest znamienna - wskazuje na starobułgarskie (i zrazem starosłowiańskie) słowo nav, czyli „trup" (Moszyński 1967, s. 675-678). Te wschodniosłowiańskie istoty demoniczne można bez wahania umieścić w kręgu wyobrażeń o upiorach (ostatnio Urbańczyk 1991, s. 52; Kolankiewicz 1999, s. 466^67). W uderzających podo­ bieństwach obrazów tak znacznie oddalonych od siebie tli się najprawdopodobniej uniwersalny alfabet archaicznej wyobraźni, wywodzący się z głębi wielu tysiącleci - z przeczuwanej paleoazjatyckiej czy raczej paleoeuroazjatyckiej wspólnoty wie­ rzeń. Paweł Florenski przyrównał różne „wydrążone" postacie demoniczne znane mu z podań ludowych w Rosji i w krajach niemieckich do larv z wierzeń rzym­ skich i klipot („łupin") z tradycji kabalistycznej i zdefiniował jako „trupy astralne" czy „maski astralne". Takie postacie byłyby tylko pseudo-bytami. Ze zmarłego człowieka pozostaje tylko powłoka, jego środek „wysysa" jakaś „ciemna", „bez­ osobowa" moc, która chce zaistnieć w tym pustym ciele, „by podać ów wygląd za wygląd swego bytu". Florenski przeciwstawia symbolikę wydrążonego, pustego ciała, symbolikę braku kręgosłupa - symbolice ciała podtrzymywanego przez krę­ gosłup, symbolice samego kręgosłupa. W tej opozycji widzi Florenski jedną z ele­ mentarnych operacji symbolicznych odróżniających istoty „złe", demoniczne od istot „dobrych", boskich, czyli inaczej formy istnienia pozorne od form istnienia rzeczywistych (Florenski 1984, s. 113-114). W różnych miejscach na świecie w archaicznych tradycjach istniało wierzenie, że zwierzę i człowiek mogą odrodzić się ze swoich kości. Zniszczenie kości przekreśla szansę na następne życie, zaś uszkodzenie kości powoduje, że w następnym życiu zwierzę czy człowiek będą mieli jakąś wadę. Jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce �230 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich. Nic nie stoi na przeszkodzie, by postawić hipotezę, że taka symbolika reliktowo zacho­ wała się również w tradycjach ludowych środkowo-wschodniej Europy O tym, że była znana w tej części Europy jeszcze przed około tysiącem lat mówi wyraźnie mitologia germańska. W Eddzie Sturlussona czytamy o cudownych kozłach Thora, które zabite odradzały się na nowo z kości. Jeden z kozłów odżył jako kulawy, bo właśnie uszkodzono mu, rozłupano, kość udową jednej z nóg (Gylfaginning, rozdz. 26; zob. np. Eliade 1994, s. 168). Sumując: brak szkieletu stanowi istotną „przeszkodę", uniemożliwiającą rozpoczęcie przez zmarłego wędrówki w zaświaty i późniejsze odrodzenie ze swoich kości . Taki zmarły wymyka się z kosmicznego porządku, którym podlegają wszyscy inni ludzi. Po śmierci jego ciało znika zupełnie (jak to ukazuje m.in. przykład upiora-dziecka) lub pozostaje tylko pustą „skorupą", którą włada demoniczna dusza. Ta demoniczna dusza może również porzucać tę „skorupę" i wnikać w zwierzęta, zwłaszcza w złowrogie ptaki (tu znów przypomnę upiora-dziecko) czy żyjących ludzi (strzygoń). W chwili, gdy demoniczna dusza ginie lub bezpowrotnie opuszcza ciało zmarłego, natych­ miast ulega ono całkowitemu zniszczeniu, rozlewa się w maź lub obraca w proch. Zachowujący się w pamięci różnych kultur obraz ludzi pustych w środku - bez szkieletu ujawnia jeden z pierwotnych lęków człowieka: obawę przed zaję­ ciem jego ciała, za życia lub po śmierci, przez jakąś nieznaną i groźną istotę. Ten właśnie lęk stanowi prawdopodobnie podstawowe źródło różnorodnych potem wyobrażeń „żywego trupa". Wyżej zestawiłem różne przyczyny powstawania upiorów/strzygoni, tu chciałbym zwrócić uwagę, że każdy z tych wariantów da się również wyjaśnić owym pierwotnym lękiem. W „żywego trupa" zamieniają się ludzie nie objęci ochroną rytualną, do których łatwy dostęp mają wszelkie złowrogie moce, lub też ludzie, którymi już życia zawładnęły demony. Lęk o własne ciało, na które czyhają demony, okazuje się bardzo trwałym do­ świadczeniem, dlatego też w jego zasięgu doskonale zachowywały się różnorodne 9 9 N a marginesie warto tu z a u w a ż y ć , ż e szkielet z m a r ł e g o w wierzeniach l u d o w y c h w y s t ę p u j e d o ś ć rzadko i z w y k l e nie b u d z i lęku. W y o b r a ż e n i e b ó s t w a ś m i e r c i j a k o szkieletu jest w tradycji ludowej p ó ź n e i stanowi oczywiste z a p o ż y c z e n i e ze ś w i a t a w y o b r a ź n i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . W pa­ m i ę c i c h ł o p ó w u t r z y m y w a ł s i ę obraz s t a r o ż y t n e j b o g i n i ś m i e r c i , inicjacji i c z a r ó w , k t ó r ą roz­ poznajemy w z d e m o n i z o w a n y c h wcieleniach, takich j a k np. ż y t n i a baba, p o ł u d n i c a czy zaraza, a b a j k o w a baba j a g a czy zjadarka. Ż y j ą c e w tradycji podaniowej r ó ż n e j e j obrazy s ą bogate w s z c z e g ó ł y i zawsze e k s p o n u j ą jej c i e l e s n o ś ć : szkaradna starucha lub m ł o d a i p i ę k n a kobieta w b i e l i , w y s t ę p o w a ł a t e ż w p o t w o r n y c h l u d z k o - z w i e r z ę c y c h formach (np. starucha ze ś w i ń s k i m i k ł a m i , o o g r o m n y c h k r o w i c h oczach, racicach b y d l ę c y c h u n ó g ) , z a m i e n i a ł a s i ę w k ł o d ę drzewa lub f r u w a j ą c ą p ł o n ą c a b e c z k ę (np. Ś w i ę t e k 1893, s. 472, Simonides 1989, s. 2 5 1 - 2 5 1 ) . Co jest znamienne, p ó ź n a i z a p o ż y c z o n a ś m i e r ć - s z k i e l e t b y ł a c z ę s t o , np. w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h , o w i n i ę t a szczelnie w b i a ł ą s z a t ę i t y l k o p o d kapturem m o ż n a b y ł o u j r z e ć c z a s z k ę ( K o w a l s k a L e w i c k a 1986, s. 26). A zatem w c i ą ż bardziej atrakcyjny w y d a w a ł s i ę obraz zamaskowanego s z a t ą i kapturem z m a r ł e g o , j a k i znamy z r ó ż n y c h s t a r o ż y t n y c h kultur. Narzuca s i ę t e ż przypusz­ czenie, ż e n i e ś w i a d o m i e u k r y w a n o szkielet i z n ó w nadawano ś m i e r c i k s z t a ł t cielesny. W p o r ó w ­ naniu z archaicznymi obrazami b ó s t w a ś m i e r c i szkielet j a w i s i ę w r ę c z j a k o i c h p r z e c i w i e ń s t w o . Czy nie sensownie b r z m i zatem w y j a ś n i e n i e , iż szkielet nie p r z e r a ż a ł , bo s y m b o l i z o w a ł z m a r ł e g o , k t ó r y s z c z ę ś l i w i e o p u ś c i ł „ t e n " i z n i k ł j u ż ostatecznie w „ t a m t y m " ś w i e c i e ? �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 231 ślady głębinowej wspólnoty archaicznej wyobraźni. Zatrzymam się tylko przy jednym przykładzie: w upiora zamieniał się m.in. trup, którego przekroczył, prze­ skoczył człowiek lub zwierzę bądź przefrunął nad nim ptak. Takie samo wyobra­ żenie odkrywamy tysiące kilometrów dalej w Chinach: rodzina pilnuje tam zwłok, by nie przekroczyło ich zwierzę, bo zmarły stanie się kuei (upiorem) (Farson, Hall 1994, s. 17). Przekroczenie trupa stanowi tylko jeden z wariantów symboliki przekroczenia, znanej z wielu różnych przykładów w świecie archaicznym. W wy­ niku tej czynności człowiek (zwierzę, przedmiot) uzyskuje moce właściwe istocie, która go przekroczyła lub na odwrót. Z wielu przykładów przypomnę choćby w wierzeniach naszych chłopów zakaz przekraczania przez ciężarną kobietę wszel­ kich zwierząt, bo wtedy dziecko urodzi się z sierścią (Moszyński 1967, s. 285). Przekroczenie trzeba więc rozumieć jako jeden z najprostszych magicznych spo­ sobów „naruszenia" jakiejś całości, jej „rozdarcia" czy „otwarcia", wtedy mogą w nią wnikać zewnętrzne moce - nieznane, więc zawsze potencjalnie szkodliwe. W Chinach zaraz po śmierci zatykano wszystkie otwory w ciele człowieka (usta, uszy, odbyt), a zatem mamy wyraźną podpowiedz jak bardzo lękano się wniknię­ cia demonicznej duszy (Granet 1973, s. 312). Demoniczna dusza upiora/strzygonia, gdy opuszczała ciało człowieka, chęt­ nie zajmowała ciało ptaka, który natychmiast zamieniał się w straszliwą, krwio­ żerczą istotę (fruwające strzygi na Śląsku, „puchcza" na Mazowszu, obojasnyka i navki na Ukrainie). Motyw straszliwego ptaka, rozszarpującego swą ofiarę lub j ą pożerającego, czy „tylko" wysysającego z niej krew, jest doskonale znany w kręgu kultur archaicznych. Znowu natrafiamy więc na dobrze zachowujący się element głębinowych warstw wyobraźni. Przerażające czarne ptaki bez głów i o ludzkich nogach, wznoszące się w powietrzu widzimy już na malowidłach ściennych w Catal Hüyük. Są to według wszelkiego prawdopodobieństwa zmarli, gdyż ptaki przedstawiono bez głów, a w kulturze tej zmarłym odcinano głowy (Mellaart 1967, fig. 47). Sięgając najpierw po odleglejsze geograficznie przykłady przypomnę malajska langsuir, zamieniającą się w krwiożerczą sowę. Innym przy­ kładem są üery w wierzeniach Jakutów, latające jak ptaki niewidzialne dusze zmarłych, którzy z różnych powodów nie opuścili tego świata i mszczą się na żywych, pożerając z kolei ich dusze (Sieroszewski 1961, t. I I , 293-298) - to wyobrażenie ma swoje odpowiedniki w wierzeniach innych ludów tureckich. W całej Ameryce Północnej - jak zapewnia C. Lévi-Strauss (1994, s. 104) - dusze zmarłych wcielają w nocne drapieżne ptaki, w ten sposób zmarli przebywający w ciągu dnia w świecie zagrobowym, w nocy wracają do świata żywych. Ptasie cechy ma wiele niebezpiecznych istot związanych ze światem podziemnym i zmarłymi w wierzeniach greckich: prastare boginie-mścicielki Erynie (o skrzy­ dłach nietoperza, z wplątanymi we włosy wężami) chętnie ssące ludzką krew, równie dawne boginie przeznaczenia Kery (czarne, skrzydlate, o ostrych szpo­ nach i wielkich zębach), rozszarpujące trupy i wypijające ich krew, Syreny (ptaki o ludzkiej głowie) zwodzące ludzi i porywające ich do podziemi, a także harpie, ptaki stymfalijskie i in. (zob. np. Grimal 1987, s.v.). Większość z tych wyobra­ żeń przeszło do wierzeń rzymskich, a wiele z nich (np. harpie, syreny) dostało �232 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się potem do tradycji średniowiecznej Europy, co wspaniale ukazują zabytki sztuki (np. White 1960, passim). Przykłady z bliższych i dalszych kultur można mno­ żyć w nieskończoność. Niewątpliwie spotykamy się tu z wyobrażeniem wywo­ dzącym się z najstarszych warstw wyobraźni - z jakimś archetypem. Swobodnie wznoszący się ponad ziemię ptak stanowi idealny i naturalnie narzucający się obraz dla duszy opuszczającej ciało zmarłego i „ten świat". Rozmaite demonicz­ ne dusze przybierają zaś postać złowrogich i potwornych ptaków. Nie budzi wątpliwości, że słowo strzyga (łac. strix) dostało się na nasze ziemie wraz z pochodem średniowiecznej łaciny i idących z nią w parze śródziemnomor­ skich wyobrażeń o straszliwych, ptakopodobnych demonach, żywiących się krwią i wnętrznościami dzieci. Ale to wyobrażenie trafiło na znany sobie grunt - nie­ chybnie od dawna były tu znane podobne okrutne demony, zamieniające się w krwiożercze ptaki. Najpierw słowo „strzyga" złączyło się tu, jak i gdzie indziej w średniowiecznej Europie, z czarownicą - wszak zdolność do opuszczania „tego" świata i zarówno schodzenia do „dolnego", jak wznoszenia się do „górnego" świa­ ta jest elementarną kwalifikacją każdego szamana. Z kolei słowo to przeniesiono również na innego demona i urobiono wtedy męską formę „strzygoń". Ów demon musiał jednak mieć cechy wyraźnie kojarzące go z czarownicą. Najsensowniejsze wydaje mi się wyjaśnienie, iż tą postacią był czarownik, w archaicznych wierze­ niach odpowiednik i zarazem przeciwnik czarownicy . Pochodzenie jednej z nazw „żywego trupa" od czarownic i czarowników wyda­ je się - również z naszego punktu widzenia - bardzo konsekwentne. To właśnie w tych postaciach doskonale widać istotne pierwotne skojarzenia, uruchamiające pracę wyobraźni o takiej możliwości istnienia (defuncti viví). Wzorcową, paleokulturową, postać szamana definiuje m.in. inicjacyjna śmierć i odrodzenie, w wy­ niku której zdobywa on swą nadprzyrodzoną moc. Szaman po rytuałach inicjacyj­ nych powraca do nowego życia, w którym jego dusza może wychodzić z jego ciała, ale również do jego ciała mogą wchodzić inne dusze. Dwie dusze strzygonią są być może odbiciem tej niebezpiecznej zdolności szamana do przyjmowania w swoim ciele innych dusz - zawsze któraś z nich może nigdy już go nie opuścić. Eliade (1994, s. 105) trafnie zauważa, że szaman, w którego weszła dusza zmarłe­ go sam staje się zmarłym! W efekcie rytuału inicjacyjnego szaman staje się nie­ omal nieśmiertelny. Jest odporny na rany i choroby, łatwo wytrzymuje ból, cało 10 1 0 Taki wzorzec w i e r z e n i o w y n i e ź l e z a c h o w a ł s i ę u H u c u ł ó w . Czarownica (wig'ma) występo­ w a ł a u nich w parze z czarownikiem (opyrem). Huculska w i e d ź m a n i c z y m nie r ó ż n i ł a się od cza­ r o w n i c y na innych terenach, m o g ł a z a r ó w n o s z k o d z i ć j a k p o m a g a ć l u d z i o m . Opyr u p r a w i a ł te same czary co ona, dodatkowo t y l k o specjalizując s i ę w t y p o w o m ę s k i c h dziedzinach, j a k czary m y ś l i w ­ skie. Czasem jednak m u s i a ł t e ż w y p e ł n i a ć r o l ę pomocnika w i e d ź m y - np. m i a ł o b o w i ą z e k s ł u ż e n i a jej za wierzchowca, gdy u d a w a ł a s i ę na ł y s ą g ó r ę . Opyr m i a ł za to nadprzyrodzony dar rozpozna­ wania w i e d ź m , dar k t ó r e g o j u ż one w stosunku do niego nie miały, m ó g ł t e ż p r z e s z k a d z a ć w i e d ź ­ m o m w czarach. W i e d ź m ą kobieta r o d z i ł a się ( = b y ł a pochodzenia demonicznego) lub z o s t a w a ł a przez inicjację i wyuczenie. Natomiast opyrem m o ż n a b y ł o t y l k o s i ę u r o d z i ć . Z a r ó w n o opyr, j a k w i e d ź m a r o d z i l i s i ę z w ę ż o w y m kuprem (ogonkiem), w y r a s t a j ą c y m z dolnych k o ś c i k r ę g o s ł u p a . O p y r m i a ł r ó w n i e ż i n n y k s z t a ł t przyrodzenia i b y ł b e z p ł o d n y ( K o l b e r g 1888, s. 108-114). �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 233 wychodzi ze spotkania z najgroźniejszymi istotami „nie z tego świata". Niektórzy szamani mogli kilkakrotnie powracać do życia po otrzymaniu śmiertelnych ran - nawet po rozćwiartowaniu ciała (Vitebsky 1996 s. 94). Śmierć szamana często stanowiła zagadkę - oto nagle znikał, odchodził gdzieś w nieznane strony. Jego zwłoki traktowano ze szczególną ostrożnością, obowiązywały liczne zakazy i nakazy rytualne (Alekseev 1984, s. 117-141). W wielu kulturach dla zwłok sza­ manów były przewidziane inne formy pochówków, które miały najskuteczniej uwolnić ich duszę z „tego" świata lub ułatwić jej przemianę w dobrego, opiekuń­ czego ducha. Szamana niełatwo było zabić, ale równie trudno było zapanować nad jego mocą już po śmierci. Ta nadprzyrodzona moc, którą uzyskiwał przez inicja­ cyjną śmierć i odrodzenie, nie dematerializowała się zaraz po zgonie. Mijały lata zanim ostatecznie opuściła zwłoki i rozproszyła się w otaczającym świecie. Dlate­ go zwłoki szamanów, jak często utrzymywano, bardzo powoli ulegały rozkładowi. Zmarły szaman był zatem zawsze groźny, bo nigdy nie było wiadomo czy niewykorzysta swojej mocy przeciwko ludziom. Na ogół zresztą zakładano, że w pierwszych latach po śmierci jest on złym, mściwym duchem. Upiór/strzygoń przede wszystkim gryzł i pożerał swą ofiarę lub dusił j ą i wysy­ sał krew. Te dwa elementarne rodzaje jego morderczych zachowań również tchną uderzającym archaizmem. Spotykamy się bowiem z dwoma najtrwalszymi wzor­ cami śmierci występującymi w całym zasięgu kultur archaicznych. Interesujący zwłaszcza jest rządzący tym demonem głód ludzkiego mięsa. Śmierć przez pożar­ cie jawi się jako prawdopodobny najstarszy wzorzec śmierci w kulturze. Pożerają­ ce siebie nawzajem zwierzęta i wśród nich człowiek, również łaknący mięsa, zja­ dający zwierzęta, a niekiedy także innych ludzi - oto tło pierwszych skojarzeń dla symboliki śmierci. Pewne jest natomiast jedno: jako wielcy, nigdy nie nasyceni, pożeracze zgodnie w różnych kulturach przedstawiani są boginie i bogowie śmier­ ci oraz uzależnione od nich rodziny demonów. Doskonale to pokazują różnorakie złowrogie wcielenia odwiecznej Wielkiej Bogini. W Indiach jednym z epitetów Durgi jest Mahagrasa („Wielka Pożeraczka") (Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 57), jej orszak stanowią czarownice, przybierające postać tygrysów ludojadów (Eliade 1984, s. 353). Ostateczne zwycięstwo Kali nad demonami, które zawładnę­ ły światem, polegało na pożarciu w całości ich przywódcy Raktawidży (Markandejapurana 80, 21-44; zob. Erman, Tiomkin 1987, s. 171-175). Syryjska bogini Anat w zbrodniczym szale zabiła wszystkich w pobliżu, nie oszczędziła nawet ukochanego boga burzy Baala, pożarła jego ciało oraz wypiła krew (Eliade 1988, s. 110). W ludzkim mięsie lubuje się w wierzeniach ludowych w Europie straszli­ wa starucha, Żytnia baba (Bystroń 1916, s. 1-19), u nas w bajkach znana m.in. pod imieniem „Zjadarki" (Kolberg 1875, s. 20 i п.). Nie ma chyba potrzeby mno­ żenia kultur i mitów, by powiedzieć tu rzecz oczywistą: Wielka Bogini dając płod­ ność sama musi być dobrze odżywiana. Właśnie dlatego jest Wielką Boginię, że daje i zabiera życie . Ale pożerają do szczętu zmarłych również bogowie świata 11 1 1 Eliade w i d z ą c te j a w n e p o d o b i e ń s t w a konstatuje: „ R z e ź i k a n i b a l i z m s ą charakterystyczne dla archaicznych b o g i ń p ł o d n o ś c i . Z tego p u n k t u w i d z e n i a m i t A n a t m o ż e b y ć z a l i c z o n y do �234 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI podziemnego. W mitach ugaryckich nienasyconym Wielkim Pożeraczem („[jego] paszcza pożąda istot ludzkich"), był bóg podziemi, personifikujący śmierć Mot (Cinal 1997, s. 58-59). Ałtajski bóg dolnego świata Erlik pożerał starców, dzieci przy piersi i niektórych młodych ludzi, było to „właściwe pożywienie dla Erlika" (Kałużyński 1986, s. 148-149). Pan śmierci u Azteków Mictlantecuhtli „wciąż dyszy chęcią pożerania nas" (Clendinen 1996, s. 194). Ludożercami były niezli­ czone demony. W wierzeniach wedyjskich są nimi zwłaszcza rakszasowie i piśaćowie (piaśaća krawjad - „pożeracz surowego mięsa", „pożeracz trupów") (Keith 1925, s. 237-238; Słownik mitologii hinduskiej 1994, s. 150 i 141), lecz o ludożerstwo podejrzewany jest właściwie każdy demoniczny mieszkaniec lasów i pust­ kowi (Słuszkiewicz 1936, s. 24). Mieszkańcy świata hellenistyczno-rzymskiego lękali się m.in. żarłocznych mantikor (imię urobiono od st.perskiego „pożeracz ludzi") (White 1960, s. 51-52), sfinksów, syren, harpi, lamii, koni Diomedesa i in., o których czytamy np. w Physiologusie. Wiele z tych demonów figuruje następnie w bestiariach średniowiecza (White 1960, passim). W mięsie ludzkim smakowały nieodmiennie czarownice, tak samo tessalskie wiedźmy (np. Apulejusz, Metamorfozy 11,21), jak mulukuausi na Wyspach Triobrandzkich (Malinowski 1990, s. 152-153), jak oczywiście nasze europejskie baby wiedźmy (strzygi). Wielkim Ludożercą był smok, gdy postaciował moce podziemne, jak ałtajski Delbegen (Surazakov 1985, s. 35) czy smoki średniowiecznej Europy (były one holophagami „całożercami") (Kiirbis 1976, s. 163). Ludożercami stają się mściwi zmarli, którym nie udało się opuścić tego świata, np. kórmesy, albas ty, Hery u ludów ałtaj­ skich (Tryjarski 1991, s. 85, 89), czy - by sięgnąć po odleglejszy przykład - źli zmarli na Thaiti (Godlewski 1976, s. 190). Zawsze głodni są zmarli w podzie­ miach. Akadyjska bogini Isztar straszy odźwiernych świata podziemnego, że jak jej tam nie wpuszczą „każe powstać zmarłym, by zjedli żywych/zmarli bowiem są liczniejsi niż żywi" (Łyczkowska, Szarzyńska 1981, s. 245). W wyobrażeniach starożytnych Żydów zmarli w Gehennie sami pożerają swoje członki (Minois 1996, s. 79). W ten sam sposób w sztuce średniowiecznej unicestwiają same siebie wście­ kłe apokaliptyczne potwory (Jakubowska 1989, s. 121-122). Także samo wejście do świata podziemnego było obrazowane jako pożerający otwór: u ludów ałtaj­ skich znano je pod nazwą „szczęki ziemi" (Eliade 1994, s. 206), u irańskich Szogdanów miejsce, w którym zostawiali swoich starców znaczyło „zjadające przod­ ków" (Składankowa 1981, s. 85), w sztuce średniowiecznej Europy szeroko znany był motyw „paszczy Lewiatana", pochłaniającej zmarłych grzeszników. W trady­ cji indoeuropejskiej ogień trawiący zwłoki złożone na stosie określany był jako „mięsożerca" (Rygweda X, 9) lub „pożeracz" (Iliada XXIII, 183). Wybrałem tylko e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h starej c y w i l i z a c j i rolniczej r o z c i ą g a j ą c e j s i ę od wschodniego M o r z a Ś r ó d ­ ziemnego a ż po r ó w n i n y Gangesu" (Eliade 1998, s. 110, z p o w o ł a n i e m na s z c z e g ó ł o w e s t u d i u m W. Dostala p o r ó w n u j ą c e g o A n a t do D u r g i ) . A l e , gdy w y j d z i e m y poza p e r s p e k t y w ę Eurazji r ó w ­ n i e ż natrafiamy na wyraziste obrazy W i e l k i e j B o g i n i j a k o W i e l k i e j P o ż e r a c z k i - np. aztecka Coatlicue (Clendinen 1996, s. 240). A r c h e t y p o w y obraz p r z e r a ż a j ą c e j m a t k i , p o ż e r a j ą c e j w ł a s n e dzieci i n t e r e s o w a ł C G Junga (1998, s. 3 2 1 - 3 2 4 ) . �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 235 pierwsze z brzegu przykłady z całej plejady, każda kultura archaiczna może do­ starczyć interesujących egzemplifikacji. Symbolika śmierci przez pożarcie ma jednak zmienne znaczenia. Pożarcie może obrazować szybką metodę dostania się przez zmarłego do „tamtego" świata. Takie znaczenie ma w kulturach praktykujących rytuał porzucania zwłok na pożarcie dzikim zwierzętom, które szybko „oczyszczają" zwłoki do szkieletu (np. w Iranie, Tybecie, Mongolii) (Lurker 1994, s. 325). Najpewniej również w tradycji indoeuropejskiej oddanie zwłok ogniowi - „pożeraczowi" rozumiane było jako błyska­ wiczna metoda wejścia zmarłego w zaświaty. Pożarcie lub połknięcie może obra­ zować śmierć inicjacyjną (np. irański Rustam, biblijny Jonasz). Wreszcie pożarcie obrazuje całkowite unicestwienie żywego lub zmarłego człowieka, który wtedy traci jakąkolwiek szansę na odrodzenie. Ta symbolika jest doskonale znana w na­ szym kręgu kulturowym. Zmarli potępieni na Sądzie Ostatecznym zostaną pożarci przez apokaliptyczną bestię i tłum demonów. W Wizji Thungdala (XII w.) bestia ta pożera potępieńców, trawi ich i wydala jako ekskrementy (Minois 1996, s. 165). Oczywiście upiór/strzygoń występuje w wyobrażeniach ludowych jako strasz­ liwy pożeracz wyłącznie w trzecim znaczeniu. Człowiek zagryziony przez niego sam staje się tym demonem i wcześniej lub później zostanie przez ludzi skutecz­ nie unicestwiony - spalony (j g° kości zostaną zniszczone) czy rozćwiartowany (jego szkielet ulegnie niedowracalnemu zdekompletowaniu). Taki zmarły znik­ nie zatem definitywnie z „tego" świata, ale też nigdy nie trafi w zaświaty. Nie ma dla niego żadnego ratunku, skazany jest na absolutne unicestwienie, zniknięcie z całego kosmosu („druga śmierć"). Upiór/strzygoń nie musi wcale pożreć do szczętu człowieka, zjada przede wszystkim jego duszę, pozostawiając ciało jako pustą skorupę, w którą może wejść któraś z wielu demonicznych dusz błąkających się po świecie. Chciałbym tu zwrócić uwagę na te warianty wierzeniowe, w których upiór/strzygoń przede wszystkim dobiera się do wątroby lub serca swojej ofiary (Berwiński 1862, s. 20-21; Podberski 1880, s. 26-27; Kolberg 1888, s. 209). W tych właśnie orga­ nach kultury archaiczne najchętniej lokalizowały siedlisko duszy czy ogólniej mocy życia. Zjadając wątrobę lub serce człowieka demon ten przejmuje moc życia, niezbędną mu do podtrzymania fizycznego istnienia w „tym świecie". Z tego samego powodu upiór/strzygoń złakniony jest krwi człowieka - opróżnia swą ofiarę z substancji, w której zawarta jest moc życia i podtrzymuje swoją egzystencję . Ta wchłaniana przez upiora/strzygonia moc życia innych istot prędko się jednak wyczerpuje i nieustannie rozgląda się on za nowymi ofiarami. Wygłodniały atakuje nawet zwierzęta, a w desperacji zaczyna zjadać sam siebie. W wyobrażeniu upiora/strzygonia trwa więc jeden z najstarszych lęków czło­ wieka - lęk przed pożarciem przez wrogą istotę. Pierwotny, chciałoby się powie­ dzieć biologiczny, lęk przed pożarciem przez dzikie zwierzę, kultury przetwo­ rzyły w bogatą symbolikę. Z różnych znaczeń tej symboliki w obrazie upiora/ e 12 1 2 Z w y k l e przede w s z y s t k i m s y m b o l i k a k r w i ż y w i ą c e j z m a r ł y c h p r z y k u w a u w a g ę w obrazie w a m p i r a , dlatego nie zajmuje s i ę d o k ł a d n i e j t y m zjawiskiem; zob. np. R o u x 1994, s. 2 3 6 - 2 5 4 . �236 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI strzygonia doskonale zachowało się znaczenie najbardziej okrutne - lęk przed demonem, który zagryzając swą ofiarę, tym samym unicestwiają całkowicie. Kazimierz Moszyński napisał ongiś (1967, s. 654), że dla niego demon ten w wierzeniach ludu słowiańskiego „tchnie bezgraniczną dzikością". Zgoda, o ile pod pojęciem dzikości rozumieć będziemy pierwotne w etymologicznym sensie, czyli początkowe lęki człowieka: lęk przed pożarciem lub wyssaniem krwi i lęk przed zajęciem ciała przez wrogą istotę. III Na koniec chciałbym zaryzykować - na prawach krótkiego sondażu - próbę ulokowania „naszego" upiora/strzygonia na tle kojarzących się z nim wyobrażeń demonologicznych w innych archaicznych kulturach. Takie demony były powszechnie znane w całym kręgu słowiańskim. Choć występuje wiele wariantów wierzeń, choć zmieniają się różne szczegóły i poja­ wiają nowe motywy, to jednak wciąż natrafiamy na te same podstawowe wzorce wyobraźni, które starałem się wyżej ukazać. Przykładem tych pierwszorzędnych podobieństw i drugorzędnych różnic niech będą wierzenia bułgarskich chłopów. Demoniczna dusza wampira (lepira, pltenika) nie opuszcza trupa przez czter­ dzieści dni, potem zaś szuka sobie nowego ciała. Najpierw atakuje zwierzęta, wypija ich krew i wnika do ich wnętrza. Dopiero, gdy wzmocni się wybiera za ofiarę człowieka, dusi go, wysysa krew i zajmuje jego ciało. Gdy wampirowi uda się przetrwać w tym nowym ciele więcej niż sześć miesięcy zaczyna się u niego pojawiać szkielet (okostenjává) i upodabnia się do żyjącego człowieka -jednak jego kości są miękkie jak chrząstki, nie ma też paznokci. Wtedy wypra­ wia się do dalszych wsi (gdzie nie był znany zmarły, którego ciało zajął) i chęt­ nie zakłada rodzinę. Dzieci narodzone ze związku wampira z żyjącą niewiastą stają się vampirdz ami, „widzą" i umieją zabijać wampiry. Wampira można zgła­ dzić na wiele sposobów (np. przez przebicie, oblanie wrzątkiem i in.). Zabity demon zamienia w maź lub zostaje z niego tylko zakrzepła krew. Charaktery­ styczne, że wampiry miały bać się ostrych przedmiotów, bowiem najmniejsze nawet skaleczenie zaraz je zabijało (rozumiem to tak, że każde rozdarcie ciała, groziło wydostaniem się demonicznej duszy z jej „opakowania", a bez niego dusza ta nie mogła fizycznie istnieć w „tym" świecie; krew tylko podtrzymywała nienaturalne istnienie trupa). Można jeszcze dodać, że w Bułgarii często wymie­ nianą przyczyną powstawania tych demonów było przekroczenie zwłok przez człowieka lub zwierzę (u nas ten motyw odbija się znacznie rzadziej) (Miceva 1992, s. 31-43; Vakarelski 1965, s. 229). Kazimierz Moszyński (1967, s. 655) zauważył, że bułgarskie wampiry najwyraźniej w kręgu słowiańskim ukazują koncepcję zajmowania obcego ciała przez demoniczną duszę. Wyobrażenie „żywego trupa" - wampira było dobrze znane w krajach germań­ skich, zarówno w wierzeniach ludowych, jak w potocznym świecie wyobraźni i to już od wczesnego średniowiecza. Wydaje się zatem, że w tym kręgu jest to wyobrażenie wywodzące się wprost z prahistorycznych tradycji (Potkowski 1973, A �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 237 s. 38). Przekonują o tym przede wszystkim wczesnośredniowieczne źródła skan­ dynawskie, szeroko zachowujące starożytne wierzenia Germanów. W sagach czy­ tamy o niebezpiecznej dla żywych obecności w okolicy demonicznego zmarłego, którego zwłoki nie uległy rozkładowi. Wychodzi on z grobu i atakuje ludzi, zabija ich okrutnie, np. wyrywa kawałki ciała, łamie kości, a gdy jego ofierze uda się ocalić życie to zwykle popada w obłęd, chętnie atakuje też bydło, poza tym demo­ luje domy, straszy - wyjąc przeraźliwie, z upodobaniem niepokoi własną rodzinę - zmusza do współżycia swoją żonę. Choć „żywy trup" wychodzący z grobu miał nadnaturalną siłę, to jednak czasem odważni wojownicy mogli go pokonać, śmiało stając do pojedynku. Lecz najlepszą metodą unieszkodliwienia tego groźnego zmar­ łego było odkopanie i zniszczenie jego zwłok - zwykle ich spalenie i wrzucenie popiołów do wody, można też było odciąć trupowi głowę, przebić kołem (przykła­ dy z Eyrbyggja saga, Laxdoela saga i Grettis saga ksmundarsonar u Potkowskiego 1973, s. 38-40). Interesującym elementem wczesnogermańskich wierzeń są praktyki nekromantyczne. Zmarli wywoływani ze swych grobów (kurhanów) we wróżebnym rytuale utisety nie zawsze jednak ukazywali się jako „żywe trupy", ale także - i chyba częściej - w postaci widm. Zmuszani do wieszczenia przod­ kowie musieli oczywiście posiadać szczególną moc, były to przede wszystkim wiedźmy oraz wielcy wojownicy, królowie (Słupecki 1998, s. 63-68). Wyobrażenie „żywego trupa" ludy germańskie przeniosły na nowo zajmowa­ ne przez siebie tereny. Wyraźnie rysuje się ono np. w wierzeniach wczesnośre­ dniowiecznych Franków i Anglosasów (Geiger 1934-35, s. 816). Właśnie w tra­ dycjach germańskich widzieć trzeba podstawowe źródło średniowiecznej wizji wampira w zachodniej Europie (najpierw np. Giera czy Blutsáugera, bo samo słowo wampir wchodzi w powszechne użycie później). W sąsiednim kręgu kulturowym, u Celtów, wyobrażenie „żywego trupa" zde­ cydowania traci na wyrazistości. W wierzeniach Celtów dusze większości zmar­ łych dość prędko znikały w bezkresie zaświatów, bliżej „tego" świata przebywa­ ły po śmierci tylko dusze niektórych ludzi: posiadających magiczne moce, jak bohaterowie, druidzi, królowie lub których śmierć była nadnaturalna, rytualnie „inna" (zmarli w boju, w wyniku zarazy, z powodu zdrady, topielcy, rażeni pio­ runem), czy wreszcie tych, którzy z innych powodów różnili się rytualnie (np. ludzi popełniających przestępstwo rytualne, jak złamanie przysięgi) (Czarnow­ ski 1956, s. 135). Zmarli ci przebywali wewnątrz kurhanów (side) lub w pobliżu, gdzie często ich widywano, ale na ogół jako widma i tylko w wyjątkowych wy­ padkach ukazywali się w cielesnej postaci. W irlandzkim cyklu sag o Fionnie mac Cumhaillu, bohater zabija Ailléna mac Midna, jednego ze zmarłych z poko­ lenia Tuatha de Danan, kiedy w noc Samhain wyszedł on z podziemi, by kolejny raz podpalić Tarę, świętą stolicę wyspy. Fionn zabił groźnego zmarłego magicz­ ną włócznią, potem odciął mu głowę i przybił do wysokiego pala, żeby wszyscy mogli j ą zobaczyć (Heaney 1996, s. 171-172). Nie ma zatem wątpliwości, że ten groźny zmarły pojawił się w „tym" świecie jako „żywy trup" i równie oczywiste jest, że był to niezwykły zmarły, który dysponował potężną, nadnaturalną mocą. To właśnie ta moc umożliwiała mu cielesną obecność w świecie ludzi. Źródła �238 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI irlandzkie kilkakrotnie wspominają o zwyczaju grzebania władców w pozycji stojącej na granicach, by chronili królestwo również po śmierci. Moc zmarłego króla nie ulega więc rozproszeniu i trwa w jego zwłokach, które nie rozsypują się w proch (Czarnowski 1956, s. 141 i 158). Nic nie wiemy jednak o wychodze­ niu tych dawnych władców ze swoich grobów. Liczono raczej na ich magiczną moc, a nie fizyczną pomoc (dawni królowie Tary i Leinsteru stoją w grobach na granicy zwróceni do siebie twarzami i wciąż walczą ze sobą, nie opuszczają jed­ nak grobu, między nimi trwa zatem pojedynek mocy) (Czarnowski 1956, s. 158). Jeszcze mniej wyraźnie rysuje się wyobrażenie „żywego trupa" u starożytnych Greków. Najbliższe takiego wyobrażenia zdają się niektóre motywy kultu hero­ sów. Każda grecka wspólnota miała w swoim rytualnym centrum choćby jeden pusty grób (kenotaf) herosa. Gdy grób był pusty, poszukiwano wtedy szczątków herosa, co zresztą, po zasięgnięciu wyroczni, najczęściej się udawało. Posiadanie tych szczątków materializowało przeszłość, łączyło wspólnotę z jej początkami i z wydarzeniami, które ongiś uporządkowały świat. Wzniesienie grobu i otoczenie kultem szczątków herosa miało zatrzymać na zawsze jego duszę w tym, a nie innym miejscu. Dusza herosa nie opuszczała bowiem tak łatwo ziemi jak dusze innych zmarłych, rychło rozpływające się w ciemnościach Hadesu. Moc użyczona herosom przez bogów umożliwiała ich duszom dalsze trwanie w „tym" świecie i wywieranie wpływu na życie ludzi. Nie wszystkich herosów czczono dla ich dobroczynnych mocy, niektórych otaczano kultem raczej z lęku przed ich niebez­ pieczną mocą. Złowrodzy herosi to ci, którzy za życia dokonali czynów naruszają­ cych uznany ład - mordowali, gwałcili, łamali przysięgi i in. Takie zachowania, choć niezrozumiałe dla ludzi, musiały mieć jednak istotne znaczenie, herosi nie działali bez woli bogów. Właśnie obrazy tych złowrogich herosów w wierzeniach Greków chętnie zestawia się z obrazami środkowoeuropejskiego upiora (Zieliński 1991, s. 226). Nie wydaje mi się to najtrafniejsze porównanie. Charakterystyczne jest, że zwłoki herosów nie zachowywały się dużo lepiej niż ciała zwykłych śmier­ telników - zwykle w grobach przechowywano ich kości, czasem prochy. Zatem zmarłego herosa trudno traktować jako „żywego trupa". Dawni herosi ukazywali się przede wszystkim jako widma i tylko w niektórych wypadkach można się wa­ hać czy również nie przybierali kształtów cielesnych. Zdolność do materializacji to jednak również co innego niż zachowanie ciała. Dobrym przykładem - i często przywoływanym - wyobrażenia złowrogiego herosa jest Likas z Temesy, o którym czytamy u Pauzaniasza. Likas był towarzyszem Odyseusza, który podczas postoju w Temesie zgwałcił dziewczynę i został za to ukamienowany przez miejscową ludność. Potem jego dusza mściła się na mieszkańcach miasta, mordując każdego, kto znalazł się na jej drodze. Bezsilni ludzie postanowili opuścić Temesę, ale za­ broniła im tego delfijska Pytia, każąc tylko przebłagać duszę zmarłego - wznieść mu okręg świątynny i corocznie poświęcać w ofierze („oddać za żonę") najpięk­ niejszą z ich dziewic. Złowrogiego herosa, przebywającego w swym okręgu, pokonał inny heros, bokser Eutymos. Z mieczem w ręku zwyciężył go w walce i zmusił do ucieczki w głębiny morza. Pauzaniasz widział malowidło, „kopię bar­ dzo starego oryginału", na którym przedstawiono Likasa jako przerażającą postać, �JESZCZE R A Z O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 239 całą czarną i okrytą wilczą skórą (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie, ks.VI, 6, 7-11). Istnienie takiego wizerunku nie rozstrzyga jednak czy Likas ukazywał się cieleśnie, czy jako widmo. Wśród Greków do końca starożytności utrzymywała się archaiczna, jeszcze homerycka, wizja podziemnego Hadesu, w którym pogrą­ żały się dusze-widma, uwolnione już od świadomości i nic nie czujące. Można je było przywołać i na chwilę przywrócić im pamięć własnego życia, jak to zrobił Odyseusz schodząc „w dół", na granicę światów, i składając ofiary, z których naj­ ważniejszą była krew z czarnego barana i czarnej owcy. Pijąc rozlaną krew dusze-widma na chwilę odzyskały świadomość, na chwilę odzyskały pozór życia (Ody­ seja X I , 20-52, 148-152, 647-648). Rozpoznajemy dobrze znany w świecie ar­ chaicznym obraz niknących w zaświatach zmarłych, którzy rozpaczliwie pragną choćby pozorów bytu - co jest możliwe, gdy zabiorą moc życia innym istotom, pijąc ich krew czy też je pożerając. Znaczące jest jednak, że po wypiciu krwi dusze w Hadesie nie odzyskują nawet na chwilę swej cielesności. Później w wierzeniach Greków rozwinęła się koncepcja kar pośmiertnych, zwracająca duszom w Hadesie doświadczenie rozpaczy i cierpienia, a zatem również rodzaj drugiego - o ile moż­ na tak powiedzieć - bardziej rzeczywistego pośmiertnego istnienia. Ale także wów­ czas wywoływani na ziemię zmarli ukazywali się jako widma-cienie (tak jest u tragików; zob. Mańkowski 1975, s. 26). Trzeba jeszcze uczciwie powiedzieć, że w zapisach wierzeń Greków natrafiamy również na rozmaite niejasne wypadki pojawiania się groźnych zmarłych, którzy nie trafili do otchłani lub stamtąd się wydostali. Oto np. Flawiusz Filostratos (1 poł. I I I w.) opowiada o demonicznej niewieście, która uwiodła pewnego młodzieńca, jak wyznała „z myślą o póź­ niejszym pożarciu jego ciała, uważał[a] bowiem, iż najlepiej jest karmić się ciała­ mi pięknymi i młodymi, jako że krąży w nich zdrowa krew" (Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, IV, 25). Bez wątpienia występowała więc w cielesnej posta­ ci, lecz to wcale nie każe w niej widzieć „żywego trupa". Nawet gdyby udało się ujawnić w świecie greckim nie budzące zastrzeżeń wyobrażenia „żywego trupa" i tak wypadnie je ulokować na marginesie tradycji wierzeniowej. Lęk przed „żywym trupem" jest za to doskonale widoczny tysiące kilometrów dalej, w innym starym indoeuropejskim kręgu kulturowym: w wedyjskich Indiach. Bliskim odpowiednikiem środkowoeuropejskiego upiora jest tam wetala. Wetalowie to klasa demonów przebywających w miejscach palenia zwłok i czyhających na okazję zajęcia ciała zmarłego. Zmartwychwstający trup, w którego wniknął ten demon, przedstawiał się często makabrycznie: cały sczerniały od dymu stosów pogrzebowych i ohydnie śmierdzący przypalonym ludzkim mięsem (Somadewa, Wetala...., Opowieść wstępna, cyt. wyd. s. 9). Wchodzącego w zwłoki i ukazujące­ go się cieleśnie wetali lękano się zwłaszcza z powodu jego demonicznych umiejęt­ ności zwodzenia człowieka, roztaczania wokół niego różnych przerażających ilu­ zji (Somadewa, Wetala..., passim). Ale można również odgadywać, że lękano się ludożerczych instynktów tego „żywego trupa", który występuje w orszaku Siwy/ Rudry razem z innymi najstraszliwszymi demonami lubującymi się w ludzkim mię­ sie. Ciało zmarłego mógł również zająć czarownik (asceta) wykonując specjalny rytuał, przenoszący jego duszę z jednego ciała do drugiego, by np. zamienić swoje �240 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI stare, zużyte już i niesprawne ciało, na nowe, młodzieńcze (Somadewa, Wetala..., Opowieść XXIII, cyt. wyd. s. 224). Te przykłady trzeba widzieć na szerszym tle starych wyobrażeń indyjskich o możliwości swobodnego lokowania się dusz róż­ nych istot - demonów jak wetala, półbogów jak jakszasowie, wielkich czarowni­ ków jakimi są asceci, innych ludzi władających mocami jak królowie - w ciałach martwych lub żywych ludzi i zwierząt (przykłady u Eliadego 1984, s. 167-168 i s. 396). Charakterystyczne w tej tradycji są wyobrażenia o możliwości rozwinię­ cia przez człowieka magicznych umiejętności wchodzenia w inne ciało - o czym czytamy w klasycznych traktatach o jodze (np. Patańdźali, Jogasutry III, 38). Kon­ cepcja taka jest zresztą wspólna dla rozleglejszego indo-tybetańskiego kręgu kul­ turowego. Warto też zauważyć, iż czarownik we wczesnych tekstach wedyjskich to jatudhana, „zawierający w sobie (kryjący w sobie) demona" (Słuszkiewicz 1936, s. 6). Natomiast dusze zmarłych ludzi nie pozostawały raczej w swych ciałach. Po spaleniu zwłok dusza zmarłego określana jako pręta „ten, który odszedł" błąkała się jeszcze przez pewien czas w „tym" świecie, najchętniej w okolicy miejsca kremacji, pola bitwy, przy skrzyżowaniu dróg, ale też w okolicy własnego domu (Wałkówska 1973, s. 24). Nie była jednak widoczna dla żyjących, a jej obecność zdradzała niesamowita woń lub straszliwe krzyki i jęki. Pręta ma więc wyraziste cechy ducha-stracha (Słuszkiewicz 1936, s. 9). Pręta opuszczał ten świat już po dziesięćiu-jedenastu dniach, gdy w wyniku składanych ofiar (z kulek ryżowych i wody) wytwarzało się nowe tymczasowe ciało niezbędne zmarłemu do rozpo­ częcia wędrówki w zaświaty lub dopiero po roku, gdy wykonywano rytuał sapindikarny, łączący zmarłego z przodkami w zaświatach (Gonda 1980, s. 443). Jeśli zaniechano tych rytuałów pręta zamieniał się w straszliwego demona bhuta, żywiącego się ludzkim mięsem i krwią. W bhutów zamieniali się poza tym ludzie zmarli gwałtownie (w wyniku wypadku, wyroku, zamordowani, samobójcy), bezbożnicy i przestępcy, ludzie kalecy i umysłowo chorzy. Bhuta mógł pojawiać się niewidzialnie i widzialnie, wtedy ukazywał się w przeobrażonej, potwornej postaci - np. mały, niesamowicie gruby, nieproporcjonalny, o wielkich lwich zębach, cały czerwony lub czarny. Mógł również przybrać postać zwierzęcą, np. kozy czy wołu. W lokalnych tradycjach ludowych można natrafić na wyobra­ żenie, że zarówno bhutowie, jak pręty miały zdolność wnikania w ciało zmarłego i mówienia jego ustami. Demony te potrafiły również wejść w żywego człowieka, który nagle zapadał na chorobę lub zaczynał mówić nie swoim głosem. Wresz­ cie mogły też przybrać postać zmarłego i nawet zapłodnić kobietę (Keith 1925, s. 214-215; Słuszkiewicz 1936, s. 34-35). Wykraczając poza krąg kultur indoeuropejskich chciałbym jeszcze zajrzeć do odległych Chin. J.A. MacCulloch (1921, s. 590) widział (choć bliżej tego nie wy­ jaśnił) zajmujące podobieństwa słowiańskich i chińskich wierzeń o „żywych trupach". Ta opinia wydała się trafna również Kazimierzowi Moszyńskiemu (1967, s. 660). Wedle starożytnych wierzeń chińskich (referuję za: M . Granet 1973, zwł. s. 312-317; 1977, s. 64-67) człowiek ma dwie dusze. P'o, duszę niższą, duszę krwi, która pojawia się w chwili poczęcia i hun, duszę wyższą, duszę - tchnienie, która pojawia się dopiero w chwili narodzin, wraz z pierwszym krzykiem niemów- �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 241 lęcia. Po śmierci człowieka jego zwłoki składano w prowizorycznym grobie - płyt­ kim dole, lekko przysypanym ziemią lub założonym gałęziami, a nad nim ustawia­ no szałas. Zwłoki leżały tam tak długo, dopóki nie uległy rozkładowi do szkieletu. W szałasie nad grobem składano ofiary z jedzenia, którymi karmiła się dusza p'o. W miarę rozkładu zwłok dusza ta zatracała swą żywotność, aż zanikała zupełnie, rozpraszając się w otaczającym świecie i ostatecznie wchłaniał j ą świat podziem­ ny, Żółte Źródła. Jeśli jednak ofiary z pożywienia były za małe lub ich zaprzestano za wcześnie dusza p'o opuszczała grób i niepokoiła żywych jako wygłodniały, groźny demon (kuei). Dusza hun po śmierci człowieka rozpoczynała zaś wędrów­ kę do innego tamtego świata, do niebiańskiego pałacu Szang-ti, gdzie łączyła się z duszami zmarłych przodków. W tej wędrówce duszy hun muszą pomóc żyjący. Tupiąc i krzycząc krewni zmarłego powodowali hałas podobny do grzmotu, którym odstraszali potwory szykujące się do pożarcia duszy przechodzącej przez „coś w rodzaju czyśćca" (Granet 1973, s. 313). Gdy zwłoki rozłożą się już do szkieletu, syn zmarłego wykonuje rytuał ostatecznego zamknięcia grobu (lub przeniesienia do nowego, trwałego grobu) i zabiera do domowego ołtarza lub świą­ tyni przodków tabliczkę z imieniem i schematyczną podobizną zmarłego. W tej tabliczce również przebywa dusza hun, która łączy się także na ziemi z hun przod­ ków. Tabliczka jest otoczona kultem, m.in. składa się jej ofiarne pożywienie, aż do chwili śmierci kolejnego członka rodu w czwartym pokoleniu, wtedy dopiero hun ostatecznie zamieszkuje w zaświatach. Jeśli ofiary składane hun są niewystar­ czające, to i ona może stać się niebezpieczna dla żywych. Im szlachetniej uro­ dzony (= rytualnie potężniejszy) był zmarły, tym dłużej trwa rozkład jego zwłok, rozproszenie duszy p'o i wędrówka duszy hun. Dusza p'o władcy może w ogóle nie ulegać rozproszeniu, wtedy wchodzi w duszę dzikiego zwierzęcia albo zamie­ nia zmarłego w „żywego trupa", jak to stało się np. w wypadku Er-szy huangi-ti. Ciekawa jest informacja, że zmarłemu przed złożeniem do prowizorycznego grobu wypełniano usta ryżem zmieszanym z kauri lub nefrytem, kawałkami nefrytu zatykano też wszystkie inne otwory ciała, aby nie weszła nimi inna błąkająca się dusza i zmarły nie stał się demonem, jak pisze Marcel Granet (1973, s. 312), aby nie stał się wampirem. Choć lęk przed „żywym trupem" rysuje się w przywołanych kulturach ze zróżnicowaną wyrazistością, to jednak dość łatwo możemy odszukać wspólne wzorce wyobraźni. Ciało zmarłego nie ulega rozkładowi bowiem: • Dusza zmarłego nie chce lub nie może opuścić jego ciała. W tych wypad­ kach zwykle okazuje się, że jest to zmarły władający nadnaturalnymi „mocami", które w chwili śmierci nie ulegają „rozproszeniu" i jego dusza (lub jedna z jego dusz) wciąż może korzystać z ciała. Ta niezwykła „moc" zmarłego wynika z jego „innego" pochodzenia (od demonów czy bogów), mógł uzyskać j ą dzięki swoim czynom, różnorakim aktom transgresji (odwadze na polu bitwy czy zbrod­ ni), mogła też wypełnić go dopiero w chwili śmierci (kiedy umierał „inną" śmier­ cią - rażony piorunem czy podstępnie zamordowany). Najzwięźlej ujmując chodzi tu o rozmaitych zmarłych o „innym" statusie rytualnym (czarowników, władców, morderców, ofiary i in.); �242 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI • Zwłoki zajmuje jakaś inna błąkająca po świecie demoniczna dusza. Te wzorce wyobraźni wydają się tak elementarne (wszak najłatwiej dają się interpretować w ramach szamanizmu, traktowanego jako praforma wyobraźni reli­ gijnej), że dziwi nieobecność wyobrażenia „żywego trupa" w różnych starych i wielkich kręgach kulturowych. Nie widzimy wyraźnie tego wyobrażenia u ludów ałtajskich, tak głęboko przecież zakorzenionych w szamanizmie - pomimo, że dusze demonów i zmarłych chętnie zajmują tam ciało żyjącego człowieka. Nie występuje też ono w kręgu starożytnych kultur semickich Bliskiego Wschodu - choć i tam demony mogą swobodnie wnikać w żyjącego człowieka (np. taka jest ajtiologia różnorodnych chorób). Nietrafne jest zatem przenoszenie określenia „upiór" lub „wampir" na różne widma złowrogich zmarłych w innych kulturach. LITERATURA KRĄG SŁOWIAŃSKI B a r a n o w s k i B . 1965, Z b a d a ń nad d a w n ą d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . ( R e l i k t y w i e r z e ń u p i o r y - s t r z y g o n i e na t e r y t o r i u m w o j . ł ó d z k i e g o ) , Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, z. 40. - 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Ł ó d ź 1981. B a z i ń s k a B . 1967, Wierzenia i p r a k t y k i magiczne pasterzy w Tatrach Polskich, [ w : ] Paster­ stwo Tatr Połskich i Podhala, t. 7, W r o c ł a w . B e r w i ń s k i R.W. 1862, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, Po­ z n a ń 1862 (reprint: Warszawa 1984). B i e g e l e i s e n H . 1929, Lecznictwo ludu polskiego, K r a k ó w (reprint: Warszawa 1986). - 1930, Śmierć w obrzędach, zwyczajach i wierzeniach ludowych, Warszawa. B i e ń - B i e l s k a H . 1959, Słownictwo Warmii i Mazur. Wierzenia i obrzędy, Wrocław. B r u c k n e r A . 1985, M i t o l o g i a polska, [ w : ] t e g o ż Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizja kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, War­ szawa. Bystroń J.S. 1916, Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. C e r c h a S. 1900, Przebieczany, Materiały Antropologiczno-Archeołogiczne i Etnograficzne, Chmielowski E. 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia i zabobony ludu cyjskiego zebrane przez... w pierwszej połowie listopada 1890 г., N o w y S ą c z . C i s z e w s k i S. 1894, Krakowiacy. Monografia etnograficzna, t. 1, K r a k ó w . - 1911, Czaszki ludzkie z k ł ó d k a m i , Lud, t. 17. C z y ż e w s k i F. 1988, Z m o r a , Etnolingwistyka, nr 1, L u b l i n . D e к o w s к i J.P. 1987, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa. E f i m e n k o P.S. 1992, U p y r i (iz i s t o r i i narodnych w i e r o w a n j j ) , (1883), [przedr. w : ] 1992. Federowski M . 1889, Lud z okolic Żarek, Siewierza, Pilicy, t. 4. gali­ Ukraińcy, Warszawa. - 1897, Lud białoruski na Rusi litewskiej, t. 1, K r a k ó w . F i s c h e r A . 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. F 1 i z а к S. 1952, M a t e r i a ł y etnograficzne i historyczne z terenu Z a g ó r z a n , Archiwum Etnogra­ ficzne, nr 4, P o z n a ń - Ł ó d ź . F r a n k o U . 1992, S o ż ż e n i a upyrej w s. Nahujewiczach w 1831 g. (1890), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. G i e y s z t o r A . 1982, Mitologia Słowian, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł . 1830, Lud połski. Jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 (reprint: War­ szawa 1983). �243 JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) G o n e t S. 1910, Wierzenia l u d o w e z Suchej, Lud, t. 16. G u s t a w i c z B . 1902, K i l k a s z c z e g ó ł ó w ludoznawczych z p o w i a t u bobreckiego, Lud, t. 8. Hilferding A . 1965, Ostatki S ł o w i a n na p o ł u d n i o w y m brzegu B a ł t y c k i e g o M o r z a (1862), [ w : ] K o l b e r g 1965, s. 3 0 7 - 4 5 6 . H n a t i u k W . M . 1903, Znadobi do galicko-ruskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny] Zbirnik, t. 15, Lwów. - 1912, Z n a d o b i do ukrainskoj d e m o n o l o g i i , Etnograficzny} Zbirnik, t. 34, L w ó w . I w a n o w P.W. 1992, Narodnyje rasskazy o w i e d m a c h i upyrjach (1891), [przedr. w : ] Ukraińcy 1992. K a n t o r J. 1907, Czarny Dunajec, Materiały t. 7. Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, K o c z w a r a J. 1911, Wierzenia ludowe w M a ł y c h K o ń c z y c a c h , k o ł o Z e b r z y d o w i c na Ś l ą s k u , Lud,t 17. Kolankiewicz L . 1999, Dziady Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. 1874, Lud. Krakowskie, cz I I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 7, W r o c ł a w 1979). Kosińs 1875, Lud. Krakowskie, cz. I V , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 8, W r o c ł a w 1979). 1882, Lud. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. V I I , K r a k ó w (reprint D W O K , t. 15, War­ szawa 1962). 1884, Lud. Lubelskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 17, K r a k ó w 1962). 1888, Lud. Pokucie, cz. I I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 3 1 , Warszawa 1963). 1888a, Lud. Radomskie, cz. I I , K r a k ó w , (reprint: D W O K t. 2 1 , K r a k ó w 1964). 1891, Lud. Chełmskie, cz. I I , K r a k ó w (reprint: D W O K t. 34, Warszawa 1964. 1962, Lud. Kaliskie i Sieradzkie, K r a k ó w ( D W O K t. 46). 1965, Lud. Pomorze, K r a k ó w ( D W O K : t. 39). 1967, Lud. Tarnówskie-Rzeszowskie, Warszawa ( D W O K t. 48). 1970, Lud. Mazowsze, cz. V I I , K r a k ó w ( D W O K t. 42). 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. I I , W r o c ł a w - P o z n a ń ( D W O K t. 55). 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. I I ( D W O K t. 51). 1979, Lud. Ruś Czerwona, cz. I I / 2 , P o z n a ń - W a r s z a w a ( D W O K t. 57/2). ki W. 1904, M a t e r i a ł y etnograficzne zebrane w r ó ż n y c h o k o l i c a c h G a l i c y i , cz. 2, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 7. K o w a l s k a - L e w i c k a A . 1986, L u d o w e w y o b r a ż e n i a ś m i e r c i , Polska nr 1-2. Sztuka Ludowa, r. 40, K o z i o ł M . 1989, S t r z y g o ń , Etnolongwistyka, nr 2, L u b l i n . K r u m h a n z l o v á Z . 1964, Z v l á š t n o s t i r i t u na s l o v a n s k ý c h p o h ř e b i š t i c h v Č e c h á c h , [ w : ] Vznik a počátky Slovanu, t. V. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, W r o c ł a w . L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza (region s ą d e c k i ) w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. 66. - 1983, L u d o w e wierzenia w demony wodne, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a ­ k o w i e " , t. 8. - 1984, Wierzenia w istoty n a d z m y s ł o w e , „ E t n o g r a f i a Polska", t. 28, z . l . - 1985, Wierzenia demonologiczne, [ w : ] Studia K r a k ó w 1985. z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, M á t y á s К . 1893, Nasze s i o ł o . Studjum etnograficzne, Wisła, t. 7. M l e c z k o T. 1902, Ś w i a t z m a r ł y c h . Zwyczaje i zapatrywania ludu polskiego w G a l i c y i za­ chodniej, Lud, t. 8. M i с e v a E. 1992, Ś w i a t i a n t y ś w i a t , Etnolingwistyka, t. 5, L u b l i n . M o s z y ń s k i К . 1928, Polesie wschodnie, Warszawa. - 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. P a w ł o w s k a J. 1977, R e l i k t y w i e r z e ń d e m o n o l o g i c z n y c h w e wsiach w o k o l i c y D u b i e c k a , w o j e w ó d z t w o P r z e m y ś l , Rocznik Przemyski, t. 17/18: 1976/1977. P e ł k a L . J . 1987, Polska demonologia ludowa, Warszawa. �244 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Pietkiewicz C. 1931, U m a r l i w wierzeniach B i a ł o r u s i n ó w , Pamiętnik Warszawski, 1931, z.2i3. - 1938, Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego, Warszawa. P o d b e r s k i A . 1880, M a t e r y j a ł y do d e m o n o l o g i i l u d u u k r a i ń s k i e g o , Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. P o l W. 1966, Prace z etnografii p ó ł n o c n y c h s t o k ó w Karpat, Archiwum Etnograficzne, nr 29. Robotycki R. 1992, Wampiry. O d w i e r z e ń l u d o w y c h do f i l m o w y c h f a n t o m ó w , Polska Sztu­ ka Ludowa - Konteksty, r. 46, nr 1. S i m o n i d e s D . 1984, Śląski horror, K a t o w i c e . - 1989, Wierzenia i zachowania p r z e s ą d n e , [ w : ] Folklor Górnego Śląska, D . Simonides (red.), K a t o w i c e . S z y f e r A . 1979, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Warmiaków, Olsztyn. Ś w i ę t e k J. 1893, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię. Obraz etnograficzny, Kraków. T o e p p e n M . 1892, Wierzenia mazurskie, Wisła, t. 6. T o m i c k i R. 1976, S ł o w i a ń s k i m i t kosmogoniczny, Etnografia Połska, t. X X . U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1922, Z k r o n i k k o ś c i e l n y c h . K r o n i k a w M i l ó w c e , Lud, t. 2 1 . Ukraińcy 1992, Ukraińcy: narodni wirowannja, powirja, demonołogia, Kiew. W a k a r e l s k i Ch. 1965, Etnografia Bułgarii, Wrocław. W a s i l e w s k i L . 1902, nota w dziale „ P o s z u k i w a n i a " , Lud, t. 8. W a s y l e w s k i S. 1907, W sprawie w a m p i r y z m u , Lud, t. 13. W a w r z e n i e c k i M . 1907, W i e ś M y s ł a k ó w . N o t y ludoznawcze, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. 9. W ó j c i c k i K . W . 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warsza­ w a ( w y d. 1 - 1837). Zborowski J. 1932, Ludoznawcze p r z y c z y n k i z g ó r a l s z c z y z n y , Lud, t. 3. Zoll-Adamikowa H . 1979, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopołski, t. 2: Analiza, W r o c ł a w . - 1995, D i e Jenseitsvorstellungen bei den Heidnischen Slawen: Defunciti v i v i oder i m materialle Seelen?, Przegląd Archeologiczny, t. 43. INNE KULTURY A 1 e к s e e v N . A . 1984, Samanizm tiurko-jazyčnych narodov Sibiri, N o v o s y b i r s k . A p u 1 e j u s z, Metamorfozy albo złoty osioł, t ł u m . E. J ę d r k i e w i c z , Warszawa 1995. B o t h e r o y d S., B o t h e r o y d P.F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. С i n a 1 S. 1997, Ba 'al z Ugarit a inni bogowie burzy starożytnej Syrii i Palestyny, Kraków. C l e n d i n n e n I . 1996, Aztekowie. Próba interpretacji, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1956, K u l t b o h a t e r ó w i j e g o s p o ł e c z n e p o d ł o ż e . Ś w i ę t y Patryk bohater naro­ d o w y I r l a n d i i , [ w : ] t e g o ż , Dzieła, t. I V , Warszawa. E l i a d e M . 1984, Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. - 1988, Historia wierzeń i idei religijnych, t. I , Warszawa. - 1994, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E r m a n W., T i o m k i n E. 1987, Mity starożytnych Indii, Bydgoszcz. F a r s o n D . , H a l l A . 1994, Tajemnicze potwory, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a v i u s , ŻywotApolloniuszaz Tiany, t ł u m . I . Kania, K r a k ó w 1997. F l o r e n s k i P. 1984, Ikonostas i inne szkice, Warszawa. G e i g e r P. 1 9 3 4 - 3 5 , Nachzehrer, [ w : ] Handwórtebuch des deutschen Abergalubens, Berlin-Leipzig. G o d l e w s k i A . L . 1976, Na morzach południowych, Wrocław. G o n d a 1980, Vedic Ritual: The Non-Solemn Rites, Leiden. G r a n e t M . 1973, Cywilizacja chińska, Warszawa t. V I , �JESZCZE RAZ O UPIORZE (WAMPIRZE) I STRZYGONI (STRZYDZE) 245 - 1997, Religie Chin, K r a k ó w . G r i m a 1 P. 1987, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, W r o c ł a w . H e a n e у M . 1996, Za dziewiątą falą. Księga legend irlandzkich, Kraków. H o m e r . 1999, Iliada, t ł u m . K . J e ż e w s k a , Warszawa. Jakubowska B . 1989, Złota Brama w Malborku. Apokaliptyczne bestiarium w rzeźbie średniowiecznej, Malbork. J u n g C G . 1998, Symbole przemiany, Warszawa. K a ł u ż y ń s k i S. 1986, Tradycje i legendy ludów tureckich, Warszawa. K e i t h A . B . 1925, The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishades, H a r v a r d 1925 [reprint N e w D e l h i 1976]. Kobłandy-Batyr, 1987, Kobłandy-Batyr. Kazachski epos ludowy, t ł u m . M . Ł a b ę c k a - K o e c h e r o w a , Warszawa. К ü r b i s B . 1976, Holophagus. O smoku w a w e l s k i m i innych smokach, [ w : ] Ars histórica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, P o z n a ń . L e u u w v a n d e r G. 1978, Fenomenologia religii, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1994, Opowieść o rysiu, Ł ó d ź . L u г к e r M . 1994, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Kraków. Ł y c z k o w s k a K . , S z a r z y ń s k a K . 1981, Mitologia Mezopotamii, Warszawa. M а с С u 11 о с h J.A. 1921, Vampire, [ w : ] Encyclopedia of Religion and Ethics, J. Hastings (ed.), t. 12, szp. 5 8 9 - 5 9 1 , Edinburgh. M a l i n o w s k i В . 1990, B a l o m a - duchy z m a r ł y c h na Wyspach Triobranda, [ w : ] t e g o ż Dzieła, t. 7, Warszawa. M a ń k o w s k i J. 1975, Mity i świat Eurypidesa. Zagadnienia wybrane, W r o c ł a w . M e 11 a a r t J. 1967, Catal Hüyük: Neolithic Town in Anatolia, L o n d o n . M i n o i s G. 1996, Historia piekła, Warszawa. Odyseja, Homer. Dzieła t. I I . Odyseja, t ł u m . L . S i e m i e ń s k i , o p r a ć . Z . K u b i a k , Warszawa 1990. The Oxford English Dictionary 1933, The Oxford English Dictionary, O x f o r d 1933, [reprint: O x f o r d 1988] P a t a ń d ź a l i , Jogasutry, [ w : ] Klasyczna joga indyjska, t ł u m . L . Cyboran, Warszawa, 1986. P a u z a n i a s z , 1968, Wędrówka po Helladzie = Na olimpijskiej bieżni i w boju. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi V, VI i IV, t ł u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . Potkowski E. 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa. P r o p p W. 2000, Nie tylko bajka, Warszawa. Rygweda, Hymny Rigwedy, 1971, t ł u m . F. M i c h a l s k i , W r o c ł a w . R o u x J.-P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Kraków. S i e r o s z e w s k i W. 1961, Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. I I , K r a k ó w . S k ł a d a n k o w a M . 1979, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w „ Szahname ", Warszawa. Słownik mitologii hinduskiej 1994, Słownik mitołogii hinduskiej, A . Ł u g o w s k i (red.), Warszawa. S ł u p e c k i P.S. 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. S ł u s z k i e w i c z E. 1936, O duchach, duszach, d j a b ł a c h i demonach indyjskich, Lud, t. 34. S o m a d e w a , 1955, Wetala..., Dwadzieścia pięć opowieści wampira [Wetala-pańcza-wimsatika], t ł u m . H . W i l l m a n - G r a b o w s k a , W r o c ł a w . S t i l l e r R. 1971, Antologia literatury malajskiej, Wrocław. S u r a z a k o v S.S. 1985, Altajskij geroičeskij epos, M o s k v a . Tryjarski E. 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, Warszawa. Wałkówska H . 1973, Kult zmarłych w Indiach starożytnych. Studia z etnografii Indii, Wrocław. W h i t e Т. H . 1960, The Bestiary. A Book of Beasts. Being a Translation from a Latin Bestiary of the Twelfth Century, made and edited b y . . . , N e w Y o r k . V i t e b s k y P. 1996, Szaman, Warszawa. Z i e l i ń s k i Т. 1991, Religia starożytnej Grecji. Zarys ogólny. Religia hellenizmu, Wrocław. �246 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI JAROSŁAW KOLCZYŃSKI ON L A M I A S A N D VAMPIRES ONCE A G A I N Summary The author has re-examined ethnographic records c o m i n g f r o m before the W W I I (i.e. i n c l u d ­ i n g also some areas o f Belarus and U k r a i n e previously b e l o n g i n g to Poland) i n search o f those concerning lamias and vampires ( i n Polish referred to by more names: u p i ó r , w a m p i r , s t r z y g o ń , strzyga). The resources o f data, especially from the 1 9 th century are f a i r l y r i c h , a l l o w i n g for attempts o f interesting explanations reaching deeper into the w o r l d o f archaic i m a g i n a t i o n . I n part I source data are collected and marshalled, those t e l l i n g about: situations i n w h i c h the mentioned demons emerge, their forms and actions, ritual ways o f neutralizing their magic p o w e r and other r i t u a l actions associated w i t h their apparition. The author distinguishes different types o f e v i l spirits mentioned and named i n f o l k tales (i.e. different categories o f vampires, lamias, nightmares, kelpies waterspirits. I n Slavonic languages emons are distinguished by more names although i n some beliefs and stories they seem to be confused.In the author's classification they should be treated separately despite some propinquities i n the motives o f respective beliefs. I n the second part interpretation is offered. The author starts w i t h the d e f i n i t i o n o f the dis­ cussed demon ( vampire/lamia) as " l i v i n g ghost", " l i v i n g corpse" (defuncti vivi). Remarkable are those beliefs i n w h i c h die demon is believed to be hollow, empty, w i t h o u t skeleton inside h i m . I t may reveal one o f the most p r i m a r y fears o f m a n k i n d , i.e. fear o f filling one's body ( l i v i n g or after death) w i t h strange and hostile soul.That d i d not a l l o w the deceased for the proper passage to the other w o r l d . Here another archaic image seems to be reflected, associating the decay o f the flesh w i t h the passage to the other w o r l d w h i l e the preservation o f complete skeleton means the chance for r e v i v a l . The demonic soul was believed to be able to leave the human body and to occupy that o f a b i r d w h i c h , i n turn became a dangerous demon - another archetypie image. Remarkable is that the most feared " l i v i n g ghosts" ("zombies") were those into w h i c h m a g i ­ cians and witches turned. Here we should refer to the paleocultural and cross-cultural figure o f shaman - the one whose soul can leave his body but alsowhose b o d y can be posesssed by other spirits. The v a m p i r e / l a m i a was said to bite and devour his v i c t i m or to strangle and suck his/her b l o o d . B e i n g devoured is, most probably the most archaic image o f v i o l e n t death. B e i n g devoured by a demon was s t i l l more dreadful since i t frustrated any chances for r e v i v a l . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i says that, i n his o p i n i o n , that demon, as i t appears i n the b e l i e f system o f the Slavs, has "an air o f infinite savagery". A c c o r d i n g to the author i t is a very suitable term i f by "savage" w e mean not o n l y " p r i m i t i v e " but also " p r i m a r y " . ( I n Polish - " p i e r w o t n y - one term w i t h double meaning- " p r i m a r y " and " p r i m i t i v e " Here we can see the p r i m a r y fears o f m a n k i n d . I n the t h i r d part the author studies the above mentioned ("our") vampires against the back­ ground o f similar beliefs i n other cultures. He starts w i t h the B u l g a r i a n vampires w h i c h prove the Slavic cultural " c o m m o n denominator". Striking resemblances can be found i n the German c u l ­ tural area (both those o f ancient times and i n German folk culture). Remarkably less distinct is the representation o f " l i v i n g corpse" i n the ancient Celtic cultural circle. S t i l l less i n ancient Greece. O n the other hand an equivalent o f the " l i v i n g corpse" can be found i n the Vedic India (wetala). Remarkable similarities w e can see i n ancient China. Instances reaching far back i n the past and/ or c o m i n g f r o m distant societies prove u n i t y o f i m a g i n a t i o n reaching very deeply and seem to h i n t at certain paleocultural patterns . The more strange i t seems that the representations o f the " l i v i n g corpse" are, as a matter o f fact, not present at a l l i n some great and ancient cultural circles, e.g. by Semitic or A l t a i c peoples. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6773ea55111602d8648d60579d0801.pdf 48f4c79f24fead72464c30b727cc36e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1442 Title A name given to the resource "Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa „KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA O TEORII RENE GIRARDA 1 „Réne Girard wbił krzyż w pole nauki". To zasłyszane gdzieś zdanie znakomicie charakteryzuje kłopoty, jakie rodzi refleksja nad jego teorią. W Biblii, w przekazie starożytnej tradycji judeo4)hrześcijańskiej, widzi Girard pierwsze i jedyne rozwiązanie pratajemnicy, którą wszelkie inne tradycje religijne czy filozoficzne świata cierpliwie tworzyły przez tysiąclecia. Gdy rozmaite społeczeństwa i całe kultury pogrążały się w zmistyfikowanej wiedzy o sobie samych, gdy uciekały w mity właśnie, na gruncie judaizmu i chrześcijań­ stwa rozegrał się proces odwrotny, demistyfikaqi mitów, ich demitologizacji. Stary Testament częściowo, a Nowy całkowicie rozbija mitologię i ujawnia to, co miała on kryć. Ale tajemnica rozwiązana w Biblii znów stała się tajemnicą. Mit bowiem okazał się dogodniejszy również dla chrześcijan. Na nowo grzęznąc w mitach chrześcijanie utracili tym samym umiejętność odczytywania Biblii. To, co robi Girard z tekstami biblijnymi sprowadza się do odcyfrowania ich najpierwotniejszych sensów. Ta hermeneutyka kończy się konkluzjami tak niezwykłymi i kategorycznymi, że domaga się afirmacji lub odrzucenia, olśnienia lub ostrego sceptycyzmu. Girard zmusza do opowiedzenia się po jednej z dwu stron: za lub przeciw jego odkryciom. Kto jest przeciw, tkwi nadal w kleszczach zmistyfikowanej świadomości, kto jest za, będzie odtąd bezlitośnie tropił wszelkie mity. Girard przeciwstawia więc to, co irracjonalne temu, co racjonalne. Ów racjonalizm, który odsłania u źródła, stwarza - jak sądzi - współczesnym społeczeństwom jedyną szansę na przyszłość, na harmonijny rozwój. Stąd gdy jedni obwołali go Albertem Einsteinem współczesnej nauki o człowieku (Pierre Chaunu), inni dystansując się od jego rewelacji, nazywają go z kolei Heglem chrystianizmu (Jean-Marie Domenach). 1 Niniejszy tekst powstał z notatek do wykładu o teorii R. Girarda, który przedstawiłem w maju 1986 roku w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Choć od chwili napisania mija nieomal dziesięć lat, to wydaje mi się, że tekst ów nie stracił na aktualności. Warto też zaznaczyć, że o pracach Girarda w naszym środowisku etnologicznym raczej mówi się niż pisze (do wyjątków należy artykuł I . Kabzińskiej-Stawarz, 1992). �66 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Chciałbym uniknąć owych kłopotów, jakie rodzi refleksja nad teorią Girarda w polu filozofii czy teologii. Wyraźnie rysują się dwie różne drogi, które bada Girard - tworzenia mitów i ich demistyfikacji. W pierwszym wypadku chodzi o wszelkie kultury świata, w drugim tylko o tradycję judeo-chrześcijańską. W każdym razie, by uchwycić girardowskie odkrycie genezy mitów i rytuałów, nie trzeba koniecznie znać jego lektury tekstów biblijnych. To jest naturalnie tylko unik, ale też interesuje mnie przede wszystkim konfrontacja teorii Girarda z klasycznymi problemami etnologii. * * * Cała teoria Girarda zawiązuje się na kanwie jego rozpoznania zjawiska mimetyzmu. W mimesis widzi on prainstynkt, silniejszy nawet od instynktu seksualnego (który niejako wszczepiony jest w mimetyzm). Pierwszą i jedyną siłę, która pchnęła naszych praprzodków na drogę hominizacji i do dzisiaj gwarantuje trwanie kultury. „Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe" (Girard 1983, s. 79). Dotąd - powiada Girard - obowiązywała platońska wykładnia mimetyzmu, lecz Platon ukazał tylko jedną stronę naśladownictwa, tę dobro­ czynną, najogólniej biorąc związaną ze zdolnością do uczenia się, przekazywa­ nia na drodze imitacji dziedzictwa kulturowego z pokolenia na pokolenie. A przecież jest jeszcze drugie, złowrogie oblicze mimesis, skoncentrowane na pożądaniu i gwałcie. Girard definiuje je jako „mimesis przywłaszczenia". Oto dwu osobników w grupie pragnie tego samego obiektu. Ta pożądliwość rodzi się z oglądania siebie w lustrzanym odbiciu drugiego. Ów drugi swoją pożądli­ wością lub faktem, że już posiadł taki a nie inny obiekt staje się „modelem" do naśladowania i zarazem „przeszkodą". „Rywalizaqa mimetyczna" to narastają­ cy konflikt kończący się nieuchronnie przemocą. Skoro każdy osobnik dąży do zniwelowania różnic dzielących go od drugiego, ostatecznie wszyscy są antago­ nistami wszystkich. W efekcie dochodzi do totalnego „kryzysu mimetycznego", eskalacji nienawiści i gwałtu, w której gubi się ich powód. Pierwszy przypadko­ wy mord rozładowuje kryzys i kładzie kres nie kończącym się aktom przemocy. Mord przypadkowy i co jest równie charakterystyczne - zbiorowy, bo dokonał się w zgiełku powszechnie rządzącej przemocy. Szok wywołany tym wydarze­ niem jest tak dogłębny, że natychmiast przecina węzeł konfliktów. Na przypad­ kowej ofierze ześrodkowuje się całanienawiść grupy, w niej dostrzega się teraz przyczynę zła. Zbiorowy mord na przypadkowej ofierze jedna wspólnotę ze sobą samą. Akt mordu okazuje się tedy wydarzeniem wręcz niezbędnym. Co do samej ofiary zrazu wydaje się ona tylko znienawidzoną przyczyną zła, ale następ­ nie pojawia się myśl, że to właśnie ona stała się źródłem pojednania. Wresz­ cie rodzi się przekonanie, że ofiara sama manipulowała własną śmiercią. Czuła się winna rozkręcenia spirali gwałtu i sama dała się zabić. Ofiara budzi więc uczucia ambiwalentne. �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 67 I w tych właśnie dualnych wyobrażeniach o ofierze - winnej rozpętania kryzysu mimetycznego i manipulującej własną śmiercią, która kładzie kres kryzysowi - tkwi pierwsza prarefleksja religijna ludzkości. W „koźle ofiar­ nym" widzi się kogoś przeciwstawionego wspólnocie, kto swobodnie dyspo­ nuje żywiołem zła, które tym samym staje się rzeczą. „Sacrum jest hipotezą ludzkiego umysłu - powiada Girard - który widzi, że przekraczają go ze­ wnętrzne - jak mu się wydaje moce. Ta wyobrażona moc dla jakichś nieznanych mu racji, czyni co chce z całą wspólnotą. Racje te okazują się w gruncie rzeczy raczej dobroczynne niż szkodliwe" (Girard 1983, s. 108). Mechanizm kozła ofiarnego można też - za Girardem - scharakteryzo­ wać krótko jako podwójny transfer emocji i wyobrażeń, najpierw w agresję, potem w pojednanie. Ów drugi transfer sakralizuje ofiarę, mówiąc inaczej jest to transfer w sacrum. Girard przypuszcza, iż wiele wspólnot rozpadło się ongiś, w prawieku ludzkości, bo strawił je do szczętu kryzys mimetyczny i nie doszło w nich do zwrotnego mordu, nie zadziałał mechanizm kozła ofiarnego. Przetrwały te wspólnoty, które miały na sumieniu zbiorowy mord i pojęły, że nieustannie grozi im kryzys mimetyczny. Odtąd robią wszystko, by znów nie popaść w spiralę mimetycznej rywalizacji. Przede wszystkim represjonują niebezpieczne zachowanie naśladowcze. Taka jest geneza wszelkich zakazów drobiazgowo regulująych życie archa­ icznych społeczności. Nie wolno imitować czyichś gestów, słów itd. Elemen­ tarną rolę grają zakazy seksualne i dotyczące żywności. Chodzi tu wszak o obiekty, które są w zasięgu każdego członka społeczności i łatwo stać się mogą zarzewiem rywalizacji. Rozmaitych zakazów jest doprawdy bardzo wiele. Oto tylko jeden, jakże charakterystyczny przykład - trzeba pilnować, by w ręce wroga nie dostały się skrawki paznokci czy włosów: „każda, choćby najmniejsza, część ciała od niego oddzielona jest wirtualnym ukła­ dem bliźniaczym, a więc groźbą gwałtu (Girard 1983, s. 86). Znana jest u społeczeństw archaicznych ambiwalencja uczuć wobec bliźniaków, fobia lustra i lęk, jaki budzą teatr i aktorzy. Obok zakazów drugim fundamentalnym tworem obudzonej świadomości religijnej są rytuały. Ich logika jest inna. Rytuały najpierw kreują sytuację kryzysu mimetycznego, tym samym uprzedzając to, co mogłoby się wyda­ rzyć, a następnie reżyserują jej rozwiązanie poprzez złożenie ofiary lub substytutu ofiary. Rytuały, wedle Girarda, reprodukują autentyczny kryzys, przez który przebrnęła społeczność, odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego w warunkach możliwie najbardziej przypominających pierwsze doświadcze­ nie. Rytuały uwalniają społeczność od wciąż na nowo odżywającej w nich przemocy. Pierwotnie rytuały musiały mieć nader gwałtowny charakter. Symulowanie kryzysu mimetycznego jest tym bardziej ryzykowne, w im bardziej ostrych przebiega ono formach. Z czasem więc rytuały oczyszczają się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu i ograniczają do czystej formy (późnoeuropejski karnawał czyli świat na opak). �68 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Z rytuałem łączy się mit. Utrwala on w świadomości społeczeństwa obraz kryzysu mimetycznego i jego nagłego końca w chwili mordu na koźle ofiarnym. Sakryfikuje ofiarę jako przodka założyciela lub bóstwo. Ukrywa przypadkowość ofiary i zarazem uzasadnia ją (różne znaki ofiarnicze postaci mitycznych jak np. kalectwo czy monstrualność). Zrzuca wszelką odpowie­ dzialność za zło na bóstwo, które w różnych wyobrażeniach charakteryzuje się niezrozumiałą mściwością czy wydaje się nieobliczalne. Mit - otaczając tajemnicą bóstwo, które manipuluje mocami zła, otacza zarazem tajemnicą pierwszą zbrodnię w historii społeczności. Analiza mitów bodaj najbardziej interesuje Girarda. Mity bowiem two­ rzy człowiek wciąż na nowo. Kryzysy mimetyczne od prawieków nękają różne społeczności. Kryzys mimetyczny, to wszak każda sytuacja „odróżnorodnienia" (terminologia Girarda), ujednolicenia, niwelacji różnic. To rów­ nież wojny, zarazy, wszelkie klęski żywiołowe, na które narażeni są wszyscy członkowie społeczności. Na przykładzie rozmaitych mitów Girard pokazuje jak człowiek nie radzi sobie z ich racjonalizacją, jak omija fakty, by ostatecz­ nie zrzucić odpowiedzialność na kozła ofiarnego i mordując go rozładować kryzys. Wzorcowym dla niego przykładem jest poetycki zapis Guillaume de Machaut z XV wieku o wybuchu epidemii w królestwie Nawarry i obwinieniu o to Żydów. Ów XV-wieczny mit ilustruje pierwszy etap działania mechanizmu kozła ofiarnego, gdy na ofierze skupia się cała nienawiść. Ale nawet w starożytnych mitach, które są finalnym produktem mechanizmu kozła ofiarnego, można rozpoznać ofiarę i prześladowców, kierujących się irracjonalnym przeświadczeniem. Za Girardem jest długa droga, którą przebył od literaturoznastwa do etnologii i z kolei do pewnej trudnej do nazwania najogólniejszej postaci nauki o człowieku. Zdążając krok po kroku do swojej teorii Girard wdawał się w coraz nowe badania i opisywał je często w językach kilku dyscyplin na raz (chętnie korzystał np. z języka psychiatrii i równocześnie etnologii lub filozofii), na koniec wypracowując własne, specyficzne pojęcia. Trzeba to wyraźnie powiedzieć: girardowska teoria jest nader złożoną konstrukcją i niełatwo podlega uproszczeniom. Ale zarazem jest to teoria skrajnie re­ dukcjom styczna! Girard całkowicie na nowo ustanawia punkt wyjścia refleksji etnologicznej. Elementarną opozycję natura - kultura traktuje jako opozycję między dwoma stanami istnienia, między ujednoliceniem a zróżnicowaniem. Siłą, która prowadzi do takich przeciwieństw jest „instynkt mimetyczny", wyraź­ nie ewoluujący u naczelnych. Girard domaga się od nauki rozróżnienia pomiędzy mimetyzmem typowym dla człowieka, a mimetyzmem zwierząt. Najbardziej radykalną, twierdzi następnie, okazała się „mimesis przy­ właszczenia". To ona stała się powodem ujednolicenia, które zagroziło by­ towi hord praludzi. Aktem różnicującym był mord na przypadkowej ofierze. Zrozumienie roli tego aktu równało się opanowaniu destrukcyjnych aspektów mime- �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 69 tyzmu. Pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord popełniony na jednym członku hordy przez innych określa Girard jako „mord założycielski". W nim, i tylko w nim, widzieć trzeba praźródło kultury jako całości, a w serii takich mordów w różnych miejscach kuli ziemskiej - źródła wszelkich kultur. * * * Jak powiada Réne Girard, w jego teorię trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nią zwątpić. Krańcowy redukcjonizm nie zna „tak" i „nie" zarazem. Albo Girard istotnie wyśledził praźródło wszelkich symboli, wokół których skupiają się i trwają społeczeństwa, albo niczego nie odkrył. Jeżeli jego refleksja jest dobra, to legną w gruzach wszelkie inne teorie współczesnej etnologii. Girard nie martwi się o to, że opinia naukowa zlekceważy w całości jego teorię, obawia się raczej połowicznego uznania. Oto nie godząc się z konstytuującym teorię jednym jedynym źródłem kultury, dzisiejsza etnologia zaakceptuje mechanizm kozła ofiar­ nego jako wyjaśnienie li tylko aspektu kultury. Girard nie chce, by jego teorię widziano jako równoprawną wszelkim innym teoriom etnologicznym, kłócącym się w niejednym ze sobą, ale równocześnie kreślącym wspólnie wizję kultur archaicznych i ich reliktów w nowożytnych społecz­ nościach. Stąd chyba tak namiętnie oskarża całą nowoczesną etnologię i - co znamienne - atakuje również te nazwiska i szlaki interpretacji, od których odbił się by rozwinąć własną ideę (E. Durkheim, C. Lévi-Strauss, M . Eliade). Napada na współczesną etnologię nie po to, aby obalić jej wyjaśnienia, ale by oskarżyć o ograniczony horyzont myślowy. Etnologia dzisiejsza umie wiele powiedzieć o tym, jak egzystują różne byty kulturowe takie jak: mit, rytuał, tabu, obawia się wszelako myślenia o ich prapoczątkach, nie wierzy w swoje kompetencje, godzi się na istnienie nie­ rozwiązywalnej tejemnicy. Girard zarzuca etnologii przede wszystkim nie­ konsekwencje myślenia, zatrzymanie analizy w pół drogi i tym samym pozorne uogólnienia, słowem mistyfikację zgromadzonej wiedzy. Girard utrzymuje, iż odsłaniając ową mistyfikację pchnął naukę na właściwą drogę wyjaśnienia. Jak pisze o sobie, on tylko przemieścił pewną hipotezę, skąd­ inąd znaną, w inne obszary... (Girard 1987, s. 142). Girard uprawia swoistą hermeneutykę, którą na chwilę porzuca, by po­ wrócić do durkheimowskich „wyobrażeń zbiorowych", rozważań nad całościo­ wym faktem społecznym i zdolnością społeczeństw do mistyfikacji wyobrażeń o sobie samych, by skorzystać z odkrywanej przez Lévi-Straussa homologii struktur kulturowych, by wciągnąć w krąg swojej refleksji to, co pisze Eliade o archetypowości rytuałów i mitów, na koniec to wszystko przekracza i robi wielki krok poza heremeneutykę, by znaleźć rozwiązanie symboli nie w meta­ fizyce, lecz w instynktach i zmaterializowanej rzeczywistości społecznej. Analiza symboliki stanowi punkt wyjścia i uwieńczenie teorii Girarda. Można się o tym przekonać śledząc koleje jego badań i stopniowe formowanie �70 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI się teorii, można też od razu sięgnąć do środka teorii: „Trzeba wykazać, że nie możemy rozwiązać problemu gwałtu założycielskiego w świetle rytuału kozła ofiarnego, bez równoczesnego wypracowania teorii znaku i znaczeń" (Girard 1983, s. 114). Girard odrzuca binarny model lingwistyki strukturalnej; nie pasuje on do teorii: „Nie można wyjść od systemu strukturalistycznego z dwoma elementami o tej samej gradacji i wzajemnie się różnicującymi. Istnieje jednak model znacznie prostszy, jedyny rzeczywiście genetyczny, o którym nikt nigdy nie wspominał. Jest nim model pojawiającego się wyjątku, model jedności, w gruncie rzeczy jakiejkolwiek, zdolnej wznieść się ponad bezwładną masę, ponad jeszcze nie policzą wielość. Jest to model, według którego przebiega ciągnienie losów oraz model takich gier losowych jak ciągnienie zapałek lub wybór migdałowego króla [...] Selekcja poprzez grę przypadku ma [...] rytualną genezę, jest dokładnie tego samego typu co aleoatoryczna metoda wyboru kozła ofiarnego. Skoro model ten jest obecny w rytuale, to znaczy, że został on przeniesiony, wraz z pozostałymi instytuqami rytualnymi, z mechanizmu kozła ofiarnego. A więc przedstawia wielką wartość dydaktyczną, jest wzorcem symbolu" (Girard 1983, s. 116). Choć teoria Girarda jest nade wszystko teorią hermeneutyczną, uprasz­ czającą do jednej praformy nieogarnioną, jakby się zdawało, wielość symboli znanych wszelkim kulturom, to wszakże szuka ostatecznego uzasadnienia poza hermeneutyką i w centrum teorii tkwi refleksja nad zjawiskiem mime­ tyzmu. Mimetyzm to dla Girarda absolutnie elementarny instynkt, najradykalniejsza siła kreatywna w kondycji człowieka. O złowrogim obliczu mimesis pisaił już Girard - historyk literatury, komentujący dzieła W. Szekspira czy F. Dostojewskiego. Następnie cofnął się do tragedii greckiej i przekazów historycznych - jak ów wzorcowy dla niego utwór Guillaume de Machaut Sąd króla Nawary. Ostatecznie skupił się na analizach mitów. Wszystkie te lektury Girarda można określić jako „zamknięte", odkrywał on ukryte struktury znaczeniowe tekstu nie inspiro­ wany ideami krążącymi poza tekstem. Dopiero gdy zarysowały mu się zręby teorii i trzeba było zinterpretować inne byty kulturowe ucieleśniające się nie tylko w słowach - jak rytuały czy zakazy - zaczął się na szerszą skalę rozglądać w domenie etnologii. Ale materiał etnologiczny nie do końca dawał szansę rozbudowania teorii, niejako spuentowania i ostatecznego uwiarygodnienia dominujących intuicji. Tak więc Girard raz jeszcze cofa się w głębię czasu i dociera do pola innej dyscypliny - antropologii ogólnej, badającej procesy hominizacji. Cofa się do prapoczątków człowieka, by nie tłumaczącą się z całą oczywistością w materii kultury paradygmatyczność mimesis ujrzeć w biologii. „Powinniśmy udowodnić - powiada Girard - że już na poziomie naczelnych intensyfikacja wszechobecnej rywalizacji mimetycznej zniszczyła dominance pattern, poprzez rytuał kozła ofiarnego przy­ czyniła się także do powstania nowych, coraz to bardziej złożonych i uczło­ wieczonych form kulturowych. Właśnie wtedy, kiedy konflikty mimetyczne przebiegały na tyle gwałtownie, aby wykluczyć możliwość bezpośredniego �.KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 71 rozwiązania, które skończyłoby się powstaniem społeczności zwierzęcej, w trakcie pierwszego kryzysu czy też w czasie serii kryzysów, wyzwolił się mechanizm powołujący do życia « zróżnicowane » symbolicznie, ludzkie for­ my kulturowe" (Girard 1983, s. 111). Argumenty Girarda na definitywną - o ile można tak powiedzieć - paradygmatyczność mimesis są rozmaite. Wiele jego interpretacji wydaje się li tylko dedukcyjnych i antropologia przy dzisiejszym stanie źródeł i wiedzy nie umie ich zweryfikować. W sumie Girard cofając się do prapoczątków człowieka nie rozproszył wątpliwości, co do swojej teorii, ale lokując ostateczne wyjaśnienie w obszarze wiedzy cząstkowej i niepewnej nie zatracił też prawdopodobieństwa. Rozpoczynając od hermeneutyki, rozjaśnienia i demistyfikacji symboli, Girard dochodzi do próby wyobrażenia sobie rzeczywistości: ludzie dlatego składają ofiary, bo „pierwszy spontanicznie dokonany mord pojednał wspólnotę i położył kres rzeczywistemu kryzysowi mimetycznemu", a ofiara stała się źródłem znaczeń w kulturze (Girard 1983, s. 95). Wyniki hermeneutycznej analizy symboli redukuje nie do psychologii czy metafizyki, ale materialności wydarzenia, faktu społecznego. Symbolizm wielkich, historycznych struktur mityczno-rytualnych redukuje do konkretnego wyda­ rzenia w łonie paleolitycznej grupy łowców. Owo wzorcowe wydarzenie rekonstruuje nie ze źródeł archeologicznych, a na drodze czysto intelek­ tualnej, nieposzlakowanie logicznego i konsekwentnego - jak twierdzi - myślenia o całokształcie kultury. Uruchamiając wyobraźnię, by ujrzeć wydarzenie z prawieku ludzkości Girard idzie w ślad za Z. Freudem. To wszak Freud pierwszy wyobraził sobie zbiorowy mord na praojcu prymitywnej hordy i potem kanibalistyczną ucztę jako wydarzenie inicjujące kulturę. „Uczta totemiczna - pisał Freud - która jest zapewne pierwszym świętem ludzkości, będzie odtąd powtórze­ niem i upamiętnieniem tego pamiętnego przestępstwa, od którego jakże wiele się zaczęło - na przykład organizacja społeczna, ograniczenia moralne i religia" (Freud 1993, s. 140). Girard nie ukrywa swojej fascynacji książką Freuda Totem i tabu i drobiazgowo ją analizuje (Girard 1994, rodz. VII i VIII). Freud był już tak blisko rozwiązania tejemnicy, ale ostatecznie pomylił się, bo więziło go jego wcześniejsze odkrycie - kompleks Edypa. Rozumiał rolę przemocy w rodzeniu się kultury, ujrzał nawet pierwszy zbiorowy mord i musiał wtedy pomyśleć o synach i ojcu. „Wszystko przez tę natrętną i wszechobecną postać ojca" - powiada Girard (Girard 1994, s. 64). Różnice pomiędzy Freudem a Girardem to wszelako problem wtórny. Istotne jest przede wszystkim, że w kilkadziesiąt lat po Freudzie znów ktoś śmiało przekracza granice hermeneutyki i otwarcie używa swojej wyobraźni! Girard zarzuca współczesnej etnologii zatrzymanie się w połowie drogi analizy. Etnologia ogląda powierzchnię zjawisk i to, co widzi umie nawet nieźle opisać, wszelako opis stanu rzeczy nie równa się całkowitemu wyjaśnieniu. I tak np. etnologia trafnie rozpoznała homologię struktur kulturowych, ale pomyliła opis z interpretacją: strukturalizm ,jest zbyt �72 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI zafascynowany własnym odkryciem, ustaloną przez siebie homología struk­ tur, wyobraził sobie, że stwierdzenie faktu ich istnienia wystarczy za wytłumaczenie" (Girard 1983, s. 77). Girarda razi wiara strukturalizmu w odwieczny i nie zmieniający się umysł ludzki, razi uznanie struktur kulturowych za funkcje umysłu; jego zdaniem, takie idee zrodziły się tylko z bezradności wobec tajemnicy prapoczątków. Gdy powraca się na drogę myślenia o genezie, odkrywana przez etnologię homología struktur stanowi punkt wyjścia, zmusza do szukania struktury pierwotnej, jak gdyby matrycy wszelkich innych struktur. Girard widzi ową matrycę w strukturze aktu złożenia ofiary, w mechanizmie kozła ofiarnego. Ale określenie pierwotnej struktury nie wyjaśnia ostatecznie genezy i Girard konsekwentnie wyznacza ów czynnik, czy siłę zdolną do utworzenia struktury znaczeń - to mimesis. Na drodze refleksji Girarda odkrycia strukturalizmu łączą się z odkryciami fenomenologii religii, Lévi-Strauss z Eliadem. U Eliadego znalazł Girard koncepcję mitu i rytuału, które są odtworzeniem prapoczątku, aktu pierwo­ tnego, wzorcowego. Ale Eliade miałby również zatrzymać się w połowie drogi analizy, trafnie rozpoznać tylko morfologię i mylić się w interpretacji symboli, które były dla niego projekcją świata wyobraźni i nie wiązały się z konkretnym wydarzeniem w jakimś miejscu i czasie. Wzorzec mityczny był dla Eliadego wytworem autonomicznego świata wyobraźni. W ocenie Girarda taka koncepcja to ucieczka w mistycyzm. Wreszcie Durkheim, u którego Girard wysoko ceni odkrycie „wyobrażeń zbiorowych", a zara­ zem nie umie zrozumieć jego braku zainteresowania dla wyjaśnienia ich genezy i poszukiwania ostatecznego rozwiązania dla postawionego pro­ blemu mistyfikacji wyobrażeń grupy społecznej o samej sobie. Wśród zarzutów sformułowanych ogólnie wobec etnologii na plan pierw­ szy wysuwa Girard swoistą niewrażliwość na czas, historię: „Rezygnujemy z mitu postępu tylko po to, aby popaść w znacznie gorszy mit wiecznego powrotu" (Girard 1987, s. 84). Ale - powiedzmy od razu - zagrożenie jest znane i nie tylko Girard ukazuje drogę wyjścia (wypada wspomnieć choćby Michaela Foucult, który zademonstrował badania w pełni respektujące upływ czasu i rozwój z epoki na epokę). Po wtóre, uderza Girarda swoisty immoralizm etnologii, która nie chce widzieć wspólnych źródeł człowieczeń­ stwa. I tak np. etnologowie „trawią swój czas na minimalizowaniu winy Azteków [składających w tysiącach czy nawet dziesiątkach tysięcy ofiary z ludzi - J.K.], jeśli nie całkowitym ich rozgrzeszeniu z czynów, które słusznie potępiliby we własnym świecie" (Girard 1987, s. 93). Zarzuty Girar­ da da się w tym wypadku przełożyć na język dyskusji nie od dzisiaj aktualnej w etnologii - dyskusji o europocentryzmie. Nie ma tu miejsca na rozpisywa­ nie się o owej dobrze znanej pułapce myśli etnologicznej. Ciekawi mnie tylko, jak Girard zareagowałby na żądania np. indyjskich socjologów doma­ gających się zarzucenia w badaniach nad ich rodzimymi tradycjami kultu­ rowymi wszelkich idei spoza ich świata myślowego, np. idei ewolucji czy ucisku społecznego... �„KOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 73 Przepaść pomiędzy myślą girardowską a całokształtem teorii współ­ czesnej etnologii jest tak ogromna, że wszelka polemika czy dyskusja nie ma chyba sensu. Zwolennicy strukturalizmu lub fenomenologii religii nie zwątpią przecież w swoje idee z powodu Girarda. Tak samo wyznawców Girarda nie obchodzi to, że każdą z jego interpretacji da się zakwestionować i przeciwstawić im inne. A może myśl Girarda rozmija się w ogóle ze światem etnologii? Tak nie jest. Girard skupił się na zaniedbanej ostatnio w etnologii pro­ blematyce ofiary i ukazał, że do samego aktu ofiarnego i ewokowanej prze­ zeń symboliki da się zredukować cały szereg innych aktów rytualnych i ich symboli. Odsłonił pewien pierwotny aspekt kultury, pierwotny bo obdarzo­ ny zdolnością do ustanawiania nowych zjawisk i porządkowania rzeczywi­ stości kulturowej w szerokim zakresie. Gdyby Girard nie wpadł w krańcowy redukcjonizm i nie utrzymywał, iż odkrył ów jeden jedyny, najpierwotniejszy aspekt kultury, to jego refleksja znakomicie utrafiałaby w samo centrum zainteresowań etnologii. Poszukiwanie zjawisk czy aspektów, które artyku­ łują możliwie najszerzej wartości kultury zawsze stanowiło wiodący nurt dociekań etnologicznych. Oto dwa przykłady z kręgu inspiracji girardowskich. Francuska szkoła socjologii kultury z przełomu wieków (E. Durkheim, M . Mauss) ukształtowała koncepcję całościowego faktu społecznego. „Dopiero po dokonaniu całej serii redukcji - jak charakteryzuje ową szkołę C. Lévi-Strauss - możemy się znaleźć w posiadaniu faktu całościowego, który obejmuje: 1) różne sposoby przejawia­ nia się tego, co społeczne (prawny, etyczny, gospodarczy, religijny itd.), różne momenty historii indywidualnej (narodziny, dzieciństwo, wychowanie, młodość, małżeństwo itd.), 3) różne formy ekspresji, od zjawisk fizjologicznych, jak odruchy, wydzielanie, spowolnienia i przyspieszenia, aż do nieuświadomionych kategorii i uświadomionych wyobrażeń, indywidualnych czy zbiorowych. Wszystko to jest w pewnym sensie społeczne, ponieważ tylko w postaci faktu społecznego te elementy o tak różnorodnej naturze mogą zyskać globalne znaczenia [podkr. moje - J.K.] i stać się całością" (Lévi-Strauss 1973, s. X X I X - X X X ) . W ówczesnym spojrzeniu na społeczności archaiczne takim fundamentalnym, całościowym faktem, możliwie najszerzej wydobywającym wartości kultury, była wymiana darów. Strukturalizm w etnologii odkrywając homologię struktur kulturowych zmienił poszukiwania zjawisk czy aspektów kultury „najpojemniejszych" w zainteresowanie strukturami wnoszącymi fun­ damentalny ład w świat natury (struktury pokrewieństwa) i strukturami najwyraźniej artykułującymi kultury (struktury mitów). Girard wręcz domaga się, by jego teorii nie umieszczać w takim nurcie refleksji etnologicznej. Nic wszakże nie stoi na przeszkodzie, by zignorować jego krańcowy redukcjonizm i odpowiednio okroiwszy teorię spojrzeć na mechanizm kozła ofiarnego jako zjawisko organizujące wokół siebie sporą przestrzeń kultury, ale nie całą kulturę, czy zmieniwszy trochę punkt widze­ nia - jako jeden z paradygmatów kultury. �74 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Ciekawym przykładem inspirującej roli idei Girarda dla współczesnej etnologii jest artykuł Venny Das i Ashiha Nandy'ego (1988) o rozumieniu przemocy w kulturze indyjskiej. Autorzy sięgają do książki Girarda La violence et le sacre z 1972 roku, która szkicowała już z grubsza jego teorię. Punktem wyjścia jest dla nich jednak nie girardowska idea jednego jedynego źródła kultury, lecz jego zainteresowanie wszechobecnością przemocy we wszelkich społeczeństwach. Ich zdaniem, dopiero Girard umiał w pełni do­ cenić rolę przemocy w konstytuowaniu się i trwaniu społeczności. Niemniej perspektywa porządku ofiarnego, z jakiej ogląda przemoc Girard, wydaje się im za wąska. Dla nich, badaczy tradycji kulturowych Indii, Girard zanalizo­ wał tylko jeden dyskurs: ofiary, V. Dais i A. Nandy śledzą natomiast trzy dyskursy: ofiary, przemocy i wiwisekcji, zza których wyłania się szersza struktura idei, dopiero zdolna ustanowić znaczenie przemocy. Ukazują rów­ nież - i to jest w ich badaniach najbarxbiej frapujące - że dyskursy przemocy nie zawsze muszą być czynnikiem twórczym w kulturze, przemoc może egzystować także jako siła „ślepa" i asemantyczna, która utraciła znaczenie i tym samym zdolność do budowania, może więc być złączona ze stanem chaosu. „Dla załamania się znaczenia - czytamy w ich tekście - brak języka, w którym można by było je przedstawić" (Das, Nandy 1988, s. 60). U progu etnologii sir James George Frazer w Złotej Gałęzi uczynił z rytualnego mordu króla - czarownika jeden z głównych motywów swych rozważań nad pierwotną historią religii i magii. Potem, na zakręcie współ­ czesnej nauki o człowieku, na przełomie wieków, Zygmunt Freud upatrywał pochodzenia religii i moralności w mordzie dokonanym na praojcu prymi­ tywnej hordy. Czyżby to właśnie problem rytualnego mordu był wciąż od nowa największym wyzwaniem dla etnologii? LITERATURA D a s V., N a n d y A. 1988 Przemoc, ofiara i język milczenia, tłum. A. Karp, „Człowiek i Światopogląd", nr 8. F r e u d Z. 1993 Totem i tabu, tłum. J . Prokopiuk, M . Poręba, Wydawnictwo K R , Warszawa 1993. G i r a r d R. 1974 Pragnienie trójkątne (Mesonage romantique et verité romanesque, 1961), tłum. M . Wodzyńska, [w:] Antologia krytyki literackiej we Francji, opr. W. Karpiński, Czytelnik, Warszawa, s. 342-357. 1983 Rzeczy ukryte od założenia świata {Des Choses cachees depuis la Fondation du Monde, 1978), tłum. M . Goszczyńska, „Literatura na świecie", nr 12 (149), s. 74-182. 1987 Kozioł ofiarny (Le Bouc Emissaire, 1982), tłum. M.Goszczyńska, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. 1992 Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi {La route antique des hommes pervers, 1985), tłum. M . Goszczyńska, Wydawnictwo SPACJA, Warszawa. �75 JCOZIOŁ OFIARNY" A ETNOLOGIA 1993 Sacrum i przemoc {La violence et la sacre, 1972), część 1, tłum. M . i J. Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. 1994 Sacrum i przemoc {La violence et le sacre, 1972), część 2, tłum. M . i J . Plecińscy, Wydawnictwo Brama, Poznań. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992 Nic w przyrodzie nie ginie, „Etnografia Polska", t. 36, z. 1, s. 135-159. L é v i - S t r a u s s С. 1973 Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, [w:] M . Mauss, Socjologia i an­ tropologia, tłum. M . Król, K . Pomian, J. Szacki, PWN, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI "SCAPEGOAT" AND ETHNOLOGY. ON THE T H E O R Y OF RENE GIRARD Summary Rene Girard follows hermeneutic orientation. At times he gives it up to turn to the Durkheim's concept of "collective representations" and to consider total social facts and the societies' ability of mistifying the representations of themselves. He then skips to C . Lévi-Strauss to apply his concept of homology of cultural structures and to Eliade's idea of archetypal character of myths and rituals. Eventually he goes beyond the limits of hermeneutics and, following Freud, takes the risk of referring rituals to the assumed, imagined reality. He says that people make bloody sacrifices because the first spontaneous murder must have united the community and put an end to mimetic crisis. The sacrifice became the source of cultural meanings. Thus the findings of the hermeneutic analysis of symbols are reduced neither to psychology nor to metaphysics but to a material event, literal social fact. Symbolism of great historical mythical structures is reduced by Girard to a particular event in the history of paleolitic hunters. He reconstructs the assumed model event not from archaeological evidence but as a result of purely intellectual and logic reasoning. Constructing such a radically reductionist theory, reducing the origin of culture to a single event - the original murder - he demands either its absolute acceptation or rejection. The author of the article doesn't want to conform to Girard's will. In the first part he tries to reconstruct the crucial parts of Girard's theory (recognizing of mimetism, the role of rituals myths and taboos). Next he presents Girard's objections to contemporary ethnology, but all the same he tries to define his theory as a "part in the whole". By "the whole" he means search for phenomena contributing to fundamental order and articulation of cul­ tures. Referring to the studies of V. Das and A. Nande the author of the article presents the inspirational role of the "scapegoat theory" which however can lead to conclusions inconsistent with the Girard's dogmas. What is nevertheless most striking: since Freud nobody has been so bold in surpassing the limits of hermeneutics depending only on one's intuition and imagination. There is nothing wrong in that procedure - it is neither better not worse than other ones in the humanities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df97a7c01850966ee48394253ceec91b.pdf c9378cd9b1fddc7a75fe10bdf6d3a925 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1620 Title A name given to the resource W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa W POSZUKIWANIU SYMBOLIKI PUSTKI, CIEMNOŚCI I MILCZENIA Wśród kilku do tej pory przebadanych przez archeologów starożytnych świę­ tych gór w Polsce najmniej uwagi skupia na sobie Góra Dobrzeszowska. Na szczycie tej niezbyt pokaźnej góry (367 m n.p.m.) w paśmie Dobrzeszowskim ujawniono (ekipa Eligii Gąssowskiej w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) tajemnicze kamienne konstrukcje i nic poza nimi (raptem kilka ułamków ceramiki oraz ślady spalenizny, które pozwoliły datować znalezisko na VIII wiek). Nie ma również żadnych informacji pisanych, które można by połączyć z tym miejscem. W takiej sytuacji zrozumiała staje się niechęć archeologów i history­ ków do ryzykowania prób interpretacji. Atoli - i to trzeba podkreślić - nie budzi wątpliwości rytualny charakter tego znaleziska. Trzy kamienne kręgi ujawnione na Górze Dobrzeszowskiej niemal idealnie otaczają spłaszczony szczyt góry, dostosowując się do geomorfologii. Pierwszy, wewnętrzny i położony najwyżej, zaokrągla się w pełną elipsę. Dwa kolejne ob­ ry sowują kształt półksiężyca, zbiegają się z pierwszym wałem i szczelnie zamy­ kają szczyt góry. Od najbardziej stromej zachodniej strony prowadzą z podnóża góry do wnętrza kręgów kamienne stopnie. Także po stronie zachodniej, na zewnątrz wałów natrafiono na spłaszczony kamień z wydrążonym rowkiem, w którym można odgadywać kamień ofiarny. Mniej więcej po środku założenia odsłonięto duży okrągły głaz, uznany za „kamień centralny". Odnaleziono rów­ nież kamienie wyznaczające „krańce" założenia: jajkowate stele wyznaczają „krańce" południowy i północno-zachodni, okrągłe płaskie kamienie wyznaczają „krańce" zachodni i południowy. Od wschodu na wysokości „kamienia cen­ tralnego" w zewnętrznych wałach pojawiają się przerwy, zaś pomiędzy wałami znaleziono grubą (3 m) warstwę spalenizny, rozpalano tu zatem duże ogniska. Ponad nimi stał - obecnie przewrócony - duży (wys. 180 cm) menhir. W dwu zaokrągleniach zewnętrznego wału natrafiono na konstrukcje w kształcie kamien­ nych skrzyń, w których także znaleziono ślady spalenizn, w dwu innych rogach widoczne są rozpadliska skalne, stanowiące być może pozostałości analo­ gicznych konstrukcji. W takim razie ognie rozpalano również z czterech stron otaczającego świata. W obrębie wewnętrznego kręgu, bliżej zachodniej strony, również na wysokości „kamienia centralnego", zidentyfikowano kamienną podwalinę, być może - jak sugeruje odkrywczyni - pod ołtarz, a nieopodal niej rodzaj schodków prowadzących w dół do usytuowanego poza wałami kamienia ofiarnego. Wyraźnie zatem daje się odczytać główna oś symboliczna założenia: �132 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rys. 1. Plan kamiennych w a ł ó w na G ó r z e Dobrzeszowskiej, na k t ó r y m w y t y c z o n o g ł ó w n ą oś z a ł o ż e n i a w s c h ó d - z a c h ó d ; na l i n i i przerw w w a ł a c h słońce wschodzi ok. 1 maja ( w e d ł u g : Sadowski 1979, f i g . 2) wschód-zachód (patrz: plan). Być może od południa, pomiędzy pierwszym i dru­ gim wałem, biło ongiś źródełko. Do środka obiektu można również było dostać się przez przerwę w wałach od strony południowo-zachodniej. U podnóża tego kamiennego założenia i w jego wnętrzu odnaleziono różne obrobione kamienie, zdaniem odkrywczym, grające rolę „drogowskazów" dla ludzi nad­ chodzących z zewnątrz i potem poruszających się po tej wyodrębnionej prze­ strzeni. Skalę całego założenia można krótko przedstawić w liczbach: obwód pierwszego wału 262,5 m, drugiego 260 m, trzeciego 332 m. Wysokość wałów jest również znaczna: pierwszego sięga 1,66 m, drugiego 1,34 m, trzeciego 1,93 m. Warstwy spalenizny w badaniu metodą C-14 wykazują datę plus minus 795 roku, taką datację potwierdza też analiza formalna ceramiki (Gąssowska 1979). Powiedzieć jeszcze trzeba, że wyniki analizy archeoastronomicznej wska- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 133 żują, że ogień na Górze Dobrzeszowskiej wzniecano na linii wyznaczającej wschód słońca około 1 maja (Sadowski 1979). Poza samą strukturą, rytualną funkcję tego obiektu sugeruje właśnie brak jakichkolwiek innych śladów obecności ludzi. Powtórzę, wykopano raptem kilka ułamków ceramiki w warstwie spalenizny i nic więcej. To wydaje się nieomal nieprawdopodobne, bowiem w miejscach, gdzie gromadzili się ludzie zwykle dość łatwo natrafia się na różnorodne, choćby skromne, tego dowody. Oto ktoś zgubił szpilę do włosów, komu innemu rozerwał się naszyjnik itp. Żeby znaleźć różne przedmioty, utracone najczęściej przez nieuwagę, nie trzeba nawet kopać w ziemi, wiele z nich wciąż leży na powierzchni (stąd w archeologii chętnie wykorzystywaną metodą rozpoznawania stanowisk są tzw. badania powierzch­ niowe). Ludzie przekraczający ongiś granice kamiennych wałów na Górze Dobrzeszowskiej musieli zatem zachowywać się wybitnie ostrożnie. Nie wolno im było, jak trzeba się domyślać, zakłócić idealnej próżni tego miejsca. Być może wchodzili tam tylko nieliczni wybrańcy. Wyodrębnione kamiennymi wałami miejsce święte na Górze Dobrzeszow­ skiej nie jest jedynym tego rodzaju rozpoznanym stanowiskiem archeologicz­ nym w Polsce. Wśród kilku innych wypada wymienić przede wszystkim: Ślężę, Radunię, Wieżycę oraz Łysą Górę. Bardzo wiarygodnie brzmi hipoteza Leszka P. Słupeckiego, który próbuje wykazać, że wymienione rytualne kręgi datować trzeba na ostatnie wieki I tysiąclecia i wiązać z nowymi przybyszami - Słowia­ nami. Niektóre z tych gór były już wcześniej wykorzystywane przez lokalne społeczności innych kultur, najprawdopodobniej również w celach rytualnych. Dlatego też w pobliżu, a nawet w obrębie wałów odkrywa się różne „ruchome" ślady ich obecności (przede wszystkim fragmenty ceramiki). Co jednak zdaje się bardzo znaczące, „ruchome" znaleziska łączące się ze starszymi kulturami są uderzająco liczniejsze niż takie znaleziska klasyfikowane na wczesne średnio­ wiecze. Dobitnym przykładem są rezultaty wykopalisk na Ślęży: tylko 1,883% znalezionych fragmentów naczyń można datować na wieki V - X . Najprawdo­ podobniej zatem również dostęp do tych kamiennych kręgów był ograniczony (Słupecki 1992, gdzie przywołana jest starsza literatura) i zapewne również tam starano się o zachowanie idealnej próżni miejsca świętego. Badania archeolo­ giczne na Górze Dobrzeszowskiej o tyle wyraźniej wydobyły na jaw tę próżnię, że miejsce to nie było wcześniej wykorzystywane przez ludzi starszych kultur, a potem w średniowieczu rychło popadło w zapomnienie. Tu nic nie zakłóca obrazu rytualnej rzeczywistości z końca I tysiąclecia. Doskonała próżnia czy też pustka miejsca świętego odkrywa przed nami mało znany i zarazem trudny do interpretacji wymiar starożytnych wierzeń i rytuałów - nie znamy bowiem szczegółów. Nie jest to jednak zadanie beznadziejne. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę, że w źródłach pisanych dokumentujących wierzenia starożytnych Słowian pojawiają się informacje o ograniczeniach dostępu do najściślejszej strefy sacrum (co zauważa też Słupecki 1992, s. 8). Helmold z Bozowa (Helmmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum I , 84) powiada, że do przybytku Prowego, "boga ziemi stargardzkiej" w jego świętym �134 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I gaju wstęp mieli tylko kapłani, ci którzy chcieli złożyć ofiary oraz ludzie, którym groziło niebezpieczeństwo śmierci i szukali tam azylu. Adam z Bremy (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum I I , 21 (18) ) z kolei informuje, że przez drewniany most prowadzący do świątyni Swarożyca w Radogoszczy pozwalano przejść tylko tym, którzy zamierzali złożyć ofiarę lub zasięgnąć wróżby. Ale trzeba też uczciwie powiedzieć, że z przywołanych informacji trudno jest wypro­ wadzić hipotezę, że akurat w tych świętych miejscach natrafiamy na symbolikę idealnej próżni czy pustki. Można tylko stwierdzić, że idea ta wydaje się nieobca wierzeniom i postawom rytualnym starożytnych Słowian. Niewątpliwie wymo­ wa znalezisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej jest bardziej dobitna. Jak podpowiada Rudolf Otto (1993, s. 94-96), symbolika pustki często koja­ rzy się z pokrewnymi symbolikami milczenia i ciemności. Co do rytualnej roli symboliki milczenia u starożytnych Słowian mamy co najmniej jeden wyraźny ślad w źródłach pisanych. U Saksona Gramatyka (Gesta Danorum XIV, 39, 3) czytamy, że do świątyni Swiętowita w Arkonie prawo wstępu miał wyłącz­ nie kapłan, który wchodząc musiał wstrzymać oddech, „ilekroć miał oddech wciągnąć lub wypuścić, tylekroć biegał do drzwi". Charakterystyczne, że ta wzmianka równocześnie może być łączona z symboliką idealnej próżni (kroni­ karz domyślał się, że chodziło o nieskalanie bóstwa oddechem śmiertelnika) jak i milczenia. Ciekawe informacje o symbolice milczenia ujawniają się w kręgu kultury germańskiej. Milczeniem, jak notuje Tacyt w Germanii (12), zaczynały się rytualne zgromadzenia odbywające się właśnie w miejscach świętych. Cenniejszy jest jednak inny trop prowadzący do wnętrza wierzeń starożytnych Germanów. W wierzeniach Skandynawów występuje zagadkowy bóg Hoenir, którego de Vries (1957, t I I , s. 268-271) rozszyfrował jako boga rozważnego i uroczystego milczenia oraz ceremonii kultowych. Ten nieodmiennie milczący bóg, by przemówić potrzebował wieszczej, uciętej głowy Mimira (tylko Mimir umiał przechwycić i zrozumieć jego myśli). Hoenir miał przeżyć kosmiczną katastrofę (ragnarók) i w odrodzonym świecie zjawić się z wróżebną różdżką, by - jak można odgadywać - przewodzić rytuałom (zob. też Słupecki 2003, s. 227-229). Wszelkie informacje z kręgu germańskiego są cenne zarówno z komparatystycznego, indoeuropeistycznego punktu widzenia, jak i dlatego, że chodzi tu o sąsiedni i często przenikający się ze słowiańskim krąg kulturowy (Słowianie wchodzili na tereny, gdzie musiało tlić się jeszcze żywe wspomnienie tradycji plemion germańskich). Wyraźniej ujawnia się natomiast na Górze Dobrzeszowskiej symbolika ciem­ ności - ciemności, z których wyłania się światło. Analiza archeoastronomiczna tego stanowiska ukazuje, że kiedy wejdziemy na tę górę w pierwszych dniach maja i staniemy pośrodku kręgów, przy „kamieniu centralnym", ujrzymy słońce wschodzące dokładnie na linii przerw w wałach i warstwy spalenizny. Na po­ łudniowy wschód leży Góra Siniewska, a dalej na tej samej linii Łysa Góra. Najprawdopodobniej więc rozpalano ogniska na kolejnych górach w miarę jak słońce wschodziło coraz dalej na horyzoncie (Sadowski 1979, s. 19). Na Łysej Górze już odkryto starożytny kamienny krąg, na Górze Sieniewskiej takie od- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 135 krycie jest dopiero spodziewane (na zdjęciach lotniczych można wypatrzyć jakieś elipsoidalne założenie) (Gąssowska 1979, s. 122). Trzeba także zbadać inne góry, narzuca się bowiem hipoteza o istnieniu całego systemu takich miejsc rytualnych w Górach Świętokrzyskich. Datę około 1 maja można kojarzyć z kalendarzem celtyckim. W noc poprze­ dzającą i w dzień 1 maja Celtowie obchodzili święto Beltaine. Źródło irlandzkie z IX wieku Sans Chormaic („Glosariusz Cormaca") tłumaczy Bel-tene jako „Ognie Bela" (Sadowska bd.). Bel lub Beleños „Świecący", „Jasny" był bogiem światła i oczyszczenia, władającym mocami życia i śmierci, porównywano go do greckiego Apollona (Botheroyd 1998, s. 29). Beltaine otwierało lepszą połowę roku: porę ciepła, płodności ziemi i zwierząt. Rozpalano wtedy m.in. wielkie ogniska, w przeszłości druidzi mieli je rozpalać za pomocą promieni słonecz­ nych. Obchody tego święta miały dwie fazy. W nocy zwykli ludzie raczej nie opuszczali swoich siedzib, wtedy bowiem z zaświatów przybywali na ziemię zmarli przodkowie oraz różne demoniczne istoty. Symbolikę tej groźnej nocy, kiedy zbliżały się do siebie „ten" i „tamten" świat, doskonale obrazuje walijski Mabinogion w opowiadaniu o trzech plagach Brytanii („Opowieść o Lludd i Llevelsie"). Druga plaga ujawniała się właśnie w noc Beltaine. Mieszkańcy wyspy „przy każdym palenisku" słyszeli straszliwy krzyk, który tak ich przerażał, że mężczyźni bledli i tracili siły, dzieci traciły zmysły, a kobiety, zwierzęta, gleba i woda stawały się niepłodne. Tak przeraźliwie krzyczał jeden z dwu smoków walczących ze sobą na ziemi i w powietrzu. Szczęśliwie smoki te unieszkodliwił Lludd, chwytając w pułapkę i grzebiąc w miejscu największej mocy na wyspie (Mabinogion, s. 130-132). Niektórzy ryzykowali jednak opuszczenie domostw w tę noc, by spotkać się z groźnymi przybyszami i wypytać ich o przyszłość. W dzień ludzie gromadzili się wokół rytualnych ognisk i odpalali od nich nowy ogień, mający tlić się w ich domowych paleniskach przez cały rok. Pomiędzy rozpalonymi ogniskami przepędzano bydło, co miało je chronić przed wszelkimi chorobami i innymi wypadkami. Wreszcie wokół ognisk wirowano w tańcu w kierunku wyznaczonym przez ruch słońca, co miało uruchomić moce życia. Beltaine było przede wszystkim świętem odnowienia świata i rozpoczynania wszystkiego od nowa. Dodać jeszcze można, że w Beltaine odbywało się co roku wielkie zgromadzenie w Uisnech, „pępku Irlandii". Z wczesnego źródła (Rennes Dindsenchas, „Wiedza topograficzna") wynika, że według tradycji na wzgórzu w Uisnech rozpalono pierwszy ogień w Irlandii, od którego następnie zapłonęły ogniska na całej wyspie (Sadowska bd.). Warto również wziąć pod uwagę obszar germański. W wierzeniach ludowych znana jest tam niebezpieczna „noc Walpurgi" (z 30 kwietnia na 1 maja), kiedy zaświaty opuszczają zmarli i rozmaite demony. W tę noc czarownice gromadziły się na sabatach, natomiast ludzie chowali się przerażeni po domach - z wyjątkiem tych, którzy spodziewali się wydobyć od zaświatowych istot wróżebne przepowiednie. W etnologii wciąż utrzymuje się (np. Bandini 1999, s. 210) stara hipoteza, że „noc Walpurgii" jest wspomnieniem po wierzeniach środkowoeuropejskich Celtów. Niezależnie, od tego czy jest to hipoteza trafna czy też nie, data około 1 maja wydaje się w „barbarzyńskiej" �136 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Europie charakterystyczna dla pradawnego kalendarza dzielącego rok na dwie połowy (wtedy druga znacząca data wypada około 1 listopada) . Istotne znaczenie nocy w rytuałach „kalendarzowych" u Celtów i Germanów ukazują autorzy rzymscy, stanowiący najstarsze źródło wiedzy o tych ludach. Cezar (Wojna galijska V I , 18) pisze o Gallach, że „wszelkie podziały czasu okre­ ślają oni nie według dni, lecz nocy, aby noc zawsze poprzedzała dzień". Tę ini­ cjalną rolę nocy wyjaśnia Cezar tym, że uważają się oni za potomków „Ojca Bogactwa" (czy może raczej „Bogatego Ojca"). W interpretatio romana Dis Pater, bóg świata zmarłych oraz bogactwa i urodzaju, wydobywającego się z podziemi, utożsamiany z greckim Plutonem, zastąpił prawdopodobnie celtyc­ kiego Cernunnusa, rogatego boga wszelkiego wzrostu, życia jako takiego, który pobudzał również świat zmarłych do udzielania swych mocy światu ludzi (Botheroyd 1998, s. 65-68 i s. 106-107). Bardzo podobnie pisze o Germanach Tacyt: „noc według ich mniemania idzie przed dniem". Dlatego też „gromadzą się w oznaczonych dniach o nowiu, albo o pełni księżyca", bo taki czas uważają „za najpomyślniejszy początek dla przedsięwzięć" (Germania, 12). W tym właś­ nie ustępie Germanii czytamy, że rytualne zgromadzenia rozpoczynały się milcze­ niem nakazanym przez kapłanów, którzy też mieli prawo jego egzekwowania. Wiele z zachowań rytualnych związanych z celtyckim świętem Beltaine ma swoje odpowiedniki, bliższe lub dalsze, w wiosennych tradycjach ludowych w całej Europie. Wyraźnie wyczuwamy puls wspólnych wierzeń bijący gdzieś w indoeuropejskiej przeszłości. Te zachowania niewątpliwie mają korzenie starsze niż Celtowie, ale też warto poważnie wziąć pod uwagę, że w środkowej Europie to właśnie Celtowie i Germanie mogą być źródłem pewnych elementów tradycji rytualnych, zaadaptowanych przez kolejnych indoeuropejskich przy­ byszów - Słowian, a następnie utrzymujących się w tradycjach ludowych. Tak się ciekawie składa, że bardzo znaczące elementy tych archaicznych wio­ sennych tradycji rytualnych łączą się z przywołaną już w tym tekście Łysą Górą. To również jest dość łatwe do identyfikacji miejsce rytualnej próżni-pustki. Wykopaliska na Łysej Górze (ekipa Jerzego Gąssowskiego, zob. Gąssowscy 1970, też Gąssowska 1975) ujawniły dwa eliptyczne wały, nie łączące się ze sobą, otaczające szczyt góry z dwu stron, od zachodu i wschodu. Imponująca jest łącz na długość wałów: dzisiaj 1,5 km, a pierwotnie zapewne ok. 2 km. Szerokość wałów wraz z rozsypiskiem dochodzi do 15 m, wysokość sięga 3 m. 1 1 W z o r c o w y archaiczny p o d z i a ł r o k u w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie na d w i e p o ł o w y , rozpo­ znawany j u ż przez Frazera (np. 169, s. 274), a u S ł o w i a n przez P o t k a ń s k i e g o (1924, s. 5 9 - 6 0 ) powraca w dzisiejszej etnografii. N i e d a w n o Tolstaja (1999) w y d o b y ł a p o d z i a ł r o k u u w s c h o d ­ nich i p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n na „ l e t n i e " i „ z i m o w e " s ł o ń c e . Najstarszym pisanym ś w i a d e c t w e m takiej w i z j i czasu w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie jest celtycki kalendarz u t r w a l o n y na b r ą z o w y c h p ł y t a c h z Coligny, w k t ó r y m przeciwstawiona jest p o ł o w a c i e p ł a i jasna, p o ł o w i e zimnej i c i e m ­ nej, z n a z w a m i m i e s i ę c y z pierwszej p o ł o w y w i ą z a ł s i ę przedrostek sam-, z drugiej przedrostek gam- (Laine-Kerjean 1943, s. 258 n; za u ż y c z e n i e m i tej podstawowej, lecz trudno d o s t ę p n e j pracy d z i ę k u j ę R. M . Sadowskiemu). Kalendarz celtycki p r z y b l i ż a ł granice w czasie do dat r ó w n o nocy, gdzie indziej granice b y ł y c h ę t n i e j w i ą z a n e z datami letniego i z i m o w e g o przesilenia. �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 137 Znaczące wydaje się, że jeszcze dzisiaj granicę zalesienia na szczycie wyznacza linia wałów. Również na tym stanowisku wszelkie inne ślady obecności ludzi z epok starożytnych są nader skromne - tylko w rozsypiskach wałów znaleziono resztki wczesnośredniowiecznej ceramiki, która mogła się tam jednak przemie­ ścić z zewnątrz. Na podstawie ceramiki powstanie tego miejsca świętego można określić na V I I I - I X wiek. Pogański krąg rytualny na Łysej Górze musiał nie­ pokoić swą skalą i najpewniej nieprzypadkowo już w X I I wieku benedyktyni tu właśnie, w jego centrum, zbudowali kościół i klasztor. W 1306 r. mnisi pozy­ skali dla swego kościoła najdroższą dla chrześcijan relikwię, drzazgę z krzyża świętego, stąd bierze się inna nazwa góry i klasztoru: Święty Krzyż. Nazwa Łysa Góra na naszym terenie łączy się z wieloma górami i z punktu widzenia etnolingwistyki „łysa" to jeden z najczęściej występujących epitetów góry. „Łyssi" to wariant określenia „ciemna, czarna", w którym odbija się jej wizja jako miejsca niedostępnego, gdzie nie dociera światło lub pustego, pozbawionego życia (roślinności, zwierząt), zawsze miejsca nieczystego, gdzie czyhają demony i gromadzą się czarownice. Czarna (łysa) stanowi opozycję do białej (jasnej) góry i bez wahania rozpoznajemy tu opozycję wartościującą zła - dobra góra (Adamowski 1999a, s. 121-122; 1999b, s. 54-55). Wydaje się, że w demonicz­ nej konotacji tej akurat góry mamy dobre prawo usłyszeć echo jej pradawnej rytualnej roli. Świętokrzyska Łysa Góra pomimo usiłowań benedyktynów długo przyciągała okoliczną ludność z pobudek całkowicie obcych pobożności chrześ­ cijańskiej (informacje na ten temat były wielokrotnie zestawiane i komentowane, zob. np. Gacki 1873, s. 214 п.; Potkański 1924; Słupecki 1991; Derwich 1996; Kolankiewicz 1999, s. 329 п.; Wojciechowska 1999 i 2000, s. 88 п.). Jeszcze w X V wieku pod pretekstem jarmarku w Zielone Świątki, na samym szczycie góry, tuż pod bokiem klasztoru, wieśniacy urządzali sobie żywiołowa zabawę. Zakonnicy skarżyli się potem na niesamowity hałas, w powietrzu wibrowały dźwięki trąb, bębnów, piszczałek. Wśród tłumu nagle tworzyły się taneczne koła. Drugi jarmark, również gorszący mnichów, odbywał się w okolicy dnia św. Waw­ rzyńca (10 sierpnia). Niewiele o nim wiadomo, w każdym razie, gdy wreszcie w roku 1468 król Kazimierz Jagiellończyk zniósł jarmarki na szczycie góry i przemieścił je niżej, wyznaczył dwie ich daty: tydzień na Zielone Świątki i tydzień około dnia św. Wawrzyńca . Warto zauważyć, że św. Wawrzyniec był kojarzony przez Kościół z żywiołem ognia, jeszcze w X I X wieku jego posągi stawiano w miejscach zagrożonych przez pożar. Być może zatem również z dniem tego świętego łączyło się na Łysej Górze palenie ognisk. Wreszcie trzeba powiedzieć, że w zapiskach klasztoru świętokrzyskiego błąka się jednak data 1 maja. W ten dzień chłopi podobno mieli na górze „oddawać" jakieś ofiary. 2'a to 3 maja benedyktyni uroczyście obchodzili dzień znalezienia krzyża świętego, 2 2 N a j p i e r w M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a (1967), a n a s t ę p n i e D e r w i c h (1996) u w a ż a j ą , ż e ze ź r ó d e ł wprost nie w y n i k a , by o przeniesieniu j a r m a r k ó w z a d e c y d o w a ł lęk przed p o g a ń s k i m i zwyczajami c h ł o p ó w , a raczej c h o d z i ł o o s p o k ó j z a k o n n i k ó w , niepokojonych przez h a ł a ś l i w i e t ł u m y . Taki punkt w i d z e n i a jednak nie p r z y j ą ł s i ę w literaturze: niby dlaczego j a r m a r k i o d b y w a ł y się pier­ w o t n i e w tak o d l e g ł y m i n i e g o ś c i n n y m miejscu? �138 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI a odpust w tym dniu gromadził spore tłumy pielgrzymów. Czy te dwie daty łączą się ze sobą na zasadzie wymiany symboli pomiędzy starą i nową wiarą? Takie przypuszczenie zdaje się tym bardziej prawdopodobne, że jeszcze w X V I wieku istniała świadomość, że w okolicach Łysej Góry data 1 maja ma szczególne znaczenie. W Powieści istey o założeniu klasztoru na Łysej Górze czytamy, że w tym miejscu był „kościół trzech bałwanów Lado, Boda, Leli, do których prości ludzie schodzili się 1 maja". Imiona tych „bałwanów" są być może wy­ myślone, by uwiarygodnić doniesienie o żywym pogańskim kulcie w tym miejs­ cu, ale sama data zapewne nie jest podana przypadkowo. Choć późnośredniowieczne źródło więcej sugeruje niż mówi wprost o rytual­ nej roli Łyścca (w X V wieku Lissecz, najstarszy zapisany wariant nazwy Łysa Góra), jednak są to informacje tak charakterystyczne, że łatwo można je skoja­ rzyć z innymi źródłami etnohistorycznym i przede wszystkim z etnograficznym obrazem życia rytualnego chłopów. Najistotniejszą datą rytualną na tej górze były Zielone Świątki, czyli jedna z dwu elementarnych dat, w których chłopi widzieli moment przełomu w cyklu wegetacyjnym, początek pory płodnej, lata. To, jak można się domyślać, data odbijająca kalendarz lunarno-solarny i znaczącą w nim datę około 1 maja, gdy druga data, dzień św. Jana - najdłuższego dnia w roku, to data kalendarza solarnego. Te dwie daty spotkały się ze sobą gdzieś na przecięciu kultur, w nieokreślonej przeszłości, i wciąż spotykają w tradycjach ludowych. Stąd tu obchodzono wspanialej Zielone Świątki, tam znów św. Jana, czy też oba te święta równie uroczyście. Ich wspólne rysy - i to w europejskiej perspektywie - można sprowadzić do kilku węzłowych elementów: zachowań orgiastycznych, rytuałów związanych z ogniem, świadomości obecności zmar­ łych i demonów. Kolejnym charakterystycznym elementem jest to, że porą tych zachowań rytualnych jest noc. Najjaskrawszą formą zachowań orgiastycznych są tańce dziewcząt wokół rozpalonego w nocy ogniska (nasza sobótka, wschodniosłowiańska kupalnocka). Dziewczęta - niekiedy nagie, co utrzymywało się jeszcze do X I X wieku, a co najmniej bose - wirowały w koło ogniska przy rytmicznym śpiewie, aż do utraty przytomności. W chwili, gdy ogień dogasał, nagle wypadali z ukrycia chłopcy, chwytali wybrane przez siebie dziewczęta i przenosili ponad żarzącym się ogniem. Na resztę nocy pary znikały. Święto sobótki grało, to oczywiste, rolę inicjacji seksualnej, ale pierwiastek orgiastyczny ma przede wszystkim podstawowe znaczenie we wszelkich rytuałach pobudzają­ cych najogólniej pojmowane moce życia i płodności. Zresztą z płonącymi sobót­ kowymi ogniskami łączyły się także inne jeszcze charakterystyczne zachowania, w których rozpoznajemy chęć pobudzenie płodności - np. chłopcy uderzali bata­ mi o ziemię, sami skakali przez ognisko, krzyczeli, wywoływali huk wrzucając proch do ognia i in. Dziewczęta w tańcu wirowały w lewo, więc w kierunku „wstecz", „w głąb" - aż do otchłani. Każda granica, również granica w czasie, przybliża do siebie brzegi dwu światów, „tego" i „tamtego". Dziewczęta przeni­ kają na stronę zmarłych i demonów, ale ci również wdzierają się na stronę ży­ wych. W finale rytuału trzeba ich zatem z powrotem odprawić do siebie. Wydaje się, iż taki sens ma przepędzanie od ogniska, przyniesionego uprzednio w worku, �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 139 kota lub psa (o sobótkach ostatnio zob. Kalinowska-Kłosiewicz 1985). Obecność zmarłych i demonów łatwiej daje się rozpoznać w późnowiosennych tańcach dziewcząt w obszarze wschodniosłowiańskim (kupalnocka, rosalia), gdzie dziew­ częta zdają się opętane przez wchodzące w nie demoniczne dusze zmarłych, które nie chcą opuścić „tego" świata. W źródłach etnograficznych wyraźniej też utrwaliło się tam wspomnienie różnych postaw rytualnych związanych z unice­ stwieniem tych groźnych istot, w tym palenia lub topienia kukły „wiedźmy". Może to być nawet, jak sugerował już Frazer (1969, s. 470 n), wspomnienie rzeczywistych rytuałów ofiarnych. W każdy razie obecność czarownic (niezwy­ kle niebezpiecznych, bo trudnych do wykrycia demonicznych istot żyjących wśród ludzi) była w „graniczne" noce powszechnie odczuwana, i na naszych ziemiach i dalej na wschodzie czy zachodzie. Czarownice miały lękać się późno­ wiosennych, nocnych ognisk - nie mogły przeskoczyć przez ognisko, niechyb­ nie musiały wpaść do niego i spłonąć (o kupalnocce zob. zwł. Winogradowa, Tolstaja 1990). Ogniska sobótkowe rozpalano w jednych miejscach w Zielone Świątki, w innych w św. Jana, zawsze chętnie na górach lub na jakiś wzniesie­ niach. Niekiedy daje się stwierdzić, iż ogień wzniecano specjalnymi, rytualnymi technikami - świdrem ogniowym lub przez pocieranie drewien i traktowano jako nowy ogień (Tyszkiewicz 1976, s. 595). Cenną informację zapisano w XIX wieku w Małopolsce, że ogień ten rozpalano „na cztery rogi", czyli z czterech stron świata. Ogień sobótkowy miał oczyszczać i chronić ludzi, zwierzęta, otaczającą przestrzeń. Przez ognisko lub obok niego przeprowadzano bydło, by uchronić je przed zarazą. Po polach obnoszono kije z przywiązaną wiązką słomy zapaloną od ogniska, by wzmocnić i uchronić plony od szkodników czy gradobicia, a zwłaszcza pobudzić ich płodność (Kozioł, Szadura 1999, s. 286-289). Wypada jeszcze odnotować, że wiele zapisów o nowym ogniu łączy jego rozpalenie z dniem św. Wawrzyńca (10 sierpnia) (Szadura 1996, s. 290), co być może suge­ ruje tylko tyle, że Kościołowi udawało się „wyprowadzenie" tego rytuału z dat wiosennych czy wczesnoletnich. Przypomnę, że w rejonie Łysej Góry był to również ważny dzień świąteczny. Na koniec chciałbym zatrzymać się przy intrygującej informacji wypatrzonej przez Aleksandra Brucknera w anonimowym kazaniu na Poniedziałek Wielka­ nocny z 1 połowy X V I wieku. „W Zielone Świątki czynią zabawy (igrzyska) pogańskie z wymieniem demonów (djabłów), nie chcą spać pod dachem (spę­ dzają noc na dworze), nie rozmawiają z ludźmi, chodzą z bosemi nogami, jakby inaczej zbawionymi być nie mogli" (Bruckner 1902, s. 55). Nie budzi wątpliwości, iż według anonima noc poprzedzającą Zielone Świątki wieśniacy spędzali pod gołym niebem i chodzili wtedy boso, natomiast pewnego wysiłku interpreta­ cyjnego wymaga to, że „nie rozmawiali z ludźmi". Wydaje mi się, że nic nie stoi na przeszkodzie, by uchwycić tu znaczenie: zachowywali milczenie. Nie było to co prawda milczenie całkowite, bo wzywali wtedy „demony", ale właśnie na tle zachowywanej ciszy tym dobitniej brzmiały słowa kierowane do pojawia­ jących się wtedy tajemniczych istot. Bardzo znacząca jest także informacja, że w tę noc chłopi chodzili boso. To jest dobrze znany w kulturach starożytnych �140 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i ludowych rytualny sposób uzyskania bezpośredniego kontaktu ze światem pod­ ziemnym - stawiając bose stopy na ziemi człowiek czuje się równocześnie bliżej podziemi (zob. ostatnio Lebeuf 2003). Z kilku zdań późnośredniowiecznego kaznodziei wyłania się zatem całkiem sensowny scenariusz rytualny. Chłopi gromadzą się w ciemnościach nocy, w otwartej przestrzeni, są bosi i zachowują milczenie. Dzięki tym rytualnym warunkom i zachowaniom starają się znaleźć jak najbliżej, tylko w wyjątkowych chwilach widzialnego i słyszalnego, sąsied­ niego „tamtego" świata. W ciemności i ciszy tym sugestywniej brzmią słowa - i najprawdopodobniej również jawią się gesty - wywołujące przybyszów z zaświatów. Rytualna cisza wydaje się jednak charakterystyczna dla pierwszej części świątecznej nocy. W drugiej części przeciwnie panuje ostentacyjna i rados­ na wrzawa. Wszelako jest to tylko inny sposób rytualnego zachowania - w istocie, jak trafnie to ujmuje Uspienski (1998), antyzachowania - w chwilach spotkania z „tamtym" światem. Wrzawa i śmiech rozładowują lęk po przywołaniu tajemni­ czych istot oraz pomagają poruszać się wśród nich w kolejnych chwilach. Z tych różnego rodzaju informacji - archeologicznych, etnohistorycznych i etnograficznych - można już zaryzykować próbę interpretacji świętokrzyskich starożytnych świętych gór. Na szczycie gór wyizolowano wielkimi kręgami kamiennymi idealnie puste miejsce, w którym zbierały się nadprzyrodzone moce. Z tego miejsca, z jego granic, rozpalając ogniska dawano znać o wschodzącym słońcu około 1 maja, rozpoczynającym najdoskonalszą porę roku: urodzajne lato. Stąd obserwowano więc kosmos i tu kontakt z bogami, a zapewne też ze zmar­ łymi przodkami i demonami, był najpełniejszy. Wyizolowany szczyt góry był najprawdopodobniej traktowany jako miejsce w istocie nie należące do „tego" świata. Tuż poniżej, już w strefie o mniejszym potencjale świętości, która rozpraszała się w otaczającym świecie, wokół wznieconych o świcie ognisk z nowym ogniem praktykowano właściwe symbolice mocy życia i płodności orgiastyczne i hałaśliwe rytuały. Idealna pustka i cisza na szczycie góry zamie-' niały się poniżej w zgiełk i hałas tłumów. W kulturach archaicznych - jak to ukazują niezliczone przykłady - jądrem rytuałów kalendarzowych, związanych z „granicami" w czasie, była symbolika puryfikacyjna, najpierw trzeba było uwolnić otaczający świat od gromadzących się w nim „nieczystości", by potem wchłonął on nowe moce życia. Zarysowuje się zatem kolejne intrygujące pytanie: o środki wyrazu takiej symboliki w tych rytualnie idealnie czystych świętych górach. Równoczesne pojawienie się trzech składników rytualnej czystości - pustki, ciszy i ciemności - zachęca do poszu­ kiwania odpowiedzi w tajemnicach nocy, która poprzedza dzień. Być może na szczytach tych gór wypatrywano w ciemnościach oczyszczającego błysku pioruna. W każdym razie taki domysł dobrze pasuje do współczesnych rekon­ strukcji religii Słowian, w których piorunowładca i pan nieba widziany jest jako główna postać panteonu, a puryfikacyjna funkcja błyskawicy wydaje się wzorcowa (nie inaczej zresztą niż w innych kulturach kręgu indoeuropejskiego) (np. Gamkrelidze, Iwanow 1984, s. 791-799). Można też przypomnieć znany zapis Prokopa z Cezarei (Wojna gocka V I I , 14, 23), w którym powiada on �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 141 o Antach, że za najważniejszego boga uważali „twórcę błyskawicy", będącego „jedynym władcą wszystkiego". Echo oczyszczającej symboliki pioruna można także wychwycić w tradycjach ludowych związanych z sobótkami: biegano wtedy nocą po polach z zapalonymi pochodniami, „naśladując niby błyskawice", co miało uchronić potem zbiory od zniszczenia przez burze (np. Kolberg 1871, s. 373). Wyjaśnienie tego zwyczaju jest zapewne wtórne, najbardziej znacząca wydaje się sama praktyka rytualna. Wynik wykopalisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej i na Łysej Górze jest jednoznaczny: w obrębie kręgów i poza nimi, na zboczach gór i u ich podnóży nie znaleziono żadnych śladów sugerujących, że otaczano tu kultem jakieś wyobrażenia bogów czy innych nadnaturalnych istot. Ich porównanie do innej słynnej starożytnej świętej góry Słowian - Sobótki, gdzie zachowały się intrygujące kamienne rzeźby, nie jest zatem dokładne. Jak wolno odgadywać w Górach Świętokrzyskich natrafiono prawdopodobnie na miejsca rytualne, w których bije puls bardziej pierwotnych wierzeń. Dobrym punktem odniesienia dla takiego przypuszczenia wydaje się topografia rytualna Grecji i ujawniające się w niej charakterystyczne miejsca kultu uznawane przez Starożytnych za na­ der zamierzchłe oraz kryjące w sobie groźne tajemnice. Dobrym przykładem jest Góra Likejon w Arkadii (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie V I I I , 38,6-7) ze świętym okręgiem, temenosem, Zeusa Likajosa. Było to miejsce niedostępne dla wiernych, a łamiący zakaz musieli się spodziewać nagłej śmierci w ciągu roku. „Mówi się też, że ktokolwiek z ludzi czy zwierząt znajdzie się w temenosie, nie rzuca żadnego cienia". Na samym szczycie góry znajdował się kopiec stanowią­ cy ołtarz Zeusa Likajosa, na którym składano otoczone tajemnicą ofiary, zda­ niem autorów starożytnych, ofiary z ludzi (np. Platon, Państwo V I I I 565 D). Choć nie było to miejsce idealnie puste - wykopaliska archeologiczne wydobyły fragmenty brązowych figurek Zeusa - to przecież plenerowy charakter i uderza­ jąco skromna jego oprawa zdają się znaczące w kulturze wznoszącej monumen­ talne świątynie i zaludniającej miejsca kultu licznymi posągami. Istotną poszlaką sugerującą, że w oczach Greków było to pradawne miejsce święte jest podejrze­ nie o składanie tu ofiar z ludzi - do takich praktyk Grecy bardzo niechętnie się przyznawali i wiązali je z odwiecznymi tradycjami. Innym, o wiele bliższym, punktem odniesienia jest krąg germański. Tacyt w Germanii co najmniej dwu­ krotnie (9 i 43) podkreśla pustkę miejsc świętych. Najdokładniej objaśnia ją pisząc o Swebach: „nie uważają za rzecz godną wielkości niebian zamykać bogów w obrębie świątyń lub upodabniać ich do jakiegoś wyglądu ludzkiej twa­ rzy: poświęcają im gaje i dąbrowy, a imionami bóstw nazywają ową tajemniczą istotę, którą sama tylko cześć pozwala im oglądać". Z kolei o świętym gaju Nahanarwalów, gdzie czczono bliźniaczych Alków powiada, że „żadnych nie stawia się im posągów". Do tych informacji można jeszcze dodać jego przekaz (41) o „nie tkniętym gaju" na wyspie, gdzie przechowywano święty wóz bogini Nerthus - po powrocie z rytualnego objazdu wóz ten był myty przez niewolni­ ków, którzy byli zaraz potem topieni, by nie mogli zdradzić żadnych tajemnic. W tym wypadku słyszymy o obiekcie kultu, ale tylko o jednym! Tak dosłownych �142 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I zapisów o pustce miejsca świętego nie mamy dla świata Słowian, najłatwiej bo­ daj taki sens wychwycić u Helmoda w opisie gaju Prowego (zob. wyżej). Znale­ ziska archeologiczne, w ostatnich latach coraz częstsze, ukazują, że Germanie i Słowianie chętnie stawiali posągi bogom i budowali im świątynie. Na tym tle tym bardziej interesująco rysują się miejsca kultu pozbawione takich składników życia rytualnego. Najprawdopodobniej - wszelkie inne hipotezy zdają się mniej wiarygodne - ich źródłem są głębiej zakorzenione w dziedzictwie kulturowym wzorce wierzeń. Świętość „sama w sobie" wyodrębnionego miejsca w krajobra­ zie, zwłaszcza w konfiguracji góra (kamień) - drzewo - woda, jest wręcz jakimś prawzorcem wyobraźni religijnej, rozpoznawanym nie tylko w kręgu indoeuropejskim (ostatnio zob. Banaszkiewicz 1998, s. 362 i п.), lecz w istocie uniwersal­ nym (zob. choćby u van der Leeuwa 1979, s. 348-349). Często świętość miejsca jest podkreślana tylko bardzo prostymi środkami, przez wyznaczenie przestrzeni (to może być równie dobrze kamienny wał, jak wyorana bruzda czy rozwieszona nić) lub przez jakichś niezwykle prosty rekwizyt rytualny (np. słup czy paleni­ sko). Owa elementarna idea wyodrębnionej przestrzeni wyraźnie odbiła się w języku: pol. gaik, czes. hájik - ku, sła. hájik - ka wywodzi się od psł. *gajiti „las chroniony, gdzie nie wolno wstępować", też „ogradzać" (zob. Słownik pra­ słowiański, s. 26-29). Również gdzie indziej ujawniają się charakterystyczne tropy językowe, temat rom-, ram- występujący w nazwach miejscowych Prus i Litwy (np. święte góra Rombinus i las Rambyn) zdaje się wskazywać na miejsce „spokojne", „zaciszne", czyli wyodrębnione i dające schronienie (Banaszkiewicz 1998, s. 409-410). Starożytne celtyckie słowo określające miejsce święte lub sanktuarium, nemeton, zdaje się spokrewnione z łac. nemus, „las", „gaj" z wyrą­ banym miejscem bądź wprost wskazuje na sam wyrąb w gaju (Sadowska bd.). Pomimo różnych analogii i innych poszlak wyjaśnienie symboliki świętokrzy­ skich świętych gór jedynie ich zakorzenieniem w głębinach dziedzictwa kulturo­ wego nie wydaje się pełne. Trudno bowiem uwolnić się od wrażenia, że w tym wypadku odwieczne idee zostały podniesione z nową siłą wyrazu. Doskonała pustka tych miejsc różni się jednak od tylko umownej pustki innych i starszych miejsc świętych. W świetle doświadczeń archeologii zdumiewające wydaje się, że nie odkryto tu żadnych śladów składanych ofiar - w warstwach spalenizny wykopano okruchy ceramiki, ale nie wydobyto nawet najmniejszego fragmentu kości. Wolno zatem podejrzewać, że krwawe ofiary musiały być potem stąd usu­ nięte, święte miejsce miało pozostać rytualnie jałowe, próżne, czyste. Być może brak dowodów składania tu ofiar wiązał się również z chęcią ich ukrycia. Jeżeli jest to trafne rozpoznanie, to zarysowuje się kolejny trop w interpretacji, można bowiem te górskie temenosy przeciwstawić innym „plenerowym" świętym miejs­ com Słowian, w których właśnie nie ukrywane były krwawe rytuały, np. święte źródło wśród trzęsawisk Głomaczów (Słupecki 1994, s. 165; Rosik 2000, s. 64 n.) lub przywoływany już gaj Prowego. Nie można jednak wykluczyć, iż w ogóle nie składano tu krwawych ofiar. Rytualna czystość tego miejsca byłaby więc doprawdy doskonała i wyjątkowa. Czyż nie jest o wiele bardziej prawdopodobne, że znaleziska na Górze Dobrzeszowskiej i Łysej Górze nie są li tylko odbiciem �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 143 zwykłej inercji, „długiego trwania" zamierzchłych wyobrażeń i postaw rytual­ nych, przyniesionych przez Słowian na nowe ziemie, czy przejętych od poprzed­ nio żyjących tu kultur, lecz raczej wynikiem spotkania tych tradycji i ponownego krystalizowania się pradawnych idei. W takim ujęciu przedmiotem badania jest pewien twórczy akt homo religiosas, bardzo swoisty i zarazem dający się satys­ fakcjonująco objaśnić tylko w wielostronnym oświetleniu: znajomości uniwer­ salnych doświadczeń człowieka kultur archaicznych, narastającej wiedzy o szer­ szej indoeuropejskiej wspólnocie kulturowej, źródeł archeologicznych i pisanych mówiących o konkretnym miejscu i czasie, a wreszcie późniejszych źródeł etnohistorycznych i etnograficznych. W Świętości Rudolfa Otta czytamy, iż tym co przede wszystkim łączy trzy symboliki - pustki, ciemności, milczenia - jest negacja. Można śmiało powie­ dzieć, w duchu Otta, że jest to twórcza negacja, bowiem „usuwa wszystkie 'to i tu', aby 'coś całkiem innego' stało się aktem" (Otto 1993, s. 96). Te trzy sym­ boliki są w istocie „środkiem" do ujawnienia się numinosum. Ich negatywistyczny aspekt sprawia, że często są w ogóle niezauważane, a kiedy sieje dostrzega to zwykle bardzo opornie poddają się interpretacji, gdyż trudno je zadawalająco wyjaśniać bez znajomości szczegółów. Z tych trzech symbolik najtrudniejsza do uchwycenia wydaje się symbolika milczenia. Kłopoty, jakie pojawiają już w chwili jej poszukiwania, dobrze obrazuje świat grecko-rzymski. Na informa­ cje o niektórych znaczących rytualnych aktach milczenia natrafiamy w tekstach właściwie dzięki szczęśliwemu przypadkowi. Podstawowym źródłem wiedzy o milczeniu zapadającym w czasie składania krwawej ofiary bogom olimpijskim są autorzy sceniczni (np. Arystofanes, Ptaki, 957-959), to również z tekstu komedii (Menander, Od ludek, 433-437) wynika, że jednak nie wszystkim bo­ gom składano ofiarę w ciszy - „wiejski" Pan był wtedy czczony grą na instru­ mencie muzycznym i wrzawą (zob. też. Banek 2003, s. 36-37). Gdyby nie ocalał traktat Cycerona O wróżbiarstwie (II, 72) nie byłoby wcale oczywiste, jak istotny był dla Rzymian nakaz zachowania ścisłego milczenia, czy dokładniej zachowa­ nia idealnej ciszy (silentium), w czasie auguriów: na pytanie „czy jest cisza" padała jedyna możliwa nie kłamliwa odpowiedź: „wydaje się, że jest". Nie dziwi zatem, że ślady symboliki milczenia, które można wyszukać w źródłach pisa­ nych oświetlających „barbarzyńską" Europę, a potem w źródłach etnograficz­ nych są wyrywkowe i skromne. W „naszych" źródłach etnograficznych, jak zdążyłem już napisać, milczenie wydaje się jedną z dwu elementarnych postaw rytualnych w chwilach spotkania z istotami z „tamtego" świata (druga postawa stanowi jej przeciwieństwem i po­ lega na wywołaniu wrzawy). Można przypuszczać, że jest to postawa właściwa w sytuacji nagłego lub jeszcze nieoswojonego spotkania. Ciekawym śladem jest zapis (Gonet 1910, s. 79) pewnego „przesądu", który utrzymywał, że jeżeli w pomieszczeniu panuje cisza, to zapewne ktoś z siedzących ma założone nogi na krzyż. Bliski odpowiednik tego „przesądu" dostrzegam w wyobrażeniach Greków: jak zdradza Plutarch (O gadulstwie, 2), kiedy zapada milczenie powiada­ ją, że to wszedł Hermes (czyli przewodnik zmarłych, pojawiający się najchętniej �144 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I w nocy) (Kerényi 1993, s. 38-44). To z pewnością jest skojarzenie bardziej po­ wszechne w świecie archaicznym. Nagłe milczenie jawi się groźnie, czas się zatrzymuje, czy raczej powstaje jakaś dziura w czasie, przez którą mogą się prze­ dostać istoty z zaświatów. Czyż nie taki właśnie zdaje się sens do dziś dobrze znanej minuty ciszy dla uczczenia zmarłych! Milczenie i ciemności nocy, takie połączenie wydaje się w kręgu archaicznej wyobraźni narzucać wręcz bezwiednie. W ciszy nocy widmowi zmarli sana pew­ no lepiej wyczuwani. Chłopi bali się jednak samych głosów zmarłych, były one dla nich śmiertelnie niebezpieczne, spodziewali się raczej jakiś znaków - mogło to być np. skrzypienie sprzętów (Bylina 1992, s. 23). Zmarli u Słowian zwykle zachowywali milczenie i przypominali zmarłych w wierzeniach Rzymian, wę­ drujące w milczeniu lary (jak u Owidiusza, Fasti V, 419). W źródłach etnogra­ ficznych, choć nie z obszaru Polski, pojawiają się zapisy dotyczące świątecznej wiosennej nocy i kojarzące praktykowane wówczas rytuały wróżebne z nakazem milczenia. Wodę do wróżb (przepowiadano np. z przedmiotów wkładanych i po­ tem wyciąganych z naczynia z wodą) trzeba było zaczerpnąć w księżycową noc, najlepiej o północy, z rzeki lub źródła, zachowując absolutne milczenie (zapisy z Niemiec). Wodę używaną w celach wróżbiarskich w noc świętojańską czer­ pano i potem zanoszono do chałupy w milczeniu. Także w czasie seansu wróż­ biarskiego należało zachować milczenie (zapisy z Bułgarii). Niezwykła wróżebna woda była znana jako „milcząca woda" (Moszyński 1967, s. 385-386). Wszelkie wody są. par excellence żywiołem podziemnym i można odgadywać, że w przy­ wołanych praktykach ciemności nocy i milczenie miały uchronić przed rozpro­ szeniem i zwielokrotnić tę zaświatową moc wody. Potencjał symboliczny ciemności nocy jest naturalnie o wiele bogatszy. Wśród istotnych skojarzeń warto wymienić symbolikę początku i końca, w wielu archa­ icznych kosmologiach świat wyłania się z ciemności i w końcu do nich powraca. Wyżej przywoływałem już przekonanie Celtów i Germanów, że to noc poprze­ dza dzień. To jest tak uniwersalna wizja, że znów można przypuszczać, iż nie­ obca była także starożytnym Słowianom. Tak jak ciemność obrazuje oczekiwa­ nie na światło, tak również milczenie, jak można odgadywać, jest postawą właściwą oczekiwaniu na jakąś zmianę, wyłonienie się czegoś nowego. Najbardziej tajemnicze jest jednak połączenie symboliki pustki i milczenia. Prawdopodobnie wkraczamy tu w pole najbardziej głębinowych doświadczeń ludzi sprzed tysiąca lat. Milczenie, wypada powtórzyć za van der Luuwem (1997, s. 377-378), wydaje się jedną z najdoskonalszych form kontaktu z sacrum. To postawa właściwa wszelkiej mistyce. „Mistyka w ogóle szuka milczenia. Potęga z którą obcuje jest tak wielka, że tylko milczenie może stworzyć jej 'sposobność' " Najpewniej na zawsze pozostanie tajemnicą to, co działo wewnątrz świętokrzy­ skich kamiennych kręgów. I wcale nie dlatego, że nie dysponujemy - bo nigdy nie istniały - źródłami pisanymi, oświetlającymi zamierzchłą historię religijną tych miejsc. W świecie greckim nawet w najwspanialszych miejscach kultu sta­ jemy wobec nie dających się rozwikłać tajemnic. Wejście w obręb murów nie­ których świętych okręgów łączyło się ze złożeniem przysięgi milczenia o wszyst- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 145 kim, co tam można było ujrzeć i o tym, co się tam dzieje. To zdumiewające, ale w gadatliwym świecie śródziemnomorskim nikt właściwie nie złamał tej przy­ sięgi milczenia. W najlepszym wypadku odkrywamy w tekstach tylko różne mniej lub bardziej zrozumiałe aluzje. W najsłynniejsze misteria greckie w Eleusis musiało być wtajemniczonych dziesiątki tysięcy ludzi, może jeszcze więcej, a jednak nikt nie odważył się zdradzić ich tajemnic. Obok przysięgi milczenia, składanej przez inicjowanych w misteria, powszechny był w Grecji zakaz mówienia o niektórych elementach rytuałów - były one chronione przed czczą ciekawością jako aporrheta („zakazane") albo arrheta („niewysławialne") (zob. np. Kerćnyi 2000, s. 12-14, Burkert 2001, s. 49). Czytając Herodota czy Pauzaniasza, autorów najdokładniej oprowadzających po świecie greckim, co chwila złościmy się, że w materii wierzeń i rytuałów są tak ostrożni i wciąż natrafiamy u nich na irytująca formułę „o tym nie wolno mi powiedzieć". M i l ­ czenie, jak odgaduję, panujące w kamiennych kręgach w Górach Świętokrzyskich być może miało taki właśnie sens. Miało ukrywać tajemnicę, której wyjawienie groziło utratą mocy rytuałów. A jednak zawsze będziemy ciekawi co było w środku, co otaczano tajemnicą. Czasami wiemy lub możemy się domyślać, jakie to były przedmioty. Kłos zboża w greckich misteriach Demeter, wróżebny kocioł w rytualnych zgromadzeniach Celtów i Germanów, lustro w sintoistyczych świątyniach w Japonii. Na ogół są to zwykłe formy, które trzeba ukrywać, by nie rozproszyć otaczających je wyobrażeń o ich niezwykłości. Wspaniale te postawę człowieka kultur przednowoczesnych ukazał na przykładzie Japonii Alex Kerr (1999, s. 165-166): „W Izumo, najstarszym chramie sinto, przedmiot kultu przebywał w ukryciu tak długo, aż zapomniano, co to było: mówiono o nim 'obiekt'. Wiemy, że w Wiel­ kim Sanktuarium Ise takim przedmiotem było lustro, ale nikt nie widział go od co najmniej tysiąca lat. Zapytany o to dziewiętnastowieczny japonista Chamberlain powiedział: 'Nie ma tam nic do zobaczenia i nie dadzą ci tego zobaczyć". Trzeba uczciwie powiedzieć, że nie wiadomo czy kamienne kręgi w Górach Święto­ krzyskich nie chroniły jakichś świętych przedmiotów, które łatwo było stamtąd zabrać. Wtedy pustka tego miejsca nie byłaby idealna . 3 LITERATURA Adamowski - J. 1999a, Kategorie przestrzeni 1999b Ł y s a G ó r a , [ w : ] Słownik w folklorze. stereotypów Studium etnolingwistyczne, i symboli ludowych, Lublin. J. B a r t m i ń s k i (red.), L u b l i n , s. 121-122. Adam z Bremy = Gesta Hammburgensis ecclesiae pontificum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 198. Arystofanes 2003, Ptaki, [ w : ] Arystofanes, Komedie, t ł u m . J. Ł a w i ń s k a - T y s z k o w s k a , t. I I , Warszawa, s. 5-100. 3 W n i n i e j s z y m t e k ś c i e r o z w i j a m drogi interpretacji w s k r ó c i e przedstawione w artykule milczenia ( K o l c z y ń s k i 2004). Góry �146 B В В В JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I a n a s z k i e w i c z J. 1998, Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław. a n d i n i D . i G. 1999, Kleines Lexikon des Hexenwesens, München. a n e к К . 2003, Mistycy i bezbożnicy. Przełom religijny VI-V w. p.n.e. w Grecji, K r a k ó w . o t h e r o y d S. i R F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. B r u c k n e r A . 1902, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania i pieśni. literackie i obyczajowe, Warszawa. В u г к e r t W. 2 0 0 1 , Starożytne kulty misteiyjne, Bydgoszcz. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, szawa. Cezar 1976, Wojna galijska, Szkice War­ t ł u m . E. K o n i k , W r o c ł a w . Cyceron 1960, O wróżbiarstwie, [ w : ] Cyceron, Pisma filozoficzne, t ł u m . W. K o r n a t o w s k i , t. I , Warszawa, s. 2 2 6 - 3 9 2 . D e r w i c h M . 1996, W i a r y g o d n o ś ć p r z e k a z ó w pisemnych na temat k u l t u p o g a ń s k i e g o na Ł y ś c u . A r c h e o l o g a ź r ó d ł a pisane, [ w : ] Słowiańszczyzna W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 2 . F r a z e r J. G. 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a c k i J. 1873, Benedyktyński klasztor Świętego w Europie, Krzyża na Łysej t. I ,Z. Kurnatowska (red.), Górze, Radom. G a m к r e 1 i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984, Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekon­ strukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, T b i l i s i . G ą s s o w s k a E. 1975, U w a g i o chronologii i funkcji Ł y s e j G ó r y , Rocznik Muzeum Święto­ krzyskiego, t. I X , K r a k ó w , s. 8 7 - 1 0 9 . - 1979 Sanktuarium p o g a ń s k i e w Dobrzeszowie, Z otchłani wieków r. X L V , nr 2, s. 122-127. G ą s s o w s c y J. i E. 1970, Łysa Góra we wczesnym średniowieczu, Wrocław. G o n e t Sz. 1910, Z A n d r y c h o w a ( l u ź n a notatka), Lud, t. 16, s. 79. Hel mod z B o z o w a = Helmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 164. Kalinowska-Kłosiewicz D . 1985, O b r z ę d s o b ó t k o w y . Taniec w aspekcie s y m b o l i k i ruchu obrotowego, Polska Sztuka Ludowa, R. X X X I X , nr 1-2, s. 6 7 - 7 5 . К e r é n y i К . 1993, Hermes przewodnik dusz, Warszawa Kerr 2000 Misteria Kabirów. Prometeusz, Warszawa. A . 1999, Japonia utracona, Warszawa. Kolankiewicz L . 1999, Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. \%l\,Lud. Krakowskie, t. 1. (reprint DWOK 1976). K o l c z y ń s k i J. 2004, G ó r y milczenia, Z otchłani wieków [ w d r u k u ] . K o z i o ł M . , S z a d u r a J. 1996, O g i e ń s o b ó t k o w y , [ w : ] Słownik stereotypów..., s. 2 8 6 - 2 8 9 . Laine-Kerjean C. 1943, Le calendrier celtique, Zeitschriftfur Keltische Philologie und Volksforschung, t. X X I I I , s. 2 4 9 - 2 8 3 . L e b e u f A . 2003, Stopa bosa, stopa obuta. Semantyka motywu ikonograficznego, Kraków. L e u u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. Mabinogion 1976, t ł u m . J. Gantz, Harmondsworth. M e n a n d e r 1982, Odludek, [ w : ] Menander, Wybór komedii i fragmentów, t ł u m . J. Ł a n o w s k i , W r o c ł a w , s. 7 1 - 1 5 4 . M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a M . 1967, Targ na Zielone Ś w i ą t k i , Kwartalnik Historii Kul tuty Materialnej, R. X V , nr 1, s. 2 5 - 3 1 . M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. O t t o R. 1993, Świętość, Warszawa. O w i d i u s z 1978, Fasti, w y d . E . H . A l t o n , D.E.W. W o r m e l l , E. Courtney, L e i p z i g . P a u z a n i a s z 1989, Wędrówka po Helladzie. U stóp boga Apollona. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie, księgi VIII, IX, X, t l u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . P l u t a r c h 1954, O gadulstwie, [ w : ] Plutarch, Moralia, tłum. Z. A b r a m o w i c z ó w n a , Wrocław, s. 6 5 - 9 3 . �147 W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A Potkański K . 1924, W i a d o m o ś c i D ł u g o s z a o polskiej m i t o l o g i i , [ w : ] t e g o ż , Pisma pośmiertne, K r a k ó w 1924, s. 3-93. Prokop z Cezarei Słowian. Rosik 1989, Wojna gocka, odp. fr. cyt. Testiomonia najdawniejszych dziejów Seria grecka, z. 2, w y d . A . Brzostowska, W. Swoboda, W r o c ł a w , s. 6 0 - 6 1 . S. 2000, Interpretacja mieckich (Thietmar, Sadowska chrześcijańska religii pogańskich Adam z Bremy, Helmond), Słowian w świetle kronik E. [ w p r z y g o t o w a n i u ] Beltaine, Uisnech, nemeton, [ w : ] Słownik i wyroczni. Tradycje mantyczne nie­ Wrocław. i wizje przyszłości w Europie wróżbiarstwa i świecie śródziemnomor­ skim, J. K o l c z y ń s k i (red.), W y d a w n i c t w o P r ó s z y ń s k i i Ska. Sadowski R. M . 1979, Possible Astronomical Orientations at an Ancient East-European 'Sanc­ tuary', Archaeoastronomy Sakson Gramatyk I I : 1979, nr 4, s. 17-20. 1925 = Gesta Danorum, odp. fr. cyt. J. Ł e g o w s k i - N a d m o r s k i , B ó s t w a i w i e ­ rzenia religijne S ł o w i a n lechickich, Rocznik Słupecki Kultura średniowieczna ciolecie pracy - Nauk w Toruniu, t. 22, s. 6 8 - 6 9 . Studia ofiarowane A. Gieysztorowi. W pięćdziesię­ Warszawa, s. 3 7 7 - 3 8 6 . 1992, Ś l ę ż a , Radunia, W i e ż y c a . Miejsca k u l t u p o g a ń s k i e g o S ł o w i a n w ś r e d n i o w i e c z u , Historyczny, - 1994 Slavonic - 2003 Mitologia prasłowiański Słownik i staropolska. naukowej, Kwartalnik Słownik Towarzystwa L . P. 1991, ' P o w i e ś ć rzeczy istey' j a k o ź r ó d ł o do d z i e j ó w p o g a ń s t w a na Ł y ś c u , [ w : ] Pagan nr 2, s. 3-15. Sanctuaries, skandynawska Warszawa. w epoce Wikingów, Kraków. 1995, F. S ł a w s k i (red.), t. V I I . stereotypów... 1996, 1999, Słownik stereotypów i symboli ludowych, J. B a r t m i ń s k i , S. Niebrzegowska (red.), t. I , cz. 1, L u b l i n ; t. I . , cz. 2, L u b l i n . Strzelczyk Szadura Tacyt J. 1998, Mity, podania i wierzenia J. 1996, N o w y o g i e ń , [ w : ] Słownik 1957, Germania, [ w : ] Tacyt, Dzieła, dawnych Słowian, stereotypów..., Poznań. s. 2 8 9 - 2 9 1 . t ł u m . S. Hammer, t. I I , Warszawa, s. 2 6 5 - 2 9 0 . T o 1 s t aj a S. M . 1999, K a l e n d á ř narodnyj, [ w : ] Slavjanskije drevnosti, S.M. Tolstaja (red.), t. 2, M o s k v a , s. 4 4 2 - 4 4 6 . Tyszkiewicz J. 1976, „ N o w y o g i e ń " na w i o s n ę , [ w : ] Cultus średniowiecznej Uspienski kultury, et cognitio. Studia z dziejów Warszawa, s.591-597. B . 1998, Antyzachowanie w kulturze dawnej Rosji, [ w : ] t e g o ż , Historia i semio­ tyka, G d a ń s k , s. 8 1 - 9 4 . V r i e s de J. 1957, Altgermanische Winogradowa Religionsgeschichte, L.N., Tolstaja S.M. t. I I , B e r l i n . 1990, M o t i v u n i Č t o ž e n i j a - p r o v o d o v n e č i s t o j sily v v o s t o č n o s l o v a n s k o m kupalskom obrjade, [ w : ] Issledovanja kultury. Pogrebalnoj Wojciechowska tokrzyski. - obrjad, v oblasti balto-slavjanskoj M o s k v a , s. 99-118. В . 1999, Tradycja igrzyska „ S t a d o " na Ł y s e j G ó r z e , [ w : ] Pamiętnik Studia z dziejów 2000 Od Godów kultury chrześcijańskiej, do Świętej Łucji. Obrzędy Świę­ Kielce, s. 9 8 - 1 0 4 . doroczne w Polsce późnego średniowiecza, Kielce. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A Q U E S T F O R T H E S Y M B O L I C M E A N I N G OF T H E V O I D , DARKNESS A N D SILENCE Summary The archaeological investigations at Dobrzeszowska M t . ( H o l y Cross M t s . area) have revealed some mysterious stone rings, being most probably the remnants o f an ancient r i t u a l site ( G ą s s o w s k a 1979, Sadowski 1979) - see Plate 1. I t seems to be very characteristic that no traces �148 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI o f human visitors were found either inside the stone w a l l s or outside them i n their v i c i n i t y , besides but a few potsherds i n the layer o f cinders, covering the entrance to this enclosure, w h i c h may be dated for the 8th century A D (this chronology has been confirmed by radiocarbon analysis o f the ashes). So this place appears to be almost ideally empty! S i m i l a r emptiness i n the sacred place may be observed at other h i l l - t o p stone rings, b u i l t i n last centuries o f the 1st m i l l e n i u m in Poland, i n particular at the nearby Ł y s a G ó r a ( B a l d M t . ) , but also at others such as Ś l ę ż a , W i e ż y c a , or Radunia. R u d o l f Otto suggested that such an emptiness used to be frequently associated s y m b o l i c a l l y w i t h silence and darkness. Therefore the A u t h o r collects here some i n f o r m a t i o n , dispersed among different ethnohistorical and ethnographical sources, w h i c h could enhance the possible applicability o f this symbolic pattern to at least some o f the Slavonic sacred mountains. To this purpose the range o f his studies has to cover not only the early medieval history o f Slavian r e l i g i o n as w e l l as ethnography o f its later surviving remnants, but to include also the numerous analogies from other Indo-European cultures, especially the Germans and Celts, whose influence i n Central and Eastern Europe proved to be really long lasting. Some important hints and ana­ logies came also from the best documented areas o f Graeco-Roman culture as w e l l . J.K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/425fd6b399c6bd393a2a7a422dde37b0.pdf f0d446f8f2207b78243a335b4357186e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy wycinanka łowicka sztuka ludowa - muzea Foks, Zofia - wycinankarka Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4454 Title A name given to the resource Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.57-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Kołodziejska W Y S T A W A W Y C I N A N E K Ł O W I C K I C H ZOFII FOKS W M U Z E U M O K R Ę G O W Y M W Z I E L O N E J G Ó R Z E W czerwcu 1963 r. Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w Zielonej Górze p r z y g o t o w a ł w y s t a w ę wycinanek ł o w i c k i c h Z o f i i Foks, z a m i e s z k a ł e j obecnie we w s i C h w a l i m , pow. S u l e c h ó w . Jest to druga z kolei wystawa p o ś w i ę c o n a kulturze ludowej l u d n o ś c i p r z y ­ b y ł e j po I I wojnie ś w i a t o w e j na teren w o j e w ó d z t w a zielonogórskiego. * Znaczenie tej ekspozycji polega przede wszystkim na t y m , że prezentuje ona t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą p o w s t a ł ą z dala od rodzimego o ś r o d k a , twórczość w y c i n a n k a r k i p r z e b y w a j ą c e j już o s i e m n a ś c i e lat na „ n o w y c h ziemiach", w ś r o d o w i s k u , k t ó r e w prze­ w a ż a j ą c e j części s k ł a d a się z p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron Polski. Na wystawie przedstawiono t r z y rodzaje w y c i n a ­ nek: kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy (ogółem 107 wycinanek). Poszczególne t y p y wycinanek umieszczono w oddziel­ nych salach. W m i a r ę możności starano się na plan pierwszy w y s u n ą ć prace p o s i a d a j ą c e cechy d a w n y c h wycinanek ł o w i c k i c h . N i e m o ż n a b y ł o b o w i e m ułożyć wycinanek w p o r z ą d k u chronologicznym, p o n i e w a ż wszy­ stkie p o w s t a ł y w ciągu d w ó c h lat. N i e k t ó r e z nich n a w i ą z u j ą do dawnych wycinanek łowickich, inne czer­ pią m o t y w y ze w s p ó ł c z e s n y c h makatek, o b r a z k ó w , a nawet z i l u s t r o w a n y c h czasopism. Czynnikiem w p ł y ­ w a j ą c y m n i e w ą t p l i w i e ujemnie na t ę t w ó r c z o ś ć jest fakt, że Zofia Foks w y k o n u j e swe prace już t y l k o dla muzeum i obawia się, czy „ b ę d ą się p o d o b a ł y " . P r o ­ wadzi to do zaniechania dawnych tradycyjnych f o r m * Pierwsza w y s t a w a p o ś w i ę c o n a kulturze przesied­ l e ń c ó w m i a ł a miejsce w czerwcu 1962 r. Eksponowano na niej u b i o r y i t k a n i n y ludowe w o j e w ó d z t w a zielono­ górskiego. 11. 1. „Kodra", i 38 X 86 cm. Wyk. Zofia Foks. Chwalim, i „ u n o w o c z e ś n i e n i a " ich przez korzystanie z w z o r ó w zaobserwowanych na wyrobach fabrycznych. Pod w z g l ę d e m kolorystycznym w y c i n a n k i te są dość ubogie. N i e m o ż n o ś ć zakupienia p a p i e r ó w o rozległej gamie k o l o r ó w sprawia, że w y c i n a n k i komponowane są z 6—8 barw. W y c i n a n k a r k a u s k a r ż a się na m a ł ą ilość r o d z a j ó w kolorowych p a p i e r ó w a nawet na zu­ p e ł n y ich brak. Wycina w i ę c z tych p a p i e r ó w , jakie są w s p r z e d a ż y , choć często od razu k r y t y k u j e swoje w y t w o r y m ó w i ą c , że powinno się d o d a ć jeszcze takie czy inne kolory. Zofia Foks, z domu Kochanek, u r o d z i ł a się w 1901 r. we wsi Duplice Duże, pow. Łowicz, gdzie p r z e b y w a ł a do 1916 r. S t a m t ą d p r z e p r o w a d z i ł a się do Z ł a k o w a K o ś ­ cielnego. Od 1926 r. m i e s z k a ł a we wsi Mastki, s k ą d p r z y b y ł a w 1945 r. do Chwalimia, pow. S u l e c h ó w . Pierwsze w y c i n a n k i zaczęła w y k o n y w a ć m a j ą c 18 lat. R o b i ł a je g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k , ewentualnie sprze­ d a w a ł a s ą s i a d o m ze swej w s i . U m i e j ę t n o ś ć t ę p r z e j ę ł a od swej m a t k i ' M a r i i Kochanek. Z a n i e c h a ł a tego zajęcia ok. 1930 r., m i e s z k a j ą c jeszcze w Ł o w i c k i e m , kiedy po w y j ś c i u za m ą ż zajęta b y ł a sprawami gospodarskimi. Obecnie, po przeszło trzydziestoletniej przerwie, pod­ jęła na nowo s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y c i n a n k a r s k ą , propo­ n u j ą c sama, że w y k o n a w y c i n a n k i dla M u z e u m O k r ę ­ gowego w Zielonej Górze. Zrobienie pierwszych w y ­ cinanek po d ł u g o l e t n i e j przerwie s p r a w i a ł o jej w i ­ doczne t r u d n o ś c i . Dopiero po w y k o n a n i u pewnej ich ilości stwierdziła, ż e „ t e r a z się już w p r a w i ł a " , t w o r z ą c w y c i n a n k i nawet wtedy, gdy nie m i a ł a p e w n o ś c i , czy Muzeum je zakupi. Praca ta zaczęła s p r a w i a ć jej p r z y ­ j e m n o ś ć i c h ę t n i e p o ś w i ę c a ł a jej k a ż d ą chwilę, w o l n ą od zajęć gospodarskich. pow. Sulechów. 57 �Zofia Foks, Chwalim, 11. 2—4. „Kodry", 25 25 X 70 cm. II. 5—7. „Kodra", 55 X 92 cm. II. pow. Sulechów: X 70, 30 X 71, „Wstążki". II. S. 9, 10. „Gwiazdy". �9 10 Zofia Foks wykonuje trzy rodzaje w y c i n a n e k : kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy. Pod w z g l ę d e m r o z m i a r ó w i k s z t a ł ­ t ó w w ś r ó d kodr m o ż n a w y r ó ż n i ć : m a ł e , z b l i ż o n e do kwadratu, kodry w kształcie wydłużonego prostokąta (te umieszczano w c h a ł u p i e na belkach stropowych) i wreszcie d u ż e , o w y m i a r a c h dość z r ó ż n i c o w a n y c h (mniej w i ę c e j : 40 X 60 cm, 50 X 70 cm, 60 X 100 cm). Tło kodr jest w p r z e w a ż a j ą c e j części b i a ł e , rzadziej szare, a zdarza się t e ż kolorowe — b r ą z o w e , r ó ż o w e , fioletowe. Tematyka k o d r jest bardzo urozmaicona. Przeważają k o d r y z przedstawieniami stylizowanych k w i a t ó w i liści ( i l . 3, 4). U k ł a d m o t y w ó w na kodrach jest n a s t ę p u j ą c y : 1) symetryczny w e d ł u g osi symetrii prze­ c h o d z ą c e j przez ś r o d e k kodry, 2) częściowo symetrycz­ ny — p o ś r o d k u t ł a k o d r y znajduje się u k ł a d k w i a t ó w i liści ułożonych niesymetrycznie, a po obu jego stro­ nach naklejono gałązki z k w i a t a m i — symetrycznie w z g l ę d e m siebie, 3) l u ź n o rzucone b u k i e t y k w i a t ó w . Rośliny w y s t ę p u j ą c e na kodrach s ą w zasadzie sty­ lizowane, lecz m o ż n a p o ś r ó d nich r o z p o z n a ć k w i a t y bzu, chabry, b r a t k i , korale j a r z ę b i n y , liście i owoce w i n n e j latorośli. W ujęciach m o t y w ó w r o ś l i n n y c h prze­ w a ż a j ą linie faliste, rzadko z d a r z a j ą się l i n i e proste. Nieliczne są k o d r y z w y o b r a ż e n i a m i z w i e r z ą t . K o m ­ pozycja tych kodr polega na umieszczeniu przedsta­ wienia zwierzęcia p o ś r o d k u t ł a w y c i n a n k i . M o t y w o m zoomorficznym t o w a r z y s z ą m o t y w y r o ś l i n n e . O d r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą k o d r y z przedstawieniami postaci ludz­ kich, pojedynczych l u b w zespołach ( i l . 1 i 2). Postacie te b y w a j ą przedstawione też w scenach z życia wsi (orka, p r z ę d z e n i e l n u na k o ł o w r o t k u , wesele). Ubrane są w ubiory ł o w i c k i e . Przedstawione s ą statycznie l u b w r u c h u (np. para t a ń c z ą c a na weselu). Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e k o d r a p r z e d s t a w i a j ą c a postacie ludz­ kie (trzy kobiety i trzech m ę ż c z y z n ustawionych na przemian), k t ó r y c h ubiory wykonane są plastycznie: w e ł niaki z kolorowych p a p i e r ó w u k ł a d a n e są w sterczące fałdy, bufiaste r ę k a w y koszul z b i a ł e j b i b u ł k i , m a r ­ szczonej przy r a m i e n i u i przy d ł o n i . T w a r z e postaci narysowane są ł ó w k i e m ( i l . 1). Fot.: Tamara D r u g ą g r u p ę wycinanek Z o f i i Foks s t a n o w i ą w s t ą ż ­ k i ( i l . 5—7). Są to pary zwierciadlano podobnych w y ­ cinanek, k t ó r y c h z w i e ń c z e n i e m jest k ó ł k o papieru z na­ klejonymi na nie k r ę g a m i p a s k ó w z k o l o r o w y c h pa­ p i e r ó w . Zofia Foks nazywa te z w i e ń c z e n i a „ g e o r g i n i a m i " . Długość w s t ą ż e k w a h a się w granicach od 40 do 46 cm, szerokość od 14 do 15 cm. Ś r e d n i c a „ g e o r g i n i i " wynosi najczęściej 13 do 14 cm, w y j ą t k o w o — 18 cm. Tło t y c h wycinanek jest b i a ł e , jasnoszare l u b rzadziej kolorowe — czerwone, r ó ż o w e , fioletowe, b r ą z o w e . Z a ­ kończenie wstążek stanowią frędzle wycięte z różno­ kolorowych p a p i e r ó w . Na w s t ą ż k a c h w y s t ę p u j ą t y l k o m o t y w y r o ś l i n n e , stylizowane k w i a t y i liście, w u k ł a ­ dzie symetrycznym, w k t ó r y m oś symetrii przechodzi m i ę d z y w s t ą ż k a m i . Na poszczególnych w s t ą ż k a c h m o ­ t y w y komponowane są rozmaicie: 1) jedna g a ł ą z k a z liśćmi i k w i a t a m i (w t y m jeden k w i a t znacznie w i ę k ­ szy od pozostałych), 2) k w i a t umieszczony w p o ł o w i e wysokości w s t ą ż k i , nad n i m i pod n i m — w i ą z a n k i k w i a t ó w i liści, 3) dwa u k ł a d y k w i a t ó w i liści nie z w i ą z a n e ze sobą, 4) gałązki z d r o b n y m i liśćmi i k w i a ­ t a m i w i j ą c e się od d o ł u k u górze. I n t e r e s u j ą c y jest m o t y w doniczki p o j a w i a j ą c y się j a k o podstawa, z k t ó ­ rej wyrasta g a ł ą z k a ( i l . 7). Trzecią g r u p ę wycinanek Zofii Foks s t a n o w i ą gwiaz­ dy ( i l . 9 i 10). Są to k ó ł k a o ś r e d n i c y 22 do 24 cm, w y ­ cięte z b i a ł e g o lub szarego papieru. Brzegi k ó ł k a są g ł a d k i e l u b w y c i ę t e w z ą b k i ; niekiedy ząbki są tak duże, że całość sprawia w r a ż e n i e raczej gwiazdy w i e loramiennej niż koła. Na gwiazdach w y s t ę p u j ą m o t y w y r o ś l i n n e i geometryczne. Te ostatnie umieszczane są przy brzegu w y c i n a n k i i o k a l a j ą jej w n ę t r z e . M o t y w y rozmieszczone są na tle w y c i n a n k i rozmaicie: 1) w e d ł u g symetrii osiowej, k t ó r e j oś przebiega przez ś r o d e k gwiazdy, 2) p r o m i e n i ś c i e , 3) w u k ł a d z i e kół w s p ó ł ś r o d kowych i wreszcie 4) rozrzucone l u ź n o na tle w y c i ­ nanki. Ten t y p wycinanek zamyka ekspozycję twórczości artystycznej Zofii Foks. Roszak, poświęconą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c29e66c7aff6b3fb2fae1ffd95df66.pdf 0aebafebdd3c20990bfedb176671cde3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4422 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource ubiory chłopskie - aspekt historyczny Ziemia Lubuska - stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4114 Title A name given to the resource Ubiór ludowy wspólczesnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej jako wyznacznik ich dawniejszej przynależności regionalnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.89-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1, 2. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Polesia. B i a l k ó w , g m . S ł u b i c e , w o j . gorzowskie. Barbara Kołodziejska UBIÓR L U D O W Y W S P Ó Ł C Z E S N Y C H W Y Z N A C Z N I K ICH M I E S Z K A Ń C Ó W DAWNIEJSZEJ ZIEMI P R Z Y N A L E Ż N O Ś C I LUBUSKIEJ JAKO REGIONALNEJ* Lubuskie! ł a n i o m w M u z e u m O k r ę g o w y m w Zielonej G ó r z e — D z i a ł u E t n o ­ rozpoczęto j u ż w pierwszych latach powojennych. Zaintereso­ graficznego, k t ó r y p o s t a w i ł sobie za zadanie gromadzenie zabyt­ wania e t n o g r a f ó w k ó w k u l t u r y ludowej z terenu c a ł e g o ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a " ; Badania tradycyjnego ubioru obejmowały ludowego Ziemi g ł ó w n i e toren m i ę d z y r z e c k o - b a - bimojski, zamieszkany przoz r o d z i m ą l u d n o ś ć p o l s k ą , k t ó r a p r z e 2 w ten s p o s ó b przekroczono d o t y c h c z a s o w ą g r a n i c ę okres p r z y n a l e ż n o ś c i 6 z a i n t e r e s o w a ń badawczych, w y c h o d z ą c poza obszar zamieszkany do Rzeszy Niemieckiej zachowała wiel terytorialną wartości swej polskiej k u l t u r y ludowej. W y n i k i penetracji tere­ przez a u t o c h t o n i c z n ą l u d n o ś ć p o l s k ą . P r o g r a m d z i a ł a n i a nowych z o s t a ł y opublikowano w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m , w y b r a n e dziedziny k u l t u r y l u d o w e j , w śród k t ó r y c h z n a l a z ł się t y t u ł o w a n y m Ziemia Lubuska^. W opracowaniu t y m za­ znalazły objął r również ludowy ubiór. się dane o stanie zachowania w terenie u b i o r ó w m i ę d z y r z e c k i c h i babimojskich, a t a k ż e uwagi d o t y c z ą c e genezy n i e k t ó r y c h ich e l e m e n t ó w oraz wskazania na ich p o w i ą z a n i a z u b i o r e m Polski Skierowanie zainteresowania na k u l t u r ę l u d n o ś c i region m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i b y l s y n o n i m o m Z i e m i L u b u s k i e j , środkowej i S ł o w i a ń s z c z y z n y . zaś kultura ludowa ludności Monograficzne opracowanie omawianego u b i o r u u k a z a ł o się w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , w ramach w y d a w n i c t w a „ A t l a s Polskich 2 Strojów L u d o w y c h " . osiedleń­ czej s p o t k a ł o się z b r a k i e m zrozumienia u w i e l u o s ó b , dla k t ó r y c h W p u b l i k a c j i tej o m ó w i o n o ł ą c z n i e s t r ó j międzyrzecki i b a b i m o j s k i , o b e j m u j ą c je w s p ó l n y m o k r e ś l e n i o m autochtonicznej — j e d y n ą z e n t a t y w n ą dla obszaru c a ł e g o dawnego w o j e w ó d z t w a repre­ zielono­ g ó r s k i e g o . D ł u g o t r w a ł o , z a n i m u d a ł o się p r z e k o n a ć o s ł u s z n o ś c i prowadzenia b a d a ń nad k u l t u r ą l u d n o ś c i o s i e d l e ń c z e j oraz o po­ trzebie gromadzenia r e a l i ó w tej kultury. — lubuski, co umieszczono w p o d t y t u l e . Nieco u w a g o ubiorze ludowym Ziemi Lubuskiej zawiora monografia k u l t u r y ludowej L a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e o k a z a ł y się p o r ą dość s p ó ź n i o n ą . Wiole Wielkopolski'. Drobne w z m i a n k i o ubiorach l u d n o ś c i autochto­ cennych r e l i k t ó w k u l t u r o w y c h nicznej w o j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o z n a j d u j ą t e ż m o ż l i w o ś ć obserwacji k u l t u r y ludowej w pierwszych l a t a c h nej literaturze p o p u l a r n o - n a u k o w e j cjach z a b y t k ó w k u l t u r y 4 oraz w relacjach o ludowej-ludności cych się w Muzeum Ziemi się w regional­ rodzimej, kolek­ po zasiedleniu Z i e m i L u b u s k i e j l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą , w okresie znajdują­ a d a p t a c j i p r z y b y s z ó w do n o w y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - g o s p o d a r - Lubuskiej^. Padania ludowego ubioru z a n i k ł o bezpowrotnie; utracono ludności, która t u p r z y b y ł a czych oraz w momencie t z w . zderzenia k u l t u r o w e g o odmiennych po r. 1U45, p r z y p a d a j ą na l a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e . W i ą ż ą się one z powo­ grup regionalnych. Stan istnienia t r a d y c y j n y c h u b i o r ó w l u d o w y c h u p r o g u okresu powojennego m o ż n a b y ł o o d t w o r z y ć t y l k o na 89 �I I . 3, 4. H a f t o w a n a koszula kobieca przywieziona przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. L i p n a , g i n . Ż a r y , w o j . zielonogórskie. podstawie relacji mieszkańców wsi oraz zachowanych do lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . Opinio r e s p o n d e n t ó w b y ł y zgodne co do f a k t u posiadania znacznej liczby d a w n y c h u b i o r ó w regionalnych i z biegiem czasu — w y c o f y w a n i a ich z u ż y c i a . T r a d y c y j n e u b i o r y ludowe spotykano na Z i e m i Lubuskiej Ubiory l u d n o ś c i miejscowej — to obecnie właściwie u b i o r y zachowane i p i e l ę g n o w a n e w D ą b r ó w c e tylk Wielkopolskie' J a k w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w oraz co m o ż n a s t w i e r d z i ć podstawie z a s o b ó w M u z e u m Etnograficznego w Poznaniu, jeszc w ł a t a c h p o w o j e n n y c h u b i o r y ludowo spotykano t a k ż e na Babi n a l e ż y r o z p a t r y w a ć w d w u aspektach: 1 — w aspekcie t e r y t o r ­ mojszczyźnie — w Podmoklach Wielkich i Małych, w i a l n y m , u k a z u j ą c regionalny r o d o w ó d danego w y t w o r u kulturo­ Kramsku, w Babimoście. D o lat sześćdziesiątych dotrwały tylk Now; wego oraz 2 — w aspekcie chronologicznym — b a d a j ą c czas ich nieliczne egzemplarze: czepek, w e ł n i a k , k a b a t y czarne i białe n r powstania i stan zachowania w r ó ż n y c h latach okresu powojen­ jedna „ s u k n i a " m ę s k a . W nego. jest kolekcja r y s u n k ó w miejscowoj m a l a r k i Z i e m i ę L u b u s k ą zamieszkuje l u d n o ś ć miejscowa oraz p r z y ­ tej sytuacji cennym dokumente A p o l o n i i Krawiec k t ó r a , j a k t w i e r d z i , p r z e d s t a w i ł a w swoich pracach stroje nowo- bysze z r ó ż n y c h części P o l s k i i spoza jej granic. W e d ł u g d a n y c h kramskio, zachowane w p a m i ę c i z d z i e c i ń s t w a . N a t o m i a s t w Di s t a t y s t y c z n y c h z lat 1945—58 s k ł a d l u d n o ś c i o w y ó w c z e s n e g o w o ­ b r ó w c e przez c a ł y okres p o w o j e n n y i s t n i a ł y ubiory regionalne j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o p r z e d s t a w i a ł się n a s t ę p u j ą c o : l u d n o ś ć noszono z okazji u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h i p a ń s t w o w y c h . miejscowa s t a n o w i ł a 2,8%, l u d n o ś ć n a p ł y w o w a z obecnego tere" nu Polski — 52,7%, ludności przybyłej r e p a t r i a n c i ze ludność Związku 7 Układ ludnościowy spośród grupę „dera (jest to pasiak czerwony, rzadziej zielony, w pionowe pasy w ko* Polesie, l o r a c h : c z a r n y m , b i a ł y m , g r a n a t o w y m ) . Koszule, n i e g d y ś z płót­ stanisławowskie) n a r ę c z n e j r o b o t y , obecnie szyte s ą t y l k o z p ł ó t n a fabrycznego. Rumuńskiej. znajduje ludowych tarnopolskie, U b i o r y d ą b r ó w ieekie w y k o n a n e s ą z m a t e r i a ł ó w pochodzeni fabrycznego, s a m o d z i a ł o w a jest t y l k o s p ó d n i c a zwana stanowią Radzieckiego ( W i l e ń s z c z y z n a , lwowskie, i reemigranci z B u k o w i n y ubiorów zagranicy — 4 4 , 5 % ; z zagranicy n a j l i c z n i e j s z ą dawne w o j e w ó d z t w a : waniu z D o d z i ś p r z e t r w a ł y r ó w n i e ż k a b a t y , najczęściej czarne, rzadziej odzwierciedlenie w obejmowanych występo­ obecnie m i a n e m — k o l o r u b r ą z o w e g o , szyte z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h lub jedwabne­ go r y p s u . F a r t u c h y zachowane do c h w i l i obecnej są dość liczne ubiorów Ziomi Lubuskiej. Wszystkie bowiem grupy p r z y b y s z ó w , szyto je z j e d w a b i u l u b w e ł n y w k o l o r a c h : b i a ł y m , czerwonym, w mniejszej l u b w i ę k s z e j mierze, p r z y w i o z ł y ze s o b ą swoje w y t ­ b r ą z o w y m , f i o l e t o w y m i niebieskim, o z d a b i a j ą c jo naszywkami w o r y k u l t u r o w e , a w ś r ó d n i c h — regionalne u b i o r y . L u d o w e ubio­ z w s t ą ż e k i tasiemek, u d o ł u d o s z y w a j ą c k o r o n k ę . r y n a l e ż ą do t y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej, k t ó r e c h ę t n i e prze­ z d o b i ł y r ó w n i e ż suknie ś l u b n e i dziewczęco „ o p l e c k i " . Ręcznie Dodatki te c h o w y w a n o i przechowuje się na p a m i ą t k ę ; p r z e c h o w u j ą je zwła­ n a t o m i a s t w y k o n a n e są b i a ł e h a f t y na t i u l o w y c h czepkach zwa­ szcza osoby starsze, k t ó r e p r a g n ą je z a c h o w a ć a ż do ś m i e r c i . n y c h „ k o p k a m i " i na k r y z a c h ( „ k r u z " ) , s z y t y c h również z tiulu T a k w i ę c na terenie Z i e m i L u b u s k i e j m a m y do czynienia z u b i o r a m i rodzimej l u d n o ś c i polskiej, zamieszkującej obszar m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i ( w b . powiecie wschowskim, zamieszka­ n y m r ó w n i e ż przez a u t o c h t o n ó w , u b i o r y l u d o w e nie zachowały się) oraz z u b i o r a m i o s a d n i k ó w , r e p a t r i a n t ó w i r e e m i g r a n t ó w . 90 lub płótna. S p o ś r ó d u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h przez o s a d n i k ó w na pierw­ s z y m miejscu, pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m , n a l e ż y w y m i e n i ć ubiory p r z y b y s z ó w z Ł o w i c k i e g o , j a k k o l w i e k o s a d n i k ó w z t y c h stron nie p r z y b y ł o w i e l u . K a ż d a j e d n a k Ł o w i c z a n k a p r z y w i o z ł a ze sobą �I I . 5, 6. Gorset przywieziony przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. T u c h o l a Ż a r s k a , g m . L u b s k o , w o j . z i e l o n o g ó r s k i e . łka ubiorów w ł a s n y c h i odziedziczonych po matce. N a okolicz- do c h w i l i obecnej, z w ł a s z c z a najstarsze k o b i e t y , k t ó r o jść tę w p ł y n ą ł zapewne f a k t , iż k o b i e t y te w p r z e w a ż a j ą c e j licz- aby czepek b y ł ich strojem ,e nosiły ubiory regionalne do m o m e n t u w y j a z d u ze stron rorinnych. Po osiedleniu przywiezione u b i o r y nie b y ł y noszone, dynio te części, k t ó r e nie o d r ó ż n i a ł y się w y r a ź n i e od u b i o r ó w ijbliższego otoczenia. N a l e ż y bowiem d o d a ć , że Ł o w i c z a n i o osie[iii się w nielicznych grupach, we wsiach zamieszkanych przez dność o r ó ż n y m pochodzeniu. Przywiezione w e l n i a k i Osadnicy z p o z o s t a ł e j części Polski nie w y o d r ę b n i a j ą się w y ­ r a ź n i e s w y m i u b i o r a m i , p o n i e w a ż p o s i a d a j ą ich n i e w i e l k ą ilość. S ą t o w ł a ś c i w i e pojedyncze egzemplarze, takie j a k chusty, s p ó d ­ nice, f a r t u c h y . D u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć w y k a z u j ą u b i o r y r e p a t r i a n t ó w ze Z w i ą ­ znalazły dnak inne zastosowanie: rozpruwano je, aby u z y s k a ć w ł ó c z k ę zku i wyrobu s w e t r ó w ; w e l n i a k i bardziej zniszczono r o z ś c i e l a n o na w ó d z t w a lwowskiego, tarnopolskiego, s t a n i s ł a w o w s k i e g o . )dłodze zamiast c h o d n i k ó w . pragną pośmiertnym. Radzieckiego —- z W i l e ń s z c z y z i r y , Polesia, dawnego woje­ R e p a t r i a n c i z W i l e ń s z c z y z n y p r z y w i e ź l i zo s o b ą t y l k o nie­ Z n a c z n ą ilość u b i o r ó w p r z y w i e ź l i osadnicy z Rzeszowskiego: liczne o b i e k t y dawnego u b i o r u ludowego. W e d ł u g ich relacji, rłaszcza Ł e m k o w i e z okolic Jasia, K r o s n a , z Gorlickiego. W ś r ó d u b i o r y l u d n o ś c i wiejskiej w okresie sprzed 1945 r. nie o d r ó ż n i a ł y eh ubiorów p r z e w a ż a ł y u b i o r y kobiece. Osadnicy z R z e s z ó w - się zasadniczo od noszonych obecnie. O d z i e ż szyto z t k a n i n >iego p r z y b y l i na Z i e m i ę L u b u s k ą dopiero w latach 1947—8 chodzenia fabrycznego, z a k u p y w a n y c h w n a j b l i ż s z y c h miastecz­ w z w i ą z k u z t y m faktem d ł u ż e j niż osadnicy z l a t 1945—6 u ż y t - kach oraz z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h . D a w n o koszule w i l e ń ­ jwali regionalne u b i o r y . Ze w z g l ę d u na m o t y w y po­ i charakter skie szyto z p ł ó t n a r ę c z n e j r o b o t y , o z d a b i a j ą c jo wzorem w y k o ­ kej i p r z e s i e d l e ń c z e j , przybysze z Rzeszowskiego n i e c h ę t n i e de- n a n y m t e c h n i k ą t k a n i a i h a f t e m k r z y ż y k o w y m , w kolorze czer­ lonstrowali swoją p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą i nie nosili ubiorów, fcóre by j ą p o d k r e ś l a ł y . w o n y m i c z a r n y m . S p ó d n i c e codzienne szyto z m a t e r i a ł ó w samo­ działowych — pasiaków U b i o r y o s a d n i k ó w z Rzeszowskiego — to przede w s z y s t k i m i kraciaków, lnianych i wełnianych. D o najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h o b i e k t ó w kobiecego u b i o r u z W i ­ wsety, przechowywane nawet po k i l k a na p a m i ą t k ę , inne części l e ń s z c z y z n y n a l e ż y s p ó d n i c a , uszyta z wielobarwnego pasiaka, bioru są mniej liczne. Osadnicy z okolic J a s ł a przechowali k o l n ­ farbowanego n a t u r a l n y m i b a r w n i k a m i . ięty ubiorów- kobiecy oh. S k ł a d a j ą się na n i e : koszula, gorset, d a j ą się pionowo na tle o barwie w i ś n i o w o - b r u n a t n e j . lódnica zwana „ k a b a t " , uszyta z r ę c z n i e drukowanego p ł ó t n a , irtuch. „hunia". U b i o r y poleskie z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej w znacznym s t o p n i u . W n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h Osadnicy z W i e l k o p o l s k i , j a k k o l w i e k l i c z n i , nie w n i e ś l i do ultury ludowej dzisiejszej Z i e m i L u b u s k i e j znacznego w k ł a d u zakresie u b i o r ó w l u d o w y c h Pasy na s p ó d n i c y u k ł a ­ z tej z r o z u m i a ł e j p r z y c z y n y , że dość województwa z i e l o n o g ó r s k i e g o jeszcze d z i ś m o ż n a s p o t k a ć k o m p l e t y ubiorów kobiecych, na k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : koszula, f a r t u c h , s p ó d n i c a , nam i t k a ( 3 . 1 , 2). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h » ich r o d z i m y m terenie u b i ó r l u d o w y , za w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h z Polesia jest to, że są one szyto z t k a n i n w ł a s n e j r o b o t y z a r ó w n o kolie, uległ zanikowi. P o s i a d a j ą jodynie czopki i te p r z e c h o w u j ą lnianych, jak i wełnianych. Koszula, fartuch i namitka wykona 91 �I I . 7, 8. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Tarnopolskiego. P a t y n , gm. L u b s k o , w o j . zielonogórskie. ne są z lnianego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o i ozdobionego c z e r w o n y m Obszar dawnego w o j e w ó d z t w a tarnopolskiego reprezentyf o r n a m e n t e m . S p ó d n i c a jest uszyta z wielobarwnego pasiaka; g ł ó w n i e u b i o r y kobiece ( i l . 7, 8), m ę s k i e są r z a d k o ś c i ą . Z zach pasy u k ł a d a j ą się poziomo na tle w kolorze czerwonym. S p ó d n i c a w a n y c h części m o ż n a s k o m p l e t o w a ć c a ł y u b i ó r kobiecy, na któ jest u k ł a d a n a w f a ł d y , t y l k o p r z ó d pozostaje g ł a d k i . F a ł d y „ p r a ­ składają sowano" d o m o w y m sposobem, k ł a d ą c na z ł o ż o n ą s p ó d n i c ę go­ s p ó d n i c a w e ł n i a n a w f a ł d y , f a r t u c h , kabat l u b gorset i chust r ą c y chleb, świeżo w y j ę t y z pieca. Repatrianci z s i ę : koszula lniana, zdobiona haftem krzyżyków N a k r y c i e g ł o w y zwane „ c z o p c z y k " znane jost t y l k o z rel~ południowo-wschodnich obszarów Polski r e p a t r i a n t ó w . Z u b i o r ó w m ę s k i c h p o z o s t a ł y te najdawniejs w granicach sprzed 1939 r. (Lwowskie, Tarnopolskie), j a k w y n i k a odziedziczone po dziadkach, j a k koszule i k a b a t y oraz te, k t ó z relacji i n f o r m a t o r ó w , p r z y w i e ź l i ze s o b ą z n a c z n ą ilość u b i o r ó w noszono do noszonych do m o m e n t u r e p a t r i a c j i oraz jeszcze czas j a k i ś ( i l . 11, 12) i k u r t k i ( i l . 9, 10). osiedleniu na Z i e m i L u b u s k i e j . Noszono z w ł a s z c z a o k r y c i a chnie — k o ż u c h y , sukienne s u k m a n y , zwano przez po wierz­ repatriantów czasu r e p a t r i a c j i i po osiedleniu — j a k kożuor Opisane u b i o r y z Tarnopolskiego o k r e ś l a n e są jako polski Ponieważ jednak teren, z którego pochodzą, zamieszkiw" z Lwowskiego — „ s i r a k a m i " a przez r e p a t r i a n t ó w z T a r n o p o l ­ i skiego — „ k u r t k a m i " . polskie p r z e j m o w a ł y pewne cecłiy od u k r a i ń s k i c h i odwrottf również Kobiety, z w ł a s z c z a starsze, swoje s p ó d n i c e , k a b a t y , f a r t u c h y , użytkowały c h u s t k i na głowę i okryciowe. Z biegiem czasu u b i o r y t r a d y c y j n e z a s t ę p o w a n o no­ wymi, szytymi w e d ł u g ogólnie p r z y j ę t e j m o d y . Część u b i o r ó w przochowywano na p a m i ą t k ę , inne z n ó w przerabiano l u b wano na Z zuży­ szmaty. ubiorów z Zawieranie nasuwa się przypuszczenie, że ubio mieszanych małżeństw powodowało dalsze pi mieszczenia i wzajemne w p ł y w y w zakresie w y k o n y w a n i a odzież Obecnie j e d y n y m k r y t e r i u m jest polski, czy do oznaczania czy d a n y obie u k r a i ń s k i , jest opinia d a w n y c h mieszkano' t a m t y c h t e r e n ó w , k t ó r z y w p e ł n i zachowali ś w i a d o m o ś ć s Lwowskiego przetrwały przede wszystkim przynależności koszule, szyte z lnianego p ł ó t n a , zdobione h a f t e m o m o t y w a c h kwiatowych Polacy, i U k r a i ń c y , (ił. 3, 4 ) ; m n i e j liczne s ą kamizele, uszyte z ma­ narodowościowej. Pewne elementy w s p ó l n e ł ą c z ą r ó w n i e ż u b i o r y z Lwowskie i Tarnopolskiego, m i m o że l u d n o ś ć tych obszarów wyraź" t e r i a ł u w kolorze g r a n a t o w y m lub c z a r n y m i zdobione h a f t e m o d r ó ż n i a s w ą p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą . P o d o b i e ń s t w a są prze o motywach kwiatowych, wszystkim gorsety ( i l . 5,6), s p ó d n i c e , fartuchy Najstarszo o b i e k t y ludowego u b i o r u z Lwowskiego s t a n o w i ą lniane t y p u w ubiorach najdawniojszych, „ p o n c z o " , siraki takich, jak kaba sukienne, a t a k ż e w nowszyo k a b a t y ; są to wierzchnie o k r y c i a letnie, szyte z p ł ó t n a lnianego j a k k o ż u c h y zdobione n a s z y w k a m i . Z p o w o d u b r a k u kompl w n y c h u b i o r ó w z obu dwóch gatunkach: grubsze — p o d s z e w k ę . bez cieńsze — stanowi Kabaty mają stronę krój zewnętrzną, typu s z w ó w n a r a m i o n a c h . D l a uzyskania d ł u ż s z y c h „ponczo", rękawów, t e r e n ó w , t r u d n o p o d a ć wszystkie cech wspólne. Mozaikę ludnościową doszywano k a w a ł k i p ł ó t n a . B i a ł e lniane k a b a t y kobiece i m ę s k i e kowiny posiadały podobny krój. Bukowiny stanowią polscy reemigranci z B R u m u ń s k i e j , Z m i a n y granic p o l i t y c z n y c h , włączały do różnych organizmów które obaf państwowyc ��i zdobione haftem k r z y ż y k o w y m i ł a ń c u s z k o w y m ( i l . 10). K o a J w y k o n a n e w latach t r z y d z i e s t y c h r ó ż n i ą się od t a m t y c h k r o i oraz w z o r e m h a f t u — jest to Do ubioru haft kobiecego n a l e ż a ł a o motywach kwiatowy* s p ó d n i c a — „ f o t a " — oraz •M c z y l i b a r w n a k r a j k a , zwana t a m „ b a j o r " ( i l . 17). O z d o b ę u b i f l stanowiły korale, a t a k ż e n a s z y j n i k i z monet. W ubiorze t y m widoczno jest wiele e l e m e n t ó w u k r a i ń s k i ! czemu nawet nie z a p r z e c z a j ą sami reemigranci. I c h zdania! w Czerniowcach b y ł o tyle g r u p l u d n o ś c i o w y c h , że n a s t ę p o w i z a p o ż y c z a n i e p e w n y c h cech. M i m o t y c h w y r a ź n y c h wpływJH reemigranci c z u j ą się P o l a k a m i , a swój d a w n y s t r ó j za uważl bukowiński. Potomkowie H u c u ł ó w rów — tylko zachowali niewiele ze swych koszule haftowane W stanie zachowania gionalnych, mieszkających uhl włóczką. ubiorów |j poszczególnych obecnie na Ziemi grup Lubuskiej, I sra strzegamy d y s p r o p o r c j ę , b ę d ą c ą w y n i k i e m nie t y l k o ilości p r l wiezionych czy przechowanych u b i o r ó w , locz przede w s z y s t k i m i warunków, okresie powojenny! Wszelkie szanso p r z e t r w a n i a m i a ł y więc u b i o r y dąbrowieckl istniejące nieprzerwanie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u regionalny! Gorsza w była osadników jakich jednak bytowały sytuacja one w ubiorów przeniesionych pnJ o d e r w a n y c h od swego rodzimego p o d ł o ż a k u l t u r o ™ go. Z a u w a ż a m y , ż e we wsiach l u b p o w i a t a c h zasiedlonych h l n o ś c i ą o t y m s a m y m pochodzeniu r o d z i m y m p r z e t r w a ł o e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j , niż w m i e j s c o w o ś c i a c h n y c h przez p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron. W e wie! zamieszki wsiach bo w i e ! o l u d n o ś c i w y w o d z ą c e j się z tego samego regionu t w o r z y ł y 1 zwarto s p o ł e c z n o ś c i lokalne, k t ó r e w n o w y m ś r o d o w i s k u s t a r a ! się stworzyć jak gdyby regionu — poprzez rekonstrukcję zachowanie pielęgnowanie zwyczajów II. 13. U b i ó r kobiecy r e e m i g r a n t ó w z B u k o w i n y Brzeźnica, woj. zielonogórskie. Rumuńskiej. ludność reprezentowała swego realiów itp. Natomiast różne macierzyste! materialnej we wsiach, regiony, elementy kultur! który! k u l t u r y lir. dowej, w t y m r ó w n i e ż u b i o r y , z a n i k ł y p r ę d z e j , j a k o te c z y n n i k i k t ó r o w y o d r ę b n i a ł y p o s z c z e g ó l n e g r u p y osiedleńcze i u t r u d n i a ! i m w s p ó ł ż y c i e w r a m a c h jednej s p o ł e c z n o ś c i wioskowej. 1 Przedstawione t u p o k r ó t c e u b i o r y ludowe, obejmowano o b e l nie m i a n e m l u b u s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h , s t a n o w i ą w zasadzM p r z y c z y n i ł y się do n a p ł y w u i p r z e m i e s z c z e ń l u d n o ś c i , a co za t y m r e l i k t y przeszłości przechowywane przoz l u d n o ś ć m i e j s c o w ą bądfi idzie — do t e ż przez o s a d n i k ó w . Czas ich p o w s t a n i a i u ż y t k o w a n i a obejmuje! przenoszenia wartości kulturowych. Reemigranci p r z y b y w a j ą c y na Ziemie Zachodnie zachowali ś w i a d o m o ś ć swego 8 lata m i ę d z y w o j e n n e lub s i ę g a p o c z ą t k ó w bieżącego stulecia, a im- polskiego pochodzenia i nie ulegli w y n a r o d o w i e n i u . Osiedlili się wet k o ń c a X I X w i e k u . S ą ono przechowywano na p a m i ą t k ę , o ile g ł ó w n i e na D o l n y m Ś l ą s k u i Ziemi L u b u s k i e j , p r z e n o s z ą c na stan ich zachowania jest jeszcze z a d o w a l a j ą c y . S t a n o w i ą skład-; te tereny swoje regionalne k u l t u r y ludowe. N a podstawie u b i o r ó w n i k k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r y nie uczestniczy j u ż czynnie w życiu reemigrantów ich s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej, c h o ć nadal stanowi jej w ł a s n o ś ć . D l a osaci J e d n ą z grup tej l u d n o ś c i s t a n o w i ą G ó r a l e Czadeccy, k t ó r y c h m n i e n i e m rodzimego regionu, k t ó r y o p u ś c i l i . T y m n a l e ż y tłuma' z Bukowiny Rumuńskiej można odtworzyć r o d z i m e pochodzenie. n i k ó w — są w y z n a c z n i k i e m ich p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej, wspo przodkowie u progu u b i e g ł e g o stulecia osiedlili się na Na Ziemi Lubuskiej G ó r a l e Czadeccy m i e s z k a j ą Bukowinie. w okolicach c z y ć w i ę ź e m o c j o n a l n ą , j a k a ł ą c z y p r z y b y s z ó w z w y t w o r a m i przy w i e z i o n y m i przez n i c h na nowe ziemie. Ż a g a n i a . D r u g ą g r u p ę r e e m i g r a n t ó w s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Czer- Obecnie, obok d a w n y c h , p o j a w i ł y się u b i o r y nowe, wykona niowiec l u b ich n a j b l i ż s z e j okolicy, od d w ó c h l u b trzech p o k o l e ń , ne w s p ó ł c z e ś n i e dla potrzeb z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a ; ubiory t« k t ó r z y w y w o d z ą się znad D n i e s t r u i w ubiorach k t ó r y c h s p o t y k a szyte są przez c z ł o n k ó w w ł a s n y c h g r u p regionalnych i stanowił się mniej l u b bardziej w i e r n ą k o n t y n u a c j ę d a w n y c h u b i o r ó w , cha-i wiele wpływów ukraińskich; widoczno to jest zwłaszcza w sposobie zdobienia. T r z e c i ą wreszcie g r u p ę s t a n o w i ą p o t o m ­ r a k t e r y s t y c z n y c h dla danego regionu. U b i o r y szyje się z materia­ kowie H u c u ł ó w z K o ł o m y i . ł ó w ogólnie d o s t ę p n y c h , d o b i e r a j ą c j o t a k , aby j a k najbardzie Kobieco u b i o r y G ó r a l i Czadeckich (ił. 13) z o s t a ł y w p e ł n i b y ł y zbliżono do t k a n i n u ż y w a n y c h k i l k a d z i e s i ą t l a t temu. zachowane; s t a n o w i ą je koszule lniane l u b b a w e ł n i a n e , zdobione wzorami wyszytymi paciorkami stroje uszyte przez miejscowe k o b i e t y ; czopki w y k o n a ł a kobieta, czerwone l u b w k w i a t y , u k ł a d a n e w drobno f a ł d y i jedwabno j e d y n a , k t ó r a jeszcze z a c h o w a ł a t ę u m i e j ę t n o ś ć i przekazuje ją fartuchy. swojej córce — t a p o d jej k i e r u n k i e m szyje d ą b r o w i e c k i o stroje. dla ubioru jedwabne Z e s p ó ł pieśni i t a ń c a w D ą b r ó w c e Wielkopolskiej otrzymał spódnice Charakterystyczne ( i l . 14), Góralek Czadeckich s ą o z d o b y : „ k i s t k a " , czyli czerwona w s t ą ż k a marszczona po­ P o d o b n ą s y t u a c j ę m a m y w zospole G ó r a l i Czadeckich w Brzeź­ ś r o d k u i zawieszana na piersi, „ d z i o r d a n " — a ż u r o w y naszyjnik nicy, z paciorków na który d u ż o swoich u b i o r ó w , a zalożonio zespołu pieśni i t a ń c a spowo­ tka­ d o w a ł o p o t r z e b ę p o w i ę k s z e n i a ich liczby, a częściowo — zrekon­ oraz „piesek" — wąski pasek p ł ó t n a , naszywa się p a c i o r k i , p o k r y w a j ą c n i m i c a ł ą p o w i e r z c h n i ę niny ( i l . 15). Wśród przeważają XIX 94 wieku. woj. zielonogórskie. Ludność ta zachowała stosunkom struowania, zwłaszcza ubiorów męskich. zachowanych koszule, z Są one ubiorów których przybyszów najstarsze z Czerniowiec pochodzą szyte z lnianego p ł ó t n a z końoa samodziałowego Obecnie obserwujemy zjawisko zainteresowania własną tra­ dycyjną regionalną kulturą, również regionalnymi ubiorami. P r z e d m i o t y przywiezione po wojnie przez o s a d n i k ó w a wskazu- �95 �I I . 16. Koszula kobieca przywieziona przez r e e m i g r a n t ó w z Czerniowieo. Zielona G ó r a . I I . 17. U b i ó r r e e m i g r a n t ó w z Czerniowiec. Zielona G ó r a . j ą c e na p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą , p o d l e g a ł y wzajemnej ocenie kobiecy przywieziony p m ł o d e g o pokolenia c h ę t n i e sięgają do u b i o r ó w poprzednich i w a r t o ś c i o w a n i u , k t ó r e nierzadko ł ą c z y ł o się z k r y t y c z n y m sto­ neracji, j a k o d o w z o r ó w w s p ó ł c z e s n e j o d z i e ż y , a obecna moda , sunkiem do k u l t u r y p r z y b y s z ó w z i n n y c h s t r o n . Obecnie g r u p y l u d o w o ś ć " sprzyja r o z w i j a n i u o s i e d l e ń c z e c h ę t n i e d e m o n s t r u j ą s w o j ą r o d z i m ą k u l t u r ę , nie u k r y ­ w a j ą swego pochodzenia regionalnego, p o n i e w a ż w m i a r ę wzra­ się t y c h tendencji. T a k więc, na terenie Ziemi Lubuskiej współistnieją bes lizyjnie odmienne g r u p y r o g i o n a ł n e , s t a p i a j ą c e się w j e d n ą stania m ł o d e g o pokolenia u c i c h ł y a n t a g o n i z m y m i ę d z y g r u p o w o . t e g r o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć , o k r e ś l a n ą mianem „ l u b u s k i e j " . Jed" Z a i s t n i a ł a w i ę c sytuacja k o r z y s t n a dla zaprezentowania w ł a s n y c h w zakresie u b i o r ó w nie m a m o w y o integracji, t a k j a k to rao' u b i o r ó w regionalnych czy t o poprzez z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , czy z a o b s e r w o w a ć w sferze i n n y c h dziedzin k u l t u r y ludowej. Zac t e ż poprzez p r z y g o t o w a n i e izb muzealnych, p o ś w i ę c o n y c h wane u b i o r y l u b p a m i ę ć o nich nadal p o z o s t a j ą dokumentem turze ludowej p r z y b y s z ó w z jednego regionu. kul­ Przedstawiciele d o w o d u regionalnego m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j . PRZYPISY * S k r ó t referatu wygloszonogo na O g ó l n o p o l s k i m Semina­ r i u m P o ś w i ę c o n y m Strojowi L u d o w e m u , K r a k ó w , l i s t o p a d 1974 r. , A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Lud i jego zwyczaje (etnografia) [ w : ] Ziemia Lubuska, P o z n a ń 1950. A . Glapa, Strój międzyrzecko-bab imojsk i (lubuski), „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. I I , z. 4, W r o c ł a w 1950. A . Glapa, Ubiory chłopskie [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, t . I , P o z n a ń 1960. * E . Rabiega, Wesele babimojskie [ w : ] Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej, „ Z e s z y t y L u b u s k i e " , z. 10, Zielona G ó r a 1970. B . K o ł o d z i e j s k a , W . Sauter, Kultura ludowa ludności rodzimej na Ziemi Lubuskiej id zbiorach muzeów i izb pamiątek regionalnych woj. zielonogórskiego Lubuskiej, op. c i t . [ w : ] Ludność rodzima na Zi 1 2 3 5 6 B . K o ł o d z i e j s k a , Zadania i potrzeby muzealnictwa et graficznego w województwie zielonogórskim, „Zielonogórskie s z y t y Muzealne", t . I V , Zielona G ó r a 1974, s. 204. 7 L . K o s i ń s k i , Pochodzenie ludności Ziem Zachodnich f Problemy rozwoju gospodarczego i demograficznego Ziem chodnich w latach 1945—1958, P o z n a ń 1960. 8 M . Meysner-Rostworowska, Z badań nad kulturą lud reemigrantów polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku, „Zesz; E t n o g r a f i c z n e " , t . 1, W r o c ł a w 1963, s. 105. Fot.: Tadeusz Ambroż 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48365db01fea9d86827b1543a7f697c3.pdf 2af8b44f008eac7769888a63361f56b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4376 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Zalipie - malowane domy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4072 Title A name given to the resource Konkurs "malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.95-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Komornicka-Rościszewska, Teresa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Busko (£)fóQf¿<9VA¿<i U A fayth u C K M * W e i i 4 Üola Jbj>*»**A* Vi 40® ł2® 43® 44® 4 5 0 M) Otoño 31 KípiíHtto 15 JamlaxMm 4? Линеал @3qbrowabrnowska « j&^gr>**^>- 4* J5«#í«tf« Ш Ice*ta/***4 9 ^ ^ opr. Z F a e r T C - ^ y X Л I I . 1. Miejscowości na Powiślu Dąbrowskim, w których występuje zdobienie malarskie wnętrz. Teresa Komornicka-Rościszewska KONKURS „MALOWANA CHATA" NA POWIŚLU DĄBROWSKIM Dla wszystkich znawców i miłośników sztuki ludowej malo­ wane chaty to Zalipie. O Zalipiu i jego malaturach ściennych często się pisze i mówi, zalipiańskie malowanki są w Polsce sławne, często reprodukowane, a nawet podrabiane. Może właśnie ta popopularność spowodowała, że etnografowie nie podejmują tego tematu, że sławna ta wieś nie doczekała się do dziś żadnego poważniejszego opracowania . „Malowana Chata" to nazwa omawianego t u trzynastego już konkursu. Tradycja konkursów starsza jest zresztą niż sama nazwa, pierwszy konkurs na malowanie domów odbył się bowiem na Powiślu Dąbrowskim w 1948 r. Następne, które miały miejsce w 1952 г., a potem co dwa lata i wreszcie co roku, miały zasięg terytorialny ograniczony tylko do Zalipia z przysiółkami i były praktycznie zamknięte. Konkurs zakończony w czerwcu 1976 r. został pomyślany jako nawiązanie do tamtego pierwszego. Łączy je jednakowy zakres tematyczny i zasięg terytorialny. Tylko nazwa i numer kolejny świadczą, że jest to rozwinięcie konkursu dla Zalipia. Obszerne sprawozdanie, opublikowane w „Polskiej Sztuce Ludowej" po pierwszym konkursie, omawiało stan zachowania zwyczaju zdobienia domów malowaniem po I I wojnie światowej . Wyniki ostatniego konkursu wykazują istnienie nadal tego zwy­ 1 2 czaju na Powiślu Dąbrowskim, chociaż zaszły oczywiste zmiany w stopniu i zasięgu jego występowania. Sława zalipianek sprawiła, że prawie zapomniano, jak szeroki był kiedyś zasięg malowanych domów. Malowanki, odkryte na początku naszego stulecia, niemal przypadkiem, następnie zebrane i opisane przez Władysława Hickla, były jeszcze wówczas dość nową, ale bardzo rozpowszechnioną na Powiślu formą zdob­ nictwa wnętrz . Badania terenowe przeprowadzone w 1948 r. (przed pierwszym konkursem) również stwierdziły zasięg ich wy­ stępowania wyznaczając jako granicę widły Wisły i Dunajca . Zarówno Hickel w 1905 г., jak i Zdzisław Szewczyk w 1948 r. przyznawali Zalipiu priorytet w ilości oraz poziomie artystycznym malowanek ściennych, wymieniali jednak również inne ciekawe ośrodki . Trudno dziś stwierdzić, dlaczego tak się stało, że właśnie w Zalipiu ostał się zwyczaj malowania domów, dlaczego właśnie w tej miejscowości malowanie przybrało formy szczególnie wybu­ jałe (np. pokrywanie polichromią wszystkich przedmiotów, wpro­ wadzenie malatur do stroju). W pierwszych latach powojennych było t u największe sku­ pisko malarek. Po konkursie w 1948 r. najzdolniejsze z nich stwo­ rzyły zespół, który nazwał się Związkiem Malarek „Wieś Tworzą. 3 4 5 95 �2 ca". Zespól ten stanowił silną grupę, praktycznie zamkniętą, choć nie kierującą się żadnymi normami prawnymi. Duszą i siłą tego Związku była zmarła niedawno Felicja Curyłowa. Jako ma­ larka w pełni artystycznego rozwoju, 'a przede wszystkim nie­ spożyta działaczka,, doskonale rozumiała cel i potrzebę kontynuo­ wania starych tradycji'. Umiała utrzymać sprawną i zwartą orga­ nizację zespołu jako całości, uświadamiać innym cele działania, zapewniając równocześnie powodzenie finansowo inicjatywom podejmowanym przez Związek. Życzliwe zainteresowanie władz, jakie zdobyły zalipianki dzięki swym talentom, dalo ich wsi tyle (droga, szkoła, elektryfikacja i in.), że nawet mężczyźni przestali narzekać na obarczanie ich tradycyjnie „babskimi" obowiązkami, któro przestały wykonywać malująoe kobiety. Innym wsiom Po­ wiśla brakowało takiej dalekowzroczności i dynamiki miejscowych działaczy, toteż malarki spoza Zalipia rezygnowały powoli z udzia­ łu w konkursach, organizowanych co kilka lat przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. W pierwszym konkursie, poprzedzonym bada­ niami, wzięło udział około 70malarek z 28wsi. Następny, w 1952r., zorganizowany na zasadzie przeglądu kilkuset malowanek w Dą­ browie Tarnowskiej, pokazywał już prace prawie wyłącznie zalipianok. Autorka sprawozdania z tego przeglądu-wystawy obli­ cza, że malowanki z Zalipia stanowiły około 70% zebranego materiału . Przeglądając opublikowaną wówczas w „Polskiej Sztuce Ludowej" listę uczestników konkursu i znając powiązanie rodzinne malarek, można zauważyć, że spoza kręgu zalipiańskiego wymienione są tylko cztery malarki z Kłyża. Były to pierwsze lata działalności owego niezbyt oficjalnego Związku, zwanego początkowo Spółdzielnią, zgodnie z obyczajem tamtego okresu. Curyłowa, z właściwą sobie przenikliwością, postarała się, aby najlepsze młode malarki z Pilczy Żelichowskiej powiększyły grono zalipianek, najczęściej przez odpowiednio skojarzone małżeństwa. 7 96 Curyłowa też była motorem i w istocie organizatorem wielu dal­ szych konkursów, i stąd zamknięty charakter, ograniczenie się, jedynie do Zalipia i najbliższych przysiółków. Skład zespołu biorącego udział w konkursie przez ostatnich trzynaście lat zmie­ nił się minimalnie. Pojawiły się wprawdzie na konkursach w osta­ tnich trzech latach młode malarki, były to jednak zawsze miesz­ kanki Zalipia. Jeden był tylko wyjątek — Danuta Szczebak, z domu Lizak. Opuściła oną swą rodzinną wieś w 1971 r. i zamiesz­ kała w ćwikowie, gdzie maluje i zgłasza co roku na konkurs swój nowy dom. W Ćwikowie malują co prawda i inne kobiety, ale tylko Szczebakowa z Zalipia uczestniczyła w konkursie. Konkurs, nazwany „Malowana Chata", organizowany byl w latach 1963—1975 oficjalnie przez Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie. Systematyczność w corocznym powtarzaniu konkursów, a przede wszystkim uwagi fachowców, powoływanych przez Wydział do Sądu Konkursowego, poważnie się przyczyniły do utrzymania i rozwoju tradycji malarskich Za­ lipia. Każdy rok przynosił nowe sukcesy, równocześnie zaś rosła popularność i możliwość sprzedawania tej sztuki w różnych for­ mach. Malowanie domów w Zalipiu stało się zajęciem przyno­ szącym sławę i stałe dochody. W 1975 roku, na skutek reorganizacji administracyjnej kraju, zmieniły się dla Powiśla Dąbrowskiego władze wojewódzkie, rok przedtem zmarła Felicja Curyłowa. Malarki zalipiańskie z niepokojem oczekiwały nadejścia terminu konkursu, niepewne, czy w ogóle się odbędzie. Znaleźli się jednak organizatorzy: obok Wojewódzkiego Wydziału Kultury w Tarnowie sprawami mery-1 torycznymi kolejnego konkursu zajęło się Muzeum Okręgowe 4 Tarnowie i cepeliowskie Spółdzieloze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, | od początku swego istnienia opiekujące się twórczością ludowł : �97 �na t y m terenie, umożliwiająco zalipiankom zbyt ich wyrobów w kraju i za granicą. Nowi organizatorzy znali historię powiślańskiogo malarstwa i jego dawny szeroki zasięg. Pokusili się więc o próbę objęcia na nowo takiego terenu jak w pierwszym powojennym konkursie. Ryzyko wydawało się z początku duże, nie było bowiem pewne, czy poza pamięcią tradycji malowania domów uda się jeszcze cokolwiek w terenie znaleźć. Badania ponetracyjne podjęła grupa w składzie: mgr Adam Bartosz (Muzeum Okręgowe w Tarnowie), mgr Teresa Komornicka (Zrzeszenie „Milenium") oraz rysownik i fotograf. Punktem wyjścia dla penetracji była mapa opracowana w 1948 r. przez Zdzisława Szewczyka, a także jego osobiste wskazówki. Już pierwsza godzina penetracji przyniosła pozytywny rozultat, chociaż wydawał się on wtedy przypadkowy. Wiadomo było, że izbę krakowską w Muzeum Etnograficznym w Krakowie malowały niegdyś wraz z Felicją Curyłowa kobiety z Kłyża: Rozalia Zaród i Holena Nawrocka. Te trzy malarki były również laureatkami pierwszych nagród w 1948 r. i ich wspólny portret zdobił pierwszą stronę publikacji o t y m konkursie w „Polskiej Sztuce Ludowej" . Pomimo wieloletniej przerwy w konkursach, jeszcze dziś nazwisko Rozalii Zaród kojarzą mieszkańcy Kłyża z malowaniem i haftem. Pracuje ona bowiem nadal dla środowiska, i już pierwszy napotkany w Kłyżu informator pokazał nam w swoim domu wiszący w sieni „ d y w a n " haftowany przez Rozalię Zaród (il. 4). Mimo podeszłego wieku, haftuje znakomicie, również stroje. Zaproszenie do udziału w tegorocznym konkursie przyjęła ona z wielką godnością i powagą, jednak widać było wzruszenie, wywołane faktem, iż dawne sukcesy nie zostały zapomniane. Nie była jednak pewna, czy zdrowie pozwoli jej na przygotowanie domu do konkursu. Pokrywanie polichromią ścian zewnętrzych a także pował wymaga bowiem nie tylko talentu, ale i sprawności fizycznej. Rozalia Zaród dawała też do zrozumienia, że nie wie, jak potraktuje „zapapranie" malaturami ścian młodsze pokolenie, rządzące teraz w obejściu. Tu jednak rozmowa z zięciem, który akurat parę godzin wcześniej wrócił „z Ameryki", rozwiązała wszystkio problemy. Młodzi nie stawiali żadnych przeszkód, przeciwnie — wręcz namawiali panią Rozalię, podając nie tylko motywy materialne (nagroda, możliwość renty twórczej czy innych świadczeń), ale i ambicjonalne. Dumni byli przede wszyst­ kim z wyróżnienia, jakim było w ich oczach zaproszenie do kon­ kursu po wielu latach przerwy. Zarodowa pomogła też w ustale­ niu dalszego kierunku penetracji, podając nie tylko bliższe dane 8 0 adresach innych malarek z Kłyża, ale i zwracając uwagę na po­ bliską wieś Gorzyce, z której sama pochodziła. Kłyż był zresztą jedyną wsią, gdzie pierwszą reakcją informa­ torów nie było zdanie: „malowanie domów to w Zalipiu". Rów­ nież nazwisko Heleny Nawrockiej jako malarki było mieszkańcom Kłyża znane, chociaż obecnie niewiele już twórczo pracuje. Jej reakcja na propozycję przystąpienia do konkursu była bardzo żywiołowa. Niemal płakała wspominając dawne sukcesy i opowia­ dając o czasach, kiedy malowała co roku nie tylko własny dom, ale przede wszystkim upiększała domy sąsiadek za niewielkim wynagrodzeniem. Mieszka ona obecnie w trudnych warunkach 1 zaledwie może podołać licznym obowiązkom gospodarskim i rodzinnym, toteż jej udział w konkursie nie przyniósł spodzie­ wanych wyników, chociaż wysiłek musiała podjąć ogromny. Warunki mieszkaniowe wielu malarek, ich ograniczone mo­ żliwości techniczne i finansowe, a czasem wieloletnia przerwa w pracy twórczej, skłoniły organizatorów do niewielkich zmian w regulaminie konkursu. Dopuszczono więc udział tych osób, które zdobią swój dom nawet pojedynczo zastosowanymi, ale tradycyjnymi formami zdobnictwa. Bardzo ciekawy, choć skraj­ ny tego przykład — to udział w konkursie sędziwej (ur. 1894) Wiktorii Sambor z Borusowej. Starowina, żyjąca w niesłychanie prymitywnych warunkach, zapytana, czy pamięta, jak dawniej malowano w Borusowej, wyciągnęła z bardzo zniszczonej skrzyni dwa malowane przez siebie „papióry". Sposób wymalowania, niewielka gama kolorystyczna złamanych barw, a przede wszys­ t k i m kompozycja tych małych kartonów nawiązywały niewątpli­ wie do starodawnych malowanek, znanych ze zbiorów Hickla (por. i l 9, 10). Propozycja wymalowania większoj ilości takich kar­ tonów, już nie mówiąc o polichromii ścian, spotkała się ze zdecy­ dowanym sprzeciwem staruszki oraz mieszkającej z nią razem trochę młodszej siostry. Jako przyczynę podawały horrendalną wprost wartość malowanek, przeliczoną na... dniówki w pracach polowych, które musiałyby zapłacić, zajmując się malowaniem. Okazało się również, że nie posiadają środków na zakup potrzeb­ nych materiałów ani możliwości ich zdobycia. W tej sytuacji Muzeum Okręgowe w Tarnowie zakupiło „papióry" po dość wy­ górowanych cenach, zastrzegając w zamian ozdobienie izby na konkurs kilku podobnymi. Malowane ozdoby zawieszane były zresztą w pośpiechu już w chwili przybycia Sądu Konkursowego, i trudno się dziwić, ponieważ w tej ogromnie zaniedbanej i pry­ mitywnej izbie musiałyby ulec szybkiemu zniszczeniu. Autorka żądała zresztą natychmiastowego zakupienia wszystkich prac po uzyskanych wcześniej — wysokich — cenach. Malowanie „papiórów", „rogówek" (malowanka na kartonie w kształcie rombu) czy „dywanów" to obecnie najczęściej spoty­ kane ślady dawnej świetności powiślańskiego malarstwa. Wiele kobiet odwiedzanych podczas penetracji miało w swoich domach takie malowanki niedawno zrobione. Jedna z nich, Maria Misterka z Samocic, ubolewała, że nie może pokazać bardzo pięknego „ d y w a n u " malowanego w zeszłym roku, bo mąż zimą wyciął z nie­ go wkładki do gumiaków! Malarka ta nie wzięła zresztą udziału w konkursie, widocznie brak szacunku domowników dla jej artys­ tycznych talentów był nie do przezwyciężenia. Silne tradycje zdobnictwa domów malaturami oraz ślady tych umiejętności połączone z zupełnym brakiem ich właściwego rozumienia, są zresztą bardzo charakterystyczne dla Samocic. Ta rozległa wieś położona blisko Wisły jest stosunkowo najbar­ dziej zurbanizowana. Tamtejszy ksiądz, ale nie miejscowy — jest co prawda entuzjastą folkloru, ale nie bardzo rozumie potrzeby utrzymania tradycji regionu, starając się równocześnie wprowa­ dzać inne. Warto t u zacytować wypowiedź Wandy Wojtowicz, wszechstronnie uzdolnionej malarki, hafciarki i kwiaciarki, która nie wzięła zresztą udziału w konkursie z powodu ciężkiej choroby. Opowiadała, że ksiądz ją posłał do Zalipia, żeby tam się uczyła malować! Malarstwo w Zalipiu nie zaimponowało jej jednak, co określiła dosadnie: „zalipionki sadzo takie róże jak kocio głowa wielgie, a wszystkie jednakie". Jest jednak nadzieja, żo wyniki tegorocznego konkursu, a przede wszystkim wyjaśnienia, których udzielał Sąd Konkursowy, krytykując pracochłonne, wymyślne, ale nieludowe ozdoby przygotowane w Samocicach, przyniosą w przyszłości pożądane owoce. W Kannej, wsi położonej blisko Samocic, znaleziono w cza­ sie penetracji jedyną prawdziwą „malowaną chatę". Dom Heleny Cieślak był ozdobiony malaturami na ścianach wewnątrz i zew- i nątrz, prawie tak jak nastawione na odwiedziny turystów domy zalipianek. Fakt ten trudny był do wytłumaczenia, zwłaszcza że tak odosobniony . Malarka twierdzi, że maluje tak co roku po każdym bieleniu, na konkurs zresztą wymalowała później na nowo prawie cały dom. Malarstwo jej przy zachowaniu tradycyj­ nych form świadczy o jej artystycznej inwencji. Zastosowała na przykład zupełnie nową technikę, naklejając na ścianie kompo­ zycje z kwiatów wycinanych, a malowanych uprzednio na karto­ nie. Kwiaty te niczym nie ustępują pod względem formy czy wartości artystycznej polichromii bezpośrednio kładzionej na ścianę, właściwie nawet trudno zauważyć różnicę. Technika ta została uznana podczas konkursu za dopuszczalną, nie zmioniającą istoty malarskiej dekoracji ścian. Malarka pokazała zresztą również znakomite malatury wykonane powszechnie przyjętym sposobem. Szczególnie interesujący i świadczący o dużym związku z tradycją jest jej sposób malowania powały w sieni; na każdej desce kładzie inny, drobny wzór kwiatowy lub zgeometryzowany. Ten rodzaj kompozycji rzadko już można spotkać w Zali9 �Ti. 5. Rozalia Zaród z Kłyża. pin, gdzie mimo nieprzerwanej kontynuacji form tradycyjnych malarki wolą szukać nowych rozwiązań, bardziej efektownych. Większość domów odwiedzanych podczas penetracji nie nosiła żadnych śladów artystycznych uzdolnień ich mieszkanek. Wiele malarek wykazujących niegdyś duże zdolności porzuciło zupełnie dawną twórczość. W niektórych silnych kiedyś ośrod­ kach istnieje już tylko tradycja malowania domów. Np. w Zapasterniczu, Siewbodzinie, Woli Żelichowskiej i Pilczy Żelichowskiej czy Oleśnie prawie każdy starszy mieszkaniec opowiada, że pamię­ ta doskonale, jak matki malowały wiosną domy a zwłaszcza piece, ale czynnych malarek nie ma tam już zupełnie. Nierzadko zresztą w tych wsiach informatorzy kierowali nas do specjalistek od gumowego walka czy szablonu, „artystycznie" i nowocześnie zdobiących obecne Wnętrza domów w tych wsiach. Niestety również Podlipie odpadło z udziału w tegorocznym konkursie, pomimo że pierwszy konkurs w 1948 r. tam właśnie był zakończo­ ny, a nie w Zalipiu. Mieszka tam obecnie kilka zdolnych malarek, które jednak z różnych przyczyn nie chciały wrócić w t y m roku do malowania. Były to jednak przyczyny obiektywne, życiowe, a nie niechęć. Ze zdecydowaną niechęcią odmówiła natomiast udziału w konkursie Maria Tabor z ćwikowa. Przebywała ona wiele lat w Stanach Zjednoczonych i po powrocie zbudowała nową willę, jak to na Powiślu nazywają „amerykę". Dla tej malarki myśl, że ten piękny dom mogłaby ozdabiać takimi sposobami jak niegdyś nędzną w jej pojęciu chałupę rodziców, była utożsamiona z powrotom do prymitywu. Zaznana w młodości nędza kojarzyła się jej tak silnie z uprawianym za kawałek chleba malowaniem u innych, że wyraźnie wstydziła się swoich dawnych umiejętności. Trudno natomiast zrozumieć, dlaczego poizuciły malowanie domów tak zdolne malarki, jak np. w Kłyżu — Janina Łata (z domu Mosio), rodzona siostra znanej twórczyni zalipiańskiej Marii Wojtyto — czy w Gorzycach Władysława Owca (z domu Bułat). Jeszcze teraz wydaje się pocztówki z reprodukcjami jej malowanek. Żyła ona jednak w Gorzycach po zamążpójściu w pewnym odosobnieniu, pozbawiona odpowiednich bodźców do malowania. Twierdzi, że „ręka już jej nie słucha" i obawiała się „wypaść gorzej niż zalipianki", toteż nie wzięła udziału w kon­ kursie. Inne malarki w Gorzycach, miejscowego pochodzenia, mimo chętnego zgłoszenia się do konkursu, nie reprezentują poziomu artystycznego, który mógłby być zachętą dla tej znakomitej niegdyś malarki. Janina Łata jest natomiast przykładem świadczącym o t y m , że we właściwym klimacie możliwy jest powrót do twórczości. Zapewne wiele zdziałała zachęta siostry, z którą zaczynały w mło­ dości malować w Pilczy Żelichowskiej, ale pomogło chyba także bliskie sąsiedztwo znakomitej Rozalii Zaród. Janina Łata przy­ stąpiła do udziału w konkursie. Wykonane przez nią malatury we wnętrzu wykazywały jeszcze pewną nieporadność, ale poli­ chromia zewnętrznych ścian stodoły, stajni i piwnicy przygoto­ wana była znakomicie, świadcząc o indywidualności twórczej autorki i zdolnościach kompozycyjnych. W czasie rozmów prowa­ dzonych podczas penetracji trudno było przewidzieć tak doskona­ łą realizację. Dla organizatorów konkursu zgłoszenia bez pokrycia w za­ stanych malowankach były ryzykowne. Do chwili rozstrzygnięcia 99 �konkursu nie było wiadomo, czy malarki na powno przygotują się do niego, i jak. Niektóre nawet zdając sobie sprawę z togo, I udział w konkursie może im przynieść różnorodne satysfakcje,! nie zdecydowały się na ten wysiłek. Największym zaskoczoniem dla organizatorów konkursu była ogromna praca, którą musiała wykonać Genowefa Kochanek z Kosiarówki w Bolesławiu. Podczaii penetracji w kwietniu 1976 r. nic nie świadczyło, że w domu tym mieszka malarka, budynek był stary, zniszczony, wnętrza zagracone. Tymczasem uzyskała ona zasłużoną pierwszą nagrod( w Konkursie. Nie tylko przygotowała pięknie dom, porządkują.! go starannie, ale wymalowała masę „dywanów", ozdabiając nim ściany, a przede wszystkim stworzyła bogatą kompozycję na su­ ficie. Rozmach, z jakim malowała sufit, Wychodząc od centrum k u rogom i pokrywając równocześnie całą powierzchnię, тЦ równać się z kompozycjami czołowych malarek Zalipia. Sąd konkursowy miał trudne zadanie. W konkursie wzięli bowiem udział 60 osób z 12 wsi, w czym z Zalipia było 35 uczes­ t n i k ó w . Zróżnicowany był też materiał konkursowy. Najlepsa malarki Zalipia pokazały, jak co roku, szeroką skalę swych możli­ wości, czyniąc to z dużą biegłością i wprawą. Jej brak nie prze szkadzał zresztą innym malarkom, zwłaszcza z Kłyża, Niwel czy Bolesławia w równie bogatym ozdobieniu domów-Równo cześnie zaś trzeba było premiować niespotykane już prawie ш Zalipiu stare techniki malarskie, jak pryskanie „prośnianką", „packi" czy ozdabianie każdej deski powały innym ornamentem Nieliczne nieporozumienia w postaci nieludowych ozdób czy haf­ tów oraz malowania nowoczesnymi szablonami (Pawłów, Samo cice) równoważne były ciekawymi formami zastępowania ma larstwa ściennego przez inaczej zastosowane tradycyjne toclmit zdobnicze. Wspomniana wyżej wycinanka Heleny Cieślak z Kai 10 I I . 6, 7. Wiktoria Sambor z Borusowej, gm. Gręboszów — najstarsza uczestniczka konkursu (ur. 1894 r.) i wykonane przez nią „ząbki" — malowane na papierze. 10 100 ��11 nej, pięknie haftowane „ d y w a n y " Rozalii Zaród z Klyża czy dekoracja bibułkowa Adeli Szczebakowej z Zalipia swym pozio­ mem artystycznym zasługiwały na pewno na uznanie. Zwłaszcza ciekawa była dekoracja kwiatowa Szczebakowej. Mimo podeszłego wieku (77 lat) była ona jedyną zalipianką debiu­ tującą w konkursie. Jest to prawdziwa mistrzyni tradyeyjnych bibułkowych ozdób, zwłaszcza pająków, zbywanych dotychczas sąsiadom oraz do cepeliowskiego handlu za pośrednictwem Zrze­ szenia „Milenium". Ozdabiając na konkurs swoją izbę w nowym domu córki, uczyniła to bardzo pomysłowo, wykazując świetne opanowanie techniki i poczucia kompozacji, bardzo bliskie cha­ rakterowi obecnego malarstwa w Zalipiu. Podobnie jak inne zalipianki mające nowe domy, ozdabiała centrum powały dużym, bogatym wieńoem, umieszczając w narożnikach mniejsze, płaskie bukiety nawiązujące do formy bukietów drużbowskich. Górną krawędź ścian obwiodła stonowaną w kolorze girlandą, a na ca­ łej powierzchni ścian umieściła rytmicznie powtarzające się mniej­ sze i większe bukiety. Wszystkie kompozycje na ścianach i suficie były umocowane płasko, jedyną dekorację przestrzenną stanowiły liczne i różnorodne w formie pająki wykonane z różnych materia­ łów. Malarki zalipiańskie nie bardzo wiedziały, jak ocenić taki sposób zdobienia wnętrza. Z jednej strony wyrażały dezaproba­ tę, którą wywołało zrezygnowanie z tradycyjnej techniki malar­ skiej, z drugiej zaś strony inwencja i umiejętności Szczebakowej budziły ich niekłamany podziw. Nie wiadomo, czy nie pod wpły­ wem tej dekoracji, bliska sąsiadka Szczebakowej, Agata Szlosek (matka Jana, jednego z niewielu malujących malarzy mężczyzn), ozdobiła swoje wnętrze również kilkunastoma pająkami, ale nie tak różnorodnymi w formie i materiale. 202 W Zalipiu przyjęły się już od kilku lat, i oceniane były po­ zytywnie takie formy adaptacji tradycyjnego malarstwa, jak malowane wycinanki ażurowe, malowanie farbami pigmentowymi na płótnie czy malowanie ceramiki. Konkursy na malowanie na płótnie oraz szkolenie w zakresie stosowania farb pigmentowych, zorganizowane w 1973 r. przez Zrzeszenie „Milenium", dały początek nie tylko wprowadzeniu malowanych „dywanów" i obrusów płóciennych do handlu cepeliowskiego, ale spowodo­ wały wprowadzenie ich do użytku własnego mieszkańców Zalipia, Podobnie zapotrzebowanie handlu pobudziło niegdyś rozwój ażurowych wycinanek. Malowanie ceramiki, również podykto­ wane względami merkantylnymi, Wymaga jeszcze dopracowania technologii. Wycinanki malowane, wykonane z kalki technicznej lub papieru pergaminowego, są obecnie powszechnie stosowane w Zalipiu. Powstały one jako połączenie malowanek na papierach i firanek ażurowych, zminiaturyzowanych dla potrzeb cepeliow­ skiego handlu. Obecnie mimo ustania popytu w „Cepelii" na te wycinanki są one w Zalipiu bardzo popularne, umieszczane nie tylko na oknach i oszklonych drzwiach, ale i na ścianach. Wpływy handlu cepeliowskiego widoczne są w zalipiańskich domach również w innych dziedzinach. Obok skrzyń wskrzeszonych dla handlu w latach sześćdziesiątych i ozdabianych malaturami podobnymi do polichromii ściennych, również tradycyjny powiilański haft czerwono-czarny odtworzony współcześnie jest kon­ tynuowany głównie dzięki stałemu popytowi. Wszystkie formy adaptacji stworzyły zalipianki przy pomocy pracowników cepe­ liowskiego skupu. W ostatnich kilku latach wprowadzono w „Milenium" również pośrednictwo w nabywaniu usług ma­ larskich zalipianek. „Milenium" było zresztą pierwszym klientem (por. i l . 16). �П. 11 — 13. Felicja Janeczek, Niwki, gm. Gręboszów i wykonane przez nią malowidła. 12 W samym Zalipiu od kilku już lat w konkursie uczestniczy szkoła . Kierownictwo szkoły podstawowej, w osobach Marii i Tadeusza Wnęków, przywiązując do tradycji regionalnych wielką wagę, stworzyło silny i ciekawy ośrodek malarstwa dzie­ cięcego. Próby takie podejmowano już wcześniej, dopiero jednak w ostatnich latach można mówić o prawdziwych osiągnięciach artystycznych i organizacyjnych szkoły . Komisja z satysfakcją oglądała malatury na budynku szkoły wykonane przez młodzież. Także i wśród tegorocznych laureatów konkursu wielu jest mło11 12 dych, którzy właśnie ze szkoły wynieśli zamiłowanie i umiejętność malowania. Nierzadko są to dziewczęta czy chłopcy z domów, gdzie nie malowano lub nie kontynuowano dawniejszych tradycji malowania. Przyszłość pokaże, czy zachowają i będą chcieli roz­ wijać pobudzone przez szkołę zdolności. Dobre nadzieje rokuje np. Stanisława Stalica, dziewczyna siedemnastoletnia, która Wzięła już udział w konkursie cztery razy. Zdobyła w t y m roku pierwszą nagrodę. Wanda Wojtyto i Wanda Boduch (też siedem­ nastolatki!), mające oparcie w malujących rodzinach, są laureatka- �„packami", które kiedyś podobno były początkiem malowania we w n ę t r z a c h . Sądząc jednak po materiałaoh z penetracji w 1948 г., nie pokazała w tegorocznym konkursie pełni swoich możliwo­ ści. Te przykłady spontanicznego kontynuowania dawnych sposobów zdobienia, podejmowane nawet wbrew opinii własnego środowiska, przy zupełnym odosobnieniu twórców i braku zainte­ resowania ze strony terenowych władz kulturalnych, świadczą 0 sile i żywotności tradycji. J u ż w czasie badań poprzedzających konkurs mogli etnografowie zauważyć pewne ślady starych tra­ dycyjnych technik, zarzuconych już w czasie rozwoju ściennych malatur w Zalipiu. Dla starszych malarek, biorących po wielu latach znowu udział w konkursie, charakterystyczne było bogate zdobienie zewnętrznych ścian budynków, zwłaszcza gospodar­ czych. Wpływało na to przekazanie rządów w domu młodszemu pokoleniu, bo o ile synowa czy córka ma wnętrze urządzone „nowocześnie" i po swojemu, to w budynkach gospodarczych dekoracja zrealizowana przez stare kobiety w niczym nie narusza „nowoczesności" domu. Jedna tylko z tej grupy, Rozalia Trela z Niwek, wymalowała bogato wnętrze, uzyskując drugą nagrodę. Mieszka ona jednak u siebie, w starym domu z pięknym piecem starego typu. Piec był przecież tradycyjnie pokryty najbogatszy­ m i malaturami i najczęściej odnawianymi, bo najbardziej się brudził. Brak pieców o starej konstrukcji, z „czeluścią", „kapą" 13 1 „Wojtkiem" (słupek-podpórka „ k a p y " ) , pozwalających rozwinąć ciekawsze kompozycje, nie przeszkadzał zresztą innym malarkom. Podobnie jak od dawna stosują to zalipianki, tak i Rozalia Zaród pokryła w całości polichromią „kaflowiec" W swojej izbie. Taka adaptacja również świadczy korzystnie o inwencji malarki. П. 14. Zdobienie bibułką izby, wyk. Adela Szczebakowa z Zalipia. 1977 r. mi drugich nagród. Szkoła wychowała również „konkurencję" dawniej jedynemu malującemu w Zalipiu mężczyźnie, Janowi Szloskowi. Bartłomiej Ruta czy Józef Rachmaciej są jeszcze zbyt młodzi (16 lat), żeby można przewidywać, co pokażą w przy­ szłości. Niestety powstanie nowej szkoły zbiorczej poza terenem Zalipia wyrwie w najbliższym czasie dzieci szkolne ze starannie stworzonego im klimatu tradycji, tak właściwego temu środowisku i wpływającego na jego dalszy rozwój. Omawiając wyniki tegorocznego konkursu, w którym ogółem nagrodzono 67 na 60 uczestników, nie sposób pominąć świetnych malarek z najbliższych Zalipiu wsi, a zwłaszcza Felicję Janeczek z Niwek. Ta pogodna kobieta, która mimo kalectwa maluje od lat młodości, od dłuższego czasu nie brała udziału w konkursie, mimo żeNiwkisąprzysiółkiemZalipia.Wzruszająeebyło powitaniez nie­ którymi członkami Sądu Konkursowego, znanymi jej sprzed lat. Uznanie członków Sądu dla jej prac było w pełni uzasadnione, po­ nieważ dekorac j a budynków gospodarczych Felic j i Janeczek, a z wła szcza piwnicy, toprawdziwy dowód nie tylko zachowania tradycji, ale i dużych zdolności oraz inwencji (il. 11—13). Spośród malarek uczestniczących w tegorocznym konkursie ona jedna używała w staroświecki sposób , ,prośnianki" (maczanej w farbie wiązki prosa), którą odpowiednio manewrując, uzyskała koliste, orygi­ nalne ornamenty wielobarwne, niegdyś bardzo charakterystyczne dla terenu powiślańskiogo. Niestety, szacunek dla nowego domu i fakt, że mieszka w „ameryce" siostrzeńca, spowodowały, że dekorację wnętrza przygotowała już nie tak bogatą. Otrzymała jednak za całość pierwszą nagrodę. Skłoniła także do udziału w konkursie swoją siostrzenicę i niegdyś uczennicę, Marię Samel W Kłyżu, której ładnie malowany dom zdobył trzecią nagrodę. Józefa Rokita z Ćwikowa zastosowała również dawną techni­ kę malowania. Ozdobiła ona zewnętrzne ściany swoich budynków 204 Uroczyste zakończenie Konkursu „Malowana Chata" odbyło się w dniu 9 czerwca 1976 r. w lokalu Szkoły Podstawowej w Zalipiu. Rozstrzygnięcie było poprzedzone dwudniowym oglą­ daniem przez Sąd Konkursowy zgłoszonych domów. Uczestnikami tej ważnej dla Zalipia uroczystości byli naturalnie wszyscy laure­ aci. Zalipianki czuły się swobodnie, było to dla nich doroczne święto, natomiast mieszkanki innych wsi czekały stremowane przed budynkiem, aż do momentu rozpoczęcia uroczystości. Przyznano 21 nagród pierwszych, 12 drugich, 10 trzecich i 14 czwartych. Zalipianki, oczekujące dla wszystkich swoich miejsc w czołówce, czuły się trochę pokrzywdzone, ponieważ przy tak dużej ilości uczestników znalazły się w różnych grupach. W czasie dyskusji mówiono na temat poszerzenia zasięgu terytorialnego konkursu i podkreślono konieczność dalszych działań w tym kierunku. Poznanie możliwości twórczych wszystkich uczestników konkursu dało obok wzbogacenia dokumentacji na temat aktual­ nego stanu tej dziedziny również szereg korzyści praktycznych — przede wszystkim dla samych malarek. Będą one teraz otoczone większą opieką władz i w pełni skorzystają z wszystkich przy­ wilejów, należnych twórcom ludowym w Polsce, a dostępnych dotychczas jedynie zalipiankom. Ponadto władze wojewódzkie, przy współpracy merytorycznej prężnie działającego Muzeum Okręgowego w Tarnowie, zamierzają udostępnić toren całego Powiśla Dąbrowskiego dla turystyki, odpowiednio zorganizowa­ nej. Ambitne plany konserwatora wojewódzkiego w Tarnowie zmierzają do stworzenia w przyszłości żywych skansenówna całym t y m terenie. Pierwszym krokiem w t y m kierunku ma być wyku­ pienie i oddanie do zwiedzania domu po Felicji Curyłowej w Zali­ piu, co odwleka się jednak z braku odpowiednich funduszów. Dokumentacja konkursu stwarza również dodatkową bazę dla współpracy nowych twórców ze skupem cepeliowskim. Prze­ widując te możliwości, Zrzeszenie „Milenium" pokryło z Funduszu Rozwoju Twórczości Ludowej połowę kosztów konkursu, umożli­ wiając t y m samym jego rozszerzenie . „Milenium", obejmując dotąd swą działalnością skup malowanek, haftów i pająków z Za­ lipia, jest jednak nie tylko placówką handlową, lecz również mece­ nasem, opiekunem twórczości ludowej; świadectwem tej strony działalności Zrzeszenia jest właśnie udział w penetracjach tereno­ wych, w organizacji i subwencjonowaniu konkursu. Jest to żresz14 �tą inwestycja dalekowzroczna. Dla wielu z nich współpraca z „Milenium" otwiera możliwość korzystania ze świadczeń Fundu­ szu Rozwoju Twórczości Ludowej. Wiadomo przecież, że wspa­ niały rozwój Zalipia uzależniony był w dużej mierze od bodźców finansowych. Wolno więc sądzić, że zwiększenie opieki przyczyni щ do ożywienia zamierających tradycji na Powiślu. Organizatorzy, uwzględniając obserwacje zebrane w Czasie przeprowadzania konkursu w 1976 roku, stoją na stanowisku, iż przyszłe konkursy muszą być coroczne, otwarte i obejmować obszar Powiśla, a nie tylko Zalipie. Niezbędne jest też prowadze­ nie penetracji poprzedzających konkurs i podjęcie pogłębionych badań nad historią i zasięgiem tradycji malowanych domów na Powiślu Dąbrowskim. Penetracje są zresztą w obecnej sytuacji ważną częścią kon­ kursów, aktywizują teren, zapewniają uczestnictwo w konkursie, prawidłową o nim informację. W okresie przyspieszonych procesów urbanizacyjnych, do­ cierających nawet do zapadłych i najbiedniejszych wiosek Powiśla Dąbrowskiego, trzeba stworzyć właściwy klimat resztkom tradycji, które jeszcze nie zaginęły. Odszukanie tych śladów, zabezpieczenie oraz stworzenie warunków sprzyjających dalszemu ich rozwojowi — to główne zadanie omawianego t u konkursu. Najbliższa przyszłość pokaże, jak spełnił on swoją rolę. Sądzę, że poza wszystkim innym pomógł on uświadomić wszystkim od­ osobnionym malarkom, że wnoszą one trwały wkład do polskiej kultury ludowej, że to, co robią, jest ważne i cenne. W Y K A Z UCZESTNIKÓW KONKURSU „MALOWANA CHATA" W 1976 R. Zalipie Zofia Bochenek ( I I I nagroda), Bronisława Boduch (I), Elżbieta Boduch (II), Janina Boduch ( I I I ) , Wanda Boduch ( I I ) , Anna Borek (II), Kazimiera Borek (I), Maria Chlastawa (I), Rozalia Ciepiela (IV), Krystyna Curyło (IV), Janina Dymon (IV), Zofia Dymon (II), Janina Jurek (I), Zofia Janeczek (I), Barbara Kaezówka (II), Zofia Kaczówka ( I I ) , Janina Lizakowa (I), Janina Lizakówna (I), Stefania Łączyńska (I), Zofia Majchrowska•Owca (I), Wanda Micek ( I I ) , Felicja Mosio (I), Maria Mosio (I), Maria Owca (I), Janina Romańska (IV), Bartłomiej Ruta (IV), Maria Ruta (IV), Maria Sierak (I), Stanisława Stalica (I), Anto­ nina Szczebak ( I I I ) , Agata Szlosek ( I I I ) , Jan Szlosek (I), Monika Szlosek (I), Maria Wojtyto (I), Wanda Wojtyto ( I I ) . Samocice Maria Miłoś (wyróżnienie), Zofia Miłoś (wyróżnienie), Anna Święch (wyróżnienie), Emilia Wesołowska ( I I I ) . Niwki Stefania Dorosz ( I I ) , Felicja Janeczek (I), Janina Szczygieł ( I I I ) , Rozalia Trela ( I I ) , Maria Wnęk (IV). I I . 15. Zdobienie „packami", wyk. Józefa Rokita, Ćwików, gm. Olojno, woj. tarnowskie. 1976 r. 205 �16 17 И. 16, 17. Malowidła zalipianek w lokalu Zrzeszenia „Milenium" w Krakowie oraz w zalipiańskiej szkole Kłyż Bolesław (Kosiarówka) Janina Łata ( I I I ) , Helena Nawrocka ( I I I ) , Maria Samel ( I I I ) , Genowefa Kochanek (I). Rozalia Zaród (I). Borusowa Wiktoria Sambor (IV). Kuzie Agnieszka Raohmaciej (IV), Józef Szlosek ( I I I ) . Rachmaciej ( I I I ) , Adela Kanna H e l e n a C i e ś l a k ( n ) Ćwików Otfinów Józefa Rokita (IV), Danuta Szczebak (I). Adela Królikowska ( I I ) . Gorzyce Pawłów Stanisława Lupa (IV). Maria Bednarz (IV), Władysława Sowa (IV). PRZYPISY 1 Brak nie tylko obszernej monografii Zalipia, ale nawet popularnych folderów. Informator Turystyczny Zalipie (WOIT Kraków) był wydany przed kilkunastu laty w nakładzie 5.000 egz. i jest od dawna wyczerpany. Wojewódzki Wydział K u l t u r y w Tarnowie przygotowuje obecnie folder Zalipie — malowana wieś z tekstem Zdzisława Szewczyka i zdjęciami Jacka K u bieny. Z. Szewczyk, Konkurs na malowanki dąbrowskie, „Pol. Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 11—12, s. 42—46. W. Hickel, Malowanki ludowe na Powiślu Dąbrowskim, „ L u d " , t. 12, 1906, s. 113—121. Z. Szewczyk, Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiela Dqbrowskiego. Sprawozdanie z badań przeprowadzonych w 1948 r. dla Ministerstwa Kultury i Sztuki, maszynopis. Por. W. Hickel, op. cit., oraz Z. Szewczyk, Konkurs... Rss, Felicja Curylowa (1903—1974), „Pol. Szt. lud.", R. 28, 1974, nr 4, s. 252—253. Z. Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie kolo Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. 4, I960 nr 7—12, s. 151—155. 2 3 4 5 6 7 8 Zob. „Pol. Szt. lud.", R. 2, 1948, nr 11—12, s. 42. Wg materiałów Aleksandra Ossowskiego, prowadzącego badania z ramienia Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej — w 1948 r. nie było w Kannej żadnych śladów malo­ wania domów, natomiast we wsi Tonie naklejano na ścianach pojedyncze bukiety, wycięte z „dywanów". 10 Zalipie (35 osób), Kuzie (3), Ćwików (2), Niwki (5), К (4), Gorzyce (2), Samocice (4), Bolesław (1), Otfinów (1), Kan (1), Pawłów (1), Borusowa (1). Por. mapa; por. wykaz uczestni­ ków konkursu. " Rozpoczęcie remontu budynku uniemożliwiło udział w 1976 r. K . Pietkiewicz, Les „malowanki" du Powiśle Dąbrows'' „Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej" t. 1, 1960. Pierwszy konkurs na malowanki dzieci odbył si w 1965 r. Piszą o t y m wszyscy cytowani wyżej autorzy. Pozostałą część kosztów pokrył Wojewódzki Wydz' K u l t u r y w Tarnowie. 9 1 2 1 3 1 4 Obiekty pochodzą ze zbiorów: W. Hickla — il. 9,10; Muzeum Okręgowego w Tarnowie — il. 7, 8 Орг.: Z. Szewczyk — il. 1. Fot.: W. Dudziak — II. 4, 6—8,13,15; A. Jackowski — il. 14; J . Kubiena — il. 1 (repr.), 16,17; M. Maślinski — il. 9,10; J . Świderskiil. 2, 3, 5, 11, 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb46330fa316f7d7ad0c6b0e49c68afe.pdf 5f27fb948180242013c85b4988a12a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6260 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5837 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.1-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B enedyktowicz t r e ś c i Kontynuacje.........................................................................3 J erzy S. W asilew ski Etnolog w podróży Smutek Arktyki w masce święta, w szamańskim kostiumie ................................................................................5 CHOREA A NNA B ogdanow icz Bułgarska banica z serem i szpinakiem, kawa „turka” i liście winogron, czyli o potrzebie doświadczania Innego w poszukiwaniu teatralnym ................................. 15 T OMASZ R odowicz Dlaczego Antyk, czyli kondycja Europy. Stowarzyszenie teatralne Chorea (2004-2006) .............21 Po P tak ach ........................................................................... 28 Projekt „Bułgaria-Epos Bałkański” ................................... 29 M ARTIN L. W est Naprzód ku przeszłości przełożyła Marianna Cielecka ..........................................30 M ARTIN L. W est Człowiek, przeznaczenie i śmierć w tradycji indoeuropejskiej przełożyła Sara Rodowicz, przejrzał Włodzimierz Lengauer....................................... 34 M ARTIN L. W est Muzyka starożytnej Grecji - jej przekaz wtedy i teraz przełożyli Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz............ 43 K rzysztof B ielawski Pajany delfickie - kontekst historyczny........................52 D ariusz K osiński Ch/m ury............................................................................. 60 D OROTA P orow ska Tezeusz i Tańce Labiryntu..............................................65 A g a ta Zyglew ska -D iduszko Tezeusz w labiryncie......................................................... 69 1 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM M AŁGORZATA S zum Światło antyku. Hode Galatan - Earthfall/Chorea. Pierwsza część trylogii.........................................................72 M ałgorzata J a bło ń ska Taniec - dramat ciała - ład św iata ................................ 75 E LŻBIETA R ojek Parę myśli na temat treningu ......................................... 81 M ACIEJ R ychły Pterodaktyl w kompocie - subiektywne zapiski z pracy nad muzyką antyczną w Chorei..........................85 PIEŚNI wybrane utwory z repertuaru „Orkiestry Antycznej” ......94 K RYSTYNA D uniec Ciało w teatrze od transcendencji do transgresji.......... 95 E w a K LEKOT, T omasz S zerszeń „Antropologia nie wystarczy, żeby zrozumieć, co się dzieje z człowiekiem w obliczu piękna...” Zapis rozmowy o Potędze wizerunków Davida Freedberga ....100 PRZEOBRAŻENIA KATEGORII ESTETYKI W ŚWIECIE MULTIMEDIÓW A licja K uczyńska Zamknąć oczy, aby widzieć?............................................106 K atarzyna K a sia A u to r ................................................................................. 108 B OGNA J. O BIDZIŃSKA Malarstwo Prerafaelitów, czyli obraz, który może być sobą.....................................................................114 A licja S aw icka Intencje reżysera. Zapis domniemań ............................ 121 PIOTR S chollenberger „Transcendentalny narcyzm” i filozofia sztuki............ 128 M ACIEJ R óżalski „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego.............................................................. 136 A LEKSANDRA H irszfeld Greenaway a la „Greenaway” - czyli Brytyjczyka twórcze uniwersum w pigułce.......................................... 141 A leksandra K oś Tekst obrazu...................................................................... 149 M ARCIN S utryk Czarny kwadrat Kazimierza Malewicza..........................154 D a n u ta W róblew ska Opowieść o H asiorze.......................................................156 W iesław a W ierzchow ska Poznałam wielkiego artystę ............................................158 A leksander J ackow ski Hasior przypomniany.......................................................160 2 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM A leksander J ackow ski Listy Panka i Gielniaka .................................. ................162 J erzy Prokopiuk Co zrobić z Gurdżijewem? ............................. ................163 Zbigniew O siński O recepcji Gurdżijewa. Przyczynek ............. ................165 J acek D obrow olski „Guru Gurdżijew” ............................................. ................169 M ikołaj J ewrieinow W stronę filozofii teatru .................................. ................172 J ulia H olew ińska Perła z lamusa................................................... ................175 Noty o autorach............................................... .............. 178 Summary............................................................ ................182 Contents............................................................ ................187 N ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ umer otwiera Smutek Arktyki... kolejny odcinek z cyklu Jerzego Sławomira Wasilewskiego Etno­ log w podróży. Dalej zamieszczamy blok tekstów o „Orkiestrze Antycznej” i Stowarzyszeniu Chorea po­ święcony działalności, i będący zarazem dokumentacją tychże działań i poszukiwań teatralnych prowadzonych pod kierunkiem Tomasza Rodowicza, grupy wywodzą­ cej się z doświadczeń Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Co łączy te dwa tak zdawałoby się odle­ głe od siebie tematy i obszary tekstów? Smutek Arktyki, dramatyczny, choć bez egzaltacji i bardziej z chłodnym okiem zapisany obraz znikającego świata (kultury rena): „Czy zatem na naszych oczach odchodzi w niebyt trwa­ jąca od tysięcy lat aktywna symbioza człowieka i renife­ ra? Może tak, skoro nie uwzględniają jej żelazne reguły światowej ekonomii, nie ma dla niej miejsca w systemie skutecznych subsydiów, nie będzie kontynuacji wiedzy i doświadczenia pasterskiego przy sztucznym, brygado­ wym systemie pracy, gdzie rozbity zostaje przekaz ro­ dzinny i kontakt pokoleń.” Co łączy Smutek Arktyki z dramatycznym wyznaniem Rodowicza: „Czułem też niepokój, że to, co na początku było wyzwaniem i siłą, co tworzyło unikatową wartość w teatrze - to odcięcie się od świata i szukanie nowego środowiska dla teatru, jak to sformułował Włodzimierz Staniewski w swoim pierwszym manifeście - po dwudziestu latach stawało się dla mnie jak jarzmo. Własna legenda stawała się pu­ łapką. Traciłem kontakt z rzeczywistością i nową sztu­ ką, z trudem rozumiałem język i etos nowego pokolenia, (...) Żeby zacząć z nimi rozmowę należało wracać do Kontynuacje miasta [sic!-ZB]. Wieś zresztą, jako idea, a także i po ludzku również, stawała się powoli przedmieściem, do­ my daczami z oknami sinymi od telewizorów, a na po­ dwórkach i w ogrodach zamiast krów co sobota trawę wyżerały kosiarki. Teatr zamienił się w międzynarodo­ wy dom kultury.” Co zatem łączy te dwa, powtórzmy, tak odległe od siebie teksty. Co łączy obu autorów poza tym zbiegiem okoliczności, że... sąsiadowali obok siebie już na tych łamach, przy poprzednim odcinku Etnologa w podróży (Rodowicz pisał o swej przygodzie wyjścia na... spotkanie reniferów i niezwykłym doświadczeniu domu: Dom albo błądzenie w czasie, Wasilewski o lite­ rackiej mistyfikacji podróżniczej: Śladami wymyślonej ucieczki - [por. „Konteksty” nr 3-4/2004]. Bez wątpie­ nia, numer ten można by nazwać „numerem kontynu­ acji”, bo odnaleźć możemy w nim stale powracające na naszych łamach tematy i motywy, jak: - Dom. Do­ świadczenie podróży. Teatr (zarażony antropologią). Święto (potrzeba świąt, doświadczenia czasu innego od codzienności, potrzeba podróży, wyjścia poza to, co zna­ ne) - tematy, które tworzą zaklęty krąg antropologii, 3 �001-04 Spis tresci.ps - 8/30/2006 3:05 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ KONTYNUACJE W rozdziale o „Orkiestrze Antycznej” zamieszczamy trzy teksty wybitnego uczonego, laureata prestiżowej nagrody Balzana w dziedzinie humanistyki, Martina L. Westa oraz tekst o pajanach delfickich Krzysztofa Bie­ lawskiego. To jeszcze jedna kontynuacja wątku „między nauką a sztuką”, kontynuacja praktyki znanej z do­ świadczeń „Gardzienic” i obecnej na naszych łamach: organizowania sympozjów, spotkań artystów z uczony­ mi [por. zeszyt „Gardzienicki”, „Konteksty” nr 1-4/2001 oraz nr 3/2005]. Kontynuujemy również bardzo mocno obecny w ostatnich zeszytach rozdział poświęcony an­ tropologii obrazu, zamieszczając rozmowę z Ewą Klekot, tłumaczką książki Freedberga Potęga wizerunków, oraz artykuły powstałe w kręgu uczestników seminarium prof. Alicji Kuczyńskiej: Przeobrażenia kategorii estetyki w świecie multimediów. O teatrze - Ciało w teatrze. Od transcendencji do transgresji - pisze Krystyna Duniec. W rozdziale te­ atralnym publikujemy tekst Mikołaja Jewreinowa W stronę filozofii teatru, oraz pokłosie numeru poświę­ conego Gurdżijewowi, glosy i wypowiedzi Jerzego Prokopiuka, Zbigniewa Osińskiego, Jacka Dobrowolskie­ go o tym niezwykłym i kontrowersyjnym twórcy. Pu­ blikujemy trzy zapowiedziane recenzje [por. „Kontek­ sty” nr 1/2006] Danuty Wróblewskiej, Wiesławy Wierzchowskiej i Aleksandra Jackowskiego o książce Hanny Kirchner Hasior. Opowieść na dwa glosy. W przedziwny sposób ów wątek tajemnicy konty­ nuacji i dyskontynuacji pojawia się w wielu zgroma­ dzonych tu tekstach. Może najlepiej dałoby się go objąć i wyrazić paradoksalnymi słowami tytułu jed­ nego z nich. Słowa te mogłyby być też najlepszym wezwaniem, mottem dla tego numeru: „Naprzód ku przeszłości!”. jednakże głównym jego wątkiem wydaje się właśnie Kontynuacja. Ale nie tylko ta powierzchownie rozu­ miana i „rzucająca się w oczy”, lecz ta głębiej ukryta, nie zawaham się użyć tego słowa (tak bardzo przez niektó­ rych ostatnio nie łubianego), ale przecież w tym kon­ tekście, jak najbardziej uprawnionego i obecnego. Głównym wątkiem wydaje się - i naprawdę, nie widzę tu odpowiedniejszego, lepszego, bardziej precyzyjnego słowa, jak to: - t a j e m n i c a kontynuacji i dyskontynuacji. W tekście otwierającym blok „Orkiestry A n­ tycznej” czytamy: „Opowieści podróżników nie tylko przenoszą owo gdzieś tam do domu oraz to tutaj - gdzieś tam. Nie tylko przynoszą to, co dalekie, w nasz zasięg, ale też mają, w ramach konkretnych przypadków, udział w kwestionowaniu dychotomii dom/obcy teren, osiedlenie/podróżowanie. Przemawiają na rzecz nie­ możliwości szufladkowania kultury i niemożliwości zde­ finiowania autentycznej kulturowej tożsamości.” (Trinh T. Minh-ha). I dalej autorka przywołująca te słowa pisze: „Wyruszać bez oczekiwań. Bez wyobrażeń. Bez obaw. W otwartości na doświadczanie. Jakiekol­ wiek miałoby ono być. W otwartości na spotkanie. Nie­ zależnie czy będzie początkiem długiej przyjaźni, czy po­ trwa pięć minut (w trakcie których uda ci się bądź nie wytargować niższą cenę za jakąś kuszącą staroć). Ze świadomością, że to, co wspólne dla określonego kraju, czy narodu, podporządkowuje się temu, co indywidual­ ne w pojedynczym człowieku. Ze świadomością, że naj­ więcej uczę się o sobie, kiedy szczerze patrzę w oczy In­ nego. I kiedy doświadczam Nowego, Nieznanego, do czego nie mogę zastosować wyuczonych wzorców postę­ powania. Nowe i Nieznane (nawet w nieznacznym stopniu) wciąż konfrontuje mnie z moimi własnymi schematami zachowań.” 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73305f23ae0e108237cb0061cfcee6ac.pdf 8a92ce07700826af0dcfd4c47b3ebb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Subject The topic of the resource abstrakty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5836 Title A name given to the resource Summaries/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.172-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 177-178 contens.ps - 5/30/2006 11:47 AM NOTY O AUTORACH Polska Sztuka Ludowa K ONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2006 rok LX nr 1 (272). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n te n ts 1 2 0 0 6 W ojciech M ichera Image —Body —Image F rançois Lissarra g ue , A lain S chnapp G reek Paintings or Greece, the Land o f Painters? C yn th ia K lestinec Vesalius and the Print Culture: Public Dissection as Intimate Ritual J onathan S imon Invisible and Visible Technology. The Anatomist, the Corps and the Public A nna W ieczorkiewicz The Baboon-Woman, the Bear-Woman. The History of Viewing Julia Pastrana W ojciech M ichera The Complex o f Echidna. (The Visual Beast) J aś E lsner Seeing and Saying: A Psychoanalytic Account o f Ekphrasis K atarzyna M u raw ska -M uthesius Cartoon-work Łukasz Zaremba Venice —Kinshasa. Invisible Towns A leksandra M elbechow ska -L uty Harmonia mundi. Several reflections on the Imagery o f Stanisław Fijałkowski Yannis P apadopoulos Wild Animals —the Theatre —Gods. Plato’s „Virtue" and Aristotle’s „Golden Mean", or Classical Theses about Ethics and Politics, or Antitheses about Mimesis S zymon W róbel Casting Spells on Representation Zbigniew O siński The Works o f Jerzy Grotowski as a "Research Subject" K atarzyna B arańska Home —the Road to Supraśl 177 �177-178 contens.ps - 5/30/2006 11:47 AM Fot. Tomasz Szerszeń 178 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0afb70dbca9aa58791233f661003e8ca.pdf 934a0eabdeb792495699c11d2230292d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6244 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5821 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 001 spis tresci 1_06.ps - 5/29/2006 4:38 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2006 rok LX nr 1 (272). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s t r e ś c i W o jc iec h M ic h er a Obraz - ciało - obraz ....................................................... 2 F r a n ç o is L iss a r r a g u e , A la in S c h n a pp Malarstwo Greków czy Grecja malarzy? przełożył Wojciech Michera ..............................................3 C YNTHIA K l e st in e c Vesalius i kultura druku: publiczna sekcja zwłok jako rytuał intymny przełożyła Katarzyna Przyłuska ........................................15 J ONATHAN S im o n Technologia widzialna i niewidzialna. Anatom, ciało i publiczność. Honoré Fragonard i Gunther von Hagens przełożyła Katarzyna Przyłuska ........................................25 A n n a W ieczorkiew icz Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia spojrzenia na Julię Pastranę ............................. 40 W OJCIECH M ic h er a Kompleks Echidny (Bestia wizualna).............................. 47 J AŚ E LSNER Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym przełożył Wojciech Michera ............................................ 68 K a t a r z y n a M u r a w sk a -Mu t h e siu s Praca dowcipu rysunkowego przełożyła Katarzyna Przyłuska ........................................82 Ł UKASZ Za r e m ba Wenecja - Kinszasa. Niewidzialne miasta ................... 89 A l e k s a n d r a M e l b e c h o w sk a -Lu ty Harmonia mundi. Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego ...............................................100 Ya n n is PAPADOPOULOS Dzikie zwierzęta - teatr - bogowie przełożyła Iwona Kurz ..................................................... 110 S ZYMON W r ó be l Czarowanie reprezentacji.................................................119 ZBIGNIEW O siń sk i Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przedmiot badań ..132 K a t a r z y n a B a r a ń s k a Dom - droga do Supraśla ...............................................158 Noty o autorach................................................................ 171 Summaries ......................................................................... 172 Contents..............................................................................177 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f990e12c86846aaa9f40769f185e6295.pdf 08aef38338b592d089b4046159b8c0d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:345 Title A name given to the resource Z badań nad pasterstwem i hodowlą na Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.357-360 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Z BADAŃ N A D PASTERSTWEM I HODOWLĄ N A PODHALU Badania na Podhalu prowadzone były przeze mnie od 1951 r. w ra­ mach planu badawczego i problematyki naczelnej Zakładu Etnografii U.Ł., dotyczącej badania pomocy wzajemnej i współdziałania w kulturach tradycyjnych. Jako przykład spółki gospodarczej została opracowana i opublikowana monografia pasterstwa w Beskidzie Śląskim (Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8—9: 1950/51). Pomimo żywych tradycji pasterskich szałaśnictwo na Śląsku w chwili obecnej odgrywa niewielką rolę gospodarczą. W badaniach nie zrealizowano jednego z podstawowych postulatów badawczych, a mianowicie zagadnienia wpływu pasterstwa na życie wsi podgórskiej w odniesieniu do uchwycenia wszystkich funkcji społecznych tej gospodarki. W dalszych planach badawczych postano­ wiono więc prowadzić badania na Podhalu, gdzie pasterstwo ze względu na naturalne tereny wypasu ma ciągle jeszcze możliwości rozwoju. W ciągu lat 1951—1953 zebrano podstawowe materiały w terenie, przy czym w pierwszej fazie przeprowadzono badania nad organiza­ cją pasterstwa w Tatrach i jego wpływem na życie gospodarcze wsi podha­ lańskiej (badania prowadzone w konkretnych wsiach w ramach badań U. Ł. i PTL), w drugiej fazie przeprowadzono poszerzone przestrzennie badania uwzględniające przebieg prac „na szałasach" oraz odmiany organizacyjne szałaśnictwa na poszczególnych halach (badania zespołowe Zakładu Etnografii U.Ł. w ciągu dwóch sezonów badawczych), wreszcie w trzeciej fazie prac tematykę poszerzono w ten sposób, że badaniami objęto całokształt zagadnień hodowli na Podhalu. W ramach prac Zespołu Etnograficznego I H K M P A N prace badawcze nad pasterstwem i hodowlą szły w trzech kierunkach: 1. Badania tere­ nowe, 2. Badania biblioteczne i archiwalne 3. Opracowanie materiałów. B a d a n i a t e r e n o w e . W okresie sprawozdawczym badania tere­ nowe objęły razem 6 tygodni prac badawczych w terenie, z czego połowa czasu poświęcona była na uzupełniające badania pasterstwa, a pozostały czas przeznaczono na badania monograficzne hodowli. B a d a n i a b i b l i o t e c z n e i a r c h i w a l n e . W okresie sprawo­ zdawczym przepracowano literaturę historyczno-gospodarczą wprowa­ dzającą w stosunki podhalańskie i na jej podstawie opracowano zarys �358 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA stosunków historyczno-gospodarczych Podhala od czasów najdawniejszych do końca X I X wieku. Opracowanie podjęte jako przygotowanie badacza do dalszej pracy objęło: historię osadnictwa, stosunki prawno-własnościowe w okresie feudalnym, zagadnienie zróżnicowania klasowego i walk klasowych na Podhalu oraz sytuacji gospodarczej Podhala na tle stosun­ ków galicyjskich w X I X wieku (ok. 33 ss. maszynopisu). W dalszym ciągu prac przerabiano literaturę podstawową oraz wzmianki o paster­ stwie w Tatrach. W wyniku tych prac zebrano materiał do rozumowanej bibliografii prac o pasterstwie w Tatrach (ok. 120 pozycji bibliograficz­ nych) oraz materiały porównawcze do wykorzystania w dalszych opra­ cowaniach. O p r a c o w a n i e m a t e r i a ł ó w . Jeżeli chodzi o opracowanie ma­ teriałów badawczych, pracę rozpoczęto od uporządkowania i posegrego­ wania materiałów terenowych w ten sposób, aby dostosować je do trzech odrębnych opracowań: 1. Zagadnienie organizacji pasterstwa w Tatrach; 2. Podstawy społeczno-gospodarcze pasterstwa tatrzańskiego; 3. Mono­ grafia hodowli na Podhalu wraz z historycznym zarysem stosunków gospodarczych na Podhalu. Prace powyższe znajdują się w różnym stadium opracowania. Opra­ cowanie pierwsze miało na celu krytyczne pokazanie metody pracy badawczej poprzez zestawienie dotychczasowych prac w zakresie orga­ nizacji pasterstwa tatrzańskiego z wynikami badań własnych. Organizacja wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu została pokazana poprzez omówienie stosunków własnościowych, charakteru eksploatacji terenów pastwiskowych, tradycyjną organizację szałasu owczego oraz pokazanie nowej organizacji wypasu. Centrum zainteresowań badawczych stanowiła istota wspólnej gospodarki pasterskiej (ryc. 38). W w y n i k u badań stwierdzono, że wypas oparty jest na wspólnej własności terenów wypasowych. Udziały przechodzą drogą dziedziczenia, mogą być jednak przedmiotem sprzedaży i kupna. Dla współwłaścicieli hali współdziałanie celem jej eksploatacji jest koniecznością. Nie zawsze jednak zespół tworzy spółkę pastwiskową, gdyż często nie jest zorga­ nizowany w celowy związek gospodarczy. Zrzeszenie celem wspólnego wypasu owiec (szałas) organizowane jest albo przez współwłaścicieli hali, albo przez bacę. Zagadnieniem, na które zwrócono specjalną uwagę, był indywidualny wkład pracy członków zespołu wypasowego; pokazano je na tle porównawczym z innych terenów. W związku z t y m ostatnim zagadnieniem zajęto się instytucją bacy-przedsiębiorcy, kierującego gogospodarką „na szałasie". Praca powyższa znajduje się w druku w B i ­ bliotece Etnografii Polskiej. Opracowanie drugie ma charakter monografii obejmującej całość zagadnień związanych z pasterstwem. Jest złożone do druku jako jedna �P A S T E R S T W O I H O D O W L A N A P O D H A L U 359 z wielu prac składają­ cych się na zbiorowe wydawnictwo poświęco­ ne organizacji paster­ stwa, redagowane przez prof. W. Antoniewicza. Praca składa się z trzech części: 1. Go­ spodarcze podstawy pa­ sterstwa (ilustrowane szeregiem tablic i ze­ stawień); 2. Tradycyjna organizacja pasterstwa. Opis życia na pastwi­ sku z rozbiciem na za­ jęcia sezonowe (siano­ kosy), z uwzględnie­ niem działu i organi­ zacji pracy; 3. Społecz­ ne podstawy paster­ stwa. W części pierwszej, omawiającej pasterstwo jako zajęcie główne lub dodatkowe, zwrócono uwagę na pasterstwo wśród innych zajęć za­ robkowych, w związku z tym na pochodzenie społeczne juhasów i ba­ ców, podział pracy w rodzinie pasterskiej, wdrażanie do zawodu pasterskiego i rody ba 'Cl Ryc. 38. Sprzęt bacowski: kotły, garnek żelazny i r3'nka używana „na szałasie". Ciche, pow. Nowy Targ Fot. W. Tomaszkiewicz cowskie. W części drugiej, dotyczącej pasterstwa w życiu wsi, omówio­ no stosunek do zawodu pasterza, rolę i związek terenów wypasu z ży­ ciem wsi, wpływ pasterstwa na życie rodziny. Praca powyższa jest na ukończeniu. Na marginesie pracy monograficznej przy opracowywaniu zagadnie­ nia serów owczych zwrócono uwagę na typy foremek na sery, zwłaszcza w kształcie zwierząt i motywów zdobniczych z parzenic. Zagadnienie to opracowano w oparciu o własne badania i zbiory Muzeum Tatrzańskiego w formie krótkiego artykułu (10 ss. maszynopisu). �360 Ryc. 39. BRONISŁAWA KOPCZYSSKA-JAWORSKA Owczarnia — budynek do zimowania owiec we wsi Targ Ciche, pow. Nowy Fot. W. Tomaszkiewicz Trzecia z referowanych prac opartych na badaniach podhalańskich ma być materiałową monografią hodowli na Podhalu. W chwili obecnej zebrano już około 75% materiałów terenowych (ryc. 39). Dokonano pracy wstępnej, polegającej na podziale tematycznym materiału terenowego. Ponadto zebrano dane statystyczne do rozwoju hodowli na Podhalu w przeszłości, w okresie międzywojennym i powojennym (z publikacji i archiwum Głównego Urzędu Statystycznego). �MARIA MISINSKA Z BADAN NAD TKACTWEM WE WSI RZECZYCY W POW. RAWSKO-MAZOWIECKLM Badania nad tkactwem ludowym w Rzeczycy prowadzone były w la­ tach 1954—1955 i trwały łącznie około 2 miesięcy. Jako punkty kontrolne uwzględniono kilkanaście wsi w okolicy Rzeczycy. Na badanym terenie tkactwo ludowe do I I wojny światowej zaspo­ kajało prawie całkowicie zapotrzebowanie miejscowej ludności, toteż prace związane z tkaniem i obróbką surowców były bardzo absorbujące i zajmowały kobietom wiejskim wiele czasu. Umiejętność przędzenia i tkania była uważana w t y m czasie za niezbędną i rzadko zdarzało się, żeby kobieta wiejska jej nie posiadała. Poza znaczeniem gospodarczym tkactwo wiejskie odgrywało również poważną rolę w życiu społecznym wsi, gdyż większość prac z nim zwią­ zanych wykonywały kobiety zespołowo. Do takich prac prócz pielenia, rwania, międlenia i tarcia lnu należało jako praca o charakterze wybitnie towarzyskim również przędzenie, dla którego gromadziły się kobiety w zimowe wieczory, uprzyjemniając sobie czas pogawędką i śpiewem. Do dziewcząt przychodzili chłopcy i pracy towarzyszyły często zaloty i zabawa. Len i wełna, stanowiące główne surowce w tkactwie ludowym, są uzyskiwane i obrabiane na miejscu. Obróbka lnu polega na moczeniu lub roszeniu, międleniu, tarciu i czesaniu; obróbka wełny na zgręplowaniu w gręplarni. Do przędzenia używano dawniej wrzeciona i przęślicy, w ostatnich dziesiątkach X I X w. wprowadzono kołowrotek, który obecnie znajduje się w powszechnym użyciu. Tkanie na warsztacie odbywa się przy użyciu 2 lub 4 nicielnic, zwykle jednak druga para nicielnic za­ stępowana jest tkaniem pod deskę lub iglicowaniem. Najczęściej sto­ sowany jest splot płócienny i splot rypsu płóciennego, a na tkaniny de­ koracyjne, nieubraniowe — przetykania. Z innych technik tkackich występowała tu do I wojny światowej technika tkania pasów siatkowych, w której splot uzyskuje się przez przeplatanie nici palcami, oraz tech­ nika tkania na deseczkach tkackich, stosowana do dzisiaj. �362 MARIA MISIN/SKA W tkaninach ubraniowych występuje obecnie wyłącznie kompozycja pasowa. W ciągu kilkudziesięciu lat podlegała ona kilkakrotnym zmianom, przechodząc do coraz większego bogactwa kolorów i coraz większego urozmaicenia. Obecnie kompozycja charakterystyczna dla Rzeczycy w y ­ stępuje w sąsiednich wsiach w promieniu kilkunastu kilometrów i wy­ kazuje tendencję do zwiększania swego zasięgu, przyjmując się we wsiach, gdzie strój ludowy jeszcze się zachował. Po I I wojnie światowej tkactwo ludowe traci swoje dawne znaczenie. Wpływają na to przyczyny zarówno gospodarczej, jak i społecznej na­ tury. Uprzemysłowienie kraju i odpływ ludności wiejskiej do miasta powoduje konieczność porzucania zajęć wymagających dużo czasu a mało dochodowych, z drugiej strony dążenie do zacierania różnic społecznych prowadzi do zarzucania tradycyjnego stroju, a wraz z tym zanika potrze­ ba wykonywania tkanin własnej roboty. W Rzeczycy, podobnie jak w kilku innych wsiach woj. łódzkiego, powstał w 1952 r. Zespół Tkactwa Regionalnego, który wykorzystuje wysokie walory artystyczne tkactwa ludowego, opierając swą pracę na tradycyjnych miejscowych wzorach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4c84b09569cd5656de86833b4de173a.pdf 7473e7784fc9da66eff6274785c57e6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:659 Title A name given to the resource Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.91-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ W GRAMADZIE Przystępując do analizy zmian, jakim ulegały na przestrzeni lat warunki bytowe rodziny wiejskiej w Gramadzie, oraz do rozważań nad ich zróżnicowaniem w e w n ą t r z wsi musimy pamiętać o tym, że decyzje konsumpcyjne podejmowane są zawsze w określonym polu społecznych możliwości. Poza sytuacją społeczną i przynależnością kla­ sową ludzi, ich dochodami uzależnione są od wyposażenia techniczno-ekonomicznego (możliwości produkcyjnych i handlowych) badanego społeczeństwa. Pełne poznanie preferencji właściwych danej grupie spo­ łecznej jest możliwe dopiero wówczas, gdy istnieje teoretycznie wolność wyboru i wolność l o k a t . Sytuacja gospodarcza, w jakiej żyła wieś bułgarska w przeszłości, daleka była od tego stanu. Na. skutek w dużym stopniu naturalnego charakteru gospodarki tra­ dycyjnej obserwujemy w Gramadzie charakterystyczną dla społeczności stabilnych względną równowagę między potrzebami a środkami ich za­ spokajania . Równowaga ta spowodowana była niewątpliwym ogranicze­ niem potrzeb, znacznie zaniżonych z racjonalnego punktu widzenia, ma­ łym zróżnicowaniem produkcji własnej oraz ograniczonymi możliwościa­ m i rynku, słabo rozwiniętym handlem. Homogeniczny system ekono­ miczny nie sprzyjał powstawaniu wyraźniejszych jakościowych różnic warunków bytowych . Podstawą bytu rodziny w przeszłości był majątek, na który skła­ dała się ziemia, zabudowania gospodarcze, narzędzia pracy i siła robocza, którą dysponowała rodzina. Stopień zaspokojenia podstawowych potrzeb uzależniony był w pierwszym rzędzie od stosunku wielkości gospodar1 2 3 1 W. K u l a , 2 Por. D. M a r k o w s k a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 278, 283. w tradycyjnym inwentarzu s k a " , t. 12: 1968, s. 220. 3 J w . , s. 250. J. O l ę d z k i , kulturowym Z . S o k o l e w i c z, Niektóre pasterzy mongolskich, „Etnografia zmiany Pol­ �92 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA stwa do liczebności rodziny, której gospodarstwo to miało zapewnić utrzymanie. Rodziny wiejskie w Gramadzie były w przeszłości stosun­ kowo liczne, stąd też w 44,5%> ankietowanych rodzin przypadało pod koniec I I wojny światowej poniżej 1 ha na osobę, 23,4 /o to rodziny, w których przypadało po 1-2 ha na osobę, w 10,4% przypadało 2-3 ha, zaledwie zaś 6,2% to rodziny posiadające powyżej 3 ha na osobę. Według miejscowej opinii rodzina, w której przypadało poniżej 1 ha na osobę, to rodzina „biedna". Dopiero 1-2 ha dawało podstawę jakiej takiej egzystencji, 3 ha zapewniały względny dobrobyt. Znaczna po­ trzeba rąk do pracy związana była ze specyficzną organizacją prac rolnych i hodowlanych. Nic więc też dziwnego, że na przełomie X I X i X X w., a niekiedy i po I wojnie światowej na gospodarstwach średniackich gospodarowały często niepodzielone rodziny golemi familii . Przeważająca na przełomie X I X i X X w. kategoria gospodarstw średniackich prowadziła gospodarkę zbliżoną do gospodarki naturalnej, wytwarzając i konsumując większość podstawowych dóbr we własnym gospodarstwie. Niewielkie dochody pieniężne za cenę ograniczenia spo­ życia rodziny czerpano ze sprzedaży zboża (pszenicy) oraz z produktów hodowli. Do obowiązków rodziców należało wyposażenie dzieci, zorganizowanie im podstaw egzystencji. W układzie wielkorodzinnym wyposażano w pierwszym rzędzie córki przenoszące się do rodziny męża. Ze względu na wspólne zamieszkiwanie z rodziną męża młode kobiety otrzymywały wyprawę, na którą składał się przygotowywany w domu rodzicielskim czeiz, czyli ubrania i tkaniny pościelowe , oraz bakár, czyli naczynia metalowe . Synowa nie wnosiła żadnych sprzętów do wspólnego domu. Nawet warsztat tkacki, na którym później przygotowywała wyprawy swych córek, był własnością świekry. Oprócz wyprawy panna młoda dostawała z domu miraż, czyli posag w pieniądzach lub biżuterii i niewielką ilość ziemi. W domu świekrów wyprawa pozostawała indywidualną własnością młodej. Własnością młodych były też pieniądze uskładane z darów w czasie wesela (krást). Posag zostawał również własnością obojga mło­ dych małżonków i ich przyszłych dzieci, na przestrzeni lat ulegał tylko 9 4 5 tí 4 Por. 5 Oprócz prezenty 100 W artykuł dla gości ręczników zależności M. Biernackiej. wyprawy dla siebie weselnych. bawełnianych od wartości lub Od noszenia matki wody. dostawała 20 par konopnych, otrzymanego ciowy podarek. Ilość p o d a r k ó w ü przygotowywała Np.: 50 upominku świadczyła „czarny" również skarpet zapasek do na dar, 30 wełnianych, wręczała o zamożności kocioł czeiz wełnianych, czyli rękawic, 5 odpowiednio koszul. wartoś­ rodziny. gotowania, od ojca „biały" do �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y WIEJSKIEJ 93 zmianom sposób zarządzania t y m majątkiem, W czasach najdawniej­ szych ziemia synowych była wcielana do posiadłości wielkiej rodziny, pieniądze były oddawane do wspólnej kasy i dysponował nimi ojciec. Zgodnie z normami zwyczajowymi wielka rodzina użytkowała wniesiony majątek, nie wolno było jednak ojcu wyposażyć własnych córek mająt­ kiem synowej. W razie podziału majątku ziemię synowych dostawały ich dzieci, trudniejsza była ewentualna rewindykacja kapitałów, które mogły być zainwestowane we wspólną gospodarkę . 7 R y e . 1. Wodenik 7 w k u c h n i starego "domu Fot. N . Nikołow, 1968 N a t y m tle d o c h o d z i ł o c z ę s t o do n a d u ż y ć z b a d a ń B . J a w o r s k i e j z 1967 ( B J , 1967). i sporów rodzinnych: informacje �94 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA W miarę narastania stosunków kapitalistycznych rozpowszechnił się we wsi nowy system eksploatacji ziemi wniesionej przez synowe. Po­ zostawała ona nadal we wspólnym zarządzie głowy rodziny, jednakże młode małżeństwa otrzymywały połowę plonów z tej ziemi do własnej dyspozycji. Ponieważ syn, synowa i ich dzieci miały pełne utrzymanie w domu świekrów, produkty sprzedawali, a uzyskane pieniądze od­ kładali na budowę czy przyszłe urządzenie własnego domu lub kupo­ wali ziemię już na własne nazwisko. W miarę indywidualizacji życia małej rodziny z pieniędzy tych młode, małżeństwa kupowały także odzież dla siebie i dzieci . Po wyposażeniu córek, w wypadku podziału, wielka rodzina po­ winna wyposażyć synów. Oprócz ziemi każdy syn powinien był dostać dom. Mechanizm podziału majątku wielkorodzmnego ilustrują biografie wybranych rodzin. Obserwujemy w nich tendencję do utrzymywania się rodzin co najwyżej trzypokoleniowych. W momencie dorastania dzieci najstarszego syna rodzina zbiorowym wysiłkiem przystępowała do bu­ dowy nowego domu. W domu tym zamieszkiwał najstarszy syn ze swy­ m i dziećmi i synowymi. Podział majątku dokonywał się bądź sukcesyw­ nie, bądź też częściej, po wybudowaniu domów dla wszystkich synów. Ziemię dzielono na jesieni, po zebraniu plonów z pól. Dzielono ją równo między synów i rodziców. Gdy w rodzinie były córki, dodawano jeszcze jedną część do podziału między córki. Gdy córki wychodziły za mąż z wielkiej rodziny, której w tym samym czasie nie dzielono, w podobny sposób obliczano ilość przypadającej na nie ziemi . Dzielono również inwentarz żywy, narzędzia rolnicze oraz wyposażenie starego domu (budynki gospodarcze zostawały przy rodzinie zostającej w starym domu). 8 9 W y p o s a ż e n i e d o m u mieszkalnego w całej północno-zachodniej Bułgarii, a co za tym idzie i w Gramadzie było bardzo skromne. Różnice zamożności, przez długie lata wyrażały się w ilości, a nie w jakości i różnorodności posiadanych przedmiotów. Na wyposażenie izby na prze­ łomie X I X i X X w., a -w domach uboższych do lat dwudziestych, skła­ dał się odár, prycza, na której spała cała rodzina. Po I wojnie światowej weszło w powszechne użycie łóżko (krewat), najpierw drewniane, następ­ nie metalowe. W wielkich rodzinach, które mieszkały w jednej izbie w czasie bulkowania , czyli w pierwszym okresie małżeństwa, młode małżeń10 8 9 B J , 1969, s. 4, 111, 134. Z d a r z a ł o się, że rodzice w y p o s a ż a l i j e d n ą c ó r k ę z i e m i ą a drugiej p i e n i ą d z e l u b i n n e w a r t o ś c i o w e p r z e d m i o t y (np. m a s z y n ę d z i e w i a r s k ą ) . Bułka — młoda mężatka. 1 0 dawali �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 95- WIEJSKIEJ stwa sypiały osobno bądź w komorze na ziemi lub prowizorycznej pry­ czy, bądź w piwnicy czy spichrzu . Do wspólnej izby przenosiły się dopiero po przyjściu na świat pierwszego dziecka. Zwyczaj zamieszkiwania w jednej izbie całej golemej familii można było spotkać sporadycznie do ostatnich lat jej istnienia , częściej jednak rodziny takie miały większe domy z kilkoma izbami. W naj­ większej izbie, która posiadała zazwyczaj podłogę, mieszkali wtedy dziad­ kowie lub rodzice, niekiedy z najmłodszym niezamężnym dzieckiem lub najstarszą parą małżeńską z rodziny. Poszczególne małe rodziny zaj­ mowały każda osobną izbę. W izbie zazwyczaj stało jedno łóżko , na k t ó r y m spała cała rodzina, wisiała kołyska, stała skrzynia z odzieżą, czasem stół i krzesła. W zamożniejszych domach wisiał zegar ścienny. W głównej izbie domu, gdzie mieszkała głowa rodziny, na wschodniej ścianie wieszano ikonę. Pod ikoną wisiała kandálniczka z lampką oliwną, którą zapalano wieczorem przed dniami świątecznymi. W nie podzielo­ nym domu wielkorodzinnym było tylko jedno miejsce, na k t ó r y m wisiały ikony; gdy przy podziale rodziny budowano nowe domy, każda oddzie­ lona rodzina kupowała sobie swoją ikonę. Do jedzenia posiłków w starym domu służyła sinija, zwana również sofra — niski okrągły stół wnoszony do izby mieszkalnej tylko w zimie na czas posiłków. Na siniji jedzono siedząc bokiem na małych trójnożnych stołeczkach. W dużych rodzinach były dwie sinije, przy jednej jedli dorośli, a przy drugiej dzieci. Były one powszechnie używane w Gramadzie do I I wojny światowej, w niektórych rodzinach jadano na nich jeszcze w 1942 r . Dopiero w latach trzydziestych zaczęły się upowszechniać na wsi takie meble, jak stół na wysokich nogach (masa), który nie służył jed­ nak do jedzenia, tylko za mebel podręczny, czy krzesła na czterech nogach (stoł). W tym czasie zaczęto też używać garderoby, szafy na ubrania. Wśród różnych funkcji domu w zakresie zaspokajania powszechnie występujących potrzeb wymienia się w literaturze przedmiotu jego funk11 12 13 1 4 1 1 Komora, newestarnik: w której V. sypiali P r o 1 e c, „ S o w i e t s k a j a Etnografija", 1 3 i Wg danych Spało w XIV tej Congrés 1 3 miało Wg z lat nowożeńcy, Bolszaja 1965, semja n r 3, s. 44, trzydziestych w danych łóżka, przy z lat de Sociologie, trzydziestych czym na 1 łóżko zachodniej Bułgarii i ее w żiliste Le 58"/o village Bucuresti w nosiła zapadnoj nazwę Bołgarii, 48. Bułgarii s a m e j i z b i e : J . S. M o 11 of, International w Bułgarii wypadało rodzin w i e j s k i c h Bulgaxe, 1940, tylko średnio s. [w:] gotowało Travaux du 35. 80"/о rodzin wiejskich 3 osoby: M o 11 of, op. cit., s. 35. 1 4 Wg badań w i e j s k i c h nie Instytutu Ekonomiki używała R o l n e j z lat s t o ł ó w : M o 11 o f , j w . , s. trzydziestych w i ę k s z o ś ć rodzin 35. W ambarze: P o r . D . M a r i n o w , Gradiwo za westeszwenata kultura na zapadną Bułgarija, „Sbornik za Narodni Umotworenija, Nauka i Kniżnica" (odbitka), S o f i j a 1901, s. 20. Z d a n i e m a u t o r ó w b a d a j ą c y c h b u d o w n i c t w o w B u ł g a r i i i z b a m i a ł a p o c z ą t k o w o s ł u ż y ć z a s c h o w e k d l a o d z i e ż y , z a p a s ó w ż y w n o ś c i itp., całe życie rodziny m i a ł o się k o n c e n t r o w a ć w k u c h n i , gdzie t a k ż e m i a n o sypiać (W. F r o 1 e c, Půdorysny výwoj lidového domu w Sofijské oblasti, „Český Líd", R . 51 : 1964 n r 2, s. 96. P a t r z t a m r ó w n i e ż bibliografia.) W G r a m a d z i e z t r a d y c j ą s p a n i a p r z y o g n i s k u s p o t k a l i ś m y s i ę w y ł ą c z n i e w o d n i e s i e n i u do k o l i b y . 7 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �98 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Dom mieszkalny pełnił co prawda pewne funkcje społeczno-obrzędowe, ale ograniczały się one, podobnie jak i towarzyskie, głównie do okresu zimowego. W pozostałych porach roku zebrania towarzyskie, uczty obrzędowe czy tańce urządzano na dworze. Prace domowe koncentrowały się w kuchni. Tu pieczono chleb, szyko­ wano i gotowano jedzenie, tu jedzono w lecie część posiłków. W zimie jedzono w izbie, gdyż kuchnia nie miała okien i żeby ją oświetlić na­ leżało otworzyć drzwi na dwór, co o tej porze roku było kłopotliwe. W nowszym, rozbudowanym domu część prac przygotowawczych oraz zapasy przeniesiono z kuchni do komory lub piwnicy. W komorze przechowywano skrzynie z ubraniem, kosze z wełną, zapasy tkanin, na- R y c . 3. K o m o r a w s t a r y m d o m u Fot. N . Nikołow, 1968 1 5 s. 45. W. N а к o w, Selo Wodna-mínalo i nastojaszte, Widin 1969 (maszynopis), �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y WIEJSKIEJ 99 czynią z zapasami tłuszczu czy miodu. W magazie pod domem zapasy jarzyn i przetworów . Zabiegi higieniczne, zarówno pranie jak zmywanie, a nawet mycie, w znacznej mierze odbywały się na dworze. Urządzenie koliby było jeszcze skromniejsze niż domu we wsi. Do ostatnich lat przed kolektywizacją sypiano w nich na pryczach. Zdarzało się również spać wprost na ziemi, poza t y m koliba służyła do prze­ chowywania sprzętu i produkcji serów. Jednym z wskaźników w a r u n k ó w bytowych rodziny, obok warun­ ków mieszkaniowych, jest sposób zaspokajania potrzeb żywnościowych. W układzie tradycyjnym potrzeby te były zaspokajane w znacznej mierze we własnym zakresie, stąd ścisły związek między jadłospisem rodziny wiejskiej a ówczesnym charakterem produkcji rolno-hodowlanej. Podstawą p o ż y w i e n i a w i e ś n i a k a był chleb pszenny (czyst lep) lub z mąki kukurydzanej (prosem/c) oraz mamałyga (kaczamak). Drugie miejsce w tradycyjnym pożywieniu zajmowały jarzyny, zwła­ szcza papryka . Codzienną potrawą kaloryczną była fasola (bob). Cukier kupowano w wyjątkowych wypadkach, i to w znikomych uościach (kilka kostek dla dzieci, zamiast cukierków), potrawy słodzono dodając słodkie owoce lub petmes — w Gramadzie był to przecier z czerwonych buraków. Jakkolwiek na wsi hodowano pszczoły, jednakże miód w codziennym pożywieniu przeciętnego mieszkańca wsi odgrywał znikomą rolę. Chociaż we wsi było sporo bydła, do czasów I wojny spożycie mleka krowiego było minimalne. Bydło chowano głównie jako siłę pociągową. Dopiero po upowszechnieniu w latach dwudziestych mlecznych simentali zaczęto spożywać mleko krowie, przede wszystkim kiszone. Masła nie robiono. W ocenie miejscowej ludności owcze mleko uważano za smaczniejsze od krowiego i bardziej wartościowe pod względem odżyw­ czym. Stąd jego produkcja do końca lat międzywojennych była znaczna . 1S 19 20 1 8 Nie spotkaliśmy się w Gramadzie z instalowaniem osobnych kuchni w o b r ę b i e w s p ó l n e g o d o m u , p r o c e s u p r z y t a c z a n e g o w l i t e r a t u r z e j a k o etap p o s t ę ­ p u j ą c e g o r o z k ł a d u w s p ó l n o t w i e l k o r o d z i n n y c h (T. M . i n . K o l e w a , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 439). R o z d z i e l a j ą c e s i ę r o d z i n y z r e g u ł y b u d o w a ł y sobie osobne domy. 1 9 Na rolę chleba i papryki w o d ż y w i a n i u ludności p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j B u ł ­ garii z w r a c a l i j u ż u w a g ę : M a r i n o w , Cradiwo..., s. 59, o r a z J . C v i j i č La peninsule balkanique. Géographie humaine, P a r i s 1918, s. 189 190. J 2 0 S y t u a c j a t a k a b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a c a ł e j B u ł g a r i i ; w k t ó r e j w 1939 r . w y p r o d u k o w a n o 259 997 ton m l e k a k r o w i e g o , 227 351 ton z a ś m l e k a owczego, p o n a d t o 37 797 ton m l e k a b a w o l e g o i 36 771 ton m l e k a koziego: N . N i k o ł o w , Przerób mleka w Bułgarii, „ P r z e g l ą d M l e c z a r s k i " , n r 10: 1959. �100 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Mięso jadano prawie wyłącznie z okazji niedziel i świąt, głównie wieprzowe i baranie. Każde, nawet najuboższe gospodarstwo, starało się wyhodować jedną świnię na Boże Narodzenie (Koleda). Duże gospodar­ stwa biły niekiedy trzy świnie w ciągu roku. Barany i kozy bito z róż­ nych okazji. Na mniejsze uroczystości, jak również w rodzinach uboż­ szych przyrządzano kury. W czasie postu spożywano ryby. Podstawowym tłuszczem używanym do kraszenia i smażenia była świńska mas (smalec). W poście jadano bez okrasy, w wyjątkowo uro­ czyste dni używano niewielkich ilości oliwy (w Nikolowden i Todorowden) . W latach dwudziestych wraz z upowszechnieniem uprawy sło­ neczników zaczęto używać oleju słonecznikowego, który w czasie ostat­ niej wojny wyparł inne tłuszcze. Przed I wojną wyrabiano również masło owcze (owcza mas), jed­ nakże tylko częściowo spożytkowywano je we własnym gospodarstwie, głównie produkowano je na sprzedaż . Przetwory z mleka kiszonego uważane były za jadło. Posiłki co­ dzienne popijano więc wodą. Z napoi alkoholowych pito najczęściej rakiję — wódkę z owoców, rzadziej wino, którego uprawa zaczęła się na dobre dopiero w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . Wino pijano głównie w karczmach, bozę w miejscowych bozadżijnicach. Posiłki wszystkich warstw społecznych były mało urozmaicone i nieliczne . Różnice społeczne wyrażały się głównie w ilości, a nie w jakości p o ż y w i e n i a . Jest to zjawisko powszechne, że w gospodar­ stwie wiejskim konsumpcja środków spożywczych nie była nigdy w y ­ raźną miarą poziomu zamożności. Skromne codzienne pożywienie ograniczano dodatkowo w licznych okresach postów (w ciągu roku w sumie około 18 tygodni) . W post 21 22 23 2 4 25 26 21 2 1 tur. W gwarze miejscowej z e e h t i n / / z e j t i n : Bułgarski oliwa n a z y w a n a jest Tálkowen Ręcznik, 2 2 Sprzedawano je w W i d m i e T u r k o m t ł u s z c z u wieprzowego. Patrz artykuł D. Markowskiej. ddrwene Sofija i Żydom, masło 1955, którym l u b zajtin od s. v. zechtin. nie wolno było jeść 2 3 2 4 Sfermentowany napój z mąki prosa lub kukurydzy. 2 5 T u t r z e b a p o d k r e ś l i ć , ż e j e s t to o p i n i a ś r o d o w i s k b u ł g a r s k i c h . W o p i n i i P o l a k ó w , w p o r ó w n a n i u ze sposobem o d ż y w i a n i a s i ę c h ł o p a p o l s k i e g o w 1 p o ł . X I X w . , o d ż y w i a n i e l u d n o ś c i b u ł g a r s k i e j o c e n i a n e b y ł o j a k o dostatnie: Z o b . J . J . J e ż , Od kolebki przez życie, t. 1, K r a k ó w 1936, s. 376—377. J e ż w s p o m i n a m i ę d z y i n n y m i o p o t r a w k a c h z d r o b i u i j a g n i ę c i a o r a z o banicy, którą określa jako rodzaj strudla. 2 6 P o r . J . S u 1 i m s к i , Procesy urbanizacji S t u d i u m socjologiczne, W r o c ł a w 1967, s. 121. 2 7 w strefie podmiejskiej 40 d n i p r z e d B o ż y m N a r o d z e n i e m i p r z e d W i e l k a n o c ą , Petrowden (12 V I I ) i p r z e d Bogorodicą (28 V I I I ) , ponadto w środa i piątek. Krakowa. po 15 d n i p r z e d każdym tygodniu �W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ 101 w bardziej pobożnych domach nie jadano zarówno mięsa, jak i nabiału ani tłuszczów z w i e r z ę c y c h . Posty były powszechnie przestrzegane do I wojny światowej, w okresie międzywojennym już w wielu rodzinach zarzucono zwyczaj poszczenia. Lepsze, pożywniejsze potrawy przeznaczano dla ciężej pracujących mężczyzn oraz dla głowy rodziny (chleb biały, mięso). Ciężko chorym gotowano rosół z kury, małe dzieci karmiły matki na ogół do 1,5 roku, później dzieci jadały razem z dorosłymi. Starano się jedynie dawać im nieco więcej owczego mleka. Według zgodnych relacji wszystkich informatorów robotników sezo­ nowych należało „dobrze karmić". Dostawali więc do posiłków mięso lub jaja, ser, a do picia wino lub r a k i j ę . Jak z tego widać, posiłek był elementem zapłaty, zaś w wypadku kolejnej pracy na zaredę uzupełnieniem rewanżu. Gospodarz, u którego pracowali w danym dniu sąsiedzi czy przyjaciele, był obowiązany dostarczyć dla wszystkich po­ siłek. Ambicją jego było, aby nikt nie narzekał, aby posiłek był wzglę­ dnie suty. Przy wzajemnej pomocy bezzwrotnej, tłoce, poczęstunek miał charakter zdecydowanie świąteczny. Konieczne było mięso pieczo­ ne lub gotowane, kura czy pieczone jagnię, do tego ser, papryka, pieczy­ wo i wódka lub wino. Podobny charakter miało jadło weselne, z tym że w układzie tradycyjnym przeważały potrawy gotowane i jadłospis był stosunkowo mało zróżnicowany. Jest rzeczą charakterystyczną, że zarówno wszystkie święta rodzinne, jak szerszych zbiorowości wioskowych (swetec dzielnicy, wsi), a także zabiegom ofiarno-magicznym (lowene na obrok) towarzyszyły zawsze tra­ pezy — uczty obrzędowe. W czasie uczty spożywano specjalne rodzaje pieczywa obrzędowego, zabijano często w określony sposób kurę, jagnię lub jarkę. W niektórych ucztach specjalnego znaczenia nabierało spo­ żywanie czy ofiarowywanie jajek, jabłek czy o r z e c h ó w . Przy ucztach zbiorowych, w których bierze udział kilka rodzin, obserwujemy wymianę jadła (zwłaszcza chleba) przynoszonego przez po'szczególne rodziny (gospodynie z tych rodzin). Zwyczaj podkreślania więzi społecznej poprzez wymianę poczęstunku spotykamy także w dni zaduszne, kiedy to oprócz symbolicznego poczęstunku bliskich, którzy opuścili grono rodzinne, obdarowuje się jedzeniem wszystkie osoby, 2S 29 30 31 2 8 BJ, Jedzenie w 1968, s. 156. post, j a k m ó w i l i l u d z i e s t a r z y , to „cygańska 2 0 robota": Materiały J e d n a z i n f o r m á t o r e k w s p o m i n a ł a , ż e n i g d y nie j a d ł a t a k dobrze, j a k w t e d y , gdy w d o m u ś w i e k r ó w p r a c o w a l i r o b o t n i c y . S ł u ż b a s t a ł a j a d a ł a s k r o m n i e j , to co i gospodarze. 3 0 Patrz artykuł 3 1 Opis i analiza o b r z ę d ó w M. Biernackiej. patrz a r t y k u ł T. Kolewy. �102 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA które przychodzą odwiedzić grób rodzinny — w zamian otrzymuje się poczęstunek na cudzych grobach. Poczęstunek i wspólny posiłek jest więc z jednej strony wyrazem dopełnienia ofiary, a z drugiej wyrazem wymiany świadczeń. Podstawowe pożywienie codzienne jako sfera stosunkowo wewnętrz­ nego życia rodziny ulegało powolnym zmianom . Podobnie mało zmie­ niało się pożywienie na ucztach obrzędowych, których jadłospis zwią­ zany był z przebiegiem obrzędu. Stosunkowo szybsze było tempo prze­ mian uczt związanych z uroczystościami o charakterze w pierwszym rzędzie społecznym, takich jak np. uczta weselna. Z czasem do jadło­ spisu weselnego zaczyna wchodzić coraz więcej potraw kupnych (wędli­ ny) oraz wzrasta spożycie słodkich ciast. Wystawność jadła weselnego staje się coraz bardziej wyrazem prestiżu społecznego rodziny, w prze­ ciwieństwie do układu tradycyjnego, gdzie związana była z obrzędo­ w y m i funkcjami wesela . Rodzaj prowadzonej gospodarki i jej poziom techniczny obok po­ wszechnie występujących potrzeb ogólnoludzkich wyznaczają życie co32 33 Ryc. 4. D a w n y s k l e p a r t y k u ł ó w 3 2 m i e s z a n y c h , obecnie magazyn żelazny Selkoopu Fot. M . Biernacka, 1969 W literaturze p o d k r e ś l a się, ż e przyzwyczajenia konsumpcyjne odznaczają s i ę w o g ó l e d u ż ą i n e r c j ą , s ą m a ł o p o d a t n e n a z m i a n y : K u l a , Problemy i meto­ dy..., s. 313. 3 3 Zob. Т. K o l e w a . �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 103 WIEJSKIEJ dzienne rodziny, r y t m p r a c y i o d p o c z y n k u . Przejście z go­ spodarki wielkorodzinnej do gospodarki w małej rodzinie oraz zmiany jej dochodów określały zmiany w a r u n k ó w bytowych. Rodzina wiejska w Gramadzie do lat poprzedzających kolektywizację dzieliła swój czas między kolibą na polu a chatą we wsi . Latem więk­ szość członków rodziny, zarówno mężczyzn, jak kobiet i dzieci, przeby­ wała na kolibie. W zimie na kolibie zostawał zazwyczaj najstarszy mężczyzna sam lub, gdy gospodarstwo hodowlane było większe, z pomocnikami z ro­ dziny. Życie reszty rodziny w okresie zimowym koncentrowało się w cha­ cie we wsi. W tych rodzinach, które miały koliby, wszyscy członkowie rodziny zbierali się razem tylko w dni wyjątkowo uroczystych świąt , t y m też można chyba m. in. tłumaczyć stosunkowo małe rozmiary do­ mów mieszkalnych. W dawnej rodzinie, jakkolwiek istniał wyraźny podział czynności na zajęcia męskie i kobiece wykonywane bądź w polu na kolibie, bądź w domu czy w zagrodzie we wsi, wszyscy jej członkowie pracowali w obrębie tego samego gospodarstwa. Potrzeby tego gospodarstwa, r y t m pracy określony zajęciami kształtowały budżet czasu całej rodziny rol­ niczej. Każda grupa wieku miała tradycją określone formy rekreacji (sedenki, zebrania przy studniach, w karczmie, zabawy z okazji prac zespo­ łowych, niedzielne zabawy taneczne — igranie chora). Oprócz uczestnictwa w życiu towarzyskim formą rekreacji były obrzę­ dowe obchody świąt dorocznych i rodzinnych, jak również uczestniczenie w praktykach kościelnych. W niedzielę i ważniejsze święta kościelne, zgodnie ze wskazaniami kościoła, nie wolno było pracować. Niedzielę uważano za dzień przeznaczony do odpoczynku. Kościół nakładał nawet kary na ludzi, którzy pracowali w dni świąteczne . Okazję do wspólnej, zabawy i tańca stwarzały wesela. Odbywały się one raczej w zimie, rzadziej na wiosnę. Na weselu mógł bawić się każdy mieszkaniec wsi, bez specjalnego zaproszenia. Huczne wesela są organizowane na wsi do lat ostatnich, sedenki prze­ stano organizować przed I I wojną, kiedy to wraz z regulacją i gęstszą zabudową wsi polikwidowano wolne place. Choro igrano jeszcze w pierw­ szych łatach po ostatniej wojnie, lecz wyparły je inne rodzaje rozrywek. Należy wspomnieć, że już w 1908 r. została we wsi zorganizowana 3 i 35 36 3 7 3 4 Patrz 3 5 M a t e r i a ł y B J , 1969, s. 111. P o r . t e ż F r o l e c , Bolszaja semja..., N p . p r z y m u s o w e k u p n o ś w i e c w o t y w n y c h : m a t . B M , 353, s. 5. 3 9 3 7 1957, artykuł M. Biernackiej. B . B o n c z e w , Přinos m a s z y n o p i s , s. 211. kám istorijata na s. Gramada (kulska, s. okolja), 45. Widin �104 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA świetlica, która w latach 1908-1912 mieściła się w t y m samym domu co karczma, a następnie w innych wynajętych lokalach. Świetlica (czytaliszte) poza wypożyczaniem książek organizowała akcje odczytowe czy podejmowała inne próby organizowania życia kulturalnego wsi. Natę­ żenie tych prac było różne w różnych okresach, zależnie od sytuacji f i ­ nansowej tej instytucji oraz aktywności ludzi kierujących jej pracami . Jak była o t y m już mowa, w zakresie konsumpcji żywnościowej ro­ dzina była przez długie lata samowystarczalna , jedynie w latach głodu zakupywano pszenicę i kukurydzę w R u m u n i i . Nieliczne meble, jak również tkaniny, ubrania, były produkowane w domu. Własnego w y 38 39 40 R y c . 5. Panair (jarmark) w Gramadzie Fot. M . Biernacka, 1966 robu były nawet gliniane podstawki, podnice, potrzebne przy wypieku chleba , a także drobny sprzęt drewniany. Artykułami pierwszej po­ trzeby, rozbijającymi zamkniętą gospodarkę konsumpcyjną, była sól i nafta, które trzeba było nabyć poza gospodarstwem. Ponadto od rze­ mieślników spoza Gramady kupowano naczynia gliniane do gotowania 41 3 8 3 9 Patrz artykuł M. Biernackiej Jak określa D. M a r k o w s k a rodzina p r o w a d z i ł a gospodarkę samowyżywie- niową. 4 0 Materiały 4 1 Wyrabiały M B , 342, s. 5. j e g o s p o d y n i e r a z do r o k u w świąteczny dzień Eremija (14 V ) . �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 105 WIEJSKIEJ i spożywania posiłków oraz naczynia metalowe. Przedmiotem wymiany były również towary luksusowe (np. ozdoby) i wyroby galanteryjne (igły, spinki, przędza). Potrzeby te w skali całej wsi były tak niewielkie, że do końca pierwszego dziesięciolecia naszego wieku w Gramadzie nie było w a r u n k ó w do rozwoju handlu. Po sól, naftę i inne zakupy chodzono lub jeżdżono do W i d i n a . Z niektórymi towarami przychodzili do wsi domokrążni handlarze, przeważnie Cyganie. Przyjeżdżali najczęściej po żniwach lub po Bożym Narodzeniu. Cyganie z Arczaru i Sracimiru han­ dlowali naczyniami glinianymi, które sprzedawali za ziarno, mąkę, fa­ solę lub jajka. Garncarze całymi rodzinami jeździli wozami. Podobnie jeździli koszykarze czy kowale wyrabiający siekiery, łańcuchy, nożyce do strzyżenia owiec, gremplarki do konopi. Handlarze wędrujący pieszo sprzedawali igły, druty do robót, korale, bransoletki, lusterka „małe jak oko bawoła". Towar nosili w torbie na ramieniu. Wędrowni kupcy bułgarscy sprzedawali żywicę (tymian) do kadzenia i żucia, czasem ikony, drewniane bukłaki do wody, czy wosk na świece. Na potoku w Gramadzie pracowały małe młynki (wodenice lub karadżejki) mielące zboże i kukurydzę na potrzeby najbliższego sąsiedztwa. Jeden z pierwszych sklepów w Gramadzie otworzył w centrum wsi w 1907 r. Iwan Popów Dimitrow — największy miejscowy kupiec. Sklep ten był czynny do 1945 r. Początkowo mieścił się w starym domu ro­ dziny Dimitrowych (budynek dzisiejszej poczty), tu również rodzina ta miała w latach 1918-1925 karczmę. W 1935 r. sklep został przeniesiony do nowego specjalnego budynku (dawna apteka, obecnie zakład fotogra­ ficzny), brat zaś i wspólnik Iwana, Petko, w latach 1935-1945 urucho­ mił w kiosku obok masarnię (kasapnicę). W tym samym czasie co w Gra­ madzie również w Wodnej został założony sklep przez miejscowego karcz­ marza Mitko Petkowa . Drugim znanym przedsiębiorcą w Gramadzie był Todor Borysów, który miał sklep (djukjan) i karczmę w Mareńskiej Máchale. Sklep ten w latach 1925-1946 prowadził syn Todora, Borys. W okresie międzywojennym różni gospodarze podejmowali ze zmien­ nym szczęściem próby zakładania sklepów w różnych punktach w s i . 42 43 4 4 4 2 D r o g a p o l n a teren pat w i o d ł a p r z e z J a s o w i c e , S y n a g o w c e , G u r k o w o , "Widbol (obecnie D u n a w c i ) . I d ą c pieszo o m i j a n o S i n a g o w c y i G u r k o w o (z J a s o w i e p r z e z D u n k o w i c e i F u s o w i c e prosto n a W i d b o l ) . Z B r a n k o w s k i e j M a c h a ł y j e ż d ż o n o do Widina przez R a k o w i c e , B u k o w e c i T a t a r d ż y k . 4 3 Sprzedawano Wodna..., s. 161. 4 4 w nim sól, cukier, ryż, dziegieć i naftę: N а к o w, Selo Między innymi w Mareńskiej Máchale: Matejko Toszow Hadżijski, Pena Todorowa P a ł u j k o w a ; w centrum wsi Gergo U r ł o w , Mitko Gergow, Marko C e n o w S t e f a n ó w ; w Nowej M á c h a l e Stojko A n g e ł o w i inni. �106 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Największe szanse rozwoju miały sklepy zakładane w centrum wsi, przy drodze do Kuły lub przy drodze na plac targowy . W sklepach tych przed I wojną światową sprzedawano sól, ryż, cu­ kier, oliwę, naftę, farby do przędzy i arnicz (przędze do szycia i wełnę do robót). Ponadto opinki (kierpce wyrabiane w Gabrowie) i zelówki do kierpcy domowego wyrobu. W okresie międzywojennym asortyment towarów powiększył się o materiały (wełniane i bawełniane), buty gu4 5 46 R y c . 6. Panair w Gramadzie Fot. M . Biernacka, 1966 mowe, wyroby żelazne (kosy, młotki, motyki, lemiesze do pługów), ma­ teriały piśmienne. Iwan Popów sprzedawał również niektóre lekarstwa, a po 1936 r. rowery. Sklepy w Gramadzie zaopatrywali na ogół na raty żydowscy hur­ townicy z Widina, stąd też ceny były t u wyższe niż w mieście i wielu gospodarzy zaopatrywało się w W i d i n i e . Do Widina jeżdżono naj­ częściej w piątek, dzień targowy . Kupowano tam sól, naftę, ryż, garnki 47 48 4 5 Tu przez wiele Siraka. Obecnie w 46 p z bozą r z y lat miał sklep lokalu tym mieści drodze na plac targowy i słodyczami z artykułami była przez pewien 4 7 P o 1930 r . d r o b n i e j s z e z a k u p y robiono Najczęściej jeżdżono potrzeba, Iwan Jotow Zob. r y c . 4. czas c z y n n a bozadżijnica, ( c h a ł w ą , rachatemi). 4 8 określona mieszanymi s i ę sklep ż e l a z n y kooperatywy. a w wiosną zimie i tylko w jesienią, sklepach we w wyjątkowo. lecie tylko wsi. wtedy, gdy była �107 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J gliniane, ubranie, buty i przędzę bawełnianą. Na rynku sprzedawano przyniesione sery i niekiedy smalec oraz wełnę owczą. Nadwyżki k u ­ kurydzy, pszenicy, fasoli, sprzedawano hurtownikom. Ponadto sprzeda­ wano w Widinie drzewo na o p a ł . W okresie międzywojennym najczęściej jeździli do Widina rzemieślni­ cy, którzy zaopatrywali się tu w potrzebne surowce (żelazo, obręcze że­ lazne, drzewo stolarskie) czy — jak krawcy •— w dodatki krawieckie. Jeździli zazwyczaj dwa do trzech razy w miesiącu w dni targowe, kiedy można było porobić również inne zakupy i skorzystać z cudzego wozu. Do Kuły na targ chodzono bardzo rzadko, gdyż było tam o wiele gorsze zaopatrzenie niż w Widinie . Po 1921 r. zorganizowano w Gramadzie cotygodniowy targ (pazar). Nie płacono na nim opłat handlowych. Przychodzili n a ń gospodarze z Gramady i okolicznych wiosek sprzedawać owce i przychówek bydlęcy oraz świnie. 4 9 э0 51 R y c . 7. Panair w Gramadzie Fot. M . Biernacka, 1966 4 9 Miłkowski powstańczym handlujący 5 0 Od w przebywający Widinie nabiałem: sprzedaży w 1849 zanotował, J e ż , Od trzeba r. że kolebki..., było płacić z internowanym przychodzili s. do z nich Węgier wojskiem chłopi bułgarscy 367. opłaty handlowe: patrz artykuł W. Pa­ powiatowych lub prockiej. 5 1 do Do K u ł y Sądu. udawano się prawie wyłącznie tylko do w ł a d z �108 BKONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Od wiosny do końca września odbywały się w okolicznych miejsco­ wościach doroczne jarmarki (panairy) . Jarmarki trwały przez 3-7 dni. Gospodarze przyprowadzali na sprzedaż bydło, owce, świnie, które sku­ pywali handlarze przyjeżdżający również spoza Bułgarii — z Czech, Rosji i Rumunii. Przyprowadzano również na sprzedaż bydło z Serbii. Obok handlu inwentarzem na panairze mieli kramy kupcy z Widina, Arczar, Kuły, oferujący materiały, gotowe ubrania, czapki futrzane. Garncarze z Arczaru, Sracymiru, Trojan i Widina sprzedawali swoje garnki. Ponadto rzemieślnicy sprzedawali koła, wozy, uprzęże czy w y ­ roby bednarskie. Z płodów rolnych handlowano jedynie owocami i wa­ rzywami. W specjalnych kramach sprzedawano słodycze, wstążki i ko­ rale oraz pończochy. Karczmarze organizowali na panairach bufety z muzyką. Panair w Widynie był organizowany już przed I wojną światową, w Gramadzie dopiero po 1923 r. Natomiast już przed wojną przyjeż­ dżali do Gramady handlarze skupujący świnie u gospodarzy specjalizu­ jących się w hodowli. Przyjeżdżali na wiosnę przed Gjergjowden (6 V) i na jesieni po Bogarodicy (28 V I I I ) . Handlarze znajdowali pomoc w miej­ scowych pośrednikach (dżambaz), którzy informowali, kto ma trzodę na sprzedaż. Zakupione zwierzęta właściciele odstawiali do najbliższej stacji kolejowej, skąd wysyłano je dalej do Sofii i W a r n y . Jak podkreślają historycy gospodarstwa wiejskiego, rozwój stosun­ ków kapitalistycznych w Bułgarii miał specyficzny charakter i przebieg. Po wyzwoleniu w 1946 r. panującą formą produkcji rolnej stało się małe gospodarstwo chłopskie. Chłopi zmuszeni do wykupu otrzymanej ziemi potureckiej zapożyczali się u lichwiarzy. Brak podaży na siłę ro­ boczą i brak kapitału doprowadził wiele gospodarstw do ruiny, prze­ chodziły one w ręce wierzycieli. Szczególnie ostrą formę proces ten przy­ brał w czasie kryzysu rolnego w końcu X I X w . We wsi żywa jest jeszcze pamięć miejscowych lichwiarzy. W dzienniku szkolnym Wodnej znajduje się wzmianka o karczmarzu Gergo Cekowie, który w latach 1901-1910 brał odsetki w wysokości 10 /o miesięcznie . Obok pożyczek rozpowszechnione było zeleniczarstwo — czyli pożyczanie w zimie pod b2 53 5 4 fl 55 5 2 N a sw. Trójca (13 V I ) w R a k o w i c y , n a Preobrażenie Gospodne (19 V I I ) w K u l e , n a Golema Bogorodica (28 V I I I ) w Widinie, w pierwszych dniach w r z e ś n i a w M a k r e s z , n a Malka Bogorodica (21 I X ) w G r a m a d z i e , n a Krástowden (27 I X ) w D i m o w i e . 5 3 na Stacja kolejowa była za Gurkowem, p r z e p r o w a d z o n o dopiero w 1923 r . 6 4 szawa 5 5 W. T i c h o m i r o w , 1952, s. 18-19. Cyt. za Nakowem, Socjalistyczna Selo Wodna..., gdyż obecną przebudowa, s. 160-161. linię rolnictwa kolejową w do Bułgarii, Widi­ War­ �109 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J zastaw nowych zbiorów. W nieurodzajnym roku taka pożyczka mogła doprowadzić do całkowitej ruiny gospodarstwa. Uzyskane kapitały lich­ wiarze lokowali zazwyczaj w ziemi lub przedsięwzięciach handlowych: sklepach, karczmach itp. W związku z koncentracją ziemi w rękach miejscowych bogaczy (czę­ sto lichwiarzy), rozpowszechniony był zwyczaj najmowania się do robót rolnych. Zarobkowali w ten sposób zarówno najbiedniejsi, jak również w rodzinach liczniejszych, wspólnie gospodarujących, młode małżeństwa „na dorobku". Ponadto znaczna część gospodarstw mniejszych dzierża­ wiła ziemię od zamożniejszych gospodarzy nie za pieniądze, lecz na ispolicę, czyli za połowę plonów. Dzierżawiono również ziemie cerkiewne, ale te za opłatą pieniężną . Historyk Gramady dr Bonczew uważa, że do pogorszenia sytuacji go­ spodarstw rolnych przyczynił się również masowy rozpad wielkich ro­ dzin, wskutek czego powstawały gospodarstwa małe, o niedostatecznej ilości ziemi, inwentarza żywego i n a r z ę d z i . Sytuację dodatkowo pogar­ szała jeszcze niekorzystna dla wsi polityka podatkowa państwa oraz ogra­ niczenie hodowli (pastwisk) na rzecz produkcji zbożowej . W związku z ogromnym brakiem kredytów w gospodarce rolnej Buł­ garii, podjęto ideę organizowania spółdzielni kredytowych . W północno-zachodniej Bułgarii pierwszą spółdzielnię kredytową za­ łożono w 1901 r. we wsi Urbabińcy (dzisiejsze Toszewci). W Gramadzie kooperacja „Sztastie" została założona w 1903 г., w Wodnej zaś koope­ racja „Pomoszt" dopiero w 1930 r. Pożyczki ze spółdzielni przeznaczano na ogół na spłacenie lichwiarskich długów, kupowanie ziemi, inwentarza żywego, inwestycje budowlane, zakup sprzętu itp. J u ż w pierwszym okresie istnienia spółdzielni w Gramadzie próbo­ wano rozszerzyć zakres jej działalności na organizację zaopatrzenia, jed­ nakże dwukrotne próby zakładania sklepów spółdzielczych (w 1903 r. i latach 1913-1914) nie powiodły się. 36 57 58 59 6 0 5 8 5 7 O D A , Widin, F o n d 465 „ К " , а р . 1, a r c h . ed. 28, 33, 46, Bonczew, Prinos..., s. 58. 217-218. 5 8 P r z e j ś c i e z gospodarki hodowlanej n a s t ą p i ł o ok. 1918 г.: m a t e r i a ł y M B , 342, na zbożową s. 4. 5 9 wg miejscowej tradycji Pierwsza spółdzielnia kredytowa w niepodległej Bułgarii została założona w e w s i M i r k o w o okr. s o f i j s k i e g o w 1890 r. W 1894 r. w y d a n o u s t a w ę o k a s a c h r o l n i c z y c h , w k t ó r e j p r z e w i d y w a n o k r e d y t o w a n i e s p ó ł d z i e l c z o ś c i r o l n i c z e j . W 1903 r. Zgromadzenie Narodowe p r z e k s z t a ł c i ł o kasy rolnicze w B a n k Rolny. O d e g r a ł on w i o d ą c ą r o l ę w o r g a n i z o w a n i u r u c h u s p ó ł d z i e l c z e g o n a w s i . W k o ń c u 1910 r . B a n k R o l n y p r o w a d z i ł r a c h u n k i 584 t o w a r z y s t w s p ó ł d z i e l c z y c h , d r u g i e m u z a ś C e n t r a l n e m u B a n k o w i S p ó ł d z i e l c z e m u ( B C K ) w k o ń c u 1912 r . p o d l e g a ł o 426 w i e j ­ s k i c h s p ó ł d z i e l n i o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w y c h : Z . N a t a n , Stopanska istorija na Bálgarija,, S o f i j a 1957, s. 374. 6 0 ODA, Widin, Fond 320, Historia zbiorów. �110 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA R y c . 8. N o w o c z e s n e ' w n ę t r z e domu mieszkalnego Fot. N . Nikołow, 196S Po okresie zniszczeń wywołanych dwiema wojnami (serbską i świa­ tową) spółdzielczość, szczególnie popierana w okresie rządów Stambolińskiego, pomimo późniejszych represji w latach 1923-1929 rozwija się nadal. W tym ostatnim okresie, przejściowego rozkwitu gospodarki, w miarę jak gospodarka chłopska przekształca się z naturalnej w kapi­ talistyczną, znowu wzrasta zadłużenie najbiedniejszych gospodarstw. Szczególnie ciężkie dla biednego i średniego gospodarstwa były lata k r y ­ zysu 1929-1933, jak mówi o t y m komunikat Banku Rolnego: ,,Sytuacja zadłużonych bardzo ciężka, jeszcze w październiku strzyc będzie która nie dłużenia, w jest przed przeznaczona okresem 6 1 „Izwiestija na [...] poprzedniego lipcu, mleko na rachunek przyszłych cyt. gospodarstw p r a w i e bez w y j ś c i a . wiejskich, które Większość roku sprzedaje sprzedaje zawczasu w na sprzętu. opłacanie Swoje z b i o r ó w — cały rok żyją Bałgarskata Zemědělská wełnę 1952, s. 43. Jeden z informatorów większość, z dnia na jest dzień: swoich owiec, które swego zboża, i umorzenie bieżące ludzie ci starego za­ zaspokajają 6 1 zaliczką" . Banka", 1934, za W . T i c h o m i r o w e r n , Socjalistyczna przebudowa Warszawa żyje styczniu, część procentów potrzeby stanowią ludności K n . 14-16, rolnictwa w charakteryzując ten s. 342: Bułgarii, okres pod- �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 111 WIEJSKIEJ Sytuacji drobnego producenta nie poprawiał system podatkowy, w k t ó ­ r y m według danych Instytutu Statystycznego przy Uniwersytecie w Sofii w 1934 r. — 45,9 /o ogółu podatków płacili c h ł o p i . Lepsza była sy­ tuacja bogatszych gospodarstw. Przechodząc na gospodarkę towarową (opierającą się głównie zresztą na taniej sile roboczej) podnosili poziom produkcji rolnej i uzyskiwali z niej pewne zyski. W 1934 r. powstaje w Gramadzie spółdzielczy sklep spożywczy stale już pracujący, a w 1938 r. sklep z towarami mieszanymi. Jednocześnie w 1934 r. uruchomiony zo­ stał spółdzielczy punkt skupu zboża i innych płodów rolnych, a w 1938 r. spółdzielnia organizuje punkt skupu jajek i s ł o n i n y . Należy w t y m miejscu zaznaczyć, że równoległe z rozwojem spółdzielczości szereg bar­ dziej aktywnych mieszkańców wsi podejmuje się prywatnie skupu i han­ dlu. Handlowano głównie bydłem i świniami oraz drobiem i jajami, gdyż jak już wspominaliśmy, prywatny handel zbożem był w rękach hurtowników z Widina. fl 62 63 W związku z podniesieniem techniki rolnej i hodowlanej oraz skupu i handlu, produkty tej gospodarki zaczynają docierać w coraz większym stopniu na rynek pozalokalny. Uzyskiwane tą drogą pieniądze małe gospodarstwa obracały najczęściej na zakup ziemi, większe •— na inwe­ stycje gospodarcze (zakup sprzętu rolniczego, budowę domu) lub nie­ kiedy na dalsze spekulacje. W t y m samym okresie zaczyna się rozwijać różnego rodzaju w y t w ó r ­ czość zaspokajająca potrzeby ludności i dająca uzupełniające dochody dla gospodarstwa rolnego przede wszystkim p i e n i ę ż n e . Już przed 1918 r. jeden z zamożnych gospodarzy wystawił w Gramadzie młyn pa­ rowy, z czasem przerobiony i rozbudowany. W latach dwudziestych uru­ chomiono we wsi drugi prywatny młyn mechaniczny oraz o l e j a r n i ę . W 1936 r. kooperatywa uruchamia mardrę, czyli s e r o w a r n i ę . Po wyzwoleniu fundusze spółdzielni pożyczkowych przejęło państwo, organizując kredyt bankowy i państwowe kasy oszczędnościowe. Uprzy­ wilejowany w kształtującym się ustroju socjalistycznym sektor spół­ dzielczy poszerza w latach 1945-1949 zakres swej działalności, przede wszystkim w dziedzinie zaopatrzenia i usług, o skup bydła (1945) i świń (1949), organizuje własne zakłady przetwórcze (1945 — piekarnia, 1947—• przetwórnia mleka krowiego, 1948 — ubój i przetwórstwo mięsa, 1949 — 64 6o 66 kreślał, że szczególnie ciężko było kupić i n n e drogie": m a t . B J , 1969, s. 210. ' T i с h o m i r o w , j w „ s. 43. r ubranie: „żyto arch. 21 było tanie a wszystko 2 6 3 ODA, Widin, 6 4 Patrz artykuł W. M a t . B J , 1969, s. 6 5 6 6 ODA, Widin, F . 320, Fond arch. ed. Paprockiej. 52, 53, 118, 320 „К", 21. 119. op. 1, ed. (Revizioni aktowe). �112 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y r ó b wódki z powierzonego surowca) oraz produkcyjne (1947 — sto­ larnia, 1948 — ogród warzywny, ferma hodowlana). W 1948 r. w ra­ mach miejscowej spółdzielni „Szczastie" założono „Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną" — TKZS . Pierwszy okres powojenny sprzyjał wszelkiego rodzaju spekulacjom i dawał przejściowe możliwości znacznego wzbogacenia się. Możliwości te ograniczała jednak z roku na rok klasowa polityka państwa. W toku wykonywania reformy rolnej w 1946 r. uległy dwukrotnemu zmniejszeniu długi hipoteczne zaciągnięte przed 1935 г., a ponadto zmniejszono opro­ centowanie wszystkich długów. Zmieniono zasady wypłacania emerytur c h ł o p o m . Biedocie wiejskiej przyznawano znaczne ulgi podatkowe i przy dostawach rolnych. W latach 1948-1956 większość gospodarstw wsi wstąpiła do rolniczej spółdzielni produkcyjnej stwarzającej nowe podstawy bytowania rodziny . 67 68 69 Podstawą gospodarki współczesnej rodziny są zarobki uzyskiwane z pracy poza gospodarstwem domowym. Kształtują się one rozmaicie w zależności od rodzaju pracy i przygotowania do zawodu. W badanych rodzinach występuje wyraźna zależność poziomu dochodów od ilości osób z wykształceniem w rodzinie. W TKZS poza kwalifikacjami i ro­ dzajem wykonywanej pracy (są lepiej i gorzej zarabiające brygady) w y ­ sokość zarobków zależy w pierwszym rzędzie od liczby przepracowanych dni, wyrobienia normy i ewentualnego uzyskania premii. Dla przykładu można podać, że w 1969 r. robotnik rolny w TKZS mógł zarobić mie­ sięcznie ok. 75-95 lewów , traktorzysta 100 lewów, magazynier 115 le­ wów, urzędnik w TKZS — 120 lewów. Bibliotekarka w Domu Ludowym zarabiała 81 lewów miesięcznie, szklarz w TPK 90-130 lewów. Lekarz po studiach otrzymuje pierwszej pensji 100 lewów (po każdych 3 latach pracy o 10 lewów miesięcznie więcej oraz za specjalizację 15 lewów). Lekarzowi wiejskiemu TKZS dopłaca 50 lewów miesięcznie (felczerowi 20 lewów), czyli razem lekarz pracując na wsi otrzymuje 150 lewów na początek. Przeciętna emerytura w zależności od ilości przepracowanych lat w TKZS waha się w granicach 20-30 lewów miesięcznie . Jak wykazały badania ankietowe, w Gramadzie 35,5% rodzin w 1968 r. 70 7 1 72 6 7 ODA, Widin, 6 8 W okresie Zadruga: patrz Fond 279, op. 1, a r c h . ed. międzywojennym artykuł M. 1, s. emerytury 1-2. rolnikom wypłacała Zemědělská Biernackiej. m Por. materiały I. Nizińskiej za lata 1966-68. A r c h . Zakł. Etnogr. 7 0 Por. materiały I. Nizińskiej za lata 1966-68. A r c h . Zakł. Etnogr. 7 1 Patrz 7 2 W wieku, artykuł W. 1966 r. w 8 osób za Paprockiej. Gramadzie zasługi 1496 osób pobierało ideologiczne, 55 osób z emerytury. W i ę k s z o ś ć tytułu inwalidztwa z tytułu wojennego, �113 W A R U N K I BYTOWE I BUDŻET RODZINY WIEJSKIEJ miało dochody w granicach 40-60 lewów na osobę, 33,3°/o od 20-40 le­ wów, a 15,4 /o dochody od 60-100 lewów na osobę. Dochody poniżej 20 lewów i powyżej 100 lewów na osobę miał tylko nieznaczny odsetek rodzin Wszystkie rodziny mają dodatkowy dochód z 0,5 ha działki przyza­ grodowej. Dochód ten trudno jest ściśle obliczyć, gdyż składa się n a ń wartość spożywanych w rodzinie produktów rolnych. Widoczną pozycję w budżecie rodziny stanowią jedynie dochody z hodowli, głównie świń. Zdaniem informatorów ze sprzedaży prosiąt, jajek, wełny owczej, jedno gospodarstwo może uzyskać od 1000-1500 lewów rocznie. Przy kontrakto­ waniu świń w Rodopie (państwowe przedsiębiorstwo skupu) uzyskuje się ceny niższe, ale ma się udogodnienia przy zakupie paszy. Jeżeli chodzi o r y t m zaopatrzenia i większe zakupy inwestycyjne, dużą rolę odgrywa system wypłaty wynagrodzeń w TKZS z jednorazową wypłatą wyrównania za rok ubiegły w styczniu roku następnego. Jest to rodzaj przymusowego oszczędzania, który powoduje, iż rodziny pra­ cujące w TKZS otrzymują raz do roku znaczne sumy, które z reguły obracają na większe zakupy inwestycyjne. Zestawiając dane uzyskane z ankiety z obserwacjami poczynionymi w terenie można stwierdzić, że poziom w a r u n k ó w bytowych rodziny za­ leży nie tylko od przeciętnych zarobków rodziny (średnich dochodów na członka rodziny), ale wyraźnie wzrasta w dużych rodzinach dysponują­ cych w sumie większą ilością zarobionych pieniędzy. Po ostatniej wojnie w nowym układzie stosunków społeczno-gospodarczych rozwinął się bardzo ruch budowlany . Jest to zjawisko noto­ wane również na wsi polskiej . Stawianie na pierwszym miejscu w hie­ rarchii wartości materialnych domu mieszkalnego badacze polscy tłu­ maczą rozpadem rodzinnej gospodarki chłopskiej będącej w dawnym układzie warsztatem pracy i symbolem trwałości rodziny. Funkcje wspól­ nej gospodarki w pewnym sensie przejmuje dom mieszkalny stający się ośrodkiem organizacyjnym życia r o d z i n y podstawą rozróżnienia poe 7 3 7 4 75 76 77 9 po wypadkach przy statystyki miejscowej 7 3 Zbliżony 7 4 Zasady rozkład za lata sytuacji s ą obroty siącu styczniu obroty IX. s. 1968, Por. handlu osoby z tytułu rent chorobowych: dane ze w był w również TKZS Archiwum we — Etnografii styczniu 1113 101,5 tys. l e w ó w , tys. lewów): Wodna PAN. Selkoopu w lutym i archiwalne IHKM detalicznego m i e j s c o w e g o kwietniu: wsiach materiały Toszewci. Ireny Odbiciem najwyższe 861 t y s . Statisticzeski w tej mie­ lewów, bjuletin, Ni­ naj­ Widin 12. Patrz artykuł 76 Przemiany 7 7 w 23 uposażeń 1966-6)8 (1968: w mniejsze i zdrowia. dochodów wypłacania zińskiej 7 5 pracy służby M. Pokrapka. społeczne Sulimski, w Procesy 8 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 Polsce Ludowej, urbanizacji..., Warszawa is. 121. 1963, s. 296, 362, 410. �114 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA zycji społecznej rodziny i odbiciem jej dążeń i aspiracji. Nader ograni­ czone zadania produkcyjne ograniczają potrzebę inwestycji w zagrodzie. Równocześnie dom mieszkalny upodabnia się typem budownictwa do domku miejskiego , jedynie część budynku (parter lub suterena) służy pewnym ograniczonym zadaniom produkcyjnym. W dziedzinie w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń obserwujemy w Gra­ madzie chęć dorównania jak najszybciej standardom życiowym po­ wszechnie spopularyzowanym i wspólnym dla miasta i wsi. Dążenie do jak najszybszego urządzenia mieszkania i najpełniejszego jego wyposa­ żenia w nowe meble oraz przedmioty ułatwiające prowadzenie gospo­ darstwa domowego, jak odkurzacze elektryczne, piecyki, maszyny do szycia, telewizory, adaptery itp., jest powszechne. Nabywanie przedmio­ tów drogich posiada-wszelkie cechy manifestowania swego dostatku i t y m samym podkreślania swego znaczenia. Wszystkie te nowości są atrybu­ tami powodzenia i „nowoczesnego" ż y c i a . Połowa badanych rodzin miała domy urządzone kompletami mebli fabrycznych. W pierwszym rzędzie urządza się sypialnie (podwójne łóż­ ko, szafa na ubrania, toaletka z lustrem), następnie zakupuje się meble kuchenne (komplet lub tylko kredens). Jeżeli w domu są dwie kuchnie, to nowe meble ustawia się zazwyczaj w kuchni „zimowej". W urządza­ niu wnętrza mieszkalnego dominuje wzór wnętrza drobnomieszczańskiego: meble politurowane, dużo serwetek, bibelotów, wszelkiego rodzaju ozdób. Duża ilość haftów, często w stylu pseudoludowym. Cechą specy­ ficzną domu jest duża ilość samodziałów, głównie chodników, którymi wyłożone jest całe mieszkanie. W meblarstwie i zdobnictwie wnętrza królują przelotne mody, „każdy chce mieć to samo, co drugi" , jednocześnie zaś obserwuje się r y w a l i ­ zację pomysłów. Wobec ciągłego naśladownictwa odnosi się wrażenie, że nie tyle chodzi o zaspokojenie indywidualnych potrzeb, co o podniesie­ nie przez to wyglądu mieszkania, które jest wykładnikiem własnego pre­ stiżu społecznego. T y m bardziej że we wnętrzu mieszkalnym nie widać oddzielenia się funkcji rekreacyjnych od produkcyjnych, a raczej w y ­ dzielenie części reprezentacyjnej. Najbardziej paradne pokoje pokazuje się gościom, „zwiedza" się je, a następnie pracuje się i odpoczywa w czę­ ści produkcyjnej, gdzie stoi radio oraz maszyna do szycia (posiada ją 50,5% ankietowanych rodzin). Natomiast telewizor (12% ankietowanych) 78 79 80 7 8 O g ó l n e p o d o b i e ń s t w o n o w e j z a b u d o w y w s i do b u d o w n i c t w a miejskiego (willowego) p o g ł ę i b i a u l i c o w a z a b u d o w a w s i oraz to, ż e w z w i ą z k u z g o s p o d a r k ą filialną n a k o l i b a c h s t a r e z a b u d o w a n i a gospodarcze nie z a j m u j ą zbyt wiele miejsca. : 7 9 8 0 Podstawy takie potwierdzają M a t e r i a ł y M B , n r 346, s. 5. liczne, prowadzone współcześnie badania. �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J 115 i lodówka (3,7%), mniej używane, stoją często w izbach reprezentacyj­ nych. Obserwuje się wyraźną współzależność między występowaniem tych ostatnich a stopniem zamożności rodziny i jej aspiracjami. W y ­ kładnikiem zamożności rodziny jest również duża ilość pościeli, kołder, prześcieradeł, czerg na łóżko itp. W rodzinach zajmujących wybitniejsze pozycje w życiu społeczności wioskowej widać wyraźne dążenie do zaopatrzenia się w pojazdy me­ chaniczne, zwłaszcza motocykl (posiadało go 20,9% ankietowanych), a na­ stępnie samochód osobowy . Domy rodzinne zamieszkują z reguły rodziny trzypokoleniowe: sta­ rzy rodzice oraz małżeństwa z dziećmi. Pomimo że wiele rodzin posiada nowe duże mieszkanie, nie wszystkie pomieszczenia są w pełni wyko­ rzystane. Pokoje służą głównie do spania, a życie domowe koncentruje się w kuchni „gospodarczej". W kuchni spożywa się posiłki, tu prze­ siaduje się w chwilach wolnych (tu czyta się gazety i słucha radia). W kuchni też w dni powszednie przyjmuje się gości. W kuchni lub w po­ koju obok niej mieszkają starzy rodzice. Na zakończenie omawiania warunków mieszkaniowych trzeba jeszcze nadmienić, że pomimo dużych rozmiarów nowych domów brak w nich na ogół miejsca przeznaczonego wyłącznie do zabiegów higienicznych. W okresie powojennym wraz z kolektywizacją zmienił się system zaopatrzenia rodziny w produkty żywnościowe, co wpłynęło na pewne zmiany w sposobie odżywiania. Ograniczenie samozaopatrzenia rodzi­ ny do produktów pochodzących z działki spowodowało, że pożywienie codzienne zupełnie nie zawiera kukurydzy, używa się jej teraz w nie­ wielkich ilościach jako k a r m ę dla świń i drobiu. Przestano prawie zu­ pełnie jadać fasolę, ograniczono spożycie kapusty . W stosunku do okre­ su poprzedzającego I I wojnę światową zmalało spożycie mleka (brak własnych krów) przy utrzymaniu mniej więcej na dawnym poziomie spożycia nabiału owczego. Wzrosło natomiast znacznie spożycie cukru i wyrobów cukierniczych. Zmienił się skład pożywienia mięsnego, pierwsze miejsce zajmuje drób, jagnięta, a następnie prosięta. Nie jada się prawie zupełnie woło­ winy. Są to zmiany substytucyjne, gdyż w sumie nie spożywa się więcej mięsa. Podstawę pożywienia stanowi w dalszym ciągu chleb, ale. kupny, w y ­ pieku piekarskiego z białej mąki. Pojawiły się nowe potrawy (maka81 82 8 1 P r a g n i e n i e to z r e a l i z o w a n e jest w p i e r w s z y m r z ę d z i e w g r u p i e w y k w a l i f i ­ k o w a n y c h i n a j l e p i e j z a r a b i a j ą c y c h s p e c j a l i s t ó w , t a k i c h j a k : stomatolog, l e k a r z , p r z e w o d n i c z ą c y g r o m a d z k i e j r a d y , a g r o n o m T K Z S , k s i ę g o w y S e l k o o p u itp. 8 3 J e s t to o d m i e n n a M a r k o w s k a , Niektóre sytuacja n i ż stwierdzona zmiany..., s. 239. w badaniach mongolskich: patrz �116 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ron) i przetwory (konserwy, zwłaszcza rybne) pochodzenia fabrycznego, których dawniej nie jadano. Nie sposób jest w badaniach etnograficznych ustalić dokładnej struk­ tury globalnego spożycia poszczególnych artykułów. Jest to niemożliwe ze względu na brak danych dotyczących spożycia naturalnego (zaopatrze­ nia, dawniej z całego gospodarstwa rolnego, dziś z działki przyzagrodo­ wej). Odnośnie do przeszłości opieramy się na subiektywnych relacjach, pośrednio wnioskując z ogólnych danych o produkcji artykułów spo­ żywczych. Współcześnie, nie mając możliwości zorganizowania badań budżetów domowych, uciekamy się do obserwacji oraz wnioskować mo­ żemy z danych dotyczących sprzedaży artykułów żywnościowych przez miejscowe sklepy i TKZS. Można poczynić pewne obliczenia ilości kupowanych produktów, zwłaszcza tych, które w całości nabywane są poza gospodarstwem do­ mowym, jak chleb, cukier, mleko. Według danych z 1967 r. chleba k u ­ piono we wsi okoł 280 kg na osobę, czyli spożycie wynosiło niecały k i ­ logram dziennie. Nie jest to dużo, jeżeli weźmie się pod uwagę, że roczne spożycie mąki wynosi zaledwie 15 kg na osobę (własne gospodarstwo mąki nie dostarcza). Stosunkowo duże było spożycie cukru, wynosiło bowiem ok. 28,5 kg na osobę. Znaczna część z tego jest jednak przezna­ czona do wyrobu przetworów w t y m także i wina. Nader skromnie przedstawia się spożycie mleka — średnio około 18 kg na osobę. Częścio­ wo brak mleka uzupełniają sery własnej produkcji (66,6% gospodarstw ankietowanych miało owce) oraz dokupywane (ok. 1,2 kg na o s o b ę ) . Znaczne było spożycie tłuszczu, głównie oleju — średnio 11,75 kg, nie licząc niewielkiej ilości tłuszczu ze świń własnego chowu . Analizując te przybliżone dane należy pamiętać, że pewne ilości pro­ duktów mlecznych rozprowadza „kuchnia mleczna" dla dzieci , ponadto przedszkole, technikum i stacja maszynowa prowadzą własne stołówki, wreszcie we wsi jest restauracja, w której również można spożyć po­ siłek . 83 84 85 8 6 8 3 C h l e b s p r z e d a w a n y j e s t po n i ż s z e j c e n i e p r a c o w n i k o m i i c h r o d z i n o m p r z e z T K Z S , p o n a d t o p e w n ą i l o ś ć po c e n a c h w y ż s z y c h r o z p r o w a d z a m i e j s c o w a r e s t a u r a c j a ( w 1967 r. ok. 103 tys. kgi). M l e k o s ł o d k i e r o z p r o w a d z a T K Z S za p o ś r e d n i c t w e m m i e j s c o w e j skladarnicy, kwaszone m o ż n a k u p i ć w sklepach. 8 4 Obliczając spożycie p r o d u k t ó w rozprowadzanych przez T K Z S p o d z i e l i l i ś m y całość s p o ż y c i a przez ilość s p ó ł d z i e l c ó w i c z ł o n k ó w ich rodzin, ilości zaś sprze­ dawane przez sklepy i r e s t a u r a c j ę Selkoopu przez o g ó l n ą l i c z b ę mieszkańców w s i o b s ł u g i w a n y c h p r z e z te s k l e p y . U z y s k a n o w ten s p o s ó b j e d y n i e dane p r z y ­ b l i ż o n e , n i e m n i e j zgodnie j a k s i ę o k a z a ł o z o f i c j a l n y m i o b l i c z e n i a m i d l a o k r ę g u w i d i ń s k i e g o : S t a t i s t i c z e s ř e i godisznik na okrąg Widin, W i d i n 1964, s. 226. 8 5 P a t r z dalej. 8 6 Np. idąc w pole niektórzy mieszkańcy wsi zabierają kupione uprzedniego �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y WIEJSKIEJ 117 Wobec całodziennego zatrudnienia kobiet, często poza domem, odży­ wianie codzienne, zwłaszcza latem, jest dość skromne i monotonne. Rano pije się herbatę z lipy lub kwaśne mleko, czasem zupę z makaronem, w pole do pracy bierze się chleb, sirene, paprykę, pomidory, cebulę, cza­ sem lutice. Bardziej urozmaicony jest jadłospis świąteczny i gościnny, nie przestrzega się też postów . Odżywianie dzieci do roku, zdaniem miejscowego lekarza, jest względ­ nie zadowalające, gdyż dzieci do 9-10 miesiąca pozostają na ogół pod opieką młodych matek. Z pomocą rodzicom przychodzi „mleczna kuchnia" prowadzona przy ambulatorium lekarskim. Kuchnia przyrządza trzy dania (zupę, przecier jarzynowy i kisiel) na mleku, uzupełniając w ten sposób niedobory rynkowe mleka. Te osoby, które nie korzystają z kuch­ ni, mogą kupić mleko słodkie dla dzieci, sprzedawane codziennie we wczesnych godzinach rannych w cukierni. Starsze dzieci chowane są na ogół pod opieką babek, karmione są podobnie jak dorośli, często nie­ odpowiednio. 87 W związku z większymi dochodami ludności rozpowszechnił się zwy­ czaj kupowania dzieciom słodyczy. Słodycze kupują sobie również i star­ si (np. kobiety idące do pracy w pole, uczniowie szkolni). Wszystkie ważniejsze chwile w życiu rodziny podkreślane są nadal uroczystymi ucztami (chrzest, wesele, święto sweteca familii) przy czym w dalszym ciągu wypiekane jest okolicznościowe pieczywo. Ponadto organizowany jest nowy typ przyjęć z okazji pożegnania synów idących do wojska oraz rocznicy urodzin poszczególnych członków rodzin. Na przyjęcia te zapraszani są koledzy z pracy i szkoły, a ponadto człon­ kowie rodziny i sąsiedzi. Święta państwowe (1 maja, 9 września) uświetniają przyjęcia skład­ kowe — bankiety, urządzane z reguły w miejscu pracy. W przyjęciach tych, po zapłaceniu obowiązującej składki, biorą niekiedy udział rodziny pracowników. W okresach poprzedzających święta miejscowe TKZS zwiększa dostawy detaliczne, zwłaszcza mięsa, które stanowi podstawową potrawę świąteczną (zazwyczaj kurczęta albo prosięta). Niezbędnym składnikiem bankietów i świątecznych posiłków jest wino, najczęściej młode, domowego wyrobu, oraz lemoniada, jak również wódka własnego wyrobu . 88 dnia w restauracji potrawy m i ę s n e (pieczone m i ę s o ) . W o k r ę g u widyńskim w a r t o ś ć ż y w i e n i a z b i o r o w e g o z 10|9 tys. l e w ó w w 195,9 г., w z r o s ł a do 270 t y s . l e w ó w w 1964 г.: Statisticzeski godisznik..., s. 223. 8 7 O b o w i ą z k o w y m s k ł a d n i k i e m p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o jest p o t r a w k a z k u r y l u b m i ę s a owczego oraz btmica n a j c z ę ś c i e j z s e r e m . D o tego s a ł a t k a z p o m i d o ­ r ó w , c e b u l i , p i e c z o n e j p a p r y k i . N a deser b u d y ń , ciasta, ś w i e ż e o w o c e ( a r b u z y , winogrona, orzechy). 8 8 Wino pija się na ogół zmieszane z lemoniadą. �118 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Wobec wzrostu siły i możliwości nabywczych samozaopatrzenie ro­ dziny ogranicza się głównie do produktów spożywczych pochodzących z własnej działki przyzagrodowej. Przeliczając wartość produktów sprzedawanych w miejscowych skle­ pach oraz TKZS uzyskaliśmy sumę ok. 114 lewów wydatkowanych rocznie na 1 osobę, z czego blisko 73% produktów zakupywane b y ł o w TKZS. Spośród ogółu podstawowych produktów spożywczych kupo^wanych w sklepach i restauracji, 25% wartości zakupów stanowi cukier, 21,2°/» mięso i przetwory mięsne, 16,5% przetwory zbożowe, 12,6% nabiał i 6,5% warzywa (świeże i przetwory). Minimalne sumy prze­ znacza się na pozostałe produkty. W dalszym ciągu wiele rodzin produkuje w domu mydło (59,7% rodzin ankietowanych) jednakże jest ono spożytkowywane prawie w y ­ łącznie do prania (tylko 2,2% rodzin używało go do mycia). Ponadto ponad połowa badanych rodzin (61,7%) produkuje w domu wino z włas­ nych winogron oraz od czasu do czasu piecze chleb (67,2%). Znaczna część (70,5%) w dalszym ciągu wykonuje w domu tkaniny, wyposaża się nimi dzieci, większość wyprawy zakupywana jest jednak w skle­ pach. Kupuje się córkom meble fabryczne (pojedyncze lub całe komple­ ty), również goście weselni przynoszą w darze sprzęt kuchenny czy porcelanę. Na dary dla gości kupuje się gotowe koszule i fartuchy wyrobu fabrycznego. W związku z brakiem ziemi cała uwaga skierowana jest na wyposażenie domu nowożeńców. Struktura zakupów została omówiona uprzednio. Obliczając wartość zakupów rocznych, według danych kooperatywy, w 1967 r. wydatko­ wano w lewach na jednego mieszkańca wsi . 89 Produkty kupowane Wydatki żywność 114,00 tkaniny 17,60 trykotaże i odzież gotowa buty meble sprzęty mydło domowe i środki motocykle, piorące rowery tytoniowe Razem 8 9 114,00 Odsetek o g ó ł u wydatków 50,67 ] 29,70 J ) 66,80 10,50 6,50 j 19,40 8,62 0,85 0,85 0,37 0,85 0,85 0,37 19,10 19,10 8,50 4,00 4,00 1,77 225,00 225,00 12,90 alkohol wyroby 38,70 ogółem 100 Spomagatelna tablica (balans) za otczitane postaplenijata prodażbite licznostite prez 1967 д. Potřeb kooperacija okr. Widin, s. Gramada. i na- �119 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J W sumach powyższych uderza przede wszystkim stosunkowo m a ł y udział wydatków na środki piorące, co jest uzasadnione domową pro­ dukcją mydła i wysokie spożycie alkoholu (w przeliczeniu na 1 osobę, wliczając kobiety i dzieci, przypada 16,6 1 napojów alkoholowych). Jest to przeważnie wino i piwo niskoprocentowe, ale do ilości tych dochodzi jeszcze spożycie alkoholu własnego wyrobu. Jeżeli chodzi o zmiany w rozmiarach zakupów, to z roku na rok wzrastają zakupy artykułów trwałego użytkowania. Związane jest to również z podnoszeniem się stopy życiowej (siły nabywczej) jak i z co­ raz lepszym zaopatrzeniem sklepów, jak również z wzrastającymi po­ trzebami mieszkańców. Widać to między innymi z następujących da­ nych : 9 0 Przedmioty 1965 1966 1967 radia telewizory 25 77 43 8 43 59 pralki 11 28 lodówki 13 21 16 zakupione 16 Przy analizie powyższych danych trzeba jednak pamiętać, że zakupy w miejscowej kooperatywie nie dają pełnego obrazu inwestycji domo­ wych. W związku z ułatwieniami komunikacyjnymi (autobusy do W i d i ­ na i Kuły) oraz licznymi kontaktami z miastem (rodziny, które na stałe opuściły wieś lub pracują okresowo w mieście) wiele zakupów, nawet dużych, czynionych jest w W i d i n i e , rzadziej w Kule, a nawet w Sofii i innych dużych miastach . Ponadto w związku ze wzrastającymi w y ­ maganiami rozwijają się we wsi usługi . Wraz ze zmianą organizacji gospodarstwa rolnego (organizacją ko­ operacji rolnej), rozbudową domów mieszkalnych oraz powstaniem szere­ gu nowych instytucji powołanych do organizowania życia kultural­ nego wsi zmienia się organizacja pracy i wypoczynku oraz formy roz­ rywki. Większość dorosłych mieszkańców wsi pracuje zarobkowo poza do91 92 93 9 0 Okrążeń Sprawka za realiziranija Naroden Sdwet-Widin. stokoobrot i prodáni Pianow otdei. 9 1 stoki. Selkoop s. Gramada: P o p r z e l i c z e n i u 1 l e w a n a 20 zł o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e s u m y ( G r a m a ­ d a —• ś r e d n i a d l a w s i p o l s k i e j ) : o d z i e ż 1142-1336 z ł , m e b l e i w y p o s a ż e n i e w n ę t r z a 315-389 zł, m y d ł o i ś r o d k i p i o r ą c e 17-62 z ł , p o j a z d y 16,6-105 z ł , a l k o h o l 142-385 z ł , t y t o ń i p a p i e r o s y 80-81 z ł . D a n e o d n o ś n e do w y d a t k ó w n a w s i p o l s k i e j . 9 2 9 3 Np. zakup m e b l i w czasie powrotu Patrz artykuł W. Paprockiej. z wczasów. �120 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 94 mem, głównie w TKZS . Czas i miejsce pracy zostały więc oddzielone od zajęć domowych. W zależności od rodzaju i miejsca pracy różnicują się u poszczególnych osób okresy pracy i czasu spędzanego wspólnie z rodziną. Jakkolwiek r y t m pracy w kooperatywie rolnej jest różny od r y t m u pracy w innych zakładach produkcyjnych czy usługowych (dłuższy dzień pracy, praca przed i po obiedzie, okresowa praca w niedzielę, w nie­ których działach pracy dopuszczalne opuszczenie kolejnego dnia pracy), to jednak podobnie jak i przy innych typach pracy jej godziny są ściśle unormowane. W związku z t y m oddziela się wyraźnie czas pracy zarobkowej od pozostałego czasu, którym można swobodnie dysponować. W tej ostatniej kategorii czasu mieści się czas wolny . Zarówno w rodzinach, gdzie wyłącznie pracuje się w TKZS, jak w rodzinach zróżnicowanych zawodowo powstaje problem dowolnego, indywidualnego dysponowania czasem poza pracą. Radykalnej zmianie uległ model spędzania dni świątecznych. W Buł­ garii skasowane zostały ustawowo święta kościelne. W Gramadzie świę­ tuje się jedynie dzień Święta Matki Boskiej (21 I X ) , kiedy to organizo­ wany jest we wsi doroczny jarmark (nie jest to jednak dzień wolny od pracy). Zmieniły swój charakter niedziele. Ludność miejscowa nie uczęszcza do cerkwi, nie obowiązuje już kościelny nakaz „święcenia dnia świętego". W okresie letnim przeznacza się często niedziele na wykona­ nie większych prac zespołowych na działce lub w domu (malowanie, wykańczanie domu itp.). Popołudnie, po poobiedniej drzemce, poświęcone jest życiu towarzyskiemu. Pojawiły się nowe, nie znane dawniej sposoby odpoczywania. Wspólną rozrywką zarówno młodzieży wiejskiej w wieku szkolnym, jak i pracującej jest uczęszczanie do miejscowego kina (program zmie­ nia się dwa razy w tygodniu). Sala kinowa mieści się w czytalisztu, odpowiedniku naszego domu kultury. Starsi mieszkańcy wsi, do lat 40, chodzą również do kina (częściej mężczyźni niż kobiety, bo mają więcej wolnego czasu) . Kobiety, matki rodzin powyżej lat 40, chodzą do kina bardzo rzadko, powyżej lat 55 (emerytki) wyjątkowo(I). Odpoczywając po pracy w domu powszechnie słucha się radia. Wieś jest zradiofonizowana, prawie wszystkie domy mają zainstalowane głoś9S 96 9 4 9 5 Zob. analizą struktury zawodowej w Por. materiały k ł a d u Etnografii. 9 6 archiwalne artykule W. Paprockiej. I. Nizińskiej za lata 1966-68 w Archiwum Z a ­ M a t e r i a ł y d o t y c z ą c e s p o s o b ó w s p ę d z a n i a wolnego czasu i konsumpcji turalnej pochodzą g ł ó w n i e z badań M . Lechowskiej-Bujakowej, której w m i e j s c u g o r ą c o d z i ę k u j ę z a pomoc. kul­ tym �121 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J 9 7 n i k i , wiele rodzin ma również radioodbiorniki. Głośnik radiowęzła włączony jest często przez cały dzień. Poza dziennikiem radiowym, któ­ rego słuchają prawie wszyscy, dobór audycji różnicuje się zależnie od wieku. W ostatnim okresie bardzo wzrosła liczba t e l e w i z o r ó w , jednakże systematyczne oglądanie programu telewizyjnego nie jest jeszcze bardzo rozpowszechnione . Większość rodzin we wsi (72,3% ankietowanych) prenumeruje ga­ zetę codzienną, znaczna część (21,6 °/o) jakiś tygodnik. Jak wskazują obserwacje, rozmiary prenumeraty nie są równoznaczne z nasileniem czytelnictwa. Dzienniki czytają regularnie przede wszystkim mężczyźni, i to starsi. Tygodniki często są tylko przeglądane. Wśród nie prenume­ rujących w ogóle czasopism (5%) przeważają ludzie bez podstawowego wykształcenia i z wykształceniem podstawowym. Gazety są stosunkowo tanie, stąd też nie obserwuje się zależności między ilością prenumero­ wanych czasopism a dochodem rodziny. Zależność ta jest natomiast widoczna jeżeli chodzi o ilość posiadanych książek ° . Równie wyraźna jest zależność między poziomem przeciętnym wykształcenia członków rodziny a wielkością i rodzajem posiadanego księgozbioru. Wśród rodzin o wykształceniu średnim tylko 15% rodzin w ogóle książek nie ma w domu, wraz z wykształceniem rośnie też ilość posiadanej literatury pięknej. W y n i k i ankiety potwierdzają obserwacje kierowniczki miejscowej księgarni, która twierdzi, że najwięcej książek kupują technicy, robotni­ cy wykwalifikowani i miejscowa inteligencja. Z biblioteki w czytalisztu korzysta głównie młodzież- szkół podstawo­ wych i technikum, na drugim miejscu wśród czytelników znajduje się młodzież pracująca i emeryci, wreszcie gospodynie domowe. Najmniej czytają ludzie w średnim wieku, pracujący zawodowo . Księgarnia oprócz sprzedaży książek i materiałów piśmiennych sprze98 99 i 10 1 0 1 9 7 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m odbiorniki w radiowe 1936 г.: Nakow, zelektryfikowana we wsi 502 Statisticzeski w Selo 1960 r. W godisznik..., Patrz wyżej 9 9 Posiadacze 196.8 939 Widin, tablica s. n i e l i c z n i gospodarze Pierwszy Wodna..., radioodbiorniki, 9 8 tylko akumulatorowe. s. 52. r. n a aparat Wieś 1067 głośników w w Gramadzie mieli Wodnej Gramada gospodarstw radiowęzła kupiony została (1045 oraz 175 został całkowicie domów) były telewizorów: 268. zakupów. telewizorów często nie oglądają nawet dziennika telewizyj­ nego. 100 p nie r mają z y z a r o b k a c h od 20-40 l e w ó w żadnych rodzin nie m i a ł a w 1 0 1 Dane ze książek domu statystyki w domu, w książek. bibliotecznej. na głowę grupie miesięcznie 60-100 lewów dwie tylko trzecie trzecia rodzin część �122 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 102 daje płyty gramofonowe . Płyty z reguły kupuje młodzież pracująca i młode małżeństwa. Kierownictwo domu kultury wraz z odpowiednimi placówkami k u l ­ turalno-oświatowy mi okręgu organizuje od czasu do czasu imprezy widowiskowe (występy teatru z Widina, koncerty itp.) oraz odczyty popularnonaukowe . Na imprezy te uczęszcza w pierwszym rzędzie miejscowa inteligencja (nauczyciele, pracownicy administracji i fachow­ cy z TKZS i innych zakładów) oraz młodsza generacja mieszkańców (20-30 lat). W domu kultury znajduje się też siedziba miejscowego zespołu arty­ stycznego pieśni i tańca. Zespół ten przygotowuje programy artystyczne z okazji różnych świąt i obchodów. W 1967 r. brał on udział w pierw­ szym regionalnym festiwalu folklorystycznym północno-zachodniej Buł­ garii w Beogradczyku. Obok zespołu artystycznego jest jeszcze we wsi klub sportowy, ale nie przejawia większej aktywności. Nową formą odpoczynku okresowego są organizowane wczasy pra­ cownicze. Związek Zawodowy (Profsojuz za Selsko i Górsko Stopanstwo) wykwalifikowanych pracowników TKZS dostaje dla 4 wsi należą­ cych do TKZS ok. 10 skierowań kwartalnie. Pobyt w domu wczasowym (14 dni) kosztuje 14-16 lewów. Podobne skierowania otrzymują człon­ kowie innych związków zawodowych. Robotnicy rolni i hodowlani oraz rzemieślnicy z brygad TKZS mogą dostać skierowanie do specjalnych domów wypoczynkowych TKZS (Trudeszti se selani). Gramada dostaje ok. 24-26 skierowań do tych domów kwartalnie, koszt pobytu (14 dni) jest zróżnicowany w zależności od miejscowości. W miejscowości kura­ cyjnej płaci się 22 lewa. Wśród osób korzystających z wczasów przeważają młodsze małżeń­ stwa z dziećmi w wieku szkolnym. Ostatnio w związku z rozwojem motoryzacji zdarzają się, zwłaszcza wśród miejscowej inteligencji, spora­ dyczne wypadki spędzania urlopu indywidualnie, na campingu. 103 Nie korzystający z wczasów w okresie urlopu odwiedzają rodziny w miastach, załatwiając przy okazji potrzebne zakupy. Również rodziny z miasta przyjeżdżają na urlopy na wieś, szczególnie często przysyłają dzieci na wakacje do dziadków. Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony obraz ze względu na roz- 102 w p ł y t po 1 0 3 były ciągu 1,20 10 miesięcy 1968/69 r. w księgarni sprzedano ok. 200 małych lewów. Zagadnienia związane przedmiotem odrębnych z działalnością badań B. instytucji Tumangełowa. spoieczno-kulturalnych �W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y 123 WIEJSKIEJ miary niniejszego opracowania jest szkicowy i tylko ogólnie informuje o charakterze oraz poziomie warunków bytowych w przeszłości i obec­ nie, stwierdza jedynie, jaki jest zasadniczy kierunek zachodzących prze­ mian. W Gramadzie w wyniku przeobrażeń w a r u n k ó w bytowych obserwu­ jemy dalekie odejście od wzorów i sposobu życia ludności tradycyjnej wsi rolniczej. Nie oznacza to jednak pełnego przejęcia wzorów życia miejskiego. Modyfikują je specyficzne warunki egzystencji (zatrudnienie ludności w uspołecznionym gospodarstwie rolnym). Można tu mówić o urbanizacji społecznej i ekonomicznej, urbanizacji bez wychodźstwa. Dzięki stosunkowo wysokim zarobkom ludności, możliwościom uzupeł­ nienia zaopatrzenia produktami pochodzącymi z własnej działki oraz znacznej stabilizacji gospodarczej kraju (poprawa zaopatrzenia) stopień rozbieżności między systemem potrzeb (do niedawna bardzo ograniczo­ nych) a możliwościami ich zaspokojenia wydaje się stosunkowo nie­ wielki. W odniesieniu do organizacji życia społecznego i kulturalnego wsi należy podkreślić, że wprowadzenie nowych form organizacyjnych było w Gramadzie stosunkowo łatwe ze względu na układ przestrzenny wsi, gęstą zabudowę i ilość mieszkańców. Wysiłki inwestycyjne (wodociągi, oświetlenie ulic, inwestycje kulturalne) zmierzające do wyrównania róż­ nicy w a r u n k ó w bytowych między miastem a wsią są tu stosunkowo mniejsze niż we wsiach małych lub rozproszonych, a możliwości korzy­ stania z usług materialnych i kulturalnych zbliżone do warunków miej­ skich. 1 0 4 Bronisława Kopczyńska-Jaworska THE STANDARD OF LIVING AND BUDGET OF A GRAMADA PEASANT FAMILY S u m m a r y T h e p a p e r p r e s e n t s the perspective. of and the Its s t a n d a r d of l i v i n g of allow to Two economy life. T h e of economic sketched, with opposite p a t t e r n s the break situation reference to of the of the been of a p e a s a n t f a m i l y in a the laid changing on family conditions a r e centuries, Bulgarian respective nieties, w i t h i n w h i c h consumption 1 0 4 reconstruct v i l l a g e ' s p o p u l a t i o n . S t r e s s has structure. family changes and areas decisions a r e of life, analysed, the countryside needs modern in social both historical and its the strivings organization traditional collective periods is consumption farm briefly opportu- taken. W o d o c i ą g i w G r a m a d z i e z a ł o ż o n o w 1961 r. (w c e n t r u m w s i ) , z e l e k t r y f i ­ k o w a n o w i e ś w 1960 r . W 1962 r . — 32,1% u l i c m i a ł o u l e p s z o n ą n a w i e r z c h n i ę , 85,Wo o g ó ł u u l i c b y ł o o ś w i e t l o n e : Statisticzeski godisznik..., s. 268. �124 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA In the past, a p e a s a n t f a m i l y i.e. l a n d , h o m e s t e a d , in the first members present its place, of the goods, needs a At the middle h a r d l y any ducts. T h e r e w a s to of of farm natural, of tillage War sometimes was as them, from even There later, of author presents management D u r i n g the more than period covered three-generation homogenous portant differences Next, system the economic author acres per the capita); of balance the between A small animal husbandry pro­ with thus including up the to specific the a few w o r k e d together providing of of most rather limited. farms), and families, depended, number beginning a relative World generations, on t h e i r f a r m s . children, and research, she the principless found a tendency family for a no predominate. system describes the d i s t r i b u t i o n of p r o p e r t y a n a l a r g e to i n t h e l e v e l of the its p r o p e r t y , life consumed a n d of familia) of by family to l a b o r force, c o n n e c t e d large decision-making, and farm. The the on of (5-7 were wheat (filial p a t r i l o c a l a n d p a t r i l i n e a r ( c a l l e d golema The at and was needs of of and produced as the and husbandry past related predominant it sales a m a r k e d shortage organization existence Its level property the exchange. satisfy gained s u p p o r t its its end size with to u s e d to a n d its l a b o r f o r c e . extent close in cash w a s I , and the was and means income on family. century, economy basic implements, did not stimulate the emergence of im­ life. the traditional furnishings of a dwelling house, A bouse w a s r a t h e r modestly furnished. U n t i l collectivization, a d i v i d e d i t s t i m e b e t w e e n its koliba h u t i n the r a n g e s , a n d its v i l l a g e D u r i n g s u m m e r , m o s t of its m e m b e r s l i v e d i n the koliba. family house. a peasant's foods, a n d h i s r y t t e n of w o r k a n d l e i s u r e . H o u s e w o r k s c o n c e n t r a t e d i n t h e k i t c h e n w i t h a c h i m n e y ; t h e other r o o m s e r v e d m a i n l y f o r sleep, a n d d u r i n g w i n t e r , also f o r e a t i n g a n d for w e a v i n g , as w e l l as for f r i e n d l y m e e t i n g s or r i t u a l feasts. I n s u m m e r , s o c i a l m e e t i n g s a n d d a n c e s w e r e a r r a n g e d o u t s i d e . A l s o s u c h a c t i v i t i e s as w a s h i n g w e r e l a r g e l y done outside. T h e family's basic food mainly ducts, diet was paprika as depended home-baked a n d beans, cattle was on the bread; and used for up c h a r a c t e r of the to draught second the agricultural production. T h e place thirties only. Pork by fat was held sheep by vegetables, m i l k and was the main its pro­ lard. It is o n l y s i n c e the t h i r t i e s that s u n f l o w e r o i l h a s b e c o m e c o m m o n . T h e h u m b l e every­ day (18 weeks as s a c r i f i c e a n d magic in food was a year). even A l l the rituals, were more connected In the old type or her age a n d ¡sex, the schedule The the next growth economy. with of processes attention is of a discussion depends not of of family only on member as everybody Each age is the cannot had his periods assigned worked group had in its the own degree be of tasks farm, according it to determined traditional forms self-sufficiency satisfied within a d d i t i o n a l p r o v i s i o n i n t h e past change given description fast of dances, r i t u a l s a n d r e l i g i o u s s e r v i c e s ) . that of a n d t h e i r r o l e i n the The life. discussed needs T h e sources the Special topic of each and games, numerous h o l i d a y s , as w e l l feasts. family, family (meetings, d u r i n g the and village with his leisure limited family to that the life income. per capita been developing transformation family have The of the and author but that increases and consumption between together the wars. cooperatives economy. collectivization concludes it a family, consumers capitalist r u r a l after of closed are discussed, underway credit standard income, a the begins living with standard remarkably in large �125 W A R U N K I BYTOWE I B U D Ż E T R O D Z I N Y W I E J S K I E J f a m i l i e s t h a t c a n s p e n d bigger s u m s of m o n e y . T h e h o u s i n g s t a n d a r d i n G r a m a d a a p p r o a c h e s u r b a n conditions. H o w e v e r , t h e p e a s a n t s their of living space expensive and gadgets implements is dictated according by a r e not a l w a y s r e a d y to with their status-seeking function. rather than The by use buying real needs to u s e t h e m . C o l l e c t i v i z a t i o n h a s r a d i c a l l y c h a n g e d the s y s t e m thu^s the diet has changed. b a k e d at home, b u t bought. Bread is still the of p r o v i s i o n w i t h food, a n d basic food, yet it no longer I n d u s t r i a l foods a p p e a r e d . B e a n s is no l o n g e r eaten. M u c h less m i l k is c o n s u m e d t h a n before t h e w a r , as t h e p e a s a n t s h a v e no cows of t h e i r o w n , w h i l e c o n s u m p t i o n of s u g a r a n d its p r o d u c t s i n c r e a s e d . T h e c u s t o m of feasts is still kept, on t r a d i t i o n a l occasions and on new ones (e.g., state holidays). Discussing the of w o r k for of leisure time work income and from which leisure homestead c a n be habits, the activities disposed at w i l l . author has finds brought T h e model that about of the a festive division separation days has c h a n g e d n o t a b l y b e c a u s e of s e c u l a r i z a t i o n of l i f e . N e w f o r m s of l e i s u r e a p p e a r e d , related w i t h the m a s s media. T h e r e l a t i v e l y high wages, from goods, small cause homestead that the possibilities the to plots degree satisfy of of them, land, as well divergence does not supplemented by a fair supply of between the system of seem as to facilitates urban the use of material and needs and great. T h e f a v o u r a b l e s p a t i a l p a t t e r n of the v i l l a g e is e m p h a s i z e d which income consumers cultural services (dense b u i l d i n g ) , in a manner close conditions. T h e o b s e r v e d changes, c a u s e d i n l a r g e degree b y e m p l o y m e n t i n t h e sitate- o w n e d n e a r - b y f a r m , a n d i n t h e c r a f t s a n d t r a d e s , is d e s c r i b e d b y t h e a u t h o r a s s o c i a l a n d e c o n o m i c u r b a n i z a t i o n w i t h o u t emrnigratiotn. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7cbeb4c792625c292168f86b18226f.pdf a5474ff53361e447e8e07a4544c77bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:714 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:657 Title A name given to the resource Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.35-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA WIEŚ GRAMADA, PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N Zgodnie z założeniami podjętych wspólnie badań polsko-bułgarskich zostało ustalone, że będą to badania monograficzne wybranej społecz­ ności lokalnej. Społeczność taka jest bowiem kontekstem, w k t ó r y m przebiegają i konkretyzują się procesy o masowym zasięgu. Pogłębione badania prowadzone w ramach jednej społeczności lokalnej pozwalają uchwycić mechanizmy funkcjonowania instytucji społecznych właści­ wych dla tejże społeczności, pozwalają poznać procesy zachodzących przemian, wreszcie wykryć bodźce wewnętrzne i zewnętrzne kształ­ tujące nową rzeczywistość i rzutujące na jej przeobrażenia w przy­ szłości. Wybór terenu badań uzależniony był od planów naukowych Insty­ tutu Etnografii B A N . Plany te przewidywały badania wybranych wsi w północno-zachodniej Bułgarii w okręgu wraczańskim (Wracza), m i ­ cha jłowgradzkim (Michajłowgrad) lub widyńskim (Widin). W czasie ba­ dań penetracyjnych w 1966 r. przy współudziale badaczy polskich w y ­ brano do badań dwie wsie w okręgu widyńskim: wieś Dunawcy (Dunawci) i wieś Gramadę (Gramada). Ostatecznie w 1967 r. zdecydowano prowadzenie dalszych badań we wsi Gramada. Wychodząc z założenia, że wszelkie uogólnienia są bardziej owocne, gdy bazują na wiedzy dotyczącej podstawowych jednostek produkcyj­ nych, przedmiotem szczegółowej analizy uczyniono rodzinę, która była podstawową jednostką produkcyjną w przeszłości, oraz społeczność l o ­ kalną, która w wyniku kolektywizacji stała się centrum kooperatywy rolnej podstawowej jednostki produkcyjnej. Kooperatywa obejmuje swą organizacją całą badaną wieś i w pewnym stopniu wszystkich jej miesz­ kańców (z każdej rodziny przynajmniej jedna osoba pracuje w koope­ ratywie). Nowoczesna organizacja stosunków rynkowych oraz rolnictwa, uspo­ łecznienie procesu produkcji, postępująca centralizacja decyzji gospo­ darczych oraz zmiany powiązań ekonomicznych i kulturalnych powo­ dują liczne zmiany w funkcjonowaniu tradycyjnej rodziny i całej spo­ łeczności lokalnej. Stąd też w badaniach skoncentrowano uwagę na pod- �36 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA stawach gospodarczych, hierarchii społecznej i strukturze zawodowej wsi, szeroko pojmowanych instytucjach ze szczególnym uwzględnieniem instytucji wielkiej rodziny i rodu oraz pomocy wzajemnej. Ponadto na roli autorytetów wiejskich, opinii publicznej, społecznym uwarunkowa­ niu obrzędów oraz przemianach więzi społecznej. Zagadnienia te, w mia­ rę możliwości, analizowano na tle przemian ogólnokrajowych. Wieś Gramada położona jest niemal w centrum okręgu widyńskiego, który wciska się pomiędzy granicę jugosłowiańską i rumuńską przebie­ gającą tu Dunajem. Rzeźba terenu całego okręgu jest bardzo urozmaico­ na, występują tu trzy wyraźne strefy geograficzne: na północy i na północnym wschodzie pas żyznych nizin naddunajskich, w centrum ob­ szar płaskowyżu do 450 m n.p.m., na południu zaś tereny górskie Starej Płaniny przekraczające 2000 m wysokości. Środowisko geograficzne znaj­ duje swoje odbicie zarówno w osadnictwie, jak i gospodarce regionu. W północnej i środkowej części okręgu spotyka się wsie bardzo duże, ludne i bogate, w zaawansowanym stadium procesu modernizacji. Mniej­ sze, rozproszone wsie górskie noszą wyraźne piętno zapóźnienia gospo­ darczego. Nizinę naddunajską cechuje wysoko rozwinięta uprawa roślin, tereny płaskowyżu, mniej więcej zrównoważone proporcje między pro­ dukcją roślinną i zwierzęcą, górskie zaś wyraźna przewaga gospodarki hodowlanej. Okręg widyński do niedawna był słabo uprzemysłowiony. Dopiero niedawno zaczęły tu powstawać niewielkie zakłady przemysłowe (fa­ b r y k i przetworów spożywczych, przemysł lekki odzieżowy i elektrycz­ ny), w 1967 r. przystąpiono do budowy kombinatu chemicznego na po­ łudniowych przedmieściach Widina, t y m samym miasto przybliżyło się do odległej o 8 k m wsi Dunawcy. Praez tereny widyńskie przebiega tylko jedna linia kolejowa Sofia — Widin, rozwinięta jest natomiast komunikacja autobusowa łącząca mia­ sto okręgowe ze wszystkimi większymi miejscowościami okręgu i mia­ stami: Kułą na płaskowyżu i Beogradczykiem na przedpolu Starej Pła­ niny. Kuła i Beogradczyk były niegdyś siedzibami okolii, odpowiednika naszych powiatów, które zostały zniesione po ostatniej wojnie w nowym podziale administracyjnym. Wieś Gramada leży na płaskowyżu sięga­ jącym w tej okolicy 300 m n.p.m. Od Widina odległa jest o 32 km, od Kuły 17 km, od Beogradczyka ok. 50 k m . Bezpośrednią komunikację autobusową ma z Widinem i Kułą. Wieś jest siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej (Selsko Obsztinski Naroden Sawet: SONS), Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (Trudowo Kooperatiwno Zemědělské Stopanstwo: TKZS), Rzemieślniczej Spół­ dzielni Pracy (Trudowo Proizwiditelna Kooperacija: TPK) oraz Spół­ dzielni Spożywców (Selska Kooperacja: Selpoop). Zarówno admini- �PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA BADAŃ 37 stracyjnie, jak gospodarczo z Gramada połączone są trzy wsie sateli­ tarne: od północy Bojanowo, od wschodu Wodna a od południa Toszewcy (Toszewei). Z ważniejszych instytucji działających na terenie wsi należy wymienić dwie szkoły podstawowe, technikum rolnicze, przedszkole i żłobek oraz dom kultury (czytaliszte) mieszczący biblio­ tekę, kino, sale klubowe i wykładowe, jak również siedzibę radiowęzła. Wieś posiada własny ośrodek zdrowia z izbą porodową, aptekę, gro­ madzką łaźnię, urząd pocztowy, kilka sklepów różnobranżowych, go­ spodę, piwnicę, czyli bufet z wyszynkiem, sklep cukierniczy itp. Gramada, która w najbliższych latach ma uzyskać prawa miejskie, liczy obecnie ok. 4200 mieszkańców (łącznie z wsiami satelitarnymi ok. 6500 mieszkańców). Zamieszkuje ją ludność bułgarska, w większości miejscowego pochodzenia, oraz pewna ilość Cyganów. Dominującym zajęciem ludności jest w dalszym ciągu rolnictwo, po­ nadto w okresie poprzedzającym kolektywizację rozwinięty był we wsi chów zwierząt domowych z charakterystycznymi dla północno-zachod­ niej Bułgarii formami wypasu letniego. Zgodnie z przedstawionymi wyżej wytycznymi badań, tematyka szczegółowa objęła trzy grupy zagadnień: strukturę i funkcję społeczną rodziny na tle życia społeczności lokalnej oraz proces przemian świato­ poglądowych. Badania nad strukturą zawodową mieszkańców ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosł prowadziła W. Paprocka. Badania nad rolnic­ twem i hodowlą przez trzy lata prowadziła I . Nizińska, a po jej przed­ wczesnej śmierci kontynuowała D. Markowska. Badania z zakresu wa­ runków bytowych i kultury dnia codziennego prowadzili: B. Jaworska, G. Michajłowa i M . Pokropek. Zagadnienia rodziny badała M . Biernacka. Proces przemian w zakresie wierzeń, obrzędów i zwyczajów — Т. K o lewa, zasięg zaś oddziaływania współczesnej kultury socjalistycznej -— B. Tumangełow. Biorąc pod uwagę dużą liczebność badanej wsi celem zgromadzenia danych do ustalenia cech społecznych badanej zbiorowości oraz danych środowiskowych w 1967 r. zorganizowano badania ankietowe próbki re­ prezentacyjnej. Badaniami objęto 285 rodzin w Gramadzie (na 1115), czyli 25°/o, 42 rodziny w Toszewcach (na 397), czyli 12%, oraz 44 rodziny w Wodnej (na 137), czyli 32%. Próbkę wybrano z listy rodzin w ukła­ dzie rejonowym, dzielnicami wsi. Listy te są sporządzone dla celów ad­ ministracji gromadzkiej, przy czym.rejony mają zbliżoną liczbę miesz­ kańców, natomiast różną liczbę rodzin. Wybrana próbka w zasadzie była proporcjonalna względem cech ca­ łej populacji z nieznaczną przewagą ludności w wieku produkcyjnym. Badania ankietowe przeprowadziło miejscowe nauczycielstwo przy po- �38 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mocy starszej młodzieży. Wyniki, ankiety nie we wszystkich dziedzinach były jednakowo zadowalające. Pewne braki (niepełne dane) notuje się odnośnie do tych zagadnień, które wymagają głębszych indagacji. Przy opracowywaniu wyników kilka p y t a ń trzeba było pominąć, gdyż na skutek błędnego tłumaczenia pytań uzyskano niejednoznaczne odpo­ wiedzi. Po ustaleniu podstawowych cech środowiska, poszczególni badacze przystąpili do pogłębionych badań nad wybranymi przez siebie zagad­ nieniami, przy czym informatorzy rekrutowali się w dużym stopniu spośród rodzin ankietowanych, dobierani zaś b y l i zgodnie z tematyką badań (dobór ekspertów do poszczególnych zagadnień). Badania 1967 roku koncentrowały się wokół poznania współczesnej kultury badanej wsi, badania zaś 1968 roku zmierzały do zbudowania modelu tradycyj­ nej kultury wsi Gramady. Stąd też dużo miejsca zajęła w nich rekon­ strukcja starszych form kulturowych. Badania 1969 roku miały charak­ ter kontrolny. Obok badań terenowych przeprowadzono również poszukiwania b i ­ blioteczne, muzealne oraz archiwalne. Do opracowania wykorzystano materiały rękopiśmienne znajdujące się w Państwowym Archiwum Okręgowym w Widynie (Okrażen Darżawen Archiw-Widin: ODA-Widin) dotyczące Gramady akta władz gromadzkich (protokoły obrad, kores­ pondencje, rachunki), miejscowej kooperatywy „Sztastie" (księgi rewi­ zyjne, budżety, protokoły obrad, sprawozdania okresowe), zrzeszenia rol­ ników czy dokumenty cerkiewne, szkoły i domu ludowego. Ponadto do­ kumenty dotyczące działalności związku rzemieślników z siedzibą w Kule, który zakresem swego działania obejmował również Gramadę. Podob­ nie w Russe (Okrażen Darżawen Archiw-Russe: ODA-Russe) poszuki­ wano informacji do działalności Izby Przemysłowo-Handlowej obejmu­ jącej swym działaniem całą północno-zachodnią Bułgarię. Wykorzystano również miejscowe zasoby archiwów Gromadzkiej Ra­ dy Narodowej oraz spółdzielni produkcyjnej. Specjalną uwagę zwrócono na księgi narodzin, zgonów i ślubów oraz księgi meldunkowe, z których zaczerpnięto dane do ruchu ludności i stosunków rodzinnych. Z insty­ tucji powyższych uzyskano również podstawowe dane liczbowe doty­ czące badanych problemów. Pozostałe dane zaczerpnięto z publikacji statystycznych okręgowych i ogólnokrajowych. W badaniach korzystano również z zasobów bibliotecznych, przy czym ze źródeł niepublikowanych wykorzystano dokumenty dotyczące roz­ woju rzemiosła w Widinie w X V I I I i na początku X I X w. z Biblioteki Narodowej w Sofii (Narodna Biblioteka Kirił i Metodi) oraz maszyno­ pisy prac dr. B. Bonczewa o wsi Gramadzie (zbiory Czytaliszta w Gramadzie) i W. Nakowa o wsi Wodna (zbiory Muzeum w Widinie). �39 PROBLEMATYKA I ORGANIZACJA B A D A N Oprócz wyżej wymienionych źródeł w opracowaniu wykorzystano własną dokumentację fotograficzną i rysunkową oraz plany katastralne i mapy wsi ze zbiorów gromadzkich i spółdzielni produkcyjnej. Bronisława THE Kopczyńska-Jaworska VILLAGE GRAMADA. RESEARCH PROBLEMS AND ORGANIZATION S u m m a r y According to searches, it has community. It in which Institute of -Western centre is mass actual region the agreed in such scale to the the project of perform an intensive communities, processes of i n v e s t i g a t i o n are Vidin which depended Eventually, district, Polish-Bulgarian focused Bulgarian Academy Bulgary. of general been on of are study open and Sciences. Gramada about 900 above ft was the and of of village technical a farm; provision. school, library, a besides, There Any kindergarten, a cinema, generalizations when they etc. cooperative, two an infants' The village a few on h a v e been sea its of to the in and a of by the administration of a the marked district. territorial health the North- out, level, schools, nursery, has shops d a t a about pointed picked are: a cooperative elementary observation, choice to crop e c o n o m y of local the E t h n o g r a p h i c a l h i g h l a n d p a r t of a centre craftsmen, secondary house centre of and agro- culture open to all, of v a r i o u s l i n e s , a n d a r e s t a u r a n t . concerning processes are based thus detailed analyses past, a n d the the there are a drugstore, b a t h s , a m a i l office, ful, in 4200 i n h a b i t a n t s ; i t is a cooperative consumers' with has re­ selected direct Those plans village a The r e s e a r c h p l a n s of the and husbandry predominant The do reflected. a b a l a n c e of p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n , i n opposition lowland, ethnographic of of change elementary seem to be m o r e decision-making fruit­ units, and devoted to the f a m i l y as the b a s i c u n i t i n the l o c a l c o m m u n i t y , w h i c h has b e c o m e t h e c e n t r e of the a g r i c u l t u r a l w h i c h is the basic unit now, i n effect of collectivization. The co­ o p e r a t i v e is an o r g a n i z a t i o n i n w h i c h t h e w h o l e v i l l a g e is i n v o l v e d , a n d i n some d e g r e e a l l of its i n h a b i t a n t s , for at l e a s t one p e r s o n i n e a c h f a m i l y is in t h e The and research problems social political social employed cooperative. function and of ideological hierarchy and procka), the have the been family transition. occupational s t a n d a r d of living focused living in a r o u n d the a Particular structure a n d budgets of local attention the changes community has village of in been structure economic, devoted (papers by (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) , to W. Pa­ and the i n s t i t u t i o n of the great f a m i l y or l o c a l c o m m u n i t y ( M . B i e r n a c k a ) . O t h e r p a p e r s d i s ­ cuss the role of r u r a l a u t h o r i t i e s , p u b l i c opinion, social b a c k g r o u n d of r i t u a l s , a n d c h a n g e s i n the s o c i a l l i n k s ( H . B i e r n a c k a , Т. K o l e w a ) . A l l the p r o b l e m s h a v e analyzed, if possible, Considering a the random sample on the more large number (25 p e r cent) general of was inhabitants investigated i n o r d e r to e s t a b l i s h the s o c i a l f e a t u r e s After such initial collecting of data, background of the by of nation-wide studied means of village, a in 1967 questionnaire a n d b a c k g r o u n d d a t a of the individual researchers been changes. started community. with their �40 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA assigned parts of the work. Expert informers r e s e a r c h p r o b l e m s . T h e 1967 i n v e s t i g a t i o n s of the village; Gramada was Besides and field archives school, have the been m a d e 1968 studies, (files house also b e e n Besides An attempted. all of of construction searches local of a model control researches have authorities, c u l t u r e , the selected been going cooperatives, craftsmen for each of the on c o n t e m p o r a r y c u l t u r e of traditional were on in the association). culture of made. libraries, orthodox Current museums church, the statistical data drawings have used. these sources by m e m b e r s local institutions a I n 19(69 were w e r e focused of information, photographs and of the r e s e a r c h t e a m , a n d p l a n s a n d m a p s h a v e been used. supplied by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4500e30b2b4b9295ddb28f5d55e3692b.pdf b4fb9b8d334412cf68d0e9c7144cb554 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5260 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4883 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.235-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Biernacka 1 listopada 1917, Potakówka - 14 kwietnia 2007, Warszawa Maria Biernacka urodziła się 1 listopada 1917 r. we wsi Potakówka, gm. Tarnów, pow. Jasło, w rodzinie chłop­ skiej. Była córką Jana i Karoliny Przybyły. Gdy przy­ jechała w 1950 r. do Łodzi, rodzice już nie żyli. Miała sied­ mioro żyjącego rodzeństwa : pięć sióstr i dwóch braci. Brat Franciszek prowadził gospodarstwo rolne, drugi brat, Stanisław wyemigrował do Kanady, gdzie pracował jako robotnik leśny. Jedna z sióstr - Waleria Wójcikowa - była żoną kowala, trzy kolejne: Wiktoria, Joanna i Józefa pozostawały w domu, tylko Bronisława, późniejsza Kaszubina, pracowała w spółdzielni (ona też jako jedyna z rodzeństwa ukończyła średnią szkołę handlową). Ze względu na trudne warunki materialne rodziców (4-ha gospodarstwo i liczna rodzina), po ukończeniu szkoły podstawowej w pobliskim Jedliczu, Maria przebywała w domu rodzinnym, pomagając w gospodarstwie, pracu¬ jąc społecznie i zdobywając dalsze wykształcenie drogą samokształcenia. 1 Potakówka, pomimo dużego rozdrobnienia rolnego i niewielkich gospodarstw, była wsią o bujnym życiu społeczno-organizacyjnym, posiadającą wybudowany wysiłkiem społecznym dom ludowy, działający okresowo sklep Kółka Rolniczego czy sklep spółdzielczy, ochotniczy oddział straży pożarnej itp. Część bezrolnych mieszkańców zatrudniona była w charakterze robotników w pobliskich kopalniach i rafinerii ropy naftowej. Uświadomieni politycznie mieszkańcy wsi, zgodnie ze swą przynależnością społeczną, po I wojnie dzielili się na dwa obozy Polskiego Stron­ nictwa Ludowego: PSL-Lewicę i PSL-Piast. W 1926 r., w czasie tzw. „przewrotu majowego", radykalni działacze ludowi udzielili swego poparcia Józefowi Piłsudskiemu. W miarę jednak ugruntowywania się poczynań antydemokratycznych, narastał we wsi radykalizm. Wyrazem tego stały się wybory w 1928 r., podczas których w Potakówce najwięcej głosów uzyskała Polska Partia Socjalistyczna, a następnie dopiero ugrupowania ludowe (Biernacka 1962, s. 94-95). Maria Biernacka, podobnie jak inni członkowie Jej rodziny, prowadziła ożywioną działalność społeczną, przede wszystkim w środowisku miejscowej młodzieży. Od 1933 r. była członkiem Koła Młodzieży, które należało do Małopolskiego Związku Młodzieży Ludowej (był on z kolei sekcją Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego). Koło to, podobnie jak inne organizacje ruchu ludowego w Potakówce, z biegiem lat radykalizowało się i usiłowało wyzwolić się spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". Próby te rozbijały się jednak o stały opór władz starościńskich, które kół wiciowych nie chciały rejestro¬ wać. Wysiłki te zakończyły się pomyślnie dopiero w 1938 r. Od tego też roku Marysia stała się członkiem organizacji wiciowej, która wywarła ogromny wpływ na całe jej dalsze życie. 1 W życiorysie w 1950 r. pisała, że w rodzinie było dwanaścioro dzieci, ale w ankiecie personalnej wymieniała tylko siedem osób. �236 NEKROLOG Biorąc aktywny udział w życiu organizacji młodzieżowej, zapisuje się na Korespondencyjne Kursy Spółdzielcze, a w 1939 r. zostaje skierowana do słynnego, kierowanego przez Ignacego i Zofię Solarzów, Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej. Kurs WUO koń­ czył się w lipcu, ale Marysia, w ramach stypendium ZSS „Społem", pozostała w Gaci dłużej, odbywając praktykę w spółdzielniach wsi Markowa i Gać. W końcu sierpnia miała zdać egza­ miny Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, przeszkodziła jednak temu wojna (Biernacka 2000, s. 245). Przebywając w Gaci, oprócz Solarzów, Marysia poznała wielu innych czołowych działaczy ruchu ludowego. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940-1941, pracuje w Spółdzielni Rolniczo-Handlo­ wej „Chłopi" w Jedliczu, w pow. krośnieńskim. Jednocześnie dalej się kształci. W 1942 r. ukoń¬ czyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS Społem w Zakrzewku, z siedzibą w Bychawie na Lubelszczyźnie. W tym samym czasie zostaje żołnierzem konspiracyjnych Batalionów Chłop¬ skich. Jest łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głównej Batalionów Chłopskich. Pod koniec wojny, w latach 1943 -1944, zostaje równocześnie inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim. Od 1944 r. działa w Batalionach Chłopskich i Ludowym Związku Kobiet w powiecie jasielskim. Przy wszystkich tych obowiązkach, w roku szkolnym 1943/1944 rozpoczyna, jako wolny słuchacz, studia w Warszawie, na Studium Pedagogicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej. Po zakończeniu wojny (opuszcza BCh w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim awansowana do stopnia majora) zapisuje się w roku akademickim 1945/1946 na rok wstępny na Uniwersytecie Łódzkim. Po roku wybiera studia etnograficzne, na czym, jak twierdzi jeden z Jej biografów (Tulibacki 2007, s. 8), zaważyć mógł Jej pobyt na Uniwersytecie Ludowym w Gaci Przeworskiej. Oboje Solarzowie interesowali się kulturą ludową, organizując tam nawet małe muzeum etno¬ graficzne w Izbie Pamiątek. W pierwszym roku pobytu w Łodzi Marysia, studiując, pracowała na Uniwersytecie Ludowym w Brusie, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Skądinąd wiado¬ mo mi, że na decyzji tej zaważyła znajomość z profesorem etnografii Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), która w czasie wojny wykładała na WWP, a po wojnie czę¬ sto bywała w Brusie. Po rozpoczęciu studiów etnograficznych M . Biernacka przez rok pracuje jako praktykantka w Łódzkim Muzeum Etnograficznym, biorąc udział w zapoczątkowanych wówczas badaniach muzealnych w opoczyńskiem. Przez dwa lata otrzymuje stypendium magisterskie Wydziału Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii. Przy zapisie na studia zaliczono jej trzy trymestry studiów na WWP tak, że studia ukończyła 14 kwiet¬ nia 1950 roku, pisząc pracę o „Współdziałaniu gromadzkim we wsi Potakówka pow. jasielskiego od końca X I X w. do chwili bieżącej". Egzamin główny składała z etnografii, poboczny z socjo­ logii. Na podstawie egzaminów i przedstawionej pracy uzyskała stopień „magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią" . Przez cały okres studiów uczestniczyła w zespołowych badaniach Zakładu Etnografii nad współdziałaniem i pomocą gospodarczą. Brała udział w zorganizowaniu badań nad flisem w Ka¬ mieńczyku nad Bugiem. Razem z Marylą Wierzchoniówną prowadziła badania nad pomocą wza¬ jemną w Krempachach na Spiszu i w Brzozówce na Podlasiu. Po otrzymaniu dyplomu została zatrudniona jako asystentka w Zakładzie Etnografii UŁ. Po dwóch latach, w wyniku reorganizacji Katedry Etnografii na jesieni 1951 r., pracę tę musiała przerwać , jednakże jeszcze do 1954 r., gdy tylko praca zawodowa Jej na to pozwalała, nadal brała udział w łódzkich badaniach. Po przeniesieniu się do Warszawy, początkowo przez trzy lata pracowała w Centralnym Związku Spółdzielczym, a następnie - po zorganizowaniu w Polskiej Akademii Nauk Instytutu 2 3 2 Po zakończeniu wojny, będąc na studiach, działała nadal w ZMW RP „Wici". Organizacja ta, wbrew woli „wiciarzy", w 1948 r. - wraz z innymi organizacjami młodzieżowymi (OM TUR czy ZMD) - została włączona do socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Wraz z zakończeniem pracy na Uniwersytecie ustało Jej członkowstwo w ZMP. Od 1938 r. była członkiem Stronnictwa Ludowego. Po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało w Łodzi zapisy na etnografię i Uniwer¬ sytet ograniczył zatrudnienie. 3 �NEKROLOG 237 Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) - w 1954 r. zaczęła pracę w Zakładzie Etnografii Polski. Początkowo jako asystent, a następnie adiunkt. W czerwcu 1963 r. uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. W czerwcu 1974 r. habilitowała się w zakresie etnografii Polski, przedstawiając pracę Kształtowanie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. W paź­ dzierniku 1985 r. uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego na podstawie publikacji książkowej Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi. Przez lata pełniła funkcję zastępcy kierownika Zakładu, a od 1977 r., do przejścia na emeryturę w 1988 r., była kierownikiem Zakładu Etnografii I H K M PAN. Zainteresowania naukowe Marii Biernackiej, zgodnie z Jej zaangażowaniem społecznym, koncentrowały się zawsze wokół problematyki społeczno-kulturowych przeobrażeń polskiej wsi, z uwzględnieniem uwarunkowań historycznych, gospodarczych, etnicznych i regionalnych. W ba¬ daniach swych poszukiwała źródeł oraz głównych kierunków zmian społeczno-kulturowych za¬ chodzących na wsi polskiej od końca X I X wieku. Starała się w miarę możliwości podejmować i rozwiązywać tematy, w których znajdowały odbicie procesy istotne dla życia polskiej wsi. Wiodące miejsce zajmowały wśród nich takie zagadnienia jak: tradycje i przemiany współdzia¬ łania wiejskiego (wieś Potakówka), wpływ zajęć pozarolniczych na życie wsi (przykład zajęć flisackich, gospodarki hodowlano-pasterskiej), zróżnicowanie społeczne i kulturowe uwarunko¬ wane historycznie (badania wsi drobnoszlacheckich), procesy adaptacyjno-integracyjne w regio¬ nach nowo zasiedlonych (Bieszczady), kształtowanie się więzi społecznych czy rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Szczególne zainteresowanie budziły więzi spo¬ łeczne w środowisku rodzinnym i wioskowym. Zagadnienie to podjęła także w prowadzonych w latach 1966-1970 badaniach porównawczych we wsi bułgarskiej. Podstawę źródłową Jej prac stanowiły przede wszystkim badania terenowe prowadzone indy¬ widualnie lub w większych zespołach badawczych, stąd Jej udział, także jako współautora, m.in. w takich opracowaniach zbiorowych jak: Studia i materiały do historii kultury wsi pol­ skiej XIX i XXw. (przygotowane w ośrodku łódzkim), Kurpie - Puszcza Zielona, t. 3 (przygoto­ wane przez Uniwersytet Warszawski i I H K M PAN), czy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (wydane przez PAN, a przygotowane we współpracy prawie wszystkich polskich ośrod¬ ków etnograficznych). W związku ze swymi zainteresowaniami M . Biernacka odbyła parę naukowych podróży za¬ granicznych do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii a także ZSRR. W ramach prac Międzynarodo¬ wego Komitetu do Badań nad Współczesnością (krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów brała udział w licznych posiedzeniach i seminariach naukowych tych zespołów. W dorobku naukowym prof. Biernackiej znajduje się ok. 120 pozycji, w tym 4 książki, kilka prac monograficznych wchodzących do opracowań zbiorowych a ponadto recenzje i inne opraco¬ wania zamieszczane w czasopismach krajowych i zagranicznych. Z prac redakcyjnych należy wymienić współredaktorstwo (a także współautorstwo) syntezy Etnografii Polski oraz udział w wielu zbiorowych opracowaniach wspomnieniowych dotyczących wybitnych postaci ruchu ludo¬ wego: Wiktorii Dzierżkowej (1977), Jędrzeja Cierniaka, (1982), Ignacego Solarza (1983), Marii Maniakówny (2000) oraz łączniczek i kolporterek BCh. Maria Biernacka była członkiem Rady Naukowej I H K M PAN, należała do Prezydium Ko¬ mitetu Nauk Etnologicznych PAN. Pełniła też kierownicze role we wspomnianych Komisjach Międzynarodowych. W różnych latach swej pracy prowadziła wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etno¬ graficznych, recenzowała prace doktorskie, habilitacyjne oraz sporządzała liczne recenzje wy¬ dawnicze. Za działalność w ruchu oporu Maria Biernacka została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Ponadto odznaczono j ą Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i innymi licznymi odznaczeniami i medalami. �238 NEKROLOG Marysię Biernacką poznałam na jesieni 1946 r., gdy wraz z Marylką (Aurelią) Wierzchoniówną późniejszą Mioduchowską, zgłosiły się w celu rozpoczęcia studiów do Zakładu Etnografii Uni¬ wersytetu Łódzkiego, mieszczącego się wówczas w Muzeum Etnograficznym na Placu Wolności. Kierująca studium prof. Kazimiera Zawistowicz przedstawiła je jako swoje słuchaczki z tajnego kompletu Wolnej Wszechnicy Polskiej z Warszawy. Choć jeszcze nie zakończyłam studiów, byłam już wówczas zatrudniona w Zakładzie jako zastępca asystenta. Pomimo że też rozpoczynałam studia na tajnej WWP w Warszawie, „Maryś" (bo tak się o nich zawsze mówiło, gdyż były nie¬ rozłączne) w Warszawie nie poznałam, jakkolwiek studiowałyśmy na tym samym Wydziale Peda¬ gogicznym kierowanym przez prof. Helenę Radlińską. Choć nasza grupa etnograficzna była nieliczna - oprócz mnie i Maryś w 1951 r. dołączyła do nas Teresa Kulesza (Zakrzewska), seminarium etnograficzne liczyło kilkanaście osób - na zajęcia etnograficzne przychodzili do nas przede wszystkim archeologowie, ponadto geografowie, histo¬ rycy sztuki, pedagodzy społeczni oraz socjologowie. Z pośród uczestników seminarium wyłoniła się z czasem kilkuosobowa grupa, która brała udział w naszych badaniach (kilka osób skończyło też etnografię jako drugi kierunek studiów). Regularne badania zespołowe nad pomocą wzajemną i współdziałaniem gospodarczym, pod kierunkiem prof. Kazimiery Zawistowicz, prowadziliśmy już od lata 1946 r. i choć obie Marysie brały w nich udział, a w latach 1948-1950 pracowały jako wolontariuszki, a następnie asystentki w Zakładzie, tak się składało, że pracowałyśmy w różnych zespołach badawczych (Marysie brały udział w badaniach flisu w Kamieńczyku, a następnie pomocy wzajemnej na Kurpiach i Spiszu, ja od początku podjęłam badania pasterstwa wysoko¬ górskiego), co nie sprzyjało, mimo codziennej pracy w Zakładzie, bliższemu poznaniu. Paradok¬ salnie zbliżyłyśmy się do siebie bardziej już po ich wyjeździe w 1950 r. do Warszawy, po wyjściu za mąż i owdowieniu Marylki, po zatrudnieniu Marysi Biernackiej w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, z którym zarówno ja, jak i prof. Zawistowicz-Adamska utrzymywałyśmy stały kontakt. W terenie, dającym okazję do zadzierzgnięcia bliższych więzi w codziennym życiu, spotkałyśmy się z Marysią dopiero w latach 1966-1970 na instytutowych badaniach w Bułgarii. O swojej pracy, osiągnięciach zawodowych, dowiadywałyśmy się na zebraniach, seminariach czy z licznych publikacji, o losach rodzinnych i życiu prywatnym - za pośrednictwem Pani Pro¬ fesor, która nie opuściła żadnego pobytu w Warszawie, żeby się z Marysiami (i synkiem Marylki) nie zobaczyć, a i one odwiedzały j ą dość często w Łodzi. Z Marysią też starałyśmy się otoczyć opieką chorą już Profesor i zrealizować po 1984 r. jej ostatnią wolę (Marylka Mioduchowska zmarła wcześniej, w 1982 r.). Marysię Biernacką łączyła z naszą Profesor ogromna przyjaźń, zapoczątkowana jeszcze w cza¬ sie wojny na tajnych kompletach WWP. Profesor była dla Marysi nie tylko ogromnym autorytetem naukowym, ale również nie bez znaczenia była jej jeszcze przedwojenna znajomość środowiska ludowego, zarówno z kręgów teatrów, jak uniwersytetów ludowych. To środowisko ludowców „wiciarzy" było Marysi najbliższe. Jak sama pisała: Moje środowisko pracy zawodowej w Insty¬ tucie było mi bardzo bliskie i do dzisiaj wysoko sobie cenię tamte lata i współpracę także z całym pozainstytutowym środowiskiem etnografów „ale związki ideowe" - wiciowe i ludowe - miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal „magiczną" (Biernacka 2000, s. 249). Nic też dziwnego, że ze środowiska etnograficznego najbliższe, „domowe", kontakty podtrzymywała z prof. Zawistowicz-Adamską oraz z prof. Anną Kutrzebą-Pojnarową, na co dzień blisko zwią¬ zaną z wsią poprzez swego męża, pochodzącego ze wsi podkarpackiej. Nie znaczy to jednak, że pozostali koledzy byli Marysi obojętni. Zawsze życzliwa, umiejąca okazać swe zainteresowanie cudzymi sprawami, służąca mądrą i wyważoną radą, przez długie lata była istotną dla nas częścią naszego etnograficznego środowiska. Niestrudzona w terenie, z uwagą obserwująca badane środowisko, z cichym poczuciem humoru brała niezwykle aktywny udział w trudach terenowych i w zawiłych meandrach pracy organizacyjno-naukowej w PRL. Znająca doskonale i rozumiejąca wieś polską, była niezastąpionym ekspertem w dyskusjach etnograficznych. W ostatnich latach, gdy coraz bardziej dokuczało Jej zdrowie i coraz rzadziej uczestniczyła w naszych spotkaniach, żywo reagowała na wszystkie sprawy środowiska, uczest¬ nicząc w nich w długich rozmowach telefonicznych. �239 NEKROLOG Nie wyszła za mąż. Prawdziwą rodziną był dla niej krąg najbliższych przyjaciół i dom, jaki stworzyła dla osieroconych dzieci przedwcześnie zmarłej siostry i zamordowanego pod koniec wojny szwagra. Zmarła w Warszawie, po ciężkiej chorobie, w wieku 89 lat, 14 kwietnia 2007 r. Pożegnana została przez rodzinę, kolegów i przyjaciół uroczystym pogrzebem wojskowym. Pochowana jest na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie obok swej wieloletniej przyjaciółki Marii Maniakówny i innych działaczek ruchu ludowego. Będzie nam bardzo brakowało Jej obecności i wszechogarniającej życzliwości. Bronisława Kopczyńska-Jaworska LITERATURA CYTOWANA B i e r n a c k a M a r i a 1962, Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960, LSW, Warszawa. B i e r n a c k a M a r i a 2000, Z Marysią Maniakówną przez wiele lat, [w:] Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie, Muzeum Historii Ruchu Ludowego, Warszawa, s. 245-269. D e k o w s k i J a n P i o t r 1975, Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnogra­ ficznego, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 17, s. 20-21, 61-63. T u l i b a c k i T a d e u s z 2007, Pożegnanie (1917-2007). Prof. dr hab. Maria Biernacka, Gazeta Wyborcza, 6 września, s. 8. Życiorysy i autobiografie prof. dr hab. Marii Biernackiej (dokumenty IAE PAN i UŁ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6817579230f6b03c8c6606825300a85d.pdf 65d674ff3e9537c41864ecc2dffc2508 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:469 Title A name given to the resource Szałaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w r. 1960 / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.321-329 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A BRONISŁAWA N I A E R E N O W E KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SZAŁASNICTWO W T W KARPATACH POLSKICH ŚWIETLE PRAC ZESPOŁOWYCH W ROKU 1960 1 Na wiosnę 1960 r. polska Komisja do Badań Kultury Ludowej w Kar­ patach postanowiła pomimo trudnych warunków organizacyjnych przy­ stąpić do badań terenowych. Prace badawcze zgodnie z założeniami progra­ mowymi Komisji powinny były zdążać przede wszystkim do pełnego opisu kultury pasterskiej. Opis ten* miał się stać przyczynkiem do wyjaś­ nienia genezy pasterstwa górskiego w Karpatach, przynosząc zarazem trwały udział w badaniach nad teorią kultury w ogóle. Wreszcie inicjaty­ wie podjęcia badań przyświecały i cele praktyczne; wobec szybko zacho­ dzących zmian w życiu wsi polskiej chodziło również o ustalenie roli, jaką gospodarka wypasowa pełni w życiu dzisiejszej wsi góralskiej. Biorąc pod uwagę możliwości realizacji powyższych założeń w roku 1960, posta­ nowiono dokonać inwentaryzacji wszystkich czynnych w sezonie letnim szałasów, czyli tradycyjnych gospodarstw zespołowego wypasu owiec. Po zebraniu wstępnych wiadomości dotyczących rozmieszczenia szała­ sów (zarówno z materiałów dotychczasowych badań, jak i przede wszyst­ kim od instytucji nadzorujących gospodarkę hodowlaną na tym terenie) przydzielono, po uprzednim porozumieniu z zainteresowanymi badaczami, poszczególnym ośrodkom różne odcinki Karpat dla przeprowadzenia prac terenowych. Każdy z badaczy otrzymał instrukcję dotyczącą zleconego mu zadania badawczego, wycinek mapy z przypuszczalnym miejscem lokalizacji sza­ łasu oraz wzór karty rejestracyjnej szałasu i szczegółowy kwestionariusz dotyczący gospodarki pasterskiej. I. P R Z E B I E G B A D A Ń Badaniami objęto cały teren Karpat Polskich, począwszy od granicy wschodniej aż po Śląsk Cieszyński na zachodzie. Do prac badawczych 1 Referat sprawozdawczy wygłoszony na międzynarodowej konferencji w S m c kowcu w listopadzie 1960 r. Etnografia P o l s k a , t. V I 21 �322 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA włączyły się różne ośrodki etnograficzne z całej Polski. I tak, posuwając się od zachodu: 4 punkty w Beskidzie Śląskim przebadał Zakład Etnografii I H K M Kraków Zakład Etnografii UŁ Łódź 15 punktów w Żywieckiem Zakład UJ Kraków 2 punkty w Babiogórskiem Muzeum Zakopiańskie 3 punkty na Orawie 8 punktów w Gorcach Muzeum w Rabce i Beskidzie Wyspowym • Zakład Etnografii UŁ Łódź 2 punkty w Gorcach Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii wieś Ochotnicę w Gorcach UJ Kraków Muzeum Etnograficzne w Krakowie 16 punktów w Sądeckiem 3 punkty w Beskidzie Niskim - Muzeum Etnograficzne w Krakowie 20 punktów w Beskidzie Niskim • Zakład Etnografii I H K M Kraków — Zakład Etnografii I H K M Warszawa 27 punktów w Bieszczadach Zakład Etnografii I H K M Kraków i Łódź 5 punktów w Tatrach Ogółem przebadano 106 punktów, przy czym w badaniach wzięło udział 28 osób, z czego 22 etnografów (K. Adamus, K. Apanańska, M . Bier­ nacka, M . Bujakowa, J. Bujak, K. Chojnacki, B. Jaworska, W. Jostowa, J. Kamocki, J. Kowalik, A. Lewicka, K. Łapińska, M . Maśliński, H . Mittelsteadt, I . Nizińska, G. Ogorzałkowa, J. Olędzki, E. Pietraszek, J. Pluciński, L. Szwangrub, J. Tomasik i D. Tylkowa) oraz 3 fotografów i 3 osoby spo­ rządzające rysunki. Trudno obliczyć z całą dokładnością, ile czasu zajęły badania, gdyż prowadzone były bądź w sposób ciągły, bądź w czasie powtarzających się wypadów w teren. Ponadto nieporównywalny jest czas potrzebny do zarejestrowania szałasu z czasem potrzebnym do przeprowadzenia szcze­ gółowego wywiadu. Licząc średnio, na 1 punkt badawczy zużyto dzienną pracę 3 osób. W t y m miejscu nadmienić trzeba, że z małymi wyjątkami koszty badań sfinansowały instytucje, które delegowały na nie swych pracowników. I I . SZCZEGÓŁOWA T E M A T Y K A B A D A N Badania pomyślane były dwupłaszczyznowo, czego odbiciem była an­ kieta i kwestionariusze, które otrzymali badacze. Ankieta, nazwana ,,Kartą rejestracyjną szałasu", miała służyć do ze­ brania w terenie podstawowych danych informujących o rozmiarach w y ­ pasu szałaśniczego owiec, jak również o występowaniu wypasu indywi­ dualnego (np. krów). Uwzględniała więc dane dotyczące: 1. lokalizacji, �SZAŁASNICTWO W K A R P A T A C H POLSKICH 323 powierzchni, położenia i własności pastwiska; 2. szałasów owczych, ich ilości, osoby kierownika szałasu, ilości wypasanych owiec i innych zwie­ rząt, ilości i pochodzenia właścicieli owiec, ilości i miejsca zamieszkania pasterzy; 3 dotyczące ewentualnego wypasu indywidualnego na tym sa­ mym pastwisku, na którym znajduje się szałas zespołowy; 4. zagospodaro­ wania hali, polany, zabudowań, koszenia i koszarowania pastwiska oraz ewentualnej gospodarki rolnej na t y m terenie. Kwestionariusz zawierał wytyczne do badań pogłębionych. Specjalną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, zagadnienia organizacji ze­ społu wypasowego, obowiązków i korzyści właścicieli pastwisk i owiec. Z zakresu gospodarki kwestionariusz rozwijał zagadnienia produkcji mlecz­ nej oraz uwzględniał podstawowe dane dotyczące budownictwa paster­ skiego. III. W Y N I K I BADAŃ Wyniki badań wyglądają następująco: w 106 przebadanych punktach sporządzono 91 .,kart szaiasów" oraz 30 szczegółowych wywiadów dotyczą­ cych organizacji i gospodarki pasterskiej. Dla 13 budynków sporządzono dokumentację architektoniczną, wykonano ok. 100 rysunków i planów dotyczących wnętrza i sprzętu szałasowego oraz ponad 600 fotografii. Analizując uzyskany materiał widzimy, że odnośnie do zagadnienia własności pastwisk i związanych z nimi organizacji wspólnego wypasu materiały z badań tegorocznych potwierdziły wyniki badań dotychcza­ sowych z tego zakresu, uzupełniając je jedynie nowymi danymi z terenów nie badanych po ostatniej wojnie, jak Babiogórskie i Beskid Wyspowy, znanych nam jedynie z badań międzywojennych. W świetle badań możemy stwierdzić, że do końca ostatniej wojny w y ­ pas zbiorowy owiec. tzw. szałasy, organizowany był: 1. w przeważającej części Karpat Polskich na terenach współwłasności chłopskiej, przy czym w większości wypadków tereny te były fizycznie nie podzielone (Śląsk, Żywieckie, Babia Góra, Tatry, Gorce); 2. jedynie gdzieniegdzie w Beski­ dzie Śląskim oraz powszechnie w Beskidzie Wyspowym występowały zrzeszenia wypasowe, gdzie każdy z członków zrzeszenia oddawał w użyt­ kowanie szałasu polanę będącą jego własnością indywidualną. Oprócz tego w Gorcach i w Beskidzie Sądeckim organizowano również wypas oparty na pastwiskach będących indywidualną własnością organizatora wypasu. Za­ znaczyć należy, że zarówno w zrzeszeniach, jak i w wypadku pastwisk i n ­ dywidualnych właściwym miejscem wypasu był las wielkiej własności albo państwowy, dzierżawiony, lub też użytkowany na prawach serwi­ tutowych; 3. na Orawie i na Spiszu polskim spotykamy ponadto szałasy �321 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA organizowane na pastwiskach urbarialnych. Są to jedyne okolice Polski, gdzie spotykamy tego typu wspólnoty. Po ostatniej wojnie szałaśnictwo początkowo zachowuje swoje dawne rozmiary, a nawet wzrasta, by począwszy od roku 1950 z wolna chylić się ku upadkowi. Tereny współwłasności pastwiskowej oraz urbarialne pozo­ stały w dalszym ciągu w rękach chłopów, dzięki czemu możliwe było utrzymanie się pasterstwa, natomiast na skutek ochrony lasów, a co za tym idzie, zakazu wypasów, tradycyjne zrzeszenia wypasowe straciły pod­ stawy, ustępując (rzecz paradoksalna w gospodarce socjalistycznej) i n i ­ cjatywie prywatnej, przejawiającej się w organizowaniu szałasów, co praw­ da małych i nielicznych, ale na pastwiskach prywatnych. Wewnętrznie organizacja zespołu wypasowego na poszczególnych terenach kształtuje się w różny sposób, nie zawsze ściśle związany z sy­ tuacją własnościową. Wszędzie spotykamy najemnych pasterzy opiekują­ cych się stadami owiec za stałe, z góry określone wynagrodzenie, oblicza­ ne bądź od dnia pracy, bądź uzależnione od ilości i mleczności inwentarza (dni bacowania na Śląsku i w Beskidzie Wyspowym). Tradycyjne wyna­ grodzenie serem dopiero w ostatnich latach zaczyna ustępować wynagro­ dzeniu pieniężnemu. Pasterze zatrudnieni są obecnie wszędzie tylko na se­ zon wypasowy, jednakże na Śląsku i na pograniczu Sądeckiego żywa jest tradycja pasterzy szałasowych, służących przez cały rok bądź u gospoda­ rzy posiadających większe stada owiec (wsie Brenna i Wisła), bądź u bacy, organizatora szałasu (wieś Szczawa). Rozmaicie układa się sprawa kierownictwa pracami szałasowymi i po­ mocy w tej pracy właścicieli owiec i pastwisk: Na Śląsku Cieszyńskim współwłaściciele pastwisk i owiec kierują ze­ społowo gospodarką, przy czym w celu usprawienia pracy wybierają jed­ nego gospodarza, tzw. szalaśnika, który bezpośrednio dogląda prac wynaję­ tych pasterzy. Wszyscy współwłaściciele biorą czynny udział w pomocni­ czych pracach na szałasie. Wyprodukowanym serem dzielą się proporcjo­ nalnie do ilości oddanych owiec na szałas, przy czym ser rozdzielany jest bez reszty. Na Żywiecczyźnie współwłaściciele pastwiska i owiec sami kierują na zmianę gospodarką na szałasie, przy czym zmieniają się co sezon. Właści­ ciele owiec otrzymują część sera w umówionej z góry ilości (licząc od sztuki oddanego inwentarza). Pozostały ser po opłaceniu kosztów utrzyma­ nia szałasu (np. wynagrodzenia pasterzy) dostaje gazdujący w danym roku tytułem wynagrodzenia za pracę i jako zarobek. Ten ostatni zależy od sezonu: raz jest większy, raz mniejszy. Kolejność kierowania gospodar­ ką przez współwłaścicieli jest stała. 2 2 Gazdujący współwłaściciel albo sam pracuje na szałasie, albo najmuje oprócz pasterzy bacę, który prowadzi gospodarkę mleczną. �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 325 Formę przejściową pomiędzy organizacją śląską i żywiecką można było do ostatniej wojny spotkać w Beskidzie Wyspowym. Właściciele owiec wnosząc do gospodarki szałasowej pastwiska, będące ich własnością indy­ widualną, gospodarowali na szałasie na zmianę po kilka dni w zależności od ilości owiec (np. właściciel 10 owiec bacował 1 dzień), jak również w niektórych wypadkach długość bacowania zależała od miejsca postoju szałasu (np. każdy pasł na swojej polanie, którą wnosił do wspólnej gospo­ darki). W Tatrach koszty związane z szałasem oraz ryzyko gospodarki ponosi z roku na rok ten sam gospodarz, zwany bacą, przy czym nie musi on być koniecznie współwłaścicielem pastwiska. Zarobek jego stanowi nadwyżka sera pozostała po zapłaceniu dzierżawy za pastwisko i oddaniu części sera właścicielom owiec i opłaceniu wszystkich innych kosztów utrzymania szałasu. Obecnie właściciel owiec dostaje umówioną ilość sera od sztuki (np. 3 kg); do I wojny światowej stosowano mierzenie mleczności owiec i proporcjonalny do tego podział sera. W wyniku badań stwierdzono, że typ organizacji tatrzańskiej rozpo­ wszechnia się coraz bardziej na terenach sąsiednich. Przyczyną tego jest słabnące zainteresowanie ogółu gospodarzy pasterstwem na skutek i n ­ nych możliwości zarobkowania. Inicjatywa organizowania szałasu i kie­ rownictwa nim przechodzi z rąk współwłaścicieli terenów pastwiskowych w ręce wyspecjalizowanej zawodowo grupy baców. Nie bez znaczenia jest również rozpowszechnianie się podhalańskiego typu organizacji wypasu w związku z tzw. nowymi terenami. Są to tere­ ny na wschód od Pienin, administrowane przez władze państwowe i tery­ torialne oraz PGR, na których organizowane są szałasy oparte na trady­ cyjnych wzorach podhalańskich, na zasadach spółdzielczych. Hodowcy każ­ dej wsi zostali zrzeszeni w zespole wypasowym. Prawa i obowiązki członka zespołu określa specjalny regulamin, zespół nie maj jednak do dziś osobowo­ ści prawnej. Na czele zespołu stoi zarząd wybierany na ogólnym zebraniu członków. Gospodarkę pasterską prowadzi baca należący do zespołu. Wy­ produkowany ser dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (5 kg sera od owcy) i pasterzy (1,5 kg od owcy wypasanej oraz 0,5 kg na wyżywienie). Wynagrodzenie bacy i juhasów jest takie samo, lecz baca za kierowanie dostaje dodatek w postaci miesięcznego wynagrodzenia. Dochód pozostały po zapłaceniu wydatków związanych z prowadzeniem zespołu (księgowy) dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (10%), pasterzy (65—70%) i na amortyzację sprzętu (3%). Na terenach tych zarówno owce, jak bacowie i pasterze w przeważają­ cej ilości pochodzą z Podhala (ok. 80°/o), przy czym pod przykrywką nowej organizacji, jak wykazują badania, rola bacy jest tu równie dominująca, �326 BRONISŁAWA KOPCZYÑSK A-JAWORSKA jak na Podhalu, a nawet ze względu na trudności organizacyjne w nowych warunkach chyba jeszcze większa. Rola gospodarcza, jaką pełni pasterstwo, jest zmienna historycznie, jak również zmienia się na przestrzeni Karpat. Prawie wszędzie pierwszym celem jest przeżywienie inwentarza przez lato, natomiast na jednych tere­ nach (Śląsk, Gorce, Beskid Wyspowy i pastwiska urbarialne) na pierwszy plan wysuwa się użyźnianie łąk kośnych, na innych (Tatry i tereny wschodnie) większą rolę gospodarczą odgrywa produkcja mleczna. Na tych ostatnich terenach nie bez znaczenia są wielkie rozmiary szałasów (500—1000 sztuk owiec). W powiązaniu z gospodarką szałaśniczą pozostaje zimowanie inwentarza na polanach, które można jeszcze spotkać na Śląsku oraz gdzieniegdzie w Żywieckiem i Gorcach. Natomiast bardzo słabe jest u nas powiązanie gospodarki szałaśniczej z uprawą roli. Jedynie na Ży­ wiecczyźnie spotykamy tzw. jesienkę, czyli jesienny wypas we wsi, zwią­ zany z koszarowaniem ziemi uprawnej. Podobne zabiegi można było zgodnie z tradycją spotkać do niedawna również we wschodniej części Gorców. Podstawowym produktem tradycyjnego serowarstwa w Karpatach Polskich jest ser miękki na bryndzę, który wyrabiany jest na wszyst­ kich szałasach. Różnice w technice jego wyrobu są nieznaczne, ogranicza­ ją się do dwóch sposobów przygotowania podpuszczki, tzw. klogu, z żołąd­ ka cielęcego (żołądek z zawartością sernika lub płukany) oraz nieznacznych różnic w zabiegach związanych z uzyskaniem i utrzymaniem odpowied­ niej ciepłoty mleka. Zasadniczo różną technikę serowarską obserwujemy na Żywiecczyźnie, gdzie spotykamy szałaśnictwo krowio-owcze (produkcję sera oraz masła •z mieszanego mleka). Nawiasem należy stwierdzić, że podobna gospodarka prowadzona była do czasów I wojny światowej na Śląsku Cieszyńskim. W przeciwieństwie do sera miękkiego umiejętność wyrobu sera pa­ rzonego w postaci oscypków i małych zdobionych serków odciskanych całkowicie w foremkach znana jest wyłącznie w zachodniej części Żywiec­ czyzny, w Babiogórskiem, Gorcach i na Podhalu. Jeszcze mniejszy jest zasięg produkcji brusów — okrągłych serów formowanych w obręczach. Występują one jedynie w Gorcach i Beskidzie Wyspowym oraz żywe są tradycje wyrabiania ich w końcu X I X w. w Tatrach. Sprzęt potrzebny do wyrobu sera oraz jego nomenklatura są na bada­ nych terenach prawie identyczne (np. nazwy gieleta, puciera). Drobne róż­ nice obserwujemy odnośnie do funkcji dużej łyżki — warzechy, która służy bądź do mieszania żętycy, bądź ściętego sera, bądź przede wszystkim do jej chłodzenia. Na wszystkich terenach spotykamy cios lub cioszczek — drewnianą motyczkę do mieszania żętycy. Natomiast w Gorcach i Ta­ trach spotykamy odmienne narzędzie do mieszania ściętego mleka, zwane �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 327 w Tatrach ferułą. Ponadto na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne koryta do zbierania śmietany oraz ogromne maśnice do wyrobu masła, a na obszarze produkcji serów parzonych występują foremki drewniane po­ trzebne do ich produkcji. W związku z wyrobem oscypków jest rzeczą ciekawą, iż jedynie na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne naczynie do wyrabiania masy serowej podobne do powszechnie używanego na Słowacji. Odnośnie do budownictwa badania tegoroczne przyniosły jedynie ma­ teriał orientacyjny przede wszystkim w postaci fotografii. W gospodarce szałasowej spotykamy zasadniczo trzy rodzaje instalacji: budynek służący do produkcji mlecznej oraz jako mieszkanie pasterzy; zagroda do dojenia owiec oraz zagrody do koszarowania; przenośne budki służące jako schron dla pasterzy czuwających przy owcach. W badaniach zwrócono uwagę na związek konstrukcji tych urządzeń z ich funkcją oraz na różnice nomen­ klatury. Przy zestawieniu różnorodnych form budynków w szałaśnictwie pol­ skim uderza występowanie obok siebie budynków stałych i przenośnych bądź to przenoszonych co sezon, bądź kilka razy w ciągu lata. Stwierdzo­ no, iż różnice te uwarunkowane są powiązaniem gospodarki szałaśniczej z sianokośną, a co za tym idzie, z użyźnianiem pastwisk. Budynki stałe spotykamy: a) w Tatrach, gdzie koszaruje się tereny na dnie dolin, blisko zabudo­ wań, albo nie koszaruje się wcale b) na polanach indywidualnych, na których prowadzi się gospodarkę szałaśniczą czy to w zrzeszeniu, czy też gdy zbiorowy wypas zorganizo­ wany jest przez właściciela polany (Gorce) ) wyjątkowo na dużych pastwiskach, które są podzielone na części użytkowane na zmianę, raz jako laki sianokośne, raz jako pastwisko (Tatry-Miętusia, Babia Góra). W tym ostatnim wypadku budynek szałasowy często jest jednak prze­ nośny, przy czym, zależnie od planów koszarowania, co roku ustawia się go na innej partii pastwiska (Żywieckie, Babia Góra, pastwiska urbarialne na Orawie). Na niektórych pastwiskach bardzo rozległych, gdzie warunki terenowe utrudniają transport, np. dla 5 części pastwiska zespół posiada tylko 3 koliby (hala Miziowa — Żywieckie). Budynki przenoszone po kilka razy w ciągu sezonu bardzo prymityw­ ne spotykamy na Śląsku Cieszyńskim, tam gdzie w drugiej połowie lata, po sianokosach, koszaruje się łąki prywatne leżące koło wspólnego past­ wiska. Wreszcie nie ma osobnego budynku mieszkalno-produkcyjnego tam, gdzie wypas organizowany jest nieomal w obrębie wsi, tuż koło gospo­ darstwa bacy. Sytuację taką spotykamy na tych terenach, gdzie paster­ stwo zanika, oraz w specyficznych warunkach nowych terenów wypasów. c �328 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Rozplanowanie budynków jest mniej zróżnicowane niż ich kon­ strukcja. Przeważa koliba jednownętrzna (Śląsk, Żywieckie, Gorce), obok niej spotykamy izbę z watrą oraz komorę na produkty mleczne (Tatry, Gorce), wreszcie tam. gdzie wypas powiązany jest z gospodarką łąkową i hodowlaną, spotykamy budynki wielownętrzne podobne do zabudowań wioskowych. Różnice w urządzeniu wnętrza uwarunkowane są rozmiarami i spe­ cyfiką produkcji. Kolibki do czuwania przy owcach występują w najróżniejszych wa­ runkach i na różnych terenach, przy czym trudno jest w obecnej fazie ba­ dań ustalić jakąś regularność. Co do ich konstrukcji badania wykazały, iż spotykamy u nas wszystkie ich typy: zasłonę od wiatru, kolibkę skrzyniowatą z dachem dwuspadowym na nóżkach, nosidłach, płozach i nawet ko­ łach. Kształt zagrody dla inwentarza pozostaje w zależności od występowa­ nia gospodarki sianokośnej. Tam gdzie zagroda ustawiona jest w pobliżu łąki sianokośnej, jest ona zamknięta, z przegrodą do dojenia w środku. Tam gdzie nie ma w pobliżu ról ani łąk, używa się zagrody tylko do dojenia i ewentualnie nocowania owiec. Po ostatniej wojnie rozmnożenie wilków i rysiów spowodowało na wielu terenach konieczność zamykania owiec na noc. Jednak na nowych terenach, gdzie plaga ta występuje szczególnie silnie, doi się owce w jed­ noczęściowej strądze, takiej jaka używana jest na Podhalu, skąd pochodzą pasterze. Co do wykonania koszarów, spotykamy na naszych terenach koszary plecione z desek dartych (Śląsk Żywiecki, Gorce), koszary z żerdzi podłuż­ nych (Żywieckie, Tatry) oraz z żerdek pionowych. W ten sposób wykona­ na jest najczęściej ściana koszaru z otworami do dojenia. Po t y m krótkim omówieniu wyników badań w dziedzinie budownic­ twa, na zakończenie chciałabym poświęcić kilka słów materiałom dotyczą­ cym wierzeń i obrzędowości. Plan badań przewidywał zgromadzenie ma­ teriałów wyłącznie do obrzędów związanych z rozpoczęciem i zakończe­ niem sezonu wypasowego oraz wierzeń związanych z przetwórstwem mlecznym. Materiał oparty na współcześnie przeprowadzanych badaniach w czyn­ nych ośrodkach pasterskich nie jest duży, pozwala jednak na stwierdze­ nie, że w chwili obecnej naj ciekawiej z punktu widzenia obrzędowości przedstawia się teren Gorców i Beskidu Wyspowego oraz pogranicze Są­ deckie. Badania pozwoliły ustalić zasięg zwyczaju opędzania owiec dokoła wbitej w ziemię jodełki (Śląsk, Żywieckie, Orawa, Beskid Wyspowy. Brak Tatr). �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 329 Resztki ograniczeń odnośnie do udziału kobiet w życiu szałasowym (zakaz produkcji serów — hala Myszyca, zakaz udziału w mieszaniu owiec — hala Półrzeczki) występują w Beskidzie Wyspowym. Ciekawe wierzenia związane z kozą, której obecność ma przeciwdzia­ łać czarom (Orawa i Żywieckie) i wężom (Beskid Wyspowy). Tradycje o utrzymywaniu ciągłości ognia na szałasie (Beskid Wyspowy, Sądeckie). Znaczenie dnia św. Wojciecha (24 IV) w wierzeniach tatrzańskich, a św. Jana (24 VI) prawie na całym terenie Karpat Polskich. Na terenie Beskidu Wyspowego spotyka się ponadto wierzenia związane z kultem św. Mikołaja. IV. OCENA MATERIAŁÓW Trudno w tej chwili ocenić w pełni wartość naukową zebranych ma­ teriałów — będzie to możliwe przy ich właściwym opracowaniu. Niewąt­ pliwą jednak wartością badań jest to, że przeprowadzone były w jednym czasie, na terenie całego obszaru Karpat Polskich i wedle jednego kwestio­ nariusza, dzięki czemu materiały uzyskane tą drogą są w pełni porówny­ walne. Mamy możność śledzenia jednych i tych samych zjawisk równo­ cześnie w całych Karpatach Polskich. Trwałe znaczenie naukowe ma również zanotowanie najnowszych form pasterstwa i przemian, jakie się t u dokonują w związku ze zmienioną sytuacją ustrojową i ekonomiczną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c726dd91e19af64f87be0c57e5b5ee5f.pdf 863eb82da04904fef1e28bcb4c55774c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1956 Title A name given to the resource Dokumentacja i informacja w naukach etnologcznych w Polsce/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.113-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁA Ośrodek WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Dokumentacji Etnograficznej t. 78, 1995 i Informacji PTL Łódź DOKUMENTACJA I INFORMACJA W NAUKACH ETNOLOGICZNYCH W POLSCE Kilka uwag wstępnych Informacja naukowa jest integralną częścią wszelkiej działalności naukowej, przy czym należy podkreślić, że zgodnie z dominującymi ustaleniami nomenklaturowymi pod pojęciem informacji naukowej rozumiem zarówno gromadzenie danych źródłowych, dokumentów naukowych, ich dokumentacyjne opracowywanie, jak również poszukiwanie i wyszukiwanie informacji oraz reprodukowanie i rozprowadzanie materiałów dokumentacyjnych (pOr.: Skalski, 1976, s. 81 - 86). Stąd też od paru lat z nazw instytucji służących dokumentacji i informacji w wielu przypadkach usunięto termin "dokumentacja" uznając, że mieści się on w szerszym pojęciu "informacji". Na przykład zmieniono nazwę Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk (ODIN PAN) na Ośrodek Informacji Naukowej (OIN PAN). W przypadku Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pozostaliśmy przy pierwotnej nazwie, utrzymywanej zresztą w wielu ośrodkach na Zachodzie. Działalność dokumentacyjno-informacyjna, zmierzająca w pierwszym rzędzie do lepszego wykorzystania czasu pracownika nauki lub innego użytkownika danych, powinna być przystosowana do bieżących i perspektywi~znych potrzeb dyscypliny. W tym celu należy ją programować i realizować w ścisłym powiązaniu z planowanymi zadaniami naukowymi i praktycznymi instytucji, której ma służyć. Jednocześnie powinna być dostosowana formą i metodą przekazywania informacji do zróżnicowanych i zdynamizowanych potrzeb określonych użytkowników (Poradnik ... , 1977, s. 9 - 10). Jednym z warunków realizacji powyższych celów jest usprawnienie obiegu informacji w granicach własnej dyscypliny oraz dyscyplin pokrewnych, zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Wiąże się to z potrzebą usprawnienia systemów dokumentacji oraz wypracowania maksymalnie wydajnych systemów wyszukiwawczych. 8 - Lud t. LXXVIII �114 Dane etnologiczne Etnologia, podobnie jak inne nauki antropologiczne, wraz z historią i socjologią zajmuje się działalnością człowieka i tworzoną przez niego kulturą. Różnorodność źródeł udzielających wiadomości o człowieku jest nieograniczona i trudno je zamknąć w sztywne schematy. Jak powiedział M. Bloch "wszystko cokolwiek człowiek mówi lub pisze, wytwarza, czego się dotyka, może i powinno udzielać o nim wiadomości" (Bloch, 1962, s. 90). W odniesieniu do przeszłych działań człowieka poznajemy je po śladach, czyli znakach dostępnych dla naszych zmysłów, pozostawionych przez zjawiska dziś dla nas już nieuchwytne (Kula, 1958, s. 46). Śladami tymi są dokumenty pisane czy pozostałości materialne, które wtedy, gdy zalegają pod powierzchnią ziemi i badane są za pomocą metody wykopaliskowej zwane są źródłami archeologicznymi. Analogicznie do sposobu wyodrębnienia źródła archeologicznego, na zasadzie metody badań możemy niekiedy w literaturze znaleźć uwagi o odrębnym "źródle etnograficznym". W wypowiedziach tych zwraca się uwagę na to, że źródła etnograficzne pochodzące z badań terenowych są, jak to się niekiedy mówi w praktyce etnograficznej, "zbierane" w terenie czy, jak mówią specjaliści nauk społecznych, są to źródła "tworzone" przez badacza, czy też źródła przez niego "wywołane" (zapisy wywiadów, obserwacji zachowań czy opisy efektów twórczej działalności ludzi). Można je na podstawie ich "wywołania" przeciwstawić źródłom "zastanym", dominującym w pracy historyka. Odmienność ta, na co ostatnio kładzie się duży nacisk w rozważaniach heurystycznych, jest jednak do pewnego stopnia pozorna, gdyż jakkolwiek źródła wywołane mogą nas w większym stopniu informować bezpośrednio o tym jak badani postrzegają czy jak oceniają pewne zjawiska ijak zamierzają się wobec nich zachować, to jednak selekcji informacji dokonuje zawsze badacz, inspirowany swymi doświadczeniami oraz swoistymi problemami dyscypliny, którą reprezentuje. Przedmiot nauki jest więc wytworem jej działalności (Baudouin de Courtenay, 1923, s. 26) oraz rezultatem dialogu badanego z badanym. Jakkolwiek materiały etnograficzne, pochodzące z badań terenowych, są niewątpliwie charakterystyczne dla etnologii, to jednak etnologia, zwłaszcza zajmująca się rozwojem pewnych dziedzin kultury, 'podobnie jak inne nauki zajmujące się historią kultury, korzysta ze wszystkich możliwych źródeł informujących o działalności człowieka. Źródłem, czy jak to lubi określać współczesna antropologia - tekstem kultury stają się dopiero w momencie ich ujawnienia. W języku dokumentacji naukowej noszą nazwę - dokumentów pierwotnych. Dokumenty pierwotne (prymarne) i ich archiwizacja Na dokumenty pierwotne, będące źródłem naukowych analiz etnograficznych, gromadzonych przez etnografów i znajdujących się w gestii naukowych instytucji etnologicznych, składają się więc zapisy obserwacji, zapisy lub nagrania wywiadów sporządzonych przez badaczy, jak też wypełniane przez �115 ankietera czy respondenta odpowiedzi na zbiory pytań zawartych w ankietach, nagrania tekstów folklorystycznych, muzyki i pieśni, bądź utrwalone na fotografii lub filmie wytwory i zachowania ludzkie. Szczególne miejsce w zespole źródeł naukowych, wykorzystywanych w pracy badacza kultury, zajmują zbiory muzealne oraz powszechnie wykorzystywane w pracy naukowej zbiory biblioteczne. O ile kolekcje muzealne, między innymi ze względu na ich wymierną wartość materialną, doczekały się określonego sposobu przechowywania, a towarzysząca im dokumentacja sposobu archiwizowania, o tyle podstawowa baza źródłowa prac etnologicznych - zapisy wywiadów i obserwacji - stały się przedmiotem powszechnych działań dokumentalisty dopiero po II wojnie światowej. Do tego czasu materiały te, zbierane w czasie specjalnie kierowanych rozmów głównie z mieszkańcami wsi, czy zapisy obserwacji, pozostawały najczęściej w prywatnym notatniku badacza, niedostępne do czasu ich opublikowania. Co prawda, już przed wojną podnoszono potrzebę tworzenia archiwów ludoznawczych, podobnych do archiwów folklorystycznych, takich jakie miały Estonia czy Finlandia (Zawistowicz, 1933), to jednak dopiero zniszczenia wojenne oraz rozwój metodyki etnograficznych badań (por.: Kopczyńska-Jaworska, 1971, s. 205-215), jak również to, że wyniki badań terenowych organizowanych przez instytucje przestały być prywatną własnością badaczy spowodowały, iż w większości etnograficznych placówek badaczych powstały archiwa materiałów z badań. Niestety brak jest jednolitych, powszechnie obowiązujących zasad archiwizacji gromadzonej dokumentacji badawczej. Jedynie muzea obowiązuje podobna dokumentacja przedmiotów nabywanych do kolekcji (karta inwentarzowa), ale już karty nabycia każde muzeum ma odrębne. Podobnie nie ma znormalizowanej formy dokumentacji fotograficznej i rysunkowej, zarówno sporządzonej w terenie, jak i na miejscu, w muzeum. Część informacji zdobywanych w terenie, w czasie dokonywania zakupów czy w czasie uzupełniających badań, trafia na kartę inwentarzową przedmiotu muzealnego, część jest wykorzystywana przy urządzaniu wystaw. Tylko w nielicznych muzeach jest egzekwowany od pracowników obowiązek oddawania opracowanych notatek do archiwum materiałów opisowych. Lepsza jest sytuacja w katedrach etnologii, które posiadają na ogół archiwa wywiadów z badań, jednakże sposób ich inwentaryzowania jest różny, w wyniku czego liczba pozycji archiwalnych nie daje obrazu rzeczywistej wielkości poszczególnych zbiorów, jak również nie posiadają one jednolitego systemu wyszukiwawczego. Większość instytucji opracowuje własne systemy katalogowania, co powoduje, że użytkownik musi poświęcić nadmiernie dużo czasu przy korzystaniu ze zbioru na zapoznanie się i przyswojenie zasad, które w danej placówce naukowej są stosowane 1. l Omówienie sposobów archiwizacji zbiorów ska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, s. 235 - 241. zob.: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyń- �116 Ta różnorodność, oraz rozproszenie i wielość placówek naukowych powoduje, że wzrasta znaczenie instytucji informujących o badaniach naukowych oraz gromadzących i przygotowujących dokumenty pochodne (KopczyńskaJaworska, Królikowska, 1971). W zależności od potrzeb określonych kategorii odbiorców organizowane są różne służby informacji i dobiera się wlaściwe formy i metody pracy. Jednakże przy całym ich zróżnicowaniu można je sprowadzić do trzech typowych czynności: gromadzenia, opracowywania i przekazywania (rozpowszechniania) informacji utrwalonych w dokumentach (por.: Dembowska, 1965, s. 30-31). Powstanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Ponieważ etnologia polska przez długie lata nie posiadała żadnej centralnej placówki dokumentacyjnej, w maju 1968 roku z inicjatywy prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, na plenarnym posiedzeniu Zarządu Głównego PTL w Toruniu, podjęto uchwałę o powołaniu Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako agendy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (ODIE PTL). Ośrodek zlokalizowano w Łodzi przy Katedrze Etnografii (dziś Etnologii) Uniwersytetu Łódzkiego. Kierownictwo tej placówki powierzono prof. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej 2. Intencją inicjatorki było stworzenie bazy dokumentacyjnej dotyczącej działalności naukowej, popularyzatorskiej i kulturalno-oświatowej, związanej bezpośrednio lub pośrednio z zakresem etnografii (a więc o tematyce badań terenowych, centralnych i regionalnych publikacjach i wydawnictwach ciągłych; ewidencja badaczy i działaczy terenowych, prowincjonalnych zasobów muzealnych; informacja o kolekcjach specjalnych: wystawach, izbach twórczych, małych skansenach, punktach muzealnych, zasobach prowincjonalnych archiwów etnograficznych, reprezentacyjnych ośrodkach sztuki ludowej, zespołach regionalnych pieśni i tańca, o instytucjach i pracownikach naukowych w kraju i za granicą). Na podstawie tej bazy miałoby stać się możliwe udzielanie informacji dla potrzeb całego etnograficznego środowiska naukowego, jak również organizatorów prac kulturalno-oświatowych. Jak pisano w piśmie kierowanym do władz Polskiej Akademii Nauk dotującej działalność Towarzystwa: "wolno mniemać, że ośrodek dokumentacji i informacji etnograficznej zamierzony w ramach działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby być przydatny przy organizowaniu centralnego archiwum przyszłego Instytutu Etnografii i Folklorystyki". Jak wiemy do powstania takiego Instytutu pomimo wieloletnich starań nie doszło! Ośrodek rozpoczął swą działalność w oparciu o dotację specjalną PAN już na jesieni 1968 roku. Dotację tę otrzymywał przez dwa lata, następnie, w latach 2 Od połowy 1971 roku funkcję tę przejęła doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. �117 1970 - t 979, jego działania zostały włączone do normalnej działalności statutowej Towarzystwa, tylko zaś niektóre prace Ośrodka w latach t 979 - t 989 finansował Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Od momentu zaprzestania dotowania towarzystw naukowych przez Polską Akademię Nauk, czyli od 1982 roku, prace Ośrodka finansowane są przez Towarzystwo z funduszy zdobywanych z różnych źródeł oraz z grantów na badania celowe, przyznanych dwukrotnie przez Komitet Badań Naukowych. Począwszy od momentu założenia, Ośrodek zaczął zatrudniać najpierw jedną osobę na pracach zleconych, a od 1970 roku dysponował już etatem, na którym pracowały jedna lub dwie osoby w wymiarze pół etatu oraz w zależności od możliwości finansowych zatrudniano także pewną liczbę osób na pracach zleconych (funkcja kierownika merytorycznego zawsze była pełniona społecznie). W pierwszym okresie działalności skład osobowy pracowników ulegał częstym zmianom 3, zespół ustabilizował się dopiero w połowie lat 70. kiedy w Ośrodku podjęła pracę najpierw mgr G. Ewa Karpińska, następnie mgr Iwona Wiktor-Grzelakowska oraz mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia pracuje w Ośrodku do chwili obecnej. We wrześniu 1986 roku, po zrobieniu doktoratu, przeszła do pracy na Uniwersytecie dr Ewa Karpińska, zaś w 1989 roku przestała pracqwać w Ośrodku mgr Iwona Grzelakowska; na jej miejsce została zatrudniona pracująca do dzisiaj mgr Jolanta Kolińska. Z pracowników Ośrodka przeszkolenie w zakresie dokumentacji na kursach INTE przeszły mgr Elżbieta Królikowska, mgr Iwona Grzelakowska i mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia uczęszczała również, w latach 1982-1983, na podyplomowe studium dokumentacji na Uniwersytecie Warszawskim. W listopadzie 1977 roku został utworzony przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN Zespół do spraw Dokumentacji Etnologicznej, którego czynnymi członkami stali się pracownicy Ośrodka 4. Dokumentacja ODIE PTL Na bazę dokumentacyjną Ośrodka składają się przede wszystkim dokumenty pochodne (zwane też przetworzonymi), skierowujące tylko do dokumentów pierwotnych lub zawierające o nich rzeczową informację, opracowaną na podstawie dokumentów pierwotnych, jak również karty dokumentacyjne o charakterze karty informacyjnej, zwanej też niekiedy przez dokumentalistów kartą faktograficzną. Większość dokumentów znajdujących się w Ośrodku jest J W latach 1968 - 1976 w Ośrodk u pracowały jako archiwistki: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jaruga, zaś spośród etnografów Ośrodek zatrudniał kolejno: mgr Elżbietę Królikowską, mgr Elżbietę Putyńską i Teresę Kulesza-Zakrzewską. Płynność kadr była spowodowana między innymi tym, ŻC Ośrodek był drugim miejscem pracy tych osób. 4 Sekretarzem zespołu została mgr Teresa Zakrzewska, a od roku 1984 mgr Maria Niewiadomska. �118 uporządkowana w formie różnego rodzaju kartotek oraz, począwszy od 1989 roku, częściowo w postaci baz danych komputerowych 5. Kartoteki faktograficzne Ośrodka zawierają dokumentację osobową, instytucjonalną oraz działalności folklorystycznej. Każda dokumentacja posiada odmiennego rodzaju karty informacyjne. 1. Na dokumentację osobową składają się następujące kartoteki: a. kartoteka osobowa etnografów i osób pracujących w dziedzinie etnografii, w tym członków PTL, b. kartoteka działaczy terenowych - miłośników etnografii, c. kartoteka twórców ludowych 6; 2. Na kartotekę informującą o instytucjach etnologicznych składają się: a. kartoteka polskich muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych posiadających zbiory etnograficzne. b. kartoteka polskich i zagranicznych instytucji etnograficznych wraz z informacjami o pracujących w nich osobach; 3. Kartoteki informujące o działalności etnograficznej i folk lorystycznej, to: a. kartoteka wystaw etnograficznych 7, b. kartoteka festiwali i imprez folklorystycznych. Materiałem źródłowym wyżej wymienionych kartotek były i CZęSCIOWO nadal są informacje uzyskane drogą przeglądu prasy ogólnej i specjalistycznej oraz zebrane przy pomocy ankiet wysyłanych do kompetentnych instytucji lub osób. Ponadto źródłem informacji były nadsyłane do Ośrodka katalogi wystaw, foldery czy programy imprez. Dla kartoteki osobowej etnografów dodatkowym materiałem informacyjnym były dane z akcji "magister" przekazane przez G US. W toku prac okazało się, że prowadzenie stosunkowo dużej liczby kartotek przekracza możliwości nielicznych pracowników Ośrodka. Powstała więc konieczność skoncentrowania prac na tych dziedzinach, które budziły większe zainteresowanie odbiorców. W oparciu o to kryterium zrezygnowano w 1973 roku, na wniosek mgr T. Zakrzewskiej, z prowadzenia kartoteki twórców oraz kartoteki festiwali i imprez folklorystycznych, zaś w 1990 roku, wobec kosztów związanych z rozprowadzaniem ankiet, z rejestracji wystaw etnograficznych. Natomiast w dalszym ciągu starano się aktualizować kartotekę osobową etnografów oraz instytucji etnograficznych w kraju i za granicą 8. s Ośrodek korzysta z komputerów typu PC połączonych w sieć. Kartoteka ta uzupełniana w latach 1969 - 1979 zawierała informacje o twórcach ludowych zaczerpnięte z akcji weryfikacji twórców ludowych przeprowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w 1972 roku. 7 Kartoteka wystaw była do 1990 roku uaktualniana drogą ankiet rozsyłanych do instytucji etnograficznych. Na jej postawie były sporządzane wykazy publikowane w "Ludzie". 8 W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Ośrodek, na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, przygotował analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. 6 �119 Podstawowe działania Ośrodka koncentrowały się wokół gromadzenia rzeczowej informacji o pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z dziedziny etnologii, wykonanych na uniwersytetach polskich i w placówkach Polskiej Akademii Nauk oraz przygotowywania przeglądów polskiego piśmiennictwa etnologicznego. W Ośrodku sporządzano analizy dokumentacyjne wyżej wymienionych opracowań i rozpraw. W wyniku tej dokumentacji opublikowano Bibliografię etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 (Kulesza-Zakrzewska, 1979), w której prace te zostały przedstawione chronologicznie, ośrodkami oraz w układzie terytorialnym i rzeczowym bez analizy opisowej. Od 1976 do 1987 roku publikowano w "Ludzie" wykazy prac magisterskich ośrodkami, w których zostały wykonane, zaś do wykazu prac doktorskich i habilitacyjnych dołączano analizę opisową omawiającą zawartość tych rozpraw9. Drugą dziedziną, wymagającą zresztą znacznie większego nakładu pracy, było prowadzenie dokumentacji bibliograficznej. Do 1985 roku bibliografię gromadzono na "fiszkach" (kartach dokumentacyjnych), na kartach znajdował się opis bibliograficzny oraz kod klasyfikacji przedmiotowej. Tylko część pozycji wybranych do International Bibliography of the Social Sciences UNESCO i Internationale Volkskundliche Bibliographie SIEF poddawano analizie omawiającej, której wynik notowano w formie deskryptorów, mających służyć redakcjom tych bibliografii do sporządzania indeksów przedmiotowych. Na podstawie kart dokumentacyjnych przygotowywano do druku bibliografie, które uzupełniały indeksy osobowe i nazwetnogeograficznych 10. Od 1989 roku opis bibliograficzny zaczęto sporządzać przy pomocy komputera, według gotowego pakietu programów o nazwie MIKROjISIS, który został opracowany na zlecenie UNESCO w 1985 roku. Jest on przeznaczony do obsługi tekstowych baz danych. Jakkolwiek nie najwygodniejszy w użyciu jest on udostępniony jednostkom dokumentacyjnym przez UNESCO bezpłatnie. Zapisy bibliograficzne służą zarówno za podstawę sporządzenia bibliografii do druku, jak też spełniają rolę banku danych bibliograficznych, z której można korzystać na miejscu oraz sporządzać wydruki według przyjętych kryteriów. Ośrodek, korzystając z możliwości tworzenia komputerowych baz danych, w 1994 roku, na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, przystąpił do 9 Zestawienia te obejmują prace wykonane w latach 1976-1987, zob.: "Lud" t. 63, 1979, s. 415-420; t. 64.1980, s. 3g8-392; t. 65,1981, s. 401-406; t. 66,1982, s. 404-414; t. 72,1988, s.310-324. 10 Ogółem opublikowano następujące bibliografie bieżące: Karpińska, 1980; Niewiadomska, 1982: 1983; 1989 oraz bibliografie retrospektywne: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �120 stworzenia bazy informującej o coraz mniej licznych rękodzielnikach i rzemieślnikach kultywujących tradycyjne umiejętności. W bazie tej znajdują się dane osobowe o każdej osobie, miejscu jej zamieszkania oraz dziedzinach uprawianej wytwórczości, warunkach produkcji i zbytu wyrobów itp. Baza, utworzona przy współpracy pracowników muzealnych i działaczy kultury, zawiera ponad 4000 nazwisk i może być na bieżąco aktualizowana. Dzięki wykorzystaniu zmodyfikowanego programu ISIS, oraz włączeniu do uniwersyteckiej sieci komputerowej typu INTERNET, można zebrane informacje niezwłocznie przekazywać zainteresowanym osobom w Ministerstwie i w placówkach kulturalnych. Niezbędnym warunkiem jest jednak posiadanie systemu indeksów pozwalających na szybkie dotarcie do poszukiwanych informacji. Język informacyjno-wyszukiwawczy W związku z chęcią wykorzystania możliwości jakie stwarza wykorzystanie komputera podstawowym problemem było przyjęcie określonego języka informacyjno-wyszukiwawczego. Z tym zagadnieniem łączą się liczne problemy merytoryczne związane ze specyfiką nauk humanistycznych w ogóle oraz ze stopniem rozwoju metodologii etnologicznej w szczególności. Nie miejsce tu do przypominania historii rozwoju etnologii ani zmian jakie zachodziły w przedmiocie jej zainteresowań. Raz w centrum uwagi znajdowały się ewoluujące wytwory kultury, innym razem ich zespoły układające się w kręgi czy areały. Jednych badaczy interesowały nie tyle same wytwory, co potrzeby jakie zaspokajały oraz reakcje kulturowe, które wyzwalały powodując powstanie instytucji, zapewniających trwanie kultury. Inni badacze na pierwszym miejscu stawiali świat wartości, ich konfigurację, hierarchię, procesy kształtowania wzorów kultury, ich przekaz, adaptację, integrację czy odrzucenie. Wreszcie spotykamy badania kultury prowadzone przez pryzmat zachowań językowych, przekazu określonych komunikatów i odczytywania ich znaczeń wewnętrznych (właściwych dla badanej kultury) lub zewnętrznych, nie zawsze uświadomionych, uniwersalnych. Ogólna perspektywa zainteresowań raz jest czysto kulturologiczna, innym razem uwzględnia szeroką perspektywę historyczną czy psychospołeczną. Każda z tych perspektyw wypracowała odrębne założenia metodologiczne, wprowadzała specjalistyczne terminy oraz zmiany w języku opisu, zasadniczo tej samej, rzeczywistości kulturowej. Częstokroć pod tymi samymi, czy pozornie bliskoznacznymi terminami kryją się odmienne pojęcia. Równie często w pracach etnologicznych korzysta się z terminologii przyjętej na gruncie socjologii, psychologii osobowości czy językoznawstwa. Stosowane terminy, oprócz nadanego znaczenia naukowego, mają niekiedy również odmienne znaczenie zastane. �121 Wobec przedstawionych trudności Ośrodek musiał podjąć pewne decyzje arbitralne przystępując już w latach 70. do prac zmierzających do opracowania specjalistycznego tezaurusa dla potrzeb etnografii i etnologii. W wyniku ożywionych dyskusji w gronie specjalistów dydaktyków, teoretyków i praktyków podjęto decyzję opracowania systemem "odgórnym" (por.: Pole tyło, Bielicka, 1972) potrzebnego w etnologii słownika słów kluczowych. Punktem wyjścia stała się analiza projektu tezaurusa etnograficzno-folklorystycznego przygotowanego przez niemiecką redakcję czasopisma "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). Zgodnie z szerszymi potrzebami środowiska, i naszego Ośrodka, w początkowej fazie równolegle pracowano nad słownikiem słów kluczowych, obejmującym zagadnienia podstaw bytu, form gospodarki i technologii (tzw. kultury materialnej) oraz słownikiem słów kluczowych dla zagadnień związanych z organizacją społeczną, zachowaniami obrzędowymi, światopoglądem, wiedzą i twórczością (tzw. kultury społecznej i symbolicznej). Po zakończeniu prac w 1993 roku oba słowniki objęły w sposób mniej lub bardziej wyczerpujący całokształt zagadnień będących przedmiotem zainteresowań etnologii 11. Słownik ten w formie powielanej rozpowszechniono za pośrednictwem PTL. Przygotowany słownik nie ma charakteru normalizacyjnego. Głównym jego zadaniem jest pomoc przy indeksowaniu i wyszukiwaniu dokumentów; ma on charakter wybitnie pragmatyczny, stanowi zbiór otwarty, który można w miarę potrzeby uzupełniać. Posługujemy się nim w Ośrodku jako znormalizowanym językiem informacyjnym w celu szybkiego i efektywnego wyszukania informacji, co jest jednocześnie gwarancją wszechstronnego wykorzystania posiadanych materiałów dokumentacyjnych. Na bazie posiadanego słownika można by podjąć próbę budowy tezaurusa nauk etnologicznych - dziedzinowego -- dla całości zagadnień naszej dyscypliny. Przedsięwzięcie lo byłoby niezmiernie pożyteczne, ale wymagałoby ogromnej pracy i kompetencji przekraczającej możliwości pracowników Ośrodka. Inne etnologiczne i folklorystyczne bazy dokumentacyjne Omówienie niniejsze nie informowałoby w pełni a stanie dokumentacji etnologicznej i folklorystycznej w Polsce, gdyby nie przedstawić, choć w kilku słowach, baz tworzonych poza Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Jako jeden z pierwszych, już przed 1979 rokiem, rozpoczął prace Zakład Języka Polskiego (dziś Zakład Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka 11 Na bazie tego słownika w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego przygolowano słownik słów kluczowych do indeksowania treści zbioru fotografii dotyczących środowisk miejskich - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �122 Polskiego Instytutu Filologii Polskiej) Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zakładając bazę danych folklorystycznych. Jej celem było zgromadzenie tekstów pieśni ludowych, opracowanie systematyki zapisów i gatunkowa ich klasyfikacja. Do tekstów tych, gromadzonych w specjalnych kartotekach, sporządzono, wykorzystując technikę elektroniczną, liczne krzyżujące się treściowo katalogi opierające się na rozmaitych kryteriach dotyczących pragmatyki i struktury tekstu. Opisy sporządzane językiem deskryptorów uwzględniają wszystkie cechy tekstów, które w świetle genealogii folkloru można uznać za dystynktywne, a także różne inne cechy ważne z różnych względów dla osób zainteresowanych tą formą folkloru. Sporządzone opisy, oprócz funkcji wyszukiwawczych, umożliwiają również analizę semantyczną tekstów (Bartmiński, 1979). W chwili obecnej szczególnie zaawansowane są prace nad semantyką deskryptorową kolęd pochodzących z własnych badań terenowych Zakładu oraz kolęd drukowanych w różnych wydawnictwach, obejmujących zarówno kolędy ludowe - jak też kościelne i ogólnonarodowe. Kartoteka kolęd liczy obecnie ok. 5000 kart. Obok deskryptorów porządkowych, przedstawiających tzw. metryczkę tekstu, grupa deskryptorów pragmatycznych obejmuje pola kwalifikacji gatunkowej, związku tekstu z sytuacją, w której był wykonywany, roli tekstu w procesie komunikacji folklorystycznej (tu bierze się między innymi pod uwagę intencję zawartą w treści i strukturze tekstu) itp. Deskryptory strukturalno-tekstowe opisują temat tekstu, postacie występujące, nadawcę i odbiorcę tekstu itp. Opracowywany katalog ma być praktycznym sprawdzianem funkcjonowania systematyki utworów opartej na systemie fasetowo-deskryptorowym wspomaganym przez komputer. Na obecnym etapie opracowania pozwala na wydruk kilku roboczych indeksów obejmujących znormalizowane incipity, wykazy wykonawców, indeksy miejscowości, w których zapisano kolędy ludowe, wykaz źródeł, w których znajduje się dana kolęda, motywy tematyczne oraz indeks postaci. Jako zamknięcie pracy przewiduje się opracowanie jednego tezaurusa deskryptorów (Bartmiński, Drozdowski, 1995). Katedra Etnografii Słowian (dziś Instytut Etnologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego założyła w 1983 roku bazę danych PROKES o niepublikowanych źródłach (wywiadach terenowych, pracach dyplomowych, fotografiach, rysunkach, mapach) dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, znajdujących się w różnych placówkach badawczych. W pierwszym rzędzie zostały opracowane materiały znajdują.ce się w zbiorach Katedry, następnie większość zbiorów krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk oraz zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Zbiory innych instytucji będą wprowadzane do bazy w miarę możliwości zatrudnienia odpowiednich pracowników. Od 1983 do 1994 roku opracowano ponad 13000 źródeł. W systemie PROKES punktem wyjścia jest karta informacyjna źródła, na której notuje się wszystkie kategorie wyszukiwawcze (lokalizację, datę �123 powstania, autora źródła, temat) oraz sporządza się w języku niesformalizowanym opis treści źródła. Wśród kategorii wyszukiwawczych główną rolę odgrywa katalog rzeczowy, czyli zestaw tematów związany z przedmiotem zainteresowań etnografii. Katalog ten, kodowany cyfrowo, pomaga przy klasyfikacji i wyszukiwaniu materiału. Jakkolwiek o strukturze otwartej, ma jednak charakter ogólny (całość problematyki etnograficznej sprowadza do 19 działów głównych i około 172 poddziałów szczegółowych) (Duszeńko, Heller, 1988). W praktyce użytkowania okazało się, że stopień uszczegółowienia katalogu rzeczowego jest w wielu przypadkach niewystarczający dla dotarcia do potrzebnych szczegółowych informacji, zaś mający w tym pomóc opis treści źródła, wobec wieloznaczności używanych terminów, nie identyfikuje ściśle zjawisk interesujących odbiorcę. Stąd podjęto prace nad opracowaniem tablic hierarchiczno-tematycznych słów kluczowych. Do druku oddano już pierwszy zeszyt słownika obejmujący hasła: etos, obrzędy, demonologia, magia omz medycyna. Do kolejnych publikacji opracowano już hasła: wnętrze mieszkalne, grupy etnograficzne, grupy zawodowe wiejskie i małomiasteczkowe, system pokrewieństwa, współpraca gospodarcza. Jak łatwo się domyślić, oprócz treści źródła, drugim bardzo istotnym kryterium wyszukiwania, w tego rodzaju bazie, jest miejscowość. Na początku tworzenia bazy sporządzono listę 2800 miejscowości, które uznano za leżące na terenie Karpat. W 1994 roku rozpoczęto prace nad historyczną charakterystyką tych miejscowości, która będzie służyć jako podstawa do sporządzenia indeksu istotnych cech, jakie zostaną dodatkowo wprowadzone do bazy. Będą to informacje dotyczące okresu powstania miejscowości, kolejnej przynależności administracyjnej, państwowej i kościelnej oraz, o ile będzie to możliwe, klasyfikacji etno regionalnej (inf. Cz. Robotyckiego). Baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, tworzona od 1986 roku w pracowni wydawniczej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, tym różni się od poprzednio omawianych, że indeks odsyła nie tylko do miejsca (tomu i strony), w którym znajduje się poszukiwana informacja, lecz na wydruku pojawia się fragment tekstu, który ją zawiera. Do bazy danych wprowadzono bowiem pełny zestaw tekstów (bez pieśni i melodii opracowywanych w opisywanym banku danych w Lublinie) znajdujących się w dziełach Kolberga, traktując te zapisy jako "tekstowe bazy danych". Pracownia zlokalizowana w Poznaniu jest w trakcie komputeryzacji zawartości tekstowej dzieła Kolberga. Do końca 1994 roku wpisane zostały 34 tomy z 67 opublikowanych, według specjalnie zaprojektowanego języka opisu tekstów SCRIPT-DWOK. W tekstowej bazie danych znajdują się nie tylko teksty poszczególnych tomów, ale także ponad 150 różnych definicji, na przykład kodujących początek i koniec akapitu, początek i koniec strony, przypisu, wiersza, zapisu muzycznego, wreszcie zdania, tak aby komputer mógł wykonywać precyzyjnie funkcje sortowania i wyszukiwania kontekstowego, jak również całą fizyczną strukturę tekstu dla ewentualnych potrzeb edytorskich. �124 Zarówno baza pieśni, jak kultury ludowej Karpat oraz baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga prowadzone były począfkowo przy pomocy komputerów (RIAD-32) pracujących wsadowo, co uniemożliwiało pracę w systemie konwersacyjnym z powodu braku sieci i· terminali oraz wymagało swoistego kodowania informacji, które uzyskiwano wyłącznie przy pomocy wydruków. W pracowni DWOK, wraz z uprzystępnieniem komputera IBM 4381 oraz uruchomieniem na Uniwersytecie Poznańskim sieci INTERNET, konieczne okazało się dostosowanie bazy danych do sprzętu oraz międzynarodowych norm tworzenia baz tekstowych. Tak więc w 1995 roku pracownia przystąpiła do przekodowania i przełożenia istniejącej bazy danych na system SGML (Structural Generalized Markup Language), który jest zgodny z wymaganą normą międzynarodową. Po zakończeniu tej pracy baza DWOK będzie mogła być włączona do systemu INTERNET. W dalszych planach, dysponując odpowiednim sprzętem, planuje się utworzenie z bazy DWOK struktury w pełni multimedialnej, rejestrującej i opracowującej teksty, zapisy muzyczne oraz grafikę (Przewoźny, 1993). Jako jeden z pierwszych do sporządzenia banku danych zastosował komputery osobiste Instytut Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, zakładając w 1985 roku bazę danych ikonograficznych zbioru 6120 fotografii dokumentujących życie rodziny chłopskiej. Zbiór ten składa się z reprodukcji fotografii nadesłanych przez 562 osoby na konkurs ogłoszony przez jeden z dzienników rolniczych. Oprócz informacji typu inwentarzowego (metryczka fotografii), baza zawiera krótką informację mówiącą o tym, co przedstawione jest na zdjęciu (np. budynek, fotografia członków rodziny, fotografia ślubna itp.); do opisu zastosowano program Fox Base III Plus (Marczak, 1990). Informacje te pozwalają dotrzeć do interesujących zdjęć w maksymalnie krótkim czasie. Wszystkie opisane wyżej próby zastosowania technik elektronicznych jako narzędzi pomocniczych w poszukiwaniach źródłowych "oswajają" polskie środowisko etnologiczne z możliwością jakie daje współczesna technika. Ze względów ekonomicznych minie jednak zapewne jeszcze kilka lat zanim w pełni będzie można wykorzystać możliwości multimedialne; polska etnologia stanie wówczas wobec problemów hipertekstów kulturowych (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAFIA Bartmiński 1979 J. Założenia deskrYPlOrowej systematyki tekstów folkloru, "Literatura Ludowa" z. 4/6, s. 3 - 8. Bartmiński 1995 J., Drozdowski Z prac A. nad katalogiem w druku). kolęd polskich. Kryteria opisu i systematyki kolęd (referat �125 de Courtenay-Ehrenkreutzowa Baudouin 1923 Bloch Materiał C. i przedmiut naukuwy etnologii, t. 20. "Lud" M. PochYl'ala historii, 1962 czyli o zawodzie historyka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Blaszczyk S., Karpińska 1979 Duszeńko-Król 1988 Hlebowicz 1993 Karpińska Kopczyńska-Jaworska i informacji B., Zakrzewska etnograficznej, "PROKES" - baza danJ'ch Karpat Polskich, "Etnografia o źródłach archiwalnych dotyczących Polska" t. 32, z. 2, s. 94 - 119. Bihliografia etnografii za lata 1926 - 1933, Polskie cze, Łódź- Wrocław. Z., Klodnicki Z. Przed IDO-leciem kultury ludowej polskiej Polskiego Towarzystwa Towarzystwo Ludoznawczego, "Lud" Ludoznaw- t. 76, s. 13 - 19. G E. Biblioyrafia 1980 KarpiI1ska etnografii polskiej za lata 1970 -1975, Ossolineum, Wrocław. G. E., Niewiadomska M. Bibliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, Polskie wo Ludoznawcze, Wrocław. Bibliografia zawarto,ki "Ludu" za lata 1895 -1985, Polskie Towarzystwo cze, Wrocław. Kultura .\:rodowisk miejskich. Prublemy metodologiczne, Acta Universitatis Folia Ethnologica nr 7, Łódź, s. 117 -125. 1986 1988 1993 Kopczyńska-Jaworska 1971 Uwagi (l B., Królikowska E. stanie źródeł pochodnych w etnografii, Warszawa, s. 271 - 274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska 1993 Der polnisclze ethnographische M. Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfur (1VB), Bremen, w: Stan i potrzeby TowarzystLudoznawLodziensis. informacji naukowej Materiały z 11 [ sympozjum pracowników informacji naukowej Akademii Nauk. Zakopane 12 - 15.10.1970, ODIN PAN, naukach społecznych. PAN i czechosłowackiej IV Kula T. t. 63, s. 234 - 258. "Lud" A. 1993 Jasiewicz E. G., Prohlemy dokumentacji E., Heller K. w: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Papiere Bibliographie s. 25 - 33. B. 1958 Rozważania Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bihlioyrafia nych Niewiadomska prac magisterskich, polskich w latach Naukowe, doktorskich 1945 -1975, Warszawa. i habilitacyjnych Państwowe wykona- Wydawnictwo Warszawa. Ref/exion sur I'Hypertexte, recherche et de la technologie, "Culture et recherche" nr 51, s. 5-6 (Mission de la Paris). M. 1982 Bibliografia 1983 Cz. 2., j.w. 1984 Bihliografia Lidova 1990 einoyraficznych Wydawnictwo J.-L. 1995 Marczak Państwowe na uniwersytetach Naukowe. Lebrave o historii, etnografii polskiej Ethnographica Republika, Brno, za lata cz. I, Ossolineum, 1961-1969, Carpatobalcanica 2, Statni vedecka Wrocław. knihovna, Polska s. 82 - 91. B. Dawna .fotor/rajia polskiej Historii Kultury Materialnej wsi ludowej, "Etnografia Polska" IV zbiorach PAN w archiwalnych Warszawie t. 34, z. 1-2, Zakładu jako s. 201 - 206. źródło Etnograjii do badania Instytutu kultury �126 Pole tyło M., Bielicka L. 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tezaurusów dla sieci lNIE, INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Poradnik pracownika informacji naukowej. technicznej ekonomicznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Przewoźny W. 1993 Podstawowe zalożenia komputerowej bazy danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, "Lud" t. 76, s. 59 - 66. Skalski G. 1976 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii, "Lud" t. 60, s. 81 -100. Zawistowicz K. 1933 Polskie Archiwum Ludoznawcze, "Wiedza i Życie" R. 8, nr 1, s. 18-29. Bronisława Kopczyńska-Jaworska DOCUMENTATION AND INFORMATION IN ETHNOLOGICAL SCIENCES IN POLAND (Summary) In the opening part of the article the author focuses on the question of "ethnographic evidence", and particular of original (primary) documents and ways of their archivization. Then she presents the history, tasks, and achievements of the central institution of ethnological documentation in Poland, i.e. the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society in Łódź (ODIE PTL). She describes the documentary holdings of the Center and the ongoing efforts to complete bibliographic documentation, considers problems related to the construction of computer data bases and the choice of a specific search and information language, and finally, reports on the work done on a specialized thesaurus adjusted to the needs of ethnology (a dictionary of key terms). The description of ODIE PTL resources is supplemented with the information about computer data bases in the field of ethnological and folklore studies documentation which have been developed in other institutions such as: the Department of Textology and Grammar of Contemporary Polish of the Institute of Polish of Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, the Institute of Ethnology of the Jagiellonian University in Cracow, the editorial board of the Collected Works of Oskar Kolberg in Poznań, and the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0026fbef17ac70f4409e8fd714c5e2ef.pdf 2a6417b2ee65405bd1f07eb3deef4bc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:823 Title A name given to the resource Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.91-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z WYBOREM W S P Ó Ł M A Ł Ż O N K A ORAZ SPOŁECZNE FUNKCJE OBRZĘDOWOŚCI WESELNEJ* W u z u p e ł n i e n i u w y p o w i e d z i A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j oraz L u d w i ­ k a S t o m m y c h c i a ł a b y m d o d a ć k i l k a i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h zakresu b a d a ń etnograficznych ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etnograficznego. Badania te b y ł y prowadzone przez D z i a ł E t n o g r a f i c z n y Ł ó d z k i e g o M u z e u m A r c h e o ­ logicznego i Etnograficznego, Ł ó d z k ą P r a c o w n i ę I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j A k a d e m i i N a u k oraz K a t e d r ę E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o . Wszystkie te i n s t y t u c j e p r a c o w a ł y przez w i e l e l a t pod k i e r u n ­ k i e m prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i zgodnie z jej zaintereso­ w a n i a m i n a u k o w y m i k o n c e n t r o w a ł y s w ą u w a g ę na s p o ł e c z n y c h u w a r u n ­ k o w a n i a c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z z a w i e r a n i e m m a ł ż e ń s t w oraz spo­ ł e c z n y c h f u n k c j a c h o b r z ę d ó w weselnych. SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A D O B O R U WSPÓŁMAŁŻONKÓW W o m a w i a n y c h badaniach starano się w p i e r w s z y m r z ę d z i e s t w i e r ­ dzić, j a k a jest s p o ł e c z n a h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , k t ó r a decyduje o p r e ­ ferencjach p r z y w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . Badania prowadzono w r ó ż ­ n o r a k i c h s p o ł e c z n o ś c i a c h o z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j i za­ w o d o w e j . N a p r z y k ł a d we wsiach silnie spolaryzowanych m a j ą t k o w o z c h ł o p a m i b o g a t y m i i m a ł o r o l n y m i , w e wsiach z r ó ż n i c o w a n y c h zawodo­ w o , w k t ó r y c h spotykano r o l n i k ó w i r o b o t n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i ­ k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w czy c h a ł u p n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i k ó w i r y b a ­ k ó w (Kucharska, 1968), r o l n i k ó w i pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), f l i s a k ó w i r o l n i k ó w l u b r z e m i e ś l n i k ó w (Biernacka, 1958), wreszcie w e wsiach, gdzie w y s t ę p o w a l i gospodarze dziedziczni i tacy, k t ó r z y dostali z i e m i ę z parcelacji po ostatniej w o j n i e (Sreniowski, 1974). W y n i k i p o w y ż s z y c h b a d a ń s ł u ż y ł y nie t y l e do n a ś w i e t l e n i a obyczajo* Komunikat wygłoszony na kolokwium p o ś w i ę c o n y m zwyczajom miłości i małżeństwa w Europie, Liege 14-20 lipca 1975. dotyczącym �92 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAVv'ÜRSKA w o ś c i z w i ą z a n e j z w y b o r e m w s p ó ł m a ł ż o n k ó w , co do n a ś w i e t l e n i a s i ł y o b o w i ą z u j ą c y c h w g r u p i e w z o r ó w z a c h o w a ń . W z o r y te t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k i stopnia s p ó j n o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j g r u p y . Z a k ł a d a n o , ż e d o m i n a n t a j e d n o l i t y c h o p i n i i i z a c h o w a ń wskazuje na s i l n ą i n t e g r a c j ę g r u p y , r ó ż n o r o d n o ś ć z a ś o p i n i i na zaawansowanie procesu p r z e m i a n na osi continuum od w s i t r a d y c y j n e j do w s i zmodernizowanej. D o m i n u j ą c y k i e r u n e k p r z e m i a n w s k a z y w a ł na tworzenie s i ę n o w y c h h i e r a r c h i i w a r ­ tości i t p . Jedynie na marginesie p o w y ż s z y c h b a d a ń notowano f o r m y k u l t u r o w o z n o r m a l i z o w a n y c h o b y c z a j ó w , j a k n p . f o r m p r z e d m a ł ż e ń s k i e j swobody seksualnej na P o d h a l u ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), egzogamii czy endog a m i i l o k a l n e j (Zakrzewska, Wieruszewska, 1974). Nieco w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o z w y c z a j o m w y r a ż a n i a o p i n i i publicznej m . i n . na t e m a t cech o s o b o w o ś c i k a n d y d a t ó w do m a ł ż e ń s t w a ( D e k o w s k i , 1961; Wieruszewska, 1969) oraz o b r z ę d o m p r z e j ś c i a z w i ą z a n y m z d o j ś c i e m do d o j r z a ł o ś c i p ł c i o ­ w e j i s p o ł e c z n e j (Wieruszewska, 1966). Zgromadzono w i ę c m a t e r i a ł y do­ t y c z ą c e zabaw zapustnych p o ł ą c z o n y c h z l i c y t a c j a m i d z i e w c z ą t , w czasie k t ó r y c h zachwalano i c h zalety i w y t y k a n o w a d y , czy z w y c z a j a m i p r z y ­ j ę c i a do g r u p y d o r o s ł y c h kosiarzy (zwyczaje ż n i w n e ) l u b g r u p y k o b i e t z a m ę ż n y c h (zwyczaje zapustne). SPOŁECZNE F U N K C J E OBRZĘDOWOŚCI W E S E L N E J S p o ł e c z n e f u n k c j e o b r z ę d o w o ś c i weselnej r o z p a t r y w a n e b y ł y g ł ó w n i e w aspekcie r o l i tego o b r z ę d u j a k o w s k a ź n i k a zasad i n t e g r a c j i oraz h i e ­ rarchizacji r ó ż n y c h grup społeczności wiejskiej. Rozpatrywano w i ę c r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p spo­ ł e c z n y c h w s a m y m r y t u a l e w e s e l n y m (miejsce i r o l ę p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w i e k u , płci, g r u p r o d z i n n y c h pana i p a n n y m ł o d e j , chrzestnych), u d z i a ł w p r z y j ę c i u i zabawie weselnej przedstawicieli p o s z c z e g ó l n y c h g r u p rodzinnych, krewniaczych, przyjacielskich i innych. Obserwowane m o d y f i k a c j e r y t u a ł u weselnego oraz s k ł a d u z e s p o ł u u c z e s t n i k ó w wesela, t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k p r z e m i a n zasad w s p ó ł ­ ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j , z m i a n ę poziomu p r e s t i ż u p o s z c z e g ó l n y c h grup, z m i a n ę o g ó ł u postaw s p o ł e c z n y c h . N a j w i ę k s z y dorobek w zakresie gromadzenia m a t e r i a ł ó w a n a l i t y c z no-opisowych o d n o ś n i e do o b r z ę d o w o ś c i weselnej w centralnej Polsce m a Jan D e k o w s k i (1961 b, 1964 a-b, 1965, 1966, 1967, 1973). S z c z e g ó l n i e d u ż o miejsca p o ś w i ę c i ł D e k o w s k i analizie s y m b o l i k i o b r z ę d u weselnego (roz­ p l ą t y w a n i u warkocza p a n n y m ł o d e j , w y k u p y w a n i u w i a n k a , o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j z ciastem w e s e l n y m oraz u b r a n y m d r z e w k i e m w e s e l n y m , t z w . jabłoneczką). O d r ę b n e miejsce z a j m u j ą badania M a r i i Wieruszewskiej nad r y t u a ł a ­ m i p r z e j ś c i a w czasie o b r z ę d u m a ł ż e ń s k i e g o oraz systemem k o n t r o l i spo- �93 SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A łecznej, k t ó r y ingeruje w życie współczesnej rodziny wiejskiej (Wieruszewska-Adamczyk, 1971). W w y n i k u p r o w a d z o n y c h b a d a ń stwierdzono liczne r e g u l a r n o ś c i p r o ­ cesu p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i e , j a k : wzrost znaczenia m a ł e j r o d z i n y , o s ł a b i e n i e znaczenia z w i ą z k ó w o g ó l n o w i o s k o w y c h i k r e w n i a c z y c h , wzrost znaczenia z w i ą z k ó w z w y b o r u w zestawieniu z d a w n i e j d o m i n u j ą c y m i z w i ą z k a m i z g ó r y d e t e r m i n o w a n y m i (Zawistowicz-Adamska, 1974). Prze­ k s z t a ł c e n i a u w a r u n k o w a ń o b r z ę d o w o ś c i stwierdzono n p . w p r z e j ś c i u od w y m i a n y ś w i a d c z e ń na zasadzie r ó w n o w a g i u s ł u g ( d a r y weselne) do m a ­ nifestacji bogactwa i n d y w i d u a l n e g o (kosztowne p o d a r k i , w y s t a w n e p r z y ­ jęcia) w e w s p ó ł c z e s n e j s p o ł e c z n o ś c i d y s p o n u j ą c e j p i e n i ą d z e m . U o g ó l n i e n i a p o w y ż s z e , t r a k t o w a n e j a k o hipotezy t ł u m a c z ą c e , w e r y f i ­ k o w a n e s ą w p r o w a d z o n y c h nadal badaniach. J e d n o c z e ś n i e analiza l i c z ­ n y c h o p i s ó w o b r z ę d ó w weselnych s ł u ż y do odtwarzania s t r u k t u r y same­ go o b r z ę d u oraz w y j a ś n i a n i a jego znaczenia k u l t u r o w e g o . T e ostatnie zadania n a w i ą z u j ą do d a w n y c h n u r t ó w badawczych ( Z a w i s t o w i c z - K i n ­ topfowa, 1929). BIBLIOGRAFIA D E K O W S K I J . P. 1961a Siemieniec („Siemieniec"), Łódzkie Studia Etnograficzne (ŁSE), t. 3, s. 69-78. 1961b Obrzędy i zwyczaje weselne w Załęczu Wielkim, „Prace i Materiały M u ­ zeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna ( P I M A i E SE), z. 5, s. 119-134. 1964a Obrzędowy kołacz na weselu południowo-zachodniego Mazowsza, ŁSE, t. 6, s. 116-123. 1964b Najważniejsze zwyczaje i obrzędy wesela łęczyckiego, P M M A i E S E , z. 8, s. 199-226. 1965 Współczesne wesele łaznowskie, P M M A i E S E , z. 9, s. 99-136. 1966 Obrzędowe obnoszenie i kupno panieńskiego wianka na weselu opoczyń­ skim, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 2-3, s. 11-20. 1967 Z badań nad obrzędowością weselną we wschodniej części powiatu piotr­ kowskiego, P M M A i E S E , z. 11, s. 111-131. 1973 Rozpleciny w obrzędowości weselnej Polski środkowej, P M M A i E S E , z. 17, s. 47-59. B I E R N A C K A M. 1958 Kamieńczyk — osada flisacka, [w:] Studia i materiały wsi polskiej w XIX i XX w., Wrocław, s. 311-388. do historii kultury KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B . 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław. KUCHARSKA J . 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na Wybrzeżu Kaszub­ skim, Wrocław. 1971 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wši kaszubskich w XX w., Wrocław. 1974 Wpływ zróżnicowania gospodarczo-społecznego mieszkańców Świątkowie na ich stosunek do ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców wsi kujawskiej do ziemi, Łódź 1974, s. 78-109. �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA K U L E S Z A - Z A K R Z E W S K A Т. 1974 Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków Orle, [w:] Stosunek mieszkańców..., s. 48-77. życiowych we wsi LECHOWA I. 1960 Ekonomiczne i społeczne podstawy (woj. łódzkie), ŁSE, t. 2, s. 5-44. tkactwa chałupniczego w Dłutowie ŚRENIOWSKI J . 1974 Współczesne zróżnicowanie społeczno-kulturowe wsi Smiłowice z różnymi tradycjami posiadania ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców..., WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK 1966 Obrzędy 1971 Sankcje w związku s. 110-145. M. recepcyjne wieku dojrzałego systemu kontroli społecznej w Bełchatoioskiem, ŁSE, t. 8, s. 25-82. wobec rodziny wiejskiej, ŁSE, t. 13. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA K. 1948/9 Obrzędy weselne, „Łódź teatralna", t. 3, z. 3. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . [ADAMSKA] 1929 Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, K r a ­ ków. 1974 Więź społeczna i systemy uzależnień w strukturze polskiej wsi, [w:] Sto­ warzyszenie społeczne jako środowisko wychowawcze, Warszawa, s. 53-89. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0907ae55170895bf5bc46eca90e5fc.pdf f61d8b55737fbf36914faca344b08157 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:488 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:444 Title A name given to the resource Owcze sery zdobione z Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.197-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT Jednym z podstawowych działów wysokogórskiej gospodarki pasterskiej jest wyrób sera z owczego mleka. Wśród rozmaitych odmian sera rozróżniamy w zależ­ ności od wydzielania sernika: sery słodkie, czyli podpuszczkowe, i sery kwaśne, czyli twarogowe . Na szałasach karpackich wyrabia się wyłącznie sery podpuszcz­ kowe. Odbicie tego znajdujemy w nazewnictwie, gdyż ser słodki nosi na Podhalu po prostu nazwę syr, podczas gdy dla kwaśnego sera krowiego dodaje się określenie krówski syr . Podpuszczka, a właściwie znajdujący się w niej enzym podpuszczkowy, powo­ duje wydzielanie się sernika z mleka, czyli jego krzepnięcie. Przebieg krzepnięcia zależy w wysokim stopniu od składu chemicznego podpuszczki. Największe ilości podpuszczki naturalnej znajdują się w żołądku młodych zwierząt ssących . Górale polscy w charakterze podpuszczki używają klogu (klagu)*. Jest to rozprowadzona wodą treść żołądka lub też skóra z żołądka cielęcia karmionego wyłącznie mle­ kiem . Wśród serów podpuszczkowych wyróżniamy sery miękkie, zawierające dużą ilość serwatki, oraz sery twarde, przeważnie suszone. W karpackiej gospodarce szałasowej powszechnie wyrabiany jest ser miękki, z którego po poddaniu go natu­ ralnemu procesowi fermentacyjnemu oraz po zasoleniu robiona jest bryndza. Mniej rozpowszechniona jest umiejętność wyrobu serów twardych z masy parzonej, solonych i często wędzonych. Masa serowa po sparzeniu nabiera elastyczności 1 2 3 5 1 L . Bier, Sery polskie, „Zdrowie", 1926, s. 622; J. L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo, wyd. 2, Warszawa 1951. Byłoby rzeczą ciekawą przebadać, czy na Podkarpaciu wyrabiany był dawniej ser twaro­ gowy z mleka kwaśnego i od kiedy się rozpowszechnił. Porównaj K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I, Kraków 1929, s. 269. Licznerski za ojczyznę serowarstwa w Polsce uważa Karpaty, przy czym do serowarstwa zalicza jedynie sery produkowane przy użyciu podpuszczki (Licznerski, op. cit., s. 1). 3 W. K i e c k i , O serowarstwie, [w:] Encyklopedia rolnicza, t. 9, Warszawa 1900, s. 678, 681. * M. M a ł e c k i , K . Nitsch, Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934, mapa 175. Patrz opis wyrobu klagu: J. K r ó l i k o w s k i , Oszczypek (szkic monograficzny), „Wierchy", R. 2: 1924, s. 41: K i e c k i , op. cit., s. 691; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 269. 2 5 �198 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - I A W O R S K A i można ją dowolnie kształtować. Ze względu na atrakcyjną pod względem plastycz­ nym formę i ciekawą rolę gospodarczą i zwyczajową serów zdobionych chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić im nieco uwagi, tym bardziej że ze względu na przemiany zachodzące od dłuższego czasu w gospodarce serowarskiej przestaje się sery te wyrabiać i być może w ciągu najbliższych lat zdobione serki owcze przejdą do przeszłości. 6 I. RODZAJE T W A R D Y C H SERÓW I I C H WYRÓB Jak już mówiliśmy, umiejętność wyrobu bryndzy jest w Karpatach powszechna, natomiast sery twarde wyrabiane są tylko w niektórych okolicach. Na podstawie posiadanych materiałów możemy wyróżnić wśród nich: a) sery kształtowane „z wol­ nej ręki", b) sery w kształcie kręgów, formowane w okrągłych obręczach oraz c) małe sery odciskane w drewnianych foremkach. Do grupy pierwszej zaliczymy huculskie baranczyki i kołaczi oraz słowackie parenice i korbaczyki. Według opisu Harasymczuka i Tabora na Huculszczyźnie gotowano w żentycy nieco skisły ser, z którego normalnie wyrabiana jest bryndza. Po zagrzaniu ugnia­ tano ser w rękach, żeby stał się jak najbardziej elastyczny. Baranczyki, czyli figurki zwierząt, formował pasterz od razu, celem wyrobu kołacza robiono z sera coś w rodzaju okrągłego placka z otworem pośrodku. Obracając serek zatknięty na patyk owijano go nitkami ciągnącego się sera. Po zdjęciu z patyka przyciskano kołacz ręką, nadając mu odpowiednią formę, a następnie zarówno kołaczi, jak i zwierzątka z sera — wkładano do roztopionego masła, w którym wyrównywały się ślady lepienia, a nadto wyroby nabierały złocistego koloru . Parenice wyrabiane są na Słowacji wyłącznie w dolinie Hronu w okolicy miast: Zwolenia i Brezna . Ścięte mleko wyjmuje się na płachtę i po odcieknięciu zostawia na 10—12 godzin. Następnie lekko sfermentowany ser kraje się w małe kawałki i zalewa wrzątkiem. Pod wpływem gorącej wody ser topi się jak wosk, a pasterze biorą kawałki sera i wyciągają na długiej desce na kształt wstążek. Następnie pas sera zwijają ku środkowi, jedną połowę w jedną stronę, a drugą w drugą stronę. 7 8 6 Na tak zwanych „nowych terenach wypasu" w Bieszczadach i Beskidach Sądeckich, gdzie organizowany jest wypas pod kontrolą instruktorów rolnych, hodowlanych i mleczarskich, robione są próby zorganizowania ośrodków serowarskich uprzemysłowionych, w związku z czym baco­ wie produkują przede wszystkim ser miękki, który łatwiej sprzedać do mleczarni. Ponadto załoga szałasu otrzymuje wynagrodzenie pieniężne i nie opłaca jej się produkcja serów wymagających więcej pracy. i R. Harasymczuk, W. Tabor, Etnografia połonin huculskich, Lwów 1938, s. 21; W. Szuchiewicz, Huculszczyzna, t. 1, Lwów 1902, s. 258. O. L a x a , Ovci syrafstvi na Slovacku, „Letaćek zemského mlékaískeho spolku pro markarbstvi moravské v Brne", t. 1: 1909, s. 12. Patrz też mapa zasięgu występowania parenic w arty­ kule Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstvo v Nizkich Tatrach, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", t. 27-28: 1933-1934, s. 138. 8 �199 OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT W ten sposób powstają dwie połączone ze sobą w kształcie litery „S" gomółki, które związuje się razem łańcuszkiem uplecionym również z wyciągniętej nitki serowej. Gotową parenice kładzie się na pół godziny do roztworu soli, a potem wędzi . W podobny sposób wyrabiane są na słowackiej Orawie korbaczyki (warkoczyki) plecione z nitek sera. Prawdopodobnie w ten sam sposób robione były „plecionki z sera, ozdobne siatki i baty", o których wspominają w połowie X I X w. autorzy opisujący Tatry . Zarówno parzenice, jak korbaczyki mało wysuszone i krótko wędzone szybko ulegają zepsuciu i nie nadają się do przechowywania . Drugą grupę suchych serów stanowią sery okrągłe formowane w obręczach. Spotykamy je na Bałkanach pod nazwą kaszkawal u Albańczyków i Arumunów oraz u Serbów . Sery te robili również przed ostatnią wojną pasterze macedońscy wypasający w Rumunii . Podobne sery wyrabiali również pasterze rumuńscy w Mołdawii (region Vrancea) i szeklerscy w Siedmiogrodzie, ponadto pasterze huculscy w Beskidach Wschodnich. Szeklerzy formują ser w obręczy łubianej o nazwie sájtkava. Ser wyrabiają rękoma, przy czym obięcz ustawiona jest na specjalnym stole zwanym krinta. Wyrabianie ma na celu usunięcie z sera wszystkiej serwatki, która spływa z krinty specjalnym ujściem . Sery te są obsuszane, a o ile mają być przechowane na zimę — to również wędzone. Forma mołdawska Upar de cas o średnicy około 15 cm ma rodzaj zdobionego wieczka, przy pomocy którego na wyrobionym serze odciskany jest ornament (ryc. 1). W dalszym etapie ser kładziony jest do roztworu soli, a następnie wędzony . Podobne formy znamy również z reprodukcji z Huculszczyzny (ryc. 2), nie wiemy tylko, w jaki sposób był w nich przyrządzany ser. Posiadały one zdobiony zarówno spód, jak i wierzch. Być może, odciskano w nich wzory na powyżej opisanych koła­ czach . 9 10 11 12 13 14 15 16 17 9 Laxa, op. cit., s. 14. 10 Ż. Pauli, Tatry Galicyjskie pod względem geograficznym, historii naturalnej i etnografii opisane, „Lud", t. 5: 1899; L . Zejszner, Podhale i północna pochyłość Tatrów, czyli Tatry Polskie, „Biblioteka Warszawska", t. 46: 1851 (2), s. 521. Wyrób parenic w latach po ostatniej wojnie został prawie zupełnie zarzucony. Pewne ilości parenic i korbaczyków wyrabiają obecnie niektóre wsie, jak np. Zazriva na Orawie, wyłącznie na sprzedaż w miastach i ośrodkach wczasowych. K . Kadlec, Valasi a valasské pravo v zemích slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 125-126. K r ó l i k o w s k i , op. cit., s. 43. 14 T. Morariu, Vieata pastorału in Muntii Rodnei, Bucurecti 1937, s. 197-198. L . К. К о vacs, A balványosváraljai fejós juhászat, „Neprajzi Tabulmanyok", Budapest 1947, nr 2 tabl. I I I . te Według zbiorów i informacji z Muzeum Satului w Bukareszcie. 1 L . W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955, nr 1, ryc. 2; E . Frankowski, Polska sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, b. г., s. 360, ryc. 39. 1 1 1 2 1 3 1 5 7 �200 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA W literaturze czechosłowackiej spotykamy wzmianki, że „dawniej" wyrabiano na Słowacji ser bochnikowy, ale produkcja jego z czasem zanikła. Ponieważ pisze o nich zarówno w roku 1909 O. Laxa , jak i w 1925 V. Macha jako o rzeczy minionej, trudno się zorientować, w jakim czasie były wyrabiane. Macha pisze, że przypominały one ser trapistów, i twierdzi, że były robione pod wpływem szkół gospodarczych. Jednakże według informacji b. kustosza Liptowskiego Muzeum wzmianki o bochnikovym udenom syre znajdują się w materiałach archiwalnych z XV i X V I w. 20 18 19 Ryc. 1. Forma na ser z regionu Vrancea. Rumunia. Wg Folk Art in Rumunia, Bucharest 1955 Wreszcie w Polsce wyrabiano podobne sery, bruski, w drugiej połowie X I X w. w Tatrach na hali Pysznej , a w latach tuż przed I wojną światową również na hali Kondratowej . Ponadto do lat międzywojennych w Gorcach oraz w Beskidzie Wyspowym, gdzie nazywano je syrkami ^. 21 22 2 1 8 L a x a , op. cit., s. 14. i» V. Macha, Pastevnictvi na Slovensku, Praha 1925, s. 110. 20 Protocollos Comitatis Liptoviensis — inf. dr M. Huski. 21 M. Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Poznań 1872, s. 125; J. K o n o p k a , Gospodarstwo górskie, [w:] Encyklopedia rolnictwa, t. 2, Warszawa 1874, s. 819; Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu, Kraków 1931, s. 101; K r ó l i k o w s k i , op. cit., s. 40. 22 B. K o p c z y ń s k a - J a w o rska, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiary Etnograficzne", t. 8-9: 1951, s. 311. 23 L . W ę g r z y n o w i c z , Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiary Etnograficzne", t. 10 (1): 1952-1953, s. 33. �OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 201 Ryc. 2. Formy na sery z Huculszczyzny. ZSRR. Wg Wiedza o Polsce, t. 3, s. 360 Według relacji baców, którzy jeszcze za młodu trudnili się wyrobem takich serów, na brusek brano 6 do 7 dużych łyżek (warzech) ściętego sera. Po roztrzepaniu wkła­ dano mleko do kotła i podgrzewano. Gdy skrzep podgrzał się, zbierano go w go­ mółkę, a następnie wygniatano w rękach na stole oblewając ciepłą serwatką, żeby nie ostygł. Po częściowym wygnieceniu serwatki wkładano bryłę sera do obląka �202 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA (poská) i ugniatano ją w dalszym ciągu. Zależnie od ilości sera powiększano lub zmniejszano obwód obłąka (ryc. 3). Ser przez środek przekłuwano patykiem, żeby serwatka dobrze ściekła, a następnie w miejscu przekłucia odciskano okrągły wzorek, zwany w Gorcach cechą, na Podhalu cyfrą. Po zdjęciu formy brusek wkła­ dano na 24 godziny do rosołu (roztworu soli), a następnie wędzono . 24 Ryc. 3. Forma na brusek. Podhale Muzeum Tatrzańskie nr inw. E/4284/MT Fot. W. Werner Trzecią grupę serów stanowią małe serki odciskane w foremkach (ryc. 4). Są to przede wszystkim wrzecionowate oscypki z ornamentem odciśniętym za pomocą obrączkowatej foremki. Serki te można spotkać na ograniczonym terenie Karpat Zachodnich wraz z Tatrami. Na Słowacji spotykamy ostiepki przede wszystkim na Orawie i Liptowie, zarówno we wsiach wypasających w Wysokich, jak i Nis­ kich Tatrach, we wsiach wypasających w Wielkiej i Małej Fatrze oraz na Pohroniu, w okolicy Brezna. O ile nam wiadomo, nie spotyka się ich zupełnie na wschód od Liptowa i doliny Hronu, jak również nie ma ich w najdalej na zachód wysuniętej części Słowacji i na Wołoszczyźnie Morawskiej. Na terenach tych wy­ rabiany jest wyłącznie ser na bryndzę. W Karpatach Polskich oszczypki najbardziej rozpowszechnione są w Tatrach; można je jednak spotkać również na szałasach w Gorcach, w Beskidzie Wyspo­ wym oraz w paśmie Babiogórskim i wschodniej części Żywiecczyzny. Na tych ostatnich terenach wyrabiane są wyłącznie na szałasach owczych, podczas gdy na szałasach mieszanych krowio-owczych wyrabiane jest masło i ser na bryndzę, po2 4 Opis wyrobu według relacji bacy Księdzularza z Poronina: Archiwum Zakładu Etnografii U. Ł. nr inw. 482, i bacy Guziaka z Obidowej, A. Z. E . nr inw. 2037 i 2040. Por. K i e c k i , op. cit., s. 844. �203 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 25 dobnie jak przed I wojną światową w Beskidzie Śląskim . W Tatrach nie robiono do niedawna oszczypków na najwyżej położonych halach, jak hala Pięciu Stawów czy za Mnichem, gdzie ze względu na brak drzewa nie było ich czym wędzić. Przy wyrobie oszczypków ścina się mleko podpuszczką, a następnie roztrzepuje i zbiera skrzep. Zebrane kawałki sera po trochu wyjmuje się i nakłada do za­ wczasu przygotowanego naczynia. Na Podhalu baca kładzie ser do czerpaka, w któ­ rym rozdrabnia go palcami wyciskając serwatkę. Na Słowacji używa do tego celu Ryc. 4. Foremka na oszczypek, Ciche, Podhale 1952 Fot. W. Tomaszkiewicz specjalnego naczynia z otworem w dnie, zwanego tłociar lub tlaciar. Podobne na­ czynie, zwane kłacik, używane jest również na Żywiecczyźnie na przygranicznych halach (obserwujemy tam ożywione kontakty polsko-orawskie). Gdy ser jest do­ statecznie wygnieciony, baca wyrzuca go z czerpaka na dłoń i formuje w kulę, którą kładzie następnie do kotła z wrzącą wodą. Po sparzeniu wyjmuje ją i wy­ gniata w dalszym ciągu serwatkę, parząc ser co kilka minut, ażeby nie wystygł (w czasie wyrabiania oszczypek parzony jest do dziewięciu razy). Pod wpływem 2 5 Por. S. F l i z a k , Z życia górali gorczańskich, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 72; W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 32-34; A. Kutrzebianka, Życie pasterzy w paśmie babiogórskim, „Gronie", 1938, s. 52; W. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kraków 1927, s. 17 i 41; K o p c z y ń ­ ska-Jaworska, op. cit., s. 245. �204 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA parzenia i wygniatania ser robi się miękki, elastyczny i zwarty. Gdy ser jest dosta­ tecznie twardy, baca wyrabiający oszczypki przekłuwa kulę sera cienkim patykiem lub częściej drutem i w dalszym ciągu wygniata serwatkę, która wypływa ze środka sera po drucie. Przekłutej kuli pasterz nadaje powoli kształt owalny, przy czym zakłada na środek sera obrączkowatą, dwudzielną foremkę i formuje w stożki wystające końce. Gdy serek jest już uformowany, pasterz wyjmuje drut, którym ser jest przekłuty, w otwory po drucie zakłada rozetkowate wzorki, końcówki, i zdejmuje formę. Gotowy oszczypek z odciśniętym wzorem jest jeszcze raz pa­ rzony, a następnie myty w zimnej wodzie i ułożony w naczyniu z roztworem soli. Na skutek moczenia w soli, czyli bejcowania, serek się do reszty odwadnia i rów- Ryc. 5. Formy na ser papusa. Rumunia. Wg Folk Art in Rumunia, Bucharest 1955 Fot. B. Jaworska 26 nomiernie zasala, jednakże podczas tego zabiegu grubieje na nim skóra . Po za­ soleniu serki układane są pod dachem szałasu, gdzie wędzą się w dymie ogniska od trzech dni do dwóch tygodni, co uzależnione jest od utrzymywania w szałasie ognia, a więc i dymu. Oszczypki słowackie mają kształt elipsoidalny i wędzone są w specjalnych uchwytach, robionych dawniej z łyka leszczynowego wiązanego na krzyż, a obec­ ne K i e c k i , op. cit., s. 727. �205 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT nie z kwadratowej szmatki z dziurą w środku, uwiązanej za cztery rogi do pręta, na którym oszczypki się zawiesza . W podobny sposób, jak oszczypki, robione są z resztek sera figurki zwierzęce odciskane w specjalnych foremkach, jak również serki w kształcie serduszek. Serki te — zarówno w Polsce, jak i na Słowacji — wyrabiane są w tych samych stro­ nach, co oszczypki. Jedyna różnica w technice ich wyrobu polega na tym, że serki gorczańskie w odróżnieniu od pozostałych terenów nie są wędzone, tylko obsuszane. Z innych okolic Karpat znamy odciskane w prostokątnych foremkach serki papusa w Rumunii . Zarówno wierzch, jak i spód serka jest bogato zdobiony (ryc. 5). Występują one na małym obszarze wschodniej części Karpat Południo­ wych, w regionie Vrancea. 27 28 II. WYRÓB I ZDOBIENIE F O R E M E K NA S E R Y Do wyrobu foremek używa się prawie wyłącznie drzewa jaworowego, które nie wpływa ujemnie na smak sera. Na Podhalu do wyrobu, oscypiorki (foremki na oszczypek) bierze się duże drze­ wo, tak aby z przeciętego pnia można było zrobić cztery foremki. Wydawałoby się, że prościej byłoby robić cylindryczną foremkę ze środka pnia, ale foremka wycięta równolegle do słoja rozprostowuje się. Jeżeli foremkę robi sam baca, wy­ konuje ją całą ręcznie. Najpierw okrzesuje ją z wierzchu nadając jej kształt walca lekko wypukłego w połowie wysokości. Następnie wierci możliwie dużym wiert­ łem dziurę w środku foremki i przecina ją na dwie części . Gotowa foremka ma kształt pierścienia około 7 cm średnicy, wysokości 7—8 cm i grubości ścianek dochodzącej do 1 cm (ryc. 6, 7). Przed przystąpieniem do rzeźbienia wzoru fo­ remkę gotuje się około pół godziny w wodzie, ażeby drzewo nabrało elastyczności i nie łupało się. Po wygotowaniu przystępuje baca do rzeźbienia (czasem jeszcze zanim drzewo wyschnie). Najpierw rysuje wzór ołówkiem, a następnie zaczyna rzeźbić zwyczajnym nożem góralskim roboty kowalskiej, który ma ostrze lekko wygięte do góry i ostry czubek. Przy rzeźbieniu foremki nieprzydatne są dłuta rzeźbiarskie, gdyż foremkę o kształcie półkolistym rzeźbi się w środku, po wklęsłej stronie, i dłutem trudno operować. Foremki na oszczypki w większości robią sa­ mi pasterze. Na Podhalu jest co prawda kilku zawodowych rzeźbiarzy, którzy trudnią się również ich wyrobem, ale pokrywają oni zaledwie część zapotrzebo29 2 7 B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiálie к studiu pastierstva na Slovensku, „Slovensky Narodopis", R. 7: 1959 nr 3, ryc. 4. Foremki na serki papusa robione są w Rumunii z drzewa lipowego. L . W ę g r z y n o w i c z podaje sposób wyrobu foremki na oszczypek w Limanowskiem, gdzie rowki dzielące pasy ornamentów wycina się przed rozcięciem foremki; W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serów..., s. 7. 2 8 2 9 �206 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 30 wania . Rzemieślnicy toczą foremki na tokarni i tylko rzeźbią ręcznie, również zwyczajnym nożem. Niektórzy bacowie czy juhasi wyspecjalizowali się w wyrobie foremek i robią je dla siebie i innych. Wyrób foremki wynagradzany jest zwykle oszczypkami (za jedną foremkę daje się 1—2 oszczypków). Znacznie trudniejszy jest wyrób foremki na zwierzęta. Przy wyrobie specjalną trudność osobie niewprawnej sprawia wykonanie foremki tak, aby obie połówki były identyczne, gdyż inaczej figurka z sera nie chce stać. Po przycięciu prosto­ kątnego klocka z drzewa przecina się go wzdłuż na połowę. Potem odrysowuje się kontur zwierzęcia według szablonu uważając, ażeby druga połowa klocka do- Ryc. 6. Cyfra na brusek. Kościelisko, Podhale 1820. Muz. Tatrz. E/4235 Fot. W.Werner kładnie pasowała. Następnie wycinana jest obwódka, czyli zasadniczy kształt, i przystępuje się do drążenia foremki w głąb. Wprawny rzeźbiarz rzeźbi na oko, mniej wprawny robi odciski z ciasta, żeby zobaczyć, czy obie strony są jednakowe. Formy zwierząt drążone są dłutami. Niektórzy zawodowi rzeźbiarze mają dłuta rzeźbiarskie, inni sporządzają je sami z kawałków blachy, starych brzytew i t p . 31 30 Na Podhalu foremki wyrabiają między innymi Wojciech Blaszak, zwany Baścorz, z Chocho­ łowa i „Pieter" Kamiński z Cichego. Np. Baścorz ma komplet wiedeńskich dłut rzeźbiarskich kupiony jeszcze w latach dwu­ dziestych. 3 1 �207 OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT Ładna foremka jelenia zależnie od wielkości kosztuje na Podhalu obecnie 3—4 oszczypków. Foremka serca tylko pół oszczypka . Techniki zdobienia. Przyjmując podział technik snycerskich zastosowany przez Gładysza wyodrębnić można następujące techniki podstawowe przy zdo­ bieniu foremek na oszczypki: technika wiórowa zwykła (polegająca na żłobieniu rowków nożem), technika krystaliczna (polegająca na wyżynaniu ostrosłupów) oraz technika zwana przez Matlakowskiego oko (polegająca na drążeniu owal­ nych lub okrągłych zagłębień). W wyniku tych dwóch ostatnich zdobin na po­ wierzchni oszczypka powstają po odciśnięciu wypukłe ornamenty. 32 33 34 Ryc. 7. Cyfra na brusek z drugiej strony. Kościelisko, Podhale Fot. W. Werner W foremkach na serca, parzenicorkach, spotykamy oprócz powyższych tech­ nikę wiórową, klinową, polegającą na wycinaniu i wyłupywaniu trójkątnych kliników oraz technikę rytu połączoną z techniką wrąbkową spotykaną poza nimi w gwiazdach na sosrębach domów. 3 2 Zawodowi rzeźbiarze najczęściej robią czerpaki, gdyż do wyrobu ich potrzebna jest tokarnia, poza tym czerpaki prędzej się niszczą i większe jest na nie zapotrzebowanie. Foremka na oszczypek jest łatwa do zrobienia, a jeleniorka czy kaczka starczy na kilka pokoleń. M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935. W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt na Podhalu, Warszawa 1901, s. 24. 3 3 3 4 �208 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Przy ozdabianiu foremek na zwierzęta stosowana jest przede wszystkim tech­ nika wiórowa zwykła i klinowa oraz technika wrąbkowa; zdobinę w ten sposób wykonaną nazywa Matlakowski jamką . Jeżeli chodzi o nazwy poszczególnych zdobin, które spotykamy obecnie na Podhalu, to związane są one na ogół z techniką wykonania albo z kształtem or­ namentu. Przy czym nazwy spotykane obecnie nie nawiązują do tych, które podał w swej pracy Matlakowski. Wypukło na oszczypku odbijające się ostrosłupy czy kółka lub owale nazywają górale cenckami lub rzadziej sęckami albo kukiełkami, na parzenicy — okienkami. Cencki mogą być okrągłe lub graniaste, przed I wojną światową robiono je również ze spłaszczonymi czubkami . Wszelkie wrąbki równoległe powstałe w wyniku stosowania techniki wiórowej określane są nazwą karbików. Jeżeli powstała kratka jest zbliżona kształtem do rombu, nosi nazwę ryzy czy rantłik. Podana przez Matla­ kowskiego na oznaczenie tego ornamentu nazwa recica nie jest obecnie używana . Często spotykany ornament w postaci ząbkowanego wężyka nazywany jest krokiewka lub podwójna krokiewka . Czasem nie rozróżniając linii falistej od ząbko­ wanej nazywają górale powyższy ornament gadzikiem^ . Pospolity ornament w kształ­ cie rozety, nazywany przez Matlakowskiego gwiazda, na foremkach określany jest jako kółko góralskie. Woluty występujące również na parzenicach niektórzy górale nazywają śłimokami, ale większość nie zna żadnej nazwy na ich określenie. Podob­ nie też nie mają specjalnych nazw ornamenty na zwierzętach. i5 36 37 iS 9 Kompozycja. Ornament na oszczypkach układa się w pasy poprzeczne, przy czym spotyka się podział na trzy lub pięć pasów elementów zdobniczych. W zależ­ ności od ilości pasów z wypukłym ornamentem (cenckami) górale podhalańscy nazywają foremki jedno- lub trzyrzędówką (pasy skrajne mają na ogół nikły wzorek stanowiący tylko obramowanie dla zasadniczego ornamentu). Opierając się na tym podziale wyróżniliśmy siedem zasadniczych typów kompo­ zycji ornamentów spotykanych na oszczypkach polskich i słowackich . O ile można wnioskować z ogólnikowych metryk muzealnych, często nie dato­ wanych i bez lokalizacji, najczęściej spotykaną foremką w drugiej połowie X I X i na przełomie X X w. na Podhalu była trzyrzędówką. W przeważającej liczbie tych foremek środkiem ich biegnie pas czworokątnych ostrosłupów, a po bokach dwa 40 35 Matlakowski, I. c. 36 Oszczypek z takim ornamentem reprodukuje z Zakopanego z 1892 r. M. Wawrzeniecki, Serek owczy z Zakopanego, „Wisła", t. 7: 1893, s. 439. 37 We wsi Ciche recica oznacza przetak z dużymi otworami. 38 Nazwa ktokiewka występuje również w Beskidzie Wyspowym; W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 11. 39 Matlakowski nazywa wężyk warkoczykiem (Matlakowski, op. cit., s. 22). W zbiorach Zespołu Etnograficznego I H K M PAN w Łodzi znajduje się 128 rysunków i fotografii ornamentów: w tym z Karpat Polskich 50 wzorów (32 z Muzeum Tatrzańskiego, a 18 rysunków z własnych badań terenowych) oraz 78 rysunków ze Słowacji (52 ze zbiorów SNM w Martinie, 18 ze zbiorów Liptowskiego Muzeum w Rużomberku i 8 z badań własnych). 4 0 �209 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT f T W f I f T f f V? f л J 111U11lililíJ1II11 II11111 111 111 IfJ1 • оо; i s o d тшш ТаЫ. I . Wzory z foremek па oszczypki: 1 — Selce, Słowacja ok. 1901. S N M w Martinie nr inw.192; 2 — Ciche, Podhale 1952. Wl. bacy J . Stereuli; 3 — Ciche, Podhale 1954. W l . bacy Króla; 4 — Pokryvac na Orawie, Słowacja. S N M w Martinie nr inw. 180; 5 — Demciny, Słowacja. S N M w Martinie nr inw. 170; 6 — Strelniki, Słowacja 1957. Wł. bacy Etnografia polska, t. V 14 �210 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA I шншннпшж łi/iim/ł/niji/i/iijjj //////////j/i/iii//// l i i i I J I I TI I l l f l f r r I I 1ПТТ? f f f f f f ff ОООI ••i Tabl. II. Wzory z foremek na oszczypki: 1 — Myto. pow. Dumbierem. Słowacja 1957. Wl. bacy; 2 — Pokryvac na Orawie, Słowacja. S N M w Mar­ tinie nr inw. 187; 3 — Wychodna na Liptowie, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 1692 ; 4 — Litovska Tepla, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 34644; 5 — Ciche, Podhale 1954. Wł. bacy K . D ł u g o ­ polskiego; 6 — Ciche, Podhale 1954. W l . bacy Króla �211 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT rzędy wypukłych kółek czy owali. Pasy obrzeżające bywają różne: albo kratka, karbiki ukośne, czy wreszcie rodzaj choinki (cetynkd). W starszych foremkach przeważają krokiewki z pojedynczej lub paru równoległych kresek. Jest rzeczą ciekawą, że wśród zlokalizowanych foremek tego typu najstarsze pochodzą ze wsi Stare Bystre (1850 г.), Dzianisz (1870 r.) i Ciche (ok. lat 1900 i 1913) oraz z Ratułowa (1912 г.), a podobne foremki robione są współcześnie również w Cichem (tabl. 1 3). Świadczyłoby to chyba o zachowywaniu wzorów z pokolenia na pokolenie. Typ foremki najbardziej rozpowszechnionej obecnie na Podhalu to jednorzędówka z ostrosłupami romboidalnymi (tabl. 1 2, 3). Pasterze twierdzą, że łatwiej i ekonomiczniej jest robić jednorzędowy oszczypek, gdyż na trzyrzędowy wychodzi więcej sera. Foremki trzyrzędowe są zwykle szersze, poza tym trudniej taki szeroki wzór odcisnąć. Na oszczypek zdaniem pasterzy lepszy jest wyraźny ornament, gdyż drobnego często nie znać po odciśnięciu . Foremki typu trzyrzędowego używane są na Podhalu od końca X I X w., można je także spotkać gdzieniegdzie na Słowacji w okolicy Rużemborka czy na Orawie (tabl. I 1). Pospolitą foremką na Liptowie i Orawie słowackiej jest trzyrzędówka, która w środku ma pas stożków o podstawie romboidalnej, a po bokach dwa rzędy ostrosłupów o podstawie kwadratowej (tabl. I 4). Tego typu foremek po polskiej stronie Karpat nie spotykamy. W dolinie Hronu są równie pospolite foremki jednorzędowe, w których wypukły ornament wykomponowany jest w kształcie owali (tabl. I 5, 6). Odmianą tego typu są foremki bez owali z ornamentem wypukłym w formie gwiazdy (tabl. I I 1). Po­ dobnie jak i foremki poprzednio omawiane można je spotkać tylko w Słowacji. Obok tych dwóch najbardziej rozpowszechnionych typów ornamentów spoty­ kamy jeszcze na Słowacji trzyrzędówki z ostrosłupów o kwadratowej podstawie, nawiązujące do trzyrzędówek spotykanych na Liptowie i Orawie (tabl. I I 3, 4). W polskich zbiorach znajduje się wyjątkowo jedna taka foremka zakupiona w Dzianiszu . Być może zrobiona została na wzór słowackich, czy też zakupiona u tam­ tejszego pasterza, gdyż hale, na których bacują bacowie z Dzianisza, sąsiadują z halami liptowskimi. Na zachodnim Liptowie występuje jeszcze foremka jednorzędowa, również z czterobocznych ostrosłupów, obrzeżonych choinką (tabl. I I 5, 6). Foremkę tego typu można tylko wyjątkowo spotkać na terenie polskim . W Muzeum Tatrzań­ skim znajduje się duża forma tego typu z napisem „Jan Slodicka" . Sądząc z na­ zwiska, jest ona pochodzenia słowackiego. Na terenach polskich obok dwóch podstawowych typów foremek, dawnego i współczesnego, omówionych na początku, spotykamy jeszcze foremki kilkurzę41 42 43 44 41 Materiały i opinie odnośnie do wyrobu oraz ornamentów na foremkach na sery zbierane były przez autorkę głównie w 1955 r. Muzeum Tatrzańskie nr inw. 957. Na Podhalu w Zębie i Cichym oraz na Żywiecczyźnie. 44 Nr inw. 2501. 4 2 4 3 �212 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dowe z ornamentem składającym się z kilku pasów rombów. Na Podhalu i na Żywiecczyźnie (tabl. I I 2) są one wypukłe, a w Gorcach i Beskidzie Wyspowym zamieniają się w płaski ornament z trójkątów, zwany krokiewkowym *. Oprócz foremek na oszczypki używane są specjalne foremki o kształcie sercowatym. Foremki te — zarówno w zbiorach muzealnych, jak i w terenie — są o wiele mniej liczne niż foremki na oszczypki. Jest to zrozumiałe, gdyż na większych szała­ sach, gdzie robi się znaczne ilości oszczypków, potrzeba do ich wyrobu dużo fo4 Ryc. 8. Foremka na serce. Dzianisz, Podhale ok. 1900. Wł. bacy J. Sterculi Ryc. 9. Foremka na serce. Horny Vadicov na Kisucach, Słowacja 1901. Liptowskie Mu­ zeum nr inw. 236 remek. Spotykamy na jednym szałasie 3—5 sztuk foremek na oszczypki, podczas gdy foremek na serduszka i zwierzęta bywa po jednej z każdego rodzaju . Sercówki w wielu wypadkach robią sami pasterze, odznaczają się więc one dużą prymitywnością wykonania i rozmaitością motywów zdobniczych. Najprostszy typ ornamentu to powtarzający się dośrodkowo motyw serca, połączony rzędami karbików (ryc. 8). W zbiorach polskich spotykamy tylko trzy 46 *' Zobacz W ę g r z y n o w i c z , op. cit., tabl. I I I , motyw 1, 2, 4. «« W zbiorach Zespołu Etnograficznego I H K M PAN w Łodzi znajduje się 18 rysunków fore­ mek na serca z Karpat Polskich i 44 z Karpat Słowackich. �OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 213 takie foremki ( l z Podhala i 2 z Gorców), natomiast są one bardzo pospolite na Słowacji, gdzie w środku serca wkomponowana jest zwykle rozeta (ryc. 9). Wśród polskich przeważają foremki posiadające w górnej części woluty lub rozety (ryc. 10). Ten ostatni motyw można też spotkać czasem na Liptowie czy Orawie (ryc. 11). Wśród foremek o prymitywniejszych formach spotykamy ornament symetrycz­ ny względem osi podłużnej (ryc. 12, 13). Na Słowacji siedem takich foremek zano­ towaliśmy w dolinie Hronu. W Polsce foremki takie spotkano w Klikuszowej i Bia- Ryc. 10. Foremka na serce. Ciche, Podhale ok. 1900. Wł. Knapczyka Ryc. 11. Foremka na serce. Prybylina, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 34953 41 łym Dunajcu . Natomiast ornament z powtarzających się geometrycznych wzorów ułożonych na sercu w pasy poprzeczne, jaki reprodukuje z Dzianisza na Podhalu L. Węgrzynowicz , należy do rzadkości (ryc. 14). 48 4 7 Znajdują się one w zbiorach Muzeum w Rabce. Foremka z Białego Dunajca pochodzi podobno z XVIII w. Do słowackich nawiązuje bardziej foremka z Klikuszowej, wg reprodukcji w pracy W ę g r z y n o w i c z a , Zdobienie serków..., ryc. 29, 34, 38. W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 31. Podobną foremkę spotykaliśmy w Zazrivej na Orawie, gdzie we wsi wyrabia się na handel serki z mieszanego krowio-owczego mleka. 4 8 �214 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-IAWORSKA Stare foremki na zwierzęta na Podhalu to przede wszystkim kaczki. Według informacji z terenu stare foremki miały być zupełnie nie zdobione lub z lekko zazna­ czonym skrzydełkiem (ryc. 15). Podobnie wygląda datowana foremka z roku 1854 z Chochołowa. Jednakże równie stara foremka z Cichego ma rozbudowany orna­ ment, zresztą o dużych walorach zdobniczych (ryc. 16). Podobne foremki można spotkać w Muzeum Tatrzańskim . Mają one skrzydełko podkreślone równoległy­ mi liniami oraz ogon zdobiony kratką wykonaną techniką wiórową. 49 Ryc. 12. Foremka na serce. Komjatna, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 3210 Ryc. 13. Foremka na serce. Okolica Zwolenia, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 3778 Wśród zdobionych geometrycznym ornamentem kaczek możemy wyróżnić dwa typy. Pierwszy kształtem zbliżony do rzeczywistej kaczki (ryc. 17) i drugi o formie stylizowanej, zbliżonej do półksiężyca (ryc. 18) . Foremki te pochodzą z początku 50 51 4» Nr inw. 2474 i 949. so Zbiory Muzeum Tatrzańskiego nr inw. 3261, 952 i 974. Patrz też ryc. 23 w pracy Węgrzyno­ wicza. 5! Muzeum Tatrzańskie nr inw. 960 i ryc. 24 w artykule Węgrzynowicza. �216 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT X X w. Obydwa te typy spotykamy zarówno w Polsce, jak i na Słowacji. Obecnie wyrabiane kaczki mają kształt naturalistyczny i ornament przesadnie rozbudowany w formie kwiatów, gwiazd i innych motywów (ryc. 19). W zbiorach Muzeum Tatrzańskiego znajduje się ciekawa foremka owcy z roku 1912 z Zubsuchego , identyczna z reprodukowaną przez Matlakowskiego . Taka sama foremka pochodząca z Zawoi znajduje się, sądząc z reprodukcji w arty­ kule L . Węgrzynowicza, w zbiorach Muzeum Krakowskiego . Podobną foremkę 52 53 54 Ryc. 14. Foremka na serce. Okolica Brezna, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 238 spotkaliśmy w roku 1952 w Obidowej pod nazwą świni oraz zbliżoną do niej (ryc. 20), nie tyle ornamentem, co stylizacją kształtu, w Słowacji (ryc. 21) . Według zgodnej opinii baców tatrzańskich takich foremek w Tatrach podobno nie używano. Sądząc z lokalizacji zanotowanych przykładów można by przypuszczać, że foremki tego typu były rozpowszechnione w Beskidach Magórskich. 5 5 Nr inw. 1655. Matlakowski, op. cit., s. 44, ryc. 89. * W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 11, ryc. 22. Zbiory SNM w Martinie nr inw. 209 z Hornego Vadicova na Kisucach; kupiona w 1901 r. 52 5 3 5 5 5 �216 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A Ryc. 16. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wł. bacy J. Sterculi �217 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT « - Obok kaczek, owiec czy świń na szałasach Podhala, Gorców i Żywiecczyzny można spotkać mniej lub bardziej naturalistyczne koguty (ryc. 22). Podobne wystę­ pują również na południowych stokach Karpat. Ostatnia grupa figurek zwierzęcych wyrabianych z sera to jelenie. Jeden typ stylizowany, zdobiony geometrycznym ornamentem, popularny w Gorcach około I wojny światowej, można spotkać obecnie również na niektórych halach tatrzań­ skich (ryc. 23). W latach międzywojennych rozpowszechnił się w Tatrach drugi typ jeleni o naturalistycznych kształtach, początkowo z dwoma, a obecnie z cztere­ ma nogami (ryc. 24). Na zakończenie przeglądu form zdobniczych foremek na sery wspomnieć trzeba jeszcze o zdobionych cechach do odciskania na bruskach (ryc. 24). Nie są one wy­ rabiane współcześnie, można je jednak spotkać jeszcze u starych baców gorczań­ skich i w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Cechy gorczańskie nie odbiegają orna­ mentem od omawianych przez Węgrzynowicza z Beskidu Wyspowego . Natomiast wśród foremek na brusy znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim można wy­ różnić dwa typy. Pierwszy nawiązuje kształtem deski służącej do wygniecenia sera i proporcjami foremki zupełnie do form gorczańskich. Foremka tego typu pochodzi niewątpliwie z hali Pysznej, za czym przemawia fakt podobieństwa z foremkami gorczańskimi i cecha, na której są wyryte litery IHS, a w ten sposób, jak to wspomina Steczkowska, były zdobione sery pyszniańskie . Dwie pozostałe foremki należące do drugiego typu pochodzą z Kościeliska, jedna z 1820, a druga z 1848 r. Mają one cechy większe, w wyniku czego prawie cała powierzchnia sera musiała być po­ kryta wzorem. Ornament ma charakter inny niż na poprzednio omawianej foremce pyszniańskiej. Cyfra, gdyż tak na Podhalu nazywają cechę, w którą wkompono­ wana jest data, przypomina gwiazdę na sosrębie, druga ma ornament nietypowy dla zdobnictwa podhalańskiego. Pomimo różnicy 18 lat w metrykach robią wra­ żenie, jakby wyszły z rąk jednego wytwórcy. 56 57 Ш. PODSUMOWANIE Gdy się analizuje zasięg występowania rozmaitych odmian serów w Karpatach i na Bałkanach, powstaje pytanie, gdzie i kiedy zaczęto produkować poszczególne rodzaje serów i czy umiejętność ich produkowania była przekazywana z jednego ośrodka do drugiego i jakimi drogami. Ażeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba by przeprowadzić gruntowne poszukiwania archiwalne i terenowe, co prze­ kraczało nasze możliwości badawcze. Z publikowanych źródeł historycznych wiemy, iż w początkach osadnictwa wołoskiego powinności poddańcze były opłacane owcami i serem. W lustracjach podhalańskich z X V I w. jest mowa o płaceniu „dani baraniej" 5 6 W ę g r z y n o w i c z , op. cit., tabl. I, I I . Steczkowska, op. cit., s. 125. 5 7 �BRONISŁAWA 218 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Ryc. 17. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wl. bacy J. Sterculi Ryc. 18. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wł. bacy J. Sterculi 5 8 grudą, co wskazywałoby, iż był to ser miękki na bryndzę . Również w jednym z naj­ starszych opisów Tatr z roku 1683 mowa jest tylko o miękkim serze i bryndzy , nie świadczyłoby to jednak, iż oszczypków tam nie wyrabiano, gdyż podróżnik mógł zwiedzać Tatry w pierwszej połowie lata, kiedy oszczypków nie wyrabiają. Przemawiałby za tym również fakt, że pierwsza wzmianka o oszczypkach na Sło59 3 8 K . D ł u g o p o l s k i , Rządy Mikołaja Komorowskiego na Podhalu, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego", t. 32: 1911, s. 7. 59 Podróż Simpłicissimusa Węgierskiego do Tatr w XVII w., „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzań­ skiego", t. 28: 1907, s. 48. �OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 219 60 wacji pochodzić ma jakoby z 1501 r. z Liptowa . Podobnie Baranowski pisze, że „sery wałaskie" stanowiły część daniny górnych wsi Lanckorońskich jeszcze w X V I I w. , a w pamiętnikach z Sądeckiego z X V I I w. jest wzmianka o kupcu sądeckim, Sebastyanie Żmijewskim, który spławiał podówczas do Warszawy miedź, orzechy i sery wołoskie . Wzmianka ta nie mówi, jakiego rodzaju były te sery, jednakże sam fakt transportu na tak dużej odległości przemawiałby za tym, że były to sery suche, może w rodzaju brusków. Oszczypki z całą pewnością wyrabiano 6 1 62 Ryc. 19. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale 1952. Wł. W. Łowisa 6 i już w połowie X V I I I w. na Żywiecczyźnie, co wiemy z instruktarza z roku 1773 . Wyraźne wiadomości o wyrobie oszczypków w Tatrach pochodzą jednak dopiero z początku X I X w . Jaka jest funkcja oszczypków w gospodarce góralskiej? Otóż na Podhalu do dziś, w Słowacji do lat międzywojennych, oszczypkami wynagradzano pracę pas­ terzy pasących owce. W Tatrach dostawali po jednym oszczypku dziennie, a w Niskich Tatrach 8—10 oszczypków tygodniowo, co było uzasadnione większą 6 4 6 0 Protocollos Comitatis Liptoviensis — Muzeum Liptowskie w Rużomberku wg informacji b. kustosza Muzeum, dr M. Huski. 61 J. T. Baranowski, U stóp Babiej Góry, „Przegląd Historyczny", t. 20: 1916, s. 87. J . S y g a ń s k i , Z życia domowego szlachty sandeckiej w epoce dynastii Wazów, Lwów 1911, s. 2, 78. S. Szczotka, Materiały do hodowli owiec w XVIII wieku w państwie ślemieńskim na Żywiecczyźnie, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 7: 1948/1949, s. 419. <* Górale w Tatrach mieszkający, „Przyjaciel Ludu", R. 2: 1835, s. 325; Zejszner, op. cit., t. 35: 1849(3), s. 465. 6 2 6 3 �220 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 65 mlecznością owiec na tych terenach . Na Słowacji wynagrodzenie oszczypkami zaczęto zarzucać, gdyż cena na bryndzę jest wyższa niż cena oszczypków, których wyrób zajmuje więcej czasu W Polsce przeciwnie, oszczypki lepiej się opłacają, tak że czasem baca jest zmuszony robić je również dla właścicieli owiec. Prezenty z sera dla księdza czy gajowych dawane są na ogół w postaci grudy sera . Baca z hali Pysznej dawał jednak po powrocie do domu ośmiofuntowy 66 67 Ryc. 20. Foremka na owcę. Obidowa, Gorce ok. 1890. Wł. bacy Filosa Ryc. 21. Foremka na owcę. Horny Vadicov na Kisucach, Słowacja. SNM w Martinie nr inw. 209 6 5 H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstvo v Nizkich Tatrach, s. 125. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiólie к studiu, s. 399. W Słowacji, w Mycie koło Brezna, pierwszy ser robiony w szałasie, a przeznaczony zwykle na prezenty, do dziś nazywa się pansky syr. Nazwa ta przetrwała od czasów, kiedy poddani miasta Brezna musieli dawać daninę sera burmistrzowi i radnym miejskim, o czym świadczy wzmian­ ka w miejskich dochodach z roku 1608: K . Rapos, Póvod salaśnictwa v Brezne, „Ćasopis Muzeal­ nej Slovenskej Spoloćnosti", t. 20: 1928, s. 46. 6 6 6 7 �221 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 68 brusek proboszczowi w Ludzimierzu, a drugi zanosił do dworu w Zakopanem ; plebanowi (dobrodziejowi) czy dziedzicowi (wielmożnemu) dawano dawniej również oszczypki . Zanoszono je także w darze młodym państwu na wesele. Oszczypki do dziś dnia wchodzą w skład pożywienia weselnego na Podhalu. Dary z sera na wesele znane były i w innych stronach Karpat. W Rumunii, w Karpatach Połu­ dniowych w Siedmiogrodzie w końcu wieku XIX w czasie obrzędu weselnego wrę­ czano państwu młodym, zamiast chleba, ser z solą . Podobnie obrzędowy kołacz na weselu huculskim był zrobiony z sera owczego , ser w grudzie otrzymywała też w XVII w. panna młoda w Niemieckiej Lupczy w Słowacji, co miało zapewnić płodność . Na Podhalu weselne oszczypki robiono często podwójnej wielkości, stąd pochodzą duże formy znajdujące się w Muzeum Tatrzańskim . Czasem zdarzyło się, że takimi dużymi oszczypkami wypłacał baca dzierżawę sołtysowi, czyli współwłaścicielowi hali. Oszczypek przeznaczony na prezent musiał być spe­ cjalnie starannie wyrobiony, „cobyk sie ik nie zawstydził", jak opowiada jeden z baców . 69 70 71 72 73 74 Jest rzeczą ciekawą, że na Żywiecczyźnie, gdzie — jak wspominaliśmy — osz­ czypki były znane już w X V I I I w., nie wynagradzano nimi owczarzy, a wręcz prze­ ciwnie, „za stary wołoski obyczaj" uważano wynagradzanie pasterzy udojami, czyli mlekiem dawanym w określone dni. Z mleka tego pasterze robili według własnego uznania ser czy oszczypki . Na tym terenie, podobnie jak w Gorcach, odnośnie do brusków, powtarza się do dziś opinia, że oszczypki robione były na specjalne zamówienie gospodarzy lub przez bacę na użytek własny, na prezenty i na sprzedaż. Podobnie rzecz się ma ze zwierzątkami z sera, które baca daje w upominku znajomym dzieciom czy odwiedzającym szałas gospodarzom. Biorą je również juhasi, pasterze idący w odwiedziny do wsi. Obecnie są hale w Tatrach, jak np. Goryczkowa, gdzie wyrabiane są prawie wyłącznie zwierzęta przeznaczone na sprze­ daż wczasowiczom do Zakopanego. W handlu na określenie tych zwierzątek (zarów­ no z sera, jak i na wzorowanych na nich figurek ceramicznych) przyjęła się nazwa redykołka, jednakże wydaje się, że nazwa ta jest używana niesłusznie. Starzy górale mówią, że nazwą redykołki oznacza się każdy prezent w serze, który przynoszony jest w czasie powrotu jesiennego z hal (redyku); a więc zarówno przynoszony w darze oszczypek, jak przede wszystkim małe serduszko, parzenica. Jak mówi baca: 75 6 8 M. A . Liberale,. Pasterstwo w Tatrach Polskich, „Przegląd Leśniczy", 1928, s. 263. «9 Zejszner, op. cit., t. 44: 1851(4), s. 524. E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumence dans les Karpathes Meridionales, [w:] Sammelwerke zu Fr. Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 235. Harasymczuk, Tabor, op. cit., s. 21. Protokoły miejskie Niemieckiej Lupczy z 1611 г., wg informacji dr M. Huski. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego. « Hala Jaworzynka, A. Z. E . , nr inw. 1929. TÍ Szczotka, op. cit., s. 419. 7 0 7 1 7 2 7 3 7 �222 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Ryc. 23. Foremka na jelenia. Hala Kalatówki, Tatry 1952 �223 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT „...robi się parzenice na redykolki. Daje się gazdom po powrocie. Jeżeli płońszy gazda, to parzenice, jeżeli hrubszy, to jelenia, a nawet oscypka..." Na ogół we wszystkich wsiach Podhala jako redykolki daje się parzenice, jedynie w Białce i Brzegach, które posiadają udziały na hali Pięciu Stawów, redykowką nazywano w okresie przed pierwszą wojną światową poczęstunek świeżym serem, organizo­ wany przez pasterzy dla właścicieli owiec, którzy odprowadzali swe owce na szałas . Jest rzeczą ciekawą, że Steczkowska, opisująca Tatry z lat 1856—1858, mówi o parenicy jako specjalności liptowskiej . Serduszka z sera robi się rzeczywiście 76 7 7 78 Ryc. 24. Foremka na jelenia. Ciche, Podhale 1941. Wł. W. Łowisa A. Z. E . , nr inw. 1864. W Pięciu Stawach, jak już o tym była mowa, nie robiono serów twardych, wędzonych. » Steczkowska, op. cit., s. 188. 76 i 7 7 7 �BRONISŁAWA 224 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA również na Liptowie i w innych okolicach Słowacji, nazywane są tam jednak srdiećkct. Pod nazwą parenica na Słowacji występuje, jak już o tym była mowa, zupeł­ nie inny rodzaj sera . Zwyczaj dawania serków w czasie powrotu z hal coraz bardziej zanika i do wyjątków należą bacowie praktykujący go do dzisiaj ; co więcej, nawet właści­ ciele owiec nie zawsze dostają od bacy redykołki. Podobnie jak w Tatrach Polskich w Beskidzie Wyspowym dawane są zwierzątka z sera dla pozyskania czyichś względów, czy też jako podziękowanie za otrzymaną przysługę. Ciekawe, że wyrabia się, sprzedaje i darowuje figurki z sera zawsze pa79 80 Ryc. 25. Cecha na brusek. Obidowa, Gorce ok. Wl. bacy Filosa Hudoby 1900. 81 r a m i . Na terenach powyższych serki owcze spełniają również pewną rolę w obrzę­ dach. Gołąbkami i kogutkami z sera zdobią rózgę weselną. Podobnie umocowuje się je na czubku wieńca dożynkowego . Na terenach karpackich pozapolskich, na Huculszczyźnie, dawano figurki z sera dzieciom i żebrakom z prośbą o modlitwę za zmarłych . Niestety nie udało się nam dotrzeć do materiałów wyjaśniających funkcję pełnioną przez rumuńskie serki рарща. Mają one kształt i ornament geome82 83 7 » Na Podhalu wyraz parzenica oznacza również sercowate wyszycia na spodniach góralskich. Etymologia tego słowa nie jest w pełni wytłumaczona i rozważania na jego temat doprowadzają do najróżniejszych wniosków; zobacz T. Seweryn, Parzenice góralskie, Kraków 1930, s. 8. 80 Wypadek taki opisuje J. Zborowski, Brus, „Język Polski", t. 28: 1948, s. 122. W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serków..., s. 18. W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 19, 21. « W. Szuchiewicz, Huculszczyzna, t. 1, Lwów 1902, s. 258. 8 1 8 2 �OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT 225 tryczny, jednakże — jak wskazuje ich nazwa (papusa oznacza lalkę) — być może nawiązują one do form zoomorficznych spotykanych na terenach Karpat Zachod­ nich. Zagadnienie roli obrzędowej figurek z sera ma kilka aspektów. Z jednej strony znaczenie dominujące może mieć samo tworzywo — ser, który niewątpliwie od­ grywa dużą rolę w obrzędowości. Wiadomo, iż ser występuje na Slowiańszczyźnie powszechnie jako jadło obrzędowe na weselach. Z drugiej strony rolę odgrywać może sama postać zwierzęca. Spotykamy między innymi w Polsce środkowej wy­ obrażenia zwierzęce z ciasta , czy też figurki z wosku dawane w ofierze wotywnej. Ciekawe materiały z tej mało znanej dziedziny kulturowej przynosi ostatnio publi­ kowany artykuł Olędzkiego, w którym między innymi znajduje się interesująca nas wzmianka o zwyczaju, praktykowanym w Harklowej na Podhalu w końcu XIX w., ofiarowywania w kościele wotów woskowych przedstawiających owce . Nie bez znaczenia może być również rodzaj wyobrażanego zwierzęcia. Nie­ które z nich cieszyły się u Słowian pewnym religijnym poważaniem i bywały nie­ kiedy składane w ofierze. Ciekawa dla nas jest wiadomość podawana przez Mo­ szyńskiego, że szczególną czcią były otaczane jelenie wśród pasterzy Bułgarii. Blis­ kość jelenia miała chronić od złych mocy, a oswojenie jelenia było dowodem cnotliwości. Kult jelenia łączy Moszyński ze znanym wśród ludów pasterskich kultem św. Jerzego, ponadto wspomina o zwyczaju wypiekania w okresie Godów figurek z ciasta w kształcie tego zwierzęcia . Wydaje się, że można by do tego zespołu wierzeń włączyć także huculskie baranczyki, które w rzeczywistości najczęściej mają kształt jeleni, a nie baranów. Na koniec, jeżeli chodzi o zwierzęta i inne figurki z sera odciskane w drewnia­ nych formach, a nie kształtowane w rękach, należałoby chyba zainteresować się, czy na terenach, gdzie je dziś spotykamy, nie znano odciskania masła w ozdobnych foremkach. Zdaniem niektórych autorów głównym celem zdobienia masła było podniesienie wyglądu estetycznego produktu w celach handlowych. Jednakże równocześnie spotykamy zwyczaj ofiarowywania zdobionego masła w prezencie weselnym (Pomorze) lub wielkanocnym (Sudety) . Niestety, brak nam dokład­ nych wiadomości o występowaniu tych foremek na ziemiach polskich, a zwłaszcza na terenach karpackich. Foremki do masła można spotkać w zbiorach muzealnych na Dolnym Śląsku i na Opolszczyźnie . Spotykamy je również gdzieniegdzie 84 85 86 87 88 89 8 4 Na przykład figurki z ciasta dawane na Kurpiach w podziękowaniu dzieciom za życzenia noworoczne; A. Chętnik, Pożywienie Kurpiów, Kraków 1936, s. 102. J. O l ę d z k i , Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960 nr 1, s. 6. M o s z y ń s k i , op. cit., cz. I I , z. 1, Kraków 1934, s. 581, 582. Worterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936, s. 115. R. Reinfuss, Stan muzealiów etnograficznych w woj. wrocławskim, „Lud", t. 37: 1947, s. 422. 8 3 8 6 8 7 8 8 8» M. G ł a d y s z , Kultura ludu śląskiego, [w:] Górny Śląsk, Poznań 1959, ryc. na s. 509. Etnografia polska, t. V к �226 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA na Podkarpaciu, przy czym do masła używa się czasem foremek w kształcie serca, identycznych jak foremki do sera. Skąpe te wiadomości nie mogą być jednak pod­ stawą do żadnych uogólnień. Wydaje się, że dokładne zgromadzenie materiałów dp zdobionych serów w dalszych badaniach karpackich mogłoby rzucić więcej światła na ich rolę w wierzeniach i folklorze góralskim. Bronisława Kopczyñska-Jaworska L E S F R O M A G E S D E C O R E S D E S CARPATES Resume Le fromage de brebis est l'un des produits principaux de Péconomie pastorale collective dans les Carpates. L a fabrication du fromage у est tres répandue. On le fait de lait frais fermenté au moyen du Mag, extrait piquant de l'estomac de veau. Assaisonnée de sel, la pate molle de fromage devient une spécialité du pays, appelée bryndza. Dans les Carpates Polonaises (chaines des Tatra, des Gorce, du Haut Beskid) ainsi que dans la partie centrale de la Slovaquie on produit de la meme páte fermentée et échaudée depetits fromages durs de forme biconique, fusiformes, appelés oscypek. Aprés l'échaudage la páte de fromage devient élastique et se laisse former dans de petits moules en bois munis d'un double anneau; celui-ci porte á l'intérieur un decor qui s'empreint dans la masse molle du fromage. L'auteur nous présente dans son article les types varies d'ornements rencontres sur ces moules, caractéristiques pour le territoire carpatique de la Pologne et de la Slovaquie. Elle mentionne de méme les petits moules servant á faconner des coeurs et des figurines animales en fromage. Leur aire de diffusion est la méme que celle des oscypki. Au déclin du siécle passé et au debut du X X on produisait aussi dans la Tatra et dans la chaine des Gorce des pains de fromage ronds et durs dont la forme est connue sous le nom brusek. lis ressemblaient aux fromages faconnés en moules dans les Carpates Orientales (pays des Huculs), dans les Carpates Meridionales (Roumanie) et dans les Balkans ой cette espéce de fromage s'appelait kachkaval. L'auteur passe ensuite á la description de la production de chaqué espéce de fromage (apprét de la páte, échaudage, moulage), elle montre la technique servant á l'assemblage des moules et l'art d'y inciser Pornement, elle retrace Taire de distribution des différentes espéces de fromages durs et cite les diverses infor­ mations qui parlent de la fonction économique et rituelle des fromages ornementés. е Dans la Haute et Basse Tatra Voscypek était consideré comme moyen de paiement, donné surtout comme salaire aux parres. Les coeurs et animaux de fromage servaient de cadeaux oflerts tantót pour services rendus, tantót comme souvenirs á diverses occasions spéciales (dans la Tatra p. ex. on les distribuait pendant la grande transhumance; celle-ci s'appelant redyk, on avait pris coutume de les appeler en diminutif redykotek). A l'heure actuelle les fromages sont produits principalement pour la vente dans les stations climatiques. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28ec772f5d7cde8c0755d61380bd74fd.pdf f871f87f4b8c5adb5d7d5639643f23c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:445 Title A name given to the resource Wędrówki pasterskie w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.227-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA WĘDRÓWKI PASTERSKIE W BESKIDZIE ŚLĄSKIM Szałaśnictwo, czyli wysokogórski wypas owiec, od ponad pięćdziesięciu lat jest przedmiotem zainteresowań n a u k o w y c h P o c z ą t k i szalaśnictwa w Karpatach Polskich łączone są przez historyków osadnictwa z kolonizacją wołoską. Tą też kolonizacją tłumaczy się cały szereg podobieństw w kulturze ludowej Karpat w ogóle, a w gospodarce pasterskiej w szczególności . Cechą charakterystyczną pasterstwa wysokogórskiego są sezonowe wędrówki z inwentarzem w odległe nieraz okolice celem znalezienia terenów wypasu. Mecha­ nizm tych wędrówek oraz zasięg przestrzenny jest od dawna przedmiotem szczegól­ nego zainteresowania antropogeografów . W pasterstwie polskim powszechnie spotykamy jednorazowe wędrówki w góry na pastwiska letnie. Na jesieni stada wracają do wsi, gdzie spędzają zimę. Jeżeli gospodarka pasterska odgrywa rolę dominującą, jak np. w niektórych okolicach Rumunii, pasterze ze stadami schodzą w zimie na niziny, gdzie łagodniejszy klimat pozwala na wypas . W początkowej fazie osadnictwa wołoskiego prawdopodobnie i w Polsce pas­ terze w zimie schodzili z gór daleko na Pogórze . W ciągu lat wędrówki te uległy prawie całkowitemu zanikowi, zachowując się jedynie na Śląsku Cieszyńskim. 2 3 4 5 1 Przegląd dotychczasowych badań nad pasterstwem wysokogórskim znajduje się w pracy: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8 - 9 : 1950-1951, s. 157-181. Zagadnienie kolonizacji wołoskiej zostało opracowane w licznych publikacjach. Należy wymienić z nich: K . D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich, [w:] Pamiętnik V Zjazdu Historyków Polskich. Referaty, t. 1, Lwów 1930, i odb.; S. Szczotka, Studia z dziejów prawa wołoskiego, [w:] Z dziejów chłopów w Polsce, Poznań 1951, s. 193—279. L . Sawicki, Wędrówki pasterskie w Karpatach, „Sprawozdania z posiedzeń TNW", R. 4: 1911 z. 6; Z. Pacewiczowa, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, „Wierchy", R. 8: 1930, s. 92 —121; W. Kubijowicz, Główne typy pasterstwa w Polsce, „Sprawozdania zczynności i posiedzeń PAU", t. 31: 1926, s. 10-12. E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales, [w:] Zu Friedrich Ratzels Gedaechtnis, Leipzig—Saale 1904, s. 237 mapa; Т. Herseni, L'organisation pastorale en Roumanie, „Archives pour la Science et la Reforme Sociales X I I I Année", Bucarest 1936, s. 1-15. Dobrowolski, /. с, s. 141. 2 3 4 е 5 �BRONISŁAWA 228 KOPCZYŃSKA-IAWORSKA Temu mało znanemu reliktowi dawnej gospodarki pasterskiej chcieliśmy poświęcić ten przyczynek . Na Śląsku właściciele pastwisk i owiec wiosną organizują szałasy. Na ogólnym zebraniu wybierają spomiędzy siebie gospodarza zwanego sałasznik, który obowią­ zany jest znaleźć i umówić pasterzy, kontrolować pracę na szałasie, pilnować podzia­ łu sera itd. Do niego też należy ustalenie dnia wyjścia na szałas. W dniu tym, zwykle w połowie maja, odbywa się mieszanie owiec. Gospodarze przyprowadzają je na pastwisko i ustalają tam podział i kolejność odbierania sera oraz podział kosztów związanych z prowadzeniem wspólnej gospodarki . Okres wypasu na szałasach śląskich obejmuje 19—20 tygodni, kończąc się w dru­ giej połowie września. W dniu rossadu, zazwyczaj na św. Michała (29 IX), gos­ podarze przychodzą na szałas i zabierają swoje owce do wsi. Tutaj pasą się one na gruncie, czyli na polach ornych, z których uprzątnięto plony. Przez noc owce stoją w stajni lub w owczarni. Nadchodzi zima, śnieg i mrozy uniemożliwiają wypas koło domu. Małe zasoby siana nie starczą do wiosny. Wobec tego gospodarze po Wszystkich Świętych wysy­ łają pasterzy z owcami na doły. Pasterze biorą owce od kilku gospodarzy (ok. 100—150 sztuk). Rozpoczyna się jesienna wędrówka. Dzisiaj wypasają na ogół pasterze zawodowi zatrudnieni latem na szałasach. Przed czterdziestu laty byli to często synowie gospodarzy, którzy paśli przede wszystkim owce własne. Bogatsi gospodarze, gdy nie mieli syna, najmowali do owiec owczarza. Umowy z pasterzami zawierali po Nowym Roku. Za swą pracę dostawał on wynagrodzenie roczne unormowane tradycją: od każdych 10 wypasa­ nych owiec jednego baranka, oprócz tego wełnę z jednej owcy (owce strzyże się na Śląsku dwa razy do roku), 2 siągi sukna (jedną jasnego na spodnie, tzw. wałaszczioki, i jedną ciemnego na gunię), 2 koszule, 2 pary kierpców i wyżywienie. Owczarz zajmował się owcami przez cały rok, a za okres letni, kiedy był z owcami na szałasie, dostawał dodatkowo ser, podobnie jak i pasterze najęci do pracy na szałasie tylko w sezonie letnim. Obecnie służących nie ma i pasterzowi idącemu na doły płaci się za wypas po 25 zł od owcy. Przed ostatnią wojną z Wisły wędrowali owczarze do wsi: Godziszów, Kostkowice, Wilamowice, pow. Cieszyn, i do Pawłowic, pow. Pszczyna. Z Brennej 6 7 8 6 Wędrówki pasterskie znane z tradycji opisałam m. in. w pracy Gospodarka pasterska w Bes­ kidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8 - 9 , Łódź—Lublin 1950—1951, s. 248-250; ponadto część materiałów z terenów polskich dał w swym artykule J. Śtika, Salasnické zimovani dobytka na TéSinsku, „Radostna zeme", t. 11: 1959 nr 2, s. 33 — 37. Wyprodukowany na szałasie ser dzieli się pomiędzy gospodarzy przede wszystkim w stosunku proporcjonalnym do ilości oddanych na szałas owiec. Owce na szałasie pasą i doją wynajęci owcza­ rze. Oni też wyrabiają sery przy pomocy gospodarzy. Pasterze za swoją pracę otrzymują ser w okreś­ lone dni tygodnia. Dokładny opis organizacji i gospodarki pasterskiej na Śląsku znajdzie czytelnik w cytowanej powyżej pracy autorki. 8 Siąga = 1,74 m. 7 �229 WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM Rybnik Żory t Г» г* О 4> PASTERSKIE WEDROVKI ZIMOWE Skala —.«"*^Г. 1=400 000 kierunek wedrdwki granica państwa grgnica województwa <í¿T• Jaworrunket vi 2ŁL Ryc. 1. Марка pasterskich wędrówek zimowych do Pawłowic, do Wielkich Kończyc i Strumienia, pow. Cieszyn, oraz do Jaworza i Jasienicy, pow. Bielsko. Z Ustronia chodzono również do Pawłowic. W roku 1958 stada z Wisły wypasano koło Pawłowic, z Brennej w Górkach koło Skoczowa i w Ligocie, pow. Bielsko, a z Ustronia w Dębowcu na zachód od Skoczowa (ryc. 1). Przed I wojną światową pasterze z Wisły i Brennej chodzili aż za Cieszyn do Tosonovic i Michalkovic w dzisiejszej Czechosłowacji. Obecnie owce wypasane są na folwarkach państwowych (PGR) i na terenach �230 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA prywatnych. Wypasa się je na łąkach, a w niektórych latach również na wybuja­ łych oziminach. Jak opowiadają starzy gazdowie, przed i zaraz po I wojnie za wypas prawie nic się nie płaciło: „jeszcze gospodarze sami się napraszali", bo owce użyźniały im pola. Potem dulocy zmądrzeli. Obecnie żądają wynagrodzenia, a niekiedy prze­ ciwni są wypasowi, mówiąc, że „owce więcej wydepcą, niż jest z nich pożytku". Wynagrodzenie za wypas uiszcza się zwykle w naturze: 1 uorstew, czyli ostrzewka do siana, od owcy (Brenna), czasem drzewo na opał (w górach jest go pod dostat­ kiem), grzyby, trochę wełny lub sukna. Pasterz z owcami wyrusza w drogę wczesnym rankiem, często przed wschodem słońca, i po 5—8 godzinach marszu dochodzi do miejsca przeznaczenia. Na pierwsze dni pobytu w dolinach zabiera ze sobą pożywienie, a potem co tydzień dowożą mu ze wsi chleb i omastę. Owce wypasa się cały dzień, a na noc zamyka się je do szopy należącej do gospodarstwa, na którego terenie odbywa się wypas. Pasterz śpi razem z nimi. Czasem przyjdzie tak zła pogoda, że nie można wyjść na pastwisko, i wtedy trzeba owce dokarmiać na miejscu zakupionym sianem. Wypas jesienny trwa przeciętnie do Nowego Roku. Potem stada wracają do swoich rodzinnych wsi, przy czym dawniej zostawały we wsi tylko kilka dni i każdy z właścicieli odprowadzał swoje owce w góry na zimowisko. Zimowiskiem nazy­ wano polany, na których stały szopy. Były one zbudowane z drzewa, o konstrukcji węgłowej, kryte gontem. Szopa nie miała podłogi, a na powale pod dachem zma­ gazynowane było siano zebrane latem. Zimarki zachowały się do dziś w Brennej na Równicy, Skałce i Bukowym Groniu oraz w Ustroniu na Małej Czantorii. W Wiśle, Istebnej i Jaworzynce polany, na których dawniej były zimowiska, w miarę przyrostu ludności zostały zamieszkane na stałe. We wsiach tych żywa jest jeszcze pamięć o zimowaniu na polanach, np. w Wiśle na Czarnym . Owce zostawia się na polanie same. Codziennie rano od 9 godziny pasterz doglądający odwiedza je i pozostaje z nimi do zmroku. Ściele owcom świeżą ściółkę, daje im siano i sól. Jeżeli pogoda dopisuje, wygania je przed szopę i karmi na śniegu gałęziami świerka i jodły . Czasem pędzi owce do pobliskiego lasu, gdzie skubią borownik czy obgryzają jałowce. Po nakarmieniu i napojeniu owiec pasterze wra­ cają do domu. Ciężka praca rozpoczyna się około marca, gdy owce zaczynają się kocić. W naj­ gorszym okresie pasterz zostaje na zimowisku przez parę dni. W tym samym czasie kończy się siano i pasterze przygotowują się do powtórnego zejścia w doliny, na tak zwane jarowisko. W opustoszałych szopach pozostaje nawóz, którym na wiosnę użyźnia się łąkę na polanie. 9 10 » Wiemy również, że jednym z powodów zbudowania w 1720 r. kościoła parafialnego w Isteb­ nej był fakt, iż dotychczasowy kościół w Jabłonkowie był bardzo daleko od wsi i „czeladź, miesz­ kająca latem i zimą przy owcach w głębokich lasach, całe lata pozostaje bez spowiedzi i komunii świętej" — J. Londzin, Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1932, s. 112. We wsi suszono dawniej na paszę zimową dla owiec gałązki lipy, buka i jesionu {jasienia). 1 0 �WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM 231 Droga cięższa jest teraz niż na jesieni. Przy schodzeniu z polany pasterz idzie przodem ubijając śnieg. Pomaga mu gospodarz, który zagania jagnięta, najmłodsze trzeba nieść. Obecnie po wyjściu ze wsi jagnięta często wiezie się na wozie, dawniej musiały iść same. Jagnię 3- lub 4-dniowe mogło przejść i dziesięć kilometrów, lecz co robić, jak owca zaczęła się kocić w drodze? Całe stado zatrzymywało się, a owczarz odebrawszy od matki jagnię nieraz całymi kilometrami musiał je nieść na rękach, zawinięte przed zimnem w gunię. Ze względu na dodatkowe trudności z jagnię­ tami stada na wiosnę są o połowę mniejsze niż na jesieni. Po dojściu do celu w wynajętej szopie odgradza się jagniętom córek, gdzie spędzają dnie. Pośrodku córka stawia się im jasiołka z sianem, a tylko w nocy dopuszczane są do matek. Zwykle też za wiosenny wypas płaci się barankami. Od 50 wypasanych owiec daje się jedną lub dwie sztuki. Owce wracają do wsi z końcem kwietnia, gdy zbliża się pora wyjścia na szałas. W zimie 1958 r. z Wisły i Brennej poszło na doły około 10 stad owiec. Z Brennej i Ustronia jeszcze 15 gospodarzy zimowało swe owce w górach. Pasterze zajmujący się wypasem zaledwie kilka tygodni w roku spędzają w nor­ malnych warunkach w domu. Coraz trudniej, zwłaszcza wśród młodzieży, znaleźć amatora takiego życia. Wydaje się więc, że najdalej za kilka lat zaginie ta ostatnia pozostałość archaicznych wędrówek pasterskich. Bronisława Kopczyńska-Jaworska L E S MIGRATIONS PASTORALES DANS L E B E S K I D SILÉSIEN Resume L'article explique le phénoméne peu connu chez nous des migrations pastorales hivernales dans le Beskid Silésien. Cette coutume est pratiquée encore de nos jours dans des pays o u l'économie pastorale continue á jouer un rdle dominant, comme par exemple dans certaines contrées de la Roumanie. E n Pologne, aux premiers temps de la colonisation valaque, les patres avaient également la coutume de descendre en hiver avec leurs troupeaux des hautes alpes vers les lointaines contrées subcarpatiques. De longues années ont passé depuis, faisant graduellement disparaltre oes migra­ tions; aujourd'hui elles ont completement cessé, exception faite pour la seule province silésienne de Cieszyn o u elles ont survécu jusqu'á nos jours. L'auteur nous informe sur l'extension actuelle du territoire de la désalpe hivernale, elle nous donné une caractéristique concise du terrain d'hivernage et met beaucoup de lumiere intéressante sur les formes d'organisation des migrations pastorales. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc83f5dede953e5581137251b532e7d4.pdf cdd50191ad88743cdbef9aa7d3a89058 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia polska Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4848 Title A name given to the resource "Pracować nie tylko sdla zysku i marnej chwały" / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.295-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 III. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego „PRACOWAĆ NIE TYLKO DLA PODŁEGO ZYSKU I MARNEJ CHWAŁY”. ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA Studia na Uniwersytecie Łódzkim podjęła Pani Profesor ju ż wiosną 1945 roku, a jesienią tegoż roku stała się Pani pierwszą studentką łódzkiej etno­ grafii. Uzyskała zatem Pani Profesor możliwość obserwacji i uczestnictwa w pracach etnologii polskiej od początku okresu powojennego aż p o dzień dzisiejszy. Jak można określić kierunek zmian, którym podlegała nasza dys­ cyplina na przestrzeni ostatnich 60 lat? Wyczerpująca odpowiedź na to pytanie wymagałaby osobnego referatu. Pisałam juź na ten temat wraz z prof. Józefem Bursztą w artykule zamówio­ nym przez czasopismo „Ethnos” (Stockholm 1982, nr 1-2, tekst polski „Lud” t. 66,1982, s. 3-17) i po przejrzeniu go stwierdziłam, że niewiele bym w nim zmieniła poza tym, że opisywał on zarówno organizacyjne, jak merytoryczne losy dyscypliny do pierwszych łat 80. Mimo iż artykuł ten pisany był jeszcze w latach „realnego socjalizmu”, nie widać w nim specjalnie śladów stosowa­ nej wówczas autocenzury. Może tylko brak w nim do końca wyraźnie sfor­ mułowanych ocen merytorycznego dorobku powojennej etnografii ani tro­ pienia „hańby domowej” (rok publikacji!). Odnośnie do generalnych zmian, jakie, podobnie jak we wszystkich in­ nych naukach humanistycznych, zaszły również w naukach etnologicznych, to doczekały się one już licznych omówień (zob. chociażby t. 88 „Ludu”), których nie chciałabym tu streszczać. Etnologia, razem z antropologią kulturową i społeczną, to wyjątkowe dzie­ dziny nauki, w których bardzo wcześnie eksponowaną pozycję zajęły kobiety, �296 Bronisława K opczyńska-J aworska w tym uczone polskie. Wystarczy przypomnieć Antoninę Czaplicką, pierwszą kobietę wykładającą antropologię od roku 1916 na Uniwersytecie Oksfordzkim, i Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową, która profesorem Uniwersytetu Wileńskiego mianowana została w roku 1929. Czym można wyjaśnić to zjawisko? Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego była po wojnie jedyną kierowaną przez kobietę, Profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Kierownictwo Katedry przejęła następnie Pani Profesor. Katedrę Łódzką można zatem uznać za najbardziej sfeminizowaną. Czy istnieją cechy szczególne kobiecych badań i pisarstwa etnologicznego? Przyznam, że zaskakuje mnie samo postawienie pytania i ocena sytuacji, tak dalece, że trudno mi na nie odpowiedzieć. Przede wszystkim ocena, że Katedra Łódzka była „najbardziej sfeminizowana”. Przecież obok prof. W. Dynowskiego w badaniach i pracy dydaktycznej Katedry Warszawskiej bardzo dużą rolę ode­ grały prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa i prof. Z. Sokolewicz? A jak ustosunkować się do wpływu prof. M. Frankowskiej na działalność ZakJadu Etnografii IHKM PAN czy prof. M. PriifFerowej na muzeologię polską? Jakiś rodzaj oddziaływa­ nia wymienionych osób widziałabym przede wszystkim na polu organizacji na­ uki, a nie w jakimś szczególnie „kobiecym” podejściu do badań czy charakterze pisarstwa etnograficznego (tu trzeba uwzględnić założenia „postpozytywistyczne”, które na pewno ograniczały ekspresję osobistą!). Nie wiem, czy za „kobie­ cą” właściwość uznać można cechującą zwłaszcza prof. prof. K. ZawistowiczAdamską, A. Kutrzeba-Pojnarową i M. Znamierowską—Priifferową ogromną bezkompromisowość zarówno w sprawach naukowych jak organizacyjnych? Jedną ze specjalności badawczych ośrodka łódzkiego były studia nad współ­ działaniem w kulturze i życiu społecznym wsi, uprawiane p o d koniec lat 40. i na początku 50. Wiem oczywiście, że nie były to badania zlecone przez par­ tię czy rząd w okresie kolektywizacji wsi w Polsce. Jednocześnie jednak zo­ stały przedstawiane, np. w memoriale opracowanym przez konferencję etno­ grafów w Krakowie z lutego 1951 roku, jako studia wskazujące na etnografię jako na dyscyplinę przydatną w zabezpieczaniu potrzeb budownictwa socjali­ stycznego: „ kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem spółdzielni produkcyjnych ” („Lud" t. 39, 1948-1951, druk. 1952, s. 628). Jakie były rze­ czywiste źródła tych interesujących badań? Czy prowadzący badania mieli świa­ domość możliwości ich upolitycznienia i ideologizacji? O początku i wyjściowej koncepcji badań wspominałam już w innym miej­ scu1. Powtórzę więc tylko, że chodziło w nich o przypomnienie, iż w tradycji kulturowej wsi polskiej istnieje rozbudowana koncepcja współdziałania, od­ 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Wgórach i w mieście, w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzy­ stwo Naukowe, Łódź 2000, s. 50-52. �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 297 wołanie się do której mogłoby być pomocne przy odbudowie zniszczonego przez wojnę kraju. Te zdania, które przytacza Pan Profesor, nawiązujące do organizowania spółdzielni produkcyjnych (które nie były w swej istocie spół­ dzielniami!), to reżymowy ukłon, nie wiem nawet czyjego autorstwa? Na­ szych badań nie tylko nikt nie chciał wykorzystać, ale wręcz odwrotnie, nie chciano dopuścić do opublikowania ich wyników! Pierwsze wyniki opubli­ kowano z dużym trudem i z pomocą pewnych protekcji (zob. w.w. tekst). Dalsze opublikowano już bez przeszkód (po 1956 roku), ale nadal w ówcze­ snej gospodarce scentralizowanej nie spotkały się z zainteresowaniem (trud­ no uznać za przejaw zrozumienia istoty tradycyjnej pomocy wzajemnej uży­ cie nazwy „pomoc wzajemna” w rozporządzeniu, nakazującym mieszkańcom wsi świadczenia zbliżone do dawnych szarwarków!). Przyszło czekać bez mała pół wieku, aby pojawiło się zarówno naukowe, jak praktyczne zainteresowa­ nie społecznymi formami współdziałania, które uznaje się dziś za niezbędny aspekt działań życia społecznego (świadczy o tym m.in. ponad 20 tysięcy odwołań do różnych form współdziałania w Internecie!). Nie pytam Pani Profesor, kto był Jej nauczycielem i mistrzem. Była nim Profesor Kazimiera Zawistowicz-Adamska. To piękna i intrygująca postać w dziejach polskiej etnologii. Jakie było credo naukowe i społeczne Profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej? Czy choćby niektóre założenia i przeko­ nania przez nią przyjmowane udało się zachować i mogą być użyteczne rów­ nież dzisiaj? Znowu zbyt obszerne zagadnienie, do którego trudno ustosunkować się w krótkiej wypowiedzi, nie mówiąc już o tym, że moje „widzenie” Profesor może być dyskusyjne, bo bardzo subiektywne! Dla mnie dominującą cechą pracy naukowej Profesor była jej wiara w za­ równo naukową, jak i istotną dla rozwoju wsi polskiej wartość badań etnogra­ ficznych. W naukowej pracy dominowało przekonanie o istotnym znaczeniu empiryzmu, choć przystępowała do organizacji badań z jasno uświadomioną koncepcją, u podstaw której leżały nie zawsze zwerbalizowane założenia ogólne. Chlubiła się tym, że była chyba jedynym etnografem, który przebywał w badanym środowisku przez okrągły rok! Swoje obserwacje, zrobione na mar­ ginesie podstawowych badań opublikowała w formie prawie literackiej w Spo­ łeczności wiejskiej. Ze względu na charakter tej publikacji, miała zawsze wąt­ pliwości, czy pracę tę można zaliczyć do jej dorobku „naukowego”. Obruszała się, gdy w środowisku etnograficznym nazywano ją niekiedy „socjologiem”. W swoim mniemaniu, zwłaszcza ze względu na ten kult ba­ dań, kontaktu „twarzą w twarz” z badanym, uważała, że jest „etnografem”, jakkolwiek tłumacząc zjawiska kulturowe, relatywizowała je głównie do uwa­ runkowań społecznych. W dobie rozwiniętych socjologicznych badań „ilo­ �298 Bronisława Kopczyńska-Jaworska ściowych”, opartych o masowe badania typu ankietowego, co do których miała liczne zastrzeżenia, nie identyfikowała się z socjologami. Nacisk kładziony na badania etnograficzne związany był także z jej przekonaniem, że tworzone przez etnografa zapisy stają się źródłem historycznym, stąd waga, jaką przypisywała do tworzenia uporządkowanych archiwów z badań. W związku z tymi przekona­ niami dyskutowała z prof. B. Baranowskim, który np. podważał wyniki badań atlasowych, czy miała wręcz żal do prof. J. Burszty, który polemizował z potrze­ bą, w pracach nad współdziałaniem, zbadania wszystkich gospodarstw obserwo­ wanej wsi (zasada zrealizowana przez A. Mioduchowską we wsi Brzozówka na Kurpiach). Niestety, nie udało mi się znaleźć recenzji prof. Burszty, i o ile pamię­ tam reakcje Profesor, to nie pamiętam argumentów prof. Burszty. Odnośnie do zainteresowań społecznych, to prof. Zawistowicz była typo­ wym przedstawicielem polskiej inteligencji patriotycznej, pamiętającym czasy zaborów i odzyskanie Niepodległości, inteligencji o tak zwanych „postępowych” i liberalnych poglądach, z imperatywem „służby społecznej” na czele. Była wielbicielką uniwersytetów ludowych i „pracy u podstaw”. Pomimo zafascy­ nowania kulturą wsi i dostrzegania jej ciężkiej sytuacji gospodarczej, czy ogra­ niczeń z dostępem do oświaty, nie należała, jak mi się wydaje, do grona rady­ kałów, kontakty rodzinne (jej pierwszy mąż był chyba działaczem legionowym, pracował w dyplomacji) wiązały jąraczej ze środowiskiem piłsudczykowskim, przyjaźniła się z prof. Heleną Radlińską, Jędrzejem Ciemiakiem, kierownic­ twem Instytutu Gospodarstwa Społecznego (Ludwik Krzywicki, Stanisław Rychliński, Tadeusz Szturm de Sztrem). Współpracowała z upaństwowionym Uniwersytetem Ludowym w Szycach, w czasach gdy usunięto z niego Solarza, jakkolwiek zawsze wyrażała się o jego działalności z wielkim uznaniem! W czasie wojny w Warszawie brała udział w tajnym nauczaniu Wolnej Wszech­ nicy Polskiej oraz kierowała jedną z komórek Komendy Głównej AK, która zajmowała się odbiorem i wyposażaniem tzw. cichociemnych (za działalność tę została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej i Zło­ tym Krzyżem Zasługi z Mieczami nadanymi przez rząd polski na emigracji). W PRL-u, mimo że krytycznie nastawiona do „władzy ludowej”, jedno­ cześnie pracowała z oddaniem na Uniwersytecie i w Dziale Etnograficznym Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, brała czynny udział w wystawach na dziesięciolecie i dwudziestolecie Polski Ludowej, szykując ekspozycję sztuki ludowej. Uczestniczyła we wszelkich działaniach, radach, ekspertyzach, które miały na celu ochronę sztuki i kultury ludowej i działal­ ności etnograficznej w ogóle. Wolna od wszelkiej ksenofobii, tolerancyjna w sprawach obyczajowych, jednocześnie przestrzegała twardo własnego ka­ nonu wartości. Pewną jej słabością w świetle deklarowanych poglądów de­ mokratycznych był noszony sygnet oraz szczególna duma z powodu „kreso­ wego” pochodzenia (stamtąd wywodzili się „prawdziwi” Polacy!). Zdarzyło mi się kilka razy usłyszeć od niej uwagę o „obcych”, nieznanych jej, „chyba �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 299 łódzkich, mieszczańskich, a może niemieckich obyczajach”? Wieś była dla niej niewątpliwą ostoją swojskości! Jednocześnie z wielkim entuzjazmem uczestniczyła w pracach Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego, wręcz przy­ jaźniąc się z poetą-tramwajarzem Tadeuszem Muchą czy artystą ludowym panem Henrykiem Burzyńskim, który odwiedzał ją w ostatnich latach jej ży­ cia. Prowadzili ze sobą długie rozmowy podczas spacerów w pobliskim Par­ ku Staszica. Była już bardzo słaba, on przyjeżdżał specjalnie z podłódzkiej wsi, gdzie mieszkał, żeby się nią zaopiekować! Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego dwukrotnie, w roku 1951 i 1964, odbierano prawo kształcenia studentów. Pierwsze wstrzymanie nabo­ ru, o czym p isze Pani Profesor w autobiograficznym szkicu W górach i w mieście (w: Moja droga do nauki, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2000), było sankcją za wstrzymanie się Profesor K Zawistowicz-Adamskiej od poparcia uchwał I Kongresu Nauki Polskiej. Profesor K. Zawistowicz— -Adamska była ponadto przedmiotem ataków profi Józefa Chałasińskiego. Jakie były tego przyczyny? Czym była spowodowana ta obustronna niechęć, zawsze było dla mnie za­ gadką! W gruncie rzeczy oboje tak samo wysoko cenili kulturę wsi. Oboje bez reszty oddani byli pracy naukowej. Przed wojną oboje wykładali na let­ nich kursach dla nauczycieli. Oboje wykładali na Wolnej Wszechnicy Pol­ skiej. Nigdy nie słyszałam od Profesor o jakimkolwiek jawnym konflikcie między nimi. Może wzajemna niechęć była odbiciem rywalizacji naukowej, jaka panowała między Instytutem Gospodarstwa Społecznego, kierowanym przez L. Krzywickiego, i Państwowym Instytutem Kultury Wsi, w którym badania prowadził J. Chałasiński? W każdym razie, gdy po wojnie spotkali się na Łódzkim Uniwersytecie, Chałasiński, pomimo o wiele wyższej pozycji (był kierownikiem Instytutu Socjologii, ona zaledwie małego Zakładu Etnografii, on był już profesorem zwyczajnym, ona zaledwie doktorem, zastępcą profesora), nie opuścił żadnej okazji, żeby jej dokuczyć i utrudnić życie zarówno naukowe, jak prywatne! Obserwowałam to na co dzień i z bliska, gdyż nie tylko pracowałam od lipca 1946 roku w Zakładzie Etnografii, ale przyjaźniłam się z wieloma kolegami z Instytutu i chodziłam na zajęcia z socjologii. Chyba mojej roli najbliższej współpracownicy Profesor zawdzięczałam zainteresowanie prof. Chałasińskie­ go, który na seminarium socjologicznym, gdy przygasała dyskusja, miał zwy­ czaj pytać z sardonicznym uśmiechem: „A co ma do powiedzenia nasza etnografka?”. Nigdy też nie przepuścił okazji, żeby nie zaznaczyć coś na temat tych, których interesują „hafty i wycinanki”, chociaż doskonale wiedział, że akurat nasze badania dotyczą zupełnie czegoś innego! Przykładem jego „bez­ interesownej złośliwości” było zawezwanie Profesor do Rektoratu w ostat­ �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska nim dniu urzędowania (dostał nominację na Prezesa PAN), żeby jej osobiście zakomunikować, że postanowiono dokwaterować j ej lokatora do pozyskane­ go z przydziału uniwersyteckiego mieszkania (Profesor zajmowała dwa po­ koje, z których jeden był przechodni i ceniła sobie bardzo swoj ą prywatność!). Notabene po wyjeździe Chałasińskiego nikogo jej nie dokwaterowano! Były również w tej awersji momenty komiczne. Na obronie mojej pracy doktorskiej, która to obrona odbywała się przy pełnej Radzie Wydziału, wów­ czas Humanistycznego, padł jeden głos negatywny. W czasie ogłaszania wy­ ników głosowania Pani Profesor odruchowo spojrzała na Chałasińskiego, który podniósł ręce do góry i pokręcił głową, że to nie on! Jeszcze długo w okresie p o II wojnie światowej etnologia (etnografia) przy­ pominała zbiorowość udzielnych księstw, to izolujących się, to zawierających zaczepno-obronne sojusze. Wielkim tego czasu (Kazimierz Moszyński, Euge­ niusz Frankowski, Józef Gajek) zwykle towarzyszyły panie adiunkt — żony lub współpracownice. Z kim najchętniej nawiązywała kontakty i współpraco­ wała Profesor Kazimiera Zawistowicz—Adamska, jakim i posługiwała się kry­ teriami oceny innych etnografów? Profesor ogromnie szanowała prof. Kazimierza Moszyńskiego jako czło­ wieka i za jego wiedzę, co nie znaczy, żeby w pełni uznawała jego metodę pracy. Na przykład w dyskusji nad założeniami Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego popierała stanowisko swoistego historyzmu prof. J. Gajka, a w wy­ tycznych do badań dumna była z przeforsowania „ogólnej charakterystyki badanej wsi” w punktach atlasowych! Podobnie jak inni młodsi od Moszyń­ skiego etnografowie nie doceniała wówczas jego „kulturologicznych” zało­ żeń. Podobnie z szacunkiem (i większą aprobatą, jako do socjologizującego etnografa) odnosiła się do dorobku prof. Kazimierza Dobrowolskiego, choć z kolei nie aprobowała jego niektórych deklaracji społeczno-politycznych — obaj profesorowie byli recenzentami jej pracy habilitacyjnej. Z młodszej ge­ neracji ceniła talenty terenowe prof. M. Gładysza i jego prace o sztuce. Uwa­ żała, że prof. Roman Reinfuss powinien się raczej zajmować nadal badaniem grup etnograficznych (pozytywnie odnosiła się do jego prób połączenia myśli J. Obrębskiego z wynikami badań „klasycznej” etnografii), nie interesowała się osiągnięciami inwentaryzacyjnymi pracowni prof. Reinfiissa i miała mu za złe, że nie udziela się w ogólnopolskich wojnach o pozycję etnografii, że nie pilnuje interesów etnografii, opuszczając w przeciwieństwie do niej ze­ brania Rady Instytutu Sztuki PAN, której była członkiem, i w których czyn­ nie uczestniczyła prawie do ostatnich lat swego życia! Stosunki prof. Zawistowicz-Adamskiej z prof. J. Gajkiem uległy na prze­ strzeni lat znamiennym zmianom. Początkowo popierała jego inicjatywy z ogromnym entuzjazmem. Współdziałała z nim w pracach Zarządu PTL. Zor­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 301 ganizowała aktywny Oddział Towarzystwa w Łodzi, brała udział w badaniach zespołowych Towarzystwa, prof. Gajek był recenzentem pracy pierwszej do­ ktorantki Profesor. Ta zgodna współpraca zaczęła się psuć, kiedy w ośrodku wrocławskim zaczęły się mnożyć różne niesnaski między pracownikami za­ równo Katedry, jak pracowni PAN czy PTL-u. Prof. Gajek był demonem ini­ cjatywy, ale zarazem autokratą. Przy okazji różnych spotkań naukowych, a było ich w tym czasie sporo, z Międzyuczelnianymi Obozami Etnograficz­ nymi na czele, niektórzy młodsi współpracownicy, początkowo należący do naj­ bliższego grona pupilków prof. Gajka, zaczęli się na niego uskarżać, szukając rady i pomocy poza Wrocławiem. Centrum konfliktów stał się jednak zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który do początku łat 60. z pełnym zaufaniem oddawał zarówno całą władzę, jak i wszystkie kłopoty Towarzystwa w ręce prof. Gajka oraz pomagającej mu żony. Nie będąc na miejscu, siłą rze­ czy wszyscy członkowie zarządu ulegali relacjom „z drugiej ręki”, w końcu skłóceni pracownicy zarzucili Profesorowi uchybienia finansowe w gospoda­ rowaniu majątkiem Towarzystwa. Kontrole finansowe zarzuty potwierdziły. Jak zwykle w takim przypadku najtrudniej było jasno wykazać, czy chodzi o błędy formalne w rachunkowości, czy o osiąganie jakichś indywidualnych korzyści. Prof. Gajek oburzony, że po tylu latach tak owocnej pracy ktoś może czynić mu jakiekolwiek zarzuty, zamknął się w sobie i odmówił kolegom wyjaśnień. Pro­ fesor Zawistowicz-Adamska postawę taką uznała nie tylko za przejaw dumy, ale także pewnej arogancji, co ją zdecydowanie zraziło do Gajka i spowodowa­ ło, że przyłączyła się do grona krytyków jego działalności. Wydarzenia te spo­ wodowały, że prof. Gajek wycofał się zupełnie z prac Towarzystwa i tak się złożyło, że Profesor wybrano na jego miejsce prezesem PTL-u. W wyniku tego ich osobiste kontakty uległy całkowitemu zawieszeniu. W późniejszych zmaganiach o utrzymanie pozycji Towarzystwa Profesor współdziałała ściśle z prof. Znamierowską-PrufFerową, którą ceniła za jej artystyczną naturę i ogromną kulturę osobistą oraz niezachwianą pasję etno­ graficzną. Gdy prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa osiągnęła pełną samodzielność, razem walczyły o pozycję etnografii. W tym miejscu trzeba może zaznaczyć, że znacznie młodsza od dwóch poprzednich pań prof. Pojnarowa, pomimo bar­ dzo wczesnego debiutu naukowego (książka o budownictwie w Zawoi!), przez wiele lat pracowała trochę w cieniu prof. Dobrowolskiego, a następnie po prze­ niesieniu się do Warszawy nie najlepiej, co było publiczną tajemnicą, układały jej się stosunki z kierownikiem Katedry Warszawskiej, prof. Witoldem Dynowskim. Z czasem prof. Pojnarowa stała się czołowym członkiem etnograficznej społeczności akademickiej, cenionym za organizację i kierownictwo znakomi­ tych badań na Kurpiowszczyźnie czy wyniki własnych prac badawczych nad wsią małopolską. Była osobą niezwykle życzliwą i zawsze skorą do pomocy, jednakże gdy zaczęła kierować badaniami, odchodzili od niej niekiedy pod­ opieczni, gdyż przy swojej dużej inteligencji była bardzo wymagająca wobec �302 Bronisława Kopczyńska-Jaworska cudzych prac. Jej krytyczne uwagi, chociaż czasem dość bezapelacyjne, nie były jednak nigdy złośliwe! Podobnie jak prof. Zawistowicz-Adamska oddana była bez reszty sprawom reprezentowanej dyscypliny i podobnie angażowała się w sprawę powołania w Akademii osobnego Instytutu Etnografii. Może należałoby w tym miejscu wspomnieć jeszcze o prof. Dynowskim, który od czasu powołania Polskiej Akademii Nauk, choć często nieformal­ nie, pełnił w środowisku rolę główną. Mieszkając w Warszawie, gdzie znaj­ dowało się centrum decyzyjne, znany w środowisku, siłą rzeczy zapraszany był do różnych gremiów decyzyjnych zarówno w Ministerstwie Nauki, jak w Akademii. Dynowski nie ukrywał się z tym, że nie lubi prof. Zawistowicz-Adamskiej, że denerwuje go jej nieustanny entuzjazm etnograficzny i zapał, z jakim podejmowała najróżnorodniejsze inicjatywy. Ona z kolei krytykowa­ ła rezerwę Dynowskiego oraz demonstrowaną przez niego postawę, z której można było wnosić, że świat się dla niego nie kończy na etnografii. Wielo­ krotnie wysłuchiwałam opowiadania, jak to wyszedł przed końcem jakiegoś ważnego zebrania, „bo musi nakarmić kota!?”. Dynowski nigdy nie zaprosił p. Profesor na MOE (Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny), choć wiedział, że metoda badań terenowych jest „oczkiem w jej głowie”. Ona z kolei nie doceniała jego zasług w organizowaniu międzyuczelnianych obozów, nie miała mi jednak za złe, że począwszy od lat 50. w nich uczestniczyłam. Z kolei Dynowski mnie nie tylko tolerował, ale nawet sprzyjał mojej pracy nauko­ wej. (Z jego inicjatywy brałam udział w badaniach bułgarskich, kilka razy byłam kierownikiem dydaktycznym MOE, za jego kadencji w IHKM PAN korzystałam ze stypendium i wyjazdów zagranicznych). Znany był opór środow iska etnograficznego p rze d akceptowaniem w nim ludzi nowych. Takim był Profesor Józef Burszta. Nie zaakceptowała go m.in. Profesor K. Zawistowicz-Adamska. Jakie były tego przyczyny? Poznawszy z czasem bliżej życiorys prof. Józefa Burszty, trochę nie rozu­ miem dlaczego ciągle był traktowany jako człowiek „nowy”? Przecież więk­ szość etnografów, którzy studiowali w okresie międzywojennym, miała dy­ plomy również z innych specjalności. Może ta obcość Burszty polegała na tym, że nie wprowadził go do grona „akademickich” etnografów żaden au­ torytet środowiskowy? Że pomimo gruntownych studiów socjologicznych i również etnograficznych ogółowi środowiska etnograficznego dał się po­ znać jako historyk wsi, instytucjonalnie związany z badawczymi placówkami historycznymi? Z rezerwą zostało przyjęte utworzenie dla niego w 1956 roku Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii w Pozna­ niu, a protestami zaowocowało powierzenie w 1957 roku jemu, a nie Marii Frankowskiej, kierownictwa Katedry. Wydarzenia te spowodowały pewien osad, który pozostał w stosunkach z Profesorem, pomimo (a może zwłasz­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 303 cza?) jego znacznych osiągnięć w dalszej pracy naukowej, organizacyjnej i dydaktycznej! Prof. Burszta miał niewątpliwy talent organizacyjny i dobrą rękę w ratowaniu różnych upadających placówek etnograficznych. Tak stało się z poznańską Katedrą Etnograficzną, osłabioną po wojnach prof. Gajka z prof. Frankowskim, a następnie pozbawioną prężnego kierownictwa na sku­ tek choroby prof. Frankowskiego. Podobnie udało się prof. Burszcie zorgani­ zowanie od nowa przejętej od prof. Gajka Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. (W ocenie tego ostatniego sukcesu krytycy osiągnięć Profesora nie mogli zapomnieć, że prace w Redakcji przejął prof. Burszta po uchwale Rady Państwa o celowości tego wydawnictwa, uchwale, która zapewniła wydaw­ nictwu na długie lata podstawy materialne działania. I że to właśnie prof. Zawistowicz poddała myśl wydania opublikowanych przez Kolberga tomów jako reprintów, co umożliwiło szybką reedycję pierwszych tomów Dzieł i dało Redakcji więcej czasu na przygotowanie do druku ineditów Kolberga!). Nie przysporzyło też Burszcie sympatii przygotowanie do druku, skądinąd bardzo potrzebnej studentom, reedycji Kultury ludowej Słowian Kazimierza Moszyń­ skiego, gdyż za dyspozytorkę prac tego ostatniego powszechnie uważano jego długotrwałą współpracownicę prof. Jadwigę Klimaszewską. Z rezerwą patrzo­ no też na wielką liczbę doktorantów i habilitantów Profesora, którzy zgłaszali się do niego nieraz z odległych ośrodków, i to niekiedy po nieudanych próbach pisania prac na innych uniwersytetach. Przyznaję się, że interesowała mnie metoda pracy prof. Burszty z doktorantem i zdarzyło mi się kiedyś indagować jednego z nich. Z tego, co mi powiedział, wynikało między innymi to, że Pro­ fesor nie szczędził delikwentowi częstej, konstruktywnej konsultacji, ale jed­ nocześnie nie próbował zbytnio narzucać własnych koncepcji, nie starał się na siłę, ponad możliwości doktoranta, pracy „ulepszać”. Zgodnie z prawdą, z przykrością muszę stwierdzić, że na czele tej opozy­ cji stała prof. Zawistowicz-Adamska, wspomagana przez prof. Priifferową, Pojnarową i Frankowską. Znacznie młodszy prof. Burszta (tylko z Pojnarową był równy wiekiem), mający oparcie w politycznym środowisku ludowym, nie miał równego mu konkurenta w środowisku profesorskim etnografów, stąd też był wysuwany stale przez centralne władze akademickie na głównego re­ prezentanta etnografii, w tym na potencjalnego kierownika wymarzonego In­ stytutu Etnografii, co spotykało się z aktywną opozycją wyżej wymienionych pań, jak również pozostałych mniej aktywnych panów profesorów. Z czasem te opory, wobec wycofywania się z aktywnej pracy starszej ge­ neracji, straciły na znaczeniu i prof. Burszta, pozbawiony starszych oponen­ tów, z powszechnym aplauzem młodszych generacji, objął z wielkim pożyt­ kiem główną rolę w naukowym i organizacyjnym życiu środowiska. Wyraźne są zmiany w zainteresowaniach naukowych Pani Profesor: p a ­ sterstwo i szerzej tradycyjna kultura Karpat, kultura wsi Polski środkowej, �304 Bronisława Kopczyńska-Jaworska metodyka badań etnograficznych, zmiana kulturowa, historia etnologii pol­ skiej, kultura środowisk robotniczych i kultura miasta. Co kierowało Panią Profesor w wyborze tematów badawczych? Do których swych prac je st Pani Profesor najbardziej przywiązana? Badania nad pasterstwem podjęłam w ramach zespołowych badań Kate­ dry nad pomocą wzajemną i formami współdziałania gospodarczego. Do wyboru były maszoperie albo pasterstwo, wolałam góry! Z czasem zaintere­ sowania moje objęły całokształt kultury i historii ziem górskich. Mój dokto­ rat zbiegł się w czasie z początkiem badań nad folklorem robotniczej Łodzi, Ponieważ jest to rodzinne miasto mego ojca, chciałam się do tych badań przy­ łączyć, ale pani Profesor przekonała mnie, że szkoda moich „karpackich” wiadomości i że lepiej będzie jeszcze Karpatom poświęcić pracę habilitacyj­ ną. Ponadto otwierały się nowe możliwości w związku z rozwojem współ­ pracy międzynarodowej w ramach Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Kiedy kończyłam doktorat, rozgorzały w środowisku tzw. „młodej kadry” ożywione dyskusje na temat metod pracy terenowej. To my jeździliśmy ze studentami w teren, to my pełniliśmy rolę instruktorów na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. Przejęci wiarą w maksymal­ ną sprawdzalność naszych obserwacji organizowaliśmy międzyuczelniane seminaria młodych pracowników. Dużą rolę w tych dyskusjach odegrali ko­ ledzy z ośrodka krakowskiego: Hanka Kunachowicz, Zbyszek Biały wraz z żoną logikiem, Władek Kwaśniewicz, Teresa Dobrowolska. Wynikiem Obo­ zów i tych dyskusji stał się mój skrypt o metodzie badań terenowych. W okresie kończenia pracy habilitacyjnej, zaproszona przez prof. Dynowskiego, przez pięć kolejnych sezonów brałam udział w badaniach bułgarskich, których pełne wyniki nie doczekały się niestety publikacji! a po zakończeniu pracy habilitacyjnej przez trzy lata brałam wraz z socjologami z łódzkiego ośrodka akademickiego udział w badaniach wsi z polskich rejonów uprze­ mysławianych. Gdy te ostatnie zostały zakończone, zaabsorbowana prowa­ dzeniem reaktywowanego w Łodzi w 1971 roku kierunku studiów, powróci­ łam do idei prowadzenia badań w mym rodzinnym mieście, które to badania nie wymagały długotrwałych wyjazdów. Materiały z poprzednich badań Ka­ tedry nie były mi obce, a ponadto miasto to było mi dobrze znane zarówno z przeżyć własnych, jak i tradycji rodzinnych. Istotne są dla mnie zawsze prace pasterskie, choć z górami mam już, z przyczyn ode mnie niezależnych, rzadszy kontakt, do Łodzi żywię dużo sen­ tymentu, choć też już od kilku lat absorbują mnie inne prace, gdyż od wielu już lat w spadku po prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej kieruję zało­ żonym z jej inicjatywy Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który zlokalizowany jest w Łodzi przy Katedrze Etnologii UŁ. �Fot 1. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu, (z lew.) Zagroda chłopska, Nowoselica, rej. Kelmeniecki, (z praw.) Karczma, Nowoselica, rej. Kelmeniecki. Fot. J. Czajkowski 2001. Fot 2. Ukraina, Bukowina, Czemiweckij muzej narodnoj architektury ta pobytu. Cerkiew trójwnętrzna w kształcie chałupy na planie: sień -.- izba — komora. XIX w., Draczinci, rej. Kicmańśki. Fot. J. Czajkowski. 2001. ��Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 305 Oddzielne miejsce w pracach Pani Profesor zajmuje dokumentacja i in­ formacja w naukach etnologicznych. Stworzyła Pani i kieruje Ośrodkiem Do­ kumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawcze­ go. Dzięki pracom Pani Profesor i Jej zespołu dysponujemy bibliografiami, niezbędnymi w każdej dyscyplinie naukowej. Co skłoniło Panią Profesor do zajęcia się tymi sprawami? Jakie ważne zadania należy zrealizować w zakre­ sie dokumentacji i informacji etnologicznej? Jak już napisałam powyżej, moja praca w ODIE PTL jest jeszcze jednym spadkiem po inicjatywach Profesor. Zainteresowanie i waga, jakie prof. Zawistowicz-Adamska przywiązywała do tworzenia archiwów etnograficz­ nych, padła na podatny grunt. Mało, że przecież byłam pierwszą osobą, która tworzyła archiwum i bibliotekę Katedry łódzkiej, ale w pracy tej mogłam spożytkować wiadomości pozyskane na studiach bibliotekarskich Wol­ nej Wszechnicy Polskiej, które były początkiem mojej akademickiej eduka­ cji. (Tu może trzeba podkreślić, że na studiach tych przywiązywano ogromną wagę do techniki pracy umysłowej, której zasad uczył podręcznik Rudniańskiego). Na potrzeby ODIE PTL musiałam się siłą rzeczy dokształcić, „goniąc” tem­ po rozwijających się osiągnięć w zakresie informatyki! Dużo mi dały kontakty z kolegami prowadzącymi podobne prace za granicą, wspólne dyskusje i kon­ ferencje, zwłaszcza organizowane przed redakcję IVB i Demosu, czy udział w pracach sekcji dokumentacji na Kongresie w Chicago (nie opuszczałam też, w czasie mych wyjazdów zagranicznych, żadnej okazji poznania pracy archi­ wów i placówek dokumentacyjnych muzeów i innych placówek naukowych!). Nie bez znaczenia były też konkretne zamówienia społeczne, jak np. przygoto­ wanie analizy zatrudnienia etnografów zleconej przez komitet Nauk Etnolo­ gicznych PAN (analiza ta była oparta na danych Głównego Urzędu Statystycz­ nego z akcji „Magister”), czy bazy danych dotyczącej aktualnie pracujących artystów i rękodzielników, która została sporządzana w Ośrodku w latach 1994­ -1997 dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Po opublikowaniu kilku tomów bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej wobec trudności z publikacją bibliografii z ostatnich dziesięciu lat, zgodnie z panującymi obecnie tendencjami, przystą­ piliśmy do przygotowania bieżącej bibliografii etnologii/antropologii kulturo­ wej w Internecie. Mamy nadzieję, że względnie wyczerpująca bibliografia prac za lata 2001-2003, mogących zainteresować etnografa, ukaże się w pierwszym półroczu 2006 roku. W bibliografii tej znajdą się też niepełne prace z bazy Ośrod­ ka za lata 1997-2001 oraz 2003-2006. Chcielibyśmy, w łatach następnych, zdobyć środki na uzupełnienie tych braków, jak również prowadzenie inter­ netowej bibliografii na bieżąco. Rzeczą nader pożądaną byłoby też sporzą­ dzanie mutacji bibliografii w którymś z języków kongresowych oraz rozbu­ dowanie dostępu do streszczeń i wybranych artykułów. �306 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Etnologia je s t taką szczególną dyscypliną, w której nader wyraziście za­ znacza się rola kontestujących przedstawicieli młodego pokolenia. Łódź mia­ ła swoich: Zbigniewa Kowalewskiego i Andrzeja Lipińskiego. Dlaczego fe ­ nomen podziałów pokoleniowych je st tak ważny w etnologii? Jak Pani Profesor ocenia znaczenie kontestatorów w rozwoju dyscypliny? Na temat podziałów pokoleniowych powinien się raczej wypowiedzieć pe­ dagog czy psycholog. Czy podziały takie są osobliwością tylko etnologii? My­ ślę, że młodzież w ogóle jest elastyczniejsza i bardziej podatna na nowości, co siłą rzeczy może wpłynąć na większą chęć zmiany i zdolność do eksperymen­ tu. Bodźce takie na pewno są pożyteczne, zwłaszcza w naukach humanistycz­ nych, w których tak wielką wagę przywiązuje się do erudycji sprzyjającej nie­ kiedy konserwatyzmowi. Co do naszych „rodzimych” łódzkich kontestatorów, to czasem mi żal, że ich bunt zakończyło odejście ze środowiska, bo obydwaj byli nieprzeciętnie zdolni! Przykład innych „buntowników” pokazał, że po okresie młodzień­ czych buntów i totalnej negacji z wiekiem zamieniają się w cenionych pra­ cowników nauki w sposób konstruktywny poszerzaj ących j ej horyzonty. Ja sama swego czasu (jak to dziś oceniam w sposób nieco arogancki) przyczy­ niłam się do spopularyzowania w naszej Katedrze prac B. Malinowskiego, z któ­ rymi się zetknęłam na zajęciach z socjologii, w wyniku czego zaczęliśmy go prze­ rabiać na etnografii (zarówno prof. Zawistowicz, jak i ówczesna asystentka mgr. Jadwiga Świątkowska były uczennicami Stanisława Poniatowskiego). Po odej­ ściu od jego koncepcji kulturowych Profesor w pracy dydaktycznej korzystała z Wstępu do ludoznawstwa Bystronia, a w naszych badaniach społeczności wiej­ skiej często sięgała do Thumwalda. Andrzej Lipiński i Zbigniew Kowalewski zmusili nas do zainteresowania się strukturalizmem, moje zainteresowania in­ formacją naukową zaowocowały zwróceniem uwagi na semiotykę itp. Od 1946 roku je s t Pani Profesor członkiem Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Pełniła w nim Pani wiele ważnych funkcji, w tym najważniejszą funkcję Prezesa. Czym było i je s t Towarzystwo dla etnologów-profesjonalistów i wszystkich zainteresowanych tą dyscypliną? Czy nie wymaga ono prze­ kształcenia w stowarzyszenie profesjonalistów i zmiany nazwy? Razem, z okazji 100-lecia Towarzystwa, napisaliśmy artykuł: „Perspektywy Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego u progu drugiego stulecia jego działalno­ ści". Jakie widzi Pani Profesor obecnie perspektywy dla Towarzystwa? Członkiem PTL-u jestem od momentu założenia Oddziału w Łodzi, to jest od 1950 roku. W organizacji tej realizowałam swe zamiłowania do pracy spo­ łecznej ! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 307 PTL do połowy łat 50. był jedyną organizacją skupiającą etnografów pra­ cujących w różnych instytucjach, był rodzajem związku zawodowego i jed­ nocześnie forum dyskusji merytorycznych, naukowych. Należeli do niego wszyscy samodzielni pracownicy nauki oraz chyba wszyscy „szeregowi” et­ nografowie! PTL w pierwszych latach swego działania organizował wspólne badania, występował u władz w obronie interesów środowiska, pomimo pra­ cy w czasach realnego socjalizmu miał absolutnie demokratycznie wybiera­ ne władze, nie przypominam sobie również jakiegokolwiek przymusu ideo­ logicznego w jego działaniach. Było wiadomo, że materializm historyczny interesuje się „bazą”, więc bez przykrości zajmowaliśmy się gospodarką i hi­ storią cywilizacji, uzupełniając luki w przedwojennych badaniach, tym bardziej, że zniszczenia wojenne i postępująca industrializacja kraju zacierały przede wszystkim widzialny obraz tradycyjnej wsi polskiej. Myślę, że dlatego, iż tzw. kultura materialna zawsze leżała w polu zainteresowań etnografii, stosunkowo bezboleśnie udało się ten okres przebrnąć! Podobnie zresztą bezboleśnie gro­ madzono materiały ze skądinąd instrumentalnie traktowanego przez władze folkloru muzycznego i sztuki ludowej. (Z tymi latami i z działalnością PTL-.u związane jest powołanie dwóch cennych inicjatyw kontynuowanych do cza­ sów współczesnych: Polskiego Atlasu Etnograficznego i reedycji Dzieł Wszy­ stkich Oskara Kolberga). Być może mój obraz tych czasów jest niepełny, gdyż w latach największe­ go ucisku ideologicznego, zawieszenia studiów etnograficznych na rzecz stu­ dium Historii Kultury Materialnej, nie mieliśmy w Łodzi studentów, nie mu­ sieliśmy więc realizować żadnych narzuconych programów, nie stykaliśmy się z indoktrynowaną młodzieżą ZMP-owską. Pracowaliśmy półprywatnie pod kierunkiem Profesor, która, choć pozbawiona studentów, była nadal zatrud­ niona na Uniwersytecie. W Katedrze, choć pozbawionej formalnie asystenta (zostałam w 1954 zwolniona z pracy), nadal pracowała „siła pomocnicza”, absolwentka etnografii Teresa Kulesza (później Zakrzewska). Kontynuowa­ liśmy wcześniej zapoczątkowane prace badawcze, przygotowując opracowa­ nia, które w nowej sytuacji politycznej ukazały się w pierwszym tomie „Bi­ blioteki Etnografii Polskiej” publikowanej przez IHKM PAN. Wracając do spraw PTL-u , o czym już pisano, jego rola w momencie po­ wstania w Akademii Instytutu Historii Kultury Materialnej zaczęła maleć, gdyż miejsce oficjalnego reprezentanta etnografii w kraju i zwłaszcza za granicą za­ czął przejmować Instytut. Przykładem mogła być przynależność Polski do Mię­ dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Początkowo uczeni polscy wybierani byli demokratycznie przez Radę Unii na wniosek jed­ nego z już wybranych członków Unii. Decyzje te zależały od znajomości kan­ dydata i jego pozycji w międzynarodowym świecie nauki, nie bez znaczenia były jego studia i publikacje zagraniczne, wcześniejszy udział w międzynaro­ �308 Bronisława Kopczyńska-Jaworska dowych ekspedycjach badawczych i między innymi kontakty wynikłe z aktyw­ ności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym znanym od przedwojnia za gra­ nicą jako „Polskie Towarzystwo Etnologiczne” — jedyna organizacja nauko­ wa zrzeszająca polskich etnografów. Po zaistnieniu IHKM-u Prezydium PAN powołało „Polski Komitet Narodowy Unii”, na czele którego stanął dyrektor Instytutu. Komitet też decydował (chociażby ze względów finansowych) o skła­ dzie oficjalnej delegacji wysyłanej na kolejne Kongresy, tym samym zmalała rola PTL-u, który stał się w większym stopniu klubem dyskusyjnym szerszej rzeszy etnografów niż oficjalną instytucją reprezentującą etnografię polską. Po zorganizowaniu Instytut Historii Kultury Materialnej PAN składał się z czterech działów: archeologii pradziejowej, archeologii śródziemnomorskiej, historii kultury materialnej i etnografii. Pomimo iż najliczniejszy dział stano­ wiła archeologia, w początkowym okresie działania posiadał pracownie et­ nograficzne prawie we wszystkich ośrodkach akademickich i zatrudniał wie­ lu etnografów na tzw. drugich etatach i pracach zleconych, przejmując i finansując wiele prac zapoczątkowanych, tak jak Polski Atłas Etnograficz­ ny w środowisku peteelowskim. Z czasem działalność działu etnograficzne­ go Instytutu ze względów proceduralnych (np. ustawowe ograniczenie w 1962 roku dwuetatowości) i finansowych zaczęto ograniczać do niewielkiego gro­ na etatowych pracowników. Trudno dziś ocenić, o ile były to słuszne preten­ sje, ale wśród etnografów zaczęło się rodzić przeświadczenie, że Instytut w większym stopniu ma na względzie interesy archeologii, że etnografowie w Instytucie „giną” i że, podobnie jak w innych krajach demokracji ludo­ wych i w ZSRR, w Akademii powinien powstać odrębny Instytut Etnografii, który w sposób konsekwentny stałby na straży interesów naukowych naszej dyscypliny! Jak już pisałam powyżej, gorącą rzeczniczką tego projektu była prof. Zawistowicz-Adamska redagująca w tym celu liczne petycje, opiniują­ ca projekty i występująca początkowo z racji swej funkcji profesorskiej w imieniu środowiska akademickiego, a począwszy od 1967 roku, jako pre­ zes w imieniu wszystkich etnografów zrzeszonych w PTL-u, którzy coraz bardziej zaczęli odczuwać ograniczane możliwości Towarzystwa (m.in. usta­ wowo głównym reprezentantem nauki polskiej była Polska Akademia Nauk, ona zawierała umowy o międzynarodowej współpracy, za jej pośrednictwem otrzymywały dotacje towarzystwa naukowe na działalność statutową i wy­ dawniczą itp.). W tej sytuacji posiadanie „własnego” instytutu wydawało się ze wszech miar pożądane. Dlaczego projekt ten nie został zrealizowany, dłu­ go można by dywagować! W każdym razie pomimo upadku tych projektów PTL nie odzyskał swego dawnego znaczenia. Przestała w nim działać część pracowników akademickich, z czasem nie wszyscy nawet wstępowali w jego szeregi. Najdłużej Towarzystwu pozostali wierni muzeologowie, którzy roz­ rzuceni po całej Polsce, często pozbawieni w ośrodkach prowincjonalnych kontaktu z szerszym środowiskiem naukowym, chętnie przyjeżdżali na do­ �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 309 roczne zjazdy PTL-u połączone z sesjami naukowymi. Mam wrażenie, że te sesje i coraz większe trudności finansowe utrudniające udział w zjazdach (ogra­ niczenie delegacji służbowych i funduszy własnych Towarzystwa) przyczy­ niać się zaczęły do ograniczenia atrakcyjności członkowstwa. Wszyscy dłu­ goletni działacze Towarzystwa wiedzą dobrze, na czym polega meritum sprawy. Towarzystwo zgodnie z tradycją jest hybrydą: zrzesza zarówno „za­ wodowych” etnografów, jak i „miłośników” kultury ludowej. Coraz trudniej jest tym dwóm kategoriom członków współdziałać w jednym gronie. Inter­ pretacja nawet pozornie pospolitych zjawisk kulturowych stała się wyspecja­ lizowaną dziedziną nauk antropologicznych, w której często gubi się nieprzy­ gotowany zawodowo nawet najlepszy praktyk i działacz kulturalny. Sesja zjazdowa zbyt „popularna” nudzi i zniechęca do udziału ambitnych pracow­ ników nauki, zbyt „naukowa” nie interesuje praktyków. Podobnie jest z wydawnictwami Towarzystwa. Nie umiem odpowiedzieć na pytanie, czy możliwe jest pogodzenie tych sprzecznych stanowisk w łonie jednej organizacji i czy należy do tego dążyć? Obserwuję jednak, że o ile sprawy organizacji życia ogólnokulturalnego, w tym także sprawy folkloru i kultury wsi podejmowane są w najróżnorodniej­ szych gremiach, o tyle brak jest szeroko dostępnego forum, na którym by moż­ na dyskutować nie tylko na tematy merytoryczne dyscypliny, ale również na związane z nią sprawy organizacyjne, w tym potrzeby i dezyderaty zawodowe jej przedstawicieli, stąd też uważam, że warto by pomyśleć o „profesjonaliza­ cji” Towarzystwa. Widzę taką możliwość przy nieznacznej zmianie statutu oraz być może uzupełnieniu jego nazwy, ale przede wszystkim w szerokim zaintere­ sowaniu środowisk naukowych, zwłaszcza młodszej generacji. Bez ich udzia­ łu, samookreślenia i zdefiniowania własnych dążeń, żadne zabiegi dotychcza­ sowych działaczy Towarzystwa nie przyniosą pożądanych rezultatów. Od powstania Komitetu Nauk Etnologicznych PAN aż do dzisiaj uczestniczy Pani Profesor w pracach tej kiedyś powoływanej, a obecnie wybieranej, korpora­ cji przedstawicielskiej samodzielnych pracowników nauki z zakresu etnologii i dyscyplin pokrewnych. Przez wiele lat pełniła Pani funkcję wiceprzewodniczą­ cej Komitetu. Jakie są niewykorzystane możliwości tego ciała zbiorowego? Problemy zawarte w tym pytaniu w sposób logiczny łączą się z poprzed­ nio poruszanymi sprawami Instytutu i Towarzystwa. Chciałabym przy tej okazji jako „wiekowy świadek historii” przypomnieć, że to właśnie w wyniku nie­ powodzeń z Instytutem i szukania jakiegoś organizacyjnego i dostatecznie ważnego forum powstała w środowisku etnograficznym idea podjęcia starań o reprezentację etnografów w Komitetach Naukowych PAN. Pierwszym kro­ kiem było zaproponowanie stworzenia Sekcji Etnograficznej w łonie Komi­ tetu Nauk Socjologicznych (Sekcje powoływane były z samodzielnej inicja­ �310 Bronisława Kopczyńska-Jaworska tywy Komitetów i członkowie ich nie musieli być powoływani przez władze Akademii). Rzecznikami tej sprawy stali się zaprzyjaźnieni socjologowie, przy czym istotną rołę w pomyślnym powołaniu Sekcji odegrał ówczesny członek Prezydium PTL prof. Władysław Kwaśniewicz, który chyba wtedy był też członkiem Komitetu Nauk Socjologicznych. Nie pamiętam już dokładnie stro­ ny organizacyjnej tego przedsięwzięcia, pamiętam jedynie, że przez pewien czas małe grono etnografów uczestniczyło w zebraniach Komitetu Nauk Socjolo­ gicznych, między innymi w jakimś zebraniu w Krakowie, w czasie którego zwie­ dzaliśmy Nową Hutę i mieszkaliśmy (co było normalnie niedostępne dla nor­ malnych niezrzeszonych obywateli) w domu konferencyjnym PZPR w Lasku Wolskim2! W następnej kadencji w 1975 roku powołano już osobny Komitet Nauk Etnologicznych, którego przewodniczącym został prof. Józef Burszta. Odpowiadając na zadane pytanie, chciałabym na wstępie zauważyć, że możliwości Komitetu w pewnym stopniu ogranicza jego siłą rzeczy elitarny charakter i ograniczona liczba członków. Wraz ze wzrostem liczby samodziel­ nych pracowników nauki nie gromadzi nawet wszystkich „samodzielnych” etnografów, ponadto nawet nie wszyscy wybrani biorą aktywny udział w jego pracach, więc aktywność Komitetu złożona jest głównie na barki Prezydium, a biorąc pod uwagę jego rozproszenie terytorialne, koncentruje się na działa­ niach dwóch osób Przewodniczącego i Sekretarza Naukowego. W tych warun­ kach wobec braku większego sekretariatu nie bardzo widzę możliwości rozwi­ nięcia jakiejś większej niż dotychczas działalności, przy czym przy dalszym wzroście liczby samodzielnych przedstawicieli dyscypliny, elitarność Komite­ tu jeszcze się pogłębi. Nasuwa się wniosek, iż tym bardziej pożądane byłoby „zaplecze” w postaci większej organizacji profesjonalnej, która mogłaby z jednej strony współdziałać z Komitetem, a z drugiej gromadziłaby i przeka­ zywała opinie i dezyderaty całego środowiska. Po roku 1989 zmieniły się w Polsce warunki uprawiania nauki i upowszech­ nienia je j wyników. Zwielokrotnieniu uległa liczba studentów etnologii, przy­ było pracowników uniwersyteckich katedr i instytutów etnologicznych, poja­ wiła się liczna grupa doktorantów, jednocześnie skomplikowała się sytuacja wielu muzeów etnograficznych i innych placówek kulturalnych korzystają­ cych ze współpracy z etnologami. Jak rysuje się przyszłość etnologii? Jakie są obecnie je j obowiązki wobec społeczeństwa ? Nie jest to pierwsze pytanie Pana Profesora, na które trudno odpowiedzieć. Żyjemy w bardzo skomplikowanym czasie, chyba powszechnej i do tego bar­ dzo szybkiej transformacji. Chyba dopiero dziś nabrały dosłownego sensu sło­ 2 W domu tym dostojne grono profesorów i docentów odwiedzało się wieczorem, oglądając z zainteresowaniem urządzenie niedostępnych normalnie pomieszczeń. Wieczorem oglądaliśmy nada­ waną wówczas (zresztą chyba najlepszą ) inscenizację Sławy i chwały na kolorowym (!) telewizorze! �Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały 311 wa Kołłątaja, z którymi nas zapoznawano niemal na pierwszym wykładzie z etnologii: „o powszechnej rzeczy zmianie..”. W wątpliwość są podawane wszelkie normy i standardy, wszelkie prawa naukowe i reguły społeczne, na­ wet te dopiero co sformułowane i co z tego ma wyniknąć? Mogłabym jedy­ nie powiedzieć, co ja pragnęłabym osobiście realizować i co osobiście uwa­ żam za słuszne, ale obawiam się, że niewiele osób by to zainteresowało. Mimo przejścia na emeryturę je s t Pani Profesor ciągle czynna. Jakie za­ dania stawia sobie teraz Pani Profesor? Co nadaje sens pracy uczonego po zakończeniu pracy normowanej etatem? Przede wszystkim pracy prawdziwego pracownika nauki (tytuł „uczone­ go” wydaje mi się trochę na wyrost!) nie normuje żaden etat i w ogóle jego pracy nie ogranicza czas. Za niezwykle trafne uznałam przeczytane niegdyś opowiadanie (niestety nie zapamiętałam autora!) o pisarzu czy pracowniku naukowym, który słysząc ogłoszoną waleniem w szynę przerwę w pracy to­ czącej się za oknem budowy, z żalem stwierdza, „że on nigdy nie ma fajrantu!”. Myślę, że tak jest naprawdę, że interesujący się swą pracą naukowiec zawsze ma coś do zrobienia, coś jeszcze do przeczytania, czy odszukania... Nie zawsze byłam dogłębnie przekonana o największej wartości tego, co robię, ale zajmowałam się po prostu tym, co mnie aktualnie interesowało. Sko­ ro udało mi się zorganizować w ODIE prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej, chcę, żeby te prace były kontynuowane, żeby nie zmarnować tego, co było do tej pory zrobione. Skoro mamy ograniczone środki i nie stać nas na opłacenie większej ilości współpracowników, wykonuję prace bibliograficzne razem z zespołem. Co do sensowności gromadzenia danych bibliograficznych z zakresu określonej dyscypliny nie mam wątpliwości i chyba nikogo nie muszę o tym przekonywać! Co najwyżej mogę mieć wątpliwości co do tego, czy uda się nam wykonać zamierzoną pracę dostatecznie dobrze. Jest Pani Profesor niezwykle ceniona w ogólnopolskim środowisku etno­ logicznym. Jubileusz 80—lecia Pani Profesor, zorganizowany razem z LXXX Walnym Zgromadzeniem i Konferencją PTL w Łodzi w dniach 24-25 wrze­ śnia 2004 roku, zgromadził wielu Jej przyjaciół i uczniów. Przypominano wówczas przekonanie podzielane przez Panią Profesor, że nauka je s t przede wszystkim rodzajem służby społecznej. Co zrodziło takie przekonanie? Jakie są powinności uczonego i nauczyciela akademickiego ? 3Na pewno na postawie mojej zaważyło to, że byłam kiedyś harcerką i studia rozpoczęłam od pedagogiki społecznej i może w tym miejscu powinnam się włączyć do dyskusji nad wartością tolerancji, poprawności politycznej i urokach wielokulturowości, ale może tę dyskusję przenie­ siemy na inną okazję. �312 Bronisława Kopczyńska-Jaworska Przede wszystkim, w miarę swoich sił przyzwoicie pracować, nie tylko „dla podłego zysku i marnej chwały...”, które to sformułowanie było przed­ miotem licznych anegdot w środowisku akademickim! A poważnie, mam głęboko zakorzenione przekonanie o wadze nauczania i o potrzebie szerzenia drogą nauczania wartości, które uznaje się za słuszne3, w tym również przekonanie o pożytkach płynących z szerzenia wiedzy etnolo­ gicznej! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7674852851a76ad8ad3fc26cb7099aef.pdf a3dca7f0123ce9c0a8082f019ad2e979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1302 Title A name given to the resource Wychowanie dziecka robotniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.93-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-J 861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o ) WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO Pomimo, ż e okres wczesnego d z i e c i ń s t w a jest okresem, w k t ó r y m wc wszy­ stkich ś r o d o w i s k a c h s p o ł e c z n y c h w dalszym ciągu dominuje intensywny prze­ kaz tradycyjnych norm i z a c h o w a ń obyczajowych (Tomicki 1974, s. 67) sto­ sunkowo m a ł o - na co zwraca u w a g ę A . Kutrzeba-Pojnarowa (1964, 1987) - p o ś w i ę c o n o mu uwagi w dorobku etnografii polskiej . Jej r o z w a ż a n i a i wnio­ ski d o t y c z ą c e miejsca i roli dziecka w dawnej i w s p ó ł c z e s n e j rodzinie wiejskiej p r o w o k u j ą do postawienia pytania, do jakiego stopnia odmienne było p o ł o ż e n i e dziecka i jego wychowanie w miejskiej rodzinie robotniczej . Czy i jak różniło się ono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m od życia i wychowania dziecka w warun­ kach wiejskich. 1 - Na proces edukacji czyli wychowania jednostki, jak powszechnie wiadomo, składa się o d d z i a ł y w n i e ś r o d o w i s k a przyrodniczego, tj. c z y n n i k ó w ekologicz­ nych oraz ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o . Na wychowanie dziecka robotniczego w Ł o d z i w p ł y w m i a ł o w i ę c przede wszystkim ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w zatru­ dnionych w w i ę k s z o ś c i w fabrykach w ł ó k i e n n i c z y c h oraz swoiste warunki tego wielkiego miasta p r z e m y s ł o w e g o . Na krajobraz wielkomiejski Ł o d z i składała się niezwykle gęsta zabudowa. W centrum miasta i w o k ó ł z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h d o m i n o w a ł y w i e l o p i ę t r o ­ we kamienice czynszowe, często z oficynami okalającymi długie p o d w ó r k a , wznoszone w zwartym szyku w z d ł u ż w ą s k i c h ulic. Na bocznych ulicach i dalej p o ł o ż o n y c h p r z e d m i e ś c i a c h coraz więcej było d o m ó w parterowych, c z ę s t o drewnianych, pozbawionych u r z ą d z e ń sanitarnych. Charakterystyczny obraz miasta u z u p e ł n i a ł y liczne, w i e l o p i ę t r o w e gmachy fabryczne, rozrzucone na całym obszarze miasta oraz widoczny z dala las k o m i n ó w fabrycznych, nad k t ó r y m i unosiła się chmura dymu. Ż y w i o ł o w a zabudowa przestrzeni miejskiej, nastawiona przede wszystkim na rozwój p r z e m y s ł u i o s i ą g n i ę c i e jak największych zysków, s p o w o d o w a ł a r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę dobrami przyrody. R o z b u d o w u j ą c y się p r z e m y s ł w y ­ c z e r p a ł zasoby wodne, dzika penetracja terenów podmiejskich pod z a b u d o w ę oraz masowy w y r ą b w czasie 1 wojny d o p r o w a d z i ł y do przetrzebienia rozle­ głych lasów o k a l a j ą c y c h w przeszłości miasto. W tych warunkach dziecko miejskie jedyny kontakt z p r z y r o d ą m o g ł o mieć podczas odwiedzin k t ó r e g o ś z rachitycznych s k w e r ó w czy niewielkich p a r k ó w ś r ó d m i e j s k i c h . Dotarcie do w i ę k s z y c h o b s z a r ó w zieleni w y m a g a ł o specjalnej wyprawy, wydostania się na obrzeża miasta. Na ulicach miasta od świtu do zmroku p a n o w a ł o ż y w i o n y ruch w o z ó w t r a n s p o r t u j ą c y c h z h a ł a s e m , po wyboistym bruku, surowce i produkty fabrycz- �94 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA nc. Ruch pieszy r e g u l o w a ł r y t m syren fabrycznych o b w i e s z c z a j ą c y c h godziny r o z p o c z ę c i a i z a k o ń c z e n i a pracy. W takim otoczeniu p r z e b i e g a ł o ż y c i e rodziny i dziecka robotniczego. Ro­ dzina była leż jego pierwszym ś r o d o w i s k i e m w y c h o w a w c z y m . Ś r o d o w i s k o to, w m i a r ę wzrostu dziecka, ulegało poszerzeniu z a r ó w n o w sensie fizycznym, j a k i organizacyjnym, t w o r z ą c o k r e ś l o n e przestrzenie s p o ł e c z n e p o d p o r z ą d k o w a ­ ne o d r ę b n y m k r ę g o m i instytucjom. Poza kręgiem rodzinnym s z c z e g ó l n ą rolę w kształceniu o s o b o w o ś c i dziecka robotniczego o d g r y w a ł krąg k o l e ż e ń s k o - s ą siedzki jednego domu i p o d w ó r k a (wraz ze wzrostem dziecka) takie instytucje, j a k przedszkole, szkoła a w wieku m ł o d z i e ń c z y m z a k ł a d pracy i r ó ż n e g o rodza­ j u organizacje s p o ł e c z n e , kulturalne czy polityczne. Nasuwa się pytanie, j a k ą rolę w procesie tych o d d z i a ł y w a ń o d g r y w a ł a tra­ dycja rozumiana j a k o część dziedzictwa kulturowego, k t ó r e m u towarzyszy emocjonalne p r z y w i ą z a n i e . Jakie miejsce wśród cenionych, z a j m o w a ł y warto­ ści przyniesione wraz z p r z y b y w a j ą c ą do miasta l u d n o ś c i ą wiejską. Do jakiego stopnia ś r o d o w i s k o robotnicze p r z y g o t o w y w a ł o dzieci do życia w swoistych, miejskich warunkach bytu a przyjmowane nowe wzory n a r u s z a ł y s p ó j n o ś ć kultury tradycyjnej przybyszy. Jak wynika ze w s p o m n i e ń badanych, ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e o s o b o w o ś c i dziecka nie było przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania rodziny robotni­ czej. Rzadko t o w a r z y s z y ł a mu szersza refleksja i w y r a ź n i e sprecyzowane cele d z i a ł a ń wychowawczych. W s p o m i n a j ą c lala dzieciństwa p r z y p a d a j ą c e na okres m i ę d z y w o j e n n y lub nawet czasy przed I wojną ś w i a t o w ą wielu i n f o r m a t o r ó w dostrzega inny niż obecnie stosunek r o d z i c ó w do dzieci, przy czym t ł u m a c z y go przede wszystkim zaabsorbowaniem p r a c ą oraz trudnymi warunkami byto­ w y m i licznej zazwyczaj rodziny. Zdaniem badanych, w przeszłości mniej się dzieckiem interesowano niż dzisiaj. Jedna z i n f o r m á t o r e k wyraziła nawet opi­ nię, ż e n i e z a l e ż n i e od obiektywnych okoliczności dzieci w o g ó l e zaniedbywa­ no! Z nieporadnych wypowiedzi badanych m o ż n a się d o m y ś l a ć , ż e w tym „ b r a k u z a i n t e r e s o w a ń " poza rzeczywistymi niedostatkami opieki, informatorzy dostrzegają dziś, że w przeszłości nie interesowano się p r z e ż y c i a m i dziecka. Nic było to jednak, jak nam się wydaje, s w o i s t ą cechą badanego ś r o d o w i s k a , lecz c z ę ś c i ą o g ó l n e g o obyczaju epoki (por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k 1982), c e c h ą c z a s ó w , w k t ó r y c h nic zastanawiano się nad „ p r a w a m i dziecka", nie przewidy­ wano wypowiadania się dzieci i młodzieży, demonstrowania przez nich w ł a s ­ nych p r a g n i e ń i domagania się ich realizacji. W ś r o d o w i s k u robotniczym te „ s t a r o m o d n e " obyczaje przetrwały jedynie dłużej w w y n i k u ciężkich warun­ k ó w bytowych, robotniczego trybu życia, w k t ó r y m m a ł o b y ł o czasu na konta­ kty z d z i e ć m i , w z w i ą z k u z czym dodatkowo utrudniony był przekaz informacji o d n o ś n i e p r z e ż y ć dziecka. Wreszcie niewielkie kompetencje r o d z i c ó w nie sprzyjały rozwijaniu wiedzy pedagogicznej i refleksji nad p r z e ż y c i a m i psychi­ cznymi dziecka. Pierwsze działania wychowawcze rodziny wykonywane były na o g ó ł w spo­ s ó b bezrefleksyjny, zgodny z d o m i n u j ą c y m i w ś r o d o w i s k u wzorami z a c h o w a ń i co za tym idzie, zgodnie z oczekiwaniami otoczenia. P o l e g a ł y one w pier­ wszym r z ę d z i e na k s z t a ł t o w a n i u podstawowych n a w y k ó w dziecka (higienie/,- �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 95 nych, z a c h o w a ń przy jedzeniu, spaniu, ubieraniu się ilp.). Dzieci od wczesnego d z i e c i ń s t w a były w d r a ż a n e do utrzymywania czystości i p o r z ą d k u w z a t ł o c z o ­ nej izbie mieszkalnej, do szanowania odzieży, do niezakłócania spokoju sąsia­ d ó w . W roli b e z p o ś r e d n i e j opiekunki w y s t ę p o w a ł a w rodzinie zazwyczaj mat­ ka, przy czym informatorzy nasi m ó w i ą c o „ w y c h o w y w a n i u " dzieci, mają na myśli raczej s p r a w o w a n ą przez nią o g ó l n ą o p i e k ę nad dzieckiem, niż j a k i e ś s z c z e g ó l n e działania wychowawcze. Pomimo, ż e badani rzadko precyzowali swe poglądy na proces wychowania, to jednak z ich w s p o m n i e ń m o ż n a w n i o s k o w a ć , jakie ideały pedagogiczne przyświecały i m samym lub ich rodzicom i jakie zabiegi wychowawcze w z g l ę d ­ nie ś w i a d o m i e stosowali. W p r z e s z ł o ś c i , w w i ę k s z o ś c i rodzin robotniczych proces wychowania opie­ rał s i ę na żądaniu uznania autorytetu ludzi starszych, w tym z w ł a s z c z a rodzi­ ców. Wśród szerokich rzesz r o b o t n i k ó w d o m i n o w a ł o przeświadczenie, że pod­ stawowymi cechami „ d o b r e g o dziecka" powinny być szacunek dla starszych i p o s ł u s z e ń s t w o . Przejawem tego szacunku był zwyczaj c a ł o w a n i a starszych o s ó b w rękę czy o b o w i ą z e k pierwszego pozdrawiania przez dzieci wszystkich znajomych r o d z i c ó w oraz s ą s i a d ó w . Hierarchia wieku o d g r y w a ł a r ó w n i e ż d u ż ą rolę w rodzinach, z w ł a s z c z a wielodzietnych, w których niejednokrotnie w y s t ę ­ p o w a ł y znaczne r ó ż n i c e lal m i ę d z y d z i e ć m i . D o m i n u j ą c a pozycja dzieci star­ szych w z r a s t a ł a dodatkowo w momencie podjęcia przez nie pracy zarobkowej i w s p ó ł u c z e s t n i c z e n i a w utrzymaniu rodziny. Obok d ą ż n o ś c i do uznania autorytetu ludzi starszych, w a ż n e miejsce w ś r ó d ś w i a d o m y c h z a b i e g ó w wychowawczych, z a j m o w a ł nakaz rzetelnego wykony­ wania o b o w i ą z k ó w . Obarczanie dziecka r ó ż n y m i o b o w i ą z k a m i , wychowanie przez p r a c ę , było istotnym elementem edukacji wymuszonym zresztą przez warunki bytu rodziny. Dziecko od wczesnego d z i e c i ń s t w a m u s i a ł o w s p ó ł d z i a ­ łać z rodzicami w pokonywaniu trudności życia codziennego. Zakres o b o w i ą z k ó w powierzanych dzieciom uzależniony b y l od rodzaju zatrudnienia r o d z i c ó w , liczebności rodziny, wieku i płci dzieci, stosunku rodzi­ c ó w do o b o w i ą z k u szkolnego. O p r ó c z pilnowania m ł o d s z e g o r o d z e ń s t w a , dzieci p r z y n o s i ł y w o d ę , opał, robiły drobne zakupy w pobliskim sklepie, po­ m a g a ł y w utrzymaniu p o r z ą d k u w domu a niekiedy r ó w n i e ż uczestniczyły w p r z y r z ą d z a n i u posiłków. G o t o w a ł a i p r z y g o t o w y w a ł a obiad pracująca matka, lecz z d a r z a ł o się, że łatwiejsze potrawy dziecko u m i a ł o p r z y g o t o w a ć samo. Z reguły w w i ę k s z y m stopniu musiały p o m a g a ć w domu dziewczynki, c h ł o p c y jeżeli pomagali, to w y k o n y w a l i zazwyczaj c i ę ż s z e prace w y r ę c z a j ą c ojca. Gdy rodzina była liczna najmłodsze dziecko miało p o c z ą t k o w o mniej o b o w i ą z k ó w , g d y ż b y ł o w y r ę c z a n e przez starsze. M ł o d s z e dzieci później r o z p o c z y n a ł y p r a c ę z a r o b k o w ą , jednak i i m z wiekiem, gdy starsze r o d z e ń s t w o o p u s z c z a ł o dom rodzinny, p r z y b y w a ł o prac domowych. W mieście (w p r z e c i w i e ń s t w i e do sy­ tuacji d o m i n u j ą c e j na wsi) dzieci g ł ó w n i e p o m a g a ł y w pracach domowych w y r ę c z a j ą c starszych. W y j ą t k o w o z d a r z a ł o się, że brały udział w pracach produkcyjnych i to tylko w rodzinach trudniących się pracą c h a ł u p n i c z ą . W w i e l u domach istotne miejsce wśród wymaganych cech dziecka zajmo­ w a ł a p o b o ż n o ś ć . Wpajaniem dziecku n a w y k ó w religijnych z a j m o w a ł y się �96 BRONISŁAWA K O l ' C Z Y N S K A - J A W O R S K A g ł ó w n i e kobiety, matki czy babki. Rzadko się z d a r z a ł o , ż e b y nawet n i e w i e r z ą c y m ą ż zdecydowanie s p r z e c i w i ł się w y k o n y w a n y m w domu praktykom religij­ nym, g d y ż n i e z a l e ż n i e od p r z e k o n a ń czy wiary religijnej rozpowszechnione b y ł o w ś r o d o w i s k u przekonanie, ż e normy moralne szerzone przez k o ś c i ó ł m o g ą tylko pozytywnie o d d z i a ł y w a ć na j e d n o s t k ę , w ż a d n y m razie nic m o g ą z a s z k o d z i ć . W badanym okresie, g ł ó w n ą rolę w w y c h o w a n i u religijnym dzieci o d g r y w a ł a , jednak, j a k się wydaje, s z k o ł a . Ś r o d k i e m do pozyskania cenionych rezultatów wychowawczych było ż ą d a ­ nie od dziecka karności i bezdyskusyjnego p o s ł u s z e ń s t w a egzekwowanego przy pomocy nagan i kar, w tym przede wszystkim fizycznych. W razie konie­ czności ukarania dziecka o s t a t e c z n ą instancją b y ł ojciec. Jego autorytet w dużej mierze był w i ę c z w i ą z a n y ze stosowaniem kar fizycznych, dlatego też dzieci c z ę s t o s i ę go bały. Od jego charakteru i temperamentu z a l e ż a ł o czy kara fizy­ czna była karą s y m b o l i c z n ą , czy d o t k l i w y m nieraz pobiciem. M a ł e dzieci, gdy były n i e p o s ł u s z n e lub gdy chciano j e w d r o ż y ć do o k r e ś l o ­ nego zachowania karano klapsem lub straszono. Starsze, za lżejsze przewinie­ nia, stawiano „ d o kąta", c i ę ż s z e przewinienia, takie jak n i e p o s ł u s z e ń s t w o , k ł a m s t w o , pobicie innego dziecka, kradzież, zle w y n i k i w nauce, karano „la­ niem". Jakkolwiek zdarzali s i ę i w przeszłości rodzice, z w ł a s z c z a matki, którzy kierowali dziećmi w s p o s ó b łagodny, przy pomocy perswazji, to jednak znacz­ nie częściej stosowano sankcje n i e w s p ó ł m i e r n e do p r z e w i n i e ń dziecka. Zapra­ cowani rodzice uważali bowiem, ż e przy pomocy hojnie stosowanych kar w y p e ł n i a j ą swoje o b o w i ą z k i wychowawcze. Pomimo powszechnie uznawanych zalet dyscypliny i roli kar, na o g ó ł nie w i e d z ą c o pedagogicznych zaletach sankcji pozytywnych, nie znając roli, j a k ą pełni zabawa w rozwoju dziecka, i w tym ś r o d o w i s k u rodzice chcieli czasem, na miarę swoich skromnych m o ż l i w o ś c i , s p r a w i ć dziecku p r z y j e m n o ś ć czy n a g r o d z i ć jego dobre zachowanie. S z c z e g ó l n i e d y d a k t y c z n ą o t o c z k ę m i a ł o w r ę c z a n i e p r e z e n t ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h . Przy tej okazji pytano c z ę s t o dzieci czy były grzeczne w minionym roku oraz upominano je, by dobrze s i ę sprawo­ w a ł y i słuchały starszych. Prezenty byly na o g ó ł bardzo skromne, często w y ­ konane przez rodziców. Kupowanych zabawek dziecko robotnicze miało nie­ wiele, stąd o g r o m n ą rolę w zabawach dzieci o d g r y w a ł a w y o b r a ź n i a i „ z a b a w k a naturalna", czyli po prostu j a k i k o l w i e k przedmiot, który dziecko n a p o t y k a ł o w otoczeniu i który s p o ż y t k o w a ł o w zabawie (Por. Bujak 1988, s. 17). B a w i ć m o g ł o się jednak dziecko robotnicze dopiero wtedy, gdy nie było potrzebne w domu. Obok silnego o d d z i a ł y w a n i a rodziny obserwujemy w procesie wychowania dziecka robotniczego z n a c z n ą rolę szerszego ś r o d o w i s k a r ó w i e ś n i c z e g o , co spowodowane było zaabsorbowaniem r o d z i c ó w pracą poza domem i d u ż ą ilością czasu, który dzieci spędzały we w ł a s n y m gronie bez opieki starszych. Tak j a k w rozwoju dziecka wiejskiego s w o i s t ą a k a d e m i ą życia informującą o naturalnym i s p o ł e c z n y m ś r o d o w i s k u wiejskim było pastwisko (Por. Chałasiński 1938, t. 1, s. 213-229), tak w życiu proletariackiego dziecka miejskiego rolę taką pełniło p o d w ó r k o i ulica. Tu w kręgu r ó w i e ś n i k ó w nie tylko organi­ zowano zabawy, ale t a k ż e wymieniano obserwacje i dzielono s i ę w i e d z ą �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 97 o wszystkich aspektach życia miejskiego, r ó w n i e ż tych, przed k t ó r y m i niejed­ nokrotnie m o ż e chcieliby j e u c h o w a ć rodzice czy inni wychowawcy. Na p o d w ó r k u b a w i ł y się przede wszystkim dzieci od 5 do 12 lat i w ich życiu o d g r y w a ł o ono n a j w i ę k s z ą rolę. Dzieci b a w i ą c się razem k s z t a ł t o w a ł y s w o i s t ą w s p ó l n o t ę z a b a w o w ą , u t w o r z o n ą na bazie w s p ó l n i e u ż y t k o w a n e g o terytorium (Nowacki 1939, s. 26). Badania nad repertuarem zabaw w y k a z a ł y też ścisły z w i ą z e k ich form i organizacji z topografią typowych p o d w ó r e k i w ł a ś c i w o ­ ściami zamieszkiwanych d o m ó w (Muras 1989, s. 55-132). Zabawy starszych dzieci p r z e n o s i ł y się r ó w n i e ż przed dom, na ulicę. Ulica d a w a ł a inne m o ż l i w o ­ ści, np. w i ę k s z a przestrzeń sprzyjała biegom czy grze w piłkę. Sama obserwacja ulicy d o s t a r c z a ł a też wielu atrakcji, takich jak widok awantury ulicznej, handlu, w y s t ę p ó w kapel, a k r o b a t ó w czy kataryniarzy, nie m ó w i ą c o s z c z e g ó l n e j roz­ rywce, j a k ą była interwencja straży pożarnej lub policji. W miarę dorastania dzieci o d d a l a ł y się coraz bardziej od domu, w y k o r z y s t u j ą c do zabawy niezabu­ dowane place czy podmiejskie pola lub wyruszając na w ę d r ó w k ę po ulicach miasta. Grupy zabawowe miały w ł a s n ą strukturę i organizację z a l e ż n ą od w i e k u dzieci, ich z m i e n i a j ą c y c h się wraz z dorastaniem z a i n t e r e s o w a ń , panującej mody na o k r e ś l o n e zabawy oraz w y s t ę p o w a n i a lub braku w grupie stałych p r z y w ó d c ó w . Poza m o ż l i w o ś c i ą w y ł a d o w a n i a energii i wyrobienia s p r a w n o ś c i fizycznej, w s p ó l n a zabawa rozwijała w dzieciach u m i e j ę t n o ś ć życia w grupie, s o l i d a r n o ś ć , a także z d o l n o ś ć p o d p o r z ą d k o w a n i a się obranemu p r z y w ó d c y . Wreszcie sprzyjała powstaniu przekonania o korzyściach p ł y n ą c y c h z działal­ ności zbiorowej. Świat zabaw dziecięcych był na o g ó ł n i e d o s t ę p n y dla doro­ słych, dzieci strzegły swych tajemnic, zapracowani dorośli zaś nie zdradzali na o g ó ł w i ę k s z e g o zainteresowania ich sprawami. Niekiedy tylko interweniowali gdy zabawy p r z e s z k a d z a ł y im w wypoczynku, gdy rozbawione dzieci w y r z ą ­ dziły j a k ą ś s z k o d ę lub gdy d o s z ł o m i ę d z y nimi do konfliktu z a k o ń c z o n e g o bójką. Wtedy z d a r z a ł o się, ż e konflikt r o z s z e r z a ł się na całe rodziny w y s t ę p u ­ j ą c e solidarnie w obronie w ł a s n y c h dzieci. Wraz z o s i ą g n i ę c i e m przez dziecko wieku szkolnego w z r a s t a ł o znaczenie specjalnych instytucji wychowawczych. Co prawda, już w c z e ś n i e j c z ę ś ć dzieci (przede wszystkim z rodzin pracujących w d u ż y c h fabrykach) m o g ł o u c z ę s z ­ c z a ć do przedszkoli, lecz było ich na terenie miasta niewiele i nastawione były przede wszystkim na objęcie o p i e k ą dzieci z rodzin n i e p e ł n y c h czy bezrobot­ n y c h ' . Znacznie w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a , z w ł a s z c z a w Polsce N i e p o d l e g ł e j , o b o w i ą z k o w a szkolą podstawowa, zwana s z k o ł ą p o w s z e c h n ą . Jakkolwiek dzie­ ci robotnicze w c z e ś n i e p o d e j m o w a ł y p r a c ę z a w o d o w ą i niejednokrotnie prze­ r y w a ł y n a u k ę nie k o ń c z ą c s z k o ł y ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1988, s. 30) to jednak w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w p o r ó w n a n i u do lat przed 1 wojną, kiedy nie b y ł o przymusu szkolnego i stan szkolnictwa elementarnego w Łodzi był wysoce n i e z a d o w a l a j ą c y a obca j ę z y k o w o szkoła nic zachęcała do nauki, o d d z i a ł y w a ­ nie s z k o ł y bardzo w z r o s ł o . Historiografia polskiej myśli pedagogicznej stwierdza, ż e o ile w okresie z a b o r ó w i walk o s z k o ł ę polską d o m i n o w a ł y w niej ideały pozytywistyczne (wersja narodu opartego o ideałach integracji i solidaryzmu narodowego, hasło �98 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y ż s z o ś c i dobra s p o ł e c z n e g o nad indywidualnym), to po odzyskaniu niepod­ ległości w szkolnym procesie w y c h o w a w c z y m na pierwszym miejscu stawiano dobro narodu. Wychowanie szkolne, j a k deklarowano, miało na celu kształto­ wanie w dzieciach i m ł o d z i e ż y g ł ę b o k i c h u c z u ć narodowych i moralnych, m i ­ łości ojczyzny, poczucia o d p o w i e d z i a l n o ś c i i karności. Od p r z e ł o m u lat dwu­ dziestych i trzydziestych na c z o ł o realizowanych wartości wysuwa się wycho­ wanie p a ń s t w o w e . Towarzyszy mu kult p a ń s t w a , p o d k r e ś l a n i e jego racji stanu, p o ł ą c z o n y z kultem p r z y w ó d c y i solidaryzmem s p o ł e c z n y m . Z tymi postawami łączy się negatywny stosunek do rozpolitykowania młodzieży i jej i n d y w i d u ­ alizmu. D o s z k ó ł dopuszczano tylko niektóre organizacje d z i e c i ę c e i m ł o d z i e ­ ż o w e (np. harcerstwo). W p ł y w y oficjalnej ideologii, s z c z e g ó l n i e silnie oddzia­ ł y w a ł y na szkolnictwo podstawowe, prawie w y ł ą c z n i e publiczne (Araszkiewicz 1978). Pomimo oporu lewicy s p o ł e c z n e j opowiadającej się za s z k o ł ą ś w i e c k ą i od­ dzieleniem kościoła od p a ń s t w a , w Polsce m i ę d z y w o j e n n e j z w y c i ę ż y ł a koncep­ cja szkoły m i ę d z y w y z n a n i o w e j , z u p r z y w i l e j o w a n ą pozycją kościoła katolic­ kiego i o b o w i ą z k o w ą n a u k ą religii oraz o b o w i ą z k o w y m w d r a ż a n i e m w szkole do praktyk religijnych ( w s p ó l n e modlitwy, zbiorowe u c z ę s z c z a n i e do kościoła, szkolne rekolekcje i l p . ) . Na terenie szkoły działały leż organizacje r e l i g i j n e . 4 Jak w y k a z a ł y prowadzone badania, w rodzinie robotniczej p r z e w a ż a ł o n i e ś w i a d o m e k s z t a ł t o w a n i e postaw i n a w y k ó w dziecka. Przekaz - j a k to o k r e ś l a A . K ł o s k o w s k a (1982) - m a ł e j tradycji kulturowej, d o ś w i a d c z e ń c z ł o n k ó w r o d z i n y czy r o d z i n n y w a r i a n t powszechnie o b o w i ą z u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m o b y c z a j ó w . Te postawy, wiedza, ocena i normy ugruntowane w rodzinie o d d z i a ł y w a ł y n a s t ę p n i e na zachowania w szerszej grupie s p o ł e c z n e j . Wśród postulowanych w a r t o ś c i d o m i n o w a ł o poszanowanie a u t o r y t e t ó w , samodyscypliny, na którą s k ł a d a ł o się poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i i o b o w i ą z ­ k o w o ś c i , k a r n o ś c i i rzetelności w stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h . Z e s p ó ł tych wartości nic sprzyjał rozwojowi postaw indywidualistycznych. Egzekwowane w rodzinie zachowania w przeważającej mierze u t r w a l a ł y poslawy tradycyjne, dostosowane tylko w niewielkim stopniu do zmienionych w a r u n k ó w życia miejskiego (zatrudnienia poza domem, odmiennych w a r u n k ó w mieszkanio­ wych, struktury przestrzennej miasta). W stosunkach m i ę d z y l u d z k i c h w hete­ rogenicznej s p o ł e c z n o ś c i miejskiej wysoko w a r t o ś c i o w a n o dobre stosunki s ą ­ siedzkie, przede wszystkim w o b r ę b i e zamieszkiwanej kamienicy oraz w kręgu w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a klasowego. Wprawdzie w okresie wielkiego kryzysu ś w i a t o w e g o lat 1929-J934 nie wszystkie dzieci robotnicze w Ł o d z i kończyły s z k o ł ę p o d s t a w o w ą (rodzice zabierali za s z k o ł y z w ł a s z c z a dzieci, które p r z e k r o c z y ł y wiek o b o w i ą z k o w e g o u c z ę s z c z a n i a do szkoły, a ż e b y podjęły pracę i p o m o g ł y w utrzymaniu rodziny), to jednak generalnie w z r o s ł o w rodzinie robotniczej zrozumienie dla wartości w y k s z t a ł c e n i a , z w ł a s z c z a podstawowego . Szkoła, podobnie j a k rodzina, ż ą d a ­ ła p o s ł u s z e ń s t w a , karności i poszanowania autorytetów, w z b o g a c a j ą c tradycje domowe o w a r t o ś c i narodowe i p a ń s t w o w o t w ó r c z e . J e d n o c z e ś n i e szerzony przez s z k o ł ę p a ń s t w o w ą solidaryzm s p o ł e c z n y p r z e c i w d z i a ł a ł d ą ż e n i o m klaso5 �WYCHOWANIE DZIECKA ROBOTNICZEGO 99 w y m , z k t ó r y m i dziecko m o g ł o się s p o t k a ć w ś r o d o w i s k u proletariackim. Wy­ chowanie szkolne sprzyjało też utrwalaniu postaw religijnych. T y m d w ó m d o m i n u j ą c y m ś r o d o w i s k o m w y c h o w a w c z y m w p e w n y m sto­ pniu p r z e c i w s t a w i a ł o s i ę o d d z i a ł y w a n i e k r ę g u r ó w i e ś n i c z e g o . W k r ę g u tym o d b y w a ł s i ę nie t y l k o przekaz k u l t u r o w y d o t y c z ą c y b e z p o ś r e d n i o zabawy, ale r ó w n i e ż przekaz w i e d z y o o t a c z a j ą c y m ś w i e c i e miejskim i j e g o proble­ mach. Pozbawienie dzieci stałej opieki w y r a b i a ł o w nich s a m o d z i e l n o ś ć i z a r a d n o ś ć . S a m o d z i e l n o ś ć ż y c i o w a s p r z y j a ł a u n i e z a l e ż n i a n i u się od auto­ r y t e t ó w r o d z i c ó w . Obserwacja otoczenia miejskiego o t w i e r a ł a m o ż l i w o ś ć kreowania n o w y c h a u t o r y t e t ó w , niejednokrotnie s p r z y j a j ą c y c h zachowa­ niom d e w o c y j n y m . M i a s t o d o s t a r c z a ł o też dziecku o k a z j ę do n a w i ą z y w a n i a n o w y c h k o n t a k t ó w i obserwacji n o w y c h sytuacji, co s p r a w i a ł o , ż e p o m i m o c i ę ż k i c h w a r u n k ó w bytu dziecko miejskie m i a ł o w i ę c e j okazji do poszerze­ nia s w y c h w i a d o m o ś c i i o d z n a c z a ł o się w i ę k s z ą ś m i a ł o ś c i ą i o t w a r t o ś c i ą na zmiany, n i ż dziecko wiejskie. J e d n a k ż e m o ż l i w o ś ć c a ł k o w i t e g o zerwania z autorytetami i t r a d y c y j n y m systemem w a r t o ś c i m i a ł a przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż u n i e z a l e ż n i o n a od domu rodzicielskiego, a i wtedy zerwaniu z tra­ d y c j ą p r z e c i w d z i a ł a ł autorytet r e l i g i i oraz c z ę s t o w y s t ę p u j ą c a w miejscu pracy - na co z w r a c a ł u w a g ę F. Gross (1986, s. 330) - hierarchiczna z a l e ż ­ n o ś ć od starszych w i e k i e m p r z e ł o ż o n y c h i p r a c o d a w c ó w . Przypisy 1 D o w y j ą t k ó w można zaliczyć obszerną pracęS. M a l c z a k o w e j (1963). art) k u ł y i.. Dubiela (1969). M . .lastrzębskiej i 1965). с/л К. K w a ś n i e w s k i e g o ( 1 9 7 1 ) . - I n f o r m a c j e nasze p o c h o d z ą z zespołów y ch badań ś r o d o w i s k a robotniczego L o d z i lal m i ędzy w o j e n n y eh p r o w a d z o n y c h p r z e / Katedrę E t n o g r a f i i U Ł w ramach Centralnego P r o g r a m u Badań С Р В 08.05 „Polska kultura narodowa j e j tendencje r o z w o j o w e i percepcje". Nie darmo przedszkola nazywano p o c z ą t k o w o „ o c h r o n k a m i " . W f.odzi szczególnie prężnie działała krucjata eucharystyczna grupująca młodsze dzieci (Plucińska 1987). ~* P o m i m o że o w i e l e ł a t w i e j b y ł o posłać dziecko do szkoły średniej r o b o t n i k o w i mieszkającemu w mieście, niż c h ł o p u , .lest rzec/ą zastanawiającą, że w y k s z t a ł c e n i e średnie lub wyższe rzadko b y ł o przedmiotem dążeń r o b o t n i c z y c h . LITERATURA A r a s z k i e w i c z F. W. 1978 Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczpospolitej, Warszawa. B u j a k J. 1988 Zabawki w Europie. Zarys dziejów - rozwój zainteresowań, Kraków. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. 1, Warszawa. D u b i e l L. 1969 Tradycyjne wzory wychowawcze w rodzinie wiejskiej na Górnym Śląsku w XIX w., „ Z e s z y t y G l i w i c k i e " , t. 7, s. 103-127. G r o s s F. 1986 Proletariat i kultura. Warunki społeczne i gospodarcze kultury prole­ tariatu, Warszawa. �100 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA J a s t r z ę b s k a M. 1965 Zwyczaje i wierzenia w Łaznowie związane z okresem wczesnego dzieciństwa, „ P r a c e i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ł o d z i " , Seria Etnograficzna, nr 9, s. 37-168. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k A. 1982 Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa w początku XX w. [ w : ] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. Materiały do etnografii miasta, Warszawa, s. 46-67. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1964 Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 2, s. 136-144. 1987 L'enfant de la familie pay sannę entre la tradition et le progres - exemple polonais, SIEF'S T h i r d Congress, A p r i l 8-12, Zurich (ref. powielo­ ny). K w a ś n i e w s k i К. 1973 Społeczne i wychowawcze sytuacje dziecka wsi opolskiej, „ R o c z n i k i Socjologii W s i " , t. 11, s. 55-66. M u r a s В. 1989 Gry i zabawy dzieci łódzkich. Zmiany wzorów kulturowych, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). N o w a c k i T. 1939 Rozwój świadomości społecznej u dzieci i młodzieży warstwy robotni­ czej Łodzi, Łódź. P l u c i ń s k a A. 1987 Próba ukazania katolickich norm moralnych w świadomości i prakty­ ce robotników łódzkich, Łódź (Niepublikowana praca magisterska). T o m i c k i R. 1974 Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz, „Etnografia Polska", t. 18, z. 2, s. 57-63. UPBRINGING OF C H I L D R E N I N W O R K I N G CLASS F A M I L I E S Summary The work describes the terms and rules of bringing up children in workers'families in Ł ó d ź in the years 1918-1939. Assuming that the process of education and enculturation is stronglyinfluenced both by the ecological and social environment the author starts with the presentation of Ł ó d ź - an industrial town. Next she describes the social groups in which the working class children grew up and were educated: family, peer groups and school. The workers'families brought up their children without any reflective consideration, accor­ ding to traditional value orientations, some of them being of rural character since many of the workers were of peasant background. The most important values were obedience and discipline, respect for authority and reluctance to the development of too great individualism of the young ones. School supported the same traditional values adding those of patriotism and national solidarity. T h e latter one one was o p p o s i t i o n a l i o the ideology of class solidarity which have transmitted to children in some families. �WYCHOWANIE D Z I E C K A ROBOTNICZEGO 101 The primary groups which slimulaled changing patterns were, according to the author, peer groups which shaped attitudes independent from those instilled by family life and school. T h e other patterns of behaviour were strongly affected by the conditions of town life. It was the factor which determined the basic differences in the behavioural patterns of peasant and working class children. Translated by Anna Kuczyñska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/825cf1636c2e610d2e99c6678bbd7111.pdf 263803b45711febda83555935965de97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etniczność świadomość etniczna i narodowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1718 Title A name given to the resource Problem świadomości etnicznej i narodowej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.155-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198::' II. ARTYKUŁY I ROZPRAWY BRONISLAW A KO:BCZYŃSKA-JAWORSKA PROBLEM SWIADOMOSCI ETNICZNEJ I NARODOWEJ METODY I OSIĄGNIĘCIA BADAŃ POLSKIEJ ETNOGRAFII' Problemat~ka świadomo,ści na,rodowej oraz dążenia do odrębnego bytu narodowego w kraju, który w ciągu ostatnich dwóch wieków dwukrot,nie tracił niepodległo:ść (lata 1794- 1918 i 1939- 1944) siłą rzeczy :nusiała być .przedmiotem żywego zainteresowania naukowego. PodeJmowało ją i podejmuJe sz'erag dyscyplin naświetlając właściwe :sobi2 aspekty problemu. 1. Historiografia pOlIska lat ostatnich koncentruje uwagę na rozwop świadomości narodowej poszczególnych waiI'lstw zró:żmieowanego vvewnętrznie spo'ł'eczeństwa. Między innymi wiele uwagi poświęea narastaniu świadomości na,rodo,wej w.śród wa:rstw wyłącZOInychdo końoa XVIII wieku z czyn!nago życia państwowego, takich jak miesZJczaństwoi chłOjp.stwo. Szczególnie interesująoe etnografa zagadniEnie budzenia się świadomości narodowej wśród tej ostatniej kategorii doczekało się o'statni0 wie,lu interesujących studiów. Socjologia główną uwagę skupiła na obserwacji procesów utrzymywania się poczucia odrębnooei narodowej lub integracji z odmimlinymi środowiskami etnicznymi wśród ludności polskiego poohodzenia żyjącej n:, emigracji. Na ludność tę skł-ada się przewa·żająca liczebnie gru;pa potomków emigrantów zarobkowych, głównie chlopów, którzy opuścili kraj w końcu XIX i na pO'cząrtJku XX wieku, znaczna licZJbaty,ch, 'którzy znaleźli się poza granicami kraju w Iczasie ostatniej wojny oraz mniej 1iczn~~ lecz istotne dla kształtowania świadomości różne fale em~grantów poEtycznych z olkresów zaborów i lat po drugilej wojnie światowej. Zainteresowani,a środowiska etnograficzne.go problemami etnicznymi i narodowościowymi przechodziło różne fazy związane z rozwojem polskiej myśli etnologicznej oraz ogólnymi tendencjami dominują,cymi w nauce świ'atowej. SzcZJególnena:silenie ,grac poświęconyoh badaniom procesów kształtowania się świadomości etnicznej i narodowej obserwujemy * Aa1tY'kuł .nirJłi'etilS.zy z·osiał przedstawi'ony jako T,efe.wi na Sy;mpozjum AntI' pologii s.połecznej Europy na IlnrteI1kOlIli~res1e M.U.N.AriE w Ams!terdamie w 1'981 i)- 1". �156 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ostat:niJmpięcioleciu (lata W76 - 1980), co związane jest między innymi z realizacją ogólnokrajowego, mię.dzydyscytPI'inarnego planu badawczego, n.t. "PoIISka'kultura narodowa, jej ro~wój i percepoja", w którym uczest-niczylo również ki'lika z'esJPOł,ów etmo,g,r,aiicmych. 2. Rozwój począitków zaiilteresowań etnograficznych (antropologicznych), przieibiegający w Polsce podobnie jak w innych krajach Europy -dwoma torami: reflekisij,inad rozwojem kuiltuxy całej ludzkości (etnologia. Volkerkunde) ora:z I1Iaidregiona,l'Ilymi jej wlar.iantaJffii(V olkskunde, etnografia, llliroidapiJs),przypadł -~ Polsce na okres utraty niepodległego bytu !państwowego. W tej sytuacji zainteresowanie kulturą warstw ludowych ljJozacelaJmi czysto ipoznawlczymi, szukaniem kOiTzenikultury narodowej i ogóilnoludzJkiej,miało również cele polityozno-spolecz11le:p0'7.nanie życia ludu w celu szerzenia oświaty oraz 'uaiktywni'e:nia ,warstw ludo,wych., zwłamcza chłqpstwa, w życiu polityazmym kraju, w tym pozyskania ich do wailki naroiclowowyzwoleńczej. Pracom badawczym towarzyszył rozwój refleksji teoretyoznej. 2.1. Od początku prac badacze zwrócili uwagę na zróżnicowanie regionaLne ku.ltury wsi przejawiające się pTZ'edewszys,tlkim w ró-żnicach gwary, stroju ora:z ogólnego stylu życ1a. Zaczęto mnożyć oipisy pos'lczególnych reg,ionów kraju z 'llwypukleniem regionalnych osobliwości kulturowy.ch (tu wspomnieć na:leży monumentalne dzieło Oskara Kolberga). OpiJsy te koncentrowały uwagę na ohszarach szczególnie wyróżniają(7ch się li-C2'lbą cech s;pecyficznych, CO - jak wykazały późniejsze badania - spo.wodowane było często szczególnymi dziejami tych obszarów_ zapóźnieniem gospodarczym sp;rzyj1aijącym zapóźnieniom kulturowym. W wyn:iiku wzmi-a'l1ikowanyohbadań wyróżniono na obszarze dawnej RzecZYIp(}~poJitej :sz€'Degterytoriów kulturowych określanych jako terytoria e-tno,graficzm~. 2.2. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 L, wraz z rozwojem etnografii jako nauki akademickiej, refleksja naukowa nad powyższą problematyką uległa pogłębieniu. Za reprezentatywne uznać moźna w tym względzie stanowigko Kazimierza Moszyńskiego i Jana Sto Byskonia. K. Mos-zyńSlki(1887 - 1959), uważający sam siebie za ewolucjo:nistę krytycznego, podo/bnie jak wielu innych badaczy wyraźnie rozgraniczał, zwłaszcza w swyoh wcześniejszych pracach, zakres etnografii i etnologii_ Etnologia to jego zdaniem jedna z nauk o kulturz,e, której przedmiotem jest "... bądź kultura całej ludzkoś'Ci, bądź też posZC'zególne wytwory j gru.py wy1Jworów, badane w zasięgu światowym" l. Pl'Zedmiotem etno]ogii jest kultura manifestująca się w działaniu grup etnkz:nych. Jakkolwiek do swych rozważań Moszyński wprowadził pojęcie "gru'IV 1 K. Maszyń-ski, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, Warszawa 1967, t. l, S. 14_ �Problemy świadomośc'i etnicznej 157 i narodowej. py etnicznej", to jednak głównym przedmiotem jego zainteresowań była .etnologia, której zadaniem według niego 'było po'rządkowanie pod względem typologicznym j.edno:ro.dnego materiału w ska,li świata i jedynic' sprawdzanie jego wiarygodności prz.ez odniesieni.e go do układu etni-cznego 2. Podejmując badania nad etnogene·zą Słowi'cm, Moszyńskie,go nie interesowały procesy etn<i-cznew oałości. W centrum jego zai:nteTesowa11 znajdowało się badanie g.enezy wytwolI:ów kultmowych i genezy kultury. Jak stwieI1dza 80ikolewicz, w ujędu MoszyńSlkie:goproblem etnogenezy można sfoi'mułować jako usta'lenie sto;pnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi dany etnos lub grupę etnosów. \'IoszyńSlki zwracał uwagę na dynami,czny charakter etnosu, na stah.l zmienność jego układów składowych i podkreślał konieczność rekonstrukcji tego zmieniającego się stanu rzeczy. Zdaniem MoszyńSkiego, szczególną rolę wśród cech wyznaozających grupę etniczną stanowić miał jęZylk, stąd też często w szczegółowych analiza oh wytworólw i grup wytworów kulturowych czeripał wsk.azówkl z językoznawstwa. Mówiąc o kultunze jako o zbiorze wytworów charakterystycz.nychdla grupy ludzi posługujących się określonym języikiem, Moszyński zastrzegał się, że ni'e można chara:kt,eryzow,ać wytworu w kategori,ach etnicmyoh. W konce;pcji MoszyńSkiego dane etnogmficzne należy o!dni€Ść do systemów jęzYlków.Kult-ura uzyskuje bowiem sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdOiskoonalszegowskaźni<ka odrębności grupy~. 2.3. J. 81. Bystroń (1892 - 1964) był w ró:w.nym sto.pniu soojologiem jak etnografem, przy czym zbliżony był do francuskiej sZJkołyetnosoojologicznej (Du.r!kheim, Mauss). Podobnie jak Moszyń.ski uważał, że przedmiotem badań etnogr.aficznych powinny być "treści kulturowe" będącE' własnością określonych grup Slpołecznych, a nie same gru:py, przy czym na gruncie europejskim prz.edmiotem zainteresowani,a nie powinny być wszystkie treści kultury s.połeczno.ści eurqpejsikiej le'cz ty}ko pewne ich kategorie związane z dynam~ką roz,woju kultury; a mianowicie treści przekazywane w kontakcie bezpoś:rednim oraz w przekazie ,~pontanicznym, niezorga'nizowanym (jak byśmy dziś powiedzieli, powstające niezależnie od poczynań cen:tralnych ośrodków sterowania). Pomimo założenia, że etnografiia nie jest nauką o grupach społecznych (które są pr:zJedmiotem badań so,cjologii) Bystroń uważał, ż·e studium "ku1tury ludowej" musi poprzedzić studium "terytorium etnograficznego". Przed przystąjpien~em do badań poszezególnych działów kultury tr.ze2 wyjścia 3 Por. Z. SokOJlewiez., Teoria do badń etnogenetycznych, j.W. s. 100 - W2. kultury Kazimierza Moszyftskiego jako "Euruog)rafia P:o'l!S!ka", t. 23: 11979, z. 2, 3. punkt 86 - 87. �iSS BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA ba zaporznać się z grupami, które zamieszkują badane terytorium i Którc' i)odtrzymu;ją kulturę 4. Bystroń zakładał, że poszczególne grupy ludzkie muszą tworzyć Olkreslone warianty kult-uroiWe, prZ>eC'iwstawi:ał się stanowLs;ku, przy którym identyfikuje się g:rupy etniczne z językowymi, jednaikże stwierdzał, żo ;)rzy współ'czesny:m stanie nauiki, przy wielkiej różno:rodności i bogactwi2 :akitów kulturowych trudno znaleźć inne pozajęzykowe kryte.rin do określcmia granic terytoTiów etnografic.znych. Sam opracowując maJpę "ugrupowań etnicznych ludu ;polSlkie-go"wyszedł od ustaleń badań dialektologicznych wyrói.ni.ających obszary podsta,wowe nawiązujące do pierwotnych podziałóv.' plemiennych, które to· J)o.działy skonfrontował z w)'lni:kami badań etnograficznych, wyróżniając w ramach pierwO'tnyoh podziałów mniejsze ohszary o odmiennej, W wyniku różnorakich procesów gOSipodalI'czo~S'pOłecznych - fizjonomii. Oso.bną uwagę poświęcił grupom obcym na lpolskim IterytGrium państwowym, które za,chowały jeszcz'e trady'cje SWEgOpierwotnego pochodzenia, odrębny olbyczaj, a często i język ,;. Na marginesie zaznaczyć warlO, że j.ako socjolog i kulturoznawca wyróżTIJiłoboik grup terytorialnych jnne typy grup kształtujących odrębne formy kulturowe (zawodowe, wie~'w,religijne, S/tanO'weitp.6). O ile zwrócenie uwag,i na typy g.rup kulturowych kształtujących sobie' właściwe formy kulturowe miało walor uniwersalny, a tyle podział tery:orialny zróżnicowania ku1tuTOw,ego.obszaru Polski - na co wielokrotnie zwracała uwagę,A. Kutr~eba-Pojnarowa 7 - był zasadny tylko dla .określonego okresu, w któtrym był przC(pfOlw,aidzony. W tym miejscu naJeży dodać, że Bystroń korzystał z wyników badań etnograficznych przeprowadzanych wciągu ponad pięć:dz:iesięciu,lat i nieiktóT'ez wyróżnionych przez dawnych badaczy gr~py, które znalazły się na mapie Bystroni.a, już w czasach międzywojennych nie istniały łub istnienie ich w ogóIebyło poddawane w wątpliwość. 3. Zdecydowany zwrot w etnogirafi:cznej refleksji na temat proc:esów etnicznych przyniosły prace Józefa Obrębskiego (1.905 - 1967). Uczeń K. Mos:zyńSkiego w końcu lat dwudziestych podjął studia na Uniwersytecie Lonidyńsikim .pod kieI'unJkiem Broni;sława Malinowskiego. Po studiach londynskich zainteresowani,a jego przeniosły się w kierunkll antropologii społecznej. Sam uwM:ał się za funkcjonalistę . .: J. S. Bysiro·ń, Wstęp [. j.w. s. 109 - 122. 6 j.w. s. 1'2'3,- 1'26. , KU'trzeba-Pcljnar·owa >'i/ch: czas i przestrzeń :'. 26 - 27. w do ludoznawstwa, Lwów 1:926,s. 33 - 35. A., zob. m. in. Z zagadnień metodyki kultury Ludowej "Etnogra'f'ia badaniach prac etnograficz- P.ols'ka", t. 9: 1965. �Problem'y świadomości etnicznej i narodowej. 159 W dziedzLnie nas interesującej istotne było - jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa - przesunięcie przez Obrębsikiego pytania o "g.rupę etnograficzną" z plasz'czyzny rzeczy, to jest ()lbieikitywnieistniejąoego inwentarza kultury określonych terytoriów, na płaszczyznę świadomości jednostkowej i spolecz.nej. Przesunięcie stanowiska badawcz,ego od spojrzenia statycznego jakgdyby od zewnątrz, kiedy to badacz identyf~kacji dokonuje za pomocą kryteriów "obiektywnych" wyselekcjonowanych czy też usta-o lonych anbitra!lnie, do ~(}sobu "dynamicznego" polegającego na patrzeniu od wewnątrz, szukaniu zm·ien:ny-ch "kryteriów subiektywnych", wokół których kształtuje się poczucie tożsamości kulturowej, w tym również etnicznej danej grupy. "Grupa e'tiniczna" - według Obrębskiergo - jest schematem wyobrażeniowym a nie konkretnym. Jest tworem spontanicznym a nie, jak plemiona, genetycznym. Nie odwołuje się do mitu poc'hodzenia. Wiwrunek własny jest ja~k,byodbiciem wyohra,żenia o grupach obcych, jej przeciwsta,wieniem. Granice między grupami są zmienne, jak również mniej lub bardziej ostre. Istnieją również glru\py pograniczne. Podstawowymi zj'awiskami przyczyniającymi się do dostrzeŻlenia wł,asnej "obcości" wobecinnej grupy są zjawiska zewnętrzne, łatwo postrzegalne, jak odrębny język czy strój, a następnie odrębne za'ohowanie kulturowe, stopa życiowa czy prawdziwe lub domniemane różnic'e psychiki~. Według ObręhS1kiego,grupa etniczna niepo;si'ada własnej ideo,logii lecz jedynie opartą na poczuciu podohieństwa solidarność wewnętTZną manifestującą się prawie wyłącznie w zebknięciu ze światem zewnętrznym. Badając k'u.lturę społeczności regionalnej cechu;jącej się dużym opóźnieniem gos,podarezym i kulturowym Obrębski obok opisu grU!p, które - jak to o'kreślal - "trwlały w przednarodowej fazie rozwoju history'czki i grupy do narodu. Badając postawy miesZJkań'cówPolesia, terytorium onego"zmierzał do na:świetlenia począ:tiko.wydlfaz procesu akcesu joednostkresowego międzywQjennej Polski usytuowanego na pograniczu polsko-białoruSikim, wid~iał "grupę etniezmą ,roe;bitą i zdezorganizo.waną, zaat.aJko1wanąw swych podstawowych wartościach ~połecznych, koncentrujących się około tradycyjnego systemu w:łaJdamiaziemią: w nagłym i masowym konta:kóe ze $a:-odowis!kami nadr;:ędnyeh warstw społecznych uleg'ają'cą hipnozie wartoś,ci społecznyoh i mora.lnych, reprezentowanych przez naród !państwowy; polCldającąsię odśrodkowym tendencjom a:symiJa.cyjny:mi równocześnie zawiedzioną w swoieh aspira'cjaoh i dąŻf'niach. Grupę, w której usrt:osunkowaniu do otaczającej ją rzeczywistości spoB J. O!birę1>ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "P.rzeg,lą.d S()ll~jolQglmny", t. 4: W136, s. 17'7 - Il'9S. Zob. też A. K:utrZ!eba-P:oj.n:l,rowa, Wkład Józefa Obrębskiego w badanie procesów etni.cznych, "E1tnQgraifia Pols'ka", t. 23: 1979, z. 2, s. n - 32. �[160 BRONISŁAW A KOPCZ YI'ISKA-J A WORSKA lec-znej dominUlją postawy negatywne, modelo:wane wedh1Jg tradycyjnych wyohrażeń i ug:runtowane pod wrpływem sytuacji idoświadcZień, które są jej udziałem; }ednym słow,em gru;pę p:rzechodzą<cąty:powy kryzys społeczny .i pod Wlpływem tego kryzysu niewą~p1i;wie ~OIUso!lidtudącą się WC'wnętrznie, podatną na zibior·owepsychozy i złudzenia" 9. W nieo.pu;b.IiJkoiWan·ej ipracy haibiJlitacyjne'j zło.żonej na Uniwersyt·eci\' WarsZiawskim w 1945 !-'. pt. Polesie archaiczne Obręhski stwierdzał, iż SipE' ,cyfi.ka kuHury Polesia polegaJ,a na połąc:aenioui przeciwstawieniu w krajobrazie kulturowym "pańskości i ohłopskości", przy czym na ten podzial .społeczny nakładał .się podz!iał narodo:wy i odtpowiada.ją'ce mu steT00typy '(cyt. za A. Kutrzebą-Poijnarową 197,9, s. 79 - 80). WażnY1mjego stwierdzeniem było, że lista cech sJkłradających się na powstawanie wizerunku własnej lub odręibnerj gru!py mOiżeulegać rozszerzamiu lub zwężaniu w zależności od :kontelkstu historyczno-lokaJJnego. Jest rzeczą inte,resującą, że Obręhski 'ustosunilmwując się krytycznie -do bez.poiŚretdn'iegowykorzystywania danyoh etnograficz.nych jaJko obiej,tywnych kryteriów podziału etn:kznego i definicji narodu (co cz·ęsto spotkać mowa było do niedawna jesz'cze w pracaoh historYików) powoły:wai się na opinie K. Moszyńskiego, że jakkolwiek metody etnogeorgralicznl: są niezwykle pr.zydartne dla relW!I1L5truik<;,ji .historii kultury, to zasięg; etnogmficzne nie mają nic wspólnego z geografią prymitywnych grup ,etnicznych. Badają one nie zasięg tych grUiP, lecz geograficzny układ różnych wytworów, elementów, czy oech kulturorwyoh. M-at€riał etnograficzny nie pozwala na wnioski dotY1cząceróżnic światopoglądowych czy - jak pisze ObrębSllti.- "etnopsycholo,gii" wyodrębnionych społeczności, między innymi nie ujawnia ich samookreśle:na. Zbadanie tych ostatnich wymaga odrębnych metod niż stosowane w klasye-znym opisic etnograficznym. 4. WyekJspono.wani'eprz.ez Obrębskiego pr.oblematy1ki samo3wiardomości grupy odczytywanej z wY1Powiedzii reakcji obsenwowat11ęji prowokowanej bezpośrednio w terenie, nałożyło się na rea.1iw'wane w etnografii iPoJskiej badania trwałości i zmiennolŚci regionów kultury. Badania w tym kiel1un:ku podjął między innymi Roman Rei:nfurss w swoich studiach terenowych dQtyczącyrch granicy K~aiko:wiaków i Górali, jak również w monografii ruskiej g.rupy Łemków wydanej po II wojnie światowej 9. Deklarowana słownie zmienn:l świadomość grUlpo'wa stała Sil, -dlań, obok równie :umiennych zasięgów określonych :ajawisk kulturowych. J. Obirębsiki, CliP. cit., s. ,177. R. R€lmfuss, Pogran.icze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnouszych badań etnograficznych, "Lud", t. 36: 1946, s. 227 - 234. Tenże, Łemkowie jako grupa etnograficzna, "P,ra-ce. i Materiały EJtnog-:--arf'icrz.ne", t. 7: lf}418, s. 77 - 210_ 9 9a �Problemy świadomości etnicznej i na.rodowej. 161 głównie kultury materialnej, jedmym z wyznaczników zmiennego historycznie terytorium "g;rupy etnogTtaricznej". Nastę:pne lata przyniosły dalsze p.l1acedotycząoe ,prOlblemów-re.gionalizacji ku1burow~j kra:ju. Prrace te, choć uwzględniJały prQlblem sarrno~ określenia, głównym pr1iedmiotem uwagi uczyniły zewnętrzne, zmienne history'cznie o!kol1c7mościg~darcw-1Sipoł'eczne, w tym zwłasz·cza ustrojowe, które mogły warunkować ikis7Jtałtowa!l1ie odrębności r~ionalnej mies7Jkań'ców badanych ob!Szarów. W tym miejscu wspomnieć należy o wieloletni:ch zespołowych badaniaah I1egiOlnukumpiowskiego prowa:d.zonych pod k!ierunkiem A. KutrZ'eba-POIjnarowej l0, badania WieJ!k(j.pol:sJki pod kierunkiem J. Burszty 11, wsi Śląska OpoJsJkiego pod kierunkiem M. Gładysza 12 czy też badania ohsza:rów centralnej Po:lsiki prowadzone pad kierunkiem K. Zawistowicz-Adamsikiej 13. 5. W ostatnim pięcioleciu w etnografii poLskiej obserwujt'my nawrót do pl'Olblematyki et'ńi'oznej, lecz badania prowadzone są w odmiennej niż poprzednio perspektywie. Z jednej strony zwrócono uwagę na nie postrzegany dotąd nurt reIlelksji Bystronia mający istotne znaczenie dla badania świadomości etnicznej, jak również pOiWTóconodo głównych p)'lt-ań sfo:rmułowanych przez Obrębskiego. Nie bez znaezenia dla ożywienia prac badawczych było opu'bli:kowanie w t1umaez'ernu polskim klasycZinej pTa'cy W. L Thomasa i F. Z'naniec:kiego, Chłop polski w Europie i Ameryce (1918 wyd. oryginalne) 14. Jednocz,eśnie badania te w)'Ikorzystują dorohek refleksji nad problemem tożsamości, który - jak wykazują badania róimoralkich dyscYlPhn wynikać ma z fundaJmenrtaJinej potrzeby samoo:k:reś.leni'i człowieka. W rozważaniach tych zw.rócono uwagę, że już w okr,esie międzywojennym J. S. B)'Istroń W swojej Megalomanii narodowej jaiko pierwszy wśród polskioh etnografów o,pis-ałmito.twórczy charakter konfrontacji "swój - ohcy", w której to konfrontacji kryterium ohco-ści mogło być band.zo różne: etnic:ml.e,języ;kowe, religijne, zawodowe, klasowe czy kulturalne. W pracy tej Bystroń prześledził meohanizmy mityza,cji obcego. Mechanizm ten, jego zdani-ero,:polegał na procesie' idealizacji (ko,lejno deformacji obrazu oboego, rozciągnięcie sądu indywiJd-ualnego na całą grupę, zobiektywizowanie stereotypu), który prowadzi do uformowania lO -A. K,u'trzeba-Poj'narowa, (red.) Kurpie. Puszcza L:ielona, t. 1-3, WnJ:c1a;,-v H}62 - 11965. 11 .J. Bun.szta, (red.) Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, P.oznall, 1960 - !W,57. 12 M. Gła:dys.z, ('red.) Stare i nowe Siołkowiee, t. 1 - 2., Wrocłąw '19!r3 - 1966. 13 Zob .. ,Prace i Matel1i<Hy Muzeum ArcheOllogicznegc, i E<tnogra£i;c:zllego w Ło- dz.i", Seria ;Et,nc~~r.a.fii.C'nna. 11 'li Wyda>n~e pOILs'kie, Wan,;zawa Lud, t. LXVII 1975. �162 •• BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA mitu, w którym subiektywne uwarullIkowane historycznie sądy sltają się "poczuciem inSityniktownym" 15. Aktualne regeks'je nad konfrontacją pojęć "swojego i obcego" Wi' wSipółez,eslnejetnog:nafii polskiej pOIszłydworna drogami. 5.1. Jedna, hhższa sugestiom Bys1tronia, rozszerzyła pole analizy na wszelikie p:mcesy identyfika(~ji kuLturowej. Przykładem mogą być prace najmłodszjej generacji etnografów (Z. Benedyktowicz, L. Mróz, E. Heguhsika i inn.). Zwraca się w nich uwagę na swoiste, opis.ane przez etnologów r!eaikicjewoibec obcych, l'caJkC!jew których przeplata się poczucie lęku a nawet grozy z dążeniem do zbliżenia. Zrozumienie tych postaw, ich znaczenia kulturowego moż:liwe jest tylko w perspektywie szerokiegr,. spoj:T'zenia historyczmo-etnologicznego. Pozwala ono na analizę istoty wyolbrażeń etnilcznyoh i studiowania ich podohną metodą jaka stosowan" jest w studi,a·ch nad symbolem. Chodzi tu o tr.adycję fenomenologiczną (C. G. Jung, M. Eliade) "rozumienie symbolu przez symbol", wydobycia treści symbolu przez umieszczenie go w pewnej całości tego samego co on rodzaju, lecz bardziej niż on rozlClgłej, tworzącej całościowy sy"tem Chodziłoby zatem o ukazanie wizerunku własnej g,rupy (stereotypu) na tle inrny!Chwyob:r,ażeń o świecie (wszeohświecie, kosmosie) - wyobrażeń i wypowiedzi należących do na jszerzej pojętej sfery religijno-mitologkz:nej. Pozwoliłoby to na określenie i rozważenie stosunku stereotypu do mitu, ich wz,aje~nych pOIwiązań i rellacji, które od dawna narzucały się obserwaoji ba.daczy 16. 5.2. Drugi nurt, do którego zaliczyć można ostatnie prac(~ prowadzone pod kierullikiem A. KUitrzjeby-Pojnarowej, w większym stopniu kon· tynuują myśl J. Obręhskiego. A. Kutrzeba-Pojnarowa podejmuj~ problem roH iden;tyfiikaoj.ik.ulturrowiCijw procesie porozumiewania się międzygrulPowego konkretnych społ'eicznocŚci.Badania te szczególną uwagę zw.racają na kształtowanie się świadomośoi historycznej badanych grup, świadomośd rozwij,ają,cej się na bazie różnie uksztaUowanego podłoża historycznego. W Hczmychstudiach własnych oraz pracach prowadzonych poid jej kierunkiem dokonano la:boratO'ryjrnychanaliz postaw i zachowań z tego zaikres!u. Badano m. in. wpływ chłqpskiego wyobmżenia o świecie na podejmowanie decyzji emiJgracji zaiI1ohkowej oraz proces akceptacji i integracji ze Slpołeezeństwem na obczyznie, jak również zmiany jakie w tych uwarun:kowaniach zaszły na ,przestrzeni lat. W badaniach tych sLwier.. 15 L. S!tomma, Antropologia kultury w Polsce dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (mabeniały do słolwnlilka), "PoIlisika Sz.tu:ka Ludowa", t. 24: 1980, z. 1, s. 48 - 49. 16 Z. BeneldytkitmwCiz, D. MalrlIDoWSlka,O ni.ektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, "Etnog,rafia Polsika", It. 23: 1979, z. 2.. s. 205 - 236. . �Problemy .~wiadomości etnicznej i narodowej. 163 dzono, że poznawanie l przeżywanie świata "obcego" przechodzilo przez swoiste ctapy: postrzeganie go w etapie wstępnym jako peryferii własnej wioski, co wiązało się z osiedlaniem się na emigr.acji w,śród "swoich" ~ kultywowanie więzi uczuciowej z rodzinnym środowiskiem, następnie etap rozwoju zainteresowań życ'iem wlaS'nej g.rupy w nowym ot0czeniu .?tniczny:m, aby wraz ze wzrostem oświaty i stopy życiowej mogły pojawić się tendencje do pełnej integracji z obcymi grUlpami17. W zespole tym badano również trwałość poczucia więzi wewnętrznej i poczucia odrębności do innych grup oraz wzaj~mne stosunki wybranych społeczności lokalnych. Wychodząc z zalożenia, że poczucie to tworzyło ;;;ię na bazie wyikształconych w procesie historycznym więzi terytorialnych, analizowano funkcjonowanie więzi kulturowych. Baldano zarówno postrzeganie siebie w tych odmiennych katego:rlach, jak i odzwierciedlaJ).ie wspomnianych wyznac?mików w rzeczy'wistych procesach społecznokulturowych. W. E. Regulska na pTzytkładzie wspomnianych już Łemków, którzy po II wojnie zostali w większości zmuszeni do opusz'czenia stron rodzinnych i osiedlenia się w innych okolicach Polski, analizowała wyznaczniki odrębności etnicznej, które pełniły rolę kryteriów klasyfollkujących: 1. nćl płaszczyźnie samookreślenia indy,widua1nego, 2. cech ogólnych uznawanych za różnicują'oe dla całej grupy (w :przYlpadkubadanej grupy język, wyznanie, wspólne terytorium, stan kultury,obra.z przeszłości, st'2reoty;p wlasnej grUJpy), 3. wyznacznifk:oiffio:kT{~ślającychminimum cech pozwalającyoh .na przyszeregowanie kogoś do gonljPYswoich czy obcych. Szczególna UJwćlgazostał'a zwrócona w baidaru.ach na prooesy integracji wewnętrznej grllipy w obcym otoczeniu etnicznym. Integracji połączonej z frustracją społeczną, która prow.adzi w sytuacjach konfliktowych do wywołania postaw agresywnych. J.ednocześnie ś1edwno procesy integracji z dominującą grupą obcą ts. L. Mróz, po:d~jmujący w tym :re~pole analizę pozy,cji ludności cygańskiej, niezależnie od zakresu pojęcioweg.o kat'egorii "obcy", ~apro:ponował WJprowad~enierozró~niElnia składającego się co najmniej z trzech elementów: "swoi (my" - "nie swoi (oni)" - "obcy". Doszedł bowiem do wniosku, że jest rzeczą ni~prawdopodobną, by jaka.koJwiek społecznosć czy 'kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim co się poza nią znajduje, by nie czyniŁa różni'Cy pomiędzy sąsiednią grl"pą czy plemieniem a tymi, którzy są z gruntu odmienni kolorem skóry, 17 A. Kiu1trzeba-Pojn:arowa, Swi.at swój i obcy w kultm ze ludowej, (w:) "Roc;ztl'iik :'vIuzeum ElnOt~a,fi'c.zne:gG w TOmJJtlliu", s. 3'6 - 48, Tio1'1uń t. J: 19'7!8. 18 E. Re,gulska, Wyznaczniki odrębności etnicznej funkcjonujące współcześnie w świadomości gn~;JY łemkowskiej na terenie dawnej ŁemkoW5zczyzny, "Et:lografia Polska", t. 23: j97'9, z. 2, s. j.g.5- '1'99. �164 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA językiem ozy go~podai11ką, a więc czynn~kami odgr-y,wającymi bardzo istotną rołę w określeniu własnym grupy. Zigadzając się z tym, że iJntegra'cja własnej grupy, świadomość j,ej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się na pŁasze.zyźnie SiWohilistwierdza, że istnieje sze.reg sytuacjL kiedy "swo~ (my)" i "nie s.woi (oni)" mogą stanowić w~Mnie kat0goTię przeciwstawną "obcym". Ta os,tańni:ar'elacja wydaje mu się być własciwa dla stosunków inter'etllli1oznychi z nią się spotyl{jaJmyw procesaeh narodowo,twÓT!czy,ch.Dopiero bowiem "obcy" fun:kcjomuje jako pewien wzoIJ.'Izec przeciwstawny wzorcOlWti. własnej kultury i społeczności. Jego obraz fun!lmjcmu1ena zasadzie stereOtypu nie ,podlegająCiegoprawie mody£~kacji. Roz.różnierlle zaś "ohcych" i "nie swoich", zdaniem Mroza, może być szczególnie płodne dla badClinia skali bliskości i obcości, szukania wyzna'ozmików dystainsu kulturowego. Przydatność tych kategorii wz.rasta zwłaszcza w badaniu SIPoł,eczrności wielo:etni'cznych lH. 6. Do inmego etralPureflekoji J. Obrę:bskiego nawiązują częściowo badania J. Kuch~iej. W proees'acih narodowotv.:ó;rczych, niezależnie od miejsea ich rozwoju. J. Obrębskd. dostrzegał pewne ogóLne prawidlowości wynikające z jedne} strony z pokrewieństw st'ru:klturalnych jClikiezachodzą między wszystkim: społeczmo'śdami ludowymi a grupami narodowymi, zaś z drugiej strony z chaTaJMeru powiązań i stoslliIlików,które się między tymi grupami rozwijają· Obrębslki zwra,ooł uW1łigęna to, iż grlllPa o kulturze naro:dowej zewzg:lędu na rociza'j jed org,aJnizaQj,i, który czyni ją ~dolną do dynamicznege. rozwoju i eksjpansji, jest zawsze grUjpą dominującą. Pozycję jej pogłębiają ponadto z,azwycz'aj podziały klasowe, które potęgują różnice kultu:rowe. Zróżnicowanie to powoduje wewnętrzną sprzeczność w procesi'" asymilaoji. GrUiP.adominująca asymiluje i wciela do swojej struktury poszczególnych człml:ków gl1Upludowych jak i całe społecZJI1ościludowe a j.eidno:czeŚIliew ohronie swej wewrnętrznej organizacji i funkcji kierowniczych, braniąc swej specyficznej kultury i systemu wartości, ro'zwij2mechanizmy po.działu klasow~go i separ'=lcji,którp. spychają nowych członków do niższych ;pozycji klasowych i ogiraniczają ich udział społeczny i kultuOOlwyw Sjpoleczeńrstiwiie narodowym. Obrębsiki wy:rómił trzy etapy ,powstawania narodów. Pierwszy polega na przenikCliniu do grup ludowych ins.tytucji i organizacji grupy naroidowej i dostosowywanie ich (gru:p ludo:wych) do wzorów własnej tradycyjnej ku1t'ury i org:anizaoji ~połecznej. Drugi etap, przej'ściowy, polegC\ na odry!waniu się jedno'stek i grUip od własnej kultury ludowej i dążenie: Mróz, Badanie dystansu etnicznego: Cyganie-Polacy, 1978, z. 2, s. 15 - 35 oraz L. Mróz, $w·iadomoścŻ(;we etnicznego, "Etnoglraf"ia Po!ls:ka", t. 23: 1979. z.. 2. s. 157 -163. 19L. t:- 22: "E:tnogmf'ia lUl/znaczniki Polsl]m·'. dystans" �Problemy świadomoś,ci etnicznej i narodowej. 165 ich do asymilacji z grupą narooową. OhaTa~teryzuje go powstawanie różnych ugrupow-ań społecznych, w rówych przejściowych przestrzeniach społecznych. Trzecim i końcowym etapem jest spowodowanie zmian w &połeczJnOlścilokalnej jak równ~eż zmian w strtlMume Thalrodo:wej, które umoiŹ\łiwiłylbywaJrS1Jwomludowym udział w cywilizacji narodowej. Ruchy te powstają za~óWillow dz,i,ed'Z!inie~onomicZinej, jalk religijnej, politycznej czy kullturalnej. W wyll'liJkutych procesów powstaje nowa neczywistość społeczna. Dyrekty,wa meto1dologicZilladla badań etnolog'kzmyoh tych procesów sformułowana pmez Obrębskiego polega na zwróceniu uwagi na to, iż w badainiacih procesów etnicznych na grunoie grUjp lokalnych pierwszeństwo przed badaJlliami zwyczajów i obyczaJjów powinny mieć badania funkcji spo,łe.cmly'chma:kJropro:cesów. 6.1. WymiEmiona wyżej J. Kuoharsk,a p'I"owadziła badania na dawnym pograniczu etnicmym polsko-niemiecikim wśród ludności reg,icmu Kaszub zamies2lk,juącej poza zwartym zasięg!i.emswej gr~py. W bada:niach śledziła poczucie łączności luidnoś:ciz 'resztą terytorium r'egiOlI1u,któr-a zna·lazła się w okresie międzywojennym w granicach .pańStwa polskiego oraz jej samodkr:eś.lenie narodowe. Baidała więc wyobrażenia o przeszłośd regionu, historii własnej rodziny, stoouneik. do języlka i religii, własnej spuścizny kulturowej. Trwałą i'1'lite:g.rację społeczną na bazie powyższych wyzna'czuików uznała za e1:iniczność,powodującą budZienie się poczucia łą~zności ze zw.aTtym obszaI'em Kaszub o,raz poczucia obeości w kontakcie ze społecznością niemiecką. ,Ponadto stwierdziła, że rów:nolegile w wyniJku tychże samych tradyoji rodz~nnych część miejscowej luooości 'pocho:dzenia dwbnoszlache<:bego identyf1Jkowala się z po,lsikimśrodo,wiskiem narodowym, z którym łączyła ją tradyoja wspólnej hisOOcr-yioZineij przeszłooci. Grupa ta spełniała rolę transmisji ideologii na1roldowej we własnej ~połeczności lokalnej. Omawiana grupa, z racji rozbudZiOnych uczuć patriotycznych, była o wiele ba:ndziej odporna na ,pro,cesy wyna;rooowi'e:nia. Generalnie procesom wynaradawiania przeciwdziałała jednk odrębność wyznaniowa ludności niemieckiej. Problem kształtowania i ut.rzymywania świadomości narodowej ludności Kaszub J. Kucharska badała również wśród emigrantów kanadyjskich pochodzących z tego regionu 20. 6.2. Problem tożsamości IUJdności pogranicza etnicznego podjął rów-· nież M. Pokropek. Pogłębiając idee podnoszone w dawnych badania,ch (por. pkt 4) bada relacje między zróżnicowanymi grupa.mi etniczno-języ20 J. K,ucJł1ao':Ska,Initial Canada in results Wilno in summer Nauki Humani,Sitycz.no-iSpołiec'zne", of the ethnographic research conducted in Ontario "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. t. 72: 1980, s. 33 -53. 1977, �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-jAWORSKA kowymi a wytwOTzoną przez te gru;py kulturą. Wychodząc od studió\\' zasięgów kulturowycłr i wyznaczamia terytoLl'iów charakteryzujących się odrębnościami kulturowymi, bada pochodzenie tyc!l różnic, aby następnie skonfrontować czy zróżnicoWiaJnieto j.est do.sbrze.g.aneprzez badane grupy (podohne badania na innym pograniczu prowadziła t<E::Ż T. Karwieka). Cele.m badań jest stwiel'dzenie, na jakich elementa,ch kulitury opiera się poczucie własnej odręhności przy porównywaniu wizerunku g.rupy własnej i cudz€!j. M. Pokropeik formułuje tezę, że dostrzegane różnice sta:ją się podstawą samoOlkreślenia do1piero w okresie zagrożenia. konfliktów czy zmian po.lityczny,ch i społeczno-gospodarczych, lub jest ono wynikiem działalno'ści zewnętrznych ośrodków dyspozycyjnych. Z przekazem określonych ideologii łączy się upowszechnienie określonych wytworów kulturowyoh o znaczeniu symbolicznym, jednocześnie: wzra.stają barie;ry kulturowe, któr'e nie pozwalają na przyjmowanie do wł.asnego inwentarza kulturowego przedmiotów nacechow&nych obcą ideologią. Grupy uboższe kulturowo (w sensie odręhnośó i bogactwa inwen tarza), a talkże nie posiadające silnej ideolio,gii, małoliczeboe czy pozo.. stające w. TO'?1Pfoszeniu,zazwyczaj są wahlaniane przez grupy większe. silniejsze i jednolite kulturowo. J6cmocześnie badania Pokropka pO'twierdzają obserwa'Cje Obrębskiego co do aspirowania do grupy mającej wyższą pozycję ~połeczną 21. 6.3. Odmienny charakter, nawiązujący częściowo do omawianych wyżej badań (patrz p:M 4), mają bad.ania pograJnicaa etnicznego prowadzon(: w ciągu szer,egu lat przez Z. Staszcz ak 22. PodejmuJe ona problem pogranic:z.a 'Polsko-niem~eckiego, badanego już wcześniej przez T. Wróblewskiego i to w oparciu. o to samo źródło (Atlas der deutschen Volkskunde 1936 - 11939). Jednaikże o ile uwaga T. Wróblewskiego 23 koncentrowała się na pytaniu ja:kie elementy kulturowe występujące na pograni'czu świa.dczą o podst<lJwowyeh zmianach kultury ludowej poJsJu.ej, ni-emiec~iej i ich nawiąza[lJiu do odnośnego okresu kulturowego, Z. Sta.szczaK wykorzystując tak klasyczne źródło etnografi,cznp., jakim jest atlas etnograf.icZiIly,poddaje informacje przekazane za jego pośrednictwem barozo precyzyjnej analizie zmierz;aljąoej do syntetycznego ujęc'ia nasilenia 7£.społu zjawisk, które można bylOiby uznać z-a nasycone tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich. Jest to ci,ekawa próba posiłkowego 21 M. Bokropek, Zróżnicowanie kulturowe i jego odbicie w świadomości mieszkańców sko-białoruskiego w półnoC1W-wschodniej na pograniczu etnicZ1W-językowym na przykrodzie pogranicza polsko-litew Polsce, ".Etnog]rafia p.o!s.ka", t. 23: 1979. z. 2, s. 127 - 156. 22 Z. Stas,;ocza.k, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978. 23 T. Wróblewski, Pogranicze polsko-wiemieckie ticznych, "Lud", t. 50: 1962, cz. 2, s. 4311- 466. jako pogranicze w świetLe ,,- etnograficzne, m.ateriałów etnogro.- �l'rofJlenqj świu[hmości etnicznej i narodowej. 167 wy,korzystania źródła etnogmficznego w dyskusji nad zagadnieniami etnicznymi. 7. Na zakończenie tego przeglądu należy jeszcze wspommec o specyficznych rozważaniach D. M.arkowskiej, która podjęła stosunkowo rzadziej omawiany, lecz mający ważkie znaiC'zenie społeczne, problem roli wykształcania w procesie wyohowania poczJUcia identyfikacji kulturowej, a co za tym idzie również identyfikacji etnicznej. Zajęła się w z.wiązku z tym procesem świadomego kształtowania postaw wobec swojej i obcej kultury. Formowania swoistej toleranoji, którą proponuje wykształcić na drodze przezwyciężenia podejścia "my - oni" i przekształcenia go Vi dialog "Ja Ty" 24. BHONISŁAWA ETHNIC AND KOPCZYŃSKA-JAWORSKA NATIONAL COSCIOUSN:IDSS. lVIETHODESAND ACHIEVElVIENT!S OF POLISH ETHNOGRAPHY (Summary) The problem of national cons6o USH,es s and asp:iration far i:ndependence havc~ beea for obviou:i re,~sons a subjec:t o<f scie:ntiific il11'ere&ts in PoIaiHd. DiUerent di.sciplines have deaLt with v,N'ious a,specls of this pnoblem. The present article whic,h was previ,ously presented at the Sympo:>ium of Europe,m Socia,l Anthropology ,in Ams'terdam gives an extensive review of scient.ific interesbs, methode:; and appI'()Iach~s appJ;ied by POilłsh ethnographers. 24 Z. Bene:dykto1wi'cz, D. Markowska, op. dl. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/846d57f09fe563b50a9289c9a112ed5b.pdf 74ecab8b63b83b811f54fac9b3aef30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource strukturalizm funkcjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1320 Title A name given to the resource Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P.G.Bogatyrewa / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.159-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, R O Z P R A W Y, ARTYKUŁY Lud, t. 57, 1973 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA METODA FUNKCJONALNO-STRUKTURALNA W BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH P. G. BOGATYREWA W sierpniu 1971 r. zmarł Piotr Grigorjewicz Bogatyrew, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, wybitny uczony, autor licznych prac z dziedziny folklorystyki słowiańskiej, teorii i historii ludowego teatru, poetyki, stosunku literatury do folkloru, związków literatury rosyjskiej z literaturą innych krajów słowiańskich, wreszcie badań porównawczych z dziedziny etnografii, w tym zwłaszcza sztuki ludowej, wierzeń i obrzędów oraz zwyczajów. Urodzony 29. L 1893 r. w Saratowie ukończył w 1918 r. studia na wydziale filozoficzno-historycznym uniwersytetu w Moskwie. Już jako student rozpoczyna pracę naukową zbierając w latach 1915-1916 materiały dialektologiczne i folklorystyczne wśród grup ludności wielkoruskiej w guberniach Archangielskiej i Moskiewskiej. Na podstawie tych badań publikuje prace Verovanija velikorussov Senkurskago ujezda 1. Po ukończeniu studiów pracuje jako bibliotekarz, wykłada na nowopowstałych uczelniach radzieckich, wreszcie zostaje pracownikiem Państwowego Muzeum Historycznego. W 1921 r.2 wyjeżdża do Czechosłowacji w charakterze tłumacza radzieckiego przedstawicielstwa. W służbie dyplo': matycznej pracuje do 1927 r., a następnie w latach 1928-1939 jako współpracownik radzieckiego centralnego państwowego muzeum literatury zbiera materiały literackie i historyczne w archiwach Czechosłowacji, Austrii, Niemiec i Danii. W końcu lat dwudziestych Bogatyrew przeniósł się do Bratysławy, gdzie wykładał słowiańską i rosyjską etnografię. Na uniwersytecie tym doktoryzował się na podstawie pracy Actes magiques, rites et croyance l "Etnograficeskoje Obezrenije" 1918, t. 28, z. 3-4, s. 42-80. ~ Biografowie Bogatyrewa nie są zgodni. Jedni podają rok 1921, drudzy 1922. �160 en BRONISLAWA Russie KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Subcarpathique.3 Promotorem jego był prof. K. Chotek. W kilka lat później uzyskuje docenturę przedstawiając jako dysertację habilitacyjną studium "Polaznik" u juznych Slavjan, Madjarov, Slovakov, Poljakov i Ukraincev. Opyt sravnitelnego izucenija slavjanskich obrjadov 4. W 1939 r. udało się Bogatyrewowi uratować swoje materiały i wrócić do kraju, gdzie wykładał początkowo w Moskiewskim Instytucie Filozofii, Literatury i Historii, gdzie w 1941 r. uzyskał stopień doktora nauk na podstawie dysertacji o ludowym teatrze Czechów i Słowaków:;. W czasie wojny ewakuowany do Swierdłowska, następnie wykłada w Aszchabadzie na przeniesionym wydziale filologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego. Po śmierci akademika J. Sokołowa w 1943 r. zostaje kierownikiem Katedry Folklorystyki, a następnie kierownikiem działu folkloru Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. W związku z narastającą krytyką "burżuazyjnych" kierunków naukowych w latach 1948-1953 dorobek naukowy P. Bogatyrewa został poddany negatywnej ocenie. Uczony wyjeżdża z Moskwy i przez parę lat jest profesorem Woroneżskiego Uniwersytetu, a następnie zostaje zatrudniony jako "naukowy pracownik" w Instytucie Światowej Literatury Akademii Nauk. W końcu lat pięćdziesiątych zostaje zrehabilitowany naukowo jeden z nauczycieli Bogatyrewa, wybitny uczony A. N. Wesełowskij. Po wystąpieniu W. Zirmunskiego w sprawie znaczenia badań porównawczych historyczno-genetycznych, historyczno- typologicznych i kulturowych 6, powstała atmosfera, w której możliwa była kontynuacja dawniej rozpoczętych prac. W 1964 r. P. Bogatyrew powrócił na Katedrę Folkloru Uniwersytetu Moskiewskiego, na której wykładał aż do śmierci. Na zakończenie tego krótkiego zarysu biograficznego nadmienić należy, że obok pracy naukowej, jego dziełem był przekład rosyjski Przygód dzielnego wojaka Szwejka. Od 1956 r. Bogatyrew był członkiem Związku Pisarzy Radzieckich, w 1968 r. został obdarzony doktoratem honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze, zaś w 1969 r. bratysławskiego Uniwersytetu im. Amosa Komeńskiego 7. Paris 1929. "Lud Słowiański" 1933-1934, t. 3, z. 1-2. 5 Lidove divadlo ceske a slovenske, Praha 1940. Wyd. w tłum. rosyjskim \V pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii na1'odnogo iskusstva, Moskva 1971. 3 4 s. 11-166. G V. Zirmunskij, Epic'eskoje tvorcestvo slavjanskich narodov i problemy sravnztelnogo izućenija eposa, "Issledovanija po slavjanskomu litel'aturovedenju i folkloristike", Moskva 1960, s. 252-283. 7 Podane informacje biograficzne pochodzą z artykulów i wspomnień pośmiertnych: B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid", R. 55: 1961l. 5. H1:l-201; tenże, Petr GrigorjeviC Bogatyrev 1893-1971, "Narodopisne Aktuality" 1971, nr 4. s. 393-394; N. N. Gracjanskaja E. V. Pomeranceva. Petr Grigorjevic Bogatyrev, Sovet- �Metoda flLnkcjonalno-strlLktlLralna ... 161 Dorobek naukowy P. Bogatyrewa obejmuje ponad 300 pozycji w większości publikowanych w latach 1922-1940 w wydawnictwach czeskich i zachodnioeuropejskich, najczęściej trudno dostępnych w bibliotekach nie tylko polskich, ale i rosyjskich 8. Dlatego też niedawno opublikowano w Moskwie wybór jego dawnych prac w tłumaczeniach rosyjskich pod wspólnym tytułem Voprosy teorii narodnogo iskusstva 9. Praca ta jednak, jakkolwiek wydana niedawno w stosunkowo dużym nakładzie (6 tys. egz.), również nie jest łatwo osiągalna. Ponadto dorobek tego wybitnego uczonego, bliskiego zainteresowaniami współczesnej nauce, mało jest znany środowisku polskich etnografów i rzadko który, zwłaszcza młodszy pracownik nauki do wspomnianej pracy sięgnie. Stąd postanowiliśmy omówić pokrótce tę część dorobku uczonego, która dotyczy założeń metodycznych jego prac etnograficznych. Nie wszystkie prace przedstawiają jednakową wartość, niektórym stwierdzeniom opartym na zbyt małym materiale źródłowym można zarzucić hipotetyczność, niektóre w świetle dzisiejszego stanu wiedzy utraciły na oryginalności, jednakże wydaje się, że konsekwentna próba stosowania określonych założeń metodologicznych, znanych nam z badań pozaeuropejskich, w odniesieniu do badań europejskiej kultury ludowej nie straciła nic ze swej aktualności, a niektóre z postulatów P. Bogatyrewa czekają jeszcze na spełnienie. P. Bogatyrew, jak sam to wielekrotnie podkreślał, pracował metodą f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n ą. Już w latach 1915-1916 razem z R. Jakobsonem (trzy lata od siebie młodszym), zorganizował na uniwersytecie moskiewskim koło lingwistyczne, które przekształcono z czasem w "Stowarzyszenie Języka Poetyckiego (Obscestvo Poeticeskogo J azyka=OPOJAZ), w którym aktywnie działali uczeni tej miary, co W. W. Winogradow 111, G. O. Winokur, B. W. Tomaszewskij, W. W. Szkłowski i inni. W 1926 r. z inicjatywy B. Mathesiusa i R. Jakobsona zostaje założone ..Praskie Koło Lingwistyczne" (Cercle Linguistique de Prague), do którego wstępuje P. Bogatyrew. Należeli do niego tacy uczeni rosyjscy, jak skaj a Einografija" nr 6, s. 192.-193 i K. V. Cistov (rec.) P. G. Bogatyrev, Vo"Sovetskaja Etnografij a" 'W71, nr 6, s. 175·-178. H Pełną bibliografię dorobku naukowego P. Bogatyrewa za lata 1916-19'67 podaj,~ . B. Bene_~ [w:] "Cesky Lid" 196B, z. 4, s. 201-205. Za lata 1916-1969 można ją także •.•.znaleźć w pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii..., s. 5-23-543. " M-oskva 1971, ss. 544. 10 V. V. Vinogradov, razem z L. V. Si:erbą, L. P. Jakubinskim, E. P. Polivanovem, był przedstawicielem tzw. szkoły pete1'sburskiej, kontynuującej w językoznawstwie tradycje szkoly kazańskiej J. Baudouin de Courtenaya, która sformułowała liczne z podstawowych myśli nowoczesnej lingwistyki rozwinięte później przez F. de Saussure';l (M. Ivić, Kierunki w lingwistyce, Wrocław 19-66, s. 87-89). prosy teorii 11 - 1971, narodnogo Luci. t. LVll is/wsstva, �162 BRONISLA W A KOPCZYŃSKA-,J AWORSKA S. Karcewskij i S. Trubeckoj 11, lingwiści czechosłowaccy: B, Trnka i B. Havranek, czy teoretyk literatury J. MukafovskY. W czasie pobytu w Czechosłowacji Bogatyrew nawiązuje rówmez ścisłe kontakty z tamtejszymi etnologami i folklorystami, jak z C. Zibrtem, J. Horakiem, F. Wollmanem, K. Chotkiem czy J. Polivką. Przyjaźni się ponadto ze znanym reżyserem E.F. Burianem, z którym łączyły go wspólne zamiłowania teatralne 12. Zainteresowania teoretyczne Bogatyrewa z dziedziny lingwistyki i folkloru rzutują na metodę jego prac etnograficznych. W swoim punkcie wyjścia były one bowiem określone w dużym stopni u przez metody językoznawstwa. Odnośnie dorobku P. Bogatyrewa aktualne jest sformułowanie, że teoria językoznawcza była "impulsem dostarczającym inspiracji metodologicznych podsuwając wzory konceptualizacji, kształcąc wyobraźnię teoretyczną badaczy i styl myślenia o wszystkich zjawiskach semiotycznych" 13. Podstawowe założenia tej metody nawiązywały bowiem do ogłoszonych w 1929 r. Tez Praskiego Kola 14. Jednocześnie rozwój zainteresowań etnograficznych P. Bogatyrewa uzależniony był od kierunków dominujących w etnografii cz~skiej okresu po I wojnie światowej. Według B. Benesa, w okresie tym w czechosłowackiej etnografii i folklorystyce dały się wyróżnić cztery podstawowe kierunki badań: przeżywająca się już metoda kulturalno-historyczna, której repezentantem był C. Zibrt i jego naj bliżsi współpracownicy, rozwinięta komparatystyka reprezentowana przez liczne prace J. Polivki, V. Tillego, J. Horaka i in., od lat dwudziestych rozwijający się struktura- II Sergiej Karcevskij (l884~1955) wyklaclal w Jatach 1917-1919 idee Saussul'l'a na Uniwersytecie Moskiewskim (Ivić, Kierunki ..., s, 1(9). Mikołaj Sergiejevic Trubeckoj (1890--<19318) rozpoczął swe badania jako etnolog, ale stosunh:owo wcześnie zainteresował się zagadnieniami lingwistycznymi. Prowadził badania nad językami kaukaskimi i paleosyberyjskimi. Studiował językoznawstwo u V. Pofezinskiego. Od 1913 1'. kontynuował studia w Lipsku. W 1922 1'. objął katedrę slawistyki w Wiedniu. Pracując od 1928 r. w Kole Praskim zapoczątkował w lingwistyce studia fonol0giczne, a następnie opracował metodycznie pojęcie systemu językowego (Ivić, Kierunki..., s. 126-'128). 12 E. F, Burian, ktÓl'y w jednej osobie był reżyserem teah'alnym i muzyl<;iem, realizował zasadę kształtowania realizacji teatralnej według modelu muzycznego. Czas sceniczny w jego inscenizacjach był rytmicznie wymierzony na wzór utworu. muzycznego nawet wtedy, gdy muzyka nie towarzyszyłał spektaklowi. (J. Mul'~ ...• rovsky, O dzisiejszym stanie teatru, [w:l Wśród znaków i struktur, Warszawa 197(" s. 350). !3 J. Sławiński, Jan Mukafovsky: program estetyki strukturalnej, [w:] .J. Mukarovsky, Wśród znaków ..., s. 6. H Zob. Praska szkola strukturalna w latach 1926-1948. Wybór materialów. Pod red. M. R. Mayenowej, Warszawa 1968, s. 43-55. �l\1ctoda funkcjonalno-strukt.uralna ... 163 lizm, który z lingwistyki i teorii literatury przeszedł za pośrednictwem Bogatyrewa do etnografii i folklorystyki, gdzie był kontynuowany przez A. Malichercika oraz równocześnie, zwłaszcza w folklorystyce, zaczyna nabierać znaczenia metoda marksistowska znajdująca swój wyraz w pracach B. Vaclavka i Z. Nejedlego 15. W całej swej działalności badawczej Bogatyrew łączył badania folklorystyczne z etnograficznymi, należał bowiem do tej grupy rosyjskich folklorystów, którzy badali literaturę ludową w powiązaniu z całokształtem życia określonych grup społecznych i stali na stanowisku bliskiej współpracy etnografów i folklorystów 16. Prace badawcze rozpoczął Bogatyrew od poszukiwań w dziedzinie kultury duchowej, która go interesowała od początku jego naukowej działalności 17. Po przyjeździe do Czechosłowacji prowadzi w tzw. Podkarpackiej Rusi intensywne badania terenowe dotyczące magii, i wierzeń w obrzędach dorocznych i rodzinnych. W badaniach tych wychodzi z założeń metody "statycznej", a w analizie zaczyna stosować metodę strukturalną. Wyniki publikuje w licznych przyczynkach, a podsumowuje w 1929 r. we wspomnianej już pracy doktorskiej. Drugą dużą pracą z dziedziny obrzędów jest jego rozprawa historyczno~genetyczna dotycząca zwyczaju składania życzeń noworocznych, zwanego w Polsce połazy. W początku lat trzydziestych przystępuje Bogatyrew do sformułowania metodyki badań funkcjonalno-strukturalnych w etnografii. Opracowuje ją na przykładzie badań zwyczaju choinki bożenarodzeniowej we wschodniej Słowacji (1935) oraz w pracy o funkcjach stroju ludowego na Morawach (1937). W ostatnich latach przed wojną i po II wojnie światowej koncentruje uwagę na roli i funkcji znaku w ludowej literaturze i sztuce, a zwłaszcza w teatrze 18. Założenia propagowanej przez siebie metody funkcjonalno-strukturalnej precyzuje P. Bogatyrew w licznych rozprawach i artykułach, wśród których na szczególną uwagę zasługują: Etnographische Praxis; Pfispevek k strukturalni etnografii; Funkcno-strukturalna metoda a ine metody B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid" 19611, s. 193-195. POI'. B. Benes, Bogatyrjov ..., s. 196. :7 Wspomniane wyżej badania wierzeń \'1 północnej Rosji. 1" W uzupełnieniu należy dodać, że jako wieloletni badacz Ukrainy Zakarpackiej, Słowacji i Czech byl zainteresowany żywo pracami Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat (zob. P. G. Bagotyrev, Problemy materialnoj i duchovnoj kultury naselenija Karpat, "Sovetskaja Etnografija" 1964, nr 4, s. 12:6-135). Przewodniczył również m. in. obradom Sympozjum do badania kultury ludowej Karpat na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropołogicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r. l.i 16 �164 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografie a folkloristiky; Funkcie kroja na Moravskom Slovensku; Die activkollektiven, passiv-kollektiven, produktiven und unproduktiven ethnographischen Tatsachen 19. Podstawowe pojęcia operacyjne jego metody zaczerpnięte są z lingwinistycznego oraz częściowo psychologicznego strukturalizmu 20. Wprowadza więc w swoich pracach rozróżnienie funkcji i formy zjawisk, hierarchii i dynamiki funkcji oraz pojęcie struktury. S t r u k t u r a jest całością, która określa sobą charakter swoich elementów, przy czym całość ta jest czymś więcej niż sumą części składowych. "Określona liczba różnorodnych części lub cech faktu czy zjawiska określa strukturę, a jednocześnie współzależność części składowych struktury powoduje, że fakt czy zjawisko zachowuje swoją jedność i tożsamość" 20a. Bogatyrew, podobnie jak J. Mukarovsky w badaniach struktury zjawisk sztuki, za strukturę uważał tylko taki zespół składników, którego wewnętrzna równowaga ma charakter dynamiczny. Jedność owego zespołu ujawnia się poprzez dialektyczne przeciwieństwa, przy czym w przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, chociaż jej wewnętrzny porządek, współzależność elementów nieustannie się zmienia. Wzajemne stosunki składników, ich hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które się chwilowo wybijają na plan pierwszy, tworzą strukturę funkcji, nadają decydujący sens strukturze, sens, który zmienia się w wyniku każdorazowego przegrupowania składników 21. Za podstawowy cel badań etnograficznych uważał Bogatyrew zgromadzenie materiału, który mógłby wyjaśnić f u n k c j e poszczególnych zjawisk etnograficznych względem siebie i w ramach całokształtu zjawisk kolejno [w:] Erfahrungen eines Feldethnographen in Russlanl! "Slavische Rundschau" 1930, R. 2, s. 1--7 (odbitka); [w:] Slovenske Miscelanea, Bratislava 1931, s. 279-282; "Slovenske Pohlady" 1$)35, R. 51, nr 10, s. 550-558; Turcansky Sv. Martin 1937, s. 78. II Congres International des Sciences Anlhropologiques et Ethnologiques, Copenhague 1939, s. :W{-:H5; tłum. ros. [w:] Voprosy teorii, s. 384-386. 20 Por. rozróżnienia "langue" i "parole" i ich odpowiedników w folklorze w artykule P. Bogatyreva opublikowanym wespół z R. Jakobsonem, Die Folklore als cine besondere Form der Schaffens, "Donum Natalicum Schrijnen 3 Mai 1929, Nijmegen-Utrecht 1929, s. 900-913: tłum. ros. [w:] Voprosy teorii ..., s. 369-332 oraz zgodności P. Bogatyreva z J. MukarovskYm. Z psychologów P. Bogatyrev cytuje: K. Koffka, Die Grundlagen der psychischen Entwicklung, Osterwieck am Hartz 1921 czy A. J. Temikova, Poniatije annercencii v psichologii i problema struktury v psichologi povedenja, "Sbornik Obsc. 1st., Filos. i Socijulnych Nauk pri Pennskom Dniv." 1929, t. 3, s. 147. ~na Bogatyrev. Pfispevek ..., s. 279. ~1 Por. J. Mukarovsky, O strulcturalizmie, [w:] Wśród znaków ..., s. 25-26. J~ und Publikowane Karpathorussland, �MetocIa fun/ccjonalno-strukturaLna ... 165 (względem systemu). Jakkolwiek pojęcie funkcji było podstawowym dla jego rozważań, Bogatyrew nie precyzuje go nigdzie explicite. Zakres tego pojęcia można ustalić jedynie śledząc jego znaczenie w kontekście wywodów autora. W badaniach etnograficznych, podobnie jak przy badaniu innych faktów społecznych, zdaniem Bogatyrewa, spotykamy się z ogromną wielorakością funkcji, które niekiedy są tak ściśle od siebie zależne, że trudno jest je analizować w oderwaniu jedne od drugich 22. Wzorcową analizą ilustrującą założenia i realizację metody funkcjonalnej jest praca Bogatyrewa o funkcjach stroju ludowego na Morawach (Slovacko). Wyróżnia w niej autor funkcje praktyczne stroju (ochrona przed zimnem, przystosowanie do określonego typu pracy itp.), funkcję wiążącą strój z określonym statusem społecznym noszącego, funkcje estetyczne czy regionalne. W szczegółowej analizie społecznych funkcji stroju wyróżnia jeszcze funkcję wyróżniania grupy wieku oraz stanu rodzinnego, ściśłe związaną z funkcją moralną, która podkreśla stosunek jednostki do norm moralnych (np. strój przewidziany dla niezamężnych matek), czy funkcję zawodową lub wyznaniową. W rozważaniach szczegółowych stwierdza też, że funkcja estetyczna zazwyczaj tworzy wspólną strukturę z funkcją erotyczną 23. Jednocześnie w badanym regionie stwierdza występowanie czterech odmian stroju: strój codzienny, świąteczny, okolicznościowy i obrzędowy. W każdej z tych odmian stroju inna funkcja pełni rolę wiodącą, inna jest też wewnętrzna hierarchia funkcji. Np. w stroju świątecznym i okolicznościowym na szczycie hierarchii funkcji, zdaniem Bogatyrewa, znajduje się funkcja wyrażania święta lub okoliczności, następnie estetyczna, dalej obrzędowa, potem funkcja wyrażania narodowego lub regionalnego stroju, pozycji społecznej i praktyczna. W stroju obrzędowym na pierwszym m:iejscu znajduje się funkcja wyrażania obrzędu, za nią świąteczna i estetyczna, zaś funkcja pozycji społecznej ma w tym stroju stosunkowo niewielkie znaczenie, a w niektórych wypadkach pojedyncze części stroju nie mają żadnego praktycznego znaczenia. Jednocześnie stwierdza, że przy zmianie miejsca funkcji w hierarchii znaczenie jednych słabnie, a inne za to w to miejsce nabierają znaczenia 24. Np. w stroju codziennym w porównaniu ze strojem świątecznym wszystkie inne funkcje, oprócz funkcji· racjonalnego przystosowania stroju do wymogów pracy oraz ochrony przed zimnem i gorącem, nie grają większej roli 25. Po przeanalizowaniu układu funkcji w strukturze Bogatyrew stwier- 22 23 2' 25 Pfispevek ..., s. 279. Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie , s. 27-41. , s. 13-14. , s. 55. �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA dza, że w i a d ą c a f u n k c j a przejawia się również silnie w formie stroju. Np. wyraźnie to widać w szczegółach podkreślających funkcję odświętną stroju. Stąd wyprowadza wniosek, że nie tylko funkcja zależy od formy, ale i forma stroju uzależniona jest od funkcji. Np. kiedy zmiana systemu ekonomicznego powoduje zmianę stroju ludowego, a opór wsi na wpływy miasta jest jeszcze silny, powstaje nowy rodzaj stroju, który jest częścią składową zmieniającej się całej struktury kultury wiejskiej. Gdy struktura ta zmienia się radykalnie, ginie "tradycyjna kultura stroju", gdyż nowa struktura wymaga nowych form 26. W powyższych rozważaniach nad współzależnością funkcji i formy Bogatyrew nawiązywał do dorobku rosyjskiego etnografa D. K. Za lenina 27, czym ujęcie jego odbiegało dość znacznie od analiz klasycznych funkcjonalistów typu np. B. Malinowskiego. Obok współzależności pojedynczych funkcji, które jako elementy tworzą całość struktury badanej, Bagatyrew wyróżnia jeszcze całościową "funkcję struktury funkcji". Tę c a łoś c i o w ą f u n k c .i ę w wypadku stroju uosabnia jego zdaniem pojęcie: "nasz strój". Własny strój. podobnie jak rodzinna mowa, zdaniem autora, jest najbliższy swoim nosicielom. Ta funkcja struktury funkcji jest naj bliższa funkcji regionalistycznej, ale różni się tym, że strój w funkcji regionalistycznej występuje tylko jako przeciwstawienie strojów innych regionów, "nasz" strój jest bliski i bez tego przeciwstawienia, za to posiada silny charakter emocjonalny. Bogatyrew tłumaczy go ścisłym, fizycznym związkiem stroju z jego nosicielem (odbicie tego znajdujemy w magii kontaktowej), a skutkiem tej postawy jest poczucie bliskości w stosunku do wszystkich członków społeczności, którzy noszą ten sam strój. Zakres tego pojęcia, podobnie jak funkcja i forma stroju, jest zmienny historycznie i różny w różnych środowiskach społecznych i ekologicznych. Bogatyrew zwraca uwagę na to, że postawy emocjonalnej intymności może budzić tylko taka odzież, która ma tendencje trwania w całości lub czr;ściach (np. przy funkcjach religijnych). Odmiennie rzecz się ma z ubiorem podlegającym modzie, szybko się zmieniającym, który nie ma czasu "zrosnąć się" z ciałem jednostki, lub ze "społecznym ciałem" zbiorowości 28. Na zakończenie swych rozważań nad "funkcją struktury Bogatyrew zaznacza, że nie zawsze jest ona tożsama z funkcją i często nie jest uświadamiana w środowisku badanym 2!l. 26 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 56-58. 27 1stalkowanie prezitoćnych religioznych obriadov, 1934, nr 5,s. 4-5, cyt. za Bogatyrevem, Funkćno-Strukturcilna 28 Bogatyrev, Funkcie , s. 58-61. 29 Bogatyrev, Funkcie , s. 62. .,Sovetskaja ..., s. 555. funkcji" wiodącą Etnografija" �Metorirl funkcjonalno-strukturalna ... 167 W celu wyjaśnienia s t r u k t u r y f u n k c j i badanego faktu należy zdaniem Bogatyrewa, zidentyfikować podstawowe funkcje pełnione przez dane zjawisko, następnie zbadać jak przebiega proces przekształceń jednych funkcji w drugie oraz osłabienie lub wzmożenie roli poszczególnych funkcji w obrębie systemu. Ponadto należy każdorazowo odpowiedzieć sobie na pytanie, jak dalece zjawisko (zwyczaj) stanowi zamknięty, pełny system. Dając przykład obrzędów weselnych Bogatyrew zwracał uwagę, że nie zawsze stanowią one jednolity system, np. ze względu na funkcje magiczne czy estetyczne. Należy badać, czy, w jakim stopniu i jak systemy te są połączone. Można bowiem założyć, że zwyczaje magiczne i estetyczne mogą tworzyć dwa różne systemy 30. Zdaniem Bogatyrewa, szczególnie cenne dla budowania wniosków uogólniających są badania współwystc;powania dwóch przeciwstawnych systemów funkcjonalno-strukturalnych, np. religijnych czy etycznych 31. Zagadnienia powyższe nabierają szczególnej ostrości przy badaniu wpływów kulturowych, kiedy to ważne jest twierdzenie, czy wpływy ograniczają się do przejęcia pojedynczego elementu kulturowego, czy też łączą sic; ze zmianami całej struktury. Problematyka ta jest bardzo istotna w badaniach procesów urbanizacji kulturowej wsi 32. Znaczne miejo:ce w pracach Bogatyrewa zajmują rozważania nad rozwojem, przejmowaniem i zmianą funkcji zjawisk kulturowych, w czym można sic; również doszukiwać odmienności jego stanowiska w stosunku do funkcjonalnych strukturalistów zachodnioeuropejskich 33. Bogatyrew stoi na stanowisku, że nowe zjawisko w strukturze kulturowej pojawia się w momencie odpowiedniego rozwoju tej struktury, jej przygotowania do innowacji, która powstaje albo drogą wynalazku, albo przejęcia z innego środowiska. Daje przykłady na to, iż wraz z pogłębieniem sic; klasowego podziału na wsi morawskiej określone grupy ludności albo modyfikowały swój strój, samodzielnie tworząc jego odrębności, albo przejmowały cały strój lub jego elementy od grup obcych, w tym także i miejskich. Podobnie np. w czasie pogłębienia się walki klasowej na wsi, w wyniku agitacji ideologicznej, pojawiła się potrzeba powstania pieśni opiewających zróżnicowanie i walkę klasową. W nowych warunkach pieśń taką albo tworzy środowisko wiejskie, albo przejmuje z miasta i przerabia, dostosowując do swoich potrzeb. Bogatyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 5. BogatYI"eV,Pfispevek ..., s. 23l. " BogCltyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 6. 3'3 Por. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmustrukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej, "Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 25-42. W każdym razie, wychodząc z badań wsi europejskiej, problematyką zmany kulturowej interesuje się od początku swych badań prowadzonych metodą funkcjonalno-strukturalną· :lO 'lI �168 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Przy okazji powyższej analizy Bogatyrew zwraca uwagę na odmienny czas trwania zjawisk kulturowych w środowisku miejskim i wiejskim. Zastanawiając się nad zjawiskiem wynalazczości stawia hipotezę, że w wyniku różnej siły oddziaływania zbiorowości, grupy na jednostkę, wynalazca w mieście jest często bardziej oryginalny, gdyż realizuje pragnienia nie zawsze powszechnie uświadomione. Odmiennie w środowisku wiejskim. Przy silnej kontroli społecznej poczynań jednostkowych, przy bardziej konserwatywnej postawie, obserwujemy znacznie dłuższy proces oswajania się z nowością i powolność wyboru, a co za tym idzie - znacznie dłuższe, jak to określa Bogatyrew, "życie zjawisk". Równocześnie przeciwstawiał się dosłownemu traktowaniu tezy, rozpowszechnionej swego czasu w nauce zwłaszcza niemieckiej, że "lud nie produkuje, lecz tylko reprodukuje". W oparciu o własne badania doszedł do wniosków przeciwstawnych twierdząc, że w wyniku omówionego wyżej "czasu życia" zjawisk kulturowych, intensywność twórczości kulturowej na wsi jest o wiele silniejsza przy przejmowaniu różnych elementów kultury niż w mieście. Zdaniem Bogatyrewa na wsi tworzy się "intensywniej". Pod pojęciem intensywności rozumiał, że jakkolwiek w mieście częściej powstają nowości, to przy przejmowaniu obcych wytworów w mniejszym stopniu zmienia się ich funkcja. Na wsi zaś odwrotnie, więcej elementów jest adoptowanych, ale też i głębszym przemianom ulegają ich funkcje 34. Przy badaniu metodą funkcjonalną przejmowania dóbr kultury z jednego środowiska do drugiego, a zwłaszcza przy badaniu "opadających dóbr kulturowych" (gesunkenen Kulturgutes) %, czyli przejmowanie dóbr kultury elitarnej przez środowiska ludowe, zdaniem Bogatyrewa, należy w pierwszym rzędzie zainteresować się tym, czy dobra te zachowują w nowym środowisku swą pierwotną funkcję. Np. przy przejmowaniu ubioru miejskiego należy stwierdzić, czy przejęcie nastąpiło ze względów estetycznych, czy wykształciło się z pragnienia upodobania się mieszkańców wsi do miast. Dalej należy stwierdzić, czy dominującą w nowym układzie jest funkcja estetyczna, czy naśladowcza. Odnośnie wpływu pojęć, np. estetycznych środowisk elitarnych na kulturę ludową, Bogatyrew podnosi wagę badania tych elementów, których główną funkcją w obu środowiskach jest ta sama funkcja estetyczna. Badając nową lub przekształconą funkcję przejętego elementu w nowym układzie, należy zawsze zbadać w jakim stosunku znajduje się ona do pozostałych elementów zastanego układu 36. Bogatyrev, Funkcno-Struktw·ó.lna ..., s. 550-55!. Por. K. Dobrowolski, Trzy studia z teorii kultury życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 112. 36 Ethnographische Praxis ..., s. 6. 34 35 ludowej, [w:) Studia nad �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 169 Analizując procesy zmiany kulturowej i przejmowania elementów kultury Bagatyrew wprowadza rozróżnienie faktów kulturowych ze względu na stopień ich upowszechnienia w środowisku badanym: \vyróżnia fakty a k t Yw n 0- i P a s Yw n o - k o l e k t Y w n e. Fakty aktywno-kolektywne są znane, praktykowane i reproduko\vane przez całą zbiorowość, w której występują. Fakty pasywno-kolektywne są znane i akceptowane również przez całą zbiorowość, jednakże praktykowane są tylko przez część zbiorowości (np. praktyki magiczne, umiejętności rękodzielnicze), albo są produktem ludzi czy ośrodków przemysłowych spoza wsi 37. W związku z procesem trwania zjawisk kulturowych za przykładem teorii językowej de Saussure'a, wprowadza rozróżnienie faktów produktywnych i nieproduktywnych. Do produktywnych zalicza np. obrzędy praktykowane z pełną świadomością ich charakteru obrzędowego, zaś do nieproduktywnych takie, które - chociaż praktykowane - nie są w pełni rozumiane i które w większości wypadków giną, zapomniane wraz z odchodzącą generacją 3S. Zdaniem Bogatyrewa, tylko fakty produktywne zdolne są przekształcić się, zmieniać swoją funkcję i przystosowywać się do nowych okoliczności. Ilustracją przekształceń "produktywnych" zwyczajów agrarnych są dla Bogatyrewa wspomniane już wyniki badań nad zmianą funkcji choinki bożenarodzeniowej. Choinka przejęta przez ludność wiejską od inteligencji miejskiej zmieniła swą funkcję z estetycznej na magiczno-religijną. Ozdobiona· stoi w izbie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, następnie, poświęcona przez duchownego, używana jest do rozmaitych praktyk magicznych (okadzania drzew owocowych, poganiania bydła przy pierwszej orce itp.) 39. Wyróżniając trzy rodzaje działań magicznych: akcje magiczne umotywowane, w których działający ma świadomość celowości działania zgodną z prawami magii (zgodność działania i skutku), akcji magicznej niemotywowanej, to jest takiej, w której działający nie wie, dlaczego akcja wykonywana ma spowodować określony skutek, tylko wierzy w jej skuteczność, oraz akcji magicznej przekształconej w grę lub zabawę, która jest tłumaczona racjonalnie, Bogatyrew stwierdza, że akcja magiczna motywowana jest akcją aktywną, mogącą spowodować inne akcje produktywne. W okresie braku motywacji staje się nieproduktywna, skaBogatyrev, Voprosy ...• s. 384--385. Bogatyrev, Voprosy ..., s. 385. Podział ten w swej istocie nawiązuje do przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej klasyfikacji działań magicznych podzielonych na "umotywowane" i "nieumotywowane" : Bogatyrev, Actes ..., s. 23-27. 39 Der Weinachtsbaum in der Ostslowakei. 2UT frage der strukturellen Erf01'schung des Funktionswandels Fakten, "Germanoslavica" Praha 1932-1933, t. 2, s. 254-258; tłum. ros. Bogatyl'ev, Voprosy ..., s. 387-392. 37 3!i �170 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA zana z reguły na zapomnienie, natomiast przekształcona w grę lub zabawę nabiera znowu aktywności. (W tym miejscu trzeba nadmienić, że powyżej wymienione przekształcenia nie muszą być bynajmniej trzema kolejnymi etapami jednokierunkowego procesu) 40. Przy studiowaniu zmian zachodzących w kulturze ludowej Bogatyrew wiele uwagi poświęcił obserwacji mechanizmu społeczno-psychologicznego będącego motorem przemian. Zwracał uwagę na postawy grup przodujących w procesie przemian, takich jak młodzież i osoby słabiej związane ze społecznością wioskową. Podkreślał wpływ dezintegracji (roztfidenia) społeczności miejscowych na wzmożenie procesu przemian. Analizował proces kształtowania motywacji uzasadniających akceptację zmiany. Charakteryzuje się on, zdaniem Bogatyrewa, podkreśleniem negatywnych stron odrzucanego elementu, które - uprzednio znane ~. nie budziły krytyki, oraz rozbudowywaniem motywacji podkreślających pozytywne strony podjętych decyzji przez przypisywanie przejmowanym elementem walorów, np. gospodarczych (tańsze), praktycznych (wygodniejsze, sprawne), czy estetycznych (ładniejsze), co nie zawsze jest w pełni uzasadnione 41. Badanie faktów etnograficznych od strony zmiany ich funkcji może rzucić światło na szereg zjawisk dotąd niewyjaśnionych naukowo, między innymi może, zdaniem Bogatyrewa, wyjaśnić powody zmiany kulturowej. Porównując funkcje jakie pełnił strój ludowy u Wielkorusów i na Morawach, Bogatyrew próbuje wyjaśnić różne zanikania stroju w tych dwóch środowiskach kulturowych. Analizuje więc zmieniające się funkcje stroju ludowego w XVIII i XIX w. odmienne w obu krajach, aby następnie zestawiając je z odmienną sytuacją polityczną i odmiennym stosunkiem oraz dystansem dzielącym kulturę miejską od wiejskiej przedstawić hipotezę tłumaczącą. W rozważaniach tych podkreśla dialektyczne znaczenie w procesie przemian zarówno środowiska "dającego", jak i "biorącego" 42. Pisząc o badaniu przejmowania faktów kulturowych Bogatyrew przestrzegał przed powierzchowną rejestracją samego faktu przej(~cia. Rejestr taki bez pokazania funkcji tych faktów w nowym środowisku daje fałszywy, niepełny obraz struktury kulturowej badanego środowiska. Poznanie dogłębne wszystkich elementów w strukturze jest konieczne dla poprawnego prowadzenia tak rozpowszechnionych w etnologii badań porównawczych. Wiodącą dyrektywę tych badań musi być porówny- Bogatyrev, Actes ..., s. 23~27. Bogatyrev, Pfispevek ..., s. 230. Poe Th. M. Newcomb. E. Conwerse, Psychologia społeczna, Warszawa uno, s. 41-67. 42 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 23-27. 41) 41 R. H. Turner, Ph. �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 171 wanie zjawisk kulturowych występujących w podobnych strukturach, w podobnych funkcjach. Badacz musi być bardzo ostrożny przy badaniu funkcjonalnych analogii, gdyż zarówno forma jak i funkcja zjawisk kulturowych znajdują się w stałym rozwoju, w dialektycznych przeciwieństwach. Zwyczaje, które dziś mają podobne funkcje, mogły w prz~szłości, w innej strukturze kulturowej, pełnić odmienne funkcje; np. w dwóch wsiach obrzęd weselny pełni przede wszystkim funkcje estetyczne, a przed pięćdziesięciu laty w jednej dominować mogła jego funkcja magiczna, a w drugiej regionalistyczna. Nie należy również zapominać, że forma wpływa zawsze na funkcje i odwrotnie, co w badaniu przemian trzeba zawsze mieć na uwadze 43. Badanie synchroniczne, "statyczne", ludowych obyczajów, obrzędów i zabiegów magicznych pokazuje, że mamy do czynienia ze stałymi zmianami zarówno f o r m y jak i f u n k c j i tych etnograficznych faktów, koniecznym więc jest badanie zarówno synchronii, jak i diachronii. W opiniach swoich Bogatyrew powołał się m. in. na prace A. N. Wesołowskiego, który zwracał uwagę na względność pojęcia przeżytku (survivals). "W rzeczywistości nie ma przeżytków, albowiem wszystko, co odpowiada jakiejś potrzebie życia, istnieje w rzeczywistości" H. Bogatyrew nawoływał wiE;c w latach 20-tych do badania żywych wówczas obrzędów w przekonaniu, że tym samym naukowa etnografia, pokazując współczesność, gromadzi materiały dla historii. Podnosząc role; i znaczenie badań "statycznych" dostrzega jednocześnie stałą zmienność zjawisk kulturowych, w związku z tym - zdając sobie sprawę ze vvzględności pojęcia synchronii - nie używa więc tego terminu zastępując je określeniem "badania statycznego". Zgodnie z tradycją polskiego słownictwa etnograficznego można by powiedzieć, że mają to być badania określonego stanu w określonym czasie 45. Omówienie myśli metodycznej Bogatyrewa byłoby niepełne, gdyby nie podkreślić s e m i o log i c z n e g o nurtu jego prac. W analizie funkcjonalno-strukturalnej P. Bogatyrew wyróżniał bowiem dwie płaszczyzny: funkcje odnoszące się do faktu kulturowego jako "rzeczy", i funkcje odnoszące się do różnych dziedzin, które fakt ten jako "znak" 43 Bogatyrev, Funkcno-śtruktuT<ilna ..., s. 550-551. Por. również uwagi wstępne: Bogatyrev, Actes ..., s. 2-9. 44 A. N. Vesolovskij, Iz istorii epiteta, "Sobranie Socinenij" 1923, t. 1, cyt. za Bogatyrevem, Actes.,., s. 11, 45 P. Bogatyrew odwołuje się do stwierdzenia F. de Saussure'a z jego Cours de linguistique generale, Paris 1916, s. 145, że "w praktyce stan języka nie jest punktem, łecz oki'esem czasu więcej lub mniej długiego, w którym suma zachodzących modyfikacji jest możliwie mała", cyt. za Bogatyrevem, Actes .... s. 9. �172 BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-.J AWaRSKA pokazuje <t6. Niekiedy przedmiot jest jak gdyby w czystej formie rzeczą, a kiedy indziej znakiem. Najczęściej spotykamy ścisłe strukturalne zespolenie rzeczy i znaku w jednym przedmiocie (zjawisku). Tę wzajemność rozpatrywał Bogatyrew szczegółowo, m.in. na przykładzie stroju. Gdy badamy funkcje stroju widzimy, że poszczególne funkcje jego są w stosunku do niego raz rzeczami, a raz znakami. Ze wszystkich analizowanych funkcji stroju w całości jedynie funkcja praktyczna i częściowo estetyczna odnoszą się do stroju jako do rzeczy. Inne funkcje jednocześnie odnoszą się do stroju-rzeczy i do innych dziedzin, które strój pokazuje. Np. funkcja stroju świątecznego jest blisko związana z samym strojem, wyraża, że strój ma być zrobiony z drogiego materiału, że ma być piękny, a jednocześnie drogi materiał wskazuje nie tylko strój świąteczny, ale służy ku temu, żeby pokazać, że dziś jest święto, a nie dzień codzienny. To sarno odnosi się do funkcji stroju będącego wykładnikiem pozycji społecznej. Odzienie z drogiego materiału noszą bogaci, ale jednocześnie bogaty strój pokazuje społeczną pozyjcę noszącego strój. W niektórych przypadkach strój może być czystym znakiem -- np. mundur wojskowego. Ażeby móc zrozumieć wszystkie funkcje faktu (zjawiska) kulturowego musimy się nauczyć czytać sens tych znaków, gdyż struktura funkcji czyni każde zjawisko kulturowe zarówno przedmiotem jak znakiem H. Zagadnienie semiologicznej funkcji zjawisk kulturowych rozwinął Bogatyrew najszerzej w swych studiach z dziedziny teatru, wychodzących swą problematyką poza ścisły zakres zainteresowań etnograficznych. Dla etnografa szczególnie cenne są jego rozważania nad odmiennością odbioru teatru kukiełkowego szeroko występującego w kulturze ludowej w zestawieniu z teatrem żywego aktora <tB. W pozostałych pracach analizował teatr ludowy jako przejaw sztuki w ogóle, jednocześnie podkreślając jego etnograficzne osobliwości. Pokazywał związki teatru ludowego z ludowymi obrzędami i obyczajami. W książce a czeskim i słowackim teatrze ludowym analizował wielofunkcyjność przedstawienia dramatycznego, jego strukturę i współzależność oddzielnych elementów <t9. Ponadto wspomnieć trzeba o jego ostatnich pracach o zawołaPojęcia zna,k używał W sensie szeroko przyjętym jako: właściwy znak, symW sformułowaniach odwoływał się do prac: D. Ciievskij, Etika a logika, "Naucne trudy Russkogo Narodnogo Universiteta v Prage" 1931 t. 6, oraz V. N. Volosinov, Slovo, jego socjalnaja Junkcija, "Literaturna uceba" 1930, nr 5. 4. Bogatyrev, Funkcie ..., s. 44-49. 48 P. Bogatyrev, Prispevok k skumaniu divadelnych znakov, "Slovenske smery" 1937-38, R. 5, s. 238-246. 49 Por. Narodny teatr Cechov i Slovakov, [w:l Voprosy teorii.., s. 11-166. 46 bol, sygnał. �Metoda funkcjonalno-strukturalna 173 ... niach handlarzy 50 lub artykuł o semantyce i funkcji wiejskiej etykiety 51, niestety znanych nam tylko z not bibliograficznych. Jak już wspomniano na początku, P. Bogatyrew przywiązywał ogromną wagę do prowadzenia i wypracowania założeń metodycznych b a d a ń t e l' e n o w y c h, które uważał za podstawę działalności etnografa. Był nie tylko teoretykiem, ale i praktykiem. Twierdził, że tylko związek pracy badawczej z pracą terenową daje możliwość dogłębnego poznania ludowej twórczości i kultury. Wyróżniał dwa typy pracy terenowej: zbieranie informacji o występowaniu pojedynczych zjawisk i faktów etnograficznych dla celów rejestracyjnych (np. zbieranie materiałów do kartowania), które jego zdaniem mogą podejmować mniej doświadczeni, nawet lokalni zbieracze, oraz właściwe badania mające na celu gromadzenie materiałów celem wyjaśniania obserwowanych zjawisk w kategoriach postulowanej metody naukowej 52. Odnośnie procesu zbierania informacji ("materiałów terenowych") zwracał uwagę na potrzebę rozróżniania danych uzyskanych w procesie obserwacji oraz wypowiedzi uzyskanych od członków badanych zbiorowości, przy czym zalecał weryfikowanie wzajemne informacji uzyskiwanych tymi dwoma drogami. W poglądach na metodę obserwacji zachowań indywidualnych, zgodnie z dominującymi wówczas poglądami M. Levy-Bruhla, podkreślał .,wielką różnicę mentalności badacza i podmiotu obserwacji" - w czym widział znaczne ograniczenie tej metody. Co prawda dostrzegał, iż różnice te nie są tak wielkie w wypadku wieśniaka europejskiego, jak w zetknięciu się z przedstawicielami świata pozaeuropejskiego, zwłaszcza "człowieka prymitywnego", jednakże stwierdzał, że "wizja życia i faktów" u tych pierwszych jest również w dużym stopniu odmienna od mentalności badacza 53. Problem ten, jakkolwiek dziś naświetlamy go odmiennie, w dalszym ciągu jest istotny w procesie badawczym. Bogatyrew zwracał uwagę na wpływ, jaki "środowisko", "kolektyw", wywiera na "wyobrażenia indywidualne" jednostki. W związku z tym np. przy badaniu zwyczajów zalecał poznawanie biografii informatorów, ażeby można było stwierdzić, do jakiego stopnia poglądy ich związane są każdorazowo z poglądami "całego kolektywu". Szczególną uwagę "9 Ausrufe chen, [w:] von Austriigen Beitriige ZU1' und Wandernhau Sprachwissenschaft, Wolfgang SteiniLz lun 60. Geburstag il Semantika 51 selskogo am 28 Februar etiketa, [w:] und modelirujuscim sistemam, aIs ReklamenzeiLiteraturjorschung. 1965, Berlin 1965, s. 61-73. Tezisy dokladov Tartu 1970, s. 67-71. Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 5-7. Bogatyrev, Actes ..., s. 151-152. 1)0 vtoritnym j" i funkcija der Haudwerkern Vollcskunde IV Letnej skoZy �174 BRO ISLAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA zwracał na konieczność ustalenia ruchliwości społecznej informatorów 54. Manifestacją uwagi, jaką przywiązywał do osoby informatora, było podawanie przy informacjach terenowych nie tylko miejscowości, skąd pochodziły dane, ale i nazwiska osoby informującej 55. Zagadnienia zależności wyobrażeń jednostkowych od wyobrażeń kolektywnych zostały szeroko rozpracowane przez Bogatyrewa w jego rozważaniach nad zbiorową i indywidualną twórczością 56. Wpływ zbiorowości rozumiał nie tylko jako proces uzupełniania i przetwarzania anonimowego dzieła, lecz w zależnościach głębszych, w warunkach i wpływie środowiska, w którym żyje twórca, w społecznych warunkach bytu oraz w systemie wyobrażeń i potrzeb grupy, do której należy. Do problematyki tej wrócił w jednej z ostatnich swoich prac w referacie wygłoszonym na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 196457• W tym miejscu można zaznaczyć, że zdaniem Bogatyrewa metoda funkcjonalna w etnografii nie tylko na nowo naświetla materiał badany, lecz rozwiązuje dyskutowany problem przedmiotu badań etnograficznych. Podczas gdy dla badacza badającego wyłącznie powstanie i rozwój stroju ludowego koniecznym jest występowanie tego stroju, to przy badaniu funkcjonalnym wiejskiej odzieży funkcja jej będzie m(Jgła być przedmiotem badań nawet wtedy, gdy utożsami się ona całkowicie z odzieżą miejską. Bogatyrew daje przykład badania kaloszy, które upowszechniły się na wsi rosyjskiej jeszcze przed I wojną światową. Wiodącą funkcję kaloszy w mieście była funkcja praktyczna ochrony przed wilgocią i błotem, zaś na wsi stała się nią funkcja estetyczna, gdyż kalosze były noszone również w dni świąteczne i pogodne. Ich funkcja była taka sama jak np. (Jzdobnych kierpców w stroju tradycyjnym 58, można więc z podobnych pozycji ją analizować. Na zakończenie należy stwierdzić, że jakkolwiek Bogatyrew nigdzie tego wprost nie formułuje, to jednak linię podziału między zainteresowaniami etnografii i socjologii widzi w p(Jdziale pól badawczych: etnografa badającego kulturę społeczności wiejskich i socjologa badającego społeczności miejskie i wielkie populacje 59 - można by go więc uznać za bliskiego pozycji antropologa w szerokim tego słowa znaczeniu. Gdy jednak zastanowimy się nad jego miejscem w dorobku etnologii 56 Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 6. POI'. Actes magiques ..., Paris 1929. M. in. w pracy Folklor jako forma twórczości, 57 Tradicija 54 55 i improvizacija v s. 393-400. 53 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 62--63. 59 Por. Bogatyre'V, Funkcie ..., s. 63. narodnom wyd. 1929. tvortestve, [w:] Voprosy teorii ..., �Meio(la [unkcjonalno-struktltralna ... światowej, należy podkreślić oryginalne cechy jego twórczości, a przede wszystkim jej wielostronność. Stosując bowiem metodę funkcjonalną nie ograniczają się do tłumaczenia wszystkich zjawisk kulturorowych jedynie przez mechanizmy psychologiczne i socjologiczne. W proponowanym rozróżnieniu faktów aktywnych i nieaktywnych, produktywnych i nieproduktywnych można dopatrywać się próby wyeksponowania aspektu "czysto" kulturowego, jakkolwiek i to rozróżnienie sprowadza się do sposobu interpretowania faktu kulturowego przez działającego człowieka. Badanie funkcji semantycznej zjawisk kulturowych, rozróżnienie płaszczyzny "rzeczy" i "znaków" pozwala Bogatyrewowi na uwzględnianie w jednakowym stopniu analizy zarówno formy jak funkcji obserwowanych zjawisk, co zgodne jest z tradycjami etnologii pojmowanej jako część historii kultury. Wyraźne traktowanie badań "statycznych" jako pewnego etapu badań diachronicznych, zbliża Bogatyrewa do dzisiejszego stanowiska badawczego. Stąd też wydaje się, że zapoznanie się z dorobkiem tego autora i zweryfikowanie niektórych jego twierdzeń może być bardzo cenne w poszukiwaniach dróg etnologii europejskiej 60. B. KOPCZYNSKA-.JAWORSKA FUNCTIONAL-STRUCTURAL METHOD OF IN (8 u mma Having author presented discusses the the scholarly methodical ETHNOGRAPHICAL RESEARCH P. BOGATYREW r y) biography principles of of P. hi,s Bogatyrew research (1893-1971), works in the the field of ethnography. The author -structural structure function author dure of Cofl gresu Por. the and "structure of on analysis and the his dyskusję the position on czasopismach \V are the Ol' reproductive w initial of being Paryżu problem of of cultural character principles P. ,.Ethnologia w 1971 r. the notion discussed successively. concerning cultural folk culture, Europaea" alteration his oraz notion of of "leading" Then the the proce- (development, views on functional- ; the indications phenomena), of of the Bogatyrew in structure, of Bogatyrew's of function europejskiej of the formulations of function function" views changes creative etnologii to the discussion to function, l'esearch, or with according and passes succession blems begins method on the distinguishing obrady prothe I Kon- �176 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA active and passive facts in respect to their ongm and the degree of dissemination in the tested environment, and, finally the productive and unproductive facts from the point of view of their duration and further modifications. The author discusses also P. Bogatyrew's views on the form versus function relations of cultural phenomena and his considerations concerning the semiological function of cultural phenomena. The paper conduds with the presentation of P. Bogatyrew's comments on the principles of methodics of the field work. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64d3a3088eb32aa15f8aafd7390f13b6.pdf d293f4becda9ea3849a4899e712aed4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:597 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:546 Title A name given to the resource Próba klasyfikacji typów pasterstwa karpackiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.87-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I BRONISŁAWA A I M A T E R I A Ł Y KOPCZYŃSKA-JAWORSKA PRÓBA K L A S Y F I K A C J I T Y P Ó W PASTERSTWA K A R P A C K I E G O P r o b l e m k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa był od dawna p r z e d m i o t e m zainteresowań badawczych. Ponieważ istotą gospodarki pasterskiej jest przepęd stad z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , stąd też dotychczasowe próby t y p o l o g i i pasterstwa wychodziły głównie od zróżnicowania wędró­ w e k pasterskich. Pod uwagę brane były zazwyczaj: 1) okres, który zaj­ mują wędrówki, okres w y p a s u oraz d r o g i przepędu stad; 2) u s y t u o w a n i e miejsca w y p a s u w stosunku do miejsca zamieszkania hodowców; 3) p e r ­ sonel wypasający. Na podstawie t y c h kryteriów wyróżniono nomadyzm, c z y l i koczown i c t w o , transhumancję oraz l e t n i wypas w górach . Podział t e n , o p a r t y 1 2 T e r m i n sformułowany w n a u c e f r a n c u s k i e j i przyjęty p r z e z i n n e k r a j e z w y ­ 1 jątkiem Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o , zivotnovodztvo". rownego, Pasterstwo [w:] Tatr P h . A r b o s, La vie pastorale Nomadismus, s с h, J. Problemy Polskich dans Transhumanz La Blachę, gdzie używa się określenia P a t r z : S. B e r e z o w s k i , localisation i Podhala, les Alpes und de types i wpływem W. J a c o b e i t , schaft, [w:] tegoż Z u r frage Beitrage francaises, na społeczeństwo, der Beziehungen Hans in Süddeutschland. beginn 2 the des 20 Jahrhunderts, Autorzy francuscy mountains" s. 83). W literaturze pendulare": D. Gusti, rumuńskiej terminu Problemy używa T . H e r s e n i, L'organisation Die roumaines g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180—181. nad Transhumanz und Alpwirt­ und Schafer Berlin transhumancja kulturgeographische Transhumanz, no- 1936; zum 65, Geburstag, „estivage", Bedeutung R e m a g e n 1959, in Zentraleuropa angielscy geograficzne się określenia pastorale en sur l'agriculture „pastorał pasterstwa „pástorit bis life of wędrownego, transhumant Roumanie, B u c u r e s t i 1936, s. 7, c z y „pastorit de p e n d u l a r e " : cries ethnographiques Studia Warszawa B e r l i n 1961, s. 321). używają (Berezowski, 6: 1951; Lorraine i prawo, Damm Süddeutsche s. 22; c y t . za W. J а с o b e i t e m , Schafhaltung zum z. „Revue Koczownictwo. ustrój węd­ 1959, s. 80; 1922; H . В o e - Alpen", p i e r w s z y użył t e r m i n u w r o k u 1839 de L i m a i r a c (T. H o r n b e r g e r , Wanderschaferei Grenoble pastorales, zwischen zur Vólkerforschung, pasterstwa 1, W r o c ł a w „Die de migrations 1961, s. 313—322; i i n n i . W e d ł u g H o r n b e r g e r a der t. Alpwirtschaft, d ' A n t h r o p o l o g i e " , R . 9: 1937, p. 5—29; F . G r o s s , madyzmem „otgonno-pasbiszcznoje geograficzne [w:] de Melange N. D u n á r e, Recřier- et la vie pastorale, „Acta E t h n o - �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWOH S K A głównie na k l a s y f i k a c j i wędrówek, w rozważaniach n a d pasterstwem k a r p a c k i m okazał się niewystarczający, czego dowodem jest f a k t , że p r a w i e wszystkie o d m i a n y życia pasterskiego, j a k i e s p o t y k a m y w K a r ­ patach Zachodnich, Wschodnich i znacznej części K a r p a t Południowych, mieszczą się w jednej k a t e g o r i i „letniego w y p a s u w górach", n i e mówiąc już o f o r m a c h przejściowych. Stąd też w t e j grupie górskiej różni a u t o ­ r z y usiłowali wyróżnić szereg p o d t y p ó w . Były to przeważnie próby robocze, na użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym t y l k o s t o p n i u (z wyjątkiem S. Berezowskiego) uwzględniające cechy powszech­ nie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębniania p o ­ szczególnych typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych z j e d ­ nego t y l k o t e r e n u oraz w niektórych p r z y p a d k a c h k r e o w a n i e osobnych typów z l o k a l n y c h o d m i a n . Na podstawie przyjętych kryteriów podziału proponowałabym na użytek badań k a r p a c k i c h rozróżnienie n o m a d y z m u o d t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, c z y l i szałaśnictwa. Nomadyzm, c z y l i koczownictwo, t o f o r m a życia wędrownego, p r z y której przenoszą się wszyscy członkowie danej g r u p y pasterskiej w r a z ze s t a d a m i . W y d a j e się ponadto, że słusznie podkreślił T. Heřseni charakter schronów pasterskich (szałasów, namiotów, ziemianek) łatwych do porzucenia l u b przeniesienia . W e w s z y s t k i c h podtypach pasterstwa koczowniczego m u s i być zachowany w a r u n e k przenoszenia się całej spo­ łeczności. P r z y t a k i e j i n t e r p r e t a c j i można b y za Grossem uznać za s e m i nomadów w Europie południowo-wschodniej jedynie pasterzy k a r a k a czańskich i aromuńskich . 3 4 5 T r a n s h u m a n с j a polega na całorocznym wypasie stad bez g r o ­ madzenia paszy i z i m o w a n i a w s t a j n i , p r z y czym zależnie od p o r y r o k u P o r . W. К u b i j o w i с z, Typy pastierského života na Slovensku, „Sborník M u z e a l n e j S l o v e n s k e j Spoločnosti", R . 24: 1930, s. 101—110; E . d e Martonne, La Valachie, P a r i s 1902, s. 107—119; t e n ż e , La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales, [w:] Zu Friedrichs Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 227—245; T . M o r a r i u, Vieafa pastorála in Munfii Rodnei, B u c u r e s t i 1937, s. 33, 202—203; D u n a r e, Recherches ethnographiques roumaines..., s. 180—181; t e n ż e , A juhartás, i l l e t v e pásztorkodás hagyományos t i p u s a i a románoknál, „Ethnographia", t. 75: 1964, s. 247—272; R . V u i a, T i p u r i de pástorit l a r o m i n i , B u c u r e s t i 1964, t a b e l a z b i o r c z a . 3 4 H e r s e n i , L'organisation..., s. 8. G r o s s , Koczownictwo, s. 41. P o r . też opisy i c h w ę d r ó w e k u К. К a d 1 e с а, Valaši a valaiske pravo, P r a h a 1916, s. 125, 131, oraz u J . P e t e r y , W ę d r ó w k i pasterzy Aromunów, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 192—202; B . U r b a ń s k a , Karkaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 202—226; D. M a r k o w s k a , Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii, „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 2 2 6 — 240. 5 �89 TYPY PASTERSTWA KARPACKIEGO zmieniane są p a s t w i s k a . W zimie są to zazwyczaj pastwiska nizinne, w lecie zaś w zależności od k l i m a t u i u s y t u o w a n i a terenów w y p a s o w y c h , pastwiska koło w s i l u b wysokogórskie . Właściciele stad zamieszkują osady stałe, t r z o d y zaś są wypasane pod opieką pasterzy n a j e m n y c h bądź członków r o d z i n trudniących się chowem zwierząt. Jeżeli nawet część r o d z i n y Okresowo przenosi się n a pastwisko, j a k n p . gdzieniegdzie w K a r ­ patach Południowych, dopóki mieszkanie stałe nie ulega całkowitej l i k ­ w i d a c j i i są p o r y r o k u , w których stada wędrują t y l k o pod opieką pasterzy — m a m y ciągle jeszcze do czynienia z transhumancją. Tego t y p u pasterstwo w f o r m i e czystej występuje t y l k o w rumuńskich K a r ­ patach Południowych. 6 N i e podzielam zastrzeżeń W. Jacobeita odnośnie do stosowania t e r ­ m i n u transhumancją. Nazwa ta ma już w nauce swoje tradycje, roz­ ważanie zaś j e j przydatności poprzez etymologię w y r a z u , j a k to c z y n i Jacobeit, wydaje m i się zupełnym n i e p o r o z u m i e n i e m . Należy t y l k o spre­ cyzować zakres j e j stosowalności. P r o p o n o w a n y przez Jacobeita w miejsce t r a n s h u m a n c j i t e r m i n „Wanderschafhaltung" czy też t e r m i n w p r o w a ­ dzony przez T . H o m b e r g e r a „Wanderschaffertum" mają tę niedogodność, że automatycznie ograniczają zakres swojej stosowalności do stad o w ­ czych , a badania rumuńskie wykazały również wędrówki b y d ł a . Po­ nadto określenie ,,Wander" (wędrowny) p r z y n a j m n i e j w języku p o l s k i m sugeruje, że i s t o t n y m elementem tego t y p u pasterstwa jest m o m e n t sa­ mej wędrówki, a przecież w i e m y , że p r z y t r a n s h u m a n c j i m a m y do czy­ nienia z przenoszeniem się z jednej ściśle określonej przestrzeni gospo­ darczej do d r u g i e j . Wędrówka zaś jest środkiem wiodącym do tego celu (współcześnie s p o t y k a m y przecież transhumancję p r z y (przewożeniu stad np. koleją). 7 8 Całosezonowy wypas l e t n i . Istotą tego t y p u pasterstwa jest to, że stada wypasane są przez cały sezon l e t n i , p r z y c z y m pozostają d n i e m i nocą na p a s t w i s k u , przeważnie pod gołym niebem. Wypas tego t y p u różni się od t r a n s h u m a n c j i t y m , że w zimie (przez dłuższy l u b krót­ szy okres) k a r m i się zwierzęta bądź na p a s t w i s k u , bądź w d o m u , z m a ­ gazynowaną w lecie paszą. Tego t y p u gospodarka jest więc s i l n i e j niż Proponowane p r z e z B e r e z o w s k i e g o p o d t y p y t r a n s h u m a n c j i wyszczególnione n a p o d s t a w i e a n a l i z y rodzajów t r a n s h u m a n c j i , zarówno w E u r o p i e , j a k i n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h , wyczerpują c h y b a w s z y s t k i e możliwości. Należy j e d n a k zgo­ dzić się z J a c o b e i t e m , że z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a z j a w i s k o t r a n s h u m a n ­ cji s t a n o w i jednorodność (zamkniętą całość) i w s k a z u j e t y l k o w poszczególnych odmianach inne zgrupowanie elementów składowych, n i e wykazując n a t o m i a s t z m i a n s t r u k t u r a l n y c h j a k o t a k i c h : J a c o b e i t , Schafhaltung und Schafer..., s. 69. 6 'Jacobeit, 8 op. cit, s. 320—322. V u i a, Tipuri..., s. 190—191. �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA transhumancja związana z całokształtem gospodarki r o l n e j , przez którą r o z u m i e m y zarówno uprawę zbóż i roślin okopowych, j a k kulturę łą­ kową. Stopień oddalenia miejsca w y p a s u letniego od gospodarki macie­ rzystej wpływa na organizację pracy, a co za t y m idzie na rodzaj t r y b u życia, lecz n i e zmienia i s t o t y gospodarki, p r z y której d o k a r m i a się zwie­ rzęta zimą, stąd istnieje potrzeba przygotowania i magazynowania d l a nich pożywienia. W t y m ujęciu jest rzeczą oczywistą, że zaliczamy do tego t y p u rów­ nież wypas w e w s i , o i l e zwierzęta pozostają przez całe lato na p a s t w i s k u . Dlatego też nie możemy przyjąć proponowanej przez S. Berezowskiego n a z w y „letni wypas w górach", gdyż omawianą formę gospodarki spoty­ k a m y nie t y l k o w górach i na Pogórzu, ale i na n i z i n i e n p . T r a n s y l w a n i i czy Węgier. Na oznaczenie tego t y p u pasterstwa można b y używać znanej z t e ­ renów słowiańskich n a z w y s z a ł a ś n i с t w o, pod którą zgodnie z j e j znaczeniem l u d o w y m r o z u m i e m y sezonowe gospodarstwo organizowane obok gospodarstwa wiejskiego, składające się w sensie m a t e r i a l n y m z za­ g r o d y (koszar, staul, tirla) dla owiec, kóz i ewentualnie bydła oraz schronu (koliba, stina) d l a pasterzy. Schron t e n , t a m gdzie na p a s t w i s k u p r o w a d z i się przetwórstwo mleczne, jest nieraz s p o r y m b u d y n k i e m . N i e należy jednak pojęcia szałaśnictwa wiązać z koniecznością występowania szałasu-koliby, bo t a m gdzie n i e p r o w a d z i się n a Szałasie gospodarki mlecznej, często s p o t y k a m y t y l k o mały schron dla pasterzy służący w nocy do czuwania p r z y stadzie. Zabudowania szałasowe ze względu na okresowe z m i a n y miejsca w y p a s u są często przenośne, zwłaszcza za­ groda, którą w y k o r z y s t u j e się do nawożenia. W p o d o b n y m znaczeniu j a k nazwa szałas w K a r p a t a c h Słowiańskich, w K a r p a t a c h Rumuńskich uży­ w a n a jest nazwa stina. Oznacza ona zarówno szałas-budynek, j a k całość gospodarstwa wypasowego. Wśród całosezonowego w y p a s u letniego wyróżnić można w K a r p a t a c h , j a k t o uczynił R. V u i a , wypas szałaśniczy organizowany przez wsie rolnicze i w y p a s szałaśniczy organizowany w e wsiach z dominującą gospodarką hodowlano-sianokośną. T e n d r u g i rodzaj gospodarki, o w i e l e m n i e j rozpowszechniony niż pierwszy, n a z y w a n y przez Vuię „pasterstwo strefy sianokosów", s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Południowych w d o l i n i e r z e k i J i u , Górach Sebes i w północnej części Mołdawii oraz na H u c u l szczyźnie w K a r p a t a c h Wschodnich. Okres p r z e b y w a n i a na łąkach był nieraz dłuższy od okresu p o b y t u na właściwym p a s t w i s k u górskim, czę­ sto owce w specjalnych schronach spędzały również zimę na łąkach. 9 P r a c y V u i i poświęciłam obszerną recenzję opublikowaną w t. 10: 1966, „Etno­ grafii Polskiej", 9 �TYPY PASTERSTWA 91 KARPACKIEGO V u i a podaje ogólnie, że w w y m i e n i o n y c h okolicach r o l n i c t w o miało zna­ czenie drugorzędne, a większość obszaru zajmowały łąki i p a s t w i s k a . Na Huculszczyźnie, gdzie t e n t y p pasterstwa występował, według danych sprzed I I w o j n y światowej łąki, pastwiska i połoniny zajmowały ok. 4 2 % całej p o w i e r z c h n i , ziemia orna zaś t y l k o 3 % . Poza K a r p a t a m i podobny t y p gospodarstw h o d o w l a n y c h występuje na Półwyspie Bał­ kańskim, n p . w e wschodniej S e r b i i . Pasterstwo szałaśnicze w s i r o l n i c z y c h , zgodnie z u s y t u o w a n i e m miejsc w y p a s u , które r z u t u j e na organizację całej gospodarki, podzielić można na: 1. Szałaśnictwo halne t y p u alpejskiego, 2. Szałaśnictwo leśne i polaniarskie t y p u średniogórskiego, 3. Szałaśnictwo w e w s i . Rozpatrzmy po k o l e i charakterystyczne cechy poszczególnych p o d typów: 1. S z a ł a ś n i c t w o h a l n e w swej prostej postaci polega na wypasie stad przez sezon l e t n i na p a s t w i s k u górskim, zasadniczo o cha­ rakterze a l p e j s k i m , oraz na z i m o w a n i u stad w e w s i macierzystej w s t a j n i l u b owczarni. Tego t y p u pasterstwo s p o t y k a m y j a k o t y p d o ­ minujący — posuwają się o d zachodu — na Wołoszczyźnie M o r a w ­ skiej , gdzieniegdzie na Śląsku Cieszyńskim (np. na K o t a r z u ) , na Ż y ­ wiecczyźnie (hala Słowikowa), na P i l s k u n a O r a w i e Słowackiej , w B a biogórskiem, w T a t r a c h Polskich i częściowo w Gorcach. W K a r p a t a c h Wschodnich, gdzieniegdzie na Huculszczyźnie i w Górach A p u s e n i . 10 n 1 2 1 3 14 15 16 17 10 V u i a , op. cit., s. 97 n. 11 Z. M ę c i ń s k i , Studia zootechniczne nad owcą 1 8 górską na Huculszczyźnie, K r a k ó w 1938, s. 9—10. 1 2 B a d a n i a własne z 1963 r. 13 Niektóre z tych pastwisk powstały zresztą w wyniku działalności czło­ wieka. 14 Informacje dotyczące źródło, pochodzą Karpackiej z roku przygotowanego sumowanych skich w z badań terenów 1960 i przez Karpat własnych następnych, autorkę P o l s k i c h , t a m gdzie autorki niniejszej oraz według pracy nią i przez prac zespołowych w roku nie podane zespołowych prowadzonych w 1960, „Etnografia jest Komisji kwestionariusza częściowo Szałaśnictwo (B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , świetle z badań już pod­ Karpatach Pol­ P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 321—329). 15 L. S a w i c k i , Szałaśnictwo tropologiczno-Archeologiczne 16 К u b i j o w i с z, Komise Slovanské 1924—1948, 1 7 s. pro na Wołoszczyźnie Morawskiej, „Materiały An- i E t n o g r a f i c z n e " , t. 14: 1919, s. 113. Typy..., s. výskům 106; J . K r á l , salaSnictvi v Činnost Karpatech cěskosiovenské a na Balkáne sekce za léta „Slovenský Národopis", t. 9: 1961, s. 637—652, m a p a 2. W. К u b i j o w i с z, Życie 94; R . H a r a s y m c z u k , pasterskie W. Tabor, w Beskidach Etnografia Wschodnich, połonin K r a k ó w 1926, huculskich, Lwów 1938, s. 54—59. 18 To ostatnie stwierdzenie opieram na badaniach własnych, gdyż R. Vuia �92 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA Obok szałaśnictwa halnego z j e d n y m miejscem w y p a s u s p o t y k a m y w K a r p a t a c h , podobnie j a k w A l p a c h i i n n y c h górach, szałaśnictwo po­ łączone z w y p a s e m e t a p o w y m w drodze na hale. Miejscem etapowego w y p a s u mogą być przez dłuższy l u b krótszy czas role i łąki znajdujące się poniżej dolnej granicy lasu, koło w s i i w t e d y m a m y do czynienia z wyróżnionym przez K u b i j o w i c z a „szałaśnictwem h a l n y m i łąkowym" czy z wyróżnionym przez Vuię „pasterstwem r o l n i c z y m z wypasem w górach" . G d y etapowy w y p a s o d b y w a się na polanach^śródleśnych, odpowiada o n wyróżnionemu przez Jacobeita „gospodarstwu alpejskie­ m u " . Ponadto na pastwiskach alpejskich, bardzo zróżnicowanych w y sokościowo, s p o t y k a m y etapowy wypas w obrębie samego pastwiska a l ­ pejskiego. 19 20 21 a. Szałaśnictwo halne etapowe z w y p a s e m na łąkach i rolach poniżej dolnej g r a n i c y lasu występuje powszechnie w najniższych p a r t i a c h K a r ­ pat Północnych oraz w południowych pasmach K a r p a t Zachodnich w Sło­ w a c j i , j a k również w K a r p a t a c h Południowych. Przed rozpoczęciem i po zakończeniu właściwego w y p a s u na halach często owce są wypasane koło w s i , wiosną na o z i m i n a c h l u b na łąkach jeszcze nie koszonych, a n a jesieni na łąkach już raz koszonych. W Sło­ w a c j i t e n t y p w y p a s u występuje p r a w i e zawsze równolegle z w y p a s e m na halach wysokogórskich, a więc w W y s o k i c h T a t r a c h Słowackich, w N i s k i c h Tatrach, na Halach L i p t o w s k i c h i O r a w s k i c h , w W i e l k i e j i Małej Fatrze, w części Spiskiej M a g u r y i t p . Obok w y p a s u n a łąkach spotyka się w Słowacji również wypas n a rolach. Jak wykazały ostatnie badania, szczególnie rozpowszechniony jest on na H o r e h r o n i u . E t a p o w y wypas na rolach, połączony z szałaśnictwem h a l n y m , sądząc z l i t e r a t u r y najczęstszy jest w R u m u n i i . W związku z w i e l k i m jego rozpowszechnieniem s p o t y k a m y t a m w i e l e odmian. W górach C a l i m a n i jesienią i wiosną wypasa się na oziminach, łąkach i ugorach z m i e n i a n y c h corocznie w związku z trójpolówką . W d o l i n i e S t r e i w górach Hateg 2 2 2 S 2 4 25 sugeruje, że w K a r p a t a c h Rumuńskich p o w s z e c h n i e występował t y p p a s t e r s t w a halnego w połączeniu z w y p a s e m e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h ( V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97). 19 20 21 22 К u b i j o w i с z, Typy..., V u i a, T i p u r i . . . , s. 20. s. 103. J а с o b e i t, Schafhaltung und Schdfer..., К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. s. 61—66. P o d o 1 á к, Letné salašnictvo oviec v oblasti Horného Hrona, „Sborník Slovenského Národného M u z e a " , t. 55: 1961, s. 20—21, 50—51; t e n ż e , Tradičné s p o ­ soby zimovania dobytka na Horehroni. Mraznice a polné stodoly, „Slovenský Národopis", R . 8: 1960, s. 268—322. 23 2 4 V u i a, T i p u r i . . . , s. 68—97. 25 V u i a, jw., s. 81. �TYPY PASTERSTWA 93 KARPACKIEGO wypasa się na rolach t y l k o na jesieni po powrocie z h a l , w górach zaś Retezatu na r o l a c h i łąkach wypasa się t y l k o na wiosnę, a na jesieni wyłącznie na łąkach . Po północnej stronie K a r p a t o w i e l e bardziej rozpowszechniony jest wypas etapowy na polanach śródleśnych, połączony z częściowym w y ­ pasem w otaczającym lesie. Występuje on n a Żywiecczyźnie obecnie przede w s z y s t k i m w grupie Pilska, przed l a t y kilkudziesięciu również w g r u p i e B a r a n i e j i w Beskidzie M a ł y m , a jeszcze d a w n i e j ponoć p o w s z e c h n i e . Polany te, na których wypasa się wczesną wiosną i pod koniec sezonu wypasowego, noszą nazwę spodków. Nazwa t a wystę­ powała również na Kisucach i Poważu w Słowacji, być może więc, że i t a m niegdyś był organizowany t e n rodzaj w y p a s u etapowego . W T a ­ t r a c h Polskich organizowano wypas etapowy na polanach podreglow y c h . Podobnie organizowano w y p a s w Gorganach . Wędrówki etapowe w obrębie pastwiska alpejskiego s p o t y k a m y prze­ de w s z y s t k i m w T a t r a c h , gdzie w górnej części h a l i można było w y ­ pasać t y l k o w środku lata, a w dolnej n a w e t zibierać siano . Podobne wędrówki w obrębie pastwisk wysokogórskich, z w a n y c h połoninami, występowały również w Beskidach H u c u l s k i c h . W K a r p a t a c h Północnych do niedawna można było ponadto spotkać formę pośrednią nawiązującą do dwóch wyżej omówionych: etapowego w y p a s u na polanach śródleśnych i etapowego w y p a s u na rolach. Był to wypas z t z w . jesionką na Żywiecczyźnie, związany z instytucją jesieniowiska w T a t r a c h Polskich. Na Żywiecczyźnie po krótkim wypasie j e s i e n n y m na polanie wracano do w s i i wypasano jeszcze owce na uprzątniętych z plonów rolach, jednocześnie je koszarując. N a Podhalu w r a c a n o w połowie sierpnia z h a l i wyżej położonej prosto do w s i na żniwa. Po żniwach owce w y 26 21 28 29 30 31 3 2 33 26 V u i a , jw., s. 86 n. 2 7 W. К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie w Beskidach Magurskich, K r a k ó w 1927, s. 16. 28 W. K a w e c k i , Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 115. 29 J . S t i к a, Salasnictvi v Povazské a Kysucké oblasti, „Slovenský Národopis", R. 8: 1960, s. 332. 30 H a l e : Gąsienicowa, K o n d r a t o w a , lub-Pacewiczowa, tatrzu, 3 1 32 Osadnictwo K o m i n y D u d o w e , R u s i n o w a , Upłaz (Z. H o- pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Pod­ K r a k ó w 1931, s. 154—155). К u b i j o w i с z, Zycie Hale: Pięć Stawów, pasterskie w Beskidach Waksmundzka Wschodnich, s. 51. (Hołub-Pacewiczowa, Osadnic­ two..., s. 153). 33 W P o l s k i c h T a t r a c h były to p o l a n y Chochołowska, R u s i n o w a , d a w n i e j łoszyn. W Słowackich T a t r a c h Biała Skała w dolinie Łatanej c z o w a , Osadnictwo..., s. 152—154, 157). Wo­ (Hołub-Pacewi­ �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA pasały się na rolach, a następnie wracano z n i m i na 3—4 tygodnie n a dolną partię h a l i . T u wypasano j e do pierwszego śniegu, p o czym wracano z n i m i do w s i , gdzie zimowały w owczarni. E t a p o w y w y p a s łąkowy zarówno na polanach śródleśnych, j a k i na łąkach koło w s i , zazwyczaj znacznie oddalonych od zabudowań w i o s k o ­ w y c h , pociągał często za sobą zimowanie owiec na łąkach celem s k a r ­ mienia nagromadzonego t u siana oraz celem zmagazynowania w t e n sposób nawozu potrzebnego do u p r a w y łąk. Z i m o w a n i e trzód na łąkach i pastwiskach s p o t y k a m y w dwóch postaciach; zimowanie w za­ grodzie pod gołym niebem (zwanej n i e k i e d y mraźnica) oraz zimowanie w szopach. P i e r w s z y system, związany z łagodniejszym k l i m a t e m , jest m n i e j rozpowszechniony i występuje l u b występował do końca X I X w . na Słowacji n a H o r e h r o n i u w o k o l i c y Brezna , w L i p t o w i e w okolicy Rużomberka i być może w d o l i n i e D e m i a n o w s k i e j oraz w W i e l k i e j F a t r z e , ponadto według V u i i w R u m u n i i w pasterstwie strefy łąk sianokośnych oraz w górach Rodna , gdzie zimowano owce w kosza­ rach u s t a w i o n y c h n a polanach kośnych w paśmie lasów, niżej h a l w y ­ pasanych l a t e m . Z i m o w a n i e owiec w szopach, przystosowane do ostrzej­ szego k l i m a t u , występowało w końcu X I X w . w całych K a r p a t a c h P ó ł ­ nocnych. Owce w górach z i m o w a l i jednak nie wszyscy gospodarze, t y l k o c i , którzy m i e l i większe ilości łąk kośnych i gospodarstwa nasta­ w i o n e na hodowlę. Najdłużej zwyczaj z i m o w a n i a owiec w górach prze­ trwał w Beskidzie Śląskim oraz na P o d h a l u . W okresie międzywo­ j e n n y m z i m o w a n i e na polanach w połączeniu z j e s i e n n y m w y p a s e m w e w s i występowało gdzieniegdzie n a Żywiecczyźnie, a p r z e d I wojną światową również w Gorcach. 34 35 36 37 38 39 34 ska, P o d o 1 á к, Materiale Tradičné к studia 4 0 sposoby..., pastierstva s. 270—274; В. na Slovensku, Kopczyńska „Slovenský - J a w o r ­ Národopis", R. 7: 1959, s. 424. 35 Kopczyńska-Jaworska, Pastierstvo v Nizkich jw., s. 425; Z. Tatrách, „Sborník M u z e a l n e j Hołub-Pacewiczowa, S l o v e n s k e j Spoločnosti", R. 2 7 — 28: 1933—1934, s. 130. 36 W. К u b i j o w i с z, Zycie a národopisného odboru pasterskie Slovenského w Wielkiej vlastivědného Fatrze, muzea Sborník [w:] v Bratislavě, arch. Bratislava 1924—1931, s. 124. 3 7 V u i a , Tipuri..., 3 8 M o r a r i u, Vieafa 39 W polanach s. 98. pastorála in Munfii Rodnei, tabl. X . r o k u 1958 w e w s i a c h B r e n n a i Ustroń 15 gospodarzy (B. Wędrówki Kopczyńska-Jaworska, zimowało o w c e pasterskie w na Beskidzie Śląskim, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 231). 4 0 B. Kopczyńska-Jaworska, sterstwa tatrzańskiego, 157; Jostova, W. [w:] Pasterstwo Jesieniowiska R . 30: 1961, s. 133—137. Gospodarcze Tatr i zimówki Polskich i społeczne i Podhala, pasterskie w podstawy pa­ t. 4: 1962, s. 118, Tatrach, „Wierchy", �TYPY PASTERSTWA 95 KARPACKIEGO Na Słowacji i n d y w i d u a l n e zimowanie t r z o d y w szopach na polanach rozpowszechnione było d a w n i e j na zboczach J a w o r n i k a oraz czasem na Kisucach i O r a w i e , według zaś N . Dunárego podobny t y p z i m o w i s k można było spotkać również w R u m u n i i . W o b y d w u t y p a c h z i m o w a n i a (z rnraźnicą i w szopie) schemat p r z e ­ mieszczeń był zasadniczo t a k i sam, o i l e zimowano na polanach. Inaczej natomiast wyglądają wędrówki związane z z i m o w a n i e m p r z y wypasie e t a p o w y m n a łąkach i r o l a c h w e w s i . O i l e wypas o d b y w a się t u nieraz w bliskości domów zamieszkanych na stałe, o t y l e zimowano z reguły na łąkach dalej położonych, głównie w celu nawożenia odległych t e r e ­ nów. W t y m t y p i e zimówek rozpowszechnionym w K a r p a t a c h Wschod­ n i c h i Południowych oraz w R u m u n i i zwierzęta przebywały zarówno w p r y m i t y w n y c h koszarach , j a k i w b u d y n k a c h stałych , na U k r a i n i e Zakarpackiej zaś z reguły w b u d y n k a c h stałych . 2. S z a ł a ś n i c t w o leśne i polaniarskie spotykamy w niższych górach, gdzie b r a k h a l n a t u r a l n y c h , a w w y n i k u r o z w o j u stosunków własnościowych Górale n i e zdołali sobie wyrobić stałych pastwisk w p a r t i a c h szczytowych gór i dysponują t y l k o małymi e n k l a ­ w a m i śródleśnymi, w i e l k a własność zaś pozwalała na wypas w lesie (Gorce, B e s k i d W y s p o w y , Gorgany). P r z y tego t y p u szałasach wypas o d b y w a się w lesie, a t y l k o z a b u ­ dowania gospodarcze znajdują się na polanie. W y p a s o d b y w a się przez cały sezon bądź na jednej ( j a k na ogół w Gorcach Zachodnich i gdzie­ niegdzie w Beskidzie Sądeckim) , bądź n a k i l k u polanach ( j a k w B e s k i ­ dzie W y s p o w y m , w Gorganach i na U k r a i n i e Zakarpackiej) . Trochę niejasno r y s u j e się sprawa występowania tego t y p u w R u m u n i i . V u i a , koncentrując swą uwagę na eksploatacji polan pojętej ogólnie, nie w y ­ jaśnia dostatecznie jasno, czy w pasterstwie w strefie łąk sianokośnych 4 1 4 2 43 44 45 46 47 41 P o d o 1 á к, Tradičné popradských 42 48 N. kopanicich D u n á r e, Recherches vie pastorale, s. 275; A . Plessingerová, Bačováni na ethnographiques roumaínes sur Vagriculture et la „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963, s. 180. 43 P o d о 1 á к, Tradičné 4 4 V. Anuárul sposoby..., „Česky L i d " , R . 6: 1951, s. 5—6. sposoby..., В u t u r a, Adáposturile Muzeului Etnografie r y c . 3—8. temporare al in Transilvaniei sud-estul pe muntilor ami 1957 si Apuseni, [w:] 1958, C l u j 1958, s. 95—134. 45 W. К u b i j o w i с z, Pastýřský život v Podkarpatské Rusi, cz. 1, B r a t i s l a v a 1935, s. 50—60. 4 6 4 7 К u b i j o w i с z, Zycie pasterskie L. W ę g r z y n o w i c z , w Beskidach Szałaśnictwo Magórskich, w Limanowskim s. 46. Beskidzie „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. 10: 1952—1953 z. 1, s. 16—37; M . s k a - B u j a k , Żywe tradycje pasterstwa „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 333—334. 4 8 Kubijowicz, Pastýřský život..., s. 19. górskiego w Beskidzie Wyspowym, LechówWyspowym, �BRONISŁAWA 96 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA zdarzały się w y p a d k i organizowania szałasów t y l k o na t y c h łąkach, bez w y p a s u na halach wysokogórskich. 3. Najbardziej zróżnicowane jest s z a ł a ś n i c t w o w obrębie w s i , a co za t y m idzie n a j t r u d n i e j jest zamknąć w schemat k i l k u typów wszystkie jego o d m i a n y . Proponowałabym t u wyróżnienie trzech p o d ­ s t a w o w y c h g r u p , chociaż zdaję sobie sprawę, że n i e wyczerpują one w s z y s t k i c h możliwych rozwiązań. Otóż najczęstszym chyba t y p e m szałaśnictwa miejscowego jest sza­ łaśnictwo na ugorach oraz p a s t w i s k u g r o m a d z k i m w e w s i a c h z ukła­ dem n i w o w y m , stosujących często trójpolowy płodozmian. W K a r p a ­ tach Północnych t e n t y p szałaśnictwa n i e z b y t był rozpowszechniony, według Dobrowolskiego występował n a p o l s k i m i słowackim Spiszu, w d o l i n i e Popradu, na Łemkowszczyźnie w Beskidzie N i s k i m . W prze­ ciwieństwie do terenów polskich szałaśnictwo w e wsiach z k i l k u p o l o w y m systemem u p r a w y można było do niedawna spotkać j a k o t y p powszechny na znacznych obszarach S ł o w a c j i na wschód o d Spiszu. W t y p i e t y m nie było wędrówek pasterskich w całym tego słowa znaczeniu, jednakże obserwowano w ciągu sezonu k i l k a k r o t n e przenoszenie się z miejsca na miejsce, na ogół z wiosną przebywano na łąkach kośnych, w lecie na p a s t w i s k u g r o m a d z k i m i ugorze, który w t e n sposób koszarowano, po żniwach n a r o l i , a po zbiorach siana d r u g i raz n a łąkach kośnych. Z b l i ­ żone f o r m y , choć n i e identyczne, czasem połączone również z z i m o w a ­ n i e m na łące kośnej, s p o t y k a m y w R u m u n i i , zwłaszcza na nizinie T r a n s y l w a n i i . Podobna f o r m a występowała również w części Węgier . 49 50 5 1 52 Obok szałaśnictwa rolnego w r a m a c h trójpolówki, s p o t y k a m y sza­ łaśnictwo r o l n e w e wsiach łanów leśnych . Wypas szałasowy z o r g a n i ­ zowany jest w n i c h na nieużytkach w górnych p a r t i a c h ról u p r a w n y c h . S p o t y k a m y t a m z n o w u k i l k a wariantów, są to t e r e n y pastwiskowe wspólne d l a mieszkańców jednego łanu albo wspólnie użytkowane przez mieszkańców k i l k u sąsiednich łanów, albo n a w e t wspólne dla całej w s i . 53 K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych. Typologia wędrówek pasterskich od XIV—XX w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 44. Jeżeli c h o d z i o Sądeckie, to K u b i j o w i c z opisywał i n n y t y p p a s t e r s t w a rolnego ( K u b i j o w i с z, Z y c i e pasterskie w Beskidach Magórskich, s. 45—46). P o d o b n i e i n f o r m a c j e z Łemkowszczyzny n i e potwierdzają występowania szałasów w s y s t e ­ m i e trój p o l o w y m . 49 50 Král, Činnost československé skeče..., mapa 2; Kubijowicz, Typy..., s. 104. 51 V u i a , Tipuri..., s. 2 1 — 6 8 ; B a t u r a , Adaposturile..., 5 2 L. A F ó 1 d e s, juhtartás tipusai és s. 127. épitményei a Kárpátmedencében, „Néprajzi Kozlemények", R. 3: 1957, 150—151. 53 Dobrowolski pasterskich" nocnych, nazywa j e „wypasem (Dobrowolski, s. 38—42). Studia stad nad owczych kulturą w obrębie pasterską wielkich wsi w Karpatach Pół­ �TYPY PASTERSTWA 97 KARPACKIEGO Szałasy owcze organizowane przez współwłaścicieli jednego łanu s p o t y k a m y w K a r p a t a c h Zachodnich w Gorcach ( w O c h o t n i c y ) , do niedawna organizowano podobnie wypas w Szczawie w e wschodniej czę­ ści Gorców, kombinując go z w y p a s e m na r o l a c h . Podobnie o r g a n i ­ zowano szałasy n a j e d n y m l u b k i l k u sąsiadujących łanach na słowackich Kisucach w e w s i Oščadnica . T a m gdzie w e w s i a c h łanowych występowały szałasy owcze wspólne dla całej w s i , często jednego r o k u organizowano szałas po jednej stronie d o l i n y , w której była położona wieś, drugiego r o k u zaś na p r z e c i w l e ­ głej stronie. W t e n sposób jednego r o k u koszarowano pastwisko zwane na Łemkowszczyźnie tołoka, drugiego zaś zbierano na t y m miejscu siano, a nawet brano to pastwisko pod uprawę i w t e d y nosiło ono nazwę caryna . Oprócz terenów łemkowskich t e n system występował również w Beskidzie Sądeckim oraz zanotowany zastał w e wsiach r u s k i c h (Osturnia) na Spiszu słowackim . 54 5 5 56 57 58 59 N a obszarach nieużytków w obrębie łanów oprócz szałasów owczych organizowano również całosezonowy wypas krów. W związku z t y m budowano w górnych końcach łanów po jednej i d r u g i e j stronie d o l i n y szopy d l a bydła. O w y k o r z y s t y w a n i u w t e n sposób p a s t w i s k a w X I X w . na Żywiecczyźnie (choć bez szop) w s p o m i n a L . D e l a v e a u x ; S. Leszczycki opisywał takie szopy w pow. jasielskim, w okresie międzywo­ j e n n y m , a od l a t ostatnich można je było spotkać w Słowacji, w L i p ­ towskiej Ł u ż n e j oraz w Żdziarze w T a t r a c h Jaworzyńskich . 60 61 6 2 63 Trzeci podstawowy t y p szałaśnictwa lokalnego związany jest z osad­ n i c t w e m rozproszonym t y p u polaniarskiego (kopaniczarsko-łazowego), w którym występuje m n i e j więcej równowaga pomiędzy gospodarką rolną a hodowlaną ( w przeciwieństwie do omawianego wyżej pasterstwa strefy sianokosów). K u b i j o w i c z określa j e jako „pasterstwo t y p u 54 55 56 Dobrowolski, jw., s. 40—41. Materiały z badań Z a k ł a d u E t n o g r a f i i U Ł . Š t i k a , Salašnictvi v Považské a Kysucké oblasti, R e i n f u s s, Łemkowie, opis etnograficzny, 5 7 R. 58 I n f o r m a c j a z badań d r A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j . W. kowskiego 59 s. 336—337. „Wierchy", R . 14: 1936, s. 13. M i l e w s k i , J . R e y c h m a n n , Osturnia. Wieś zasiągu, „Wierchy", R . 13: 1935, s. 120—121, 138. L. D e l a v e a u x , 1851, s. 88. G0 Górale beskidowi zachodniego spiska pasma S . L e s z c z y c k i , Osadnictwo sćzonoiue w Beskidzie G e o g r a f i c z n e " , R . 13: 1935 z. 1—2, s. 17—18. 61 Kopczyńska-Jaworska, s. 418—420. 6 2 Materiale J . P o d o 1 a k, Prve výsledky výskumu „Slovenský Národopis", R. 10: 1962, s. 138. G3 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I к Studiu pastierstva na kresach Karpat, Niskim, pastierstva v oblasti łem­ Kraków „Wiadomości na Slovensku, Vysokých Tatier, �* BRONISŁAWA 98 KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dietwiańskiego" . P r z y t y m systemie osadnictwa i rozwiniętej h o d o w l i każdy gospodarz organizuje szałas na własnej ziemi, p r z y c z y m znaczną część sezonu koszaruje role i łąki, a t y l k o część lata trzoda spędza ewentualnie na p a s t w i s k u położonym wyżej niż role, wspólnym dla p a r u osad . Podobnie o r g a n i z o w a l i szałasy przed kilkudziesięciu l a t y mieszkańcy pasiek (polan) na Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j . Organizowano t a m małe szałasy i n d y w i d u a l n e l u b też duże na g r u n t a c h własnych i wynajętych od i n n y c h pasiekarzy . N a zakończenie chciałabym zaznaczyć, że z powyższych rozważań nad t y p a m i pasterstwa wyłączyłam w y p a s w obrębie w s i — j a k piszą a u t o r z y rumuńscy — „bez szałasu i bez k o s z a r u " z nocowaniem i n w e n ­ tarza w d o m u , gdyż t e n t y p nie spełnia podstawowego w a r u n k u życia pasterskiego: możliwie długotrwałego p o b y t u z w y p a s a n y m stadem n a pastwisku. Zdaję sobie również sprawę, że dyskusyjne może być omawianie szałaśnictwa występującego w obrębie w s i , razem z i n n y m i t y p a m i pasterstwa górskiego . Wyłom t e n j e d n a k czynię świadomie, gdyż m o i m zdaniem w w a r u n k a c h k a r p a c k i c h całosezonowy w y p a s w e w s i u w a ­ r u n k o w a n y jest t y m i s a m y m i powiązaniami k u l t u r o w y m i , co właściwe pasterstwo wysokogórskie . 64 65 6e 67 68 69 64 65 К u b i j o w i с z, Typy..., s. 105. I n f o r m a c j e z badań V . H a s a l o v e j z P r a g i . S a w i c k i , Szałaśnictwo z badań J . Štiki (Brno). na Wołoszczyźnie 66 H e r s e n i, L'organisation..., roumaines..., s. 180. 67 s. 7; Morawskiej, D u n a r e, s. 99—101, oraz inf. Recherches ethnographiques N a przykład J a c o b e i t opierający się n a s t o s u n k a c h z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wyłącza j e ze s w o i c h rozważań n a d p a s t e r s t w e m w ę d r o w n y m ( J a c o b e i t , Schafhaltung uná Schafer...). 68 69 nych. Zob. D o b r o w o l s k i , S t u d i o n a d kulturą pasterską w Karpatach Północ­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c89c4671c1d7c4730ea6975f5168bcc.pdf 5eb2f36bb7b3c2bed5294192ef044bba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1104 Title A name given to the resource Badanie kultury robotniczej dużego miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA t. X X I X : 1985, z. 1 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Uniwersytet Łódzki) BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ DUŻEGO MIASTA * Idea prowadzenia badań nad kulturą środowiska robotniczego była podejmowana w łódzkim środowisku etnograficznym od początku lat sześćdziesiątych, jednakże systematyczne badania terenowe podjęła do­ piero w 1976 r. Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego . Pierwsza faza badań, będących na ukończeniu, polegać miała na re­ konstrukcji obrazu kultury robotniczej Łodzi do 1939 r. W 1984 r. zosta­ ły opracowane w y n i k i tych badań. Druga faza będzie obejmować prze­ miany, jakie zaszły w nowych warunkach ustrojowych. Koncepcję i zakres badań wyznaczyły: dotychczasowy dorobek dys­ cypliny i jej założenia metodologiczne, obiektywne możliwości badaw­ cze (wielkość zespołu badawczego, środki techniczne i finansowe) oraz swoista struktura i historia badanego środowiska. 1 ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE ORAZ METODA BADAN Zmieniając obszar tradycyjnych zainteresowań etnografa — kulturę rolniczej społeczności lokalnej na badanie wielkomiejskiej społeczności robotniczej — trzeba było na wstępie ustosunkować się do kilku pod­ stawowych problemów dotyczących przedmiotu i zakresu badań. Pierwszym z nich był problem ustosunkowania się do ewentualnego, swoistego oddziaływania wielkiego miasta na kulturę jego mieszkańców. Z pomocą przyszły nam liczne przemyślenia socjologów począwszy od definicji miasta L . W i r t h a oraz jego twierdzenia, iż kompleks cech 2 * Omawiane badania prowadzone b y ł y w r a m a c h P o l s k a kultura narodowa jej percepcja i r o z w ó j . 1 problemu węzłowego 11.1. O b s z e r n y p r z e g l ą d b a d a ń zob.: E. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 15: 1973, s. 27-40; oraz A . S t a w a r z , Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 25: 1982, z. 1, s. 143-165. L . W i r t h, Urbanism as a Way of Life, [w:] P . H . H a t t i A . L . R e i s s [wyd.], K e o d e r in Urban Sociology, G l e n c o e , I l l i n o i s 1951. 2 5 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �66 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A składających się na swoiście miejski styl życia jest zarazem zmienną wyjaśniającą cechy kulturowe jego mieszkańców, poprzez pogląd R. Pahla , iż na mieszkańców miasta oddziałują dwa rodzaje przymusów i ogra­ niczeń: jeden związany z sytuacją miejską, a drugi związany z sytuacją pracy. Opowiedzieliśmy się za stanowiskiem reprezentowanym przez znaczną część polskich socjologów, iż sytuacja ekologiczna miasta jest zmienną pośredniczącą, która różnie przejawia się w stylach życia róż­ nych, zamieszkujących miasto środowisk społecznych . Na te style ż y ­ cia, na co zwraca uwagę R. Goddman , dodatkowy wpływ mają określo­ ne cechy środowiska przestrzenno-architektonicznego, w którym żyją badane środowiska społeczne. Przyjęliśmy więc stanowisko, że nie ma prostych powiązań między formami przestrzennymi a systemami kultu­ rowymi, jednakże zmienne przestrzenne są powiązane ze zmiennymi spo­ łecznymi. Przestrzenna koncentracja może na przykład wzmacniać ukształtowany już system norm i zachowań. 3 4 5 Spośród różnych środowisk społecznych zamieszkujących Łódź wy­ braliśmy do badań kulturę środowiska robotniczego do którego zaliczy­ liśmy zarówno samych robotników, jak i ich rodziny . Za robotnika uz­ naliśmy każdego pracownika najemnego, wykonującego pracę fizycz­ ną nie posiadającego środków produkcji i utrzymującego się z pracy na­ jemnej . Ponieważ za podstawowy czynnik kształtujący kulturę środowiska ro­ botniczego przyjęliśmy pracę, to istotny dla dalszych rozważań był ro­ dzaj tej pracy. O ile każda praca najemna w porównaniu na przykład z pracą rolnika czy rzemieślnika w istotny sposób modyfikuje życie ro­ botnika (przede wszystkim przez oddzielenie czasu działalności produk­ cyjnej od pozostałych dziedzin życia), to dodatkowe znaczenie ma orga­ nizacja pracy, zwłaszcza w zakładach wielkoprzemysłowych, która włą­ cza pracownika w dużą zbiorowość o podobnych obowiązkach, intere6 7 • R . E . P a h l , Urban B o o k s , L o n d y n 1975. Social Theory and Research, [w:] W h o s e City, Penguin • Z o b . К . F r y s z t a c k i , О niektórych aspektach kształtowania się kierunków badawczych w socjologii miasta w Polsce, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 235-285; J . T u r o w s k i , Kształcenie się zbiorowości osiedlowych w wielkich miastach, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 203-233; B . S t e r n i c z u k , Styl życia o miejsce zamieszkania w koncepcjach socjologii miasta, „Kultura i Społe­ c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1-2, s. 225-238. 5 R . G o o d m a n , After Planners, P e n g u i n B o o k s , L o n d y n 1972. • E . P i e t r a s z e k w miejsce o k r e ś l e n i a „ ś r o d o w i s k o robotnicze" u ż y w a o k r e ś ­ l e n i a „ l u d n o ś ć r o b o t n i c z a " (Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, K r a k ó w 1969, s. 108). 7 W t y m m i e j s c u , r e l a c j o n u j ą c z a ł o ż e n i a b a d a ń d o t y c z ą c y c h o k r e s u do 1939 г . , p o m i j a m y s k o m p l i k o w a n y i n i e a d e k w a t n y do p o w y ż s z e j d e f i n i c j i p r o b l e m r o b o t ­ n i k a w s p o ł e c z e ń s t w i e s o c j a l i s t y c z n y m . P o r . S . W i d e r s z p i l , Sklad polskiej kla­ sy robotniczej. Tendencje zmian w okresie industrializacji socjalistycznej, War­ s z a w a 1965. �67 BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ sach i możliwościach. Identyfikuje ona pracownika z określoną grupą zawodową bądź produkcyjną. Wyznacza mu podobne zarobki będące pod­ stawą określonej stopy życiowej, kształtuje określoną świadomość spo­ łeczną. Ponadto rodzaj pracy (praca w zakładach zmechanizowanych, wytwarzanie części produktu, technologia pracy) może kształtować swois­ te cechy osobowości i wpływać na światopogląd. W związku z powyższym wybraliśmy do badań środowisko robotni­ ków przemysłu włókienniczego, pracujących w dużych zakładach prze­ mysłowych. W tym miejscu, ażeby uniknąć nieporozumień, należy dokonać jesz­ cze jednego uściślenia, otóż przedmiotem naszej analizy uczyniliśmy, jak powiedziano powyżej, kulturę środowiska robotniczego, a nie kulturę klasy robotniczej. Przyjmując marksowskie rozróżnienie świadomości klasy robotniczej ,,w sobie" i klasy robotniczej „dla siebie", zdecydowa­ liśmy się objąć badaniami ogół ludności spełniającej warunek formalnej przynależności do środowiska bez względu na stopień jej uświadomie­ nia klasowego. Po dokonaniu ustaleń odnośnie do przedmiotu badań, należało pod­ jąć decyzję odnośnie do zakresu analizy. Badając z pozycji etnografa kulturę jakiegoś środowiska uważamy na ogół za konieczne przyjęcie szerokiej, globalnej czy — jak mówią niektórzy — „antropologicznej" definicji kultury, obejmującej działania przebiegające według społecznie przyjętych wzorów, realizowane we wszystkich dziedzinach życia ludzkiego oraz wytwory i przedmioty będą­ ce efektem takich działań. W obrębie tej całości wyróżnia się kilka as­ pektów, które muszą być uwzględnione w pełnej analizie kultury. Uży­ wając t e r m i n o l o g zapropopncwanej ostatnio przez A. Kłoskowską zaj­ mujemy się aparatem internalizacji kultury, czyli mechanizmem przy­ swojenia jej wzorów i modeli normatywnych lub wartości przez świa­ domość, doświadczenie lub nawyki ludzi; aspektem normatywno-aksjo­ logicznym, na który składają się normy, reguły i wartości kulturalne analitycznie oddzielając je od ludzkich działań, zwłaszcza, gdy są utrwa­ lone w postaci zapisów lub innych zobiektywizowanych form symbolicz­ nego wyrazu, wreszcie zajmujemy się przedmiotowym aspektem k u l t u ­ ry, na który składają się przedmioty i wytwory, czyli artefakty . W szczegółowych badaniach etnograficznych zakresem zainteresowań obejmuje się w równym stopniu bądź wszystkie wymienione wyżej as­ pekty, bądź uprawia się immanentną analizę wybranych dziedzin k u l ­ tury. Jak wiemy, w tradycji dyscypliny szczególne miejsce przez długie lata zajmowało badanie sfery artefaktów. Nic też dziwnego, że jakkol­ wiek od początku staliśmy na stanowisku możliwie globalnej obserwacji kultury badanego środowiska, niepokój budziła sprawa ustosunkowania 8 e A. K ł o s k o w s k ą , Socjologia kultury, W a r s z a w a 1981, s. 25. �68 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA się do obserwacji i metody opisu całokształtu elementów składających się na kulturę bytu środowiska robotniczego . Po namyśle uznaliśmy jed­ nak, że jakkolwiek ludność ośrodków przemysłowych posługuje się w większości przedmiotami standardowymi, produkcji fabrycznej i sama morfologia tego świata rzeczy ma niewielką wartość informacyjną dla badań kultury, niezbędne jest jednak poznanie otaczających robotnika przedmiotów po to, aby orzec coś na temat dokonywanych przez niego wyborów, jego motywacji oraz skali ocen, które mogą nas informować o nawykach, wzorach estetycznych, hierarchiach wartości i częściowo o sferze kultury symbolicznej dominującej w badanym środowisku. W odniesieniu do „niematerialnych efektów zachowań" postanowiono również zbierać informacje o folklorze badanej społeczności, przyjmu­ jąc za P. Bogatyriewem i P. Jacobsonem takie rozumienie folkloru, przy którym kryterium wyodrębniającym zjawiska folklorystyczne przypisa­ ne określonej zbiorowości jest mechanizm przekazu i odbioru oraz funk­ cje pełnione przez treści folklorystyczne w życiu tej zbiorowości, a nie treści tych pochodzenie . Drugą ważną dziedziną obserwacji stały się zachowania środowiska robotniczego znormalizowane według wspólnych wzorów i przejawiające się w różnych dziedzinach życia. Tak więc przedmiotem badań uczynio­ no zwyczaje realizowane w kręgu rodzinnym, w grupach płci i wieku, w miejscu pracy i zamieszkania, czy też w kręgu członków różnego ro­ dzaju zrzeszeń i organizacji celowych. Szczególną uwagę poświęcono zwyczajom świątecznym w przeciwstawieniu do zwyczajów związanych z dniem codziennym, w t y m (zgodnie z tradycją etnograficzną) zwłasz­ cza zwyczajom mającym w większym stopniu niż poprzednie zrytualizowaną postać, jak r y t u a ł y weselne czy r y t u a ł y związane z obchodami świąt dorocznych. Zwrócono również znaczną uwagę na formy rekreacji. W literaturze przedmiotu problematyka powyższa określana jest niekie­ dy mianem obyczaju. Jak z powyższego widać, zakres podjętych badań zmierzał do odtwo­ rzenia całościowego obrazu życia badanej społeczności, zwanego niekiedy w naukach społecznych „sposobem życia" (way of life, Lebenweise, mo­ de de vie czy obraz žyzni), przez który rozumie się kategorię charakte­ ryzującą ludzką egzystencję w określonej sytuacji historyczno-społecz­ nej . Zamierzeniem końcowym badań postanowiono uczynić rekonstruk­ cję konfiguracji wzorów obowiązujących w badanym środowisku, czyli 9 10 u * P o j ę c i e „ k u l t u r a bytu", w m i e j s c e u ż y w a n e g o t u r a m a t e r i a l n a " , w p r o w a d z a do s w y c h r o z w a ż a ń K ł o s k o w s k a , op. cit,, s. 119. 1 0 [w:] 1 1 w z etnografii o k r e ś l e n i a „ k u l ­ z a k r e s u socjologii k u l t u r y P . B o g a t y r i e w , R . J a c o b s o n , Folklor jako swoista forma P . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1979, P o r . M . Z . M u s z y ń s k a , Czas stwo", t. 23: 1979, n r 1-2, s. 203-223. wolny a sposób życia, s. twórczości, 305-319. „Kultura i Społeczeń­ �BADANIE KULTURY 09 ROBOTNICZEJ zbliżyć sią do określenia ethosu życia robotników w okresie między­ wojennym . Główną metodą badań była metoda określana w literaturze etnogra­ ficznej jako metoda „historyczno-terenowa" polegająca na odtwarzaniu różnorodnych kategorii zjawisk i procesów, jakie zaszły w stosunkowo niedawnej przeszłości, na podstawie pamięci żyjących ludzi, jak również różnych zjawisk ergologicznych, a zwłaszcza urządzeń materialnych po­ wstałych w przeszłości i używanych nadal przez l u d z i . Ponieważ przedmiotem badań był robotnik i członkowie jego rodziny w środowisku domowym, społeczności pracy oraz w miejscu zamieszka­ nia w zbiorowości lokalnej i sąsiedzkiej, w drodze wywiadu zbierano informacje o przebiegu życia osoby badanej i członków jej rodziny oraz ustalano motywy jej działań, normy postępowania, rządzące nimi hie­ rarchie wartości, jak również oceny działań własnych i cudzych. Po stwierdzeniu już we wstępnej fazie badań, że środowisko robotni­ cze było znacznie zróżnicowane wewnętrznie, w badanej reprezentacji wyróżniano robotników ze względnie długim stażem zawodowym, tzw. „robotników wykwalifikowanych" oraz grupę średniego dozoru technicz­ nego — majstrów. Zasadniczo wykluczono z badań rodziny długotrwa­ łych bezrobotnych okresu kryzysu światowego (1929-1934) uznając, że ich ,,kultura nędzy" nie jest reprezentatywna dla środowiska robot­ niczego. Obok wywiadów wolnych i kwestionariuszowych gromadzono doku­ menty osobiste dotyczące życia badanych, jak również źródła historycz­ ne, statystyczne czy dokumenty i sprawozdania urzędowe informujące o warunkach pracy i życia w mieście. Ze względu na wielkość miasta (w chwili obecnej ok. 800 000 miesz­ kańców) i liczebność badanego środowiska robotniczego oraz ze wzglę­ du na ograniczone siły i środki badawcze, informatorów dobierano pod specjalnym kątem. Ze względu na dominujący w Łodzi rodzaj przemy­ słu, badaniami objęto wyłącznie robotników przemysłu włókienniczego, Biorąc pod uwagę czynniki ekologiczne rządzące życiem miasta, ażeby maksymalnie zmniejszyć lub ujednolicić ich oddziaływanie, przebadano jedną z naturalnych, „podstawowych" dzielnic miasta wyróżnioną w ba12 13 1 4 1 2 P o j ę c i e „ethosu", przez k t ó r y rozumie się „zespół z a c h o w a ń wyznaczonych przez p r z y j ę t ą h i e r a r c h i ę w a r t o ś c i , p r z y c z y m towarzyszy t e m u r o z u m i e n i u na ogół wiara, ż e da się o d s z u k a ć jakiś pion g ł ó w n y , d o m i n u j ą c e w a r t o ś c i , z k t ó r y c h d a d z ą się w y p r o w a d z i ć w a r t o ś c i pochodne" ( M . O s s o w s k a , Socjologia moral­ ności, W a r s z a w a 1969, s. 256) c o r a z c z ę ś c i e j z n a j d u j e zastosowanie w p o l s k i c h p r a c a c h etnograficznych. K . D o b r o w o l s k i , Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstruk­ cji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych, [w:] Sprawozda­ nia z Czynności i Posiedzeń РАН, t. 53: 1952 (druk 1954), s. 424-429. O . L e w i s , Sanchez i jego dzieci, W a r s z a w a 1963, „ W s t ę p " . 1 3 l ł �70 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA 15 daniach socjoekologicznych . Dzielnica ta (tzw. Widzew) obejmuje ob­ szar ok. 290 ha i zamieszkana jest przez ok. 21 tys. ludzi. Cały obszar dzielnicy podstawowej należy obecnie do jednej z dzielnic administra­ cyjnych miasta, do której obok właściwego Widzewa należy także tzw. Grymbach o powierzchni ok. 92 ha. Oba te obszary są ze sobą powiązane pod względem funkcjonalnym i częściowo komunikacyjnym, ponadto w przeszłości stanowiły bazę mieszkaniową dla trzech wielkich zakładów przemysłu włókienniczego: Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L . Grohmana (obecnie Zakłady im. Obrońców Pokoju—Uniontex) W i ­ dzewskiej Manufaktury (obecnie Widzewskie Zakłady Przemysłu Ba­ wełnianego im. 1-go Maja—Wima) oraz Towarzystwa Akcyjnego Łódz­ kiej Fabryki Nici (obecnie Zakłady Przemysłu Bawełnianego i m . H . Sa­ wickiej—Ariadna). Ponadto w dzielnicy tej zlokalizowane są m.in. w y ­ odrębnione po ostatniej wojnie z Widzewskiej Manufaktury — Widzew­ skie Zakłady Maszyn Włókienniczych—Wifama oraz dawna fabryka N. Eitingona. Obok fabryk i towarzyszących im pałaców fabrykantów do charakterystycznych cech dawnego Widzewa należały osiedla robot­ nicze zbudowane przez właścicieli wyżej wymienionych trzech wielkich zakładów przemysłowych. Ograniczając badania do omawianej dzielnicy miasta chciano mieć do czynienia z możliwie jednolitym charakterem czynników infrastruktury miasta, a ponadto usytuowane t u osiedla ro­ botnicze stwarzały szczególnie korzystną sytuację do obserwacji stosun­ ków sąsiedzkich. WYNIKI BADAN 16 Trudno jest w krótkim referacie przedstawić pełne wyniki badań , w związku z czym ograniczymy się tylko do zasygnalizowania pewnych swoistych cech kultury badanego środowiska, związanych bądź ze struk­ t u r ą przemysłu łódzkiego, bądź z historią powstania i zasiedlenia miasta. Za najistotniejszy czynnik strukturalizujący kulturę środowiska ro1 5 W. ekologiczne, Piotrowski, W r o c ł a w 1966. Społeczno-przestrzenna struktura m. Łodzi. Studium 1 6 Przedstawione informacje p o c h o d z ą z b a d a ń autorki prowadzonych wraz z z e s p o ł e m s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii U Ł oraz z b a d a ń prowadzonych uprzed­ nio p r z e z e t n o g r a f ó w o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . Z o b . В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Zwyczaje i obyczaje ludności Łodzi, [w:] Łódź. Dzieje miasta, do 1918 г., t. 1, W a r s z a w a — Ł ó d ź 1980, s. 493-508; t e j ż e , Kultura środowiska robotniczego Łodzi, Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21: 1982, s. 15-34, o r a z m. i n . A . Lipiński, Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, ,,Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 7: 1965, s. 5-40; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwycza­ je świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym (1890-1939), „Prace i M a ­ t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficz­ n a , n r 11: 1967, s. 133-164; J . P . D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne, „Prace i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Ł o d z i " , S e r i a E t n o g r a f i c z n a , n r 11: 1967, .3. 165-192; c z y Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, W r o c ł a w 1976. �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 71 botniczego uznać należy pracę zarobkową oddzielającą w sposób zdecydo­ wany sferę życia produkcyjnego od rodzinnego, czas produkcji od czasu pozaprodukcyjnego. Praca ta, a właściwie zarobki uzyskiwane z jej sprzedaży, wyznaczały warunki bytu rodziny. Dla kultury środowiska robotniczego Łodzi istotnym czynnikiem było to, że dający pracę prze­ mysł włókienniczy nie wymagał szczególnie wysokich kwalifikacji ani sił fizycznych, co dawało możliwość zatrudnienia dużej ilości niżej płat­ nych kobiet i młodocianych. Stąd połowa zatrudnionych w przemyśle włókienniczym w latach 1924-1936 to kobiety w wieku 20-49 lat (naj­ więcej było zatrudnionych kobiet w wieku 20-29 lat, czyli w wieku peł­ nych możliwości prokreacyjnych). Sytuacja opisana rzutowała w sposób określony na podstawowe funkcje i podział ról w rodzinie robotniczej. Rozpowszechniona praca kobiet zmuszała do modyfikacji tradycyjne­ go podziału pracy w domu. Przy pracy na zmiany (upowszechniającej się w latach dwudziestych), gdy kobieta pracowała przed południem, nie­ jednokrotnie mąż przygotowywał częściowo posiłek południowy dla sie­ bie i dzieci lub robił zakupy. Zmiany w podziale obowiązków pogłębia­ ło i to, że w okresie kryzysów chętniej zwalniano z pracy wyżej płat­ nych mężczyzn niż kobiety, które w takich okolicznościach stawały się często jedynymi żywicielkami rodzin. Pomimo tego — generalnie rzecz biorąc — do I I wojny światowej główny ciężar obowiązków domowych, niezależnie od zatrudnienia, spoczywał na kobiecie. W dalszym ciągu dominował bowiem w rodzinie robotniczej model rodziny patriarchálně:, w której matka odpowiadała za dom i opiekę nad dziećmi. Wobec ogrom­ nej ilości obowiązków spoczywających na kobiecie oraz stosunkowo słabiej realizowanych funkcji ojca, w łódzkich rodzinach robotniczych obserwujemy proces, który socjologowie określają jako powstawanie ro­ dziny „skupionej wokół matki". Mężczyzna bądź ponosił część ciężarów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bądź ograniczał się do oddania większości zarobionych pieniędzy żonie i czas wolny spędzał w grupie męskiej. Model ten znajdował odbicie w większej swobodzie młodych mężczyzn niż dziewcząt. Te ostatnie, nawet pracując, były pod­ dane większej kontroli rodzinnej. W tzw. „przyzwoitych rodzinach" (jak to określają dziś informatorzy) dziewczęta nie wychodziły z domu bez uzgodnienia, nie chodziły też same na zabawy do odległych dzielnic miasta itp. Powszechne podejmowanie pracy przez dziewczęta, których zarobki, były cennym uzupełnieniem budżetu wielodzietnej zazwyczaj rodziny, opóźniało nieco wiek zawierania małżeństwa. Rodzina interesowała się doborem współmałżonka, jednakże — ponieważ wybór nie był związa­ ny z interesem gospodarstwa rodzinnego — głównym motywem zawar­ cia związku małżeńskiego były względy emocjonalne. Pomimo częstej pracy kobiet, która uwarunkowana była względami ekonomicznymi, w dalszym ciągu uważano, że zawarcie małżeństwa i macierzyństwo jest �72 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA podstawowym przeznaczeniem kobiety. To ostatnie przekonanie nie rzu­ towało jednak w tym stopniu, co na wsi, na położenie starej panny, k t ó ­ ra pracując była niezależnym i pełnoprawnym członkiem społeczności robotniczej. W początkowej iazie młode małżeństwa mieszkały na ogół z rodzi­ cami. Przy wspólnym zamieszkaniu opiekę nad pojawiającymi się dzieć­ mi sprawowali niepracujący członkowie rodziny: dziadkowie lub młodsze rodzeństwo młodych małżonków. Po usamodzielnieniu się młodej rodzi­ ny obowiązek ten spadał na starsze dzieci. W ogóle dzieci w rodzinie ro­ botniczej wcześnie były obarczane obowiązkami. Robiły drobne zakupy opiekowały się młodszym rodzeństwem, po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, a nierzadko i wcześniej, podejmowały dorywczą lub stałą pracę zarobkową. Zarobki swe początkowo w całości oddawały do wspólnej kasy, w miarę dorastania pozostawiając sobie coraz więcej pieniędzy na. własne potrzeby. Pieniądze te przeznaczano na ubranie, wydatki zwią­ zane z projektowanym małżeństwem czy na rozrywki. Szczególną rolę w życiu rodziny robotniczej odgrywało sąsiedztwo. Związany z nim np. zakres pomocy obejmował jednak, w odróżnieniu od sąsiedztwa wiejskiego, przede wszystkim pomoc,w życiu codziennym i przypadkach szczególnych na ogół nie związanych z pracą produkcyj­ ną. Stosunki sąsiedzkie swoistego wyrazu nabierały w koszarowych do­ mach czynszowych, zamieszkanych wyłącznie przez ludność robotniczą, lub w osiedlach przyfabrycznych, gdzie więź sąsiedzką umacniała praca w tym samym zakładzie i podobne warunki bytu. Duża liczba domów czynszowych z urządzeniami sanitarnymi, a nierzadko i studniami na podwórzu czy hydrantem na ulicy, powodowała częste kontakty miesz­ kańców na korytarzu domu, na klatce schodowej czy na podwórzu. Prze­ waga mieszkań jednoizbowych zmuszała do korzystania z gościnności sąsiadów przy urządzaniu wesel czy w przypadku śmierci któregoś z mieszkańców. Sytuacja ta stwarzała dogodną okazję do rozwoju śro­ dowiskowej kontroli społecznej, co z kolei sprzyjało szerzeniu się ujed­ noliconych wzorów kulturowych umocnionych podobnymi warunkami, bytu i położenia społecznego. Jedną z charakterystycznych cech bytowa­ nia robotniczego, jeszcze w okresie międzywojennym, była zasadnicza sprzeczna z naszymi wyobrażeniami o życiu w wielkim mieście znaczna deprywatyzacja życia osobistego mieszkańców dzielnic robotniczych Ł o ­ dzi. r Proletariat łódzki był stosunkowo mało zróżnicowany. W miarę kon­ centracji przemysłu oraz upadku wytwórczości drobnotowarowei w po­ łowie X I X w. pewna ilość spauperyzowanych rzemieślników, głownie tkaczy, zasiliła kadry fabryczne w roli średniego dozoru, np. jako pod­ majstrzy. Wykwalifikowani majstrowie fabryczni byli jednak począt­ kowo sprowadzani z zagranicy {najczęściej Niemcy, rzadziej Anglicy lub Francuzi). W czasach późniejszych rekrutowali się oni spośród absolwen- �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 73 tów Szkoły Przemysłowo-Rękodzielniczej. Drugą generację przybyszy ze wsi różni od tych, którzy powiększali szeregi proletariatu fabrycznego w późniejszym czasie, jedynie lepsza orientacja w stosunkach miejsco­ wych oraz lepsze opanowanie umiejętności zawodowych. Wśród nich wyróżniała się nie tyle stylem życia, co możliwościami zatrudnienia, gru­ pa specjalistów: mechaników, ślusarzy, farbiarzy, którzy mieli więks-o szanse zamieszkania w domach fabrycznych zapewniających lepsze wa­ runki bytu. Warunki ekonomiczne i okresowe kryzysy powodowały jed­ nak, że do przewrotu, jaki dokonał się w kraju po I I wojnie światowej, obowiązywała w Łodzi wyraźna stratygrafia społeczna, której towarzy­ szyła minimalna możliwość mobilności pionowej. Pierwszą barierę stwa­ rzało położenie ekonomiczne robotników, niepewne i niskie zarobki, nie­ mniej silną — jak się wydaje — rolę odgrywały jednak utrwalone w cią­ gu paru pokoleń wzory życia robotniczego, kultywowane mniej lub bar­ dziej świadomie. Przykładem może być długotrwałe (do lat 30-tych X X w.) utrzymywanie się charakterystycznej odzieży wierzchniej kobiet, które chodziły do pracy w chustkach, a nie w płaszczach noszonych przez inne grupy społeczne o podobnych nawet dochodach, czy sposób urządzania mieszkań (minimalne aspiracje w tym względzie), jak również ograniczone korzystanie z możliwości kulturalnych, które dawało mia­ sto (bezpłatne czytelnie, szkoły, kursy itp.). Jak się wydaje, spowodowa­ ne to było nie tylko trudnościami finansowymi, ale i przeświadczeniem, że dobra te przeznaczone są dla innych środowisk społecznych. Wyłom w tych postawach dokonywał ruch klasowy, rozbudzając świadomość przysługujących człowiekowi pracy praw i podnosząc tym samym poczu­ cie własnej godności oraz poszerzając aspiracje. Zastanawiając się nad wzorami składającymi się na kulturę środo­ wiska robotniczego, ze względu na zawrotne tempo rozwoju Łodzi i to, że przeważająca liczba robotników rekrutowała się w pierwszym poko­ leniu z ludności przybyłej ze wsi, nasuwa się pytanie, jaki wpływ na kształt kultury środowiska robotniczego miała kultura chłopska. Jak wynika z naszych badań, oddziaływanie to przed 1939 r. miało charakter wyraźnie selektywny oraz modyfikujący treści kultury chłop­ skiej zgodnie z potrzebami nowego środowiska. Ludność wiejska przy­ nosiła ze sobą cały zespół wzorów tradycyjnej kultury wiejskiej, z któ­ rych jednak tylko część mogła w nowych warunkach egzystować. Naj­ dłużej przetrwały normy zachowania kultywowane w domu, w grupie rodzinnej oraz normy związane z katolicką obrzędowością religijną. Jed­ nakże nawet te wzory w nowym środowisku musiały ulec określonym modyfikcjom. Na przykład w obrzędowości weselnej kontynuowano prze­ de wszystkim te rytuały, które podkreślały zmianę stanu cywilnego mło­ dych oraz zabiegi magiczne mające na celu spowodowanie ogólnej po­ myślności (w tym także płodności), natomiast zarzucono zwyczaje zwią­ zane z obejmowaniem gospodarstwa, nowego siedliska itp. W obrzę- �74 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dach pogrzebowych, w zwyczajowym pożegnaniu zmarłego, obok rodzi­ ny i najbliższych sąsiadów zaczęli również brać udział koledzy z pracy {niesienie trumny), w czym można by dopatrywać się wzorów ukształto­ wanych w środowisku rzemieślniczym, skodyfikowanyćh nawet w po­ czątku X I X w. w postanowieniach o obowiązkach czeladzi. Schemat ob­ chodzenia świąt kościelnych wyznaczony liturgią pozostawał w mieście podobny do obyczajów wiejskich, jednakże miasto modyfikowało rów­ nież i te zachowania obrzędowe w sposób swoisty. Pod wpływem wzo­ rów miejskich świętując Boże Narodzenie zaczęto ubierać dla dzieci choinkę. Tradycje regionalne przetrwały najdłużej w jadłospisie wie­ czerzy wigilijnej przygotowywanej zazwyczaj zgodnie z tradycją matrylinearną. Obok tradycyjnego widowiska Herodów czy chodzenia dzie­ ci z szopką, szczególnie praktykowany był w Łodzi zwyczaj przebierania się w Zapusty. Wśród przebierańców zamiast tradycyjnych, związanych z magią wegetacyjną, postaci kozy czy niedźwiedzia, zaczęły występo­ wać postacie znane z miejskich zabaw karnawałowych (Cyganka, pajac, lekarz czy pielęgniarka) lub z filmów (Pat i Patachon, kowboj czy I n ­ dianin). Przebrani robotnicy zaczynali krążyć po fabryce już na poobied­ niej zmianie, a pod wieczór wylęgali na centralne ulice miasta opuszcza­ jąc w tym dniu zamieszkiwane przez siebie dzielnice. Równolegle z roz­ budowanymi zwyczajami karnawałowymi przetrwało w społeczności ro­ botniczej wiele drobnych zwyczajów znanych na wsi, jak np. piętnowa­ nie w Popielec panien i kawalerów czy organizowanie we współpracy z organizacją parafialną straży przy grobie wielkanocnym. Niektóre zwyczaje przejęła ludność robotnicza Łodzi od ludności nie­ mieckiej. Na przykład w lepiej sytuowanych rodzinach, w których ob­ darowywano dzieci na Boże Narodzenie, prezenty wręczał im ktoś z do­ rosłych przebrany za św. Mikołaja. Obok przygotowywania na święcone figurki baranka czy malowanych jajek, sklepy oferowały figurki za­ jączków, które w rodzinach niemieckich miały przynosić dzieciom po­ darki. Do czasów I wojny światowej na Zielone Święta niemieckie Bra­ ctwo Kurkowe organizowało zawody strzeleckie oraz zabawę w naj­ starszym parku publicznym miasta, zwanym z niemiecka „Kwela" (die Quelle — źródło). W zabawie tej masowo brała udział w charakterze obserwatorów ludność robotnicza miasta. Nową, miejską, charakterystyczną formą rozrywki robotniczej były organizowane w okresie wiosenno-letnim „majówki", czyli wyprawy nie­ dzielne i świąteczne do okolicznych lasów i miejsc odpustowych. Po­ czątkowo organizowane były spontanicznie w grupach rodzinnych czy sąsiedzkich, a następnie — w miarę rozwoju ruchu organizacyjnego — w ramach jego działalności. „Majówki" sprzyjały rozwojowi folkloru miejskiego oraz upowszechnianiu swoistego rodzaju pieśni. Jak głosi miejscowa tradycja, odegrały też rolę jako miejsce agitacji i nielegal­ nych zebrań aktywu ruchu robotniczego. Wśród rozrywek okresu zimo- �BADANIE K U L T U R Y ROBOTNICZEJ 75 wręgo czołowe miejsce zajmowało kino, będące jedną z najbardziej demo­ kratycznych form rozrywki. Kończąc ten krótki przegląd wybranych, charakterystycznych cech środowiska robotniczego Łodzi należy podkreślić, że niezależnie od stwier­ dzenia ewentualnych wpływów, w obserwacjach naszych badanie zapo­ życzeń kulturowych miało znaczenie drugorzędne. Zmierzaliśmy bowiem głównie do uchwycenia funkcjonowania każdego elementu kulturowego w całokształcie kultury środowiska. W badaniach znormalizowanych k u l ­ turowo zachowań poszliśmy bowiem za wspomnianą już sugestią, że za kryterium wyodrębniające kulturę środowiska uznać należy nie pocho­ dzenie treści kulturowych, lecz mechanizm ich przekazu i odbioru oraz iunkcje pełnione w życiu określonych zbiorowości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe20caefd71d3855cc5502f238ccf238.pdf acc97c9c1e2f798afddf5e4e4768f3f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1122 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO Katedra Enografii Uniwersytetu Łódzkiego prowadzi prace badawcze w trzech grupach tematycznych: pierwszej, dotyczącej społecznego as­ pektu zjawisk kulturowych, przy czym analizy opierają się na szerokiej bazie własnych badań terenowych; drugiej, koncentrującej uwagą na za­ gadnieniach teorii kultury i historii etnografii oraz — trzeciej, z zakre­ su dokumentacji naukowej w dziedzinie etnologii. 1. 1. K u l t u r a ś r o d o w i s k a r o b o t n i c z e g o Ł o d z i . P r o t dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska, mgr E. Karpińska, mgr E. Pawlak wraz z zespołem studentów. Celem pierwszego etapu badań ma być re­ konstrukcja kultury środowiska robotniczego od 1939 r. W etapie drugim realizowane będą prace nad przeobrażeniami współczesnymi kultury tego środowiska (od 1945 r.). Badania powyższe realizowane są częściowo w ramach problemu węzłowego 11. 1 „Polska kultura narodowa, jej roz­ wój i percepcja", przygotowane opracowania zagadnienia roli pracy w ethosie tej kultury wchodzą natomiast w zakres problemu między­ resortowego 11. R.: „Człowiek i praca". Terenem prac są osiedla robot­ nicze Łodzi oraz inne dzielnice i domy zamieszkałe przez robotników. Wykorzystywane są materiały z własnych badań terenowych rozpoczę­ tych w 1977 r., wspomnienia członków Koła Miłośników Folkloru Ł o ­ dzi oraz materiały archiwalne i statystyczne. W 1983 r. B. Jaworska pla­ nuje wstępne opracowanie I etapu pracy. W t y m planie przewidziane jest także zakończenie pracy doktorskiej E. Karpińskiej dotyczącej wzo­ rów kulturowych związanych z urządzeniem mieszkań robotniczych (la­ ta 1918-1939). I . 2. K a s z u b i . M e c h a n i z m y i d e n t y f i k a c j i etnicz­ n e j . Doc. dr hab. J. Kucharska wraz z zespołem studentów. Celem pra­ cy rozpoczętej w 1976 r. jest ukazanie tych mechanizmów w trzech układach odniesienia terytorialnego: pogranicznym (Kaszubi Bytowscy), centrum obszaru (Kaszubi z pojezierza kaszubskiego), w obcym środowis­ ku narodowym (emigranci z Kaszub w Kanadzie). Materiały z obszaru granicznego znajdują się w przygotowanym przez J. Kucharską do dru­ ku w wydawnictwie uniwersyteckim opracowaniu pt. Funkcjonowanie świadomości regionalnej i narodowej we wsiach kaszubskich okolic By­ towa. W 1982/1983 realizowano tematy dotyczące przekazu tradycji k u l - �196 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA turowych w rodzinie, stylu życia, kryteriów wyróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych. Wykonawcami są — obok J. Kucharskiej — studenci-magistranci. Terenem badań w 1982 r. była wieś Chmielno le­ żąca w centrum obszaru Kaszub. Bazę źródłową tworzą wywiady tere­ nowe, literatura, kroniki szkolne itp. Badania w centralnym obszarze Kaszub były kontynuowane w 1983 r. W tym też roku opracowywano materiały kanadyjskie z badań prowadzonych w 1977 i 1978 r. (prace wykonywane w ramach problemu węzłowego 11. 1). I . 3. Formy rekreacji ludności wsi, dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Dr M . Piotrowski. Badania te są w pewnym stop­ niu kontynuacją wcześniejszych zainteresowań M . Piotrowskiego podsu­ mowanych w ukończonej w 1982 r. pracy doktorskiej na temat członków wiejskich zespołów folklorystycznych i ich stosunku do pracy w zespole. Pracę koncepcyjną zapoczątkowano w 1982 r. Badania rozpoczęto w 1983 r. Zakończenie pracy przewidziane jest na rok 1986. Planowane badania oprzeć się mają na wywiadach z mieszkańcami wybranych wsi oraz animatorami życia społecznego i kulturalnego (problem węzłowy 11. 1). I . 4. W s p ó ł c z e s n y r e p e r t u a r m u z y c z n y w s i . Mgr J. Ludwicka. Celem pracy stanowiącej studium wsi Mąkolice w woj. łódz­ kim (rozpoczętej w 1977 r. w ramach tematu węzłowego 11. 1) jest po­ kazanie zależności tradycyjnego i współczesnego folkloru muzycznego, ich wzajemnych wpływów oraz społecznego kontekstu formowania i w y ­ stępowania zjawisk folkloru. Bazę źródłową stanowią badania własne w wybranych wsiach, nagrania, analiza literatury teoretycznej i porów­ nawczej. Praca jest przygotowywana jako rozprawa doktorska. I . 5. Ś w i ę t o i f o r m y ś w i ę t o w a n i a n a przykładzie o d p u s t u . Mgr E. Nowina-Sroczyńska. Analizą objęto cechy morfolo­ giczne odpustu chcąc podkreślić jego treść i formy ukształtowane przez tradycję kościelną oraz tradycję badanej grupy społecznej. Bazę źród­ łową stanowią wywiady prowadzone w obrębie parafii Wysokienice koło Głuchowa (woj. skierniewickie) oraz liczne obserwacje odpustów para­ fialnych (Wysokienice, Głuchów) i o szerszym zasięgu (Studzianna, Czę­ stochowa). Okres objęty analizą to ostatnie 10 lat życia parafii (19701980). Zakończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej — 1984 r. Ponadto, w wyniku badań zespołowych prowadzonych w ramach prob­ lemu węzłowego 11. 1 na terenie gminy Głuchów E. Nowina-Sroczyńska i dr W. Baranowski przygotowali do druku w „Łódzkich Studiach Etno­ graficznych" tom prac omawiających wyniki badań nad rolą tradycji w życiu współczesnej wsi. Publikacja w 1984 r. I . 6. T w ó r c a i j e g o d z i e ł o . Mgr K . Piątkowska. Celem roz­ poczętych w 1980 r. prac jest problem twórczości plastycznej, postawa twórcy, jego wiedza i umiejętności, forma i treść jego dzieł, a także spo­ łeczne uwarunkowania ich odbioru. Materiałem dla egzemplifikacji teo- �KATEDRA ETNOGRAFII W ŁODZI 197 retycznych rozważań ma być poznanie trzech rzeźbiarzy z sieradzkiego (Muchy, Korpy i Kaczmarka). Podsumowanie badań rozpoczętych w 1981 r., łączących własne przemyślenia z osiągnięciami dotychczaso­ wej teorii sztuki, przewidziane jest jako rozprawa doktorska ok. 1986 r. Wszystkie wymienione wyżej, pozornie różne prace łączy zaintereso­ wanie społecznym aspektem obserwowanych zjawisk kulturowych. Ba­ danie procesów i mechanizmów kultury w kontekście życia historycz­ nie ukształtowanych grup społecznych. Większość prac dotyczy terenów polskich, tylko dwie — pozaeuropejskich. Są to: I . 7. T r a d y c y j n e r o l n i c t w o Beludżystanu i jego w s p ó ł c z e s n e p r z e m i a n y . Dr K. Wolski. Bazą źródłową tej mo­ nografii problemowej jest literatura i materiały archiwalne oraz własne badania prowadzone w latach 1960-1976. Obok tego zagadnienia dr K . Wolski gromadzi materiały do kultury Bhil w Radżastanie w Indiach, gdzie w latach 1967-1981 prowadził badania. Zakończenie prac o Beludżystanie — 1983 r., pracy o Radżastanie — w końcu lat 80-tych. W 1981 r. K . Wolski rozpoczął także badania nad mniejszościami indyj­ skimi na obszarze Maharasztry. Ich kontynuacja uzależniona jest od możliwości wyjazdu. I . 8. I n d y j s k i e p l e m i o n a w p r o c e s i e p r z e m i a n s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h . Mgr J. Suliga, doktorant Katedry. Bazą pracy jest literatura przedmiotu oraz częściowo materiał z własnych ba­ dań. Czynione są starania o wyjazd do Indii w celu poszerzenia bazy źródłowej. Zakończenie prac — 1984 r. I I . 1. Ź r ó d ł a p o l s k i e d o p o z n a n i a r o s y j s k i e j k u l ­ t u r y l u d o w e j . Dr W. Baranowski. Celem pracy było zinterpreto­ wanie i omówienie polskich relacji i opisów, wspomnień z Syberii, a tak­ że z Rosji europejskiej i Kaukazu z lat 1831-1920, niepublikowanych oraz wydanych w formie książkowej czy artykułu. Praca została zakoń­ czona i przygotowana do druku w 1983 r. I I . 2. K o n c e p c j a k u l t u r y w d w u o d m i e n n y c h m o ­ d e l a c h w s p ó ł c z e s n e j e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j . Mgr K. Kaniowska. Praca omawia problem uwarunkowań teoretycznych tych koncepcji w dzisiejszej amerykańskiej myśli etnologicznej, które tkwią w szeroko rozumianej przyrodniczej tradycji etnologii. Rozpatrywane są w niej wybrane holistyczne teorie kultury: współczesne postacie ewolucjonizmu, teoria kultury A. L . Kroebera oraz wpływ socjologii i kon­ cepcji etnologicznych na te właśnie teorie. Analizą objęte są takie ele­ menty jak: założenia teoretyczne, gdzie szczególnie interesuje autorkę pojęcie kultury i stosunek kultura — natura, konstrukcja metodologicz­ na, gdzie nacisk położony jest na sposób wyjaśniania i interpretowania zjawisk oraz relacji teoria — empiria. Praca jest kontynuacją wcześ­ niejszych zainteresowań K . Kaniowskiej etnologią anglosaską. Jej za­ kończenie przewidziane jest w formie rozprawy doktorskiej na 1984 r t �198 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA I I . 3. P e r s p e k t y w y s t o s o w a n i a m e t o d y se m i o t y c z n e j w e t n o l o g i i . Mgr K . Piątkowski. Główny nurt zainteresowań to możliwości i perspektywa zastosowania na gruncie badań i teorii etno­ grafii nowych metod, zwłaszcza semiotycznej, strukturalnej i metod poststrukturalnych. Inspiracja czerpana jest w pierwszym rzędzie z osiągnięć radzieckiej szkoły semiotyki Moskwa—Tartu, francuskiej tradycji strukturalistycznej oraz szkoły anglosaskich kontynuatorów Ch. Peirce'a. Za­ kończenie pracy w formie rozprawy doktorskiej przewidziane było na 1984 r. W grupie I I I wykonywane są prace badawcze i dokumentacyjne we współpracy z Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, częściowo na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prace pro­ wadzone są pod kierunkiem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. I I I . 1. B i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i i p o l s k i e j . Zespół: mgr T. Zakrzewska, mgr M . Niewiadomska, mgr E. Karpińska z ODIE PTL. Oprócz 3 opublikowanych bibliografii w chwili obecnej znajdują się w druku międzynarodowa bibliografia pasterstwa wysokogórskiego (dru­ kowana w Brnie przez M K K B ) i I I część bibliografii etnografii polskiej za lata 1961-1969. W 1983 r. przystąpiono do przygotowania bibliografii retrospektyw­ nej etnografii polskiej za lata 1976-1980, zakończenie prac przewidziane jest na 1984 r., oraz za lata 1926-1939 (zakończenie przewidziane jest na 1985 r.). I I I . 2. S ł o w n i k d l a p o t r z e b d o k u m e n t a c j i m u z e a l ­ n e j . Zespół: mgr I . Wiktor-Grzelakowa (ODIE PTL) oraz pracownicy muzealni: mgr M . Parnowska (Warszawa), G. Skalski (Poznań), mgr I . Bernasińska (Łódź), mgr A. Jaher-Tyszkowa (Kraków). W 1980 r. pod­ jęto prace nad zagadnieniem stroju, pożywienia, budownictwa i rolnic­ twa. W 1981 r. — nad wyposażeniem wnętrza i garncarstwem. Po spre­ cyzowaniu wstępnych założeń opracowano z wymienionych zakresów te­ matycznych listy haseł słownikowych. Na podstawie literatury przedmio­ tu oraz materiału leksykalnego mają być definiowane poszczególne ter­ miny. Planuje się opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych z za­ kresu budownictwa, garncarstwa i wyposażenia wnętrz, po recenzji k t ó ­ rych ustali się ostateczną liczbę deskryptorów z każdego tematu. Opracowała: Bronisława Kopczyńska-Jaworska Do druku przygotowała: Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/247d0983d5e25c7f60377bf5401ff71e.pdf 6d7c94f9a537d039c60b4abab5ce62a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1982 Title A name given to the resource Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.87-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁAWA vol. 79, 1995 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Centre of Ethnographic Polish Ethnological Documentation and Information Society Łódź DOCUMENTATION Introductory AND INFORMATION IN SCIENCES IN POLAND ETHNOLOGICAL Remarks Scientific information is an integral part of all scholarly activities. In this paper - in agreement with mainstream nomenclature - by the concept of scholarly information we mean collecting resource data and scientific records, their documentary processing, searching and information as well as the reproduction and distribution of material records (cf. Skalski 1976, p. 81 - 86). This is why for the last several of years, the term "documentation" has often been removed from the name of many institutions founded to gather records and information, on the grounds that it is implied by a wider concept - "information". For example, the name of Ośrodek Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk [Center of Scientific Documentation and Information of Polish Academy of Sciences] (ODIN PAN) was changed into Centrum Informacji Naukowej PAN [Center of Scientific Information of PAN]. Ośrodek Dokumenta~ji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society] has retained its original name, which was also maintained in many centers abroad. The documentation-information activity, whose aim in the first place is to help the researchers or any other users of the data to most effectively spend their time, should be adjusted both to the current and future needs of this discipline. To this effect, this activity should be programmed and realized in connection with the intended scientific and practical goals of the institution that it is supposed to serve. At the same time the form and method of transferring information should be adopted to the varying and changing needs of particular users (Poradnik ... , 1977, pp. 9 - 10). One of the conditions of achieving the above goals is to improve the circulation of information within one discipline and to and from the related discipline, both on a local and international scale. This implies improvement of the systems of documentation and development of maximally effective search systems. �88 Ethnological Data Ethnology, like other anthropological sciences as well as his tory and sociology, deals with the activities of humans and the cultures they create. Sources providing information about humans are so diverse that it is difficult to fit them into rigid schemes. As M. Bloch said: "Everything man speaks and writes about, produces or touches may or should disclose something about him" (Bloch, 1962, p. 90). As far as the past activities of man, we trace them, i.e. following the signs visible to our senses that were left behind by phenomena not perceptible at present (Kula, 1968, p. 46). Those traces are written records or material artifacts. When they are located underneath the ground and are studied using excavation methods, they are called archaeological sources. By analogy to the way of isolation of archaeological sources, which constitutes a research method, in literature we can also find some references to "an ethnographic source". In these references it is always stressed that ethnographic sources derived from field studies - as such research is often referred to in ethnographic practice - are "collected" in the outfield, or - as the specialists in social sciences say - they are sources "created" by the researcher, or sources that are "invoked" (recordings of interviews, behavioral observations, or descriptions of the effects of human creative activities). As "invoked", they may be opposed to sources that are "found" that dominate in the work of a historian. To a certain degree, this opposition - which has recently been much emphasized in heuristic considerations - is apparent, for although the invoked sources may inform us more how researchers perceive or estimate certain phenomena and how they are going to respond to them, yet information is always reselected by a researcher inspired by his/her experience and affected by specific problems of the discipline he/she represents. Thus, the subject of scholarship is its product (Baudouin de Courtenay, 1923, p. 26) and a result of the dialogue between the researcher and the object of research. Although ethnographic materials supplied as a result of the field studies are undoubtedly characteristic of ethnology, yet ethnology, particularly that dealing with the development of some realms of culture - as other sciences concerned with the history of culture - employs all possible sources which disclose human activity. They actually become a source, or - as the contemporary anthropology likes to put it - a text of culture - when they are disclosed. In the language of scholarly documentation they are called "primary documents". Primary Documents and Their Archiving Primary materials, which are the source of ethnographic scientific analyses, and are collected by ethnographers and managed by academic ethnological �89 institutions, comprise records of observations, written records or recordings of interviews made by researchers, responses - given by respondents or questioners - to sets of questions in questionnaires, recordings of folklore texts, music, and songs, or products and human behavior fixed on photographs or film. In the whole group of scientific sources of particular importance are museum collections and library collections commonly used in scientific work. While for museum collections, mainly due to their measurable material value, a certain ways of storing their holdings has been developed, and the documentation that accompanied them is now systematically archivized, the fundamental base of sources of ethnological works - recordings of interviews and observations - became the object of work of documentalists only after World War n. Until then these materials, collected during guided interviews mainly with inhabitants of the country, or observation notes were mostly kept in a private notebook of a researcher and were inaccessible till the moment of publication. Indeed, already before the World War II it was believed to be necessary to found folk studies archives, analogous to folklore archives, which had been established in countries such as Estonia and Finland (Zawistowicz, 1933). However, it was only due to the havoc brought by the war and development of the methodology of ethnographic studies (cf. KopczyńskaJaworska, 1971, pp. 201 - 215) as well as the fact that the results of field studies organized by institutions ceased to be the property of researchers, that archives of research materials were set up in most ethnographic research institutions. Unfortunately, so far no uniform and obligatory principles of archivizing the collected research documentation has been specified. The only exception are museums where new arrivals are documented in a similar way (inventory files), yet purchase cards in each museum are different. Likewise, these is no standardized form of photographic and drawing documentation, done both in the field and on the spot, in the museum. Some of the information aquired in the filed is introduced onto the inventory file during the purchase process or some supplementary investigations, and some of it is used when preparing exhibitions. Only in few museums are the museum employees required to turn over detailed notes of descriptive materials to the archive. The situation is much better in the institutes of ethnology which - in most cases - keep the inquiries of investigation in their archives, yet the cataloging methods are diverse and, as a result, the number of archive items does not reflect the actual size of particular collections. Moreover, in these institutions there is no uniform search system. In general, most institutions develop their own cataloging systems, and as a result any user in order to make use of the collection spends a great deal of time finding and learning the rules applied in this particular scientific institution 1. l For the description of the manner of archivizing collections see: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyńska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, pp. 235 - 241. �90 Because of such a diversity, distribution, and multitude of scientific institutions, the importance of centers informing about all scientific studies and collecting and preparing derivative materials is expanding (Kopczyńska-Jaworska, Królikowska, 1971). To meet the needs of specific categories of recipients, different information services have been organized and corresponding forms and methods of work have been adopted. In spite of such a differentiation of the services involved in the process, it is possible to distinguish three main operations: collection, processing, and transfer/distribution of information contained in documents (cf. Dembowska, 1965, pp. 30 - 31). Foundation of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society Since for many years Polish ethnology had not had any central documentation institution, in May of 1968 at the initiative of Prof. K. Zawistowicz-Adamska at the plenary session of the Main Board of the Polish Ethnological Society in Toruń, a resolution was made to set up a Center of Ethnographic Documentation and Information as a division of the Polish Ethnological Society. The Center had its headquarters in Łódź at the Institute of Ethnography (now Ethnology) of the University of Łódź. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska was appointed head of the Center2. Her intention was to set up a documentation base concerning the scientific, promotion, and cultural-educational activity directly or indirectly related to the field of ethnography (including the subjects of field studies, central and local publications, periodicals); to preserve the evidence of local researchers and workers, local museum resources; to collect information about special collections: exhibitions, art workshops, small open air museums, museum stations, articles found in provincial ethnographic archives, representative centers of folk art, folk dance and song groups, and scientific institutions and researchers home and abroad. This base would become a source of information for all ethnographic circles and organizers of cultural and educational activities. The letter directed to the authorities of the Polish Academy of Sciences that subsidized the Society read as follows: "we believe that the Center of Ethnographic Documentation and Information initiated within the statutory activity of the Polish Ethnological Society, will be of help in setting up a central archive of the future Institute of Ethnography and Folk Studies". As we know, such an institute has never been founded, in spite of many year after year efforts. The Center started to operate in the fall of 1968, in the beginning subsidized by the Polish Academy of Sciences. This subsidy was supplied for two more 2 Since the mid - 1971 this function has been taken over by B. Kopczyńska-Jaworska. �91 years, and then from 1970 to 1979 its activities were included in the statutory activity of the Society, while later, in the years t 979 - 1989, some of the activities of the Center were financed by the Committee of Ethnological Sciences of PAN (Polish Academy of Sciences). When PAN ceased to provide funds for scientific societies, i.e. since 1982, the activities of the Center have been financed by the Society from funds derived from other sources and from research grants allocated twice a year by the Committee of Scientific Studies (KBN). At the moment of its foundation, the Center commissioned one person, while since 1970 it has had one full-time position, occupied either by one or two persons (each having a part-time job). Depending on the financial condition of the Center, several more people were employed on commisions (the position of the Manager was always unpaid). In the first period, the number of staff often changed 3, to stabilize only in the mid of the seventies when first Ms. G. Ewa Karpińska M.A., then Iwona Wiktor-Grzelakowska M.A. and Maria Niewiadomska M.A. were employed. The last of the three has been working at the institute ever since. In September 1986, after defending her doctoral thesis Ms. Karpińska went to work at the University, and in 1989 Ms. Grzelakowska left the Center as well. Her position was taken by Jolanta Kolińska, M.A. who has been working here until now. Of the employees of the Center, Ms. Elżbieta Królikowska, Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska all went through an appropriate training in the area of documentation organized by INTE. The last of them also attended post-doctoral studies in documentation at the University of Warsaw. In November of 1977, at the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, a special Section for Ethnological Documentation was established, where the employees of the Center became actively involved 4. Documentation of CEDI of the Polish Ethnological Society The documentation base of the Center contains mainly derivative materials (also called processed) that either refer to the primary materials or give brief factual information about them; then it also includes documentation cards that are similar information cards, sometimes called by documentalists factual index cards. Most of the documents housed in the Center are arranged in a system of files, which since 1989 are also available as a computer data bases. 3 Between 1968 - 1976, the Center employed as archivists the following persons: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jurga, while as ethnographers: Elżbieta Królikowska, M.A., Elżbieta Putyńska M.A., and Teresa Kulesza-Zakrzewska. The staff turnover was caused, among others, by the fact that for all those who worked in the Center this was their second job. 4 The Sccretary of the group was Teresa Zakrzewska, and since 1984 Maria Niewiadomska M.A. s The Center uses PC computers working in INTERNET. �92 Factual files of the Center contain personal and institutional documentation as well as documents concerning folklore activities. Each of the documentation has a different type of information cards: l. The personal documentation includes the following files: a. personal files of ethnographers and persons employed in the area of ethnography, including members of the Polish Ethnological Society, b. files of local workers - amateur ethnographers, c. file of folk artists 6; 2. The file informing about ethnological institutions comprises: a. the file of Polish ethnographic museums and regional museums possessing ethnographic collections, b. the file of Polish and foreign ethnographic institutions along with the information about people they employ; 3. Files informing about the ethnographic and folklore activity: a. file of ethnographic exhibitions 7, b. file of folklore festivals and events. The source materials for the aforementioned files have been obtained by briefing regular and specialist newspaper and from questionnaires filled in by competent institutions and persons. Some information comes from folders and event programs. In the case of the personal file, another source of materials for the personal file of ethnographers were the data from the "M.A. program m" provided by GUS [Chief Statistical Office]. In the course of collecting the data it appeared that it is far beyond the capacity of the few workers of the Center to process such a large number of files. Thus, it became necessary to concentrate on those areas which were most interesting for the recipients. To meet this criterion, in 1973 - at the suggestion of T. Zakrzewska, M.A. - the work on compiling the files on artists as well as on folklore festivals and events was discontinued, while in 1990 - due to the cost of distribution of questionnaires the recording of ethnographic exhibitions was also abandoned. Still, however, an attempt has been made to update the personal file of ethnographers and ethnographic institution in Poland and abroad 8. The basic activities of the Center involved collecting information about the M.A., doctoral, and postdoctoral theses in the field of ethnology conducted at 6 This file, completed in 1969-1979, contained information about folk artists obtained after the verification of folk artists conducted by the Ministry of Culture and Art in J 972. 7 The file on exhibitions was kept up to date till 1990 through questionnaires sent to various ethnographic institutions. On the basis of answers to the questionnaires, a list was made and then published in "Lud". 8 In the second half of the 70s, the Center, to the order of the Committee of Ethnological Sciences of PAN, prepared an analysis of the employment of graduates of ethnography. �93 the universities and in institutions that belonged to PAN, as well as preparing reviews of Polish ethnological papers. In the Center, the aforementioned papers and theses were analyzed. The outcome of these analyses was publication of Bibliografia etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 [Bibliography of M.A., Ph.D, and post-doctoral theses written in the years 1945 - 1975] (Kulesza, Zakrzewska, 1979), where the papers were presented in a chronological order, or with respect to centers, and according to territorial and factual criteria with no descriptive analysis given. From 1976 to 1987 in "Lud" a list of M.A. theses, relative to centers where they were written, was published, while the list of doctoral and post-doctoral theses was supplemented with a descriptive analysis of the content of each thesis 9. Another area of activity which required even more work was bibliographic documentation. Until 1985, bibliography was collected on index cards (documentation cards) containing a bibliographic description and the code of subject classification. Only some items selected for International Bibliography of the Social Sciences (ed. by UNESCO) and Internationale Volkskundliche Bibliographie (ed. by SIEF) were the subject of a descriptive analysis whose result was noted in the form of descriptors which were to help editors of these bibliographies in making subject indexes. On the basis of the index cards, bibliographies - which supplemented the personal files and the indexes of ethnogeographic names - were prepared for publication 10. Since 1989, bibliographic descriptions have been made using a computer packet of programs MIKRO/ISIS written to the order of UNESCO in 1985. This program is designed for operating textual data bases. Though in practice it is not very convenient, UNESCO supplies it to documentation stations free of charge. The bibliographic notes not only make the grounds for writing bibliographies in papers intended for publication, but also play the role of a bank of bibliographic data which can be used on the spot or in the form of prints made according to the accepted criteria. In 1994, the Center took the possibilities offered by computer data base formation, and at the suggestion of the Minister of Culture and Art, began the task of creating a base whose role would be to inform researches about the 9 This list refers to studies conducted in years 1976 - 1987, see "Lud" vol. 63, 1979, pp. 415 -420; vol. 64, 1980, pp. 388 - 392; vol. 65, 1981, pp. 401 - 406; vol. 66, 1982, pp. 401 - 411; vol. 68, 1984, pp. 404-414; vol. 72, 1988, pp. 310- 324. 10 In general, the following current bibliographies were published: Karpińska, 1980; Niewiadmska, 1982; 1983; 1989 and retrospective bibliographies: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �94 decreasing number of craftsmen and manufacturers cultivating traditional skills. Thus, this base provides information about each person, the place he/she lives, and the field of craftsmanship, conditions of manufacturing, and sale of the articles. This base - created in cooperation between museum employees and cultural activists - contains over 4000 names and can be currently updated. By using the modified ISIS program and owing to the fact that the university has access to INTERNET it is possible immediatly to send collected data to the individuals concerned either at the Ministry or in cultural institutions. A prerequisite for the above is a system of indices that permits fast access to the desired information. Information - Search Language In order to explore the possibilities alTered by the computer it was necessary to develop a specific language of information and search commands. Yet, this task implied numerous problems related to the specific character of the humanities in general, and in particular, to the advancement of ethnological methodology. There is no room here to review the history of ethnology and the series of changes that the subject of ethnology has undergone. Once attention was focused on the evolving products of culture, another time on sets of those artifacts, which formed culture areas. Some researchers were interested not in the artifacts themselves, but rather in the needs they fulfil1ed and the cultural reactions they inspired, leading to the foundation of institutions guaranteeing the continuation of culture. For other researchers the most important questions lay in the world of values and their configurations, hierarchy, developmental processes of cultural models, and their transfer, adaptation, integration, or rejection. And last, but not least, culture has been also studied from the viewpoint of language behavior, transfer of definite messages and reading their meanings, either internal (proper for the studied culture) or external, which is not always realized and universal. Thus, the general perspective of interest is once purely culturological, while at other times - historical or psycho-social in a wide sense of these terms. Each of these perspectives developed dilTerent methodological assumptions and introduced specialist terms and changes to the language of description of basical1y the same cultural reality. Time and again the same, or apparently synonymous terms indicate dilTerent concepts. It is also a common practice that in ethnological papers the terminology accepted in sociology, psychology, or linguistics is used. The applied terms, beside the implied scientific meaning, have also dilTerent "given" meanings. Facing the difficulties described above, the Center had to make some arbitrary decisions when in the 70s it initiated a program aiming at develop- �95 ment of a specialist thesaurus for the needs of ethnography and ethnology. As a result of heated discussions held by a group of specialist teachers, theoreticians and practitioners, a decision was made to elaborate by order of superior authority (er. Poletyło, Bielicka, 1972) a dictionary of key words indispensable in ethnology. The starting point for the project was an analysis of the ethnographic-folklore thesaurus prepared by editors of the German journal "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). To meet the widespread needs of Polish readers and of the Center, in the beginning the work was focused parallelyon compiling a dictionary of key words concerning the issues of the fundamentals of existence, types of economy, and technology (the so-called material culture) and the dictionary of words essential for problems associated with social organization, ritual behavior, ideology, knowledge and art (the so-called social and symbolic culture). Completed in 1993, both parts of the dictionary quite comprehensively cover all issues that are the subject of interest of ethnology 11. This dictionary, in a photocopied form, is distributed by Polish Ethnological Society. This dictionary is not standardized in character. Its main function is to help in cataloguing and searching for documents; thus its function is more pragmatic. It is an open set that can be completed if the need arises. In the Center it is used as a standardized information code in order to quickly and effectively find information, which guarantees a comprehensive application of the possessed documentation. On the basis of this dictionary it would be possible to construct a thesaurus of ethnological sciences for different domains - to cover all questions related to our discipline. Such an attempt would be of the highest value yet it would require a great deal of work and expertise which at present is beyond the capacity of the employees of the Center. Other Ethnological and Folklore Documentation Bases For the present paper to fully inform about the condition of ethnological and folklore documentation in Poland, it is necessary to present, at least in a few words, the bases created outside of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society. One of the first, already before 1979, to set up a folklore data base was the Polish Department (today a Department of Textual Studies and Grammar of Contemporary Polish of the Polish Institute) of the Maria Curie-Skłodowska University in Lublin. The Department aimed at collecting texts of folk songs, 11 In lhe Department of Ethnology of the Łódź University, on the basis of this dictionary, a dictionary of key words for cataloguing a set of pictures concerning urban environments was prepared - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �96 developing a system of entries, and their generic classification. For those texts, collected on special files, numerous criss-crossing catalogues based on diverse criteria concerning the pragmatics and structure of text were prepared using electronic technology. In the descriptions made using the language of descriptors, all features of texts which in view of the genealogy of folklore might be considered distinctive, were taken into account, along with other different features that for many reasons are important for people interested in this type of folklore. The descriptions made, beside the search function, are also helpful in a semantic analysis of texts (Bartmiński, 1979). At present, particularly advanced are the studies on descriptor semantics of carols coming from the field studies conducted by the Department, as well as carols published by many publishing houses, including both folk and church and national carols. At present, the file of carols includes ca. 5000 index cards. Beside serial descriptors indicating the so-called matrix of the text, there are also pragmatic descriptors concerning the fields of generic qualification, relation of the text to the situation in which it was produced, the role of text in the process of folklore communication (where, among others, the intention implied in the content and the structure of the text is taken into account), etc. Structural-textual descriptors describe the subject of the text, the figures present, the sender and recipient of the text, etc. The catalogue they have developed should also serve as a practical test for the systematics of works based on a computer-supported facet-descriptor system. At the present stage of the work advancement of the catalogue, the computer program permits printing a few draft indices containing standardized incipits, lists of performers, indexes of cities where the folk carols were noted down, a list of sources where to find a given carol, topic motifs, and indexes of figures. It is supposed that the final stage of the work will be compilation of one thesaurus of descriptors (Bartmiński, Drozdowski, 1995). In 1983, the Department of the Ethnography of Slavs (today's Institute of Ethnology) of the Jagiellonian University set up a data base PROKES containing unpublished sources (field interviews, dissertations, photos, drawings, maps) concerning the folk culture of the Polish Carpathian, that are housed in many research institutions. As the first, articles from the collections of the Department were subjected to analysis, then most collections of the Cracow Laboratory of Folk Art Documentation of the Institute of Polish Art of PAN, and collections of the Ethnographic Museum in Cracow. Collections of other institutions will be added to the base whenever a possibility arises to employ appropriate staff members. Since 1983 to 1994, over ł 3 000 sources were processed. In the PROKES system, the starting point is an index card of the source which gives all search categories (localization, the date of origin, author of the source, topic) along with the description of the content of the source written in an non-standardized language. Among the search categories, the most impor- �97 tant is the subject catalogue, i.e. a list of topics related to the subject of interest of ethnography. This catalogue, numerically coded, is very helpful in classifying and searching for appropriate material. Though it has an open structure, it is general in character (all ethnographic questions are classified in 19 main sections and 172 specific subsections) (Duszeńko, Heller, 1988). Practice has shown [hat the degree of specification of the subject catalogue is time and again quite insufficient to obtain the required specific information, while the description of the source content - that is to aid the above - because of the ambiguity of the terms used does not adequately identify the phenomena of interest for the recipient. This is what triggered compilation of the hierarchic-subject tables of key-words. Already in print is the first volume of the dictionary containing such entries as ethos, rituals, demonology, magic, medicine. For the subsequent volumes the following entries have already been described: dwelling interior, ethnographic groups, rural and provincial professional groups, system of affinity, economic cooperation. As it is easy to guess, in this kind of base the second essential search criterium is the locality. In the first stage of this base formation, a list of 2800 towns was compiled, all considered to be localized on the territory of the Carpathians. In 1994, another stage of work began, involving historic characterization of these towns, which would later serve as the basis for making a list of distinctive features to be additionally introduced to the base. This information would concern the period when a particular town was founded, its subsequent administrative, state and church affiliation, and if possible - ethnoregional classification (inf. C. Robotycki). The difference between the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg, that has been created since 1986 in the Editorial Office of the Polish Ethnological Society and those previously discussed is that its index refers not only to the place concerned (volume, page) where the desired information appears, but also provides a printout of this particular fragment of the text. This is possible, because a complete set of texts (apart from songs and melodies processed in the described data base in Lublin) has been introduced to the data base as these texts are treated as "textual data base". Now, the Editorial Office localized in Poznań is in the course of introducing into the computer data base of the textual content of Kolberg's works. By the end of 1994, 34 volumes out of the 67 published ones were introduced using a specially designed language of texts description SCRIPT-WORK. The textual data base contains not only the texts of particular volumes, but also over 150 different definitions which, for example, code the beginning and end of the paragraph, page, reference, line, musical scores, or a sentence - so that the computer might precisely run such operations as sorting and contextual searching - as well as the whole physical structure of the text for any possible editorial purposes. 7 - Lud t. LXXIX �98 Both the data base of songs and folk culture of the Carpathian as well as the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg were initially written using computers (RIAD-32) working on the batch processing mode, which prevented the run of conversational program due to a lack of access to any network, and required a specific coding of information available in the form of print-outs. Upon gaining the access to the IBM 4381 computer and implementation of the INTERNET system at the Adam Mickiewicz University, the Editorial Office of Oskar Kolberg Complete Works had to adjust the data base to a new equipment and to international norms of textual base formation. So, in 1995 the Editorial Office started to recode and translate the existing data base into the SGML system (Structural Generalized Markup Language) which is consistent with the international standard. This work being completed, the base of Oskar Kolberg's Complete Works will be added to the INTERNET system. In the future, provided adequate equipment is available, the Editorial Office base will be fully multimediacapable and would record and process texts, musical scores, and graphics (Przewoźny, 1993). One of the first to apply personal computers for accumulating data base was the Institute of the History of Material Culture (today's Institute of Archaeology and Ethnology) of the Polish Academy of Sciences. In 1985 it started a base of iconographic data of a set of 6120 photographs documenting the life of a peasant family. This set consists of reproductions of photos sent by 562 persons for a competition announced by an agricultural journal. Besides the cataloguing information (the specification of the photo) the base comprises some data related to what is on the photo (e.g. a house, a family photo, a wedding picture); for the description Fox Base III Plus (Marczak, 1990) was used. This information permits finding the pictures that are of interest for as quickly as possible. All the aforementioned attempts at applying electronic techniques as auxiliary tools for searching the source materials make Polish ethnologists familiar with the possibilities, offered by modern technology. Due to economic reasons, however, a few more years will elapse before we are able to fully use the multimedia systems; only then will Polish ethnology face the problem of cultural hypertexts (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAPHY Bartmiński 1979 J. Założenia deskryptorowej semantyki tekstów folkloru [The Fundamentals of Descriptor Semantics of the Folklore Texts], "Literatura Ludowa" fasc. 4/6, pp. 3 - 8. �99 Barmiński J., Drozdowski A. in print Z prac nad katalogiem kolęd polskich. Work on the Catalogue of Polish Systematization of Carols]. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz C. 1923 Materiał naukowy i przedmiot Kryteria opisu Carols. Criteria etnologii kolęd [On the for the Description and i systematyki [Scientific Material and the Subject of Ethnology J, "Lud" vol. 20. Bloch M. 1962 Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka [A Eulogy to History, or on the Profession of a HistorianJ, PWN. Blaszczyk M., Karpińska E. G., Kopczyńska-Jaworska 1979 Duszeńko-Król 1988 Prohlemy B., Zakrzewska T. [The Problems of Documentation Information J, "Lud" vol. 63, pp. 234 - 258. dokumentacji and Ethnographic E., Heller K. PROKES - haza i informacji danych etnograficznej o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej [PROK ES - Data Base on Archival Sources on Folk Culture of the Polish CarpathianJ, "Etnografia Polska" vol. 32, fasc. 2, pp. 94 - 119. Karpat Polskich Hlebowicz A. etnografii polskiej za lata 1926 -1933 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1926 - 1933J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź - Wrocław. Jasiewicz Z., Kłodnicki Z. 1993 Przed 100-/eciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the 100th-anniversary of the Polish Ethnological Society J, "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Karpińska G. E. 1980 Bih/iowafia etnografii polskiej za lata 1970-1975 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1970-1975J, Ossolineum, Wrocław. Karpińska G. E., Niewiadomska N. 1986 Bihliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 -1980 [Bibliography of the Content of "Literatura Ludowa" for Years 1957 - 1980J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Bih/iowafia zawarto.l:ci "Ludu" za lata 1895 -1985 [Bibliography of the Content of 1988 "Lud" for the Ycars 1895 - 1985J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Ku/tura .I:rodowisk miejskich. Problemy metodologiczne [The Culture of Urban 1993 Environments. Methodological ProblemsJ, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica No 7, Łódź, pp. 117-125. Kopczyńska-Jaworska B., Królikowska E. 1988 Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii [Remarks on the Condition of the Derivative Sources in Ethnography J, in: Stan i potrzehy informacji naukowej w naukach społecznych. Materiały z III sympozjum pracowników informacji naukowej P AN i CzecllOsłowackiej Akademii Nauk. Zakopane 12 -15./0.1970 [The Present Condition and Needs in the Field of Research Documentation and Information in Social Sciences. Procedings of the 3rd Symposium of Documentation and Information Staff of the Polish and Czechoslovak Academies of Sciences, Zakopane, October 12-15, 1970J, ODIN PAN, Warszawa, pp. 271-274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska M. 1993 1993 Bihliografia Der polnische elhnographische Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfiir ( I VB), Kula W. 1958 in: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Bremen, pp. 25 - 33. Rozważania o historii [Considerations about HistoryJ, Papiere Bibliographie PWN, Warszawa. �100 K ulcsza-Zakrzewska 1979 T. Bibliografia nanych and post-doctoral prac magisterskich, theses i habilitacyjnych doktorskich w latach 1945 -1975 [Bibliography polskich written in the years 1945 - 1975], wyko- of M.A., Ph.D, PW N, Warszawa. l-L. Lebravc 1995 Niewiadomska 1982, etnograficznych na uniwersytetach 1983 1984 Reflexion sur I'Hypertexte, recherche M. et de la technologie, "Culture et rcchcrche" No 51, pp. 5-6 (Mission Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969 [Bibliography of Polish phy for the years 1961-1969], Part 1,2, Ossolineum, Wrocław. Bibliogrą{ia patobalcanica de la Paris). 2 [Bibliography Ethnographica Carpatobalcanica 2], Brno, pp. 82 - 9 J. Ethnogra- Ethnographica Car- B. Marczak 1990 Dawna fotografia Historii Kultury ludowej [Past Laboratory in Warsaw polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu Materialnej PAN w Warszawie jako źródlo Photos of the Polish Village in the Archival EtnografJi Instytutu do badania kullury Collections of the of Ethnography of the Institutc of the History of Material Culture PAN as Sources for Studying Folk Culture], "Etnografia Polska" vol. 34, fasc. 1- 2, pp. 201 - 206. M., Bielicka L. Poletyło 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tesaurusów dla sieci lNIE [Mcthodology and Organization of the Structure of Thesaurus System for the Inte Net], INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Przewoźny 1993 Poradnik pracownika Worker of Scientific, W. Podstawowe [Basic "Lud" Skalski naukowej. technicznej i ekonomiczne; [Aids to the and Economic Information], PWN, Warszawa. informac;i Technical załoienia komputerowej Assumptions of a Computer vol. 76, p. 59 - 66. bazy danych Data Dzieł wszystkich base of Oskar Kolberg's Oskara Kolberga Complcte Works], G. 1976 Zawistowicz 1933 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii gra phy], "Lud" vol. 60, p. 81 - 100. [Iconographic Documentation in Ethno- K. Polskie Archiwum 8, No 1, pp. Ludoznawcze [Polish Archives of Folk Studies], "Wiedza i Życie" 18 - 29. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f56b067cf8a3ef9dbbbf06b3d610f22.pdf 770e90c47fc04a3aa3af07aeb249a0f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1187 Title A name given to the resource Antropologia miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.127-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 Część t BRONISŁAWA f (Katedra Etnografii U Ł ) II KOPCZYŃSK A-JAWORSKA \ ANTROPOLOGIA MIASTA W literaturze naukowej coraz częściej pojawia się określenie „antro­ pologia" czy „etnologia miasta" {urban anthropology, ethnologie urbaine, ethno­ logie de la ville), w związku z czym nasuwa się pytanie, jakie pole do­ ciekań naukowych kryje się pod tą nazwą, jaki jest stosunek jej zaintere­ sowań do dotychczas wyróżnianych dyscyplin (antropologii kulturowej i spo­ łecznej, etnologii czy socjologii), co nowego proponują jej teoretycy L Rozwój nowej dyscypliny przypada na późne lata sześćdziesiąte i wczesne lata siedemdziesiąte, które przynoszą rozważania nad tym, czym jest i czym powinna być antropologia „miejska" , w końcu lat siedemdziesiątych zaś zaczynają mnożyć się różne poczynania organizacyjne. W 1979 r. na zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (American Anthropological Association) w Cincinati podjęto inicjatywę po­ wołania Towarzystwa Antropologii Miejskiej (The Society for Urban Anthro­ pology), którego przewodniczącym został wybrany Leonard Plotnicov z uni­ wersytetu w Pittsburgu. Z biegiem lat Towarzystwo to zaczęło dążyć do skupienia ogółu osób zajmujących się problematyką antropologii miasta. Początkowo nowa organizacja chciała przybrać nazwę „The World Congress of Urban Anthropology", jednakże ażeby uniknąć skojarzenia z kongresa­ mi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) zdecydowano się na nazwę „World Union of Urban Anthropology" (WUUA). 2 1 Ze względu na obszerną i nie zawsze dostępną w warunkach polskich literaturę w tym o m ó w i e n i u opieram się głównie na informacjach zawartych w pracy Ulfa H a n n e r z a , Explo­ rer la ville. Élementes Jalons d'anthropologie urbaine, Paris 1983, artykule Jacques G u t w i r h a . pour l'anthropologie urbaine. nych materiałach I ..L'Homme", vol. 22: 1982, nr 4. s. 5-23, oraz nie publikowa­ i referatach, głównie L . Plotnicova Międzynarodowym Sympozjum d/s Antropologii i A . Southala, przedstawionych Miejskiej w Wiedniu w 1982 r. na oraz Sympozjum „Teoretyczne perspektywy antropologii miejskiej" z Kongresu M U A I E w K a n a ­ dzie w 1983 r. 2 Jednym z pierwszych sygnałów zainteresowań antropologicznych studiami urbanistycz­ nymi była konferencja przedkongresowa zorganizowana w związku z I X M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w 1973 r. w Chicago. �128 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA O b o k w y d a w a n y c h „ W i a d o m o ś c i " (Newsletter) T o w a r z y s t w o i U n i a p o c z ę ł y publikować informacje o swojej d z i a ł a l n o ś c i na łamach wydawanego od 1972 r. c z a s o p i s m a „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " p u b l i k o w a n e g o w N o w y m J o r k u przez J a c k a R o l l w a g e n a . C z a s o p i s m o to o p u b l i k o w a ł o w 1981 r. spis o s ó b z a j m u j ą c y c h się a n t r o p o l o g i ą m i e j s k ą . W spisie t y m p o d a n a z o s t a ł a proble­ m a t y k a ich b a d a ń , wymieniono t e ż badane miasta. T o samo wydawnictwo p r z y s t ą p i ł o r ó w n o c z e ś n i e do zbierania informacji u z u p e ł n i a j ą c y c h d o nowego 3 spisu . O p r ó c z l i c z n y c h konferencji l o k a l n y c h i k r a j o w y c h 5 wych , w sierpniu 1982 r. zorganizowano w narodowe S y m p o z j u m Antropologii Miejskiej, o zorganizowanie w K a n a d z i e 1983 4 czy międzynarodo­ W i e d n i u Pierwsze Między­ które w y s t ą p i ł o z wnioskiem r. w r a m a c h X I Międzynarodowego Kongresu Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych sympozjum p o ś w i ę ­ conego teoretycznym perspektywom antropologii miejskiej. K i e r o w n i c t w o tego s y m p o z j u m powierzono L e o n a r d o w i Plotnicov i R i c h a r d o w i L o b b a n z ame­ r y k a ń s k i e g o uniwersytetu w K a i r z e . Z inicjatywy tego s y m p o z j u m p o w o ł a n o w ramach Unii stałą komisję ( C o m i s s i o n of Urban A n t h r o p o l o g y ) . N a p r z e w o d n i c z ą c e g o k o m i s j i w y b r a n o prof. G h a u s a miejskiej antropologii Ansari z uniwersytetu w K u w e j c i e , sekretarzem n a u k o w y m z a ś z o s t a ł dr P . J . M . N a s z Instytutu B a d a ń Społecznych i K u l t u r o w y c h w Lejdzie, 6 z l o k a l i z o w a n y s t a ł y sekretariat K o m i s j i . tam też został G ł ó w n a d z i a ł a l n o ś ć K o m i s j i pole­ g a ć m a na wymianie d o ś w i a d c z e ń n a u k o w y c h d r o g ą o r g a n i z o w a n i a s y m p o z j ó w n a u k o w y c h . Pierwsze o d b y ł o się latem 1985 r. w Lejdzie w H o l a n d i i , n a s t ę p n e olanowane b v ł o w 1986 r w Nigerii P r z e w i d y w a n e jest t e ż zebranie K o m i s j i na kongresie Unii w 1988 r. w Jugosławii. Równolegle do powyższych o o c z v n a n centralnych w szeregu o ś r o d k ó w n a u k o w y c h p r o w a d z o n e sa badania z omawianej dziedziny. Z a n i m s p r ó b u j ę o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, c z y m c h a r a k t e r y z u j e s i ę antropo­ logia m i e j s k a i d o k ą d zmierza, c h c i a ł a b y m p o ś w i ę c i ć nieco uwagi dzięki którym osiągnęła ona swą obecną H a n n e r z a , korzenie dzisiejszej antropologii pozycję. Otóż, miasta s i ę g a j ą drogom, zdaniem z jednej Ulfa strony do o s i ą g n i ę ć ekologicznej s z k o ł y chicagowskiej, z drugiej z a ś n a w i ą z u j ą „Urban Anthropology", vol. 10: 1981, nr 2, s. Na przykład w 1981 r. odbyła do 121-123. się konferencja Towarzystwa Etnologii Francuskiej (Société d'Ethnologie Française) zatytułowana „L'anthropologiecultiirelle dans le champs urbain" zob. sprawozdanie M . S e g a l e n . „Ethnologie Française", vol. 11: 1982. s. 399-401. 5 Jak np. w 1983 r. konferencja z udziałem zagranicznych gości zorganizowana przez Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft für Volkskunde) pt. stadt - Aspekte empirischer kulturforschung". zob. „ D G V - czy w 1982 r. sympozjum na II M i ę d z y n a r o d o w y m zob. Problems of the European Ethnography Kongresie S I E F and Folklore. „Groß­ Informationen", vol. 4/92: 1983 Summaries w Suzdalu w Z S R R : by the Congress Parti­ cipons, Moskov 1982, s. 41-65. « Adres sekretatiatu : Institute of Cultural and Social Studies, Staationspiein R A Leiden, Holandia. 10, 2300 �m C | | | I ^ * * ANTROPOLOGIA MIASTA 129 badań afrykańskich realizowanych w latach 1930-1940 w Rhodes Livingstone Institute w Rodezji (dzisiejsza Zambia). W 1982 r. powstał na Uniwersytecie w Chicago Wydział Socjologii, który odegrał i odgrywa do dziś znaczną rolę w studiach miejskich. Tam rozwinięto teorię ekologii społecznej. Działali na tym Wydziale uczeni tej miary co Wiliam I . Thomas, Robert Park i L. Wirth, który czerpał inspiracje do badań dzielnic Chicago z prac Lowiego i Boasa. W kręgu wpływów szkoły chicagowskiej powstało szereg znakomitych prac, z których kilka uznano wręcz za klasyczne w dziedzinie poświęconej kulturze i socjologii miasta (np. Lynd, Lynd, 1929). Jednakże na rozwój antropologii miasta wpłynęły również badania afry­ kańskie, w których uczniowie Maxa Gluckmana, wieloletniego profesora z Manchesteru, podjęli badanie procesów „odplemiennienia", czyli przejścia Afrykanów w wyniku urbanizacji ze społeczności plemiennej do miejskiej, głównie stanu robotniczego (Hannerz, 1983, s. 301-305). Między innymi G. Wilson badał osady górnicze Rodezji (Wilson, 1941-1942), C. J. Mitchell zanik obyczajów plemiennych w wielkomiejskich środowiskach robotniczych Afryki (Mitchell, 1956), P. C. Gutkind zaś opublikował większą pracę poświę­ coną rozważaniom teoretycznym (Gutkind, 1974). W 1968 r. ukazał się w USA pierwszy zbiór prac zatytułowany Urban Anthropology, w latach siedemdziesiątych zaś wprowadzono antropologię miasta jako nową subdyscyplinę do uniwersyteckich programów antropologii. J. Gutwirth zastanawiając się nad rozwojem nowej dyscypliny usiłował znaleźć przyczyny jej tak bujnego rozwoju na gruncie amerykańskim. Wi­ dział je w równoległym rozwoju w USA innych badań miejskich, co mogło oddziaływać również na pobudzenie nowych zainteresowań wśród antropolo­ gów, w masowym przemieszczaniu się ludności wiejskiej i autochtonicznej do miast amerykańskich oraz we wzroście zainteresowań problemami „etniczności", który dał się zaobserwować w USA na początku lat siedemdziesiątych. Wreszcie dopatruje się ich w pragmatyzmie nauki amerykańskiej i jej stałym poszukiwaniu nowości. Na marginesie tych rozważań zwraca również uwagę, że choć Anglia była jednym z pierwszych krajów, w którym przeprowadzo­ no badania antropologiczne w dużym mieście (Firth, 1956), to jednak nie obserwuje się tam większych zainteresowań tym nurtem badań. Również sporadycznie badania miejskie prowadzone w innych ośrodkach naukowych nie odeerałv tak znaczacei roli w rozwoiu dvscvolinv iak antropologia amerykańska. Opóźniona w stosunku do badań amerykańskich jest również francuska antropologia miasta. Niewiele uwagi poświęcili jej francuscy afrykaniści (m. in. Balandier, 1955), co Gutwirth tłumaczy tym, że z jednej strony w francusko­ języcznych krajach Afryki urbanizacja nowego typu pojawiła się stosunkowo późno, oraz tym, że najbardziej wpływowi afrykaniści, jak M . Griaule czy G. Dieterlen, przywiązywali szczególną wagę do studiów nad systemami pojęć i sposobami tradycyjnego życia, które - ich zdaniem - mogły być 9 - Etnografia Polska, t. X X X I . 2. 2 �130 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA badane tylko na wsi. Wreszcie, nie bez znaczenia byl wpływ strukturalistów i uczniów C. Levi-Straussa, który z rezerwą odnosił się do badań nad współczesnością i własnym środowiskiem. Jednakże niewielka początkowo liczba etnologów podejmujących badania w mieście również we Francji powoli wzrasta. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych zaczynają pojawiać się pierwsze artykuły teoretyczne (Althabe, 1977; Gutwirth, 1978; Abeles, 1980) i coraz liczniejsze prace badawcze (Petonnet, 1968, 1979; Fribourg, 1980; Morel, 1984). Mimo swych niezaprzeczalnych walo­ rów poznawczych badania miejskie jednocześnie budziły i nadal budzą wiele wątpliwości. Antropologia miejska od początku przeżywa kryzys swej toż­ samości. Dziedzina nauki bez jasnych, teoretycznych celów lub z celami niepewnymi budzi wątpliwości co do słuszności jej wyodrębnienia i war­ tości wyników. . Pierwszy problem związany jest z trudnością zdefiniowania zmiennej histo­ rycznie istoty miasta i kontrowersjami wokół pojęcia urbanizacji. Drugi wiąże się z wątpliwościami co do możliwości stosowania metod badaw­ czych ukształtowanych na gruncie etnologii (antropologii) w badaniach dużych zbiorowości miejskich o złożonej kulturze. Nie ma tu miejsca na szczegółowe referowanie dyskusji o tym, czy istnieją kryteria pozwalające w sposób bezdyskusyjny określić cechy miasta i na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje swoista kultura miejska, jakie cechy i postawy należy uznać za typowo miejskie , oraz czy definiujące miasto takie cechy, jak wielkość, gęstość oraz heterogeniczność - wyróżnione przez L. Wirtha - mogą wyjaśnić zmiany zachodzące w zachowaniach ludzi w mieście. Ostatnio coraz liczniejsi badacze uważają, że nie ma prostych powiązań między przestrzennymi formami zamieszkiwa­ nia a systemami kulturowymi, natomiast można mówić o „urbanizmie" jako swoistym stylu życia (por. Castells, 1982, s. 82-83). Niezależnie od tego, jakie przyczyny skłoniły antropologów do podjęcia badań w mieście - czy dlatego kierowali uwagę w stronę kompleksów miejskich, że wobec powszechnej industrializacji i rozwoju wielkich aglomeracji nawet w „trzecim świecie" (jak twierdzą niektórzy) „nie ma już wiele do roboty" i przenosząc się do miasta „spodziewali się znaleźć zastępczych dzikusów" (Hannerz, 1983, s. 19), czy też uznali, że antropologowie, zgod­ nie z założeniem swej dyscypliny, powinni badać „człowieka w świecie" niezależnie od jego miejsca zamieszkania i trybu życia, jaki prowadzi pozostawał problem adekwatności metod antropologii do nowego pola oraz zakresu b a d a ń . 7 8 7 Zainteresowanych odsyłam do pracy J . W ę g l e w s k i e g o (1983). * Jest rzeczą ciekawą, że poszerzenie tradycyjnego obszaru etnologii nastąpiło, jakkolwiek z odmiennych nieco pobudek, Na przykład w tym samym czasie w w Anglii sugestia taka padła g ó w w Edynburgu, w 1957 Europie r. na Zachodniej zjeździe w Polsce zaś na zjeździe krakowskim w 1951 r. brytyjskich i w Polsce. antropolo­ �ANTROPOLOGIA MIASTA 131 Pierwszą trudność rodzą rozmiary i złożoność badanej zbiorowości ludz­ kiej i jej kultury. Jak w tych warunkach prowadzić badania? Właściwe mikrostudiom antropologicznym metody obserwacji wydają się w warunkach miejskich mało przydatne. Jednocześnie jednak wiele słuszności jest w stwier­ dzeniu, że makrostudia redukują obiekty badań do statusu szyfru. Przedsta­ wiany w nich model społeczeństwa i jego kultury jest właściwie modelem badacza, w którym mało uwagi poświęca się sposobom, w jaki członkowie badanej zbiorowości sami definiują swoją sytuację (Epstein, 1981, s. 341) . Z metodą pracy antropologa związana jest również tradycja badania małych dziedzin życia społeczno-kulturowego w sposób integralny. Jednakże nawet w prostych społecznościach często trzeba szukać czynników spraw­ czych badanych zjawisk poza ich bezpośrednim otoczeniem. W społecznoś­ ciach złożonych kontekst zewnętrzny proporcjonalnie powiększa się. Powstaje pytanie, jak szeroka powinna być analiza wymagana dla antropologicznego zrozumienia badanego zjawiska? Żaden z badaczy nie jest w stanie badać całości złożonej rzeczywistości. Musi więc badania swe ograniczyć, co pro­ wadzi zawsze do pewnych uproszczeń i arbitralnych wyborów. Dodatkowe niebezpieczeństwo grozi przy przekraczaniu granic innych dyscyplin. Przy szerokim uwzględnianiu tła badanych zjawisk można by zmierzać do badań wielodyscyplinarnych, ale badania takie, zdaniem niektórych, nie sprzyjają syntetyczności analizy (Plotnicov, 1973, s. 248-264). Dlatego też podnoszą się głosy, że antropologowie podejmując badania w mieście powinni raczej szerzej i bardziej systematycznie śledzić ustalenia pokrewnych dyscyplin w celu ich wykorzystania we własnej analizie. Ze sprawą kontaktów z dyscyplinami pokrewnymi łączy się pytanie, czy antropologia miasta ma jakiś swoisty przedmiot zainteresowań? Odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Różnorodność tematyczna podejmowanych studiów jest ogromna, o czym świadczy chociażby tematyka wspomnianych konferencji i sympozjów. Na przykład na konferencji w Wiedniu jedna praca prezentowała urbanizację w Kuwejcie w strukturze systemu światowego, inna opisywała zachodnioafrykański urbanizm. Z kolei druga praca na temat miast Kuwejtu podejmowała problem dezintegracji życia rodzinnego tłuma­ cząc ją wysokim wskaźnikiem rozwodów. Jeszcze inna starała się pokazać, że rozwój wielkich aglomeracji w Nigerii związany był z handlem na dużych przestrzeniach i specjalizacją zawodową skoncentrowanych populacji. Praca na temat świąt obchodzonych w zbiorowościach miejskich Japonii śledziła ich historyczny rozwój. Studia na temat miast USA, Wenezueli czy Indii podejmowały problematykę etniczności, migracji, pracy w mieście, sąsiedztwa, rodziny, pokrewieństwa, pozycji kobiet i sprawy gospodarstw domowych czy wreszcie problemy polityki i patologii społecznej. Zamykając konferencję jej przewodniczący Aidan Southal nie mógł właściwie w krótkim omówieniu podsumować jej wyników. Podkreślił więc różnorodność tematyki oraz wielo9 » Cyt. za ref. Plotnicova. �132 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA rakość sposobów analizy, jak również różnorodność, a nawet kontrowersyj­ ność uogólnień. Podobnie wielostronna, żeby nie powiedzieć rozstrzelona, była problema­ tyka seminarium francuskiego. Przedstawiono na nim wyniki badań historycz­ nych nad ubraniem i strojem ludowym w XVIII-wiecznym Paryżu, nad higieną miasta w czasach przedhausmanowskich czy problem ulicznej sprze­ daży napojów. Przedstawiono również obserwacje dotyczące takich zjawisk współczesnych, jak: rola kawiarni w życiu miasteczka robotniczego, mani­ festacje uliczne, rola targu miejskiego w kontaktach z wsią, święta Rosière w Nanterre czy karnawał uliczny w Strasburgu . Na sympozjum w Suzdalu dotyczącym etnografii miejskiej referaty po­ dejmowały zagadnienia powstawania miast, demografii, składu narodowościo­ wego ludności, a w znacznie skromniejszym rozmiarze problemy rzeczywiś­ cie kulturowe: warunków życia i stylu miejskiego, przy czym głównie do­ tyczyły one środowiska robotniczego . Uznanie roli kultury w studiach urbanistycznych powoduje, że wielu antropologów spożytkowuje swą wiedzę o rodzimej kulturze emigrantów w studiach nad ludnością przesiedloną lub czasowo zamieszkującą w miastach zachodnioeuropejskich lub miastach „trzeciego świata". Jednakże, jak podno­ szą niektórzy, zadaniem antropologii powinna być próba wyjaśnienia świata wartości nie tylko inspirującego mniejszości etniczne, ale i grupy dominujące w mieście. Badanie antropologiczne nie powinno ograniczać się wiec np. do członka plemienia w mieście, lecz podjąć badanie człowieka w mieście w ogóle. Czym wobec tych rozbieżności zainteresowań i podejść powinna zajmo­ wać się antropologia miasta? Poglądy na ten temat są również zróżnicowa­ ne, lecz można wśród nich zauważyć pewne dominujące tendencje. Prawie wszyscy antropologowie podejmujący badania w miastach pośrednio lub bezpośrednio podpisują się pod założeniem, że zadaniem antropologii jest badanie człowieka zawsze i wszędzie jako całości, w możliwie pełnym kontekście zjawisk społeczno-kulturowych. Zdaniem J. Gutwirtha właśnie antropologia miasta jest jedną z odpowiedzi na współczesną świadomość epistemologiczną antropologii, która chciałaby badać wszystkich ludzi, wszel­ kich społeczności i wszelkich rodzajów kultur (Gutwirth, 1982, s. 16). Celem badań miejskich miałoby więc być zrozumienie społeczeństwa zurba­ nizowanego, przy użyciu teorii, analiz i sposobów, które tradycyjnie zwykło się identyfikować z antropologią. Stąd antropologię miejską uznać należy, niezależnie od jej powiązań z innymi naukami, za część, subdyscyplinę, antropologii (etnologii). Ze szczególnego podkreślenia problematyki kulturowej wynika, zdaniem 10 11 i" Referaty opublikowane 1 1 w „Ethnologie Française", t. 12: 1982, z. 2. Zob. cytowane streszczenia referatów z Kongresu w Suzdalu, oraz „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1. s. 231-237. 1 i �ANTROPOLOGIA 133 MIASTA • L fc,.piotnicova, że jednym z głównych problemów teoretycznych antropologii W miasta, podobnie jak całej dyscypliny, powinno być zrozumienie procesu K tworzenia się środowisk ludzkich i adaptacji do nich. Zgodnie z tradycyjnyfc i zainteresowaniami antropologii szczególne miejsce w badaniach powinno W zajmować śledzenie ciągłości i zmiany, porównywanie i badanie ewolucji M gawisk. Stąd też zakres prowadzonych analiz musi obejmować, chociażby § dla celów porównawczych, proces przejścia od etapu przedurbanistycznego ii d zurbanizowanego. Przy czym jeszcze raz należy podkreślić, że przez urbanizm rozumie się w większości badań sposób życia, przez urbanizację zaś proces wzrostu i rozwoju cywilizacji, co powoduje, że badania antropo­ logii miejskiej dotyczą zarówno współczesności, jak przeszłości. Zdaniem J. Gutwirtha stosowanie metod pracy antropologa (obserwacji i wywiadu w bezpośrednim kontakcie z badaną społecznością) predyspo­ nują szczególnie antropologa do badania funkcjonowania więzi społecznych i instytucji nieformalnych oraz zachowań spontanicznych i dostosowanych do zmiennych okoliczności, zachowań, które często umykały uwadze socjolo­ gów. Nie należy przy tym zapominać, że procesy te oddziaływają na struktury bardziej trwale i dość często, choć prawie niewidocznie, pełnią rolę strukturyzującą (Gutwirth, 1982, s. 13) . Jest rzeczą widoczną, że większość prac antropologii miejskiej nawiązuje do tematyki właściwej tradycyjnym badaniom antropologicznym, jakkolwiek spotykamy tematy szczególnie lubiane. Obserwujemy więc kontynuację zain­ teresowań problemami migracji, kontaktów, adaptacji i akulturacji, struktur rodzinnych i systemów pokrewieństwa, zróżnicowania wzorów kulturowych. Nawet pomimo różnicy w skali badanych zbiorowości problem naczelny, czyli sprawa odniesienia obserwacji jednostkowych do kultury jako całości, pozostaje w badaniach miasta ten sam, co w antropologii tradycyjnej. Broniąc zasadności poszerzenia pola badań antropologii o obszary zurba­ nizowane J. Gutwirth z pewnym patosem stwierdza, że specjalizacje antropo-. logiczne wypracowały narzędzia badawcze „zbyt drogocenne", by miały się ograniczać tylko do tradycyjnych zakresów badań. Są one bowiem przydatne zarówno do badania tego, co „codzienne", jak również święta, mitu czy przeżycia religijnego w naszych czasach i naszym zurbanizowanym społeczeń­ stwie (Gutwirth, 1982, s. 16). Niezależnie od stosowania „klasycznej" procedury badań antropologicz­ nych U. Hannerz (1983, s. 254-300) zwraca uwagę na szczególną, jego zdaniem, przydatność kategorii badawczych wprowadzonych do badań spo­ łecznych przez E. Goffmana (1959; 1967). Anonimowość w mieście sprawia. m 0 12 12 W tym miejscu m o ż n a się o d w o ł a ć do w y n i k ó w badań C . Petonnet, która zauważa, że pomimo ogromnej złożoności o d d z i a ł y w a ń miejskich człowiek w mieście wyznacza np. w o k ó ł swego miejsca zamieszkania mały teren, w którym się obraca, który jest mu bliski, w nawet którym nie ma chaosu (Petonnet, 1982), czy do spostrzeżenia najbardziej negatywne zjawiska prowokują określony ład (Gutwirth, Gutwirtha, 1983). że �134 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA że ludzie mogą być w nim oceniani na podstawie zewnętrznych pozorów. Okoliczność ta powoduje, że ważną rolę w kontaktach miejskich odgrywa, jak to określa Goffman, „sposób przedstawiania siebie" (the Presentation for Self) zgodny z różnorodnymi rytuałami interakcji zrozumiałymi dla wta­ jemniczonych. To. jak jednostka przedstawia siebie, swoje cechy, zachowania, wywołujące określone wrażenia nieświadomie, dążąc do manipulowania obra­ zami własnej osoby dla realizacji takich lub innych celów - wpływa na postawy, opinie i sądy odbiorcy (pozwala to często w mieście na przekra­ czanie różnych barier społecznych). W celu przedstawienia tego obrazu jednostka dysponuje nader szerokim zestawem środków nie tylko słowem, ale i gestem, wyrazem twarzy, ubiorem, językiem, a nawet sprzętami, którymi się otacza . Obserwacja jednostek będących ze sobą w interakcji, role. które sobie przypisują (ich „repertuar", „inwentarz"), formy ich wzajemnych kontaktów pozwalają antropologowi poznać obowiązujące reguły porządku społecznokulturowego i jakkolwiek goffmanowskie studium „towarzyskości" nie wywodzi się z wcześniejszych tradycji badań antropologicznych - zda­ niem Hannerza i omawiającego jego pracę Gutwirtha (1982, s. 15) — w ba­ daniach miejskich doskonale je uzupełnia. 13 Zakres szczególnie polecanych badań zależy od temperamentu badawcze­ go i zainteresowań poszczególnych badaczy. I tak np. U . Hannerz zafascyno­ wany Goffmanem postuluje zwrócenie szczególnej uwagi na następujące pięć dziedzin życia społeczno-kulturowego: postawy i role, które wiążą się z uczest­ nictwem w życiu rodziny, grupy krewniaczej oraz sąsiedzkiej, w sposobie konsumpcji, zaopatrzeniu oraz wymianie, jak również w czasie wolnym. Dla niego bowiem miasto to przede wszystkim miejsce, gdzie każdy mieszkaniec krzyżuje swe drogi z niezliczoną liczbą obcych osobników. Szczególnie zaś dużo takich interakcji zachodzi, jego zdaniem, w dziedzinie pracy, konsumpcji i zaopatrzenia (Hannerz, 1983, s. 137-140). Wielu badaczy uważa, że antropologia miasta powinna skupić się na śledzeniu codziennego życia informatorów, ich nieformalnej organizacji oraz oddziaływania na nie warunków miejskich. Z kolei J. Gutwirth krytykuje, że w badaniach miasta za mało do tej pory poświęca się uwagi „kulturo­ wym" aspektom życia. Za mało mówi się w nich o zjawiskach religijnych, sposobach świętowania, manifestacjach politycznych czy sposobach spędzania wolnego czasu (Gutwirth, 1983, s. 879). Antropolog (etnolog) powinien badać modele kulturowe i społeczne, które kształtują życie dużej zbioro­ wości. Na zakończenie chciałabym zaznaczyć, że prawie wszyscy badacze pod­ kreślają liczne trudności związane z badaniami miasta. Obok powszechnie znanej trudności związanej z nawiązaniem kontaktów badacza ze społecznoś­ cią badaną w mieście dodatkowo pojawia się niebezpieczeństwo pozyska1 4 ••' Obszerne o m ó w i e n i e /ułożeń Goffmana m o ż n a znaleźć w pracy J. T i t t e n b r u n a . liHcrakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, Poznań 1983. rozdz. I I . s. 41-68. Obszernie o m ó w i ł a je na konferencji paryskiej Beatrix Le Wita (1982). 1 1 �w ANTROPOLOGIA S MIASTA 135 nia informacji nieprawdziwych od ludzi, którzy są oswojeni z udzielaniem wywiadowczy wypełnianiem ankiet i kwestionariuszy, a jednocześnie zaintere­ sowani przekazaniem swego tendencyjnego obrazu. J. Gutwirth (1982, s. 17) zwraca także uwagę na potrzebę posiadania w badaniach miejskich szcze­ gólnej „wyobraźni antropologicznej", wymagają one bowiem nieraz - za­ równo w terenie, jak i podczas opracowywania uzyskanych danych - zdol­ ności i dużej śmiałości kojarzenia ogromnej liczby źródeł, zwłaszcza pośred­ nio związanych z przedmiotem badań i często pochodzących z dorobku innych dyscyplin, takich jak socjologia, ekonomia, historia czy demografia. Harmonijne połączenie mikroobserwacji, żywego opisu, który charakteryzuje najlepsze, tradycyjne prace etnograficzne z obrazem szerszego kontekstu i ogólnych regularności otwiera jednak przed antropologią miasta szerokie i godne pożądania możliwości . 15 LITERATURA Abélès M. 1980 Rouergats de Paris. vol. 2. s. 163-169. Pour une anthropologie au présent, ..Ethnologie Française", Althabe G. 1977 Le Quotidien en procès. ..Dialectiques", vol. 21. s. 67-77. Anthropologie... 1982 L'Anthropologie culturelle dans le champs urbain, ..Ethnologie Française", vol. 12 (artykuly z konferencji). Balandier G. 1955 Sociologie des Brazzaville noires. Paris. Armand Colin. B a n t o n M. 1957 West African City. A Study of Iril al Life in Freetown. London. Oxford University Press. B a s h a m R. 1978 Urban Anthropology. The Cross-Cultural Study of Complex Sociétés. Palo Alto, Societies, ..American Mayfield Publishing Company. B a s h a m R., de G r o o t D . 1977 Current Aproaches to the Anthropology of Urban and Complex Anthropologist", vol. 79, s. 415-440. B e r n u s S. 1968 Particularisme ethniques en milieu urbain, l'exemple de Niamey, Paris, Institut d'Ethno- logie. C a s t e l l s M. 1982 Kwestia miejska, Warszawa. Classen H. J., Skalnik 1981 P. [red.] The Study of the State, The Hague, Mouton. Cohen C. 1975 Grandir en quartier kurde. Paris. Institut d'Ethnologie. u W odrębnym artykule zamierzam o m ó w i ć założenia i rezultaty etnograficznych miasta w krajach demokracji ludowej i Z S R R . badań �w w 136 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Eames E., Goode J. G. 1977 Anthropology of the City. An Introduction to Urban Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs. E d d y E . M . [red.] 1968 Urban Anthropology, Athens, University of Georgia Press. E p s t e i n A. L . 1981 Urbanisation 1950-1956, and Kinship. The Domestic Domain on the Copperbeit of Zambia London, Academic Press. F i r t h R. 1956 Two Studies of Kinship in London, The Athlone Press, London; zob. tłumaczenie w: Etnologia. Wybór tekstów, W r o c ł a w 1969, s. 257-363. F o s t e r G . M . , K e m p e r R . V . [red.] 1974 Urban Antropologists in Cities, Boston, Little Brown. Fox R. G . 1977 Urban Anthropology. Cities in their Cultural Settings, Prentice Hall, Englewood Cliffs. . F r i b o u r g J. 1980 Fêtes à Saragosse, Paris, Institut d'Ethnologie. Goffman E. 1959 The Presentation of Self in Everyday Life, Garden City, New Y o r k , Doubleday, Anchor Books 1967 Interaction Ritual. Essay on Face to Face Behaviour, Chicago, Aldine. Großstadt... 1983 Großstadt - Aspecte empirischer Kulturforschung, „ D G V - Informationen", nr 4 [92] (program i streszczenia referatów z konferencji). G u t k i n d P. C . W. 1974 Urban Anthropology. Perspectives on ..Third World". Urbanisation and Urbanism, Assen, Van Gorcum. Gutwirth J. 1970 Vie juive traditionelle. Ethnologie d'une communauté hassidique. Wstęp A . Leroi- Gourhan, Paris, E d . de Minuit. 1978 L'Enquête 1982 Jalons pour l'anthropologie en ethnologie urbaine, „Herodote", vol. 9, s. 38-55. 1983 L'Anthropologie urbaine, „ L ' H o m m e " , vol. 22, nr 4, s. 5-23. urbaine en France, „Critique", nr 438, s. 882. Hannerz U. 1970 Soulside. Inquiries into Ghetto Culture and Community, New Y o r k - L o n d o n , Colum- bia University Press. 1980 Exploring the City. Inquiries toward an Urban Anthropology, New York, Columbia University Press. 1983 Explorer la ville. Elementes d'anthropologie urbaine, Paris. L e W i t a B. 1982 Une enquête en milieu parisen, „Ethnologie Française" vol. 12, s. 197-202. L o b b a n R. A. 1975 Alienation. Urbanisation and Social Noteworks in the Urban Sudan, „Journal of Modern African Studies", vol. 12, nr 2, s. 491-500. L y n d R., L y n d H. M . 1929 Midletown. A study in Modern American Cultur. W s t ę p C . Wissler, New York, Harcourt Brace. M a y e r P. 196 Townsmen or Tribesmen. Afrkan Conservatism and the Process of Urbanisation in a South City, Capetown, Oxford University Press. Mitchell C. J. 1956 The Kalela-Dance, University Press. Rhodes-Livingstone Papers, nr 27, Manchester, Manchester �I T " ANTROPOLOGIA MIASTA 137 Morel A. 1984 Ethnologie dans la ville: une bibliographie indicative, „Terrain", vol. 3, s. 43-54. Park R. 1915 The City. Suggestions for the Investigation on Human Behaviour in Urban Environment, „American Journal of Sociology", vol. 20, s. 577-612. P é t o n n e t C. 1968 Ces gens-là. 1979 On est tous dans le brouillard. L'Ethnologie des Banlieues. Wstęp A. Leroi-Gourhan, W s t ę p R . Bastide. Paris, Maspero. Paris. Galilée. 1982 Espaces Habités. Ethnologie des Banlieues, Paris. Plotnicov L. 1967 Strangers to the City. Urban Man in Jos. Nigeria. Pittsburgh, University of Pittsburgh Press. 1973 Anthropological Field Work in Urban Modern and Local Urban Contexts, „Urban Anthropology", vol. 2, s. 248-264. Press I., S m i t h E . 1981 Urban Place and Process. Readings in the Anthropology of Cities, New Y o r k - London, McMillan. R o l l w a g e n J. 1981 Introduction - Mexican Urban Household Economics, „ U r b a n Anthropology", vol. 10, nr 3. s. 205-210. S o u t h a l l A . (red.) 196! 1973 Social Change in Modern Africa, London. Oxford University Press. Urban Anthropology. Cross-Cultural Studies of Urbanisation, New York - London, Oxford University Press (bibliografia prac z zakresu antropologii miasta, P. C . W., Gutkind). Tittenbrun J. 1983 Interakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, P o z n a ń , rozdz. I I , s. 41-68. W ę g l e w s k i J. 1983 Wilson Urbanizacja. Kontrowersje wokół pojęcia. Warszawa. G 1941-1942/4/î Essay on the Economics of Detribalisation in Northen Rhodesia, cz. 1-2, Rhodes- Livingstone Papers, nr 5, 6, Livingstone. Wirth L. 1928 The Ghetto, Chicago, University of Chicago Press. 1938 Urbanism as a Way of Life, Zentrale 1985 „American Journal of Sociology", vol. 44, s. 1-24. Städte... Zentrale Städte und ihr Umland. Wechselwirkungen während der de in Mitteleuropa. Industrialisierungsperio­ St. Katharinen (referaty z konferencji we Fryburgu). Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a THE URBAN ANTHROPOLOGY Summary The author takes up an attempt to give an answer to the question what is characte­ ristic about the urban anthropology and where does it tend to. She gives much attention to the ways be which the discipline obtained its actual position. Its development end of the 60-ties and the beginning of the 70-ties of the 20 century, and fell at the in the late 70-ties the organizations of scholars connected with urban anthropology began to start up. (Among others: American Anthropological Association, The Society for Urban Anthropology, �138 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSK.A World Union of Urban Anthropology). According to U l f Hannerz the roots of the disci­ pline called urban anthropology reach back to the studies of the Chicago School of urban sociology on the one hand, and on the other they refer to some studies carried on in 1930¬ 1940 in the Rhodes Livingstone Institute in Rhodesia (Zambia). The author presents development the of that trend of studies and the most important achievements of the urban anthropology published till now. She gives the bibliography of the most important urban anthropology publications from all over the world as well. The author points out the difficulty of defining the real substance of the town, which was changing many times throughout history and discusses some controversies concerning the concept of urbanization. She also indicates some doubts concerning the possibilities of applying the traditional ethnographic approaches in researching the complex urban so­ cieties with complex culture systems. She stresses the necessity of a systematic study of the achievements and results of other, related disciplines in order to apply them in urban researches. The problem of those interdisciplinary connections leads to he question: "Has urban anthropology scope of its subject matters and problems is broad and various. We can see its own, separate subject of studies?" The answer is no, but the it in the diversity of problems discussed al numerous symposia and conferences. The author presents some of the symposia in a more particular way (for example the 1st International Sym­ posium of Urban Anthropology held in August 1982 in Wien or the symposium concern­ ing urban anthropology which was held in October 1982 in Suzdal. Soviet Union). Almost all the of anthropology anthropologists is to study studying towns and urban a man as a whole-every-where life agree, and in every hat the time task in the full socio-cultural context. The author refers to the opinion of J . Gutwirth who considered urban anthropology to be one of the responses to the actual epistemological of anthropology, the discipline studying all the types of societies of the urban studies consciousness ans cultures. The aim would be to understand and to explain the urbanized society by means of all the theories and methods which we used to attribute to anthropology. Accord­ ing to L . Plotnicov. one of the main theoretical subjects of urban anthropology should be the processes of the formation of social environments and the people's adaptation to them. According to the traditional fields of anthropological concern, the most important should be the problems of continuity and change the comparative studies and the studies of evolution of cultural phenomena. Most of the studies and researches in urban anthropology refer to the traditional anthro­ pological subjects. The most popular are: the problems of migrations, cultural contacts, adaptation and acculturation, family structures and kinship systems and the differentiation of cultural patterns. The author of the paper indicates some difficulties in the urban anthropology field- work too. Apart from some difficulties in the contacts with the respondents in town there is another danger, namely the possibility of obtaining false informations from the urban people accustomed to all kinds of interviews .and polls who consciously want to give a tendencious image of themselves. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7d837139b472a19f5f87c0e3578c58.pdf 5c679f3dde3b19bc1f7d7d430484398d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1029 Title A name given to the resource Dyskusyjne problemy syntezy badań nad pasterstwem wysokogórskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.85-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X V , z. 2 P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAW O R S K A DYSKUSYJNE PROBLEMY SYNTEZY B A D A N NAD PASTERSTWEM WYSOKOGÓRSKIM Zgodnie z u s t a l e n i a m i k o n f e r e n c j i M K K K B w Smolenicach w 1976 r . postanowiono przystąpić do podsumowania wyników badań n a d paster­ s t w e m wysokogórskim w K a r p a t a c h , badań, które w dużym s t o p n i u stymulowała działalność K o m i s j i . Z a n i m przystąpię do p r z e d m i o t u mojego r e f e r a t u k i l k a słów o h i s ­ t o r i i t y c h badań. W r o k u 1960 przygotowałam p r o j e k t kwestionariusza do badań pasterstwa wysokogórskiego, który został przekazany kolegom z Czechosłowacji. Koncepcja kwestionariusza była oparta na doświad­ czeniach p r o w a d z o n y c h od 1946 r. badań, które początkowo miały na celu analizę organizacji pasterstwa j a k o jednej z t r a d y c y j n y c h f o r m współdziałania gospodarczego występującego w k u l t u r a c h l u d o w y c h . W badaniach t y c h chciano zrozumieć, j a k i e okoliczności powodują p o ­ d e j m o w a n i e wspólnych działań i j a k i e czynności wpływają na m o d y f i ­ kacje s p o t y k a n y c h rozwiązań. W t y m c e l u przeprowadzono możliwie wnikliwą analizę istniejących współzależności gospodarczo-prawnych oraz towarzyszących i m rodzajów więzi społecznych. Celem ostatecznym t a k pojętych badań miała być k l a s y f i k a c j a istniejących typów o r g a n i ­ zacji zespołowego w y p a s u wynikających z różnych współzależności n a t u r y gospodarczo-prawnej oraz społeczno-kulturowych. W t e j ostatniej płasz­ czyźnie na pierwsze miejsce wysunięto sprawę w i e d z y i nawyków gos­ podarowania p r z e k a z y w a n y c h i wdrażanych w określonych środowis­ kach r o d z i n n y c h , zespołach fachowców i środowiskach l o k a l n y c h . Takie spojrzenie na problematykę pasterstwa wysokogórskiego' zaciążyło n i e ­ wątpliwie na p r z y g o t o w a n y m k w e s t i o n a r i u s z u , toteż w 1961 r. na mię­ dzynarodowej k o n f e r e n c j i w S m o k o w c u został o n poddany szczegółowej d y s k u s j i , w w y n i k u której opracowano jego drugą wersję w większym stopniu nastawioną na badania porównawcze. O m a w i a n y kwestionariusz służył za narzędzie badawcze w zespoło­ w y c h badaniach realizowanych w następnych l a t a c h w K a r p a t a c h p o l ­ s k i c h . W j e d n y m sezonie p r z y jego pomocy przeprowadzone zostały 1 1 Kwestionariusz: Pasterstwo wysokogórskie, Łódź 1961. �86 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA również badania w Słowacji. W l a t a c h następnych badacze słowaccy o p r a c o w a l i własną wersję kwestionariusza przygotowaną przez Jana Podolaka . Ze względu na organizację badań, w których — j a k t o często w etno­ g r a f i i b y w a — dużą wagę przywiązywano do opisu coraz bardziej giną­ cego r o d z a j u gospodarki, b a d a n i a m i objęto przede w s z y s t k i m ostatnie istniejące gospodarstwa wypasowe, zbierając i n f o r m a c j e i i n w e n t a r y z u jąc opisywane zjawiska głównie w miejscach w y p a s u : na szałasach, stinach czy kolebach. (W w y n i k u stałej współpracy w Polsce i Czecho­ słowacji zebrano względnie j e d n o r o d n y materiał). Równolegle z b a d a n i a m i polsko-czechosłowackimi p r o w a d z i l i bada­ nia i n d y w i d u a l n e i zespołowe R u m u n i i Węgrzy. Zakres t y c h badań n i e był organizacyjnie podporządkowany b a d a n i o m K o m i s j i , j e d n a k w s k u ­ t e k uczestniczenia kolegów rumuńskich i węgierskich w sesjach n a u k o ­ w y c h , j a k również dzięki w i z y t o m badaczy węgierskich i rumuńskich w Czechosłowacji i w Polsce, w i e l e problemów i obserwacji było d y s k u ­ towane i porównywane w t r a k c i e badań. W w y n i k u o m a w i a n y c h poczy­ nań organizacyjnych i kontaktów osobistych zostało d o d a t k o w o p o b u ­ dzone już istniejące zainteresowanie gospodarką pasterską w K a r p a ­ tach, co doprowadziło do powstania l i c z n y c h przyczynków i opraco­ wań monograficznych. Ważną inicjatywę podjęli ponadto k o l e d z y w ę ­ gierscy publikując w l a t a c h 1961 i 1969 d w a t o m y p r a c międzynarodo­ w y c h n a t e m a t gospodarki pasterskiej w Europie Południowo-Wschod­ n i e j , które stały się nieocenioną pomocą w dalszych p r a c a c h . Ścisła współpraca badawcza dotycząca badań n a d pasterstwem w y ­ sokogórskim uległa z a h a m o w a n i u w połowie l a t sześćdziesiątych, ostat­ nia większa d y s k u s j a miała miejsce w 1967 r . w Smolenicach. N a obec­ n y m etapie p r a c M K K K B , j a k t o już zaznaczyłam n a wstępie, c h c i e l i ­ byśmy podsumować w y n i k i dotychczasowych prac. Zadanie to nie jest łatwe, gdyż m i m o rozwiniętej współpracy nowo powstałe prace nawią­ zują zarówno do i n d y w i d u a l n y c h zainteresowań badaczy, j a k również wykorzystują uprzednie osiągnięcia badań n a d pasterstwem w poszcze­ gólnych k r a j a c h , w związku z czym dysponują często o d m i e n n y m za­ sobem źródeł zastanych. Ponadto p o m i m o ogromnego wkładu zespołowej pracy, K o m i s j a mogła t y l k o proponować podjęcie określonego t y p u badań, nie była j e d n a k w stanie narzucić identycznej m e t o d y p r a c y . Wreszcie — j a k to już sygnalizowałem na k o n f e r e n c j i w 1967 r . •— w m o i m m n i e m a n i u n i e dość jasno sprecyzowany został cel badań p o 2 3 — 2 J.Podola výskům, 3 \ k, Sposoby chovu hospodářských zvierat. Návod na etnografický B r a t i s l a v a 1962. Viezucht und Hirtenleben 1961; Viehwirtschaft in Ostmitteleuropa, und Hirtenkultur, r e d . L a s z l o F б 1 d e s, B u d a p e s t r e d . L a s z l o F o l d e s , B u d a p e s t 1969. • �87 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M równawczyoh . Zasadność t y c h wątpliwości pogłębiła się w momencie przystąpienia do prac nad p r o j e k t o w a n y m p o d s u m o w a n i e m badań. N a ­ leżało sobie b o w i e m jasno powiedzieć, j a k i m a być ostateczny cel t y c h porównań: 1) czy t y l k o opis i typologia obserwowanych z j a w i s k czy też 2) w y k r y c i e u n i w e r s a l n y c h czynników sprawczych f u n k c j o n o w a n i a gos­ p o d a r k i pasterskiej, czy wreszcie 3) w y k r y c i e p r z y c z y n genezy, r o z w o j u i p r z e m i a n l o k a l n y c h f o r m t e j gospodarki? Każde z t y c h zamierzeń wymagałoby nieco inaczej u s t a w i o n y c h b a ­ dań i nieco odmiennego materiału źródłowego. Powstaje p y t a n i e , j a k i m materiałem rozporządzamy odnośnie do organizacji gospodarki pasterskiej i j a k i e widzę w n i c h b r a k i czy p r o ­ b l e m y wymagające ustaleń a r b i t r a l n y c h ? Z e względu na ograniczone r a m y czasowe m e g o wystąpienia posłużę się t y l k o w y b r a n y m i przykła­ d a m i , odsyłając zainteresowanych do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u p r o ­ ponując, a b y jednocześnie szczegółową dyskusję przenieść na sesję b a ­ dań n a d pasterstwem. 4 T Y P O L O G I A RODZAJÓW WYPASU Podejmując t e m a t t y p o l o g i i n i e chciałabym wszczynać d y s k u s j i ną t e m a t t a k i c h czy i n n y c h p r o p o z y c j i w y s u w a n y c h w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , uważam jednakże, że na użytek wspólnych działań należy u m o w n i e przyjąć jednolitą nomenklaturę, j a k również wyjaśnić, czy p o d p o d o b n y m i n a z w a m i r o z u m i e m y te same zjawiska. N i e bez znaczenia jest również zakres pojęciowy n o m e n k l a t u r y zastanej używanej w n a u ­ k a c h p o k r e w n y c h , n p . w antropogeografii. J a k k o l w i e k w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u można znaleźć próby t y p o l o g i i rodzajów h o d o w l i i w y p a s u uzależnione w p i e r w s z y m rzędzie o d r o d z a j u własności środków p r o d u k c j i , t o j e d n a k podstawowe miejsce zajmują próby k l a s y f i k a c j i rodzajów pasterstwa wychodzące od analizy k o l e j ­ n y c h miejsc w y p a s u , c h a r a k t e r y s t y k i typów życia pasterskiego, posiada­ n y c h schronów oraz liczebności i s t r u k t u r y towarzyszącej stadom g r u p y pasterskiej. Jest to w pełni uzasadnione t y m , że sama etymologia w y ­ razu „pasterstwo" zakłada występowanie przede w s z y s t k i m w y p a s u . W t y m miejscu chciałabym zaproponować, aby k o n s e k w e n t n i e roz­ różniać: n o m a d y z m , p r z y którym ludność n i e posiadająca stałej 5 4 Przydatność Ludowa 5 kultura określonych w Karpatach, metod N p . N . D u n á г e, Typologie Disposition de la legislation saisonniers des eleveurs B e l g r a d 1976, s. 189-190. badawczych w problematyce karpackiej, [w:] Bratisława 1972, s. 111-120. positive du betail pastorale traditionelle et du droit dans I'Europe coutimier Sud-Est relatives du Sud-Est Europeenne, aux d travers [w:] mouvments les siecles, �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA siedziby zamieszkania ze s t a d a m i i całym d o b y t k i e m przemieszcza się w określonych sezonach z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , — następnie przeciwstawne n o m a d y z m o w i inne f o r m y paster­ s t w a w ę d r o w n e g o , p r z y którym właściciele stad zamieszkują osady stałe, zwierzęta zaś przez dłuższą czy krótszą część r o k u są w y p a ­ sane n i e wracając na noc do gospodarstwa macierzystego oraz — wypas dzienny na m n i e j l u b bardziej o d d a l o n y m past­ w i s k u , z którego zwierzęta powracają na noc do o b o r y znajdującej się w osadzie stałej. T e n ostatni rodzaj w y p a s u nie p o w i n i e n w m o i m m n i e ­ m a n i u w zasadzie wchodzić w zakres naszych zainteresowań, j a k k o l w i e k również określany jest m i a n e m pasterstwa. J a k wiadomo n o m a d y z m właściwy, c h a r a k t e r y s t y c z n y przede w s z y s t k i m d l a ludów stepowych, w K a r p a t a c h jest n i e znany. W roz­ m i a r a c h ograniczonych s p o t y k a m y go, j a k twierdzą niektórzy badacze, j e d y n i e na Półwyspie Bałkańskim, gdzie u p r a w i a n y jest obecnie przez stosunkowo nieliczne, a w końcu X I X w . liczniejsze g r u p y albańskich Aromunów, bułgarskich Karakaczanów czy g r e c k i c h Sarakaczanów. Niektórzy badacze ostatnio podnoszą propozycję, a b y t y p pasterstwa bałkańskiego uznać za odmianę t r a n s h u m a n c j i , którą zaliczano do niedawna do d r u g i e j dużej k a t e g o r i i pasterstwa wędrownego u p r a ­ wianego przez hodowców zamieszkujących w osadach stałych. Wśród różnych o d m i a n pasterstwa wędrownego t r a n s h u m a n c j a miałaby polegać na całorocznym wypasie h o d o w a n y c h zwierząt pod opieką mniejszej czy większej g r u p y pasterzy, podczas g d y właściciele stad prowadzą życie osiadłe. P r z y t y m t y p i e w y p a s u stada przebywają zazwyczaj na i n n y c h pastwiskach w lecie i na i n n y c h w zimie. W w a r u n k a c h e u r o ­ pejskich pastwiska te zróżnicowane są najczęściej hipsometrycznie: w lecie wypasa się w górach, a w zimie na nizinach, często n a d m o r s k i c h . W k r a j a c h s i l n i e zróżnicowanych k l i m a t y c z n i e w y p a s o d b y w a się na zmianę w okolicach, gdzie sezonowa pora deszczowa podnosi wydajność pastwisk. Wędrówki pasterskie odbywają się na ogół na u s t a l o n y c h szlakach s k i e r o w a n y c h zależnie od p o r y r o k u w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h w s t o s u n k u do osady stałej. W gospodarce t e j o charakterze w y ­ raźnie e k s t e n s y w n y m na ogół n i e m a p o t r z e b y a n i możliwości g r o m a ­ dzenia paszy. Więź pomiędzy stadem a osadą — na co zwraca uwagę Jacobeit — m a c h a r a k t e r j e d y n i e a d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny, p o ­ siadanie zaś owiec i ewentualna gospodarka r o l n a n i e s t a n o w i jedności eksploatacyjnej . W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyróżnianych jest k i l k a o d 6 7 L. M a r c u , e tion F o r m e tradítionnelles chez les Vlaques Baltaniques (second d'elevage p a s t o r a l e et systemes moitié du XIX-e ďorganisa- siecle), [w:] Disposition..., s. 67-84. 7 W. beginn Jacobeit, Schafhaltung des 20 Jahrhunderts, und Schafer B e r l i n 1961, s. 66. in Zentraleuropa bis XIX zura �89 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M m i a n t r a n s h u m a n a c j i , nie zawsze dostatecznie precyzyjnie scharakteryzo­ w a n y c h . S. B e r e z o w s k i , za literaturą francuską, i H . B o e s c h e n w y ­ różniają n p . transhumancję w a h a d ł o w ą (transhumance pendulaire l u b alterné), p r z y której t r z o d y w ciągu całego r o k u pasą się poza regio­ n e m zamieszkania właścicieli, n p . w lecie na oddalonych p a s t w i s k a c h górskich, a w zimie na oddalonych p a s t w i s k a c h n i z i n n y c h . Właściciele widzą swój d o b y t e k d w a razy w r o k u w czasie przepędu stad. Tego t y p u transhumancję można było spotkać do niedawna w R u m u n i i . R u c h wahadłowy w t y m t y p i e wędrówek odbywa się w stosunku do osady stałej, w której stada p r a w i e nie przebywają. Wśród dalszych o d m i a n t r a n s h u m a n c j i wyróżnia się biorąc pod u w a ­ gę miejsce w y p a s u w s t o s u n k u do osady stałej i jego położenie hipsometryczne oraz ilości wędrówek jeszcze d w i e dalsze o d m i a n y : — transhumancję wstępującą (ascendante), zwaną n i e ­ k i e d y również n o r m a l n ą l u b p r o s t ą , p r z y której zimą stada w y ­ pasane są w r e j o n i e zamieszkania właścicieli, l a t e m zaś wędrują na względnie oddalone pastwiska w górach. Wędrówka t a k a spowodowana jest na ogół posuchą w lecie i b r a k i e m paszy na pastwiskach koło w s i . T y p t e n występuje często na terenach stepowych (Węgry?). T r z e c i m t y p e m m a być t r a n s h u m a n c j a odwrócona (in­ verse), zwana także z s t ę p u j ą c ą (descendante). Stada wypasane są l a t e m w rejonie zamieszkania właścicieli, a w zimie wędrują, jeżeli to możliwe na m n i e j łub bardziej odległe pastwiska nizinne l u b nadmorskie (np. puszta — nizina naddunajska). L. M a r c u jako główny a r g u m e n t przemawiający p r z e c i w k o u z n a n i u wędrówek pasterskich Wołochów bałkańskich za odmianę n o m a d y z m u w y s u w a to, że wędrówki te odbywały się na stałych szlakach, pomiędzy t y m i s a m y m i r e j o n a m i wypasów. A r g u m e n t t e n nie jest całkowicie p r z e ­ konujący, gdyż geografowie analizując różne o d m i a n y n o m a d y z m u na świecie nie negują, a nawet zwracają uwagę na możliwość p o w r o t u na te same t e r e n y w y p a s u , p r z y c z y m stwierdzają również możliwość częś­ ciowej u p r a w y roślin o krótkiej wegetacji. W p r z y p a d k u , g d y rodzina pasterska na j e d n y m z p a s t w i s k m a stałe zabudowania, do'których o k r e ­ sowo wraca, uznają formę tę za półnomadyzm (seminomadism). Wydaje się, że k r y t e r i u m istnienia l u b b r a k u stałej osady i stałego domostwa ze względu na swą jednoznaczność jest dostatecznie p r z y d a t n e . P o m i j a m w t y m miejscu propozycję W. Jacobeita, z którą dyskutowałam w i n n y m miejscu, ażeby pasterstwo t r a n s h u m a n c k i e generalnie zastąpić m i a n e m 8 8 S. Pasterstwo 9 H. Berezowski, Tatr Polskich 9 Problemy i Podhala, В o e s с h, Nomadismus, v o l . 6: 1951, B n d . 27. geograficzne t. 1, W a r s z a w a Transhumnz pasterstwa wędrownego, [w:] 1959, s. 77-145. und Alpwirtschaft, „Die Alpen", �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA „wędrowny chów o w i e c " (Wanderschafhaltung) **, j a k również pogląd J . Blache'a, że t r a n s h u m a n c j a może mieć miejsce wyłącznie na terenach zróżnicowanych k l i m a t y c z n i e , a n i e hipsometrycznie . 11 Od pasterstwa transhumantikiego, bazującego na całorocznym w y p a ­ sie, geografowie odróżniają l e t n i w y p a s w górach związany z wędrówką stad zazwyczaj n a m n i e j l u b bardziej oddalone pastwisko górskie, na którym zwierzęta są wypasane przez całe lato, natomiast na zimę wracają do w s i , gdzie są k a r m i o n e zmagazynowaną przez lato paszą (stabulation hívernale, stájové krmeni w zimni polovině roku itp.). W l i t e r a t u r z e słowiańskiej t e n t y p w y p a s u znany jest p o d nazwą s z ał a ś n i c t w a , w l i t e r a t u r z e n i e m i e c k i e j Sommer, w literaturze fran­ cuskiej éstivage l u b opisowo la vie pastorale, w A n g l i i pastorale life of the mountain czy w R u m u n i i p a s t o r i t u l agrocol cu stina la munte. W l i t e r a t u r z e rumuńskiej podejmującej problematykę k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa szałaśnictwo określane jest czasem m i a n e m pastoritul transhumant pendulator (Herseni) l u b t y l k o pastoritul pendulator ( D u náre). Nazwę tę używający ją a u t o r z y uzasadniają t y m , że r u c h w a h a d ­ łowy o d b y w a się t a m pomiędzy d w o m a stałymi p u n k t a m i : p a s t w i s k i e m górskim, gdzie stada spędzają l a t o , i osadą stałą, gdzie zimują w s t a j n i . Nadmienić należy, że a u t o r z y podkreślają, iż w e właściwym pasterstwie t r a n s h u m a n c k i m miejsca w y p a s u zmieniają się, więc nie p o w i n n o się używać określenia „transhumancja wahadłowa". Ze s w e j s t r o n y widzę p e w i e n b r a k l o g i k i w określeniu szałaśnictwa j a k o „pasterstwa w a h a d ­ łowego", dlatego że w okresie z i m o w y m zwierząt w t y m t y p i e na ogół się nie wypasa t y l k o k a r m i magazynowaną w stajni paszą. Ponadto k r y ­ t e r i u m zmienności p a s t w i s k p r z y t r a n s h u m a n c j i pozostaje w sprzecz­ ności z poprzednio omawianą propozycją, a b y pasterstwo Wołochów bałkańskich też objąć m i a n e m t r a n s h u m a n c j i . Ze swej s t r o n y proponuję, aby liczne o d m i a n y letniego w y p a s u bez p o w r o t u zwierząt n a noc do gospodarstw m a c i e r z y s t y c h 'określić m i a n e m całosezonowego wypasu letniego. Określenia S. B e r e ­ zowskiego „letni wypas w górach" czy T . V u i i „pasterstwo r o l n e ze s t i ną w górach" są nie do zastosowania w p r z y p a d k u w y p a s u spotykanego np. na N i z i n i e Węgierskiej. W i e m y j e d n a k wszyscy, że t r z y w y m i e n i o n e kategorie: n o m a d y z m u , t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, w rozważaniach n a d p a s t e r s t w e m k a r p a c k i m i bałkańskim są niewystarczające, stąd też różni a u t o r z y badający życie pasterskie w K a r p a t a c h usiłowali wyróżnić sze­ reg podtypów tego ostatniego. Były to z n i e l i c z n y m i wyjątkami próby robocze, n a użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym s t o p n i u 1 0 B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Próba packiego, 1 1 klasyfikacji typów „Etnografia P o l s k a " , t . 11: 1967, s. 87-98. J . B l a c h ę , L' homme et la montagne, P a r i s 1933, s. 18. pasterstwa kar­ �91 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M uwzględniające cechy powszechnie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębnienia typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych t y l k o z jednego t e r e n u oraz w niektórych w y p a d k a c h t w o r z e n i e osobnych typów z o d m i a n l o k a l n y c h . Sprawę dalszej k l a s y f i k a c j i całosezonowego w y p a s u letniego proponuję poddać generalnej d y s k u s j i n a posiedzeniu sekcji pasterskiej. W c e l u ułatwienia t e j d y s k u s j i p r z y g o t o ­ wałam zestawienia dotychczasowych p r o p o z y c j i oraz odpowiednie sche­ m a t y oparte n a d a n y c h źródłowych. Z p r o b l e m e m k l a s y f i k a c j i rodzajów w y p a s u łączy się następny p r o b ­ l e m , któremu chciałabym poświęcić z k o l e i nieco u w a g i . P R Z Y C Z Y N Y WSPOŁWYSTĘPOWANIA OKREŚLONYCH , ZJAWISK Wracając do k i l k u myśli z a w a r t y c h w m o i m referacie p r z e d s t a w i o ­ n y m w Smolenicach w 1967 r . badania etnograficzne mogą z jędrnej s t r o ­ n y zmierzać d o r e j e s t r o w a n i a określonych z j a w i s k w czasie i przestrzeni, lokalizując je w t z w . „kontekście h i s t o r y c z n y m " , z d r u g i e j s t r o n y mogą poprzez uogólnienie k o n k r e t n e g o materiału historycznego zmierzać do szukania ogólnych p r a w i zależności r o z w o j u k u l t u r o w e g o , celem zbudo­ w a n i a t y p o l o g i i będącej p r z y c z y n k i e m do ogólnej t e o r i i k u l t u r y . W t e j d r u g i e j procedurze p o w i n n o się zawsze odnosić badane zja­ wisko do szerszego k o n t e k s t u — bądź całości r o z w o j u danego społeczeń­ s t w a l u b badanej f o r m y życia, bądź równolegle występujących f o r m życia u i n n y c h ludów. W y c h o d z i m y b o w i e m z założenia, że społeczeń­ s t w o i jego k u l t u r a stanowią układ stosunków (zwany n i e k i e d y system) będący określoną całością. Układ elementów powiązany jest zasadą orga­ nizacji, które umożliwia f u n k c j o n o w a n i e całości s t r u k t u r a l n e j . Ponadto społeczeństwa i i c h k u l t u r y znajdują się w stałym r o z w o j u , który p r z e ­ biega jednak, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o jego ogólny c h a r a k t e r , w spo­ sób prawidłowy. Rozwój każdego k o n k r e t n e g o społeczeństwa w szcze­ gółach przebiega odmiennie, możliwe jest j e d n a k w y d o b y c i e p r a w ogól­ n y c h dzięki porównywaniu różnorakich przebiegów określonych „ciągów h i s t o r y c z n y c h " . Stąd też w badaniach osobliwości poszczególnych k u l t u r można dążyć do w y k r y c i a czynników różnicujących l u b można zmierzać do w y k r y c i a p o d s t a w o w y c h typów s t r u k t u r . W odniesieniu do i n t e r e s u ­ jącego nas p r o b l e m u p r z y c z y n współwystępowania określonych zjawisk, tego r o d z a j u założenia nakładają na badacza obowiązek ustalenia w p i e r w s z y m rzędzie f u n k c j i , jaką gospodarka pasterska spełnia w sto­ s u n k u do całego systemu gospodarki górskiej czy n i z i n n e j , oraz szer­ szego k o n t e k s t u k u l t u r y . W badaniach n a d p a s t e r s t w e m wysokogórskim r e a l i z o w a n y c h przez Komisję Karpacką uznano, n i e bez wpływu sugestii wysuniętych w u p r z e d n i c h badaniach antropogeografów, że p o d s t a w o w y m i c z y n n i ­ k a m i modyfikującymi tę gospodarkę są: Układ przestrzenny terenów �92 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y k o r z y s t y w a n y c h sezonowo względem terenów zamieszkanych na stałe, stosunki własnościowe, a zwłaszcza własność terenów w y p a s o w y c h oraz k u l t u r o w o u w a r u n k o w a n e n a w y k i gospodarowania, wśród których szcze­ gólną uwagę zwrócono na gospodarkę mleczną, b u d o w n i c t w o pasterskie czy sposoby w y p a s u l u b pożywienie pasterzy, j a k również sposób r e k r u ­ tacji, organizacji zespołowego w y p a s u i t p . N i e zapomniano również o wierzeniach i zabiegach magicznych. Szczegółowe, monograficzne opisy gospodarki pasterskiej, których t a k wiele m a m y w l i t e r a t u r z e , posiadają j e d n a k dość często powtarzające się b r a k i , które nie pozwalają n a m przeprowadzić dogłębnej analizy opisy­ w a n y c h zjawisk. Jak zwracano już w l i t e r a t u r z e n i e j e d n o k r o t n i e uwagę, wielość rozwiązań k u l t u r o w y c h jest ograniczona. W interesującym nas przedmiocie istnieją pewne powtarzające się u g r u p o w a n i a s t r u k t u r a l n e zjawisk, które pozwalają n a m t a k i czy i n n y rodzaj pasterstwa zaliczyć f o r m a l n i e do określonego , , t y p u " . Jednakże — na co zwracał już przed l a t y uwagę prof. Gunda — układy s t r u k t u r a l n e powtarzają się, ale ge­ neza i c h może być odmienna , stąd nie m a pewności, czy klasyfikując porównujemy zjawiska identyczne. 12 W dziedzinie uzależnień gospodarczych można wysunąć tezę, że r o z ­ wiązania organizacyjne pasterstwa uzależnione są nie t y l k o od stosun­ ków własnościowych, ale w znacznym s t o p n i u od u s y t u o w a n i a p a s t w i s k w stosunku do stałej osady oraz przestrzennej s t r u k t u r y użytków r o l ­ n y c h i pastwisk. W związku z t y m odczuwa się w monograficznych o p r a ­ cowaniach gospodarki pasterskiej b r a k i l u s t r a c j i pokazujących układy zabudowań oraz pól we wsiach pasterskich z uwzględnieniem rodzajów u p r a w oraz zaznaczeniem, które t e r e n y są własnością indywidualną, a które współwłasnością. Istotne jest również to, do j a k i c h g r u p l u d ­ ności współwłasności te należą. Przykładem analiz płodnych również d l a analizy p r o b l e m a t y k i pasterskiej może być praca K . Dobrowolskiego 0 najstarszym osadnictwie Podhala , której m e t o d y i ustalenia w y k o ­ r z y s t u j e tenże a u t o r w s w y m opracowaniu dotyczącym „wypasu stad owczych w obrębie w i e l k i c h w s i p a s t e r s k i c h " . Podobnie organizację pasterstwa w związku ze strukturą przestrzenną użytkowania i własności gruntów analizuje R. Reinfuss w swej p r a c y o h o d o w l i i pasterstwie w Beskidzie N i s k i m , B. Kopczyńska-Jaworska odnośnie do w s i Żabnicy 1S 14 ls 1 2 B. G u n d a , fAlfold), Plain [w:] The Anthropogeography Bulletin of International Pasteuring de la Societě on the Hongroise great Hungarian de Geographie, R. 68: 1940, n r 1. 1 8 L w ó w 1935. " К . nych. Dobrowolski, Typologia wędrówek Studia nad pasterskich kulturą od XIV pasterską do XX w Karpatach pólnoc- w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 7-51. 15 R. R e i n f u s s , ne i kształty 1 97-122. Hodowla wsi, [w:] Nad rzeką i pasterstwo Ropą. Zarys na Łemkowszyźnie; kultury ludowej, o r a z Vklady rol­ K r a k ó w 1965, s. 13-29 �93 S Y N T E Z A B A D A Ń NAD P A S T E R S T W E M w Beskidzie W y s o k i m . Schematy przestrzennego rozmieszczenia i użyt­ k o w a n i a p a s t w i s k spotkać można również w niektórych artykułach węgierskich czy rumuńskich. Dane zawarte w t y c h analizach pozwalają uściślić nasze w n i o s k o w a n i a nie t y l k o odnośnie do p r z y c z y n niektórych rozwiązań, ale również występowania t a k i c h czy i n n y c h f o r m organiza­ cyjnych. Obok s t r u k t u r y przestrzennej i własnościowej nie t y l k o samego m i e j ­ sca w y p a s u , lecz całych w s i , które organizują w y p a s y , ważnym elemen­ t e m analizy z p u n k t u widzenia u j a w n i e n i a uzależnień gospodarczych są dane liczbowe dotyczące ilości c h o w a n y c h zwierząt. Istotne są t u zarów­ no dane bezwzględne, j a k odsetek poszczególnych rodzajów zwierząt w y p a s a n y c h w r a m a c h pasterstwa wędrownego, j a k też i c h liczba p r z y ­ padająca na ilość użytków r o l n y c h i poszczególne kategorie własnościowe gospodarstw. Niektóre rozwiązania gospodarcze uzależnione są b o w i e m bezpośrednio nie t y l k o od wielkości i jakości posiadanych terenów w y ­ pasowych i i c h odległości od w s i , ale od miejsca, j a k i e hodowla zajmuje w całokształcie gospodarki w i e j s k i e j . T a m , gdzie posiadane źródła p o ­ zwalają n a m nie t y l k o obserwować stan współczesny, ale również prze­ m i a n y gospodarcze zachodzące w określonym miejscu i czasie, widać wyraźnie, j a k poszczególne sytuacje rzutują na z m i a n y organizacji w y ­ pasu. N i e potrzeba chyba też w t y m m i e j s c u przypominać, j a k ważne jest oddziaływanie gospodarczych czynników m a k r o s t r u k t u r a l n y c h , t a ­ k i c h j a k ogólna sytuacja gospodarcza regionu, jego specjalizacja gospo­ darcza czy sytuacja r y n k o w a (popyt i podaż na określone artykuły p r o ­ d u k c j i hodowlanej) oraz wiążąca się z n i m i p o l i t y k a gospodarczo-ad­ m i n i s t r a c y j n a ośrodków d y s p o z y c y j n y c h . Jako etnografowie w i e m y jednak, j a k wielką rolę w t y c h procesach odgrywa, j a k t o określają ekonomiści, „czynnik l u d z k i " , i to nie t y l k o z p u n k t u widzenia swej s t r u k t u r y demograficznej czy zawodowej, lecz przede w s z y s t k i m j a k o twórca i spadkobierca określonych wzorów k u l ­ t u r o w y c h . Odkładając na później problematykę d y f u z j i k u l t u r o w e j , chciałabym w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę, że wśród czynników s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e ważne znaczenie d l a organizacji pasterstwa wysokogórskiego m a wielkość i organizacja r o d z i n y , system dziedziczenia oraz n a w y k i związane z podziałem p r a c y w rodzinie. Z ogólną sytuacją gospodarczą i społeczno-kulturową wiąże się też r o l a gospodarki pasterskiej oraz miejsce różnych rodzajów c h o w a n y c h zwie­ rząt w ogólnym systemie wartości, wyrażające się między i n n y m i w za­ biegach leczniczych czy magicznych. Te ostatnie uzależnione są z k o l e i od całokształtu wierzeń, wiedzy, a więc od światopoglądu ludności gó­ ralskiej. i e 16 Tradycyjna s. 32-69. gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław 1969, �94 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA I t u m u s i m y stwierdzić, że badania n a d pasterstwem k a r p a c k i m k o n ­ centrując się na w y b r a n y c h zagadnieniach u z n a n y c h za ważne z p u n k t u widzenia badań porównawczych, rzadko obserwowały t e n t y p gospodarki w pełnym kontekście k u l t u r o w y m . Z pomocą przychodzą nieliczne m o ­ nografie w s i pasterskich (np. monografia Herseniego w s i Dragus ) czy prace, które zwracały uwagę na w y b r a n e zależności określonego t y p u , jak n p . praca S. Švecowej o stosunkach r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e wsiach kopanicowych rozproszonych czy próby B. Kopczyńskiej-Jaworskiej zwrócenia u w a g i na p r o b l e m zawodu pasterza i r o l i pasterskiego zajęcia sezonowego w życiu w s i góralskiej , czy wreszcie opisy gospodarki p a ­ sterskiej pochodzące z w i e l o t e m a t y c z n y c h m o n o g r a f i i w s i , w których w i n n y c h opracowaniach możemy znaleźć brakujące n a m informacje. Podsumowując t o , co zostało powiedziane powyżej, posiadane m a ­ teriały pozwalają n a m na stwierdzenie współwystępowania p e w n y c h zjawisk, zwłaszcza odnośnie do organizacji w y p a s u j a k o takiego, lecz przeważnie n i e upoważniają do stwierdzenia stopnia i c h szerszych współ­ zależności. W świetle tego ostatniego stwierdzenia n i e z w y k l e istotna dla pełnej analizy porównawczej s t r u k t u r gospodarki pasterskiej byłaby realizacja p r o j e k t u zgłoszonego n a ostatniej k o n f e r e n c j i p r e z y d i u m M K K K B p r z e ­ prowadzenia badań k o m p l e k s o w y c h w y b r a n y c h w s i k a r p a c k i c h , wśród których należałoby uwzględnić wsie z różnymi t y p a m i h o d o w l i paster­ skiej. 17 18 19 GENEZA I PRZEMIANY KARPACKIEJ GOSPODARKI PASTERSKIEJ i H i s t o r i a badań n a d pasterstwem wysokogórskim w K a r p a t a c h i na Bałkanach obarczyła nasze widzenie gospodarki górskiej p y t a n i e m o j e j genealogię etniczną, j e j wołoskie czy inne pochodzenie. P r o b l e m t e n wzbudzał liczne, choć może nie zawsze w pełni uświadomione, emocje pozanaukowe. Generalizując można zauważyć, że w badaniach węgier­ skich zwracano uwagę na ruchliwość przestrzenną pasterzy, i c h t r a d y c j e „nomadyczne" i przeobrażenia gospodarki hodowlanej pod wpływem podniesienia k u l t u r y r o l n e j . W badaniach rumuńskich podkreślano n a ­ tomiast w i e l o w i e k o w y związek gospodarki pasterskiej z osiadłym r o l n i c ­ t w e m . W badaniach p o l s k i c h , niewątpliwie p o d wpływem koncepcji K . Dobrowolskiego, nestora badań n a d kulturą Małopolski, szczególną 1 7 T. Herseni, Drague un sat din fara Oltului (Fugaras) Unitatf Sociále, B u c u r e s t i 1944. Tatr 1 8 S. Š v e c o v á , 19 Gospodarcze Kopanicove i społeczne sidla podstawy a dedina, P r a h a 1975. pasterstwa tatrzańskiego, [w:] P o l s k i c h i P o d h a l a , t. 4, W r o c ł a w 1962, s. 107-162, c z y Tradycyjna sezonowa..., I.e. Pasterstwo gospodarka �95 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M uwagę zwracano n a p r z e j a w y „zderzenia się" i k u l t u r y pasterskiej z r o l ­ niczą, zaś na Słowacji i Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j , zwłaszcza w star­ szych pracach, przeceniano n i e j e d n o k r o t n i e w p ł y w y wołoskie, z rezerwą odnosząc się do t e o r i i podkreślających rolę kontaktów z bezpośrednimi sąsiadami. Ze względów organizacyjnych, w badaniach porównawczych b r a k prac dotyczących f o r m życia pasterskiego wśród rdzennej ludności bułgarskiej (nie Karakaczanów), j a k również pełnej r e j e s t r a c j i f o r m ży­ cia pasterskiego wśród narodów Jugosławii. Badania etnograficzne ze względu n a własności w a r s z t a t u b a d a w ­ czego etnografa nie "mogą zastąpić badań h i s t o r y c z n y c h sensu stricto. Jak w i e m y , szeroko jest j e d n a k upowszechnione w e t n o g r a f i i w n i o s k o ­ wanie o przeszłości z j a w i s k k u l t u r o w y c h n a podstawie obserwacji i s t n i e ­ nia cech oraz zespołów k u l t u r o w y c h charakteryzujących się długim t r w a n i e m . Wyróżnione na podstawie analizy typologicznej z b i o r y cech umożliwiają w n i o s k o w a n i e o c h r o n o l o g i i względnej i c h występowania na określonych, zazwyczaj dużych obszarach oraz o k i e r u n k a c h zmian, j a k i m podlegały. A n a l i z y te nie upoważniają j e d n a k do wyciągania wniosków o przebiegach h i s t o r y c z n y c h na małych obszarach. Zastrze­ żenie to jest o t y l e ważne, że niewątpliwie słusznie s t w i e r d z a J . Podo­ l á k , iż organizacja pasterstwa w o w i e l e większym s t o p n i u niż inne zjawiska k u l t u r y pasterskiej zależy bezpośrednio od m i e j s c o w y c h ukształtowanych historycznie warunków. Żeby stwierdzić, które ele­ m e n t y t e j k u l t u r y mają c h a r a k t e r specyficznie etniczny i ograniczają się do określonych terenów, należałoby dokonać pełnej i c h k o n t e k s t o w e j analizy porównawczej. W t y m celu ewentualną pomocą mogłoby być wnioskowanie p r z y pomocy proponowanej przez K . Dobrowolskiego m e ­ t o d y i n t e g r a l n e j , polegającej n a p r z e b a d a n i u j a k największej g r u p y wzajemnie powiązanych elementów k u l t u r y w obrębie n i e w i e l k i e j spo­ łeczności w czasie j a k najdłuższym. Wydłużenie czasu o d b y w a się t u — j a k zauważyła Z. Sokolewicz — kosztem zmniejszenia przestrzennych rozmiarów układu p r z y jednoczesnym z i n t e n s y f i k o w a n i u badań n a d w e ­ wnętrznym powiązaniem elementów . Niestety nie posiadamy opracowań źródłowych odnośnie do r o z w o j u pasterstwa ze w s z y s t k i c h terenów k a r p a c k i c h . Jeszcze raz należałoby ponowić a p e l o p r z y g o t o w a n i e kompendiów i n f o r m a c j i oraz e w e n t u a l ­ n y c h opracowań k a r t o g r a f i c z n y c h z prac specjalistycznych dotyczących chronologii powstania osad w K a r p a t a c h , ze szczególnym zwróceniem u w a g i na analizę w z m i a n e k o osadnictwie wołoskim, pasterstwie w ę 20 21 2 2 2 0 vaquie, 2 1 fii J . P o d o l a k, Les formes referat Z. S o k o l e w i c z , polskiej, traditionnelles de Vorganisation Kategorie [w:] Tradycje czasu i przemiany. długiego Studia Przydatność określonych metod..., i krótkiego nad dziejami ludową, Poznań 1978, s. 54. 42 pastorale en Slo- powielony. s. 118-119. w tradycji etnogra­ i współczesną kulturą �96 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA d r o w n y m czy różnych dziedzinach gospodarki związanych z hodowlą, zwłaszcza owiec. W świetle dotychczasowych d y s k u s j i n a d sprawą k o n ­ taktów e t n i c z n y c h szczególną uwagą należałoby zwrócić na zasięg e w e n ­ t u a l n y c h wędrówek sezonowych sprzyjających k o n t a k t o m p a s t e r s k i m zarówno w strefie wypasów l e t n i c h , j a k i z i m o w y c h . J a k się w y d a j e , w etnograficznej l i t e r a t u r z e pasterskiej b r a k jest n p . i n f o r m a c j i h i s t o ­ r y c z n y c h dotyczących e w e n t u a l n y c h wędrówek pasterzy słowackich na t e r e n y nizinne czy analiz naświetlających w p ł y w różnic u s t r o j o w y c h (podzielonego w przeszłości) państwa rumuńskiego na gospodarkę p a ­ sterską. Myślę t u o analizie życia gospodarczego w s i nie objętych orga­ nizacją t z w . p r a w a wołoskiego, które zostało stosunkowo dobrze zbada­ ne. Podstawowe znaczenie miałoby również zebranie i n f o r m a c j i h i s t o ­ r y c z n y c h na t e m a t szerzenia się gospodarki sianokośnej i m e t o d y użyź­ niania gruntów przez planowe nawożenie (myślę t u o poszerzeniu n a inne t e r e n y badań zapoczątkowanych przez J . Stikę odnośnie do pogra­ nicza słowaako-morawskiego ) . Z wyjątkiem badań węgierskich stosun­ k o w o mało też u w a g i zwracano do t e j p o r y na p r o b l e m y z m i a n y środo­ w i s k a przyrodniczego spowodowane udoskonaleniem sposobów gospo­ darowania. 23 Metoda i n t e g r a l n a w y m a g a w y k o r z y s t a n i a bazy źródłowej zgroma­ dzonej przez n a u k i p o k r e w n e (geografię ekonomiczną, historię gospo­ darczą i t p . ) w celu j e j powtórnej i n t e r p r e t a c j i w myśl etnograficznych postulatów badawczych uwzględniających pełny układ zależności i o d ­ niesień w y b r a n y c h społeczności. P r z y p o m n i e n i e niektórych n a w e t p o ­ wszechnie znanych faktów h i s t o r y c z n y c h w celu r e k o n s t r u k c j i p r z y ­ puszczalnego obrazu r o z w o j u gospodarki górskiej, t a k j a k r y s u j e się ona w świetle badań etnograficznych, w y d a j e się zagadnieniem n i e z w y k ­ le ważnym i pożądanym. Prace porównawcze w y k o n a n e w p o r o z u m i e n i u i zespołowo oszczę­ dziłyby w i e l e wysiłku poszczególnym badaczom, a opracowanie na i c h podstawie h i p o t e z y dotyczącej k i e r u n k u wpływów k u l t u r o w y c h , z w e r y ­ f i k o w a n e w badaniach, dostarczyć b y mogły podstawy do cennych w n i o s ­ ków t e o r e t y c z n y c h dotyczących p r o b l e m u kształtowania się k u l t u r y k a r p a c k i e j w ogóle, a p r o b l e m u generalnego k i e r u n k u r o z w o j u na t y m terenie f o r m życia pasterskiego w szczególności . 24 J . Š t i k a , Salašnické 2 8 skem pomeri, 2 4 dobytka a košarovani K o n c e p c j a s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a p a s t e r s t w a zob. w o r s k a , Projekt in ustajovani den s. 20-22. na Moravsko-Sloven- „Česky l i d " , R . 45: 1958, s. 64-74. Karpaten, der Kollektivarbeit „Carpatobalcanica", des MKKKB zura Kopczyńska-Ja- Theraa: Sennwirtschaft v o l . .8: 1978, z. 1, 23-25; tamże w jęz. ros. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ced3e958179d425c9727c8362914df74.pdf ef0fb5e9e517a9c1a6741a702cecab88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia szwedzka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1792 Title A name given to the resource Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925 / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.127-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 II. ARTYKUŁY, MATERIAŁY WALDEMAR KOPCZYŃSKI Szczecin TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ W LATACH 1900 -1925 Celem mmeJszego opracowania jest ukazanie tendencji badawczych w etnologii szwedzkiej w okresie pierwszego ćwierćwicza XX wieku. Starano się jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, iż był to okres kształtowania się etnologii szwedzkiej jako samodzielnej nauki, wyemancypowanej z innych nauk społecznych óW1czesnejSzwecji. Do początków XX wieku w Szwecji dominowały zasadniczo dwa nurty badań ludoznawczych: a) badania amatorskie, które prowadziła grupa dobranych informatorów terenowych i entm;jastów rodzimej sztuki ludowej oraz b) badania pracowników muzealnych, gromadzących materiały terenowe dla potrzeb muzealnych archiwów. Można śmiało stwierdzić, że XIX wiek był "złotym okresem "dla szwedzkiego muzealnictwa 1 jak i początkiem kształtowania się szwedzkiej myśli etnologicznej 2. Wiek XIX to zainteresowania badaczy rodzimą kultmą chłopską, zainteresowania rozwijające się na tle badań językoznawczych. Początek XX wieku w etnologii szwedzkiej to okres pojawienia się zdolnej grupy młodych badaczy, w pmcy których inspirowały teoretyczne i metodologiczne publikacje przedstawicieli szkoły historycznej , zwłaszcza F. Graebncra i B. Ankermana 3. 1 Patrz np. A. A. Bringeus, Artur Hazelius and the Nordic Museum. "Ethnologia Scandill1avica" 1974, s. 5 -116. 2 Przykładem może być np. praca G. O. Hylten - Cavalliusa pt. Wdrend och Wirdare (tom I z roku 1863, tom II z roku 11868) uznawana w Szewcji za pierwszy podręcznik do nauki etnolog~i. 3 Przesłanki d dyrektywy metodologiczne szkoły historycznej sformu)bwał F. Graebner w pracy pt. Methode der Ethnologie wydanej w 191il roku. �128 Waldemar Kopczyński Jednym ze zwolenników teorii przenikania wytworów kulturowych na gruncie etnologii szwedzkiej był S. EriX!on, który roz.począł swoje badania osad chłopskich w roku 1912.4 Jego badania nad zabudową skandynawską charakteryzują się częściowo formalną typologią, częściowo teor·ią kulturowo - geograficznych przemieszczeń.5 S. Erixon uważał, ze gospodarstwo duńsko-skańskie zgadzało się z niemieckim, i że było ono zainspirowane frankońskim. Warto wspomnieć, że terminy nucLear family i grand family zostały wprowadzone do etnologii szwedzkiej właśnie przel. S. Erixona w jego interesującym dziele Garden och Jamiljen z roku 1921.6 S. Erixon związany był pracą badawczą z Nordiska Museet w Sztokholmie, które to muzeum od 1906 roku wydaje etnologiczne czasopismo "Fataburen", pierwszy znaczący periodyk naukowy etnologów szwedzkich. Skoro mowa o czasopismach etnologicznych ukazujących się w interesującym nas okresie, to należy wspomnieć o "Folkminnen och Folktankar", "Rig", "Bygden". Obok S. Erixona poważn y wpływ na rozwój szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 wywarł N. Lithberg. Według tego badacza, badania etnolog.iczne nie powinny dotyczyć jednego tylko obsza.ru kulturowego, powinny wychodzić poza granice danego obszaru. W badaniach etnologicznych N. Lithberg zwraca uwagę na zapożyczenia kulturowe i dyfuzję, a kulturę ujmuje perspektywicznie. Etnologia jest dla niego historią kulturJ Przedstawicielem etnologii szwedzkiej uprawianej na gruncie bada!'l lingwistycznych jest w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku K. B. Wiklund, badacz lapońskich dialektów północnej Szwecji. Praca K. B. Wiklunda jest przykładem żywych zainteresowań kulturą lapońską. Z innych badaczy interesujących się Lapończykami należy wymienić E. Kleina i A. Hamberga. Pierwszy zajmował się formami budownictwa lapońskiego, drugi forma·mi zagród Lapończyków górskich i morskich. Szamanizmem wśród Lapończyków zajmowali się E. Reuterskiold, H. Rosen i G. Hallstrom. M. MinH1hagen., Bondens bostad. En studie rorande boningsliingans form, och foriindring i sydostra skane. Lund 1973, s. 13. 5 E. Erixon., Nagra bidrag till det Nordiska husets historia. "Fataburen" 1917. zeszyt 4, s. 145 -198. 6 O. Lofgren., Family and Household among Scandinavian Peasants. "Ethnologia Scandinavica" 1974, s. 19. 7 N. Lithberg., Allmogeforskningen och etnologien. "Fataburen" 1919, zesz~·t l i 2, s. 15. 4 funktion �TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 129 Cikawą pracą omawianego okresu jest dzieło P. G. Wistranda Svenska fo~kdriikter z 1907 roku. Jest to praca, która zawierała pierwszy usystematyzowany opis regionalnych strojów ludowych Szwecji. Technologią produkcji wśród szwedzkiej społeczności chłopskiej interesował się N. Keyland, podobnie jak S. Erixon pracownik Noriliska Museet. Budownictwem i wsiami kościelnymi w Szwecji zainteresował się S. W.allin 8 a także J. Hadorphs. Badaczem wierzeń ludu szwedzkiego był T. Norlind, którego praca Svenska a~mmogens liv i fo~ksed, folktro, och folkdiktning (1925) stanowiła przedmiot dyskusji wśród etnologów szwedzkich. Wśród tych badaczy, którzy zasługują na uwagę z racji ich wkładu w rozwój szwedzk~Ej myśli etnologicznej, wymienić należy C. W. von Sydova, działającego naukowo w Lund i Goteborg. Jako współtwórca Instytutu Etnologii przy Uniwersytecie w Lund (1920) interesował się żywotnością tradycji wśród społeczności chłopskiej Szewcji, wypracowując metody badawcze i terminologię przyjętą przez etnologów w badaniach nad żywotnością tradycji ustnej i pisanej.9 Inny szwedzki etnolog E. Hammarstedt, współpracownik A. Hazeliusa zasłynął z wydanego w 1905 roku dobrze zredagowanego kwestionariusza, który dotyczył obrzędów bożonarodzeniowych w Szwecji. Znany etnolog szwedzki S. O. Jansson nazywa nawet E. Hammarstedta "twórcą szwedzkiej etnołogii".1° Z powyższego jasno wynika, że wśród pierwszych generacji ebnologów sz.wedzkich przedmiotem prowadzony'ch badań była kultura rodzima. Baciacz.;omawianego okn~su dążyli do etnologicznej charakterystyki poszczególnych regionów Szwecji jak i do globalnego ujęcia kultury narodowej. Zainteresowania te nabierały charakteru systematycznych badań terenowych, co w konsekwencji doprowadziło do zebrania imponującego i interesującego ffiJ.teriału dokumentacyjnego. Trzeba jednak zdać sobie sprawę z faktu iż "tradycje zbieraczy musi,ały przyczynić się do tego, że pewne typu narzędzi i sprzętów są bogato reprezentowane, podcza gdy innych nie ma wcale" 11. 8 S. Wallin., De svenska prcistgardarna som objekt kult1!'rhistorisk forskning. "Fataburen" 1915, z. 4, s. 129 -142. 9 Zob. G. Berg .. Erforschung der schwedischen Volkskultur. (w:) Schwedische Volkskundc. Quellen. Forschung. Ergebnisse. Praca pod red. S. Svenssona. Stockholm 1961, s. 23. 10 Patrz S. O. Jansson., KulturQrenzen und Kulturwege. (w:) Schwedische Volks- kzmae. Quellen. op. cit., s. lOS. Patrz N. A. Bringeus., t. XXI, z. I, 1977, s. 39. 11 8 "Lud" - t. 7l Krytyka źródeł etnologicznych. "Etnografia Polska" �130 Waldemar Kopczyński Drugim kierunkiem badań szwedzkiej etnologii omawianego okresu było badanie kultur pozaeuropejskich. Na tym polu zasłynął wybitny amerykanista - etnolog, wytrawny badacz terenowy E. Nordenskiold, który w latach 1905 - 1914 prowadził badania wśród Indian Peru, Boliwi i Brazylii. E. Nordenskiold, uznawany słusznie za "ojca" szwedzkich badań amerykanistycznych 12, zgromadził unikalne zbiory kultur indiańskich wraz z cenną dokumentacją fotograficzną. W roku 1919 utworzono na sztokholmskim uniwersytecie pierwszą w kraju katedrę etnologii. Od tego czasu etnologia staje się odrębną nauką. Posiadając status nauki uniwersyteckiej ma jednocześnie własny program badań i metodologię. Tak jak przed utworzeniem katedry etnologii tak i w późniejszym okresie przedmiotem badań pozostanie rodzima kultura chłopska i rybacka z jednej strony i kultury pozaeuropejskie z drugiej. Badania kultur pozaeuropejskich nie były oczywiście dominujące a prowadziła je niewielka grupa szwedzkich etnologów ze wspomnianym E. Nordenskioldem na czele. W omawianym okresie w tworzeniu pierwszych śmiałych hipotez etnologicznych odgrywa tzw. teoria dyfuzji wytworów kulturowych reprezentowana przez niemiecką szkołę historyczną. Podobna sytuacja ma miejsce również w innych krajach skandynawskich, a zwłaszcza w Danii. Charakterystyczne w rozwoju szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925 stają się wspólne spotkania etnologów skandynawskich. Pierwszy taki zjazd odbył się w Sztokholmie w roku 1920, wcześniej kontakty etnologów skandynawskich odbywały się na zasadzie wspólnych badań, wystaw czy opracowań naukowych. Myśl współpracy szwedzkich etnologów z kolegami z innych krajów zostanie wprowadzona w życie zwłaszcza przez S. Erbwna i jego młodszych kolegów. Na koniec niniejszych rozważań można pokusić się o stwierdzenie, że lata 1900 - 1925 były okresem, który stworzył podstawy do istnienia etnologii jako samodzielnej nauki o statusie uniwersyteckim. Utworzenie katedry odbiło się na poziomie prowadzonych badań etnologicznych i publikacjach naukowych. Przedmiotem prowadzonych w tym okresie badań była rodzima kultura chłopska, jej poświęcono najwięcej studiów, co pozwoliło późniejszym generacjom szwedzkich etnologów nakreślić areały kulturowe obszaru Szwecji 13. 12 Patrz s. H. Wassen., Commemorating Erland Nordenskiold. "Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck" 1977, s. 13. 13 Zob. np. O. LOfgren., Historical perspectives On Scandinavian Peasantries. "Annual Review Anthropology" 1980, vol. 9, s. 206 i in. �TENDENCJE WALDEMAR RESEARCH BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ 131 KOPCZYŃSKI TRENDS IN SWEDISH ETHNOLOGY IN THE YEARS 1900 - 1925 (summary) Research trends in Swedish ethnology between 1900 and 1925 have been discussed in the paper, emphasizing that it was a period of establishing ethnology as an independent scientific discipline with university status ~the Department of Ethnology at the University in Stockholm, Sweden" has existed since 1919)., It has been pointed out that the first generations of Swedish ethnologists started research on: a) home folk culture (S. Erixoll:, N. Keyland, C. W. von Sydow, E. Hammarstedt), and b) extra-European cultures (E. NordenskiOld). It has been stressed simultaneously that the so-called theory of diffusion of cultural products (N. Lithberg and S. Erixon) played a role in the formation of the first hypotheses within' Swedish ethnology between 1900 - 1925. In the paper., attention has been pa'id to the phenomenon of scientific research contacts of Swedish ethnologists (most often they were the workers of museums) with ethnologists from other Scandinavian countries. This interesting idea of cooperation has been popularized by S. Erixon and his followers. I· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48be04e8c072e99f6637079361b26436.pdf a220282af2c470eec7cbc9c25d122cca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Hazelius, Artur Immanuel (1833-1901) Szwecja - muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4704 Title A name given to the resource Artur Imannuel Hazelius(1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin ARTURIMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) -TWÓRCA NORDISKA MUSEET I SKANSENU W SZTOKHOLMIE. KSZTAŁTOWANIE PODSTAW INSTYTUCJONALNYCH W MUZEALNICTWIE ETNOGRAFICZNYM SZWECJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU 1. Artur Hazelius nieznany w Polsce? W roku 1972 w wydawnictwie Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie ukazała się książka Muzea skansenowskie w Polsce. Praca jest zbiorem artykułów omawiających zagadnienia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce. Jeden artykuł poświęcony został zarysowi historycznemu muzeów na wolnym powietrzu w Europie. Autorem tego artykułu jest A. Gólski, który omawiając działalność A. Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie, przedstawia mylne informacje o biografii twórcy Skansenu. Cytowany autor w podrozdziale zatytułowanym Działalność Arthura Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie podaje błędną datę śmierci A. Hazeliusa, tj. 1891 rok. A. Gólski pisze "W roku 1891 skansen został otwarty dla publiczności. W tym samym roku umiera Hazelius" (s. 18). W rzeczywistości umarł on 10 lat później, w roku 1901. Czytając publikację A. Gólskiego, odnaleźć można inne błędy merytoryczne, świadczące o nieznajomości zarówno geografii Szwecji (autor pisze o regionie Denmark, który w rzeczywistości nie istnieje), jak i biografii A. Hazeliusa. Ponadto wyraz "Skansen" jest nazwą własną instytucji działającej w Sztokholmie i dlatego powinien być pisany w języku polskim z dużej litery, chyba że dotyczy typu muzeum na wolnym powietrzu, wzorowanego na stworzonym przez Hazeliusa. Także w pracy 1. Czajkowskiego Muzea na wolnym powietrzu w Europie, wydanej przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, informacje o A. Hazeliusie i Skansenie są niepełne. Autor pisze np. "Nie wiemy, czy i na jakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu" (s. 17). Zachowały się jednak listy, notatki i wspomnienia A. Hazeliusa dotyczące idei powstania Skansenu i Nordiska museet, które znajdują się w Nordiska museets arkiv w Sztokholmie. Z nich dowiadujemy się szczegółowo o planach �64 Waldemar Kopczyński i realizacji Skansenu. J. Czajkowski wprowadza także nieścisłe nazewnictwo, pisząc np.: "W 1885 r. zakupił Hazelius farmę Mora w prowincji Dalarna, którą w 1890 roku przeniesiono na teren przyszłego muzeum" (s. 254). Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości! Wymieniony przez 1. Czajkowskiego zakupiony obiekt pochodził w rzeczywistości z miejscowości Ostnor w parafii Mora (Baehrendtz, 1980, s. 27) i stanowi przykład drewnianego budownictwa prowincji Dalarna. Zaledwie stronę poświęcił A. Hazeliusowi inny autor, A. Zaręba, w artykule Uwagi a muzeach skandynawskich zamieszczonym w "Ludzie" w 1954 roku. Zauważa w nim, że "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa" (s. 1147). To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał. Wspomnę o tym w dalszej części pracy. Postaci A. Hazeliusa poświęcił niewiele miejsca J. Bujak w wydanej w 1975 roku pracy Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). Autor zwraca uwagę na nowatorskie rozwiązania A. Hazeliusa dotyczące ekspozycji budownictwa ludowego wraz z jego naturalnym wyposażeniem, które realizował na podstawie pomysłu zaczerpniętego ze światowej wystawy wiedeńskiej zorganizowanej w 1873 roku. Autor konstatuje, że "w związku z umieszczeniem na wystawie oryginalnych budynków chłopskich nasuwa się przypuszczenie, że w tej to właśnie ekspozycji "budownictwa ludowego" można doszukiwać się początków ruchu skansenowskiego realizowanego w pełni w kilka lat później, tj. w latach siedemdziesiątych ub. stulecia przez wielkiego miłośnika kultury ludu szwedzkiego Artura Hazeliusa (1833-1901)" (Bujak, 1975, s. 21). To prawda, niemniej A. Bujak myli się, pisząc o latach siedemdziesiątych jako początkach muzealnictwa skansenowskiego. Idea ta rozwija się w latach osiemdziesiątych, tj. w okresie wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu. A. Hazelius dostrzegał pedagogiczne znaczenie obrazu (fotografii i rysunku) i umiejętnie wykorzystywał to w swoich wystawach. Zasługom Hazeliusa w działalności na polu ochrony zabytków architektury, przez przenoszenie obiektów na teren muzeów i zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, niewiele uwagi poświęca M. Pokropek w swojej pracy Budownictwo ludowe w Polsce (1976). Zdawkowo traktuje zasługi i działalność A. Hazeliusa T. Barucki (1989). Nieścisłe informacje o A. Hazeliusie podaje B. Tretet w krótkim artykule Muzea pod otwartym niebem zamieszczonym w pracy zbiorowej Muzealnictwo pod red. T. Dobrowolskiego i S. Komornickiego z roku 1947. B. Tretet pisze w nim, że Skansen w Sztokholmie założony został przez "lekarza z zawodu, dr Artura Hazeliusa" (s. 194). Zastanawiające, skąd cytowany autor zaczerpnął tak mylne informacje o zawodzie Hazeliusa. Jak wiadomo, A. Hazelius nie był lekarzem, posiadał doktorat z·filologii skandynawskiej. O A. Hazeliusie wzmiankuje artykuł A. Drzewieckiej-Banaszak pod tytułem Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, w któ- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) Fot. 1. Portret A. Hazeliusa (1833-1901). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. 65 �Waldemar Kopczyński 66 rym autorka słusznie uważa A Hazehusa za twórcę muzealnictwa etnograficznego w Szwecji (Drzewiecka-Banaszak, 1979, s. 61). Jednak i w tej pracy wkradł się błąd związany z datą założenia Skansenu. Autorka błędnie wskazuje na rok 1890, podczas gdy otwarcie Skansenu nastąpiło rok później. Ten krótki przegląd informacji o A Hazeliusie i jego działalności, zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje, jak często, pisząc o nim, popełniano błędy. Można śmiało powiedzieć, że postać Hazehusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia. Temu celowi poświęcam niniejszyartykuł. 2. Artur Hazelius - zarys biografii Informacje dotyczące życia i działalności A Hazeliusa (fot. l), znane w Szwecj i, są bardzo bogate i zróżnicowane. Do głównych dzieł traktujących w sposób nader szczegółowy o życiu i działalności A Hazeliusa należy zaliczyć opracowania F. Book (1923), AM. Holmgren (1928) oraz G. Berg (1933). Z 1933 roku pochodzi także opracowanie V. Levin i S. Behm, zamieszczone w roczniku Nordiska museet "Fataburen" w setną rocznicę urodzin A Hazeliusa. Z najnowszych opracowań poświęconych postaci Hazeliusa należy wymienić pracę I. Bergman (1999) oraz doskonały zbiór artykułów autorstwa B. Nystrom, E. Stavenow-Hidemark, S. Sariin, C. Hammarlund-Larsson, H. Medelius, 1. Berg, zawartych w jubileuszowym wydawnictwie Nordiska museet Nordiska museet under 125 ar ("Nordiska museet w ciągu 125 lat") z roku 1998. Oprócz wymienionych prac, stanowiących doskonałe źródło informacji, istnieje imponująca liczba krótkich przyczynków i artykułów rozrzuconych po fachowych periodykach muzealnych i etnograficznych. Należy jednocześnie pamiętać, że bezpośrednim źródłem poznania postaci A. Hazeliusa i jego dzieła jest niewątpliwie Nordiska museets arki v, będące bogatym zbiorem jego listów, notatek, zapisków, dzienników, listów do niego. Archiwum Hazeliusa (Hazeliusarkivet) stanowi doskonały przykład pracy wielu pokoleń archiwistów i muzealników szwedzkich zatrudnionych w Skansenie i Nordiska museet w Sztokholmie. Hazeliusarkivet do roku 1963 znajdowało się w Skansenie. Od 1993 roku Archiwum Hazeliusa działa w nowym, odrestaurowanym budynku archiwum Nordiska museet, tzw. Gamisonen przy Linnegatan 89. Artur Immanuel Hazelius urodził się 30 listopada 1833 roku w Sztokholmie w domu przy Surbrunsgatan 45, który w roku 1926 przeniesiono do Skansenu, gdzie prezentowany jest zwiedzającym jako "dom Hazeliusa" (fot. 2). W 1926 roku w "Fataburen", wydawanym przez Nordiska museet, G. Selling pisał między innymi - "Obecnie przenosi się budynek na wzgórze Skansenu, nie tylko na pamiątkę Artura Hazeliusa, twórcy Nordiska museet i Skansenu, ale także �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 67 Fot. 2. Dom, w którym urodził się A. Hazelius. Skansen w Sztokholmie. Fot. W. Kopczyński. jako wspomnienie Sztokholmu, który przeminął" (Selling, 1926, s. 98). Wczesne dzieciństwo A. Hazelius spędził w Sztokholmie, mieszkając przy Master Samuelsgatan, stąd, jak podkreśla, V. Almqvist - "Artur Hazelius był dzieckiem stolicy, ale pochodził zarówno od strony ojca, jak i matki od krewnych z północy" (1903, s. 3). Przeglądając współczesną mapę Sztokholmu, próżno szukać wymienionych adresów i obiektów, gdzie przebywał A. Hazelius. Sztokholm się zmienił. Dzisiaj najbardziej znanymi miejscami jego stałej obecności pozostają Skansen i Nordiska museet. Rodzicami A. Hazeliusa byli lohan August Hazelius i jego żona Lovisa z domu Svanberg, pochodząca z rejonu Angermanland. Krewni ze strony ojca wywodzili się z warstwy chłopskiej i poświęcili się pracy duszpasterskiej w parafii Hassela w Halsingiand (Kopczyński, 200 l, s. 29). Ojciec A. Hazeliusa był wojskowym topografem, oficerem Korpusu Inżynierskiego w randze generała-majora, wykładowcą w Wyższej Szkole Artylerii w Marieberg oraz posłem niezależnym do parlamentu szwedzkiego - Riksdagu. To właśnie od ojca - jak podkreślał po jego śmierci A. Hazelius - "otrzymał w spadku patriotyzm (josterlandskiirlek) i niezależność (sjalvstandighet) (Berg, 1933, s. 10). Młody A. Hazelius dorastał do ósmego roku życia w Sztokholmie, aby następne kilka lat spędzić we wsi Hannas w Smaland u przyjaciela ojca z lat młodzieńczych, wikarego T.R. Ekenstama. Ojciec, wysyłając ośmioletniego Artura na wieś, był przekonany, że wyjazd ze Sztokholmu i pobyt na wsi �68 Waldemar Kopczyński pozytywnie wpłynie na rozwój duchowy i intelektualny młodego człowieka (Bergman, 1999, s. 6). W tej decyzji odnajdujemy wpływy idei poety i przyjaciela Johana Hazeliusa, C.J. Love Almquista, który zrażony życiem w Sztokholmie, nabył wiejską posiadłość w prowincji Varmland. Przebywając w regionie Smaland, młody Artur Hazelius zdobywał wiedzę "o wiejskim życiu i pracy" (Berg, 1933, s. 5). W listach do ojca pisał, że "przebywać na wsi jest wszelako pożyteczną rzeczą" (Berg, 1933, s. 6). W jego pamięci pobyt na prowincji, obserwacja wiejskiego życia i tradycji, przyjaźń z wikarym i jednocześnie wychowawcą T.R. Ekenstamem, będą powracać co jakiś czas w dorosłym życiu. Z całą pewnością okres spędzony na wsi i pośród społeczności wiejskiej skłoni szesnastoletniego Hazeliusa do pierwszych prób i porównań rzeczywistości wiejskiej i miejskiej (Bergman, 1999, s. 9). Opuszczając Hannas, Hazelius pozostawia po sobie miłe wspomnienia. W jednym z listów do ojca T.R. Ekenstam napisał - "Bóg dał tobie dobre dziecko" (Holmgren, 1928, s. 9). W 1847 roku Artur Hazelius wraca do Sztokholmu i podejmuje naukę w Nya Elementarskolan. Był uczniem pracowitym i odpowiedzialnym, a naukę traktował jako "źródło do ziemskiego i niebiańskiego błogosławieństwa". (Holmgren, 1928, s. 15). To były czasy reform w szkolnictwie szwedzkim, w których czynny i bezpośredni udział brał jego ojciec Johan Hazelius. W początkach lat 50. XIX wieku zaczyna się w Szwecji "moda" na piesze wędrówki po prowincji, co w konsekwencji doprowadzi do powstania w 1885 roku ogólno szwedzkiej organizacji - Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego (Svenska Turistfóreningen). W czerwcu 1852 roku razem ze swoim przyjacielem Ahlbergiem, synem proboszcza z Norrlandu, Artur Hazelius wyrusza na pieszą wędrówkę po prowincji Jamtland, co wyraźnie wpłynęło na jego "duchowy rozwój" (Berg, 1933, s. 7). W trakcie owej "wędrówki przez Szwecję" Hazelius kreśli pierwszy w życiu opis - obraz zagrody wiejskiej O. Larssona - Tullus w Jamtland, gdzie znajdują się zabytkowe piece, obrazy i malowidła ścienne. Przebywał w miejscowości Ragunda, słynącej z pięknego kościoła średniowiecznego, wykonanego z szarego i czerwonego granitu. Szczegółowy zapis tej letniej wędrówki znajduje się w pamiętniku z podróży, który prowadził młody Hazelius (Nordiska museets arkiv; Hazeliusarkiv, vol. FI :2). Wyprawa do Jamtland była pierwszą długą wędrówką po prowincji szwedzkiej, którą odbył A. Hazelius, zanim zaczął studiować na renomowanym, naj starszym uniwersytecie szwedzkim w Uppsali. Oprócz Jamtland odwiedza także Dalarnę, do której tak często będzie powracał w czasie tworzenia Nordiska museet, a później Skansenu i gdzie odnajdzie wśród mieszkańców wsi oddanych jego idei przyjaciół i współpracowników. W maju 1854 roku A. Hazelius zdał egzamin na uniwersytet w Uppsali i jesienią tego roku podjął studia nad literaturą i językami skandynawskimi. Podczas studiów Hazelius zetknął się z popularną w tym okresie w Szwecji ideą skandynawizmu. Ta bliska jemu idea przekształciła się w szeroki ruch �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 I) 69 traktujący kraje skandynawskie jako jedność. Największy rozkwit skandynawizmu przypadał właśnie na lata studiów A. Hazeliusa. W tym czasie ukazywało się nordyckie czasopismo "Brache och Idun" i rozwijała się owocna współpraca krajów skandynawskich w dziedzinie sztuki, literatury, szkolnictwa, prawodawstwa i ekonomii. Skandynawizm spopularyzował piesze wędrówki mieszkańców miast po terenach wiejskich w celu bezpośredniego obcowania z naturą i kulturą ludową. A. Hazelius był zwolennikiem skandynawizmu, co manifestował podczas zlotów studentów skandynawskich, m.in. w 1856 roku w Uppsali. Podczas tego zlotu jego uczestników podejmował uroczystym obiadem król Szwecji Oskar I, co podkreślało rangę studenckiego spotkania. Spotkanie studentów w 1856 roku było ważnym wydarzeniem w historii Skandynawii XIX wieku (Book, 1923, s. 63). Podczas studiów A. Hazelius kontynuuje letnie wędrówki po szwedzkich wioskach, a jego zainteresowania tradycyjną kulturą chłopską i przyrodą szwedzką nabierają regularnego charakteru. Charakterystyczną rzeczą w jego życiu stają się trwałe przyjaźnie z chłopami i wiejskimi rodzinami. W tym czasie poznaje norweskiego powieściopisarza i dramaturga Bjornstjerne Bjornsona, twórcę norweskiego hymnu narodowego i autora powieści o tematyce ludowej. Zarówno Hazelius, jak i Bjornson odegrają pierwszoplanową rolę w historii kultury Szwecji i Norwegii. Te pierwsze kontakty Hazeliusa z kulturą norweską zaowocują w późniejszym okresie regularnymi kontaktami z T. Leifsonem Bolkesjo, który w jego imieniu dokonywał zakupów obiektów sztuki ludowej na terenie Norwegii (Berg, 1933, s. 75). W ten sposób A. Hazelius stawał się założycielem wspaniałych zbiorów etnograficznych, które gromadził i prezentował na organizowanych przez siebie wystawach w Nordiska museet w Sztokholmie. Po ukończeniu studiów w 1860 roku za namową ojca powraca do Sztokholmu i podejmuje pracę jako nauczyciel w znanej sobie szkole Nya Elementarskolan, aby kilka lat później przejść do Wyższego Seminarium Nauczycielskiego (Hogre Uirrarinneseminariet). W tym okresie praca A. Hazeliusa skupiała się na zagadnieniach związanych z zasadami ortografii w języku szwedzkim i problematyką literatury skandynawskiej (Berg, 1933, s. 20). A. Hazelius poświęca się zawodowi nauczyciela i lektora, angażuje się w prace nad szkolnictwem szwedzkim, współtworząc ffYpisy do szkoły podstawowej (Liisebok .fOr folkskolan) i wydając własne opracowania - Lektury ojczyste dla dzieci i młodzieży (Fosterliindsk liisningjOr barn och ungdom) i Szwedzka czytanka ludowa (Svenskfolkliisning) (Berg, Nystrom, 1998, s. 55). W 1868 roku A. Hazelius rozstaje się z działalnością w zawodzie nauczyciela i koncentruje się na zajęciach związanych z oświatą ludową, językoznawstwem i kształceniem powszechnym. Szczególnym obszarem jego zainteresowań pozostają badania nad zasadami ortografii w językach skandynawskich. W międzyczasie, w 1864 roku, A. Hazelius żeni się z Sofi Grafstrom (1839-1874), córką pastora (dziekana) z Umea w Norrlandzie. Nowożeńcy zamieszkali w Sztok- �70 Waldemar Kopczyński holmie przy Kammakargatan. S. Grafstrom będzie mu towarzyszyła W wyprawach do Dalamy, gdzie A. Hazelius utrzymywał zażyłą znajomość z B.E. Olssonem z Vinasby i jego żoną A. Matsdotter. Podróże do Dalamy i podpatrywane wiejskie, codzienne życie mieszkańców prowincji miało bezpośredni wpływ na podjęcie decyzji o gromadzeniu i ratowaniu zabytkowych obiektów. Dużą rolę u A. Hazeliusa w powstaniu i kontynuacji myśli o ratowaniu dziedzictwa narodowego Szwecji odegrały trzy postacie. PieIWszą z nich był N.G. Djurklou (1829-1904), który już w 1856 roku, a więc podczas studiów A. Hazeliusa, stworzył stowarzyszenie "dla zbierania zabytków i ratowania języka prowincji Narke". Drugą A. Mendelgren (1813-1879) z jego dokonaniami w ratowaniu zabytków, które były bliskie działaniom A. Hazeliusa. Najbardziej jednak widoczny wpływ na jego patriotyczną postawę wobec rodzimej tradycji i kultury należy przypisać G.O. Hylten-Cavalliusowi (1818-1889), który uznawany jest dzisiaj w Szwecji za założyciela pieIWszego muzeum etnograficznego w Szwecji (miejscowość Vaxjo, prowincja Smilland). Jego dzieło Wiirend och Wirdarne (1863-1868) jest, jak podkreśla sam autor - "wstępem do etnologii szwedzkiej" (Kopczyński, 1987, s. 127). Jest to pieIWsza publikacja dotycząca kultury ludowej Szwecji (Berg, 1933, s. 45). W 1869 roku G.O. HyIten-Cavallius przesłał A. Hazeliusowi list, w którym zaznaczył, że "publikacja ma rozbudzić zainteresowania nad ludowością w południowej Szwecji" (Berg, 1933, s. 46). G.O. Hylten-Cavallius zdawał sobie sprawę z postępujących, szybkich zmian zachodzących na wsi szwedzkiej, związanych z procesem industrializacji obszarów wiejskich. Zmiany te dostrzegał także A. Hazelius, który podczas swojej podróży po wioskach Dalamy dokonuje pieIWszych zakupów. Są to elementy kobiecego stroju ludowego. PieIWszym obiektem muzealnym wpisanym do księgi inwentarzowej Nordiska museet w Sztokholmie, figurującym pod datą 29 lipca 1872 roku, jest spódnica wełniana. Oryginalny zapis: "l. Wełniana spódnica z parafii Stora Tuna w Dalamie. CzeIWona, w zielone paski, piękna, tkana domowym sposobem. Zakupiona w parafii Stora Tuna przez doktora A. Hazeliusa" (Harnmarlund-Larsson, 1998, s. 182). A. Hazelius szczególnie często i chętnie przebywał w Dalamie, gdzie jak wspominał po latach - "przewędrowałem przez każdą parafię, tam nauczyłem się kochać i rozumieć temperament i proste zwyczaje u zdrowych jak rydze wieśniaków, których od tego czasu zaliczam do swoich jakże wiernych przyjaciół" (Bergman, 1999, s. 11). 3. Artur Hazelius w Sztokholmie twórca Nordiska museet i Skansenu W grudniu 1872 roku A. Hazelius zredagował zasady pozyskiwania zbiorów i ich opracowywania, które opublikował w krótkiej pracy pod tytułem - �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 71 Nagra anvissningar vid samlandet aj Jolkdragter och bohag m.m. ("Kilka wskazówek przy gromadzeniu strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego i innych") ( Hazelius, 1873, s. 3-8; Jansson, 1983, s. 7). Ta niewielka i zapomniana dzisiaj publikacja określa postawt( A. Hazeliusa wobec prac związanych z pozyskiwaniem obiektów do kolekcji muzealnej, którą tworzył. Przypomina ona fonnt( kwestionariusza do gromadzenia obiektów w terenie (tekst tej publikacji tłumaczonej z jt(zyka szwedzkiego zawarty jest w Aneksie). A. Hazelius wystt(puje tutaj jako przyszły twórca i organizator pierwszego swojego muzeum - Skandinavisk-etnografiska samlingen (Skandynawska Kolekcja Etnograficzna) w Sztokholmie przy Drottninggatan (fot. 3). Muzeum to zostało otwarte 23 października 1873 roku. A. Hazelius jawi sit( nam jako publicysta, żywo zainteresowany muzealnictwem i tworzeniem kolekcji o muzealnej wartości. Zdawał, sobie sprawt( z konieczności inwentaryzowania pozyskiwanych w terenie obiektów. W listopadzie 1872 roku kontaktuje sit( ze szwedzkimi archeologami H. Hildebrandem i O. Monteliusem w celu opracowania kwestionariusza pomocnego w opisie zabytków i zbiorów. Sam -jak wiadomo - filolog z wykształcenia pozyskał dla swoich muzealnych zainteresowań i ambicji grupt( współpracowników, także osób, które nie miały doświadczenia w muzealnictwie (Berg, 1972, Fot. 3. Budynek muzeum Skandinavisk-etnografiska samlingen założonego przez A. Hazeliusa w Sztokholmie w 1873 roku. Od 1880 roku muzeum nosiło nazwę Nordiska museet. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. �72 Waldemar Kopczyński s. 34). Wśród nich do najwybitniejszych postaci należeli R. Almstrom, R. Bergstrom, R. Cederstrom, A. Bondeson, N.G. Djurklou, P.A. Godecke, G. Retzius, A. Strindberg czy K.B. Wiklund. Jego oddanym i długoletnim współpracownikiem był smalandczyk P.G. Wistrand (1852-1912). To właśnie on stanie się aktywnym badaczem terenowym i pierwszym wykształconym w dziedzinie muzealnictwa pracownikiem. P.G. Wistrand był - jak pisał o nim G. Berg - "dobrym rysownikiem, a jego liczne, bogate w detale rysunki, między innymi wnętrza chat, są nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społeczności wiejskiej, szczególnie w miejscowościach położonych na wyżynie smalandzkiej" (1972, s. 35). "Wskazówki" napisane przez A. Hazeliusa przeznaczone były dla wszystkich zainteresowanych zbieraniem obiektów etnograficznych w terenie. Czytając je dzisiaj, należy pamiętać i zdawać sobie sprawę, że były one kumulacją przemyśleń człowieka wykształconego w duchu i szacunku do rodzimej tradycji. A. Hazelius, udzielając "wskazówek", zwraca jednocześnie uwagę na rozwój zainteresowań sztuką ludową, która od tej pory traktowana będzie jako integralna część dziedzictwa narodowego i wystawiana w salach wystawowych. Otwierając oficjalnie w 1873 roku swoje muzeum Skandinavisk-etnografiska samiingen, A. Hazelius chciał przede wszystkim ukazać bogactwo i zróżnicowanie regionalne szwedzkiego stroju ludowego. W jego zamyśle miało to być muzeum stroju ludowego z wykorzystaniem manekinów. Postacie ludzkie naturalnej wielkości, ubrane w stroje i przedstawione we własnym środowisku, wzbudziły u zwiedzających żywe zainteresowanie. A. Hazelius odniósł sukces nie tylko w Sztokholmie, ale w całej Europie. Dzięki jego prezentacjom rodzima kultura ludowa została doceniona (Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45) i wzbudziła żywe zainteresowanie w mieszczańskim Sztokholmie. W 1874 roku A. Hazelius otwiera w Sztokholmie nowe wystawy ilustrujące między innymi kulturę lapońską ze słynną sceną pt. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" (fot. 4), stanowiącą naturalistyczne przedstawienie wędrujących Lapończyków z wykorzystaniem manekinów wykonanych przez artystę-rzeźbiarza c.A. Sodermana, z którym już dwa lata wcześniej chętnie współpracował (Bjorkroth, 2000, s. 162) oraz na podstawie dokumentacji fotograficznej C.Ch. von Diiben. Ciekawie przedstawiają się zaprezentowane równolegle wnętrza chat i postacie w strojach ludowych z prowincji Hiilsingland z panoramą górskiego krajobrazu i architektury w tle. A. Hazelius już wtedy doskonale rozumie potrzebę dalszego zbierania, powiększania, naukowego opracowywania zbiorów etnograficznych i eksponowania zgromadzonych muzealiów. Diorama, czyli przestrzenny pokaz z wykorzystaniem tworzywa plastycznego, do dnia dzisiejszego stanowi przykład wzorcowego rozwiązania ekspozycji muzealnej. W 1874 roku A. Hazeliusa dotyka osobista tragedia. Po przebytym porodzie i urodzeniu syna Gunnara umiera jego żona, która do chwili śmierci po- �Altur Immanuel Hazelius (1833~1901) 73 ...•.. Fol. 4. Diorama weJług A. Hazeliusa pl. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" zaprezentowana w Skandinavisk-etnografiska sam lin gen w Sztokhomie w 1875 roku. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. zostawała jego najbliższym i najwiemiejszym przyjacielem. A. Hazelius pozostał sam ze swoim małym synem i wielkimi ideami na przyszłość. Później motyw osobistego dramatu z powodu utraty kogoś bliskiego powróci w dioramie przedstawiającej opłakiwanie zmarłego dziecka w chłopskiej rodzinie z Dalarny. Będzie to miało miejsce na Światowej Wystawie w Paryżu (Exposition Universelle) w 1878 roku, na której A. Hazelius był komisarzem szwedzkiej części ekspozycji. Motyw dramatu rodzinnego, jakim jest śmierć dziecka, A. Hazelius zaczerpnął z obrazu A. Lindegren Lillans sista badd. Ta wystawa była najbardziej popularna pośród zwiedzających szwedzką część ekspozycji. W Paryżu A. Hazelius użył tej samej fonny wizualnej co w swoim sztokholmskim muzeum. Stworzył swoisty teatr w muzeum. Jego prezentacje, uformowane w postaci pomieszczenia pozbawionego jednej ściany, sprawiały wrażenie, że widz, stojąc bezpośrednio przed przedstawioną sceną, staje się jej uczestnikiem. W jego tak zwanych "żyjących obrazach" (szw./evande bi/der) ukazana jest krótka historia opisująca konkretną, życiową sytuacj ę (śmierć, wędrówkę, rozstanie). Figury zaprojektowane i wykonane przez rzeźbiarza A. Sodennana, w teatralnej inscenizacji A. Hazeliusa ożywały, a widz przez chwilę uczestniczył w przedstawieniu. W Paryżu A. Hazelius odniósł ogromny sukces wystawienniczy i zyskał popularność w całym ówczesnym świecie muzealnym. Zebrał doskonałe recenzje prasowe, a prasa odgrywała w jego życiu ogromną rolę (Nystrom, 1998, s. 71). �Waldemar Kopczyński 74 W 1880 roku Skandinavisk~tnografiska samlingen zmienia nazwę na Nordiska museet (Muzeum Nordyckie). W omawianym okresie powstaje słynne hazeliusowskie logo muzeum z inskrypcją - "Kann dig sjalv" ("Poznaj samego siebie") z charakterystycznym obrazem kamienia runicznego i promienistej gwiazdy. Hazelius dostrzegał już wtedy potrzebę wybudowania nowego, dużego i nowoczesnego budynku muzealnego, stąd cztery lata później, w roku 1884, nabywa na Djurgarden teren pod budowę gmachu muzeum. Rozpisuje konkurs architektoniczny na wykonanie projektu budynku Nordiska museet, który zrealizowany zostanie według pracy LO. Clasona (1856-1930), ale przy jednoczesnych sugestiach samego A. Hazeliusa, który chciał stworzyć budowlę ściśle nawiązującą do renesansu duńskiego. Djurgardenjako dzielnica Sztokholmu zmieniała swoje oblicze. W tym czasie A. Hazelius zasłynął jako "największy jałmużnik Szwecji". Określenie to odnosiło się do metody pozyskiwania pieniędzy na rozwój muzeum i kolekcji muzealnych. Całkowicie oddany swojej idei, pozyskiwał pieniądze od przyjaciół i znajomych. Organizował loterie, z których całkowity dochód przeznaczał na materiały budowlane i pensje dla robotników budujących Nordiska museet i Skansen. Jego ofiarność i zaangażowanie zyskały wśród całego społeczeństwa szwedzkiego olbrzymią przychylność, co pozwoliło na realizację jego projektów (Bergman, 1999, s. 25; Lewin, Millrath, 1933, s. 34). Doskonałą ilustracją jego działalności i poświęcenia jest obraz namalowany przez F. von Dardel w roku 1896 (w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie), przedstawiający siedzącego A. Hazeliusa z wyciągniętą ręką, w której trzyma kapelusz na pieniądze, w drugiej ręce ma kartkę papieru z wypisanymi darami finansowymi. Budowę Nordiska museet rozpoczęto symbolicznym wejściem na plac budowy 24 października 1888 roku, a uroczyste otwarcie gmachu nastąpiło po śmierci A. Hazeliusa, 8 czerwca 1907 roku. Dzisiejszy monumentalny gmach Nordiska museet fascynuje nie tylko odwiedzających muzeum turystów, ale także historyków architektury i urbanistów. Prowadząc bardzo aktywny tryb życia, A. Hazelius opracował w 1889 roku tzw. prywatny porządek dnia. Zapoznajmy się z nim (Book, 1923, s. 374): Pobudka Śniadanie Czas poza domem Pobyt w Muzeum Obiad Odpoczynek Odwiedziny, spacer i praca Powrót do domu Spanie - 830 103o 11_1330 133°-16 16-17 17-1830 183°-2330 233°-24 2430. �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 75 Zapis tego planu sporządzony przez A. Hazeliusa w rzeczywistości przetrwał tylko na kartce papieru, ale faktem jest, że był człowiekiem całkowicie oddanym swojej pracy muzealnej (Lewin, Millrath, 1933, s. 28). W latach 80. A. Hazelius odbywa wiele podróży po krajach europejskich (Niemcy, Dania, Norwegia, Austria, Francja), zwiedzając tamtejsze placówki muzealne i naukowe. Nawiązuje kontakty, poszerzając tym samym wiedzę wśród obcokrajowców o Nordiska museet w Sztokholmie. Współpraca z zagranicznymi partnerami była dla niego zawsze bardzo ważna (Stavenow-Hidemark, 1998, s. 89). W 1898 roku A. Hazelius utrzymywał kontakty ze 185 muzeami i stowarzyszeniami naukowymi w różnych krajach europejskich (Bergman, 1999, s. 26), wśród których warto wymienić Akademię Umiejętności w Krakowie, naczelną polską instytucję naukową w okresie zaborów. Jednocześnie dojrzewa u niego myśl pokazania architektury i kultury wiejskiej na otwartej przestrzeni. Po doświadczeniach zdobytych na organizowanych wystawach było to rzeczą naturalną. A. Hazeliusa zainteresował przykład Bygdoey w Norwegii, gdzie w 1881 roku przeniesiono kilka zabytkowych obiektów z wyposażeniem (Stoklund, 2001, s. 11). Ważne dla jego koncepcji były badania E. Sundt, które dotyczyły stanu zachowania dawnej architektury norweskiej. Także w Szwecji, w południowej prowincji Skfme, G. Karlin realizował plany związane z powołaniem muzeum Kulturen w Lund. Pierwszym krokiem do stworzenia muzeum na otwartym powietrzu był moment, kiedy hrabia W. von Hallwyll zakupił w 1890 roku sąsiadujący ze wzgórzem Skansen teren Framniis z przeznaczeniem dla Nordiska museet i kolejną ekspozycję o dawnym Sztokholmie i sztuce eskimoskiej. Rok później A. Hazelius planuje zakup części terenu położonego na wzgórzu Skansen, tzw. Gvre Skansen (Górny Skansen), gdzie rozpoczął swoją działalność. Znamienne są słowa zapamiętane przez jednego z pracowników A. Hazeliusa. Holmstrom, bo tak nazywał się ów pracownik, zapisał w swoim pamiętniku wypowiedź A. Hazeliusa - "Pewnego razu, kiedy szedłem z doktorem do Framniis, popatrzył na wzgórze Skansenu i powiedział: chętnie zjadłbym ten Skansen. I cóż, pewnego dnia otrzymał go, a ja wraz z nim poszedłem tam. Szedłem przed nim, torując mu drogę w głębokim śniegu. Wtedy odezwał się do mnie: «Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollniis»" (Book, 1923, s. 346). Z tego okresu zachowała się ciekawa korespondencja pomiędzy Hazeliusem i artystą baronem T. Cederstromem, który przebywał w Monachium i żywo interesował się ideą powstawania Skansenu. A. Hazelius pisał do niego i powoływał się na znajomość z baronem w celu pozyskania wsparcia finansowego. Listy te ukazują głęboką troskę i zarazem obawy o powstawanie Skansenu. W liście z 16 stycznia 1891 roku A. Haze1ius pisał: "Tylko jedna osoba w całym Królestwie Szwecji, którą nie prosiłem, wysłała wkład pieniężny. To był Żyd ... Musimy mieć Skansen. Prawdziwe miasto starych budowli �76 Waldemar Kopczyński powinno powstać na tej cudownie usytuowanej parceli" (Book, 1923, s. 359). W innym liście do T. Cederstroma, datowanym na 1 kwietnia 1891 roku, A. Haze1ius napisał - "Dziękuję, dziękuję za Twoje szlachetne słowa, że mogę używać Twojego nazwiska, jeśli zaistnieje taka potrzeba" (Book, 1923, s. 362). W liście z 11 czerwca 1891 roku A. Hazelius napisał - "Skansen jest i będzie według mojego rozeznania mistrzowskim pociągnięciem, codziennie dostarcza mi przyjemności. Okropni ci sztokholmczycy" (Book, 1923, s. 362). Poprzez stworzenie Skansenu A. Hazelius osiągnął to, co było niemożliwe w salach muzealnych, stworzył nową formę przestrzeni, gdzie angażowano żywych statystów, ubranych w regionalne stroje. To była żywa prezentacja narodowej kultury i ekosystemu poszczególnych części Szwecji (Bjorkroth, 2000, s. 151; Bringeus, 1972, s. 20; Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45). Skansen w zamyśle A. Hazeliusa ukazywać miał różnice w budownictwie regionalnym i wpływ, jaki miała ekologia na system kulturowy (Rosen, 1999, s. 172). Co więcej, Skansen pokazuje też, jak kiedyś wyglądał Sztokholm, jego przyroda i okolice. Słusznie twierdzi O. Werterberg, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (Wetterberg, 1991, s. 102). Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę, że zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym. Ta część, którą A. Hazelius uroczyście otworzył 11 października 1891 roku, tzw. Ovre Skansen, stanowiła niejako wstęp do dalszych starań o sąsiednie parcele, które zakupuje kolejno w następnych latach: Bredablicksomradet w 1892 roku, Nedre Skansen W 1896 roku, teren pomiędzy Nedre Skansen a Sevillaornraclet w 1897 roku, Sevillaornradet W 1898 roku, Tivoliornradet w 190 l roku. Dostrzegamy tutaj konsekwentne działania twórcy Skansenu. W Ovre Skansen A. Hazelius zaprezentował publiczności m.in. chałupę wiejską z Ostnor z parafii Mora w Dalarnie (fot. 5) oraz obóz lapoński z mieszkającą w nim rodziną lapońską. Ovre Skansen zakupił A. Hazelius za kwotę 25.000 koron. Już wtedy A. Hazelius zdawał sobie sprawę ze swojego osiągnięcia. Pisze w jednym z listów z 6 stycznia 1892 roku - "Skansen będzie kopalnią złota" (Book, 1923, s. 364). W innym liście wyznaje - "Skansen będzie ekonomiczną podporą Nordiska museet". I rzeczywiście tak było do 1963 roku, kiedy Skansen i Nordiska museet stały się niezależnymi instytucjami muzealnymi. Budowa Nordiska museet i prace związane z rozwojem sąsiadującego Skansenu były jedną z przyczyn, że jesienią 1892 roku A. Hazelius przenosi się na stałe na Djurgarden. Zamieszkuje w Skansenie w tzw. Gula Huset, gdzie tworzy nowe plany dla rozwoju założonych przez siebie muzeów. Tu był szczęśliwy, "był władcą Skansenu, królem w swoim królestwie" (Book, 1923, s. 371). Jego ideą było nie tylko przenoszenie obiektów, ale "pokazanie Szwecji w miniaturze" (Berg, 1933, s. 105) z budynkami, roślinnością i światem zwierząt. Dla A. Hazeliusa Skansen miał znaczenie narodowo-patriotyczne, społeczne i pedagogiczne (Berg, 1933, s. 106). Dzisiaj Skansen jest ponadto "mię- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 77 Fot. 5. Pierwszy obiekt zaprezentowany przez A. Hazeliusa podczas otwarcia Skansenu w 1891 roku. Chałupa z Oslnor w parafii Mora (Dalarna). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. dzynarodowym pojęciem" (Rosen, 1999,s. 157),zastrzeżonym szwedzkim znakiem firmowym najwyższejjakości. W 1972 roku szwedzki etnograf reprezentujący akademicki ośrodek w południowej Szwecji, prof. N.-A. Bringeus z uniwersytetu w Lund, publikuje doskonały artykuł Artur Hazelius och Nordiska museet. Artykuł staje się współczesnym, nowoczesnym portretem A. Hazeliusa, w którym twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie charakteryzowany jest jako "patriota, pedagog, pragmatyk i publicysta" (Bringeus, 1972, s. 7). K.G. Englund w swoich wspomnieniach o Djurgarden słusznie zauważył, że "to był błogosławiony dzień, kiedy doktor Artur Hazelius przybył, aby postawić tutaj swoje kroki i uzmysłowił sobie, że miejsce jest odpowiednie dla jego marzeń o dużym muzeum na wolnym powietrzu" (Englund, 1938, s. 183). A. Hazelius powołując do życia Nordiska museet i Skansen, stworzył "szwedzki styl" w muzealnictwie. Dzisiejszy Sztokholm wiele mu zawdzięcza. Miasto stało się bardzo ważnym i prężnym ośrodkiem muzealnym w Europie. Popularność instytucji stworzonych przez A. Hazeliusa i ich działalność naukowo-badawcza i wystawiennicza doceniana jest przez badaczy i zwiedzających. To tutaj młode pokolenia Szwedów odbierają pierwsze lekcje z przeszłości swojego kraju. Tej idei był wiemy A. Hazelius. �Waldemar Kopczyński 78 W 2001 roku minęła setna rocznica śmierci A. Hazeliusa. Zmarł 27 maja 1901 roku w Skansenie, gdzie do końca swoich dni mieszkał i pracował. Tam też został pochowany. Wraz z jego śmiercią skończył się okres szwedzkiego romantyzmu narodowego i tworzenia podstaw instytucjonalnych w szwedzkim muzealnictwie etnograficznym. ANEKS Kilka wskazówek w sprawie gromadzenia strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego itp. (Hazelius, 1873, s. 3-8). 1. Gromadzenie strojów ludowych Aby móc zdobyć obszerną kolekcjęjak najbardziej kompletnych i charakterystycznych strojów ludowych, wymaga się: l. Aby każdy pozyskany strój - zarówno kobiecy, jak i męski - był strojem całkowicie kompletnym, a więc składał się z wszystkich elementów nakrycia głowy (wałki do włosów, wstążki, czapki, koronki - a to zarówno dla mężatek, jak i dla panien, dla panny młodej i druhen, o ile używają różnego rodzaju ozdób na głowę), bielizny, halek, pończoch, butów i okryć wierzchnich, również szalików, chustek do nosa, rękawiczek, rękawic z jednym palcem, tasiemek, pasków, torebek, pasów męskich, klamer łańcuszków, pierścionków, lasek, biżuterii i ozdób różnego rodzaju, o ile należą one do dawnego stroju; 2. Aby każda część garderoby była, o ile to możliwe, całkowicie pozbawiona usterek i wyglądała na zupełnie nową; 3. Aby w przypadku, gdy nie uda się otrzymać niektórych nowych lub będących w bardzo dobrym stanie części garderoby, np. spodni do kolan i obuwia, to należy - o ile to tylko możliwe - zamówić je u kogoś w parafii, kto najwierniej je skopiuje, bazując na najstarszych wzorach dostępnych na terenie tejże parafii; 4. Jeżeli w tej samej parafii wystąpi wiele rodzajów strojów ludowych, to należy w pierwszej kolejności pozyskać ten strój męski lub kobiecy, który jest najbardziej charakterystyczny, przy czym z reguły powinien to być strój noszony pod<:;zasuroczystości, ale - jeśli warunki na to pozwolą - również wszystkie pozostałe; �Artur Immanuel Hazelius (l833~ 190 I) 79 5. Aby stroje przeznaczone były dla mężczyzn i kobiet normalnego wzrostu, ale żeby nabywać stroje dziecięce w przypadku, gdy będą one miały inny krój i kolor niż stroje dorosłych. Aby móc z kolei zdobyć jedynie kolekcję starszych bądź nowszych części stroju, wymaga się: 6. Aby zabezpieczyć fragmenty strojów, przy czym powinny być one zachowane w możliwie jak najlepszym stanie. 2. Zbieranie przedmiotów gospodarstwa domowego itp. W odniesieniu do powyższego wymaga się: 7. Aby pozyskiwać sprzęt domowy i inne rzeczy mające dawny lub osobliwy kształt jak kufry, skrzynie, pudełka, różnego rodzaju misy, dzbanki, półmiski. drewniane talerze, łyżki, noże, stare naczynia gliniane i cynowe, rogi do picia, kufle z pokrywą, kielichy, drewniany sprzęt do przędzenia i tkania, sztance do znakowania chleba, prasy do wyciskania sera, młynki do przypraw, deski do wałkowania ciasta, zakończenia rzemieni, okucia kowalskie, stare zamki, miary łokcia i bezmiany, dalej wici, wiejskie skrzynie, wiejskie bębny, kloce do obróbki skóry, kalendarze runiczne ryte w drewnie, starą broń wykonaną z kamienia, drewna lub żelaza, instrumenty jak rogi i rogi myśliwskie, fujarki, harfy, różnego kształtu, tkaniny i hafty, stare obrazy i wersy z życzeniami oraz wiele podobnych im rzeczy*. 8. Aby w przypadku niezwykłych i otrzymanych za niską cenę przedmiotów podobnego rodzaju nabyć większą liczbę ich egzemplarzy, które mogą pochodzić nawet z tej samej parafii; dotyczy to szczególnie przedmiotów ze śladami roboty snycerskiej (w drewnie), z malowidłami lub napisami; 9. Aby w przypadku natrafienia na nadzwyczaj godne uwagi przedmioty gospodarstwa domowego, wymagające dużej powierzchni, jak łóżka, szafy, stoły, krzesła itd. a także narzędzia rolnicze itp., zawiadomić niżej podpisanego o ich stanie i cenie za nie oferowanej. 3. Ponadto wymaga się: 10. Aby cena zakupu była tak niska, jak to tylko możliwe, lecz jednak żeby zawsze raczej zapłacić trochę więcej za dobry egzemplarz niż wziąć gorszy, ale tańszy; * W różnych rejonach występują często bardzo różne przedmioty gospodarstwa których naturalnie nie da się tutaj wyliczyć. domowego, �Waldemar Kopczyński 80 11. Aby każda zdobyta rzecz została natychmiast zaopatrzona w numer, który należy do niej przyczepić i jednocześnie w notatkę, w jakiej parafii i wsi została znaleziona, łącznie z podaniem imienia i nazwiska właściciela, tudzież - jeśli chodzi o element garderoby - do jakiego stroju należy; 12. Aby - jeśli przedmiot jest nadzwyczaj osobliwy (jakiś niezwykły pierścionek, korona panny młodej lub podobne) - przytoczyć jego historię, o ile można się o niej czegoś dowiedzieć, np. o rodzie/rodzinie, w której dany przedmiot podlegał dziedziczeniu, oraz na temat innych wydarzeń z nim związanych, mogących mieć jakieś znaczenie; 13. Aby zdobyć parę/otografii twarzy charakterystycznych dla mieszkańców parafii lub danego regionu (zarówno mężczyzn, jak i kobiet oraz dzieci) wraz z podaniem imienia i nazwiska danej osoby, jej miejsca zamieszkania i wieku w chwili wykonania zdjęcia; 14. Aby zaraz po zebraniu tych przedmiotów przesłać je niżej podpisanemu pierwszym solidnym i tanim środkiem transportu, z podaniem informacji na temat kosztu; 15. Aby uzyskać informacje: czy w danej miejscowości używa się wiele różnych strojów, np. różnych strojów świątecznych, z okazji chrzcin, żałobnych itd. oraz jak wielu i w jakich okolicznościach noszonych; czy nabyte ubrania są jeszcze bardzo powszechne, czy rzadziej i czy całkowicie wyszły z użycia, a jeżeli tak, to kiedy ostatnio - o ile to wiadomo - były noszone; o zastosowaniu oryginalnych przedmiotów gospodarstwa domowego i zwyczajach z nimi związanych; o nazwach zebranych przedmiotów używanych na terenie danych miejscowości; o ważniejszych zawodach i zajęciach mieszkańców parafii, jak również o ich usposobieniu (co ma stanowić wskazówkę dla artysty przy przygotowaniu do zdjęć). Dr Artur Hazelius Adres: Sztokholm, Kammakaregatan 37 BIBLIOGRAFIA Almquist V. 1903 Artur Hazelius, "Fataburen" 1901, z. 1. Baehrentz N.A. 1980 Baken om Skansen, Stockholm. Barucki T. 1989 Architektura Szwecji, Warszawa. �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 l ) 81 Berg G. 1933 1972 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. Nordiska museet somforsknings och bildningsanstalt, "Fataburen". Bergman L 1999 Artur Hazelius. Nordiska museets och Skansens skapare, Stockholm. Bjorkroth M. 2000 Hembygd i samtid ochframtid 1890-1930. En museologisk studie av studie av att bevara och jOrnya, Umea. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen". Bujak A. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), Kraków. 1975 Book F. 1923 Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. Czajkowski 1. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok. Drzewiecka-Banaszak A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63. Englund K.G. 1938 Mina Djurgardsminnen, Uppsala. Eriksson E. 1998 Internationella impulser och nationell tradition. 1900-1915, w: 1900talets svenska arkitektur. Att bygga ett land, Boras. Gólski A. 1972 Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań. Hammarlund-Larsson C. 1998 Samlingarna och samIandet, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Hazelius A. 1873 Nagra anvisningar vid samlandet af folkdragter och bohag m. m., w: Skandinavisk - etnografisk samling i huvudstad, Stockholm. Holmgren A.M. 1928 Artur Hazelius - Nordiska museets skapare, Stockholm. Jansson S. O. 1983 Nordiska museets principer jOrjOremll1sinsamling genom 100 ar, "Fataburen". Kopczyński W 1987 Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925, "Lud", t. 71. Rec. pracy l. Bergman, Artur Hazelius - Nordiska museets och Skansens skapare, "Materiały Zachodnio pomorskie", t. XLV. 2001 Artur Hazelius (1833/1901) och Halsingiand. Den polska etnologens syn, "Hiilsinge mnor. En Hembygdsbok". Lewin W, Millrath S. 1933 Fran Artur Hazelius dagar, "Fataburen". Nystrom B. 1999 Nordiska museet. Sveriges Museum for kulturhistoria, Stockholm. 1998 Att gora detjOrjlutna levande, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. 2000 �Waldemar Kopczyński 82 Rosen B. 1999 Skansen under 1997, "Fataburen". Stavenow-Hidemark E. 1991 Hur svenskt var det svenska, "Fataburen". 1998 Museibygget, w: Nordiska museet under 125 Stockholm. Stoklund B. 2001 Ideen om ettfrilufismuseum. Frilufismuseet, "Kulturen", En arsbok till med1emmarna av Kulturhistoriska fóreningen fór s6dra Sverige. Tretet B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. T. Dobrowolski, S. Komornicki, Kraków. Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich, "Lud" t. 41, z. 2. ar, ŹRÓDŁA ARCHIWALNE Nordiska museets Arkiv (Haze1iusarkivet) w Sztokholmie. Waldemar Kopczyński ARTUR IMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) - THE FOUNDER OF NORDISKA MUSEET AND AN OPEN-AIR MUSEUM IN STOCKHOLM. FORMATION OF INSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF SWEDISH MUSEOLOGY IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY (Summary) The article discusses the work of A. Hazelius (1833-190 l), the founder of Nordiska Museet and an open-air museum in Stockholm. A. Hazelius' contribution to the saving ofSweden's cultural heritage has been discussed. A. Hazelius was aware ofthe educational importance of museum exhibits, understood the need of collecting and documenting ethnographic collections and presenting historical artefacts. Diorama, i.e. a mode of scenic representation of a picture (or series of pictures) seen from a distance through a large opening, used and promoted by A. Hazelius in his Skandinavisk-etnografiska samIingen (Nordiska museet since 1880) in Stockholm in 1987, has been an example of a model museum exhibition until today. The article points out to the fact that the institutions established by A. Hazelius became a symbol ofthe Swedish museology and that the exhibitions presented in the museum created a new form of space at those times. Owing to A. Hazelius Stockholm has become a very important place in European museology. A. Hazelius is little known in Polish literature on museology and ethnography. The article emphasizes that despite the time that has passed since A. Hazelius' achievements, reliable scholarly information on him is still lacking. This publication aims to fill this gap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cef3611f3d13623d2a0575989cc58bb8.pdf b1424a181887955bee9cf8dfe7e84941 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2045 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource Lapończycy Szwecja - mniejszości etniczne i narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1898 Title A name given to the resource Lapończycy w Szwecji / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.113-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin LAPOŃCZYCY W SZWECJI Lapol1czycy są najstarszą grupą etniczną Szwecji (także całej Skandynawii); zasiedlili jej obszar na długo przed przybyciem innych plemion skandynawskich. W szwedzkiej literaturze etnologicznej i językoznawczej występują pod nazwą - "samer" albo "lappar". Określając ich miejsce w społeczel1stwie, etnologia szwedzka używa terminów: "grupa narodowa" (folkgrupp) t, "grupa etniczna" (etniska grupp)2, "mniejszość etniczna" (etniska minoriteten)3, "pramieszkal1cy", "mieszkal1cy pierwotni" (urinvanare)4. Ogólna liczba Lapol1czyków wynosi obecnie około 60 tysięcy: 15-\7 tysięcy mieszka w Szwecji 5, 40 tysięcy w Norwegii, 4 tysiące w Finlandii oraz ok. 2000-\800 w Rosji. Lapol1czycy zamieszkują arktyczną, subarktyczną i borealną strefę wymienionych krajów (około 3/4 ludności), jak również pozostałe obszary Norwegii, Szwecji, Finlandii i Rosji, co wiąże się z wewnętrzną migracją w obrębie tych krajów, spowodowaną przechodzeniem do innych zawodów niż hodowcy reniferów czy rybacy, bądź zmianą sytuacji rodzinnej lub ekonomicznej. Nadal jednak miejsce zamieszkania ludności lapol1skiej zarówno w Szwecji, jak i innych krajach skandynawskich, wiąże się ściśle z obszarem ich dawnego osadnictwa i gospodarowania, określonym środowiskiem przyrodniczym. Można wyróżnić następujące "strefy" osadnictwa lapońskiego: strefa leśna północnej Szwecji, Norwegii, Finlandii, Rosji, obszar wybrzeża Norwegii, obszar dolin i gór Finnmarku. l Zob. T. G. Svensson, De renskótwll/e handbok som kartliiywr in('andrinyspolitikell sal1lhiillel, pod red. D. Sehwarza. samemas stal/niny i Sueriye, och bejólkninysmilloritetemas w: Suenska minorileter. stal/niny En inom det suenska Sztokholm 1967, s. 223. H. Johansson. Samemas sprdk och kultur, w: Samerna i Sueriye. Stad at sprak och kultur, Sztokholm 1975, s. 272. 3 l. Ruong, Samem a i hisloriell och Iluliden, Sztokholm 1982, s. 7. Inni autorzy np. E. Bergman i B. Svedin zauważają, że "mniejszościami etnicznymi w Szwecji są wszystkie grupy etniczne poza szwedzką. Mniejszością etniczną w Szwecji jest grupa etniczna, która nie dominuje w szwedzkim społeczeństwie", Solidariler och konflikt. Etniska relati(JI1er i Sueriye, Halsingborg 1986, s. 31. 4 H. Swedner, Soóolo{fiska syllpunkler prl millorilelsproblem, w: Svenska monorileter, s. 87. 5 Ph. Fjcllstrom, Samemas samhal/e i lradilion och nutid, Varnamo 1985, s. 17. 2 Lud t. LXXV �114 Wiele elementów charakterystycznych dla kultury i języków lapońskich odnajdujemy na terenach wschodnich - w arktycznej i subarktycznej Europie i Azji. Inne i nie mniej istotne cechy kultury lapońskiej są rezultatem bliskich kontaktów kulturowo-ekonomicznych z mieszkańcami Skandynawii6. Odległe dzieje lapońskiej kultury ilustrują ryty i i malarstwo naskalne występujące na obszarze Skandynawii, pochodzące z epoki kamienia. Najwcześniejsze źródła pisane o Lapończykach odnajdujemy w dziele Tacyta - Germania (98 r. n.e.), który wspomina o ludzie zamieszkującym obszar Skandynawii - "Fenni" oraz u Prokopiusa (500 r. n.e.), który Lapończyków nazywał - "Skrithifinoi". W okresie średniowiecza wzmianki o Lapończykach pojawiają się w pracach Adama z Bremy (rok 1066) i Saxo Grammaticusa (1200 rok) 7. W literaturze etnologicznej Lapończyków dzieli się na następujące grupy: a) norwescy Lapończycy morscy, b) szwedzcy i fińscy Lapończycy leśni, c) norwescy i szwedzcy Lapończycy górscy. Ten zespół Lapończyków zaliczany jest do tzw. Lapończyków zachodnioskandynawskich, którzy zamieszkują trzy państwa skandynawskie: Norwegię, Szwecję i Finlandię. Grupa tzw. Lapończyków wschodnich (najmniej liczna) obejmuje: a) Skoltsamer, tj. Lapończyków zamieszkujących leśne obszary nadgraniczne Związku Radzieckiego i Finlandii oraz b) Kolasamer, tj. ludność lapońską zamieszkującą obszar nad Morzem Białym. W kulturze Skoltsamer i Kolasamer są silne wpływy kultury rosyjskiej i fińskiej. Ważną rolę w kolonizowaniu obszarów ich zamieszkania odgrywali rosyjscy kupcy 8. W Szwecji osadnictwo lapońskie rozciąga się od prowincji Dalarna na południu poprzez prowincje Jamtland, Vasterbotten i Norrbotten na północy. Z 17 tysięcy Lapończyków szwedzkich około 2.500 zajmuje się hodowlą reniferów, których ogólna liczba w Szwecji wynosi około 250.000 sztuk. Większość Lapończyków jest dziś zatrudniona w innych sektorach gospodarki (leśnictwo, turystyka, rybołówstwo), część zamieszkuje miasta położone poza kręgiem Dalarna - Norrbotten. Hodowla reniferów występuje na terenach zachodniego Norrbotten i Vasterbotten, zachodniego Jamtland i Harjedalen oraz na północno-zachodnim obszarze Dalarny. Istnieją dwie formy hodowli reniferów w Szwecji: leśna oraz górska. Pierwsza jest bardziej stacjonarna, w górskiej występują długie wędrówki między środowiskiem leśnym a wysokimi górami. Rozwijający się na obszarze szwedzkiej Laponii przemysł ciężki oraz szybko postępujący rozwój turystyki poważnie zagrażają stadom reniferów i prowadzonej hodowli. Każdego roku zmniejsza się powierzchnia gruntów przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (hodowlanej). 6 7 M E. Walląvist, K. Kihlberg, Lapparnas handasliijd, Lulea 1979, s. 12. I. Ruong, Historisk aterblick riirande samerna, w: Samerna i Sverige. Stód at sprak ... , s. 382. Ph. Fjellstriim, Samernas ... , s. 91. �1t 5 Można powiedzieć, że szwedzcy Lapończycy zostali całkowicie wchłonięci przez szwedzkie spoleczdlstwo. Strój lapoński jest noszony jedynie przy okazji świąt, festynów oraz targów lapOłlskich (fot. I); językiem lapońskim mówi nieliczna tylko grupa Lapończyków. W roku 1975 szwedzkie Ministerstwo Oświaty opublikowało interesujący raport pod tytułem - "Samema i Sverige. Stad at sprak och kultur" (LapOłlczyCY w Szwecji. Poparcie dla języka i kultury), w którego redagowaniu wzięli udział także pracownicy naukowi reprezentujący etnologię. Z obszernego materiału jaki przedstawił H. Johansson wynika, że w grupie Lapończyków zajmujących się hodowlą reniferów około 5% ludności nie rozumie języka lapońskiego, 20% nie umie mówić po lapońsku, 45% nie umie czytać po lapońsku, około 80% nie umie pisać po lapońsku 9. Ryc. I. Laponka sprzedająca obuwie skórzane na targu w Jokkmokk Kopczyński (Szwecja). Fot. Waldemar Charakteryzując pod względem znajomości języka lapońskiego ludność lapońska, wykonującą zawody inne niż hodowcy reniferów, szwedzki badacz przytacza następujące dane: około 20% Lapończyków z tej grupy nie rozumie języka lapońskiego, 40% nie umie mówić po lapońsku, ponad 65% nie umie czytać po lapońsku oraz około 85% nie umie pisać. Z danych uzyskanych 9 H. Johansson. SIII11l'I'/WS ... , s. 344. �116 podczas badań wynika, że zainteresowanie nauką języka lapońskiego wśród młodego pokolenia przeważa u tych, których podstawowym zajęciem jest hodowla reniferów. Także ta grupa Lapończyków wykazuje większe zainteresowanie w poznawaniu rodzimej kultury i jej przeszłości. Interesującego materiału etnologicznego, traktującego język lapoński jako instrument tożsamości grupowej (etnicznej), dostarczyły badania I. Kuoljok zatytułowane - "Samer i Umea, en studie av livs - viIIkor i urban miljo" (Lapończycy w Umea, studium warunków życia w środowisku miejskim). Badania te przeprowadzono pod koniec lat 70. w ramach projektu dotyczącego tożsamości kulturowej i tradycji (tradycja jako przekaz kultury). I. Kuoljok wykazała, że najbardziej istotną rolę w podtrzymywaniu znajomości języka lapońskiego odgrywa kontakt z grupą rodzinną, która języka lapońskiego używa na co dzień. Autorka podkreśliła rzecz istotną, mianowicie, "język lapoński jest niezastąpioną bronią dla szwedzkich Lapończyków w walce o zachowanie i ożywienie kultury lapońskiej. Język lapoński działa inspirująco na poczucie tożsamości oraz wzmacnia i poszerza wspólnotę pomiędzy Lapończykami" 10. Od roku 1944 istnieje w Szwecji specjalna szkoła dla Lapończyków, od 1950 roku mieszcząca się w Jokkmokk. Samernas folkhogskola została utworzona przez Szwedzkie Towarzystwo Misyjne. Placówka ta odgrywa ważną rolę w podtrzymywaniu i wzmacnianiu wspólnoty lapońskiej w Szwecji. Szkoła stała się niejako centrum rozwoju kultury lapońskiej w Szwecji. Studiować w niej mogą nie tylko Lapończycy, ale także wszyscy, którzy chcą poznać język lapoński, lapońskie rękodzieło, obyczaje i środowisko przyrodnicze szwedzkiej Laponii. Oprócz tego szkoła prowadzi ożywioną działalność oświatową i wystawienniczą dotyczącą historii Lapończyków; współpracuje z placówkami naukowo-badawczymi, które zainteresowane są kulturą lapońską (Nordiska Museet w Sztokholmie, Samemuseum Ajtte w Jokkmokk, Etnologiska Institutionen Uniwersytetu w Umea). Regularne badania nad kulturą lapońską podjęto w Szwecji w roku 193911. Polegały one przede wszystkim na gromadzeniu zbiorów etnograficznych w placówkach muzealnych. Największy zbiór zabytków etnograficznych reprezentujących kulturę lapońską znajduje się w Nordiska Museet w Sztokholmie. Kolekcja obejmuje około 8.500 eksponatów, z których większość pochodzi z okresu ubiegłego stulecia. Największy zbiór zabytków ofiarował dla Nordiska Museet H. Samzelius (1867-1918). Wśród przekazanych przez H. Samzeliusa eksponatów dominują części stroju lapońskiego, wyroby sztuki użytkowej wykonane z drewna, rogu, skóry i srebra. Z tego samego okresu pochodzi interesujący zbiór przedmiotów codziennego użytku, który zgroma10 11 Ph. Fjellstrom, Samernas samhiille i tradition ... , s. 536. B. Sommarstram, Lappmarksinventeringarna, "Fataburcn" 1965, s. 129. �117 dzil podczas swoich podróży po obszarach szwedzkiej Laponii H. Nordlunds kolekcja zabytków etnograficznych z końca XIX wieku posiada jednak pewne wady, mianowicie, dane o zabytkach, miejscu występowania, funkcji są niepełne i często nieścisłe. Lapidarność opisu świadczy o przypadkowości zbiorów, które przekazywali niektórzy zbieracze - entuzjaści. Nic w tym dziwnego, albowiem jeszcze w początkach naszego stulecia badania etnograficzne nad kulturą lapońską traktowano w Szwecji jako uzupelnienie badań językoznawczych i przyrodniczych. Oprócz Nordiska Museet imponujące kolekcje zabytków etnograficznych z obszaru szwedzkiej Laponii znajdują się w Silver Museet w Arjeplog, Dalarnas Museum w Falun, Jokkmokks Museum w Jokkmokk, Norrbottens Liins Museum w Lulea. W okresie 1943- I947 prowadzono w Szwecji etnologiczne i archeologiczne badania nad kulturą nomadów Laponii, co w rezultacie dało dobrze opracowaną dokumentację terenową (fotografię etnologiczną, rysunki, wywiady, nagrania fonograficzne). Do dziś materiały zgromadzone podczas tych badań przechowywane są w centralnym archiwum etnologicznym, zajmującym się badaniem kultury Lapończyków w Szwecji, które mieści się w Nordiska Museet. Pracami badawczymi nad zagadnieniem kultury nomadów Laponii kierował E. Manker, etnolog związany z Nordiska Museet. W latach następnych (1947-1958) E. Manker wyodrębnił w swoich badaniach etnograficznych dwa tematy główne: a) badania nad miejscami kultu i pochówkiem u Lapończyków, oraz b) badania nad życiem codziennym i warunkami bytowania. W tym okresie powstają znane prace E. Mankera, między innymi De svenska (41O pozycji). Ta imponująca jjiillapparna (Szwedzcy Lapończycy górscy, 1947), Nagra lapska kultplatser (Niektóre lapońskie miejsca kultu, 1947), Lapparna som konstniirer (Lapończycy jako arty.ki, 1947), Lappmark (Laponia, 1953), The Nomadism of the Swedish Mountain Lapps (Nomadyzm szwedzkich Lapoń.czyków górskich, 1953). W póź- niejszym okresie zainteresowania badawcze E. Mankera ukierunkują się na symbolikę i funkcję sztuki lapońskiej, o której mówił, że "... w swoich formach pochodzenia jest to sztuka tak samo naturalistycznie prymitywna jak ryty skalne z okresu epoki kamienia" 12. Zasługą E. Mankera było wydanie w języku szwedzkim pracy Johannesa Schefferusa pl. Lapponia, która została napisana w języku łacińskim w 1673. Szwedzki przekład ukazał się dopiero w 1956 roku (wydanie angielskie w 1674, niemieckie w 1675, rrancuskie w 1678 roku), wydawcą było Nordiska Museet. Praca Schefferusa opiera się na relacjach szwedzkich misjonarzy protestanckich (S. Rheen, O. Niurenius, J. Torneaus) działających w Laponii w okresie XVII wieku. Ukazała się w serii "Acta Lapponica", poświęconej kulturze lapońskiej, którą publikuje wspomniane muzeum. 12 E. Manker, Niiidkonsl. Trolltrummans biLdvar/d, Halmstad 1965, s. 16. �118 Innym badaczem, którego nazwisko zapisalo się znamiennie w zakresie badań nad kulturą Lapończyków w Szwecji jest I. Ruong. Jego dociekania dotyczą przede wszystkim studiów nad tożsamością etniczną i kulturową Lapończyków, ich językiem i środowiskiem przyrodniczym, w którym żyją. Przez wiele lat T. Ruong przewodniczyI Krajowemu Związkowi Lapończyków Szwedzkich, który reprezentuje interesy ludności lapońskiej w kontaktach z rządem szwedzkim. Z inicjatywy L Ruonga została utworzona w roku 1962 instytucja rzecznika praw Lapończyków (samisk ombudsman). Jego zadaniem jest skuteczna ochrona praw Lapończyków szwedzkich w kontaktach z administracją terenową. Prace, które publikował L Ruong między innymi Samerna. ldentitet och identiletskriterier (Lapończycy. Tożsamo.{-ć i kryteria tożsamo.vci, 1981 Samerna i historien och nUliden (Lapo/lczycy w historii i wspólczesno.\~ci, 1982) uświadomiły czytelnikom i badaczom kultury lapońskiej w Szwecji, iż rekonstrukcja kulturowego dziedzictwa mniejszości lapońskiej jest obowiązkiem nie tylko samych Lapończyków, ale również władz szwedzkich. Od roku 1919 ukazuje się w Szwecji czasopismo "Samefolkets Egen Tidning" (własny Dziennik LapOllczyków), które w 1961 roku zmieniło tytuł na - "Samefolkets". Jest to najstarsze czasopismo lapońskie ukazujące się w Skandynawii. "Samefolkets" redagowany jest w języku szwedzkim, część zamieszczanych w nim informacji, recenzji i artykułów pisana jest w języku lapońskim. W języku lapońskim zamieszczane są przede wszystkim wiersze i opowiadania. Regularnie drukowane są informacje dotyczące sytuacji etnicznej Indian Ameryki Północnej, z którymi Lapończycy utrzymują bliskie kontakty. Znajduje to wyraz we wspólnie organizowanych konferencjach, sesjach naukowych, wystawach sztuki, wymianie stypendialnej. To, że językiem dominującym we wspomnianym czasopiśmie jest język szwedzki spowodowane jest sytuacją, że wielu Lapończyków ma poważne trudności w czytaniu tekstów w języku lapońskim. Należy bowiem pamiętać, że lapoński język pisany powstał późno w porównaniu z mającym długą tradycję językiem mówionym. Innym, i jak się wydaje nie mniej ważnym czynnikiem powodującym wydawanie czasopisma w języku szwedzkim (szwedzki jest językiem uniwersalnym dla wszystkich Lapończyków zamieszkujących ten kraj), jest duże zróżnicowanie samego języka lapońskiego. Język lapoński dzieli się na trzy zasadnicze grupy: I. centralną (centralsamiska), 2. południową (sydsamiska), 3. wschodnią (6stsamiska). Stosowanie pojęcia "język lapoński" jest nieco zwodnicze. Pamiętać należy, że Lapończycy używający na przykład sydsamiska (południowa grupa języka lapońskiego występująca w okolicach na poludnie od miejscowości Arvidsjaur i Arjeplog w Szwecji) nie rozumieją Lapończyków zamieszkujących ten sam kraj a mówiących na przykład centralsamiska (centralna grupa języka lapońskiego występująca w Szwecji na północ od miejscowości Arjeplog, którą �119 mówi większość Lapończyków szwedzkich oraz większość całej ludności lapońskiej zamieszkującej Skandynawię). Co więcej, w obrębie samej tylko grupy centralnej, podzielonej z kolei na trzy podgrupy: nordsamiska, lulesamiska, pitesamiska, występują znaczne różnice w zasobie słów oraz gramatyce. Niektórzy badacze postulują aby mówić nie o jednym ale o wielu, różniących się między sobą, językach lapońskich należących do ugrofińskiej grupy językowej 13. Na uwagę zasługuje fakt, że granice państwowe nie są żadnymi wyznacznikami języka lapońskiego i jego dialektów, których jest ponad pięćdziesiąt. Systematyczne badania językoznawcze wśród Lapończyków prowadzą uniwersytety w Uppsali i Umea. W Centralnym Archiwum Dialektu i Folkloru w Uppsali zgromadzono materiał lingwistyczny obejmujący dialekty lapońskie; podobnie w bibliotece uniwersyteckiej Carolina Rediviva. Ciekawym przykładem badań etnologiczno-językoznawczych jest program realizowany przez Instytut Etnologii w Umea zatytułowany Nordsvensk och samisk folkkultur (północnoszwedzka i lapońska kultura ludowa), poświęcony badaniom wzajemnych kontaktów kulturowych szwedzko-lapońskich na obszarze północnej Szwecji. Badania te wykazały między innymi, że każdy dialekt języka lapońskiego stanowi rozległy i odrębny system wzorców, sankcjonujący kulturowe kategorie i formy, za których pośrednictwem Lapończycy nie tylko porozumiewają się, ale co więcej, analizują rzeczywistość. Według L Ruonga to właśnie język jest kluczem do zrozumienia kultury lapońskiej. Ma on doniosłe znaczenie w codziennym życiu jako środek komunikacji między starszymi a młodszymi generacjami Lapończyków, jest ważnym składnikiem w bliskich kontaktach między Lapończykami 14. Współczesna Szwecja jest interesującym przykładem "mozaiki kulturowej". W tym kraju mówi się dzisiaj 126 językami. Svenska minoriteter czyli szwedzkie mniejszości Uest ich coraz więcej i już obecnie stanowią ważny w obrębie etnologii szwedzkiej temat badawczy) posiadają swoje organizacje kulturalne, prasę, programy radiowe i telewizyjne nadawane w rodzimych językach. Od 1953 roku także szwedzcy Lapończycy mają możliwość emitowania programu radiowego (210 minut tygodniowo) oraz telewizyjnego, co ma przybliżyć społeczność lapońską do szwedzkiej i stworzyć możliwość ich poznania. Trzeba jednak przyznać, że w świadomości wielu Szwedów Lapończycy pozostają kulturowo niżej rozwiniętą społecznością. Przylgnęła też do nich falalna nazwa "szwedzcy Indianie" (svenska indianer), co jest wyrazem patrzenia na Lapończyków i ich kulturę w kategoriach egzotyki. 13 Zob. N. E. Hansegard, Samernas sprak, w: Samerna - ett folk i fyra lander, pod red. L. Svonni Lund 1976. s. 32. 14 l. Ruong, Samernas verklighet, Sztokholm 1981, s. 20 i in. �120 W sierpniu 1971 roku odbyła Się w szwedzkiej miejscowości Gał1ivare konferencja naukowa poświęcona badaniom kultury lapońskiej w krajach skandynawskich. Na konferencji tej ustalono i ogłoszono program kulturalnopolityczny Lapończyków; podkreślono w nim dążenie do pielęgnowania swojej własnej, autochtonicznej tradycji i kultury oraz spójności międzypokoleniowej. Jednym z autorów programu był etnolog i językoznawca 1. Ruong. W deklaracji czytamy - " ... Jesteśmy ludem z własnym miejscem zamieszkania, z własnym językiem, własną kulturą i strukturą społeczną. Jesteśmy ludem w mniejszości, podzielonym między pallstwa, z małymi możliwościami wpływu na naszą własną sytuację. Musimy uzyskać miejsce w społeczeństwie dla naszych własnych hierarchii wartości, naszej kultury i naszego stylu życia" 15. E. Dahlstrom w swoim ciekawym artykule Den samiska minoriteten i Sverige 16 (M niejszo.fć lapO/iska w Szwecji) poświęconym historii Lapończyków zamieszkujących Szwecję wprowadza pojęcie "nordisk kolonialism", zwracając uwagę, że w historii szwedzkiej zapomina się o zjawisku kolonizowania Lapończyków przez szwedzkie państwo i Kościół protestancki. Wspomniany autor uważa, że obecnie mamy do czynienia z nową, ukrytą formą wypierania Lapończyków z ich ziem, z tak zwanym "wariantem technokratycznym" (teknokratiska varianten), polegającym na uprzemysławianiu obszarów zamieszkałych przez ludność lapońską. Każdego roku szwedzkie biura turystyczne reklamują targi lapońskie w Jokkmokk i Gallivare. Na kolorowych afiszach i mapach drukowanych przez firmę Sormlands Grafiska AB z Katrineholm dostrzec można uśmiechniętych Lapończyków. Te materiały przypominają jednak o drugiej rzeczywistości społecznej, zawierającej w sobie pytanie o miejsce Lapończyków i ich etniczną tożsamość w obrębie stechnicyzowanej kultury szwedzkiej. Waldemar Kopczyński LAPPS IN SWEDEN (Summary) The article draws the reader's attention to the place of Lapps in contemporary Swedish society. stressing their endeavor to maintain their own culture. The author indicates that the most important role in keeping their ethnic identity is played by the contact with a family group using Lappish in everyday life. The cultural heritage of Lapps is cultivated by museums (Nordiska 15 1(, l. Ruong. Samerna i historien ...• s. 258. A. Dahlstrom. Den samiska minoriteten i Sverige. w: Samerna - et! Pl/k .... s. \02-140. �J 21 Museet in Stockholm. Norrbottens Lans Museum in Lubi, Jokkmokks Museum in Jokkmokk) as well as institutions of research (Institute of Ethnology of the University of Ulmea, ULMA in Uppsala, Samernas Folkhogskola in Jokkmokk) presenting the achievements of many generations of Lapps - the oldest ethnic group in Scandinavia. The author also emphasizes that linguistic and ethnological studies on Lappish culture have been a traditional field of research of Swedish scholars such as, in particular, E. Manker and I. Ruong. Those scholars advocated regular research on the Lappish culture which is important to understand cultural and ethnic processes in today's Sweden. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d46243b944daecbb5d411223423a1a.pdf 0010dc15f6e975e69d11047bb0061d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekologia kulturowa Szwecja - ekologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1814 Title A name given to the resource Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.183-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 \V,\LDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin SZWEDZKIE ZAINTERESOWANIA EKOLOGIĄ KULTUROWĄ I Szwedzkie studia etnologiczne związane z badanrami procesów kulturowych w środowisku ekologicznym (fizycznym) sięgają początków naszego stulecia i pozostają w ścisłym związku z rozwojem etnologii szwedzkiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na gruncie etnologii szwedzkiej zainteresowania procesami ekologiczno-kulturowymi wywodzą się z nauk przyrodniczych, badających wpływ środowiska fizycznego na życie człowieka i człowieka na otaczające go środowisko naturalne, ze szczególnym uwzględnieniem różnych typów adaptacji ekologicznej. Pierwszym szwedzkim etnologiem, który zwrócił uwagę na mechanizmy kształtujące współzależność między kulturą a środowiskiem ekologicznym, był C. W. von Sydow, związany z ośrodkiem badawczym w Lund (Skania). Do prowadzonych przez siebie badań nad zagadnieniem twórczości literackiej ludu szwedzkiego wprowadził on pojęcie e k o t YP u, termin, który na trwałe wszedł do słownictwa etnologicznego 1. Niepodważalną zasługą C. W. von Sydowa było zainteresowanie się systematycznymi badaniami problematyki ekologii kulturowej i wyodrębnienie jej spośród kierunków badań, jakie stawia przed sobą etnologia szwedzka. Jako "etnolog - ekolog" C. W. von Sydow stworzył podstawy rodzimych studiów nad zróżnicowaniem kulturowym Szwecji, stosując perspektywę historyczną, jak również opierając się na materiiale biologicznym". Dzisiaj terminy takie, jak m.in. "strukturyekologliezne", "ekotyp", .,adaptacja ekologiczno-kulturowa", "ekosystem" stosowane są w szwedzkich badaniach nad kulturą. Do zagadnień ekologii kultur,owej, której zadaniem jest studi'owanie kultury w kontekśoie środowiska naturalnego, nawiązywał także inny znany szwedzki etnolog - S. Erixon. W swoim znanym artykule pt. Ethnologie regionale ou folklore pisał m.in. "... interesują nas systemaI N. A. Bringeus, Swedish ethnology today, "Etlmologia Europaea" voL VI, 2. 1972, s. 219. "S. Svensson, Etnologi - en akademisk namnkarusell, "RIG" 1984, s. 103. �184 WALDEMAR KOPCZYŃSKI tyczne uporządkowane monografie pojedynczej wspólnoty lub autobiografie jednostek. Czynni~i bi!ologiczne i fizyczne także muszą być badane" 3. Są to dla S. Erixona podstawowe dane do badań nad kulturą. Szwedzki etnolog był zwolennikiem i propagatorem rozwiniętych, obejmujących zasięgi'em terytorialnym cały obszar Europy, badań porównawczych prowadzonych w aspellwie historycznym, jak również w oparciu o \'tyniki pozyskane z innych dyscyplin, w tym m.in. z psychologii i biologii (w tym przypadku z ekologii. Do tej tematykJi nawiązywali także inni etnologowie szwedzcy, m. in. A. Esker6d 4, A. Nyman 5, H. Hvarfner 6, J. Granlund 7, których zainteresowania pozostają pod silnym wpływem :wórczości S. Erixona. Także dzisiejsza etnologia szwedzka lat 70-tych i HO-tych w pełni 1'eahzuje program badawczy, jaki postawił przed nią S. Erixon. Dąży ona :nianowicie nie tylko do poznan;ia człowieka przez studia nad kulturą w L-l:iiJektach społecznych, w ścisłych związkach z życiem jednostki, ale także bierze za przedmiot swoich badań studiowanie warunków życia bdzi różnych kultur w ujęciu historycznym, geograficznym i społecznym. Funkcją etnologii jest poznawanie ,i rozpowszechnilanie obrazu o świecie człowieka, jego dążeniach, ideałach i konkretnym życiu '. Aczk()h~liek współczesne badania etnologiczne prowadzone przez naukowców szwedzkich obejmują także tereny i kultury pozaeuropejskie, to jednak głównym zadaniem etnologii szwedzkiej jest "odkrywanie Szwecji" (att upptacka Sverige) 9. W ramach zainteresowań ekologią kulturową w kilkunastu osta~!1ich latach ukazało się kilka dobrze i wnikliwie opracowanych publikacji etnologicznych, które swoim zasięgiem objęły przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich 10, grupy społeczno-za.wodowe, głównie rybaków i "Folk-Liv", 1951, s. 17. Zobacz też Wstęp do pracy Atlas over svensk jollc I napisany pr'zez S. Erixona. Uddevalla 1957,s. 10 i in. 4 A. Eskerod, Sociale organisation, [w:] Schwedische volkskunde. Prace, pod red. S. Svenssona, s. 153 - 179. 5 A. Nyman, Det svenska jiibodviisendets sydgriins, "Folk - Liv", 1952. ~. 90 i in. 6 H. Hvadner, Ancient hunters and settlements in thc mountains oj S,.·:dcn. Stockholm 1966, s. 128. 7 N. A. Br,ingeus, John Granlund {1901 - 1982). Ethnolog och kultnrhist~~kcr. "RIG", 1983 (66), s. 66 - 67 i in. s A. Daun, Etnologi, ett perspektiv pa miinniskors kultur. Stockholm 1&'32, s. 13. 9 A. Daun, Etnologi en kulturvii-tenskap. Syjte, avgriinsningar och drag i dess metodik. Stockholm 1979, s. 13. 10 Ph. Fjellstr6m, Swedish American colonization in the San Joaqlt Va3 kultur !ley in Calijornia. A study Uppsala 1970, ss. 157. oj the accu1turation and assimilation oj imigrant g'mup, �Szwedzkie zainteresowarnia 185 ekoLog;ią kuLturową chłopów ", grupy imigrantów 12 oraz grupy wiekowe 13. Badanioa grup emigrantów szwedzkichora'z grup społeczno-zawodowych opierają się na materiałach historycznyoh powstających w posiadaniu placówek naukowobadawczych, archiwów państwowych i kościelnych, jak również indywidualnych osób gromadzących pamiątki rodzinne. Tę grupę badań należy zaliczyć do etnologiczno-historycznego nurtu poznawczego przeszłości kulturowej Szwecji. Dzięki tym badaniom, których zadaniem jest studiowanie tradycyjnych form produkcji, systemów społeczno-gospodarczych, dystrybucji wytworów kulturowyoh w różnych odmianach środowiska ekologicznego uzyskano interesujący obraz kultury Szwecji okresu preindustrialnego (XVIII i XIX wiek). Dużo miejsca w tych pracach poświęcono procesowi adaptacji ekologicznej i kulturowej, podkn,ślając, iż możliwości adaptacji zależą przede wszystkim od możliwości technologicznych i wiążą 5"i(:z za~obami energetycznymi występującymi w danym ekosystemie. Badania nad grupami imigrantów i grupami wiekowymi należą do nurtu rozważań nad współczesną kulturą Szwecji, rozwijaną i kształtowaną przez środki masowego prz,ekazu. Analizy te prowadzą wspólnie etnologowie z socjologami i psychologami 15. W n.ini'ejszym artykule chcieliibyśmy jednak zwrócić szczególną uwagc; na badania O. Lofgrena, pracownika Instytutu Etnologii Uniwersyh?tu w Lund, którego studia eko-etnohistoryczne wydają się nam szczególnie interesujące w poznaniu przeszłości kulturowej Szwecji, kraju posiadające-go wiele wspólnych cech kulturowych, jak i wide odrębnoś,ci. Na te ostatnie O. Lofgren zwraca szczególną uwagę kreśląc i wyróżniając dwa zauważalne areały kulturowe, które są na tyle różne, iż możemy mówić o zjawisku dyferencjacji kulturowej obszaru Szwecji. I. II W Szwecji występowały w przeszłości (okres preindustrialny) dwa wyraźnie różniące siC; między sobą a r e a łyk u l t u,r o we: pierwszy usytuowany na obsz,arze pół.nocnej i środkowej Szwecji, drugi w części po11 O. LOfgren, Marine ecotypes in preindustriaL Sweden. ~~. comparative di- ed. R. Andersen, s. 65 - HO, Hague 1979, a także tego autora Historical perspecties on-. Scandinavia peasantries, "Annual Rev. of Anthrop." 1980, 9, s. 187 - 215. 13 A. Daun, Bengt Borjeson, SamhiiUsjOrandringar och brottslighet, Stockholm 1974, ss. 311. 1~ L. Honko, O. Lofgren, Tradition och ndjo. Ett kttltttrekoLogisk pers)}ectiv. Lund W8l, s. 235. 1; A. Daun, EtnoLogi et kultltrvetenskap ... , op. cit., s. 6 i in. scussion oj Swedish peasant jishermen, [w:] North AtLantic CaL!tures, �WALDEMAR 186 KOPCZYŃSKI łudniowej. Różnice między tymi dwoma areałami tłumaczono w terminach adaptacji ekologicznej, konserwatyzmu kulturowego, systemu kulturowego, wpływów kontynentalnych itp. Zauważ'alne różnice między tymi dwoma areałami znalazły odhide w folklorze, systemie wierzeń, stylu życia i pracy, postaw małżeńskich i rolach płci, wychowaniu młodzieży, w społecznej organizacji i formach społecznej (środowiskowej) kontroli. Wyróżniając oba areały O. Lijfgren operuje pojęciem systemu kulturowego i ekotypu. Oba terminy wymagają - jak twierdzi szwedzki badacz - każdorazowego wyjaśnian.ia, albowiem istnieje niebezpieczeństwo błędnego odczytania i zinterpretowania zjawiska. Pod pojęciem systemu kultur,owego O. Li)fgren rozumie zorganizowaną całość (strukturę) integrującą podsystemy, do których zalicza m. in. podsystem lingwistyczny, religijny, gospodarczy, społeczny. Podsystemy te pozostają w stałych konbaktach ze środowiskiem ekologicznym (naturalnym) i wraz z nim two~zą ekotyp. Środowisko ekologiczne jest niezależnym systemem, który wchodzi w stały i trwały kontakt z systemem kulturowym. Należy przy tym za'znaczyć, że system ekologiczny (SE) odclzialywuj,e odpowiednio na system kllHurowy (SK), ale i sam podlega przeobrażeniu pod wpływem systemu kulturowego. Kreśląc obraz systemu kulturowego dwóch wspomnianych areałów badacz szwedzki zauważył, iż zwłaszc'za w środowisku chłopskiej kultury odnależć można istotne różnice, w zachowaniach i postawach ludności. I tak np. w południ.owym areale małżeństwo było aranżowane przez rodzi>ców16, bardzo sformalizowane, z udziałem pastora. Z kolei w areale północnym związki przedmałżeńskie zorganizowane były w formie tzw. nocnych zalotów i spotkań (nattfrieriformen) i były kontrolowane raczej przeL grupy rówi'eśnicze aniżeli przez rodziców. Niezamężna matka była surowo i srogo traktowana przez społeczność południowego areału. Jako "nierządnica" (horan) traktowana była jako nieczysta i skażona, co odzwier,ciedlało się w systemie wierzeń i przesądów. Na ogół głównymi przedstawicielkami społecznego systemu kontroli były zamężne kobiety wiejskie oraz konserwatywni przedstawiciele duchowieństwa Kościoła protestan.ckiego. Doskonałym przykładem ilustrującym ów system jest fragment prozy zaczerpniętej z powieści szwedzkiego pisarza W. Moberga pl. Twoja chwila na ziemi, w której czytamy m. in. "Z powodu tego, co przydarzyło się Jenny, musieHśmy się wstydzić, wszyscy z naszej rodziny. Miała urodzić nieślubne dziecko. A t,o obchodziło wszystkich ludzi z naszej wsi. wszyscy mówili o tym. Wszyscy potępiali ją ostro, matki dziewczyn, które nie miały nieślubnych dzieci, dziewczęta, które zazdrościły przed'i; M. Wahlberg, i bondesmhallet, Umea 1984, s. 109. Kvinnan pod red. Ph. Fjellstrom, [w:) Etnologiska studier. Praca �Szwedzkie zainteresowania ekologiq 187 kulturową tE:mJenny jej powodzenia u chłopaków 17. I dalej czytamy: "Teraz po urodzeniu dziecka nicślubnego n.ie mogła już wyjść za mąż. To było zupełnie niemożliwe. Wychowywała swe dziecko, lecz była zhańbiona" 18. Waroole północnym nie odnajdujemy tego typu wierz·eń i przekonań moralnych, ani rytualnego wykluczenia ze społeczności wiej.sk,iej. Dokonując podziału na dwa areały kulturowe O. Lofgren daje wyraz istniejącym w okresie preindustrialnym na terenie Szwecji dwóm różnym systemom społecznym. W areale południowym odnajdujemy społeczeństwo ze sztywno przestrzeganymi zachowaniami i typem pionowej integracji, społeczną kontrolą, w której utrzymywaniu doniosłą i ważną r.olę przypisać należy Kościołowi protestanckiemu. Pastor na tym terenie odgrywał roll; moralnego przywódcy i stróża, a społeczno'ść wiejska musiała hczyć sit; z jego zdaniem. Społeczność tegD areału piętnowała żebraków, włócz.:;gów i inne grupy spoza społeczności, a podział pracy był sztywno i ściśle przestrzegany. Obszar ten cechuje konserwatyzm kulturowy z silnymi wpływami kontynentalnymi (zachodnioeuropejskimi). W areale północnym odnajdujemy z koki bardziej egalitarne społeczności chłops1kie z mniejszą w porównaniu z arealem południowym stratyfikacją socjo-ekonomiczną. Także stosunki między dziećmi a r'odzicami były traktowane egalitarn,ie, inny był także podział pracy i wzory wycnovvania seksualnego, co wiązało się z faktem, iż momlne oddziaływanie Ko~cjola protestanckiego na społeczność chłopską było na półnDcyosłabio:1e. Z koncepcją dwóch areałów kulturowych Szwecji okresu preindustrialnego O. LC)fgrena łączy się· pOjęc,ie eikotypu, które należy rozumieć jako różnorodny wzór adaptacji ekologicznej i działalności gospodarczej w tej samej makroekonomicznej strukturze społeczno-ekonomicznej 19. Opierając się na badaniach szwedzkieg.o etnologa możemy stwierdzić, że na obszarze XVIII i XIX-wiecznej Szwecji występowało sześć podstawowychekotypów, które stanowią określony wzór adaptacji ekologicznej i spClsób prowadzenia dzialalnoś·ci gospodarczej. W ten sposób możemy mó\vić o ekotypie rolnym, F:'kotypieleśnym, .ekotypie morskim, ekotypie typu ..sater" albo "fabod" polegającym na letniej migracji z miejsca stałego zamieszkan.ia do siedzib gospodarskich usytuowanych sezonowo na terenach leśnych i górskich (ryc. l), ekotypie górskim oraz ekotypie mieszan~'m, np. kombinacja hodowli zwierząt z myślistwem i rybołówstwem . .. w. Moberg, Twoja chwila na ziemi, Wa'l'szawa 1971, s. 176. Tamże, s. 177. :~ O. Lo£gren. Marine Ecotypes in preindustrial Sweden a także O. Lofgren, Family and household among Scandinavia nologia Scandinavica", 1974, s. 48. ... , op. peasants, s. 86. [w:l "Eth- cit., �; 188 WALDEMAR KOPCZYŃSKI o 100 . 200 300"'" Ryc. 1. Jak można zauważyć, każda z wymieni'onyoh działalno·ści gospodarczych osadziła się w odrębnym środowisku ekologicznym tworząc ekotyp, który nie musi wcale być izolowaną jednostką. Oznacza to, że ekotypy mogą podlegać wzajemnym oddziaływamom i wpływom, a przykładem �Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową 189 moż", być działalność warstwy społecznej chłopów-rybaków z południowych wybrzeży Szwecji. Prowadzili oni mieszaną działalność gospodarczą (byli rybakami i chłopami uprawiającymi ziemię), którą określały poszczególne pory roku. Społeczności zamieszkującej obszary wybrzeży Szwecji O. Lofgren poświęcił w swoich badaniach najwięcej miejsca, co zresztą jest zrozumiałe jeśli zdamy sobie sprawę, że właśnie morze odgrywało istotną rolę w kształtowaniu obrazu kultury szwedz1kiej. Badacz szwedzki podkreśla, że 'N ok,esie preindustrialnym na wybrzeżach Szwecji można mówić o występowaniu czterech podstawowych ekotypów: 1. Ekotyp chłopsko-ryba,cki, oparty na równoczesnej gospodarce chłopskiej (samowystarczalnej) i ryibackiej; ekotyp ten występował na południowym wybrzeżu Bałtyku; 2. Ekotyp niestalego pełnomorskiego rybołówstwa oparty na specjalizacji zćlwodu rybaka; ekotyp ten obejmował swoim 'Zasięgiem pro'Nincję BohusHin (płd.-zach. Szwecja), gdzie rybołówstwo pełnomorskie miało długą tradycję kształtowaną od okresu średniowiecza; 3. Ekotyp rybacko-mieszcz'ański, oparty na sezonowej działalności ryba::kiej wśród micszczcm zamieszkujących miasta położone nad Bałtyi{iem; 4 E:wtyp zagrOllniczo-rybacki, oparty na działalności rybackiej wśród ~;bogich zagrodników i parobków (stataren). III Przedstawione w niniejszym artykule badan,i,a w zakresie ekologii kulturo\'lej w etnologii szwedzkiej stosują perspektywę historyczną dążąc przy tym do ukazania i zilustrowania przeszłości kulturowej obszaru Szwecji. Etnologiczne badania, jakie prowadzHa i prowadzi nadal grupa szwedzkich uczonych, objęły swoim zasięgiem przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich, rybaków i chlopów, imigrantów i grupy wieko·we. W obrębie tych badań interesowano się stosunkami społeczno-gospodarczymi, osadnictwem, budownictwem, wzorami postaw itd. starając się określić zależności pomiędzy człowiekiem i jego kulturą a środowiskiem naturalnym. Szczególnie interesująco przedstawia się stanowisko badawcze O. Lofgrena, dla którego studia eko-etnohistoryczne wydają się najbardziej właśeiwe w poznawaniu kultury Szwecji okresu preindustrialnego. Jego etnologiczna koncepcja ekotypu i systemu kulturowego dowodzi, że każdy z powstałych wzorów kultury osadził s.ię w określonym środowisku fizycznym. �190 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Waldemar Kopczyński SWEDISH INTERESTS IN CULTURAL ECOLOGY. (summary) The paper aHempts to d1scuss the problems of ecological-cultural research in Swedish ethnology, emphasizing its importance for the determination o[some ethnogr'aphioal Swedish characteristics. H has been pointed out that interests in cultural ecology are well based among Swedish ethnologists and, in a way, they are specific to Swedish ethnology. These traditional interests were initiated by the research and wonks of C. W. von Sycow and S. Erixon, and continued in the latest studies of, first of all, A. Daun, Ph. Fiellstrom and O. Lofgren. The work of A. Daun (Institute of Ethnology, Stockholm Uni\·ersit.v). C,'lU O. Lofg,ren (,Institute ofEJthnology, Lund University) appeared significant to che afore mentioned problems. On the one hand, they present a cultura,l picture of coptemporary Sweden, on the other hand, they depict the culture of fish ing and pea.Soant societies in pre.industrial Sweden. The so-oalled ,eco-type' concep;.ion proposed by O. Lofgren is particularly interesting. It seems to give a deeper insight into the culture of Sweden and its history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b143db40b3cdf776ce24073c33db2fe.pdf daddaff38a8a2b3f6cc7d92b3d20fde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5997 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5589 Title A name given to the resource Osoby niosące dziecko z domu do kościoła/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.295 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Zaprasza się dwie lub więcej par rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Zaprasza się dwie lub więcej par rodziców chrzestnych: 1 — zjawisko znane, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 55. Czy ilość kumów i kum jest zwyczajowo wyraźnie określona? Czy zaprasza się [...] b) dwie lub więcej par, ile? Od czego to zależały? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72b88076ad7e4a82a65ba980b07530ba.pdf 48f7e32be29561c82f6c53457f307c3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5996 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5588 Title A name given to the resource Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.295 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych: 1 — zjawisko znane, 2 — zjawisko znane dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7„ Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 55. Czy ilość kumów i kum jest zwyczajowo wyraźnie określona? Czy zaprasza się: a/ jedną parę tj. mężczyznę i kobietę? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6742d3edbf8ef6256d63828b587a5b29.pdf c83958028b08de7ff3c9f3b4d54d225d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5993 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5585 Title A name given to the resource Nakaz udzielania sobie wzajemnej pomocy przez 'kumów' i rodziców dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Potrawy słodkie podawane na przyjęciu z okazji narodzin dziecka Opracowała Edyta Diakowska-Kohut Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 — miód, 2 — babkę, 3 — kołacz, sernik, placek, 5 — ciasto, 6 — ciastka, 7 — cukierki, 8 — słodycze, 9 — tort, 10 — rogale z marmoladą, 11 — pączk co przynieśli goście", 13 — "czym chata bogata", 14 — inne odpowiedzi (zob. mapa 12 i komentarz), 15 — br tradycji podawania słodkich potraw, 16 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta — małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się "poczęstne". Jeśłi tak — co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f48f1569df69b6c67ca7b101b6c26cf4.pdf 5f75b317c1ac9de9a15daf84783de421 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5992 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5584 Title A name given to the resource Rodzice chrzestni stają się spokrewnieni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.287 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Rodzice chrzestni stają się spokrewnieni Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni (kumowie) stają się spokrewnieni i obowiązują ich określone nakazy i zakazy: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — b tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 53. Czy istnieje względnie istniało przekonanie, że „kumowie" tj. rodzice dziecka i rodzice chrzestni są pewnego rodzaju powinowatymi i obowiązują ich pewne nakazy i zakazy? (spokrewnienie przez kumoterstwo). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a6b111219fb4e3b558e7250dcb173cb.pdf 6d1d491e2d83246ebd8beba958dd2827 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5995 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5587 Title A name given to the resource Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.293 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak _____ Objaśnienie znaków: Sądzi się, że zawarcie kumostwa kończy wszelkie spory (z reguły rodzinne): 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko istniało dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak powiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 54. Czy zdarzały się lub zdarzają jeszcze obecnie wypadki, że zaproszenie w kumy było równocze­ śnie propozycją skończenia waśni i procesów sąsiedzkich? rodowych? (pogodzenie się przez skumo— wanie wiąże się z zagadnieniem „pobratymstwa przybranego"). �